1 files changed, 5951 insertions, 0 deletions

diff --git a/27994-8.txt b/27994-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..e5b30e9
--- /dev/null
+++ b/27994-8.txt
@@ -0,0 +1,5951 @@
+The Project Gutenberg EBook of Gekken, by Jac. Van Looy
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Gekken
+
+Author: Jac. Van Looy
+
+Release Date: February 4, 2009 [EBook #27994]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GEKKEN ***
+
+
+
+
+Produced by Anna Tuinman, Eline Visser and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+G E K K E N
+
+
+
+
+JAC. VAN LOOY
+
+G E K K E N
+
+TWEEDE DRUK
+
+AMSTERDAM / S. L. VAN LOOY / MCMXVI
+
+
+Boek- en Kunstdrukkerij G. J. van Amerongen--Amersfoort
+
+
+
+
+EERSTE GEDEELTE
+
+
+
+
+I.
+
+
+Johan had zijn tasch met teekengerij over den schouder gehangen, zijn
+stoeltje tusschen de riemen geschoven en zoo ging hij door de poortgang
+uit van het Hôtel-Central, waar hij logeerde. 't Was later geworden dan
+hij had gedacht, hij had eerst goed willen ontbijten,--dan was 't niet
+noodig geweest, had hij met zich zelven geredeneerd, aan zijn maag te
+denken vóór 't klokje van half zeven, het uur van de table d'hôte.--Toen
+was Sarah de meid hem een brief komen brengen, gisteren had hij zijn
+adres opgegeven bij de Engelsche post.... pour mesjeu.... had ze
+gelispeld uit haar mond met gebroken tanden; van onder den gelen
+foulard, dien ze als een muts om haar oud voorhoofd hield gespannen en
+die om haar nek afhing, had haar verlept moedergezicht eventjes
+vriendelijk gelachen, of 't haar schelen kon, dat ze wat aangenaams te
+geven had gehad. En hij was gaan zitten lezen, onderwijl etend en van
+zijn chocolade drinkend, middenin voor de tafel, die al heelemaal klaar
+was voor het tweede ontbijt, met wachtende couverten, met voor elk
+couvert een wachtenden stoel.
+
+Rustigjes was hij nog wat blijven zitten, alleen in het eetzaaltje, dat
+zoo aardig in de binnenplaats tusschen de vier wanden was gemaakt, nu
+ja, matten, aangehecht tegen de kolommen welke den bovenbouw droegen.
+Dat scheen elk oogenblik te kunnen worden opgebroken, je zat er zoo
+echt op reis.... Zware kapiteelen, zeegroen geverfd en primitief-Moorsch
+van vorm als in de mooie moskee van Cordoba, stolpten plomp boven de
+gevlochten wanden uit. Dan was de tafel zoo aangenaam helder met zijn
+blank laken à l'anglaise gedekt, groene planten prijkten bij gebrek aan
+bloemen, 't was winter, tusschen de glinsterende tafelstellen en de
+flikkerende karaffen, waarin het water gelend schommelde, zoodra hij
+zijn armen maar even verlei. Als verdwaald leek heel die nieuwerwetsche
+disch wel in het oude Moorsche huis. Achter hem in een hoek was, éénig
+sieraad van het zaaltje, een groote koperen schotel, Moorsch maaksel,
+vol metaalglimmers op het buitensporig ornament, te pronk gezet op een
+ruw houten sokkel, die met roode en groene lint-arabesken op een
+oker-gelen grond en met dwaze draak-figuren onhandig was beklad. Voor
+zijn oogen een deurtje in de mat gemaakt. En boven zijn hoofd als het
+doorhangend dak van een ambulante tent was 't zeil over de ruimte van
+het patio gespannen, vastgesjord aan ringen in de architraaf, dat 't
+zaaltje bedonkerde, maar tusschen de spanbochten der touwen door, nog
+naar den lichten hemel kijken liet.
+
+Ongestoord had hij kunnen lezen wat een goede vriend, een jong schilder
+als hij zelf, hem schreef. In langen tijd had hij niet zoo'n prettige
+boodschap van huis gekregen, van uit het Noord. De brief verhaalde van
+sneeuw en ijs.... koud.... over schaatsenrijden op een
+buitenplaatsvijver.... van een bekend wit huis, nu kil en stil tusschen
+zijn zwarte, verkleumde boomen.... en van een hei vol sneeuw.... wijd
+wit. En daardoor klaagden zachte herinneringen aan vroeger samenzijn, en
+woorden waren er warm als rood bloed, zonnige verzekering van weêr
+oplevende vriendschap, want 't was een brief van vertrouwen, na veel
+lang over en weêr gekijf. Niemand was gekomen; boven zijn hoofd, op het
+eerste bordes rommelde de meid die de kamers daar deed; overigens was
+het stil. De Engelschen, die in huis logeerden, kooplui met koude
+zakenoogen, waren zeker allen al aan het handelen in hun kantoortjes of
+magazijnen, in de hooge of in de lage stad; zij kwamen niet lunchen dan
+na den middag. En tevreden, omdat dat vervelende geval met zijn vriend
+eindelijk uit was, in zijn gedachten al een hartelijk antwoord aan het
+schrijven, was hij opgestaan, had zijn gereedschap van boven gehaald,
+maar zoo was 't later geworden dan hij wel gewild had.
+
+Johan was nu reeds twee jaar pensionnaire, gesubsidiëerde door het
+gouvernement en al dien tijd aan het reizen. Zoo goed hij kon had hij
+voldaan aan al zijn verplichtingen en ook de zending van geëischte
+studies was voor het tweede studiejaar op tijd gebeurd. Wanneer daar in
+Amsterdam de vorderingen voldoende werden bevonden, dan was het jaargeld
+voor vier jaar lang toegezegd.
+
+In een tijd van gisting, toen om hem heen in zijn naaste omgeving een
+jong gedachte-leven begon te bewegen, in een tijd van veel plannen en
+gepraat, had Johan meêgedongen naar den zoogenaamden Prijs van Rome,
+die, na jaren, van nieuws aan wéér was uitgeloofd door de inrichting,
+waar hij zijn opleiding had genoten.... O, dat was een heele
+historie.... daar was heel wat aan vast, alvoor een liefhebber werd
+toegelaten tot zoo'n wedstrijd.... Daar was eerstens het weken lang zich
+drillen als een recruut, die de handgrepen en de theorie goed kennen
+moet vóór hij afgeëxerceerd kan worden, zich 't hoofd volstoppen met
+moeielijkheden, wel zeker, bestemd om ze weêr te vergeten. Wat niet al?
+En de examendagen zelve, die den prijskamp voorafgaan.... een warboel
+van zenuwachtig- en de-kluts-glad-kwijt-zijn; en de eigen verbazing in
+eens over je zelf hoe je zoo veel weet. En dan het wanhopen en de lust
+om er-den-boel-bij-neêr-te-smijten.... zonder de aanporring van een
+vriend, die maar altijd bleef zeggen: er is maar éen weg naar Rome en
+reizen, en die is dien je gaat nu, was hij er nooit gekomen. Vervolgens
+de tijd van hard werken en 't verlangen en de eerzucht van den jongen,
+die eens flink wil laten zien wat hij alleen wel kan.
+
+En daarna.... maar och, hij herinnerde zich dat geval niet graag....
+woedend was hij geworden om die officiëele onderscheiding, welke geen
+onderscheiding geweest was. Verbeeld je.... Boos en beleedigd had hij
+voor zoo'n lammiteit, als hij 't noemde, willen bedanken. Maar al de
+kameraden hadden hem dwaas genoemd, hoe hij, die geen cent in de wereld
+bezat, zou om zoo'n bagatel, om zoo iets, dat alle dagen gebeurde, en
+dat wel bekeken nog eervoller op den koop toe was, zulk een dommen
+streek doen.... wees wijzer. En toen was hij het ook dom gaan vinden,
+blij dat ze het hem allemaal afrieden, belust als hij was op de mooie
+reis, graag naar 't onbekende. Was 't geen buitenkansje?.... Had hij
+zich dat vroeger ooit durven voorstellen; hij, die voor zes jaar nog op
+klompen liep, zou nu naar Italië worden gestuurd, gestuurd door de
+Regeering, zooals zijn familie zoo graag zei.
+
+En zijn weggaan was dan ook prachtig geweest, al de kameraden hadden hem
+uitgeleid: hij was 't station ingestapt, opgewonden van geluk, zijn
+nieuwe reisdeken als een mantel omgeslagen, in schooljongensovermoed de
+roode binnenvoering naar buiten. Hij herinnerde zich nog alles heel
+precies: 't soort dag, het vroege uur, het reisbiljet naar Rome, voor
+tien dagen geldig, de bagageverzorging, zijn angst dat alles in de war
+loopen zou, de plagerijen, de profetieën dat hij op een ongeluksdag op
+reis ging. En er was geen einde gekomen aan 't handen-geven, de trein
+ging al, toen hij nog een hand in zijn hand warm voelde. En wat een
+vragen van gauw en veel schrijven, wat een beloften dat hij veel brieven
+terug ontvangen zou. Zoo was hij gegaan op een Februari-Vrijdag 't land
+uit, de ooren nog vol vriendenwoorden, meênemend de beelden van vrienden
+aan wie zooveel van zijn leven vastzat.
+
+Maar o, van die vrienden, ze hadden zijn mooi leven die twee jaar lang
+verpest met hun brieven. Eerst waren ze opgehouden te komen; dat was wel
+begrijpelijk geweest, ieder had het natuurlijk druk, 't broeide al zoo,
+toen hij wegging. Hij zelve had ook de handen vol; 't was niet
+gemakkelijk zoo in eens op zich zelven te moeten rekenen, zoo in eens te
+worden gezet heelenal voor eigen kunnen. 't Ging in den eersten tijd
+goed, mooie dingen zien, af en toe een vriendelijken brief, zoo was men
+ten minste niet alleen in de wereld. Maar 't duurde niet lang, toen was
+er in eens, na lang zwijgen, een brief gekomen, een brief als een plank,
+maar geen hartelijkheid meer, en geen van zelven gaan; gepraat van
+ouwelijke jeugd en wijs geredeneer.... wat.... die brief rook
+vijandig.... wat was er toch gebeurd?.... een tijdje later wist hij het;
+wat vroeger bepraat was geworden op kamers of in cafés, dat werd nu
+openbaar gemeend, er werd gevochten.... dat had mooie brieven gegeven,
+brieven die als oorlog waren, lustig van den krijg, en wreed als strijd
+is, brieven, waarin zinnen die als klaroenen klonken; maar daar waren
+ook andere, bazige brieven, met veel langdradig geleuter over anderen,
+en weinig mooi vertel van eigen doen.... Hij voelde het wel.... al stond
+het niet in de regels.... hij was gezet door de vrienden aan den kant
+van den vijand, zoo in eens maar.... jawel, maar bliksem, dat was toch
+larie.... och, wat hadden al die meeningen hem een last gegeven.... hij,
+die daar in dat vreemde en liefelijke land maar niets thuis was, en er
+toch geen oogen en vingers genoeg had, die alles wel had willen
+vasthouden in dat land zonder nevel, waar de eeuwige zon hem zoo begon
+te plagen en ziek maakte, tot hij er als een sjouwerman werkte,
+planloos, bang in klein-burgerlijk plichtbesef van te kort te komen, van
+niet genoeg te zullen kunnen laten zien van al wat hij gezien had.... En
+hoe was hij dikwijls met het beeld van een vriend op reis en aan 't werk
+geweest, dàt zal ik voor die maken en dàt voor die.... Werken, werken;
+ontevreden zoekend naar rust; hij domkop die hij was geweest toen, was
+maar door blijven hunkeren naar die vriendenbrieven, waarvan hij, vóór
+hij ze las, al wist dat hij er wrevelig over worden zou, wanneer er zijn
+onrust sarrend in werd beklaagd, wanneer hij voor de zooveelste maal
+hooren moest, hoe zij allen thuis al wisten wat ze wilden, hij die toch
+ook wel wilde veel, al wist ie niet wat. Hij was Italië doorgegaan,
+ongelukkig in redeloos gepruttel, overal naar toe waar zijn principalen
+hem stuurden, doende naar hun gereglementeerde bepalingen. Hij had zich
+vaak een officiëelen schooier gevoeld, reizend met een zwarten rok in
+zijn koffer, maar die bekneld moet leven, vóór de hooge visite stil met
+kastanjes dineert, alles op een koopje doende, gedwongen elken stuiver
+om te keeren, driemaal, eer hij 'm uitgaf, om toe te komen in het dure
+reizen. En zwak en hulpbehoevend meer dan ooit, geslagen door de
+ontzaggelijke voorbeelden die hij bestudeeren moest en die hem nog meer
+in de war stuurden door hun vèr afstaan, door hun hooge rust van
+bewustzijn, zoo vloekend met zijn eigen eenzame en tastende
+onbewustheid. En hij had zijn weifelende en woedende en grimmige ziel
+vaak uitgezegd in menigen brief, hartstochtelijk en wild, over niets kon
+hij spreken dan over zich zelven; en van heel dat vriendental was er
+maar één geweest en altijd dezelfde, dien hij voelde dat hem zag daar in
+de verte, en die met groot en medelijdend zien, vermeed te gaan wroeten
+in de ellende van een vriendenziel. Hoe zou hij er hem altijd om lief
+hebben.
+
+Het tweede jaar zou Spanje moeten worden bereisd. Maar in Genua was hij
+toen plotseling ziek geworden, en door de vriendelijke bemoeiing van den
+consul opgenomen in een hospitaal. Een gezegende rust van drie maanden
+was er het gevolg van geweest. O, dat weêr beter worden in het
+hoogliggend hospitaal van Genua. Hij moest dat dikwijls de mooiste
+herinnering vinden, die hij van Italië had meêgedragen. Zijn ziekenkamer
+keek uit in den tuin; dat wakker-liggen daar, na lang slapen, bij volle
+kennis, de dagen door, lekker tusschen de heldere lakens. De kamer
+kraakzindelijk, 't medicijnfleschje met altijd iets visiteachtigs er
+naast, vlak bij 't bed op 't nachttafeltje, de wanden langs Engelsche
+bijbelteksten, opgehangen achter glas, grooten druk, hij kon ze vanuit
+zijn bed lezen. Maar dan het raam open, de jonge zon blond en licht en
+veel vallend op 't balkon. En in den tuin het voorjaar met al veel
+violetten, een geur van bosch en zee binnenluchtend door het raam. En
+in zijn liggende leden een aangloeiing, iets van gisting als in nieuwen
+wijn, een aanspoeien weêr van kracht en gezondheid; maar in zijn hoofd
+nog een teêr suizen, een week nagevoel alsof hij veel vlugzout geroken
+had, iets ijls of er veel damp in de hersens was. En een sterker proeven
+en een nieuwer zien en een fijner hooren. O, die lange dagen in Genua's
+hoog op de rotsen staand hospitaal. Dat dagen stil liggen kijken in de
+zon, met de stille zorgen der direktrice altijd om zich, die altijd
+verlangend dat hij slapen zou, op zachte voeten naar binnen kwam, en de
+deur weêr uit, zwart en goedmoederlijk met haar kuisch-gekapt haar. Maar
+ook dat toen verwenschte diëet, die strenge, Zwitsersche dokter, die
+zijn tong kwam zien en dan altijd zei: "Sie haben gestern zu viel
+gegessen." En later, toen hij de dagen al opzat, dat wakker worden soms
+midden in den nacht, van zelven, zonder pijn of behoefte, dadelijk
+helder in den nacht, de nacht hoog om het huis, zoo hoog in de lucht, en
+zoo heerlijk stil en toch zoo raadselachtig vol met geluid zonder naam,
+dat hem de gewaarwording gaf alsof hij 't blauw zag, 't onstoffelijke,
+kleurlooze blauw der door sterrelicht ondoode aardschaduw. Daar kan men
+stilliggend, lang over denken, en dan plots in zijn dichte oogen een
+roode drang, en 't mooi opvlottende beeld van een begeerde vrouw.
+
+Heelemaal hersteld was hij de tweede reis begonnen, tuk op nieuwe
+indrukken, begeerig naar nieuwe beroering. De dokter had hem den raad
+gegeven zich beter in acht te nemen, zich niet meer zoo over stuur te
+werken, en dat zou hij in geen geval doen. Neen zeker niet. Bovendien
+was de beurs gevulder. Door de zorgen van een welmeenend beschermer had
+een rijk verzamelaar tot aanmoediging veel van zijn studies gekocht, al
+dat gewurm van verleden jaar was uit de voeten; hij zou 't nu bedaarder
+aanleggen en wat meer ook voor zijn plezier uit zijn. De behoefte naar
+land en vrienden bestond bijna niet meer, een enkele maal schreef hij
+aan zijn familie, om af en toe nog iets van huis te hooren.
+
+Maar onverwacht, hij was toen nog maar een maand in Madrid, op een
+Aprilmorgen, daar was weêr een brief gekomen van zijn besten
+studie-kameraad, een brief als een akte geschreven met een zware hand.
+In ronde vriendenwoorden, kort en zakelijk, was die brief van meening,
+dat hij een onvrij man was, dat dit aan zijn tentoongesteld werk was te
+zien, dat het er veel van had, of hij zich verkocht voor een
+bezoldiging, dat hij laf een goed leven leed, waar al zijn vroegere
+kameraden krom lagen, ontbeerden voor hun ernstig
+zich-zelve-willen-wezen. 't Speet den schrijver zoo, 't had hem zeer
+gedaan, maar op de expositie had hij een kameraad hooren fluisteren tot
+een ander, en toen meer die zeiën, dat zij zich in Johan hadden vergist,
+dat hij met massa's werk den boel had willen overdonderen.... neen....
+hij mocht niet van zich laten zeggen, dat hij geen artist was, dat was
+gezegd en er was reden voor geweest.
+
+Dat was als een slag op zijn hoofd gevallen, 't was hem een oogenblik
+benauwd geweest in de keel en of zijn bloed niet voort wou. Toen was hij
+met een vloek opgesprongen, de deur uit en de straat op. Hij had dien
+dag door de straten van Madrid gehold, de natheid niet voelend, en den
+ijskouden regen niet, met niets in zich dan stomme kwaadheid en in zijn
+hoofd huilend verdriet. 't Is niet waar, 't is toch niet waar, griende
+het in hem dien dreinigen dag. Dagen achtereen had hij in 't Museum
+niet kunnen schilderen, vies van zijn besteld werk; daarna was hij er
+weêr naar toe gezakt, als een hond in 't gareel, 't moest toch gedaan
+worden. Maar lang daarna nog hadden die woorden hem bezeten, hij
+herkauwde die bitterheden den geheelen dag onder 't werken door: zou 't
+ook waar zijn, zou 't ook waar zijn?
+
+En de eene dag verging na den anderen. Twintig brieven was hij wel
+begonnen op dien eenen brief; geslingerd als hij werd tusschen
+zelftwijfel en beleedigden trots, schreef hij telkens wat anders; nu een
+brief waarin hij kroop als een geslagen hond, excuses vindend, en dan
+weêr een anderen met een hoog opgezetten toon; onvoldaan had hij ze alle
+verscheurd, want langzamerhand vocht het zich van zelve uit, voor de
+eerste maal misschien werd hij zich iets bewust van zelfvoeling. En in
+dat gevoel slaagde het antwoord in eens, schreef hij even kort en
+zakelijk, maar als een snauw, als een dadelijken beet van zich af: "ik
+wil niet langer worden geplaagd, laat me met rust."
+
+Maar een woord was gezaaid en het groeide tot een heel ding in zijn jong
+leven. Wat hij zich verleden jaar nooit precies had weten te zeggen, 't
+werd hem nu volmaakt helder, zijn mooi reisbestaan was voor de tweede
+maal bedorven.
+
+Hij was dat tweede jaar weêr net even ongelukkig, wetend en zich
+bekennend: gij zijt laf, gij zijt laag, maar koppiger nog dan ooit,
+volgend de voorschriften van zijn principalen, punctueel in alles wat
+hem was voorgeschreven.... dat heele gedoe, hij was het te haten
+begonnen. Hij had dagen van rondgeboemel, laksch voor de dingen om hem
+heen, afkeerig als iemand die met bedorven maag walgt voor een lekker
+maal. Doch lang hield hij dat niet uit, werkman als hij altijd geweest
+was, begon hij op nieuw, maar met geweld zich verzettend tegen de
+stortbuien van emoties en van de zich telkens nieuwe en opdringende
+gezichten; om er een vast te houden maakte hij zich overal een thuis,
+klampte hij zich vast aan eenmaal begonnen werk. Langzaam begon hij zoo
+te zien wat zijn leven zou zetten; hier of ginder, dat zou overal op 't
+zelfde neêrkomen. Soms midden in ploeterend gewerk kreeg hij als in den
+weêrschijn van een opslaande vlam een bruut inzicht in zijn toekomstig
+leven. Zijn altijd alleen zijn, het zich altijd aanwrijven tegen dingen,
+die zoo hoog onverschillig naast hem waren, joeg hem meer en meer terug
+in zich zelf, hij begon zich te betrappen dat hij als met een vriend
+hardop met zich zelven sprak.
+
+.... Wat had hij vaak zitten soezen zoo in een klein landstadje, een
+hoop verdwaalde huizen in een woestenij van zand, moê van den langen
+zomerdag, met gesloten oogen, als de avond komend was met loome
+schemering. Dan was de vlaktewind langs zijn hoofd en handen waaiend
+gegaan, de straat inwalmend, zwoel als heete lucht weggewolkt van veel
+vèr en groot vuur, zwaar van een opkomend onweêr maar niet te zien,
+broeiend en somber als vooruitgeadem van een naderende katastrofe;
+terwijl het treurde almaar binnen in hem, dat niemand, ook geen vriend,
+ooit 't leed van een ziel proeven zal als die ziel zelve; terwijl het
+duister snel viel, tot de slaap in den zwarten nacht zijn hoofd kwam
+omhuiven, en hij als een moegeweend kind, beweldadigd tegen den muur
+ingedruild was. Met een tik op den schouder was de waard hem komen
+wekken, die vroeg sloot om het angstige weêr, en kreunend was hij
+ontwaakt, nààr in den nacht en hij had wel gewenscht eeuwig zoo te
+kunnen blijven rusten, en niet meer zoo te worden voortgejaagd.
+
+Maar de reis was verderop gegaan, zoo zijn route hem aanwees. Brieven
+kwamen er bijna niet meer, zijn vrienden lieten hem met vrede. Eerst
+maanden daarna ontving hij in Granada weêr een tijding van zijn oudsten
+en besten kameraad, een brief, waarin hij plots het worstelen van een
+hevig begeerend mensch zag, als hij zelve was. De brief klaagde ook over
+misverstand en och, dat sprak van zelf, over weinig vriendschap. Dat had
+een nieuwe correspondentie gegeven, en toen was het bij hem tot
+klaarheid gekomen, dat hij voor zijn eigen rust aan dien tweeslachtigen
+en schijnheiligen toestand een einde maken moest. Dàar, in een anderen
+brief aan zijn principalen, beredeneerde hij, dat hij voor 't verder
+genot der subsidie bedanken wilde. Wel bekroop hem de vrees, hoe dan zoo
+in eens te leven, maar kom, dat zou wel gaan; nu of over twee jaar, men
+bleef toch altijd staan voor het eenmaal moeten beginnen, en dan was het
+verstandiger nu dan over twee jaar. Hij had wat geld, en eens weêr in
+Holland zou hij er wat bij zien te doen.... lessen geven.... ook
+misschien wel eens wat verkoopen, eindelijk was die zaak dus uit de
+wereld. Dit alles had hij aan zijn vriend geschreven, ook dat hij toch
+zoo dichtbij, nog even naar Afrika's noordkust wenschte over te steken
+en het antwoord op dien brief was hem van morgen door Sarah de meid
+gebracht.
+
+'t Was de vierde dag dat Johan in Tanger was en hij geloofde wel nu den
+weg alleen te zullen kunnen vinden, zonder den gids Mohammed Ben
+Jachjemed. Prettig eindelijk alleen uit te gaan. Men zag met zoo'n
+jongen eigenlijk niets. De moskee nu ja, ook maar van buiten, en de
+gevangenis; een Arabisch café van binnen, een tentoonstellingsding
+klaargemaakt voor de toeristen, en een bazar voor de toeristen met
+goedkoope nagemaakte mooiigheden voor de toeristen, alles wat een
+reiziger zien moet of hij wil of niet. Nu zou hij alleen slenteren
+kunnen, stilstaan als hij er lust in had, zonder zoo'n uitlegger naast
+zich te hebben, zonder dat kitteloorigmakende klep-klep van diens
+muiltjes almaar naast zich te hooren, medegenomen te worden door dien
+slimmen Arabier, die altijd wou rooken en dronk voor drie. Hij wou nu
+maar op goed geluk gaan dwalen, in dat warnest van smerige buurtjes,
+door dat doolhof van steegjes, met trapjes stijgend naar steegjes en
+paadjes en slopjes zonder naam. 't Was gisteren een vuile boel geweest,
+het had den geheelen dag geregend; nu was 't droog en mooi weêr. Van
+morgen bij het opstaan had hij uit het raam van zijn slaapkamertje de
+buien nog gezien, vèr, wolken met vage koppen nog, boven het rose,
+licht-lila en 't blond schaduwblauw der heuvels om de baai, vèr weg
+uitgespreid, als een rook uitpluimend naar de Spaansche kusten henen,
+naar Gibraltar, en naar Tarifa, dat nog laag en onzichtbaar als in een
+mist gevangen lag. Maar naar boven was de hemel nu weêr klaar, blauw
+toch achter het wittige waas der hoogvlottende dampen; alom en overal
+vervloeide het bleekgouden ochtendlicht er onder en door het ruim vol
+vochten, als een noorsche voorjaarszon alles doordringend, zeeg 't breed
+neêr. En 't had de baai doen parelen, zilverig schuimspatte en spikkelde
+het licht op 't kalme golfgekabbel, op 't blauwe, ebbende water der
+Middellandsche Zee.
+
+Alles beloofde een mooien dag.
+
+Het steegje, toen hij 't hôtel uitging, lag voor hem als de moddergrond
+van een sloot. Hij moest, wilde hij niet door den grooten plas voor den
+ingang waden, langs de muurkanten strompelen, houvast zoeken aan den
+muur, of zijn voeten probeeren te zetten op de stukken puin, die in de
+sopperige brij als droge eilandjes waren. Zijn tasch hinderde hem
+geweldig. 't Ding was toch al vervelend genoeg.... zoo'n heelen dag dat
+gebengel tegen je beenen.... en dat omslachtige reisboek kon hij den dag
+door voelen. Kom, met den ballast weêr naar boven, al genoeg gewerkt....
+maar je kon toch nooit weten.... Beter meê verlegen dan om verlegen.
+
+Besluiteloos bleef Johan staan, een eindje ver al het straatje in, op
+een hoop droog, grauw puin, waar middenin een paar witgeworden
+steigerpalen als stammen uit opschoten.... Daar werd een huis
+gemaakt.... nette lui, die Mooren.... 't was goed om je beenen hier te
+breken.... Zal 'k 't doen, zal 'k 't niet doen.... dat de fataliteit
+beslisse.... we zijn nu toch eenmaal in Marokko.
+
+Om zich zelven lachend in het stille straatje, haalde Johan een
+muntstukje uit zijn zak.... kruis niet, munt wel.... en kantelend vloog
+de cent langs de palen op, het streepje zonhemel boven de steeg te
+gemoet.... Kijk.... daar boven den muur daar staat je waarachtig de
+metselaar; de slimmerd buigt over de straatgeul, nu 't koper
+klankspringend valt op 't puin. Wat een mijnheer. Hij staat daar met
+zijn troffel in zijn hand, als iemand die op visite is, propertjes in
+zijn burnous, met een rood zijden tulband om zijn kalen knikker.... een
+mooi lapje.... wijnrood met gele strepen, oud goudgeel.... Eerst dien
+cent zoeken.... dáar.... hij ligt op zijn kant.... neen.... eerlijk
+zijn, munt ligt boven.... vooruit dus, 't noodlot heeft gesproken, er is
+maar éen god en Mohammed is zijn profeet....
+
+Lacherig nog stapte Johan door, het straatje af, in eens gedwongen
+schoor te loopen tegen den afzakkenden weg, de hakken telkens geplant in
+de modder, schrap met den rug achteruit, want almaar daalde de
+straatgeul tusschen de smerige, vensterlooze muren door. Tusschen steile
+wanden, die benauwd dichtbij waren, ging hij, tusschen
+gevangenisachtige, leêgstaande stijgingen. Een heel enkele maal puilde
+er een uitbouw uit den muur, geschraagd op schuine ijzers in den steen
+gestut, of hij ging een klein diefachtig deurtje voorbij dat stomdicht
+was. Van uit de verte, als 't gegons in een zeehoorn, een gedruisch als
+van een brekenden zeevloed of uitgeluiding van menigteleven. Overigens
+was 't straatje doodstil in den looden, on-dagachtigen schemer, die zijn
+oogenkijken telkens naar boven joeg, naar 't schijnen van den
+vriendelijken daghemel. Het getroffel van den metselaar hoorde hij hoog
+achter zich, metaal-lachen uit de lucht vallend. Zooals de geul, die het
+regenwater in het zand sappelt, met kronkels en onverwachte
+ellebooghoeken daalt naar een plas, zoo daalde het naamlooze straatje
+naar het kleine Zocco toe. Wat verder weêr ging hij een steegje
+langs.... daalde het naar de haven? Veel licht scheen achter in.... 't
+ging hem voorbij als een poortje naar 't licht. Bij een onverwachten
+ellebooghoek was de muur links in eens open, een groot portiek kwam en
+een inzicht in een ruim gepleisterd portaal, koelig onder het gewelf.
+Laag op steenen banken hurkten er een paar Mooren, de beenen gekruist
+onder zich gehaald, de handen in de witte schootplooien, roerloos als
+pagoden zittend. Zij rookten uit pijpjes van roode leem, vaasjes, waar
+kostbre specerij in verbrand schijnt te worden, en keken heet-droomerig
+den voorbijganger na, tot ze weêr doken in hun gewichtig zwijgen. Johan
+herinnerde zich onder 't loopen, hoe Jachjemed gisteren gezegd had, dat
+daar een ambassade was, de Engelsche, indien hij goed verstaan had. Maar
+het straatje begon snel te dalen. Het marktrumoer steeg gelijk wasem in
+de tuit van een ketel de monding der straatgeul in. Daar zette het lijf
+aan van een mageren kerel in een blauwige jas, zijn kop met roode fez
+boorde de steeg in. Voorover, als een man, die tegen wind opgaat, klom
+hij met heftige buigingen in de knieën. Hij kwam hooger, slijkspatten
+waren verdroogd tegen den beenigen kant van zijn schenen, zijn
+schilferige voeten trapten paarschig en ruig in muilen van okergeel
+leêr; die hadden toonstukken als de kop van een stompen visch. Hij
+sjokte aan door de dras van het glibberige paadje en week voor den ander
+uit als voor een onreine. Met een paar sprongen was Johan toen het
+steegje uit, neêrgevallen in de volle zon van het kleine Zocco.
+
+En zooals voor iemand, die uit een stille kamer na lang thuis zitten,
+plots komt te midden van een straat waar het karnaval is, zoo was het
+voor zijn grage oogen dadelijk feest van bewegend en van kleurig leven.
+
+Tusschen de huizen-ophooping, kubieke blokken zon met schriel hier en
+daar een zwart gat, als een wantrouwend oog in de
+van-buiten-nietszeggende oostersche woning; tusschen vensterlooze witte
+muurvlakken--er was maar een enkele muur met vensters achter groene
+jalouzieën dicht--onder een breed-wit opgestapel van bordessen, als
+hoopen doozen op elkaâr gekanteld, als groote dompers over veel leven
+gezet, krioelde laag in een moeras van modder en afval, een bont,
+veelrassig volk in druk-dagelijksch marktbedrijf. Tusschen opstellinkjes
+van hout en zeildoek, opgezet tegen beroeste en glibberig bemoste
+muurwanden; tusschen ambulante winkeltjes waarin getulbande kooplui
+schemerden achter hun rare waar; in een gekaleidoskoop van veel lappen
+en toevalligheên, schoven, draafden en klutsten door een gespat van
+drek, ruwe donkere kerels, kaalkoppig volk en verweerde jongens. Als
+mieren, op den tast af, zochten ze hun weg door de volte. En ze
+schreeuwden en kreten luid uit, tegen elkaâr op, alsof ze woedend waren;
+maar joegen de pakezels door 't gedrang, aanscheldend malkander in hun
+keeltaal en met stokken dreigend onder het loopen door; maar
+voortslovend pakken op rug of kop; maar ranselend hun ruige beestjes....
+hui.... hu. i.... hu. i, zonder stilstaan, rusteloos, rusteloos.
+
+De twee ochtenden dat Johan het kleine Zocco met den gids was
+overgeloopen, had hij het niet zoo rumoerig nog gezien. Nu kreeg hij
+stompen en duwen overal tegelijk; en toen hij, lacherig en uitermate in
+zijn schik om die onverwachte kleurdrukte in de mooie zon, stil was
+blijven staan in een leêg plekje, en zag hoe de drukte aankwam, 't
+gescharrel samenkluwde en een oogenblik opstopte, alsof er een ruzie was
+in den hoek van het lange straatplein, daar onder den hoefijzerboog van
+een poort, ingang naar een straat; en zag hoe boven gindsche huisblokken
+uit, de minaret der moskee frisch-zeewatergroen, nat-glimmerig alsof hij
+pas beregend was, opstak in de zonlucht, werd hij ruw opzij geplompt en
+stoven er ruwe woorden van kwaadgestoorde drukte zijn ooren in. Voor
+zich uit keek hij in den woedenden kop van een kerel, rugs-òm kijkend
+naar hem toe, op den loggen kop van een half-naakten neger, die
+voortsjokte achter een ezel met vaten aan weêrskanten van zijn bast; een
+loopenden zwarten vent, die telkens omkeek, uitscheldend uit zijn
+lippensnoet een bui van schorre geluiden, de gebalde vuist schuddend
+voor zijn raaskallend schonkengezicht. Maar Johan lachte den glimmenden
+vent om zijn boosheid wat uit, en ging verder. Hij wilde naar de kroeg
+van Antonio Sivory, die verkocht toch van alles, die zou hem misschien
+ook wel aan papier om op te krabbelen kunnen helpen;.... vervelend dat
+hij om de goedkoopte zijn grooten koffer in Sevilla gelaten had.... 't
+schetsboek in de tasch was zulk onaangenaam papier, zoo erg
+jufferachtig.... dat kwam er van, van die beroerde vrees te veel geld te
+zullen moeten uitgeven.... briefpapier zou Antonio wel hebben.... het
+teekende heel mooi met een zacht stuk krijt;.... dat verhaal in dien
+brief van Frits was goed.... god.... als ie me eens hier kon zien
+loopen.... hoe grappig.
+
+Johan liep of stond zonder 't besef te hebben van gaan of staan, levend
+met zijn oogen alleen, soms met kleine, wakkermakende bewustwordinkjes
+over den te nemen weg, soms een oogenblik verstrooid door invallende
+gedachtetjes, aangeblazen als tochtjes, als scheutjes koude lucht om een
+warm hoofd. Hij liep de kraampjes langs; daar pluisde de drukte uit, den
+stiller gekleurden rand gelijk om een bont-tafreelig kleed. Tusschen
+stilstaand volk ging hij troepjes van schunnige leêgloopers langs, die
+in de zon schurkten onder hun vuile jassen, bruingroen en vet als oude
+olijven; langs bijeenscholingen van stinkende parasietmenschen met
+onverschillig strakke inboorlingengezichten, verdroogd en vlooirood in
+de mantelkapschaduw.... Daar was 't straatje waar hij in moest.... ja,
+'t was 't wel.... Een bejaarde Jood kwam er hem uit te gemoet, gaande
+naar de stroomende drukte. Hij dribbelde hard aan, een beetje tuimelend
+op zijn oude mannenbeenen, 't magere lijf krom en afgewerkt tusschen
+zijn laag en leêg schommelende handen. Van den hals af tot boven de
+enkels, waar de pijpen van een sintelkleurige pantalon dichtom knepen,
+was hij in zijn smerige kaftan sluik en tranig en rood als wijnmoer; om
+het middel gegordeld en voor het lijf was de jas dicht met een rij van
+veel kleine knoopjes. Hij had een vaalzwart kalotje op 't gebukte hoofd,
+'t grijs haar spritste er onder uit en piekte naar de uitgezakte
+schouders.... een verschooierde bijbelsche Jood.... Hij strompelde
+haastig aan zonder opkijken uit zijn droefgelijnde facie, waarin de lip
+zorgvol hing, waar, langs den mageren uitstekenden neus, twee diepe
+lijnen groeven naar de verscheefde mondspleet.... den driehoek dien de
+smart donker snijdt in het gelaat der menschen.... En hij ging zijn
+voorovervallenden gang, den blik naar den grond alsof hij daar wat
+zocht, een haastige, zwervende gestalte.... Johan bleef den ouden man na
+staan kijken, en toen kwansuis; want daar liepen tegen de zon een paar
+vrouwen de drukte uit en 't reisboek leerde, dat het niet goed was van
+een vreemdeling nieuwsgierigheid voor vrouwen te laten merken.... 't Was
+je toch een vertooning.... leken het niet net spoken die twee
+aanwandelende witte lappenpoppen.... hoopjes lijnwaad, vrouwenlichamen,
+weggemoffeld in plooien.... Zouen ze mooi zijn?.... Ze gingen hem langs
+en hij kon het teêre bewegen van een hand raden onder de gelaat-slip van
+het weeke kleed. Zij sloten zich geheel, ook het streepje voor de
+oogen, om heelemaal niet gezien te worden door een ongewijde. Log van
+gang traden zij met de vleezige bloote enkelvoeten, sleepend door de
+modder hare mooie muiltjes, gouddraad-geel met een roode hak onder het
+neêrgeslofte hielstuk, terwijl het kleed stil en zwaar hun om de beenen
+hing. Het tweetal ging het straatje in. Johan zag ze verdwijnen tusschen
+hun stomme, alles verbergende huizen, zij zelve als dingen van even
+onbegrijpelijk geheim.
+
+Het straatje, waar ook hij in moest, ging gelijkvloers uit een hoek van
+het kleine Zocco; rechthoekig er meê was daar een ander straatje,
+opschuivend weêr naar de hooge stad.... Zoo kwam je op de
+fortificaties.... gisteren er geweest met den gids.... bij dat
+monsterkanon van Krupp; een geschenk van Koningin Victoria aan haren
+hoogen cousin den Sultan van Marocco; stapels kogels er bij.... het kon
+de geheele straat van Gibraltar bestrijken.... Wat had die Ben Jachjemed
+gelachen, toen hij vertelde dat geen een Moor wist hoe het te hanteeren,
+veel minder nog het af te schieten. Hij zelve had 't vreemd aangezien,
+dien zwarten reus daar zoo stevig staande, ijzerzwart, een massa somber
+Noordsch intellekt, tusschen een rijk gegroei van veel aardige struiken,
+rood en verweerd op den in puin vallenden rotswal. Kinderen met fezjes
+op en zwarte staartjes midden op 't kruintje, in oranje en groene en in
+bloemkleurige hemdjasjes speelden er onder den loop, die als een
+omgevallen fabriekspijp in de beestachtig zware tappen hing.... Maar in
+het eerste steegje en dan het tweede dwars en dan weêr even rechtuit,
+daar was Antonio's kroeg.
+
+Onwillig om het zon-violet van het donkere slop te moeten ingaan, bleef
+hij nog wat kijkend staan. Onder het muurvlak daar zaten een rist in
+doeken en plooien verscholen vrouwen, hel met den witten wand in de
+vlakke zon. Donker streepte het open voor de oogen, donker lag een kort
+blauw schaduwtje achter hun breed zitten aan. Op doffe matten gehurkt
+zaten zij, achter stapels van plat-rond en grof-grauw haverbrood,
+verschanst achter hun eetwaar, veilig aan den rand der drukte. Die had
+hij daar gisteren ook even onbewegelijk zien zitten, die zaten daar
+misschien wel altijd, 't leken wel dooien in witte lijkwaden.
+
+Achter zijn ooren gromde het marktleven, vol en gedragen tusschen de
+wijduitstaande huisblokken, en de bewegelijke kreten en schreeuwen
+vlogen er als pijlen doorheen.
+
+Vóór hem hurkte een aangekomen vrouw bij de mat in het licht neêr....
+Sapperloot, die was niet mager, wat een breed bekken.... Over de brooden
+heên begon ze met een koopvrouw een praatje, de beide vrouwen, stille
+gestalte over gestalte, babbelden door den kier voor 't gezicht, naar
+elkander.
+
+En een olieachtige kerel, duister bruin en blauw in de zon, kwam als
+aanrollen uit het klimmende straatje en bukte nog in de loopvaart der
+helling, nam een brood en ging er meê vort, terwijl hij achter zich het
+geld onverschillig op de mat smeet. Even kwam toen een hand uit een
+lappenvrouw, de hoofddoek week open, de kin dook bloot, versierd met
+drie streepjes als van uitgebleekten inkt, als merkjes in een kerfstok.
+Johan zag de vingers, waaraan de nagels tabakssapkleurig geverfd,
+verdwijnen met het geld, muntjes geheimvol gestempeld, tusschen de
+wollen gaping van het kleed. En het praten ging voort, lispelend met
+neusachtig geneurie.... wonderlijk toch zoo'n gesloten leven....
+
+Johan liep weêr door, de broodenverkoopsters langs, waarvan hij het
+oogengegluur achter zijn weggaan voelde, hij zelve kijkend naar links en
+naar rechts, als een speurhond met den neus in den wind.
+
+Hij keek over de markt in de druischende drukte. Het scheen hem dat er
+onder die sjouwende en ploeterende beweging maar weinig menschen waren
+uit het land zelve; veel geslaaf van zwarten, veel gehandel van
+Hebreërs, veel mannen en jongens, geleek wel, uit Europa's Zuid; maar
+allen onordelijk, inboorlingachtig, maar allen bekleurd met de dracht
+van het land: het gemakkelijke Moorsche hemd, of jassen verflenst,
+verwelkt en verscheiden als oude vruchten, of den eenzelfden goor-witten
+mantel met kap, plattend op den rug tot een driehoek, bollend om den kop
+met de punt omhoog; en door dat al, het schitteren der barbaarsche
+sieraden, snellend door 't gekrioel als vonk-vliegende insekten: het
+rinkelen van een hanger in een oorlel, het spiegelen van een glas-juweel
+aan een rauwen knuist, armbanden, een raar snoer, een oud zij koord,
+gestreept, getrest van kleurtjes, bindend de vrije kleêren om de rappe
+leden, te pas gebracht overal.
+
+Terwijl hij drentelde, op zijn plek blijvend bijna, de vrouwen langs tot
+aan de kraampjes en dan terug, keek hij soms onverwacht in het suffe
+kijken der leêgloopers. Hij zag ze plotseling aan 't zinnen gaan, en
+loeren met de hand vooruit om een aalmoes te bedelen. Maar, rein van uit
+de smerige volte, waren het een paar deftige heeren die kwamen
+aanschommelen: rijken van Tanger, luie vette lijven, breedbuikig,
+uitgedijd, gewikkeld in flanel, mollig, smetteloos gewaad, waaronder
+het purper bloosde. Hun hoofden waren bekoepeld met een grooten tulband,
+wit en wijd om de slapen gewonden en om het roode middenstuk, een
+samengesteld ding moeielijk om uit te pluizen. Ze gingen hun pauwengang,
+haanachtig voortstappend hun gewichtig leven, stil met zwijgend
+aangezicht, bleek, ongenaakbaar en bizonder, veel gewasschen en schoon
+geschoren, ieder met een schralen knevel onder den neus, den baard kort
+langs de lekker uitziende wangen, de eene zwart, maar de andere al
+grijs, vrouwmannen. Ze gingen als plechtige lieden ieder met een slaaf
+achter zich, die den inkoop droeg, schrijdend als gebieders tusschen
+veel geknecht, den sleutel van 't huis in de hand. Ze wiegelden pralend
+voort als komedianten doen kunnen, hun onverstoorbare wijsheid ging
+tusschen de scrofuleuze schooiers door, die uitweken om hun aalmoezen te
+rapen. Kleine kleuters schoten in eens tusschen uit de beenen der
+mannen, ze kwamen de mantelmouw kussen van den bejaarden heer, ze
+ontvingen zijn handlegging op hun geschoren hoofdjes.
+
+De volle markt krioelde voort. Instinktmatig als insekten-arbeid scheen
+het werk wel te worden gedaan. En tusschen al dat drukbezige gingen
+stijf de donkere lichamen van Europeërs, rechtop als opzichters tusschen
+slaven; een Engelsche zaken-man die als een ledepop zijn strakken
+eenzelfden gang liep, of een andere zinnende handelaar in zijn
+kokerachtig konfectiekostuum; stukken donkere orde, bewuste, moderne
+menschen in hun beknopte kleeding, tusschen al die uitbundigheid van het
+kwistige en Orientalische gedoe. En 't was àl feest; waar Johan ook
+keek, 't was overal een uiterlijkheid, om er zich nooit met de oogen zat
+aan te kunnen drinken, onder een zon zoo welig en zoo goud, die al het
+smerige verguldde en de melaatschheden, die hij met de oogen niet
+ontwijken kon, meêschitteren deed, als de parelmoerglansen van
+verrotting zwevend en kleurkringelend op bewogen water, onder dien éenen
+breeden en grooten val van het koninklijke licht.
+
+Maar vlak voor het straatje naar Sivory's kroeg was Johan als met een
+schok een andermaal blijven staan. Hij keek in de gapende steeg, die
+naar boven zich voortschoof. Tusschen de opstijging der huizen
+verdonkerde de geul naar achteren in 't blauw van haar eigen schaduw;
+maar in de diepte was weêr een blok zon, een vierkant stuk licht. Ook
+voor den ingang viel de zon, vol boven de Zoccoruimte, doch dadelijk
+onderschept door het huisblok van den steeghoek waar Johan stond; een
+zware maar al korte vlaag schaduw lag neêrgesmeten over het steenen pad
+vol gleuven en vuilnis, met een grooten scheven rechthoek steeg het
+donker daar tegen het bezonde muurstuk op. Daar, met zijn voeten in den
+rouw der schaduw, maar met hoofd en bovenlijf tegen den ouden wand in
+het bloeiende en blozende licht, beeldde als een statue, een jonge man
+en die verschijning had hem zoo hevig in de oogen getroffen.
+
+De jonge Arabier stond op zijn eenen voet, met krommende teenen in het
+dikke slijk der schuine straat, want den anderen had hij als voor de
+vloerkou opgetrokken en met de zool tegen den muur geplant. Zooals een
+hagedis, die de zonnige en warme plekken zoekt op zijn gescheurden muur,
+zoo was hij zich daar aan het koesteren op zijn warm plaatsje, buiten
+het gedrang, wars van het gewoel.
+
+Hij was bijna ongekleed. Een groote vod te kort om hem van onder tot
+boven te dekken, een vervaalden lap gelijk een oude Moskovische
+rietmat, van het bruin als dood loof, hield hij om zich vast, met zijn
+hand bij elkaâr, om het afglijden te beletten. Hij stond daar stil voor
+zich uit te droomen, in een vertooning van zijn jong en onversleten
+spiernaakt, den kop recht op de zuil van den hals, zoo een koningsfiguur
+op een Aziatisch basrelief loom onder de oogleên uitstaart. Boven de
+rafels van zijn voddenmantel was een stuk van de platte borstplaat
+bloot, glanzend vleesch, zonrood geroosterd. Hij was ongeschoren, zijn
+haar geleek een pruik, 't kroesde rechtop en om het kleine voorhoofd tot
+een dicht in elkaâr gegroei van korte, sterke krulletjes; 't bracht
+Johan den schoolkop van Caracalla in eens in 't geheugen terug. Doch
+zijn neus was lang, met een teêren rug en zijn mond dun met stille
+lippen, verdonkerd onder een jongen knevel en om de jongensachtige
+wangen het gepluis van een beginnenden baard.
+
+Hij bleef maar stil, vergenoegelijk voor zich uit glimlachend; wanneer
+zijn mantel wat afzakte, sjorde hij dien wat op, als zijn eene voet moe
+of koud werd, verwisselde hij ze zoetjes; zijn gelaat bleef stil met
+zijn heiligen lach,--als in een Assyrischen muur de figuur van een
+koningszoon statig staat.
+
+Schaduwen van mannen vlotten Johans ooren langs, terwijl hij te kijken
+stond naar dien mooien droomer daar vóór hem in het vochte goud der
+zon.... zou hij niet eens omzien.... zal 'k hem eens voorbij loopen....
+
+Maar met een klein rukje had de gestalte zich losgemaakt van den muur,
+en kwam.
+
+Hij ging bezorgd en òplettend waar hij zijn voeten zou zetten, angstig
+als liep hij op glazen beenen; hij schouderschurkte onder zijn
+lapmantel, dien hij nu met beide handen gesloten hield, één onder de
+borst en de andere onder den buik; gelijk een kranke in zijn deken
+gewikkeld daalde hij aan.... Wat was zijn hoofd forsch nu voorover....
+zijn borst sterk en breed.... en welk een macht in die armen.... de
+spieren lagen met gleuven naast elkaâr.... daar zou hij wel een man meê
+kunnen neêrslaan.... Op den vlakken grond bleef hij een oogenblik
+dwalerig, toevend; toen ging hij Johan voorbij, steeds met zijn
+genotlach om de lippen, een wonderlijk inzichzelven gelach, met de
+wimpers nu op.
+
+En het blikken van een paar ernstige oogen, donkere oogen, klaar
+verwonderd kinderkijken, vaag van een diep naarbinnen leven, de blik van
+een bezetene maar zachtgezind, was onverschillig over het kijken van den
+ander heengegleden, onbewogen, niets hebbend gezien.
+
+De zonderling ging het steegje in, Johan hem achterna. Het Zoccorumoer
+verdoofde, 't werd weêr 't geroezem in een grooten zeehoorn gelijk.
+
+Achter den teêrloopenden man met zijn jonge reuzenschouders liep hij in
+het donkere slop.... 't Leek wel of die voorlooper dansen zou gaan....
+Maar 't was om te schrikken geweest, daar hurkte hij in eens neêr, en
+ging op zijn hielen in de nis zitten van een insnijdende poortdeur. En
+uit een groen aarden schotel, die daar voor hem scheen klaar gezet,
+begon hij te eten. Hij greep er de witte rijst met zijn vingers uit, en
+stopte die in zijn mond, zonder gulzigheid, zonder zijn lach te breken,
+werktuigelijk etend, door niemand gemoeid, uit den weg zittend, niemand
+moeiend.
+
+Want 't straatje werd druk een oogenblik door de markt-uitloozing. 't
+Was niet mogelijk lang er in stil te blijven staan, Johan ging dus zijn
+gang. Hij zag nog juist den man een mageren hond met de hand van zijn
+schotel weren, die hard aangehold meêvreten kwam. Het gedraaf van een
+paar kerels achter zwaar-belaste ezels aan, die de steegbreedte vulden,
+dreef ook hem voort. Ze gilden en hitsten hun "hu hu-i hu-i hu-i," als
+op de pooten getrapte uitjankende honden.
+
+.... Daar was 't straatje, in 't midden zonnig, het leî zich tot een
+binnenplaatsje uit, daar was Sivory's kroeg.
+
+Eer hij 't zelf goed wist, beziggehouden door 't weêr terug turen in
+zich naar het visioen van dien verdwaasde, stond hij in 't schemerdonker
+der kroeg, en dadelijk kwam hem het praten van een mannenstem tegen, een
+roepen bijna, een ironiek uit de mondhoeken uitgestooten luid
+spreken.--O, daar hadt je den kolonel.... den grooten man met zijn
+windbuil-manieren.... met zijn lange, bibberende snorpunten à la
+Napoleon III.... Gisteren kennis gemaakt.... jawel....
+
+"Voilà monsieur le peintre avec son sac à malices."
+
+"C'est ça, monsieur Badaud."
+
+
+
+
+II.
+
+
+De kolonel zat op zijn tabouretje voor het buffet, rechtop alsof hij op
+een paard zat, de knieën wijduit. Hij was een stevige veertiger met
+naden al om zijn neus, maar die zich jonger voordeed door zijn blozenden
+kop en door zijn zwierige kleêren. In een havannahkleurig jacket en
+vest, een stof met groote ruiten, was hij jeugdig en achteloos gekleed;
+'t kostuum deed zijn manhafte militaire schouders goed uitkomen. Om zijn
+rooden soldatenhals met rimpels als groote barsten in zijn vel sloot de
+slappe boord van het bonte flanellen hemd, en daaronder was een das, wel
+wat waaierig en ijdeltuitig gestrikt. Zijn geheele verschijning was net;
+zijn kleeding uitermate goed geborsteld. Zijn pantalon, donker met breed
+galon, ging strak om zijn ietwat kromme paardenmansbeenen; met een klein
+voorzichtig plooitje had hij de pijpen op de knieën wat opgehaald. En
+zijn laarzen glommen op de spitse toonpunten, als was er geen modder op
+straat te zien geweest, en ook zijn haar glansde gelijk het met olie
+besmeerde hoofd van een Marseilliaan. Daardoor leek het zwarter en viel
+de komende grijzing niet zoo in 't oog; want al was zijn impériale ook
+lang niet zwart meer, maar van een uitgebeten kleur, een verteerd zwart,
+de snor met zijn gesteven drilpunten maakte weêr veel goed. Hij had een
+dikken gouden ring met een groot cachet, een groenen steen, aan zijn
+rechterhand glinsteren, ook een horlogeketting onder op zijn vest, en
+onder zijn das, zoowaar nog, glom een speld die een hoefijzer
+verbeeldde. Hij gaf nu een fermen duw aan zijn flambart en trok hem
+mannelijk en somber over zijn voorhoofd met ruige wenkbrauwen terecht.
+
+Blijkbaar had hij juist zitten opsnijden toen Johan binnenkwam; voor
+Sivory, die dik lachmensch als hij was, zoo gemakkelijk mogelijk zat,
+half neêrgelegd op de bank daar, tegen den muur aan, den arm op zijn
+buffet.
+
+Sivory's heele gezicht was naar het lachen gegroeid, de pret, die bij
+buien hem benauwde, als zijn kop openscheurde in de hevigheid der
+geweldige lachsmart, als zijn zwaar lichaam schokte en hem de tranen
+traag en pijnlijk uit de klein geknepen oogjes werden geperst. Hij was
+zeer gezien onder zijn klanten, hij was een goed waard, die met zijn
+gasten meedronk, borgde, maar schacheraar in zijn hart en van alle
+markten thuis. Dat alles wist Johan al heel gauw, want Sivory was
+dadelijk, bij de eerste kennismaking al, zeer vertrouwelijk alles gaan
+vertellen.
+
+Antonio, zooals ieder hem noemde, was Italiaan van afkomst. Zijn vader,
+een vreemde snuiter, een aangetaste door de vrijheidskoorts, een woelig
+kind uit de onrustige revolutietijden, was al jong uit zijn land
+gejaagd, toen soldaat geworden in de Fransche legers onder Pichegru,
+vervolgens met Lafayette naar Amerika gegaan, later diens kok, eindelijk
+na veel, o veel wonderbaarlijke gebeurtenissen hier in Tanger
+terechtgekomen en daar wegwijzer geworden. In de oude reisboeken werd
+hij nog altijd aanbevolen om zijn groote geschiktheid. Hij had er een
+der eerste Fonda's opgericht en Antonio zette nu op vaders begonnen
+manier het zaakje voort. Daardoor, vertelde hij zelve, sprak hij 't
+Italiaansch even goed als zijn vader; en 't Arabisch als een geboren
+Tangeriaan; ook 't Spaansch als een Spanjaard van de overkust; bovendien
+was zijn vrouw een Spaansche; en 't Engelsch sprak hij als een inwoner
+van Gibraltar; en 't Fransch, bijna zijn dagelijksche taal, gelijk een
+stuurman van de Trans-Atlantic, die alle veertien dagen Tanger aandeed;
+en ook wel een paar woorden Duitsch kon hij begrijpen.... Toen Johan hem
+vertellen moest dat hij een Hollander was, had hij dadelijk "Gofferdom"
+gezegd, en stuipachtig het hoofd achteruit en de handen op zijn knieën
+slaande almaar, zich aan zijn vroolijkheid overgegeven als een dolblij
+kind.
+
+.... Ah oui.... er was hier nog een compatriote van monsieur, die dat
+altijd in zijn baard knorde.... ah oui.... de admiraal van de
+Marokkaansche vloot.... ha, ha, ha! opperbevelhebber van één schip....
+een oude Spaansche kast.... dadelijk na de afdanking aan 't verrotten
+gevallen en voor afbraak verkocht.... dat maar éens gediend had om den
+Sultan te brengen naar een kustplaats waar een oproer dreigde.... een
+lek ding met negen vreemde matrozen bemand; nu, met hun admiraal al een
+jaar lang.... ha, ha, ha! op non-aktiviteit.... die alle morgen vast om
+zijn paspoort ging vragen en aldoor maar weêr werd afgescheept en zijn
+hooge gage ontvangen bleef, omdat die Moorsche beambten het zoo lastig
+vonden dat ding klaar te maken.... ha, ha, hi, ha!.... Hij wordt altijd
+woedend als ik zeg, dat zijn taal een bedenkseltje is van hemzelf....
+als ik hem vraag of er dan nooit eens iemand komen zal hier, om wat
+Hollandsch te praten.... ha, ha.... Ge zult u wel amuseeren.... nous
+avons encore ici d'autres....
+
+Johan had een der tabouretjes genomen en zich zettend, Sivory toen
+gevraagd wat hij wenschte. Neen; groot papier, ongeliniëerd, had deze
+niet; maar hij zou 't wel weten te krijgen. En terstond had hij door het
+buffet geroepen, neusachtige woorden gelijk een Arabier spreekt; en een
+Jodendeerne met zwarte vlosharen bossend om haar hongerigen kop, een
+prachtige meid, een vervuilde aankomende schoonheid, kwam
+binnenslobberen achter het buffet om. Zij sloeg, de boodschap
+aanhoorend, een koffiezakkig vaal omslagdoekje over haar violette oude
+jurk, met vetkleuren om de randen der mouwen en onder de armen, en keek
+wild-schrikkerig in het opschijnende licht van de buitenstraat. Toen
+slemierde zij de deur uit.
+
+--"'t Is nog wel wat vroeg voor een glaasje, is het niet?" vroeg Sivory,
+en 't was Johan weêr zeer vreemd, die hooge, jongensachtige stem uit dat
+groote lichaam te hooren komen.... "maar wat dunkt u van een glas
+spuitwater.... bon?".... "monsieur le docteur," babbelde hij voort,
+opgestaan naast 't buffet, de hand aan de kruk van een siphon, terwijl
+zijne oogen den straal, die met hevig schuimgeruisch in het glas spoot,
+bewaakten; "dokter, daar is misschien iemand voor u om meê te praten!"
+
+--"Gut," bromde het onverschillig van uit den hoek.
+
+--"Gut," lachte Sivory terug met een knakkenden knik van zijn hoofd,
+tegelijk het accent nabauwend boven 't gesuis van het uitparelende
+water.
+
+Johan had bij 't binnenkomen den man wel gezien, daar achterin; de
+enkele keeren dat hij de kroeg had bezocht, had hij er hem altijd zien
+zitten, in elkaâr gedoken, lurkend aan een houten tyrolerpijp of met
+zijn neus boven een dampenden rumgrog. Nu, zich omdraaiend op zijn
+stoeltje, groetboog hij beleefd naar den als dokter aangesprokene, die
+ook een beetje opgekomen, de hand onder den elleboog van den arm met de
+pijp, moeielijk alsof hij zoo zijn bovenlijf van de tafel moest
+aftillen, hem op zijn beurt in de oogen keek. Maar hij groette flauwtjes
+terug, hij scheen schuw voor 't lichtschijnsel in de kroeg, keek vóor
+zich neêr, deed een greep naar zijn glas, dronk 't voor de helft uit, en
+zakte weêr terug in zijn suffende hoekhouding.
+
+Vervloekt, wat had die dokter een bekende oogen, waar had hij zulke
+oogen meer gezien.... zulk ver blauw.... dat grotje in de pupil zoo
+angstig zwart.... nevel-oogen.... oogen nat van een weenend licht....
+
+Johan, voelend dat de man geen praatje begeerde, draaide weêr om en keek
+de deur voor zich uit. Naast hem begon de kolonel op nieuw moppen te
+tappen voor Antonio, die met zijn mond al klaar tot lachen zat.
+
+De kroeg, waar Johan zoo op zijn papier zat te wachten, had iets van een
+hol of van een pakhuis; waarschijnlijk was het vroeger, vóór dat de oude
+Antonio er zijn fonda[1] begon, een Arabische woning geweest. De twee
+deuren wagenwijd open tegen den muur van het voorplaatsje aangeduwd,
+anders was er geen licht. Ieder die er in kwam, liep dat plaatsje over,
+dat óok wel een kamer scheen geweest te zijn vroeger, tusschen een paar
+muurtjes door, een plaatsje, waar 't vies nat was en de goot plasvol,
+alsof de kuip, die daar in den hoek stond almaardoor lekte, of er zoo
+pas iemand hoopen flesschen had zitten spoelen. Zoo liep die inkwam
+recht op het buffet aan. Dat was een raar ding.... een insteek in den
+muur, nauw, 't leek wel een uitgebroken bedstede, nu tot een bergkast
+omgewerkt.... met drie rijen van planken, waar vanalles opstond: veel
+schitterende flesschen geëtiquetteerd, karaffen met gekleurde vochten,
+doosjes en pakken met droge waar, trossen touw en kloentjes gekleurd
+garen. Vóor de kast, de toonbank, een losstaande bak, een breede,
+roodgeverfde, op zijn kop gezette kist, met een plint stevig aan den
+grond.... wat zag het ding er gehavend uit.... van onderen bij den vloer
+was het bekrast, bekrabd, verveloos, als door ratten beknaagd; alsof al
+de menschen die binnen waren gekomen, tegen de plint waren aangebotst,
+hun vaart daar tegenaan hadden stil gestooten. Bovenop, een zinken bak,
+een gladde veel gepoetste metalen bak, rondom met koperen spijkertjes
+vast op het hout.... in 't lage straatlicht een rondedans van rinkelende
+goudlichtjes om 't effen metaalgrijs. Een paar flesschen, onder den
+greep van Antonio staande, blonken er in den hoek; een natte vaatdoek,
+met den druk van zijn herbergiershand er nog in, lag er tegen aan, een
+hoopje sopperig grijs, katoen-dof op 't metaal en tegen het harde glas
+der schenkflesschen.
+
+[1] Logement.
+
+Maar wat vooral van dat onbeholpen buffet een stil glimmend wondertje
+van schittering maakte, dat waren de zware spelonkkleuren overal in de
+kroeg er om heen; de wanden vetbruin en smookgrijs; het donkere
+gangetje, waar de meid purper uit was komen aanslungelen, en er vlak
+naast, maar in den hoekschen linkerwand, een groot poortinzicht met het
+lichtlooze er achter van een tweede pakhuisruimte. Een groezelig
+groenzwarte inkijk was daar, waarin hij veel gewemel raden kon van
+spinrag en opgegaarde stof, en waar een opgestapel uit schemerde van
+ronde tonbuiken, logge dingen, onverzetbaar, met ijzeren hoepels om de
+duigen, verroest rood. En van af den zolder en om het vierkant der
+kastholte, bezemden de bossen kiff.... het kruid, dat de Arabieren,
+kortgehakt en onder tabak gemengd, rooken.... dat met een geurtje van
+wierook verbrandt.... Ze hingen neêr, heiplanten, dorre franjes van een
+bleek kamillegroen en deden de kroeg gelijken aan een drogerij of aan
+een alchimistenwerkplaats. Eenige pistolen van oud kaliber met den haan
+aan spijkers opgehangen en solide zeslooprevolvers hingen er te koop,
+kreeftachtige dingen, of 't schaaldieren waren in hun donker pantser.
+
+Rechts van het buffet, er tegenaan beginnend, verliep een lange bank den
+muur langs; Sivory op de eene punt, de dokter op de andere, daar
+behoorend in den toon.... menschen, geborgen in den schemer van hun
+woning.... Een soort scheepsbank was het, met een opengewerkte matten
+zitting, afkomstig, leek wel, uit de derde-klaskajuit van een
+Transatlantic. Een wit-houten tafel er voor, bekringd met
+drank-rondtetjes. Naar achteren in de diepte van den rechterhoek een
+paar kleinere tafels, oude tuintafels met marmer blad; en er om heen
+slordige tabouretjes. Die stonden als gestrooid over den vloer, bewarend
+iets nog, in hun onverschillig op vier pooten staan, van de haast,
+waarmede de laatste bezitter ze onder zijn loopen-gaan-willend lijf had
+weggestooten.
+
+Bij den ingang, half achter het deurlicht, helde als een losgeloopen
+wagenrad, geleund tegen den muur, een groote doos, en daarin een
+kolossale Zwitsersche kaas, die Antonio vier dagen geleden ontvangen
+had. Een driehoek als een hap was er al uitgesneden, de blanke, vette
+kaas uitstallend; 't ding had de geheele ruimte met zijn stank
+verzadigd; en onder om den hoek van de pakhuispoort, laag op den vloer,
+een blakertje met een eindje vetkaars, vuil en beloopen, geel vet,
+smelterig om de zwarte, uitgebluschte pit.... een nachtelijk dingetje.
+
+Johan's kijken, niet te verzadigen door de wonderlijke nieuwheid van
+alles om hem heen, dwaalde van uit de kroegschaûw de deur uit. De straat
+over, kon hij door de wagenpoort heen, recht in de werkplaats zien....
+van een kleêrmaker, bepaald.... Dat was zeker de baas.... Een man zat op
+zijn vloermat laag, en zijn arm ging gestadig rukkerig op en neêr. De
+kop was niet te zien, onder de fez, voorover.
+
+Naast hem, voor den drempel, zat een knechtje in een wit mouwhempje
+peuterig te pieken, ijverig in de weêr aan een stuk lap, zijn geschoren
+hoofdje bewegend naar links en rechts, zijn geknutsel in zelfbewondering
+telkens betrachtend; een slim, tanig en aapachtig kereltje, met de ooren
+rood en wijd van het hoofd afstaande. En het vermaakte Johan het
+ingespannen getreuzel van het ventje te gaan bekijken.
+
+--"Antonio, wil je me nog een rhum geven?" hoorde hij achter zich den
+dokter roepen, onderworpen, alsof deze een lesje opzei.
+
+De zon, blank in de straat, snelde gelijk een baan licht de wagenpoort
+voorbij, schrampte op tegen den muur, berafelde de oude steenkalk en het
+versplinterde hout van den uitgesleten drempel; wanneer de jongen met
+zijn hoofd keerde, glansde zijn rein schedeltje van een blauwend
+fosfoorlicht. En een voorbijganger kwam stil in de lijst van het
+deurraam en liep er weêr uit.... en wat later kwam er een ander, een
+vettige vent in een donkere burnous. Hij schouderde zich in zijn
+houding van grooten nietsdoener, steunzoekend tegen den deurpost der
+werkplaats en begon een praatje, als een gedrocht staande met zijn
+monsterachtig bekapt hoofd. Achter zich hoorde Johan, Antonio weêr
+neêrvallen op zijn bank, en het gulzig inhalen, het slobberen van den
+grog. In het werkplaatsje keek de baas op, van achter zijn door een
+grooten zwarten bril beringde oogen, een bril, als de kwakzalvers en
+woekeraars dragen op oude Vlaamsche schilderijen. De kleêrmaker bleef
+babbelen met zijn handen in den schoot.
+
+Maar achter Johan schaterde Antonio het uit, klakkend zijn handen met
+een doffen vleeschslag op zijn dijen telkens. De kolonel vertelde een
+geschiedenis uit zijn soldatenleven. Hij trok, toen hij zag dat de
+andere kwam meêluisteren, triomfantelijk zijn hoed recht, en begon ook
+dadelijk beleefd zijn vertelling voor zijn twee hoorders te verdeelen:
+"voyez-vous, monsieur le peintre.... imaginez-vous, Antonio." Zijn
+vertel met veel delicate handaanduidingen begeleidend, speelde hij het
+geval. En met zijn klankende, voor in den mond gesproken stem, half
+zingend de phrases onder zijn nobele snorren vandaan, was hij een
+smakelijk verteller zoo; als een man die zich altijd op zijn
+voordeeligst wil laten zien, zat hij zwierig op zijn tabouretje,
+rechtop, met de beenen aldoor wijduit, als op een paard, de dijen strak,
+heelemaal niet burgerlijk, maar verradend in het zorgvuldig telkens
+opgehaalde knieplooitje van zijn pantalon, veel uurtjes van intieme
+beslommering.
+
+--"Bonjour, mijne heeren," en een ferm stappende man ging achter den
+kolonel om. In den hoek naast het buffet zette hij zich als op zijn
+vaste plaats.
+
+--"Bonjour, monsieur Crépieux. Hoe gaat het?"
+
+--"Merci," zei kortaf de binnengekomene, een jonge man, korrekt
+gekleed, hooge witte boord, het haar bij den wortel afgesneden, als
+geschoren was zijn hoofd onder den fantasiehoed. Hij trok zijn
+manchetten recht, kijkend met een stuursch gezicht, heerscherig met den
+kop van een willer, maar stompig en hondachtig door zijn opgewipten neus
+met wijd snuivende gaten en hooge wangbeenderen. Zijn knevel was
+stoppelig, wreede haren gelijk geknipt om de lip, een kuilgleuf was in
+zijn kin.
+
+--"Antonio," begon hij met zijn dwingerige stem, "hoeveel glazen rum
+heeft de dokter gehad?"
+
+--"Twee, monsieur Crépieux, twee maar," de herbergier had er de vingers
+bij opgestoken en schudde ze naast zijn lachkop, als zwoer hij een
+grappigen eed.
+
+--"Twee.... hè.... niet meer geven van morgen, verstaat ge.... Twee,"
+herhaalde hij, als schreef hij ze op in zijn hoofd. "Dokter...." riep
+hij vervolgens over het buffet heen, "ik ben van morgen aan het atelier
+geweest, en gij waart er niet."
+
+--"Bien possible," zei deze, glansvlekkend den schemer daar met zijn
+opkijkende oogen.
+
+--"En waarom? zou ik u willen vragen, ge wist toch zeer goed dat
+Mustapha van morgen met vogels komen zou. Heb ik het u gisteren niet
+laten weten, daar ik zelve geen tijd had om u te komen spreken hier?"
+
+--"Ik weet het heel wel," antwoordde de gebogen man met een vreemd
+accent, als een Zwitser het Fransch uitsprekend, "ik weet het heel wel,
+maar 't wachten verveelde me.... toen ben ik hem maar gaan zoeken op 't
+Zocco.... daar ie toch te slenteren liep.... We hebben vier vogels
+gekregen.... pas grand' chose.... twee arendjes en dan"....
+
+--"Dat maakt met de andere zes.... En hebt ge gisteren een goede vangst
+gehad, hebt ge wat kunnen verzamelen bij Kaap Espartel?"
+
+--"Gisteren?" een spoogje kwade lustigheid glimmerde in de waterige
+oogen van den dokter, in zijn voorhoofd trokken spotzieke rimpels op,
+als in 't voorhoofd van een komiek grijnzenden aap.... "Gisteren.... o,
+een goede vangst, ik heb vier schorpioenen gevangen, mooie volwassen
+exemplaren, en drie calioptères, met nog ander klein goed.... 't heeft
+moeite gekost.... ik heb er rotsblokken voor moeten omkantelen, monsieur
+Crépieux, vous n'avez pas une idée comment ces bêtes se cachent."
+
+--"Dat geloof ik graag," blufte de kolonel er tusschen. "Dat lijkt me
+niet pleizierig, eerst een douche van collodion.... puf.... en dan op
+een speld opgeprikt zich zelven te moeten zien sterven."
+
+--"Hi, hi," lachte Antonio met een luchthappenden mond....
+
+--"Weet wel, monsieur Badaud, dat schorpioenen door mij niet worden
+opgeprikt, maar bewaard op sterk water." De dokter sprak haastiger nu,
+met een sneller slag, "weet dat wel.... en geloof ook maar niet, dat uw
+agonie, par exemple, zooveel zachter zal zijn dan van die beestjes....
+en in geen geval korter, monsieur Badaud.... Voor Antonio is dat wat
+anders, die zal er gauw uit zijn, die zal nog eens doodblijven in een
+apoplexie.... mijn God, wat lacht die man!"
+
+--"Ah, docteur, wat zijt ge weêr sinister." Als een lijkengrimas was de
+lach om Antonio's lippen verstard. En de kolonel zat een weinig verlegen
+met zijn geknakten bluf.
+
+--"Kom, kom, Antonio, maak je nu maar niet ongerust, beste vriend.... af
+en toe een beetje huilen.... kom, kom, dan zult ge wel oud worden....
+Gisteren hadt ge meê moeten gaan, dat was goed geweest, zooals
+laatst.... hebben we toen geen plezier gehad samen.... já schudt uw
+hoofd en 't liegt niet.... maar gisteren was 't glibberig op de rotsen,
+en regen.... regen.... ik heb wel driemaal mijn nek kunnen breken.... en
+dat zou toch jammer geweest zijn, niet waar, monsieur Crépieux?"
+
+--"Taisez-vous, docteur, ge zijt weêr dronken."
+
+--"Ah, moi? par exemple.... 't is waar, ik hou van een glaasje.... en
+waarom zou ik niet? houdt gij niet weêr van andere dingen, monsieur
+Crépieux? heeft iedereen niet wàt waar hij van houden moet?.... Et
+boire, n'est-ce-pas quelque chose? Maar hoor toch eens aan hoeveel ik
+altijd om u denk, en wat een moeite ik gehad heb om ónze schorpioenen
+goed, vooral droog thuis te brengen.... waren ze niet goed droog,
+Antonio? en ik heb soms tot aan mijn.... nun, nun.... zal ik zeggen tot
+aan mijn lippen door het water moeten waden, in het donker, door een
+kreek, die ik niet wist dat er was.... non, non.... ik verzeker u, dat
+ze er 's morgens nog niet was...."
+
+Tusschenbeide hadden zijn lippen even geklakt, zooals een voerman doet,
+die zijn paard kalm sust, waneer het door vliegen geplaagd wordt.
+
+--"Ah bah!" was hem de kolonel in de rede gevallen, "met den regen, moi,
+je connais ça."
+
+--"We weten wel dat ge veel ondervonden hebt, monsieur Badaud, vooraleer
+gij hier van uw renten kwaamt leven." De dokter, toen hij dat gezegd
+had, stopte met een krommen vinger de tabak wat vaster in zijn door het
+vuur zwart uitgevreten pijpekop, zoog, half uit als de pijp onder 't
+praten gegaan was, er den brand weêr in met een paar stevige zuighalen
+en zakte toen achter een damp van blauwen rook, in zijn suffende
+hoekhouding opnieuw weg.
+
+--"Cochon," hoorde Johan den kolonel onder zijn favorites schelden.
+
+Met doffen beestenstap was een Moor komen binnensloffen en hij stond nu
+voor de toonbank stil. Monsieur Badaud schoof een weinig op zijde, alsof
+hij vies was; terwijl Antonio, dadelijk in functie, zijn lichaam
+opheesch en in een dikkemanswaggeling achter de mannen en voor 't buffet
+omliep, grappig in zijn grijs linnen herbergiersbuisje, te kort van
+mouwen, dat hem jongensachtig stond; 't hing met een diepe plooi
+opgeschort boven de kussens van zijn geduchte billen. Hij donkerde weg
+in de gangpoort, maar kwam dadelijk terug voor den dag, doorbukkend
+onder de planken.... was daar een deurtje?.... en te staan weêr in 't
+buffet, gedienstig, op en top verkooper, het grijze lijf met den
+lachenden kop boven de toonbank op. Hij herhaalde wat de man gevraagd
+had.... schorrig knorde de landstaal, zooals een verkouden mensch
+spreekt.... bewoog zich tusschen zijn flesschen, spoelend een glaasje,
+schenkend toen den klaren brandewijn voor den begeerig wachtenden
+Arabier, die, schuw tusschen de donkere moderne mannen, in zijn witte
+burnous verhuld, naar niets keek dan naar den venijnglans van het witte
+water. Het glaasje bevend vol, goot hij toen dadelijk leêg in zijn
+gretig open lippen; als in een ontvangenden nap vooruitstekend uit zijn
+achterover gegooiden kop, wierp hij 't in zijn strot, in éen driftig
+verlangen van 't gauw en ongezien binnen te hebben.... 'n clandestine
+dronk.... Antonio maakte nog een bos kiff los, en de Arabier tastte
+achter in den hangenden zak van zijn mantel, snuffelde geld er uit op,
+en sjokte toen weêr weg, de wagenpoort uit en de zon in.
+
+Monsieur Crépieux redeneerde met monsieur Badaud. Ze praatten gelijk
+welopgevoede lieden doen, als flaneurs die elkaâr ontmoet hebben voor
+een café op een Parijsche boulevard, heeren.
+
+--.... "ils m'ont abruti, monsieur, abruti, bien sûr, die drie
+dienstjaren".... Johan zag over de toonbank heen, het gebobbelde
+voorhoofd van monsieur Crépieux, koppig en laag, boven koud metaalgrijze
+oogen met snel knippende wimpers; het wreede geborstel van zijn
+stugharigen rondkop en een dikke huidplooi in den nek als bij een dog.
+Hij bestelde Antonio, die naar zijn plaats wou gaan, sigaretten; de
+beide heeren rookten en redeneerden over het voor en tegen van de
+conscriptie; Badaud met de handen op den knop van zijn rotting.
+
+Johan ongeduldig om 't lange wachten, keek eens om naar Antonio, weêr op
+zijn plaats. De waard haalde zijn schouders op.... hij kon 't toch niet
+helpen, wanneer die meid wat lang wegbleef, 't was zoo'n rakker, die
+meid, een straat-slentster.... een wilde.... die zijn vrouw
+verschrikkelijk veel last gaf.... gisteren had ze den kleinen jongen op
+de steenen laten vallen.... ah oui, monsieur, een wilde, en die had hij
+nog wel uit puur meêlij in zijn huis genomen....
+
+En in een opvlieging van zijn gragen lachlust, als had hij plotseling
+iets bijzonder koddigs gezien, ging hij aan het slaan op zijn knieën,
+wippend met zijn lichaam, wiegelend zoo zijn pret, zijn binnenst
+plezier.
+
+--.... "oh.... een historie.... imaginez-vous, monsieur le peintre....
+een paar maanden geleden.... ze was toen nog niet hier in huis, was die
+meid boven van een bordes gesprongen, in de straat neêr.... hi, hi,
+hi.... met éen razenden sprong had ze zich gered voor een ouden
+Arabier.... een ouden Arabier.... een grand seigneur de la ville. die
+haar in huis gelokt en schande had willen aandoen.... ah! bougre....
+quelle courageuse!.... een sprong van meer dan vijf meter.... hi....
+hi.... hi.... ge ziet het, niet waar?.... le vieux.... zóo.... de
+sidderende handen in de leêge lucht.... rien!.... Rebecca beneden,
+ongedeerd, als een kat op haar pooten terecht gekomen.... hi.... hi....
+en dadelijk aan 't hollen gegaan, schreeuwend haar angst uit, de straat
+langs.... 't geval had opgang gemaakt.... rijke geloofsgenooten en ook
+Christenen, zelfs de Fransche en Oostenrijksche gezanten hadden geld
+voor haar bijeengebracht, dat nu op renten gezet, bestemd bleef voor een
+bruidsschat.... Dat is de bedoeling, begrijpt u.... want natuurlijk is
+ze dan eenmaal een partij.... zal er wel een man om haar komen die haar
+eerlijk trouwen wil."
+
+Monsieur Badaud, om Antonio's lachen bijgedraaid, minachtte: "des contes
+à dormir debout" en redeneerde voort met monsieur Crépieux, als twee
+dorpsheertjes, die de oude nieuwtjes van hun plaatsje wel kennen.
+
+--.... "en of er dan geen politie was of recht?" had Johan gevraagd.
+
+--"Securo," schudde Antonio, "hebben we onze justitie.... daar.... kijk
+daar.... notre police de nuit.... regardez!"....
+
+Hij wees de wagenpoort uit, waar de leêglooper onveranderd geschouderd
+stond tegen het werkplaatsje aan, verschemerend achter den sluier der
+zon, die in de straat begon te hangen.
+
+--"Ah oui.... zijn wapens.... wacht.... ik zal hem roepen.... iedereen
+die hier komt, moet dat zien.... Holé Saleh!" riep hij van zijn plaats
+vandaan, al molenwiekend met zijn arm.
+
+--"Ik zal hem uit uw naam een glaasje offreeren, let eens op."
+
+Van den lichten muur was de donkere schooier losgeraakt, er afgevallen
+als een rijpe vrucht valt van zijn tak, weggekropen in zijn nachtachtige
+jas, slofte hij aan en stond onnoozel.
+
+Dan dadelijk los van handen, begon hij, makend een breeden zoom, zijn
+kap terug te vouwen naar achteren, lospellend den kalen kop zoo, en hij
+kromde zich voorover naar het glaasje, dat tot overloopens bol, bibberde
+weêr in zijn weeïge glimmeringen van kleurloos vergif. Hij lebberde er
+het zoompje af, den overvloed weg en goot het toen, als die andere, in
+zijn verlangenden snoet.
+
+--"Kijk goed," lachte de herbergier.
+
+De nachtwacht, die zich de lippen langzaam likte, haalde onder zijn jas
+een zwarte knots vandaan, een glinsterend ding, glimmend van
+ijzerbeslag; met een luie handtoesteking, alsof hij 't voor de
+zooveelste maal al deed, hield hij den knuppel vooruit. En gelijk 't
+lichten van een plots opgestoken vlammetje, lichtte in Johan's hoofd
+toen het preciese begrip, dat er een klein comedietje daar voor hem werd
+gespeeld. Neen, maar.... die was goed.... die schoelje van een
+nachtwacht had hem nageloopen, overal op 't Zocco stil gestaan waar hij
+stil stond, lekker op zijn verhemelte het vuurwater al proevend....
+sapristi.... hij wist wel dat de waard hem roepen zou, om zijn knots te
+laten zien.
+
+--"Maar kijk dan toch," riep nu ook monsieur Badaud, van-op zijn
+tabouret, achter den Arabier omkijkend.
+
+De kerel, in zijn jas zoo duister als van oud hout een gesneden pop,
+stond met zijn glimmend wapen in zijn vuist, onder zijn kap aan 't
+lachen, welwillend; 't smoel gekerfd door een dwarse grijns.
+
+--"Oui, daar slaat hij meê," ginnegapte Antonio, terwijl de nachtwacht
+bevestigend met zijn hoofd aan 't knikken viel.
+
+--"Un baiser de cet ange ne me paraît nullement doux," meende de
+kolonel.
+
+--"Ah, oui, il frappe," herhaalde Antonio, die scheen te gelooven dat de
+schilder het voor een grapje hield.
+
+Lacherig keek Johan 't ding aan, een ebbenhoutachtigen knoet, die van
+boven wel de dikte had van een jongenspols; een leêren lis was door 't
+dunne einde geregen en daarmeê hing het om den pols van den politieman.
+En met allerlei vondsten had de nachtwacht zijn wapen harder gemaakt;
+hij had er alles maar ingeslagen wat hij meester had kunnen worden,
+scheen wel; schoenspijkers veel, een zaaisel van ijzeren koppen blank
+geschuurd door 't gebruik, als de beslagen schoenzolen van Duitsche
+straatmuzikanten; of had hij het gedaan voor 't kinderlijk plezier om de
+glinstering, of omdat hij er zijn borrels meê verdienen moest?.... en
+platte plaatjes ijzer, als stukjes glas, 't hout ingedreven, vreemde
+figuurtjes geworden, door het toeval ontstaan in een wildemanssmaak voor
+versiering.
+
+--"Ge moogt het wel dichtbij bezien," vertaalde de waard, "en 't in uw
+hand nemen, zegt hij."
+
+--"Geef den man nog maar een borrel, Antonio," lachte Johan, die den
+nachtwacht als een opgewonden mechaniek met zijn hoofd snel van ja zag
+staan knikken.
+
+--"Is hij niet aardig, ce bonhomme, notre garde de nuit?.... als u van
+avond naar huis gaat, zult u wel over hem heen moeten stappen, hij
+slaapt den godganschen nacht als een hond op straat.... regent het....
+dan kruipt hij in een ton.... maar wees op uw hoede, maak hem niet
+wakker, want dan slaat ie er op."
+
+--"En ondanks dat, of liever nog, juist daarom," begon monsieur Crépieux
+te leeraren, "is men hier zekerder dan in de straten van Parijs."
+
+De nachtwacht, weêr in zijn huid heelemaal gedoken, duisterde als een
+schaduw weg, de zonstraat in.
+
+Monsieur Crépieux ging voort Johan te onderwijzen over 't zonderlinge
+recht in Marokko, en de betrekkelijke afwezigheid van misdaden; moord
+was nog de meest voorkomende crime; meestal een wraakgeschiedenis; maar
+diefstal bijna nooit, en dat liet zich begrijpen, facilement.... "U hebt
+natuurlijk de prison gezien.... en door het kijkgat al die miserable
+gevangenen daar.... voor 't meerendeel opstandelingen, politieke
+misdadigers, een enkele ook voor bloedschande. Eenmaal in 't hok, komen
+ze er nooit meer uit, ze vervunzen in 't vuil, sterven spoedig, en de
+medegevangenen schuiven het cadaver door 't zelfde gat terug, waardoor
+het is binnengekomen; ze sterven allen klachtloos, de een na den ander,
+berustende in hun stupide geloof: que tout est écrit."
+
+--"En voor diefstal hebben ze nog een veel grooter absolutisme. De
+eerste maal dat een man steelt, 't zij een ezel van een buurman, of een
+kip, of iets van die noodzakelijkheden, wat die arme lui malkander maar
+te benijden hebben, krijgt hij een geeseling.... vlàn!.... op zijn
+naakten rug; maar wordt hij voor de tweede maal betrapt, comprenez-vous,
+dan hakt de beul hem op het hooge huis, tout court, de rechterhand af.
+En zoo het ten derdemale gebeurt, begrijpt u, of ook wanneer de
+diefstal groot is, dan oefent de bestolene op 't Kasbah geroepen, zelve
+recht en brandt met een gloeiend gepunt ijzer.... s.s.t..... den toch
+onverbeterlijken dief de oogen blind; u zult ze wel hebben gezien, er
+zijn er hier eenigen, ze zitten bij de poorten, of aan de markt, op de
+hurken te schommelen, te bedelen met de linkerhand en roepen het
+medelijden van de voorbijgangers in, op het deuntje van hun miserabel
+geloofsartikel: 'God is groot.' Gij zult ze gemakkelijk herkennen, ze
+zitten altijd met den neus in de lucht, zoekend het licht op hun
+verschroeide oogen, die er precies uitzien als de oogen van zangvogels
+door den vogelaar blind gebrand.... straffen.... 't lijf pijnigen.... eh
+bien.... daar hebben ze hier verstand van.... middeleeuwen noch
+inquisitie vonden verfijnder tortures dan deze kaalkoppen van
+schurken.... ik noem bijvoorbeeld: 'les mains au sel'.... excuseer mij
+zoo ik u niet verklaar wat dat zeggen wil.... trop horrible.... trop....
+maar gij begrijpt.... zulk een recht jaagt er de vrees in."
+
+Kordaat in al zijn doen had hij een nieuwe sigaret van het buffet
+genomen en ontstoken, zeggend, "hij rookte te veel", haalde de teugen
+in, blazend den stralenden rook zijn sper-neus uit, en zat dan met het
+witte dingie tusschen zijn nog onderrichtende vingers. Hij besloot:
+
+--"Je vous dis.... la peur, c'est une bonne chose."
+
+--"Assurément, la peur, c'est une bonne chose," beaamde monsieur Badaud,
+"ik herinner mij, hoe 'k eens in Algiers"....
+
+Maar de dokter viel in de rede:
+
+--"Zou mijnheer daar, niet gelooven gaan dat wij heiligen zijn, monsieur
+Badaud.... oh, als u een Arabier was...."
+
+--"Taisez-vous, docteur."
+
+--"Ah bah, monsieur Crépieux, vous avez raison.... la peur, c'est une
+bonne chose.... je me tais."
+
+En teruggezakt in zijn onbewegelijk-zijn, verborg hij zich achter
+rook-mondevollen, terwijl de beide heeren kameraadschappelijk elkaârs
+gezelschap dadelijk weêr zochten, Badaud rooder geworden bovenop zijn
+koonen.
+
+--"Bepaald," zei hij half-hard-op, "de dokter is dronken."
+
+--"Sans doute," bevestigde monsieur Crépieux.
+
+--"Is het geen zonde van een man met zoo'n intelligentie?"
+
+Johan, die wel voelde hoe dit eigenlijk tot hem gezegd werd, was niets
+op zijn gemak.... wat drommel, konden die menschen hun vuil linnen niet
+en famille wasschen.... kwam die vervelende meid maar terug.... Antonio
+was ook al gevlogen.... als ze nu kwam, ging hij dadelijk weg.
+
+Gepulver van goudstof, zakte de zon in de straatgeul neêr.... 't liep
+naar twaalf uur.... achter den zonnedamp was de steeg als breeder, de
+witte muur van het werkplaatsje stond achteruit, van warme weêrschijnen
+bebeefd. En weêr een loopende man deisde voorbij, badend nu in den
+lichtdamp, hard en dichtbij klepte de slag van zijn sloffen. Boven den
+drempel uit zat het knechtje steeds ijverig te pieken, vol aandacht
+turend op zijn prettig getreuzel, maar schimmig verschijnend in zijn
+blank hemdjasje, zijn lichaampje verteerd in de kracht van het
+krioelende licht.
+
+Diep en donker brokstemde van achter uit de kroeg het gepraat der beide
+heeren; zonder het te willen was Johan er bij, moest hij luisteren naar
+wat ze vertelden. Crépieux klaagde over de moeielijkheid fatsoenlijke
+Arabische vrouwen te naderen, maar monsieur Badaud beweerde dat ging wel
+en vertelde toen een geval. Uit den hoek reutelde een slurpje....
+blijkbaar rekte de dokter zijn grog.... wat een zonderlinge man,
+roofvogelneus onder weeke open-luchts-oogen.... waar had hij dat kijken
+meer gezien.... was 't niet....
+
+--.... "En ik hield een vijf-pesetastuk in de hoogte, zóo!" verhaalde
+monsieur Badaud, "de vrouw keek om, in haar kleed onzichtbaar.... ik
+lokte, zóo; ze kwam dichterbij, kijkend bangig over de heggen van
+aloë's; ik weet het nog heel precies, in de verte tegen de berghelling
+op was een Moor met een span roode ossen aan 't ploegen. Ze kwam,
+aarzelend wel, maar ze kwam; ik bleef den vijf-frank toonen, zóo. En
+telkens omkijkend, ik was nog meer den hoek omgegaan, of ook iemand haar
+zien kon, kwam ze tot bij mij en maakte toen haar gelaat open.... En of
+ze mooi was.... dat zou 'k meenen.... ik heb haar gekust op mond, oogen,
+partout.... natuurlijk voor de vijf franken."
+
+--"Gelogen," drifte dokters stem den hoek uit.
+
+--"Maak u niet boos, monsieur Badaud."
+
+--"Ik zeg u dat het niet waar is, dat het een onmogelijkheid is voor een
+Europeër een Arabische vrouw te kussen.... moi aussi, je connais un peu
+mon Afrique, monsieur Badaud, une putain, oui, se découvre, nooit een
+fatsoenlijke vrouw, c'est de la blague...."
+
+--"En als ik u toch zeg...."
+
+--"Zeg wat u bevalt te zeggen, ik zal u zeggen, dat het niet waar is."
+
+--"Ivrogne," schold de kolonel onder zijn favorites.
+
+Bah, wat stonk die kroeg naar kaas, 't was er benauwd, onaangenaam....
+eindelijk....
+
+Stuivend om den muurhoek, slobberde in haar violette jurk de Jodenmeid
+naar binnen; het koelwitte papierrolletje, als iets dat ze gevonden had,
+hield ze in de hand vooruit. En achter haar rug om, in den stofregen van
+bleekgoud vroeg-middaglicht, zag Johan, met éen blik, den mooien jongen
+schooier, dien hij daar straks op het Zocco gezien had, in het vierkant
+der wagenpoort treden, op zijn bloote voeten ging hij, voorzichtig met
+teêren tred. Aan den overkant keerde hij zijn rug tegen den muur, trok
+zijn been dadelijk op, zich schikkende zoo goed en kwaad dat ging, in
+zijn voddenmantel.
+
+--"Ik vraag u duizendmaal verschooning, monsieur le peintre," kwam
+Antonio de gangpoort uit spreken, "maar die meid vertelt een heele
+geschiedenis, ze is overal geweest, 't is overal druk in de
+bovenbuurten, vanmiddag gaat de processie weg."
+
+--"Wie is die man daar, Antonio?" vroeg Johan, schichtig.
+
+--"Soleimon? o, een arme gek: hij wacht daar bij mijn buurman op zijn
+eten."
+
+--"Spreekt ge Duitsch, Herr Maler?".... 's dokters stem was al haar
+kantigheid kwijt, "ja, ein wenig?.... mag ik u raden voorzichtig te
+zijn, als ge dien man soms teekenen gaat, een gek, dat is een heilige
+hier, verstaat ge?.... de Arabieren zouden het u kwalijk nemen, ze zijn
+wat fanatiek, als ge 't nog niet weet."
+
+--"Men zal mij geen kwaad doen."
+
+--"Zoo, gelooft ge?"
+
+--"Voilà, dokter, eindelijk iemand waar ge meê praten kunt."
+
+--"Merci, Antonio, maar ge vergeet den redacteur van de Réveil,
+l'Alsacien.... en onzen minister dan met den blauwen bandelier...."
+
+--"Ha, ha!" schaterde de herbergier. Toen, Johan opgestaan ziende: "om
+twee uur, vergeet het niet, gaat de processie weg, ils partent du Grand
+Zocco."
+
+--"Verzuim het niet, het is zeer interessant. Ce sont des religieux, des
+fous, des mangeurs de moutons. Men moet dat zien, 't is zeer belangrijk
+uit een ethnografisch oogpunt."
+
+--"Merci, monsieur Crépieux."
+
+--"Mag ik meêgaan?" verzocht de dokter, haastig zijn hoek uitgeschoven.
+
+--"Adieu, mijne heeren."
+
+--"Om vier uur kom ik aan 't atelier, dokter," riep monsieur Crépieux,
+bazig.
+
+--"Bonjour, Antonio."
+
+--"Au revoir, docteur, mijn groeten aan uw minister, ha, ha, ha...."
+
+De beide mannen waren de kroeg uit en onder de zonne-neêrzinking. Achter
+zich hoorde Johan, Antonio's lachen nog rollen, toen zij 't gekje al
+voorbij waren. Rustig stond de jongen tegen den muur te droomen,
+vertoonend zijn sterk en bloeiend spiernaakt, stil lachend zijn
+gelukkigen glimlach, bestrooid nu en belooverd met zon.
+
+Ze gingen naast elkaâr.
+
+--"Ich möchte wohl mit Shylock sagen," begon de dokter, als iemand die
+hardop denkt, "Antonio ist ein guter Mann," toen plots zichzelven
+voorstellend, en met de oogen vragend den ander, zei hij: "Mein Name ist
+Vogel."
+
+
+
+
+III.
+
+
+--.... "wat ge me daar vertelde is zeer karakteristiek.... also Sie sind
+Holländer!"
+
+Zij daalden door de breede hoofdstraat, recht onder de zon, midden
+loopend in den uitgezakten weg over de hobbelige keien naar de haven
+omdalend.
+
+--"Drôle de pays votre Hollande."
+
+Ze gingen langs den bazar, een tentoonstellingshuis, opzichtig
+beschilderd, met achter de vensters, uitstalling van filigrane-mooie
+dingen, en van veel aardewerk, dat naar buiten glom uit de schaduw van
+'t mineraalkleurig verglaassel. Ze liepen de moskee langs, waarvan de
+kerkpoort wijd open, maar 't inzicht naar het heilige als achter een
+voorhang versloten was door een hoogopstaande mat. Zweeterig-gele
+sloffen, bij paren schots en scheef op den grond, want daar binnen was
+'t altijd gebed. De straat droogde tot wit, er liep geen mensch in de
+straat.
+
+--"Oui, ik ben er tweemaal geweest."
+
+Op de moskeetrappen en onder den rullen straatmuur lagen duistere kerels
+languit te vadsen, als gestrafte dieven plat op den buik, en er zaten er
+gerugd tegen den wand, vodderig, met den kop weggeschrompeld in de
+schaduw van de kap; hun monden waren opengevallen in de lamheid van den
+slaap.
+
+--"Ja, tweemaal.... wie die Zeit schnell geht.... voyons.... ik was in
+Amsterdam voor een internationaal hygiënisch Congres.... gemoedelijke
+lui die Hollanders.... en de tweede maal, om relaties te zoeken voor een
+andere groote reis door Afrika's binnenland, die ik toen prepareerde....
+ik was niet altijd wat ik nu ben.... wissen Sie.... verstandige lui die
+Holländer.... natuurlijk is u ook een zeer intelligente man."
+
+--"Hoe zoo?"
+
+Ze gingen drinkbakken voorbij, waar paarden aan slobberden, roodbruine,
+als nieuwe kastanjes glimmend onder de zon; een melkwitte hinnekte, den
+toom op den nek tusschen het gespleten maanhaar; ze stonden met
+uitgerekte halzen, water morsend langs de soepele lippen en langs de
+gele graastanden, de bitten rinkelden tegen de bakken, ijzergeluid
+klinkklonk in de zonnige straat.
+
+Bijna zonder eigen schaduw op den grond stapten ze; Johan zag naast zich
+den dokter loopen, grooter dan hij zelve, al liep deze ook met een
+ronden rug, als in de schouders geknakt. Vogel ging voort in zijn
+schunnig-blauwe jas, glimmend tot langs de beenpanden, de hand aan zijn
+pijp, rookblazend veel boven zijn stijven romp, voorover geheld ook in
+de daling. Hij ging zoetjes aan, als iemand die over den schouder wat
+voorttrekt, als een myop mensch met halfdicht turende oogen. Nu van ter
+zijde bekeken, was zijn snavelneus het voornaamste van zijn gezicht,
+schedel en kaakstuk leken onbelangrijk bijna; aan zijn voorhoofd, dat
+druk van rimpels, bultte onder een ouden flaphoed, groezelden
+uitgebleekte, als weggeschroeide wenkbrauwen. Weifelend kromp de kin
+achteruit, stekelig van roode en grijze stoppels, ook waren zijn wangen
+slordig onder een baard van acht dagen; maar klein en verstandig
+schulpte het oor met een dikken luisterrand. En zijn mond verdween
+geheel onder een bos half-cirkelende snorharen, in 't midden als
+pegeltjes, altijd nat, onder de dubbele beademing van mond en neus.
+
+Ze liepen de straat af, de weg elleboogde, en een poorttunnel door. In
+den dunnen schemer zat er een schildwacht op een bank, als een vrouw in
+witte kleêren, alleen zijn oogen leefden. En zij daalden tusschen stomme
+muren, wallen; hoog was het zonblauw.
+
+--"Verstandige lui, uw landgenooten," vervolgde Vogel in een droge,
+opsommerige gewoonte van maar-door-praten, "en extra-ordinaire
+gemüthlich." Hij gebruikte een onverschillige manier van redeneeren,
+bandeloos sprong hij over van 't Fransch- naar 't Duitsch-spreken.
+
+--"Die brave monsieur Crépieux met zijn schorpioenen.... dat wil
+entomoloog spelen.... aartsdomme kerel.... ik had ze wel in een half
+uurtje kunnen gevangen hebben.... maar een anderen dag.... wissen
+Sie.... als ik een dag wat veel gevangen heb, deponeer ik er wat van in
+den toren.... niet zeggen, hoor.... Antonio versteht mich.... moest
+Crépieux niet begrijpen kunnen, dat met nat weêr niet te vangen is....
+wijntje gedronken.... wissen Sie, met den wachter van den vuurtoren op
+kaap Espartel, een landgenoot van me.... nu ja, Oostenrijker.... ik ben
+Hongaar.... zijt ge al geweest op kaap Espartel?.... Neen.... mooie
+wandeling...."
+
+Als iemand die de behoefte heeft zich uit te praten na lange stomheid,
+raffelde zijn stem; lijmerig leuk, of spotziek, met een ietwat dikke
+tong en dan in eens heel rad of het van binnen bij hem stookte.
+
+Een Arabier draafde achter een ezel tegen de straat op: brandrood
+gloeide zijn fez. De vent begon zijn beest te slaan en aan te schelden,
+omdat 't niet voort wou, maar met luie gretigheid lipte langs de rottige
+muurkanten naar de dorre distels.
+
+--"Weet ge wat die meerschuimen pijpekop daar langs ons uitschreeuwt?
+'Vooruit, hond van een Christen,' roept hij naar zijn bourriek.... We
+staan niet erg hoog aangeschreven, vindt ge wel.... de kerel verlangt
+naar zijn slaapje.... ja, slapen, slapen te kunnen!"
+
+'t Pad geelde, want het strandzand begon den weg te bevloeren, 't loopen
+werd al moeielijk.... zoo dadelijk zou de zee wel verschijnen. Maar de
+dokter sprak voort en Johan's oogen begonnen van zelve het kijken te
+laten, hij begon meê te loopen in de dommeling van den praatroes.
+Telkens voelde hij wel het klotsgeschok van zijn teekentasch tegen zijn
+beenen, maar overigens.... Wie zou hij zijn, wat was dat voor een
+man?....
+
+--"Badaud is een jakhals.... wissen Sie, en Crépieux.... ah bah!"....
+Vogel maakte met zijn pijp een zwaai door de lucht of hij lastige
+vliegen wegjoeg; het klakte sussend in zijn mond.... hij herhaalde: "ah
+bah.... wat kan dat u schelen!"....
+
+--"Kaap Espartel?.... vier uren hier van daan," gaf hij antwoord op
+Johan's vraag.... "altijd als ge den ouden weg neemt, de nieuwe gaat in
+drie uren direct naar den toren.... menig keertje er geweest.... de
+rotsen waar de toren op staat, zijn rijk voor een snuffelaar als ik
+ben.... die vuurtoren.... als ze maar durfden, braken de Mooren vandaag
+nog dat ding af.... dom volk, zou amice Badaud zeggen.... maar ik
+vraag, wat kan hun die straat van Gibraltar schelen?"
+
+--"Die toren? wel,.... die is daar gebouwd door een Fransch ingenieur,
+voor rekening van een internationale compagnie."
+
+--"Ja!.... een compagnie.... une compagnie.... wie heeft ooit kunnen
+uitmaken wat een compagnie is, vraag zulke dingen aan Antonio.... al de
+mogendheden hebben er natuurlijk belang bij dat de vaart door de straat
+goed is.... die toren is een internationale behoefte.... voilà ce phare.
+Braun, mein guter Wiener, is daar wachter.... Immer ganz allein da
+oben."
+
+--"Holland".... bromde hij weêr met zijn ontevreden binnensmondsche
+stem, als hij antwoord geven moest.... "Holland?.... weet niet, denk van
+niet.... Holland, zeg.... hoeveel malen zijt ge Holland buiten Holland
+al tegen gekomen.... Voor eenige jaren was hier nog een Hollandsch
+consulaat.... de Belgische is nog een groote heer hier.... maar 't was
+te duur, een eigen consulaat te hebben, en nu neemt een ander 't baantje
+waar.... dass versteht sich.... de Engelsche of de Zweedsche of de
+Belgische, of een die het op een koopje voor drie, vier landjes gelijk
+waarneemt.... hm, 't is een lastig ding.... vraag het maar aan Antonio,
+die krijgt al zijn brandewijn uit Holland.... sind ja doch wirklich ganz
+gemüthliche leute, die Holländer.... Drôle de pays.... Rooken dat is
+goed tegen de vliegen, wissen Sie!...."
+
+Hij snapte, mopperde, dikwijls moeielijk voor den ander te verstaan; in
+zijn damp loopend, blies hij den rook machinaal voor zich uit.
+
+--"Il y a là-bas du bon tabac, 't is waarlijk een culte bij u, al die
+mooie winkels waar tabak verkocht wordt, on dirait des temples!" sprak
+zijn stem hoog, met wat kinderlijks in het geluid.
+
+--"Niet waar? beste tabak."
+
+--"Ah oui, c'est quelque chose."
+
+--"Een pijp goede Porto-Rico, hé?"
+
+--"Daar herken ik u weêr.... Drôle.... Antonio heeft Hollandsche
+sigaren.... kosten bijna niets."
+
+Al het toeschietelijke en kameraadachtige in zijn manier van praten was
+als in eens gevlogen. Hij zei niets, stapte voort, of de ander niet
+naast hem ging.
+
+De weg verliep tusschen verweerd rotswerk. Links, waar Vogel sjokte,
+steeg de wand rechtop, berghoog. Het Hôtel Central stond daar, een
+groote til gelijkend, in de lucht.... "sapristi, wat hoog."
+
+'t Pad was enkel zand geworden. Tusschen de wallen door kwam het blauwe
+water van de baai op-en-op verschijnen, 't geleek een scheur tusschen
+heuvels en aarde; een witte schuimstreep, feestelijk als een lange veêr,
+wuifde en speelde er door heen. En vèr-in, met de illusie van
+stilstaande poppetjes, prijkten een paar boompjes, smal en rood onder de
+roze heuvels, nog in najaarsgebladert.
+
+Hoog de zon.
+
+Toen was de weg zoo een duin snel afdaalt. Zij waren de muren uit.
+
+'t Strand lag verlaten. Daar aan de borstwering, een eindje nog langs de
+zee, leunde een man met lange, bloote beenen, de schouders op.... 't
+leek wel een hoofdloos mensch.... stond hij te slapen?
+
+De dokter vertelde onverschillig, voor den wind weg.
+
+--.... "Ik herinner me vooral van Amsterdam een ouden mijnheer.... in
+mijn gedachten, rare gedachten.... noem ik hem altijd: le vieux. Tijdens
+het congres was ik meermalen zijn gast.... dat was een rooker.... hij
+had heel wit haar, overvloedig, als zij zoo zacht, en witte handen,
+verbazend blank met rose nagels.... ik zie hem nog.... het lachje
+waarmeê hij na 't diner een sigaar presenteerde.... ik hoor nog zijn
+zachte stem, als hij, na 't dessert, de mooie handen op zijn buik,
+rookende voluptueus en zichzelven bestreelende wanneer hij over zijn
+goed land sprak, zacht lachte.... o, suave, wanneer hij Fransch
+praatte.... en dan die handen met het rimpelige vel als hij goed gegeten
+had.... 't was zoo lekker dommelig.... dikwijls is 't mij later in
+Afrika's woestenijen gelukt, wanneer ik na een wilden dag, van
+overspanning onder mijn tent niet slapen kon, in te slapen door te
+denken aan 't geluid van die stem, zoodat ik 't hoorde.... te denken aan
+die witte, zegenende handen, zoodat 'k ze zag.... Le vieux bonhomme....
+om u de waarheid te zeggen.... hij verveelde me soms geweldig, votre
+compatriote, wissen Sie.... c'etait trop doux.... Herr Gott, ja.... Eens
+herinner ik me, 't was bij een diner met de congressisten.... Gott,
+Gott.... wat is dat lang geleden.... mijn gastheer opgestaan, een toost
+van hem bij 't dessert.... ik niet alleen had een glaasje gedronken,
+wissen Sie.... 't was niet om te verdragen.... ik zat een eindje van hem
+af.... zijn mond ging open en dicht, gapen, geeuwen, 't was of hij
+sneeuw at, zijn woorden smolten in zijn mond. Toen heb ik mijn handen
+aan den rand van de tafel moeten vastklemmen, wissen Sie.... want ik wou
+opspringen en hem naar de keel vliegen.... het uitschreeuwen.... mais
+criez donc, nom de Dieu.... die goeie oude heer, hij had 't moeten
+weten.... We zullen maar wat blijven loopen hier aan de zee, vindt ge
+het goed?.... we hebben nog wel den tijd, 't is nog niet éen uur op de
+zon, dat klokje staat maar nooit stil.... 't is hier frisch, 't stonk
+daar ginds.... poeh.... petit homme, also Sie sind Holländer! Gij zoudt
+met mij niet in Amsterdam langs de straten willen loopen, hè.... wat zeg
+ik."
+
+Onverwacht sprak hij op den man af, en evenals wanneer hij zijn
+wissen-Sie's uitsiste, loenschte hij om naar Johan, die zijn mond vol
+tanden voelend voor dien onstuimigen woordenstroom, de kwelling
+onderging van niets terug te kunnen zeggen.
+
+--"Nun, nun," zei Vogel.... en hij suste weêr klakkend met zijn tong,
+"laten we hem met vrede; 't is waar, moi, je suis un homme fini....
+waarvoor en waarom leef ik nog.... is het niet omdat ik te lui en te
+bang om te sterven ben?"
+
+Hij was blijven staan, turend of hij wat zag boven zee, de oogleên in
+peinskringen om de oogen gekrompen, met een schuine vouw hing 't vel uit
+de kas, drukkend het bovenlid neêr; wat waren zijn pupillen zwart,
+verdonkerd nog in de staring, als een inkijk in zijn duister binnenste;
+het blauw er om heen brak onder de dichtrimpeling vanonder de
+oogharen.... zouen die oogen niet zoo zijn als hij gestorven was?....
+Neen, dat was geen man die om meêlij bedelde.
+
+Ze stonden beiden gezicht in gezicht. Stilte van een warmen slaap was om
+hen.... hoog de zon. Een blauwe rookgulp wolkte achter de snor van Vogel
+vandaan, vrij van achter de gulden tralies der knevelharen: lichtend
+wittig dan het licht in, stuivende pluisjes zondamp dan de ruimte door.
+
+--"Wat is rook toch een mooi ding, hè!" zei Vogel.... "ach, Herr Gott,
+da fang ich wieder an sentimentalisch zu werden."
+
+Ze stapten weêr verder.
+
+Naast hen lag de baai blauw-uit, vlak gestrekt in zonnige rust. 't Water
+ebde. Loom deinden de lange waterbanen, rimpels en niets meer,
+onverwacht als denkplooien komen in een effen voorhoofd, kwamen ze op
+uit 't kalm soezende nat, met lange schuimuitkruivingen, bewegingen van
+zachte zwemmers, meeuwveêrwit aanscheren. Maar op het zand plaste het
+water uit tot een plots-kokende waterborreling, even kwaad, dan zoog en
+trok de baai zijn banen achteruit, pareling nalatend op 't strand, als
+bronwater op de tong, in een gisting van geruisch.
+
+Aan den overkant lag blank, met een kerkspitsje laag, vaag een wit
+menschendorpje, aandommelend met zachte spiegeling onder den wal.... het
+vaste land weêr.... Europa.... maar verdroomd achter 't licht. Rechts,
+een bastion in zee, Gibraltar's dreigende torenschim, en met een sprong
+der oogen het waterblauw, de straat, over, de toegankelijke straat naar
+de onbekende groote en diep-in geweldig-lichtende Middellandsche zee; en
+dan de rood omsnellende heuvelreeksen.... Afrika al.... woningloos....
+vèr aan den duizelenden horizon het gesilhouet van den Atlas,
+berg-ijs-blauw.... en vlak hierbij.... duinen.... wit zand met twee
+schrale boompjes als witte berkjes.... begoocheling van eigen
+stranden.... woestijnbegin en thuis, en dan een dadelijk verschrikkelijk
+gevoelsvisioen van dorheid en dorstlijen.
+
+--"Ongeluk, 't is een ongeluk," zei Vogel, en 't klonk als een
+jammering in den wind, "een groot, goed mensch geboren te zijn."
+
+Hij lachte luid na, even schril:
+
+--"Vraiment, c'est du Sophocle.... waarom niet?"
+
+Zij liepen over het natte en donkerder zand door de waterkeering
+verlaten. Het strand deinde onder de stappende voeten.
+
+--"Des bêtises, wissen Sie, maar dat is toch erg, gehoond te worden tot
+het laatste, te moeten verdwijnen, zonder dat vuile, krieuwelige tuig,
+mijn innige verachting in 't gezicht te kunnen spuwen. O, ce Crépieux!"
+en zijn knorrige stem was met vocht beloopen, "hij is me de baas."
+
+Ze liepen. 't Zand lag in lange ribbelingen; op de aarde, als op een
+reuzenschaal had de zee den geleidelijken achteruitgang gemerkt van het
+almaar ebbende water.
+
+--"Vergeef me," begon hij wat weeker, "wat kan het u schelen als ik naar
+den grond ga.... ça arrive.... n'est-il pas que tout existe pour faire
+penser?.... maar och, ik zou willen nu, dat ge me gekend hadt,
+vroeger.... en waarom?.... dat ge wist hoe mooi ik begonnen ben.... Bah,
+wat brandt dat water daar fel in mijn oogen".... Hij spoog op 't zand,
+den mond vol speeksel, gaf een veeg langs zijn snor met den rug van zijn
+hand.
+
+--"Attendez!" zei ie, "mijn pijp is vuil."
+
+Hij stond weêr stil. Johan met hem. Vogel bukte naar den grond, zoekend
+een stokje of een strootje of een verloren veêr.
+
+Het strand blonk nog altijd verlaten. Heel in de verte leek het wel of
+er menschjes liepen, donkertjes onder de ietwat al dalende zon. Walmpjes
+wind doesden breed aan, op de tong verziltte het speeksel, en een
+benauwde nicotinegeur ging om de pijp van Vogel.
+
+--"Daar," wees Johan naar den grond den dokter aan, die laag, bijziende
+als hij was, met de handen scharrelde.
+
+--"Daar, neen, die is te kort."
+
+--"Is die goed?"
+
+--"Merci."
+
+Ze kwamen beiden op, Vogel even kreunend.
+
+--"Badaud?" vroeg hij, met zijn pijp onder zijn oogen peuterend, "hoe
+vindt ge Badaud.... kolonel.... geloof er maar niets van.... de la
+blague.... ach, Badauds kunnen alleen zwakkelingen als ik ben kwaad
+doen, wissen Sie.... maar Crépieux.... pas op de Crépieux."
+
+--"Zoo," zei Johan, zacht meêgaande en proevend uit den klank de
+bedoeling.
+
+Stom was hij naast den dokter blijven loopen. De kleine
+vertrouwelijkheden van dien man, van wien hij voelde hoe hij onder de
+zon al in den dood leefde, bleven in hem vallen en brachten meê hun
+eigen zwarte beklemdheid. Hij liep naast Vogel, soms met het
+onpasselijke gevoel dat angst voor iets onbekends geven kan, iets dat
+men uit zou willen spuwen, zoo kropt het in de keel, en dat men maar
+niet van zich af te zetten vermag. Hij bracht zijn handen aan zijn zij,
+instinctmatig, als om zich zoo bij elkander te houden.
+
+--"Laten we teruggaan," sprak weêr in rookdamp, Vogel.... "'t is half
+twee.... hoor, de muziek is boven."
+
+Schaduw sloeg al voor hun voeten uit op 't korrelglanzende zand, schaduw
+als van dwergmannetjes. Het zachte branden van de middagzon prikte Johan
+in den hals nu.
+
+Ze gingen. Vóor hen om de kromming der baai praalde de stad in 't op- en
+uitgestapel van haar bordessen, met het optronende hooge huis,
+zonblokkend op de schroeierig roode rotsen. Gelijk een star maanvisioen
+verscheen Tanger boven de blauwe pracht van het soezende water, onder de
+luchtblauwe overspanning van den wijden hemel.
+
+Beneden donkerde het havenwerk, rommelig, maar verlaten van drukte; een
+keikleurige pier stak het water in, en de Moorsche lichtervaartuigen met
+de dwarslijnen van hun ra's met gereefde zwarte zeiltjes, guirlandeerden
+er tegen de vuil-blanke onderste huizen van de oude stad. Maar zie,
+lager naar het strand, daar was al beweeg van omloopende figuurtjes,
+wittigheidjes van burnous en kleurtjes van kaftans. Ze gingen schichtig
+de walstraat in.
+
+Buiten de baai, in de wijdweg blauwende waterruimte, van
+plezierscheepjes scheen wel, witte zeiltjes.... twee, drie, vier, als
+driehoekige vogelvlerken.
+
+Maar uit het stil stralende stadje zoemde, en al dichter en duidelijker,
+het openluchts-joedelen van een herdersfluit, woestijnmuziek, en toen
+aangedragen op den wind, het ondergrondsche gebom van een geslagen trom;
+'t woei weêr weg, maar jagen kwam een wilde snerp, dol geworden, zich
+opslingeren in de lucht.
+
+--"Ik vraag mijzelven af," ging Vogel voort, "waarom toch vertel ik u
+dat alles, aan u, dien ik voor een uur nog niet kende.... steun
+zoeken.... zwakheid van me.... 't is waar, ge hebt geen kwaad
+gezicht.... laat kijken.... dat bedriegt wel.... dan.... gij zijt een
+Hollander en ik ken uw land tamelijk wel, votre drôle de pays," begon
+hij weêr te schimpen.
+
+--"Ge schijnt erg in uw schik die uitdrukking gevonden te hebben," liet
+Johan merken dat hij geraakt was.... "of, en dat is niet aardig, ge wilt
+twist met me zoeken."
+
+--"Waarom?"
+
+--"Omdat ge nu al zoo dikwijls hetzelfde zegt."
+
+--"Ah bah! zet er u toch geen gal van, jongmensch.... 't is om te
+lachen.... lachen, lachen.... meer waard dan de vrees, die de
+patroon.... pardon.... monsieur Crépieux, ons zooeven aanprees.... leer
+lachen.... Bah, daarvan komt al mijn kwaad.... ik deed het nooit
+genoeg.... Zeg zelf, wat baat het mij nu, lachen te kunnen.... en wat
+scheelt het een ander als ik vroolijk ben.... u, par exemple.... over uw
+Holland, en pour cause...."
+
+--"Dat doet me zeer."
+
+--"Allons donc, 't is de moeite niet waard."
+
+Met de zon in zijn nek, begon er kwaadheid in Johan te schroeien en hij
+flapte uit:
+
+--"Ik wou dat ge uw mond hieldt."
+
+--"Dat zegt monsieur Crépieux ook, ha!"
+
+--"Ge kent mijn land niet, al denkt ge 't, gij hebt niet het recht met
+mij te spotten."
+
+--"Allons donc, votre Hollande est tout bonnement un pays fini."
+
+Vlàn! als een klap in 't gezicht, ontving Johan Vogel's onverschillig in
+den wind gegooid oordeel. Hij had een twist, een kibbeling verwacht en
+gewenscht, maar nu dàt, als 't eindbesluit na een lange redeneering
+sloeg zijn kwaadheid stuk. En het was of er een ander naast hem sprak,
+toen hij zijn eigen wrevelige stem hoorde zeggen:
+
+--"Ge liegt."
+
+--"En waarom?"
+
+--"'t Is niet waar."
+
+--"Ah, jongmensch, ik weet het heel wel.... ge zijt artist, et tous les
+artistes rêvent aussi un peu la gloire de leur pays.... maar zeg, waarom
+zou ik liegen, waarom u plagen, wat kan het u schelen, herhaal ik, wat
+ik meen, ik.... ik die de gewoonte heb gekregen alles luid uit te zeggen
+wat ik denk.... waarom?...."
+
+--"Waarom? waarom? weet ik het?".... zonder het te willen deed Johan
+Vogels stem en manieren na.... "gij die...."
+
+--"Ge durft niet.... omdat ik een verloopen kerel ben, wilt ge zeggen,
+is het niet zoo? wat is de waarheid eenvoudig, niet waar?.... ik wou dat
+dat water niet zoo helsch glom.... maar, petit homme, dat maakt het mij
+juist zoo gemakkelijk te zeggen wat ik denk.... où est donc votre
+fameuse intelligence?.... menschen als ik.... zijn als groote gekken,
+wissen Sie, ze hebben niets te verliezen, ze hebben niets te bewaren."
+
+--"Verdomme," vloekte Johan.... en hij zei maar wat.
+
+--"Wat, wat zegt ge.... goeie individuen.... maar zijn die niet
+overal.... onder de.... Dinka's, onder de Hongaren, n'importe.... waarom
+dan niet in uw Holland.... sans doute, 't is là-bas als in mijn
+uitgeblonken leven.... vonken nog.... ah oui.... opflikkerende
+vonken.... des morceaux de pensées.... maar het lichaam.... wissen Sie,
+la masse reste inerte, frappée d'apoplexie."
+
+Wederom moest Johan maar wat zeggen, verslagen. Wat te antwoorden aan de
+driestheid van zoo'n naren kameraad, die in de vernietiging van
+zichzelven, den ander te treffen wist in zijn ongelukkige origine.
+
+--.... "Waarlijk.... ge hebt gelijk, waarlijk, das bewegt sich, ça
+existe, 't maakt leven.... jawel.... als deze zee, wissen Sie, die maakt
+ook leven.... hoor.... maar in waarheid beweegt het water niet, water is
+traag, voortgaan doet het niet.... 't schommelt, 't schommelt....
+uit.... thuis.... un songe.... begoocheling van beweging...."
+
+--"O, we hebben nog kracht, we zullen nog veel.... we zijn nog rijk."
+
+--"Steinreich, niet waar?.... Zijt ge 't bij geval zelve?.... Herr Gott,
+noch einmal.... daar weet ik van.... rijk.... waar is dan toch uw
+rijkdom.... une tradition.... als uw heele bestaan là-bas.... Rijk....
+des vaches.... voilà une trouvaille."
+
+--"We hebben nog, we hebben...."
+
+--"Wat?"
+
+--"We hebben nog groote artisten, par exemple, tout le monde le dit...."
+
+--"Jessus...." hoonlachte Vogel met zijn hand aan zijn oor.... "daar heb
+je den ouden heer weêr.... hm.... hm.... een volk dat groote artisten
+heeft is zelve groot.... want de artisten komen toch uit het volk....
+qui le dira, je demande.... Hij heeft ze mij genoeg aangeprezen, uw
+artisten.... le plus fameux.... une femme, n'est-ce-pas? et.... mais ce
+sont des vrais Mormones là-bas.... Drôle de pays.... dat is er van gaan
+houden zoetjes gekitteld te worden...."
+
+--"Ik waarschuw u, mijnheer!"
+
+--"Dreigen geeft niets.... dadelijk doen.... nu is 't al te laat.... nu
+zijt ge alweêr wat kalmer...."
+
+--"Petit homme, petit homme...." vervolgde hij, gemoedelijk lurkend,
+"zet u er toch geen gal van.... à quoi bon?.... voorheen heb ik ook wel
+eens gedacht, sprekend met een goed mensch là-bas, dat uw vroeger zoo
+sterk, zoo springlevend volk zichzelve suicideerde, bewust, omdat 't
+niet anders kan.... maar 't is niet waar.... wissen Sie.... comme moi,
+traînard.... oh! ik weet wel.... ah, bah.... gaan we maar weêr naar
+boven.... even aanloopen bij Antonio en daar, wed ik, offreert ge mij
+een glaasje.... drinken, een sigaar in de zon rooken.... voilà, mon
+cher, voor 't oogenblik, absolument quelque chose."
+
+Hij had Johan onder den arm genomen, maar die, wrokkend, zei:
+
+--"Neen, daar houd ik niet van, ik loop liever los."
+
+En de zee verdween. Daar op de borstwering leunde nog altijd de man, of
+hij te slapen stond.
+
+Van-om de haven daalden nu veel menschen: vrouwen bij tweeën tredend,
+spookrecht in hun omsluiering; sommigen hadden een ronden bobbel
+uitpuilen van achteren, door het onder de doeken op den rug gedragen
+kind; en heeren, kalm loopend, ook in omsluiering tegen de
+zonnebranding. Veel mannen, werklichamen, kwamen op hooge naakte beenen
+aan, die ze uitwierpen, neêrspalkend de voeten in de smakkende muilen;
+scheenspieren spanden taaie vezels onder kuiten als van hard hout.
+Forsch met de armen zwaaiend, weken zij den hoek om en de walstraat in,
+dadelijk kleurend in samenlooping, of gingen den buitenweg op die achter
+de muren cirkelt rond de stad.
+
+Johan en de dokter liepen meê in de walstraat, maar Vogel, thuis, sneed
+al gauw een zijsteeg in, en ging toen links en rechts, wankelend over 't
+lastige pad als een dronken man, in zijn pijprook schier dravend.
+Ternauwernood hield Johan hem bij. Langs versch gekalkte, met oker
+besmeerde muren gingen ze, lage slopjes door, nauw en gedrongen in
+gelen schemer, soms pakkend op een hoek een worp zonlicht gelijk een
+neêrgeschoten pijl. De straatjes volgden elkaâr, vaal als harpuis of
+wittig van wanden, bespat, bedrekt, waar een oud geluikt raam en op de
+ribbels met zand bestoven, soms met kruishouten dicht was; over een weg
+vol gaten struikelde Johan met telkens zwikkende voeten den dokter
+achterna, hoog en laag door de drogende modder, over struiken en groen,
+bossend en bezemend overal, vegeteerend in den vruchtbaren
+zonne-schemer.
+
+--"Loop toch wat aan," riep Vogel.
+
+Dan gingen ze voorbij een kleine deur en met een snellen inkijk zag
+Johan als in een droom, er een vrouw staan in een hemelsblauwe pantalon
+die uitpofte, opgeblazen scheen om de dijen, maar om de enkels straks
+was. Zij hing kleêren over touwen te drogen, hief de armen boven het
+hoofd op, het zwarte vestje plooide langs haar borst, soepel in 't witte
+onderhemd. Kin en bovenhoofd had ze, als bij een gekwetste, in doeken
+gewonden, aan haar voeten graaide een kind over den vloer van gebakken
+steenen en spartelde met de naakt-blozende beentjes in de lucht.
+Verderop verliet een Moor zijn huis, overstappend het drempeltje,
+neêrbukkend uit het lage kozijn, met een verstoord kijken ging hij
+norsch voort. En een schrale Hebreër, schriel-spichtig van kop, met een
+pluizigen en wormstekerigen baard, die een oude vijgenmand aan een
+touwhengsel in den knik van zijn arm had hangen, die een tooneelachtigen
+wandelstaf telkens tikte op den grond, liet hen voorbijgaan, groetend
+beleefd met de hand op zijn hart, door de looze oogen nieuwsgierig
+vragend: "wie zouen dat zijn?"
+
+De muziek wandelde, scheen wel, oproepend door de stad. Onverwacht,
+gelijk aanwaaiing van tocht, zoemde bij wijlen het schreien van de
+verre rietfluit, en dompte het geboem van de gong; het was met den
+vinger aan te wijzen waar de muzikanten liepen.
+
+Vloekende, van binnen nog kwaad, strompelde Johan achter den dokter aan,
+die zwaaiend met één arm, met langere beenen harder loopen kon.
+
+.... Duivelsche vent, dat noemt zich òp en wat kan hij nog hard
+loopen.... Kijk, zijn eene schouder is hooger dan zijn andere.... en een
+neiging kropte in Johan's keel om Vogel uit te gaan jouwen, onder het
+loopen hem na te schreeuwen.... Zeg, struikel niet over je scheeve
+hakken! zeg, trap niet op de randen van je pantalon! Sapristi.... daar
+kon je op loopen, dat klonk als een deuntje.... trap niet op de randen
+van je pan-ta-lon.
+
+Nog een hoek om en weêr een bocht. Vogel gaf een ezel die in 't straatje
+graasde, een stoffig-klinkenden klap op het kruis, 't beest sjokte uit
+den weg.... toen, een eindje snel dalend en ze waren als neêrgevallen
+midden in de straat, in eens herkend, die van 't Kleine naar 't Groote
+Zocco gaat, en waar onder de zon de drukte in de breedte drong.
+
+--"Te laat voor Antonio," zei de dokter, even keerend, "de muziek is
+achter ons, boven, hoor maar!"
+
+Dof, in een breede uitrolling van een geluid dat veel lucht verzet,
+dichtbij gehoord als na-dondertjes over wolken vertuimelend, bonsden nu
+de slagen van de donkere trommel: boem, boem, boem, gronderig onder het
+neusachtige getoeter van de klagelijke klarinet.... hoor!.... dat klonk
+als een melodietje, almaar dezelfde vijf, zes nootjes, je zou ze kunnen
+teekenen, het overspringen van de krijtende klankjes, een lijntje als
+een snel bliksemstraaltje, zigzaggend, en dan den gillenden snerp,
+recht.
+
+Een keiige vloer, baande de straat op; drukte joeg onder de huizen,
+storend telkens de eenzelfde beweging van kalm opgaande menschen. Aan
+weêrszijden der straat winkeltjes; tusschen de lieden door zag Johan
+weleens een koopman gehurkt zitten op zijn mat, in de schaduw en aan 't
+rooken alsof er in de wereld niets anders was te doen, keek hij uit
+stil-bruin, doffige oogen den voorbijgaanden menschendrom aan. Op de
+platformen boven de winkels stapelde veel opgeborgen pakhuistuig; manden
+en tonnen, vervreten door regen en veel zon; hooger stegen dan weêr
+muren naar het blauw.... Daar gaapte een zwarte hoefijzerpoort over de
+hoofden.... van een hal, leek wel.... en kijk, daar puntte de hellebaard
+op van den marabout.... van dien aansteller in zijn splinternieuw oranje
+theaterpak.... den heilige met zijn gemeene, branderige oogen.... Zie,
+hoe dat ding gepoetst was en blikkerde in de zon.... Die vent liet zich
+teekenen.... dat had de gids verteld.... Een Belg had eens een
+schilderij naar hem gemaakt.... een heel duur.... dat weêr had Antonio
+verteld.... Hè.... wat rook die Arabieren-rug daar vóór hem....
+muskus.... en uitwaseming van sterk vleesch.... 't stonk wild....
+
+Zij liepen al onder den walmuur, nu aan het Zuidwesten van de stad. Ze
+gingen de straatpoort door. Daar zat zoo'n gestrafte dief, de oogen
+verschroeid als bij een blind gebranden vink, in den zonnigen post,
+onder de deur weggedraaid op sterke scharnieren, zijn godsdienstig
+deuntje te zingen. En Johan moest neêrzien op zijn dood gezicht,
+achterover met den jammerenden mond.
+
+Tusschen de fladderende, kleurende en lawaaiende drukte gingen de beide
+Noordmannen, bijna schouder aan schouder, meê op den rhythmus van de
+veelvoetige beweging.
+
+Tusschen de hooge walmuren onder het Kasbah liepen ze als door een droge
+vestinggracht. Hoog brokkelden de zon-oude steenen der kanteelen als een
+hoekig plooirijgsel onder de glinsterende lucht. Bossen wintergroen
+onkruid pruikten uit de voegen, slierden er langs neêr aan de roestrood
+harige wortels.
+
+Nu, als tot een bastion, dijde de gracht uit. Smeden hadden er hun
+werkplaatsjes gemaakt in de uitpuiling van de muren. Een, gebukt boven
+den op zijn knie geknikten paardepoot, de fez achterover tegen het
+afvallen, hamerde het glimmende hoefijzer vast.
+
+Toen, zooals water persend gaat door een duiker, drong de drukte samen
+en het enge Zoccopoortje door. Zij waren buiten.
+
+En in Johan's oogen klaterde hel het zonneruim van het groote Zocco.
+
+Het marktveld, beginnende met zware aarde, uitschuivend zijn drekkige
+heuvelgronden, rommelde van volte, krioelde van zich weghaastende
+kooplui. Links daalde de volte in de stadsmuur-schaduw, of was daar de
+markt nog in vollen gang; maar rechts rezen de terreinen in
+amphitheaters stijgend, en stonden daar beplant met stralende gestalten,
+met rijen van sluier-vrouwen.
+
+In het dal-midden, waar onder het aantreden naar de rijen, de vloer
+telkens bloot schoof, in sombere lijnen als versch opgehaalde ploegvoren
+onder het neêrschuinen van den lichtvloed, golfden en sleepten de
+loopende witte plooien door 't bonte lawaai; maar hooger schaarden zij
+zich saâm, blinkende stil, tot een volk wel, in de zon-atmosfeer.
+
+Tot waar de helling het hoogste tegen de rimpellooze lucht aanging,
+stonden zij, beeldjes achter eveneensche beeldjes; tot onder de heggen
+van het kerkhof: aloë's, die ratelden van groen licht op hun
+vervaarlijke stekels, die slurpten in hun schaduwen het hemelblauw en
+waar bovenuit, zooals een toren steekt uit een stad, een gladde obelisk
+steeg gelijk een naald stijf verstorven licht achter den rouwwaaier òp
+van een eenzamen ceder, stonden de stille vrouwen in het al-parelend
+warm blank van hun bezonde gewaden.
+
+--"Waar blijft ge toch?" riep de dokter, vooruitgeloopen, naar Johan.
+
+--"Maar kijk dan toch!"
+
+Gelijk een schreeuw die plat slaat tegen de ruimte, hoorde hij fel zijn
+eigen bewonderend roepen en om zijn slapen ging een blaaskou van
+sidder-wind.
+
+--"Wat?.... daar?.... vrouwen, die als wij op 't weggaan der gekken
+wachten, die, dàar en daar met die groote hoeden, dat zijn vrouwen van
+Tetuan."
+
+Vogel had zijn pijp in de hand genomen en wees er mêe naar de
+stroohoeden, gelende dingen tusschen de lichte gewaden.
+
+Zij begonnen den weg te loopen die als een waterbaan tusschen landen de
+terreinen inging. Johan rechts boven zijn oogen almaar ziende in de
+zonnehal het statuen-staan van de witte vrouwengelederen. Hard voelde
+hij den straatweg aan, maar langs de kanten was het slijk hobbelig, als
+water in kabbeling bevroren, bekuild, betrapt met de duizenden gaten van
+de voetstappen. In de vlucht van zijn oogen bleven de heuvels opglooien
+uit den weg: aarde-voortschuiving onder de menschjes, modder verkorst en
+molmend in de zon, maar omgewoeld weêr, zwellend van sop en
+onderaardsche kleuren; vertrapt gras en verrotte rommel, saâmgekloend
+voederhooi en geknakte stroohalmen die als gouderts-aderen flikkerden
+onder de zon in de rosbruine gronden; disteltjes en eendaagsch onkruid,
+schijngroen, onder het geschuif en gewrijf der almaar haastende voeten
+van de mannen die gingen met veel lawaai.
+
+Doch zoo een vlieg dwaalt naar de kaars, keerden Johan's oogen van zelve
+naar de vrouwen, staande in éenzelfde berustende wachting, breed-blank,
+staand-blank; elke gestalte besterd voor 't hoofd, fataal, met een
+blauw-zwarte plek: de donkere plooischaduw voor hun oogen.
+
+--"'t Is mooi, zeg!"
+
+Maar de dokter ging het pad op, zei niets, smal, als verkrompen
+plotseling in zichzelven, en Johan, met de armen uitbundig geworden, had
+het genot in zijn oogen vochtig, wiegde zichzelven mêe op den
+schommelenden hooggang van zijn klimmend lichaam.
+
+Overal haastte zich de marktdrukte henen, langs de straat, overstekend
+de straat en weêr kuilend de modder, voorbij hem, achterom hem, in
+plasserig beenenbewegen, links in een almaar gebuk naar den grond, bezig
+met de overgebleven koopwaar. Het was daar een geploeter van veel handen
+uit wijde mouwen gestoken, zonbruine handen sjouwende goorgele korven,
+soepel vlechtwerk aan groote biesooren op en dan ze tillend met een
+hijsch op de ruggen van de suffende ezels, of ze bij tweeën langs de
+basten in evenwicht ophangend, en klaar er meê vort, hooger op, lager
+in, altijd aan den gang. En onderwijl schreeuwden ze onophoudelijk,
+zetten de lucht om hen aan den gang meê; kruisschreeuwen,
+dwarsschreeuwen, keelstooten vol haast en zangerige uithalen van hun
+winden woestijnstemmen galmden over de glinsterende hoofdbollen,
+grommelden over den rommeligen grond onder het gebuk van de gekaftande
+mannen door de zon op de ruggen geslagen, krijschten met het gedraaf van
+de geburnousde mannen met kanten zon om kopkappen en mouwplooien;--een
+volksrommel, uitlichtend zóo tegen de groote stille schaduw van den
+stadsmuur, die plotseling als met een snede, achter de veranderzieke
+lijn van het licht, de kleur en de beweging in zich dronk.
+
+Zij gingen.
+
+Links nog, maar meer van hen òp en verder, was het veld begrensd onder
+de tintellichte lucht. De zonnebol, door Johan schuin boven zich gevoeld
+als een brandend groot vuuroog dat het gezicht wel verschroeien kon,
+vernietigde het blauw der eindeloosheid rondom zich wijd, wijd-weg.
+
+Dáar uit de laagte optrekkend, zette de muur zich voort tot een
+buitenwijkje in huizingen zonder vensters, hoogblokkend, laagblokkend,
+verkalkt, verweerd, vervuild, éen geworden met den grond. En overal er
+tegenaan was hokwerk, schuurtjes, stallinkjes van rotdonker plankenhout,
+en vlechtwerk als hutten voor de zon, schaduw-inkijkjes gevend, en
+overal beplekt met kalm zittende witte menschjes aan den rand van de
+markt. Ginds een stuk steenvierkant, afgeknot gelijk een vervallen
+toren, met schietgaten; er naast en er tusschen verliepen hegjes van
+gevlochten riet, de pluimen nog in de lucht. Maar in 't midden van den
+huizentroep en het hoogste, was een oud, opgeknapt huis, wittig, met een
+pannendak en een jalouzieënraam, en op den muur een schreeuwende moderne
+reclame, zwarte letters: "The Britannia."
+
+Zij drentelden langs een lang huis onder een regenoverhuiving, aan den
+straatweg gezet gelijk een loods, met halfronde, open poorten, als een
+karavanserai omstapeld met rommel en markttuig. Een knutselige
+betimmering van paalwerk en met veel zorg gevlochten takken zag hij als
+een loofhut tegen den muur gehecht, aan alle kanten open.... Zou dat de
+Beurs kunnen zijn?.... koopmannen zaten er te rooken of kopjes thee te
+drinken.... handelend misschien wel.... ze konden van-op hun matten de
+geheele markt overzien. Een Arabier als een vredebode met een palmtak in
+de hand, blikte uit den inkijk.
+
+--"Daar ga ik morgen zitten werken," zei Johan.
+
+--"Ge zult het wel laten."
+
+Vooruit ging de straatweg het terrein uit-enden, bolde om tusschen de
+glooiingen en de diepte in, niet meer met de oogen te volgen. Rood loof
+van den achterweg kroonde er boven.
+
+En ze liepen naar het einde.
+
+Rechts streken de heuvels naar het kerkhof op, achter zich een dal
+latend, waar de hemel als in neêrviel. En daar tegen de helling rezen
+stijf en onthuis, in een begonnen begrenzing, gelijk de eerste huizen
+van een nieuw ontworpen wijk, het Hôtel de France en de Spaansche
+Fonda:.... dingen van speculatie, overbodig en karakterloos uitziende
+dingen, die ge wel zoudt willen omschieten, zoo onnoozel stonden ze daar
+het uitzicht te bederven.... Het eerste was een villaächtig heerenhuis,
+damesgezichten plekten er uitkijkend voor de ramen, een kellner.... hoe
+kwam de snoeshaan hier.... met een wit voorschoot als een rok om zijn
+beenen, stond er strak in de deur.... de Spaansche, meer armelijk, als
+stal en koetshuis van het Fransche.
+
+--"Dàar!" wees Vogel tegelijk omkeerend op het pad, "logeerde ik
+vroeger.... nu ben ik in pension.... ginder, buiten den muur.... ook bij
+een Spanjaard.... daar slaap ik met nog een ander, een photograaf, een
+luien Zwitser, nog luier dan ik, in een klein kamertje.... 't is er wel
+wat benauwd, maar 't kost niet veel.... ah bah.... 't slaapt wel.... als
+ik maar slapen kon."
+
+Ze gingen terug, den weg weêr af.
+
+Nu vóor hen, zooals een tunnelopening in een bergwand een spoorweg
+eindigt, boorde het Zoccopoortje waar ze waren uitgekomen, den muur in.
+Rechts kleurden kramerijen, zadels, kameeltuig. Maar uit het gat der
+poort drong in durende botsing het helle in- en uitgaan van de bezige
+mannen, en van de vrouwen, die gesloten aanwandelend opklommen naar de
+wachtende witte gelederen, blinkend nu links boven in Johan's oogen
+onder de glorie der zon.
+
+--"Hoort ge nog muziek?" zei Vogel. "Kijk.... dàar, dat zijn de fameuze
+tuinen van den Zweedschen consul.... en daar, waar die man op zijn wit
+paard rijdt, de kolonel.... ziet ge hem?.... achter die vier vrouwen....
+ziet ge het?.... een goed paard, hé.... daar gaat de weg naar Kaap
+Espartel.... Lieber Herr Gott, als ik nog denk aan Crépieux zijn
+schorpioenen.... aartsdomme kerel...."
+
+Hij wees, maar dadelijk weêr halend aan zijn versch gestopte pijp, naar
+'t gekruin van donkere boomen, groen als sombere cypressen met hun
+rossig stammenhout. Ze schaduwden stevig onder den schroeierigen opstand
+der rotsen bestapeld met de oude stad.
+
+De volte werd al dunner, de drukte draafde. Kale plekken begonnen te
+liggen tusschen de nog groepende menschen, stukken grond bespikkeld met
+den afval van den handel. En vrouwen die er pas nog zaten met de
+zoor-zanderige voeten bloot, hurkten, rapend de gele waterflesch, den
+bast van een uitgedroogden pompoen, naast zich op; dan schikten zij zich
+de plooien voor het gezicht recht en stegen ook naar de stilstaande
+rijen. Enkelen droegen nog hun onverkochte koopwaar, boenders,
+karbiezen, of goudgele kippen aan de pooten saâmgesnoerd, de vleugels
+lam hangend, de lellen rood; zij klauterden met de bulten op den rug van
+hun meêgedragen kinderen, met hun van pijn luid kakelende marktwaar.
+
+Hoog en ongezien de zon, zacht dalend.
+
+--"Voilà!" riep de dokter.
+
+En als de snerp van een aangeschoten wilden vogel sneed er een blaasgil
+recht uit een houten fluit over het Zoccoruim. En een teruggalm,
+dadelijk, weêrgeluidde nu van de hooge heuvels: een breede gil groette
+wijd, het blanke vrouwenvolk hoogkeelde in éen zonnekreet:
+
+--"Dzji.... dzji.... dzji-e."
+
+Door de poort was een legertje uitgedrongen, twee vaandels bukten onder
+den boog nu door, blauwbloederig-violet was het eene en het andere van
+een gelig schel voorjaarsgroen. Ze verschenen met plotsflappende
+schitterlichten op het verguld van de halve-manen.
+
+'t Legertje bleef met de voorvoeters stil op den straatweg staan. Een
+klein troepje in witte boetelingenhemden, acht misschien wel, en nog een
+twintigtal waren er donker in dagelijksche kleeding.... Maar de drukte
+kwam aandraven al met flakkerend wisselspel van kleur, en het schaartje
+ineens omstuwd, verdween voor de naar beneden kijkende oogen van Johan,
+die den dokter toen vergetend, aan 't hard meêloopen begon, het pad af,
+recht-aan op de zijïge banen der twee vlaggen, trofeeënd boven de
+krioeling langs de hoog gehouden stokken met hun gouden sikkels.
+
+Het hart van den loop nog bonzend, was hij toen middenin den troep
+terecht gekomen en had vóor zich een grooten, stroeven man, die half in
+de krooken van de violette vlag, den stok tegen zijn buik geklemd hield
+en in een gelaten houding stond. Maar overal glurende, glimmerende oogen
+in een omstanders-kring, zonkoppen onder doeken gezien, met de tanden
+ontbloot door het optrekken der lippen in het zonnekijken en allen
+bedonkerd onder de baarden en in de jukken van de wangen. In het midden
+blonken de stille witte ruggen van de heiligen.... dat was een vrouw....
+en naast haar nog een, eveneens in het witte boethemd.... de grootste
+heur haar hing los, glanzende losgemaakte strengels glijdend langs den
+rug.
+
+De drukte duwde, en Johan kwam te staan naast den trommelslager, bij een
+ouden neger, grijzig en krullig van baardjes, wenkbrauwloos, maar met
+een vlok als een kuif wol midden op zijn stoffig-zwarten kop.... een
+duister oud lichaam in de aschkleurige lappen van een niet thuis te
+brengen hemd. Zijn taaie nek werd gestriemd door een vet koord.... kijk,
+in zijn borstgleuf hing een amulet, geschaafd was de huid van den ouden
+man, die slaande de doffe slagen, boem, boem op een trommel gedragen als
+een overlangsche ton, zijn gebarsten lippen breed en paarsch openspleet
+in een geheimen lach, zijn oogen in de haarlooze leden rondglibberen
+liet, en 't wit er van was roodig.
+
+Naast hem de pijper onder een witten tulband priesterlijk aan 't staan.
+Een mantel van blauwgaren stof droeg hij over den rechter schouder
+geslagen, bloot latend zoo den linker met de witte mouw. Statig gebogen
+hielden zijn armen de blaaspijp tusschen mond en kin, die half verdwenen
+achter een houten schijf als een grooten ducaton er tegenaan geschoven.
+En hij blies, hij blies, de lippen gekneld om het enge mondstuk, de
+wangen vol wind als twee elastiek appelronde blaasbollen, onophoudelijk,
+terwijl hem de oogen benauwd puilden als van een gemarteld man.
+
+En krijtende om de houten randen van de windpijp, scheurde de snerp
+langs Johan's ooren heen, ongebroken, dan dadelijk geknakt in zijn
+stijgvlucht door de moduleerende vingers van den muzikant, wanneer hij
+de windgaatjes kneep. Krimpend en kreunend, neusklankig, in zijn
+houttrillingen oproepend het menschelijke van eene stem, joedelden de
+vijf, zes klagelijke nootjes, het melodietje, als een donkere zig-zag en
+klangden naar de lichte lucht.
+
+Vóor den blazer, achterin, voorbij de hooge stijging van de groene vlag,
+bewoog een verdolde, schichtige kop vol genezen nerven, een bovenhoofd
+gekliefd door de litteekenen van de hakken der zelfkastijding; en een
+nek van de kleur als dood loof kwam schudden, door ijzeren
+kettingschakels omsnoerd; en hoogeròp zwaaide een hakmes, de blinkende
+hellebaardvorm van een moorenbijl.
+
+Naast achter den pijper zaagde een hand heen en weêr over een snaartuig,
+over een rommelpotachtig ding.
+
+Maar Johan voelde een stomp en toen een ruk aan zijn tasch, hij raakte
+naar achteren; een snauw ging recht uit den donkeren baardsmoel van een
+wilden kerel zijn gezicht in; twee haatoogen, dat was het laatste wat
+hij zag. Hij was 't gedrang uit met plotseling veel luchtkou om zich.
+
+--"Hoort ge niet, "hond van een Christen," dat ge uit den weg moet
+gaan."
+
+Vogel stond achter hem.
+
+--"Dwaas, wat komt ge die menschen irriteeren, ga meê, ze komen den weg
+langs dansen, daar kunt ge zien zooveel ge maar wilt, kom!"
+
+En ze liepen haastig, allebeî den weg weêr op.... tot onder de loofhut
+waar de kooplui kopjes thee hadden zitten drinken. Nu stonden dezen,
+rustige rijken, in het inzicht van het hutje, onder de wijde kappen uit
+te kijken. Nieuwsgierigen waren op de tonnen geklommen en op de stapels
+koopwaar onder de karavanserai gestapeld, er waren er die om voorbij de
+anderen te kunnen zien, den voet vooruit hadden geplant op de ruggen van
+de suffende ezels.
+
+--"Voilà!" herhaalde Vogel.
+
+Van beneden kwam de stoet al opdansen; en langs de hoogten rommedomme
+schalde ten tweedemaal het schelhelle vrouwengehuil, hooguit als
+hondenjanken:
+
+--"Dzji.... dzji.... dzji-e!"
+
+Over de straat, uit de bont-klimmende omstuwing, onder de wilde
+vlaggen-kleuren met het geschitter van de twee gouden sikkelen, sloegen
+op en neêr, lichtend en duisterend van uit de verte, haarhoofden en
+boven-aangezichten: de knikkende hoofdbollen van de dansende heiligen;
+terwijl in 't rechts-alomme het ophitsende gillen van de vrouwen begon
+te duren tot een oorlogsgeroep van slagorden, een wolk lichtende
+klankpijlen stijgend en vallend onder de zon.
+
+Laag over het pad snerpte de herdersfluit bezetener, en het triolend
+melodietje overschreide er het bange dompen van trommel en gong.
+
+--"Dzji.... dzji.... dzji-e!"
+
+Langzaam op, langzaam aan, het stoetje klom, sprong voor sprong, den
+grond onder de voeten winnend, in een rechtoppe cadans van het
+springende lichaam. Aaneengesloten was het hoopje witte gekken tusschen
+het meêgaand gedrang.
+
+Achter den troep spande de walmuur zijn bezonde baan, lang, strak uit,
+ging dan wimpelen naar boven over de rotsen op.... En de witte stad hoog
+in de oogen als een pagode gezien onder 't azuur der lucht.
+
+--"Dzji.... dzji-e.... dzji-e!"
+
+De gekken naderden aan in eenzelfde dansen; 't hoofd óp, licht;
+schouders óp, licht; het hoofd neêr, donker; 't lijf ongezien op de
+beenen óp en dan het hoofd weêr óp, en de muziek blazend in de
+slingerende halzen óp. Maar de vlaggen stil aanschuivend. Zoo kwamen ze
+aan met hun martelgang.
+
+--"On dirait des kangourous, n'est ce pas!"
+
+--"Dzji.... dzji.... dzji-e!".... ijlden de blanke kreten.
+
+Ze waren tot voor Johan.... bijkans.... nu....
+
+En tusschen de voorbijschuiving van het donkere joelende volk zag hij de
+hoofden der twee springende vrouwen; toen kreeg hij gezicht op hun witte
+lijven met de devoot hangende armen.
+
+De vèr-affe was teêr en wasbleek onder de serpentbundels van haar
+zwart-zwiependen haren. Ze hield de oogen dicht, neêr de rouwfranjes der
+wimpers; en haar mond met de bloedlooze lippen hield ze geknepen tot een
+smartglimp omgekrompen in de pijnigende inspanning van de jammerlijke
+beweging. Maar zij danste met een rein, recht opgooien van haar afgetobd
+hoofd in het licht; recht òp den schouderromp met de fijne borstpunten
+in het licht; rein òp het witte boetelingenlichaam, en ze viel weêr op
+de voeten, den linkschen voet vooruit, klaar al voor den volgenden
+sprong. Dan plooide het lijf voorover in doorval met de hangende armen,
+en het hoofd dan laag met den daarna zwaar zwart ploffenden haarbos.
+
+--"Dzji.... dzji.... dzji-e!"
+
+Naast haar de dichtbijë: een bruin-roode en glimmende vrouw, forsch uit
+haar hemd komend, sterk en kort en een beetje zwaarborstig, met een
+volkskop onder krioelende haren. En ze ging den zelfden gang maar
+gespierder, de ellebogen knotsend, de vingers stompig krom en leêg
+hangend, den romp zich overgevend met de schouders. Zoo sprong ze in een
+schuin opschokken, persend den buik naar voren, en haar gezonde nek
+rimpelde in den opgooi van het hoofd. Zij hield ook de oogen gesloten.
+
+Daar kwamen de mannen, de witte, achter de vrouwen aan; allen aan 't
+springen op denzelfden bezeten lichaams-rhythmus, maar met meer geweld
+van leden, spillend kracht met de behaarde en mager-donkere
+ascetenarmen. Daar éen met een witten band om zijn stompen schedel
+achter de ooren gestrikt, die de glimmende kogels van zijn oogen rollen
+liet in den opzwaai van zijn verstarde facie, uitstallend zijn geweldig
+gek-zijn voor de joelende meêlooperij.
+
+--"Dzji.... dzji.... dzji!...." gingen de ziedende kreten.
+
+Van de beide Noordmannen ging het witte stoetje al af, en nù voorbij de
+kleurende en naspringende en meêdansende bende. Het volk begon uit
+elkaâr te vluchten, dravende over het zonveld, brokkelig hier, kloenend
+daar weêr samen op goede standplaatsen, van waar men de gekken nog éens
+zou kunnen naoogen.
+
+Voorbij ging de trommelman, de grijze neger, die aandriftend, zijn oude
+beenen in de hoogte meê opsmeet soms, maar slaan bleef almaar zijn doffe
+slagen en lachte almaar zijn breeden, wellustigen geloofslach.
+
+En de pijper in zijn blauwgaren mantel voorbij als een leviet; uit zijn
+wangen vol wind blazende de opwinding den heiligen in de nekken, de
+onophoudelijke razendmakende eentonigheid van zijn krijtende
+woestijnmuziek.
+
+Kop voor kop, lichaam na lichaam ging voorbij, òp-neêr, òp-neêr; de
+dragers toen voorbij van de schrille banieren, met de handen om de
+stokken stil, hoog heffend hun vlaggen met de branderige schaduwen in de
+hangende plooien, met de halve manen in vuur.
+
+De drukte draafde voor het stoetje meê op; het gedrang er achter spleet
+al grooter en grooter, de springers waren vaak voor Johan als een
+schooltje te zien in hun gezamenlijken opgang, zoo zij zich opgaven van
+den grond in d'eenzelfden schok; òp-neêr, òp-neêr. En onder de duistere
+voeten dansten dan donkere slagschaduwen over het hobbelige pad onder
+den schuinser vallenden licht-overvloed.
+
+--"Dzji.... dzji.... dzji....!"
+
+Maar zooals een hond holt om de beenen van zijn meester, kwam nu in
+cirkelenden omgang de Arabier met de kerven in zijn voorhoofd en met de
+oogen rood beloopen, het legertje omdraven, gaande in wijdgenomen
+kringen achter Johan en den dokter om, de heeren voorbij; de
+vlam-lichtende moorenbijl hoog.
+
+--"Dzji.... dzji.... dzji....!"
+
+Hij torste op zijn rug een lang blok zwart hout als een groote flesch,
+als een spitsig aambeeldje van zwaar ijzerbeslag glimmend, en om zijn
+doffen nek, draderig van de touw-achtige spieren en aderen, snoeren van
+zware ketens, die neêrschakelden tot over zijn buik. Hij hield
+hangsloten door zijn vleesch geregen, door 't dikste van het armvleesch,
+en hij kreet uit een open martelmond met uitgeslagen tanden, schorre,
+zinlooze geluiden.
+
+Alzoo toegetakeld en rammelend sprong hij, niet voelend scheen wel, zijn
+godgewijden last en stampte dan als zich bezuipend aan pijn, diktranende
+en donkerroode bloedstralen zijn vaste kuiten uit, die hij doorstoken
+had met ijzeren naalden, zooals pennen gaan door een stuk opgemaakt
+tafel-vleesch. Weg!.... achter het legertje om.... daar ging hij met
+zijn dreigende bijl, licht-flappend in de zon....
+
+Hooger danste de troep. Knikkend sloegen de hoofden voort onder den
+zweepslag der bezetenheid, weg weêr, donker, licht; òp, neêr, òp, neêr,
+gelijk de koppen van riethalmen buigen en zich terugzetten onder het
+slaan van den wind; de kronkels vrouwenhaar slierden, de vlaggen
+brandden, en krijtend snerpte de houtfluit.
+
+--"Blijf hier staan," zei Vogel, Johan met de hand inhoudend, "ze zijn
+toch dadelijk weg.... zoo gaan ze naar Mekkaenes, van heiligen-graf naar
+heiligen-graf, groeiend onderweg in getal, biddend en vastend.... en op
+den dag van de geboorte van hun profeet komen ze dan terug, wissen Sie,
+na een paar weken, uitgevast, dol gesprongen, complétement fous."
+
+--"Dzji.... dzji.... dzji-e!".... groeide het over de heuvels.
+
+--"Ah bah!" vervolgde Vogel. "Ça me paraît bien un fort bon grog, la
+religion.... voilà donc encore quelque chose.... ah bah!"
+
+Hij spoog op het pad. Johan hoorde zijn speeksel kletsen tegen de straat
+en de rookwolk uit zijn mond gegaan, zag hij wegwitten in de ruimte.
+
+Wijl òver de heuvels doomde het licht. In het holle wegje bobbelde het
+troepje gekken; weg sloegen de hoofden, langzaam zakten de vlaggen al
+met hun bloederig paarsch en schel voorjaarsgroen.
+
+En van de hoogten rommedomme ging nu als windgehuil, als klaaggeschrei
+van hongerende beesten, het roepen van de vrouwen, die lichtelijk
+gekeerd, stonden in het parelend warmblank van hun zonnige gewaden.
+
+--"Dzji, dzji, dzji, dzji-e!...."
+
+En de stoet ging weg onder een hallelujah van het hooge geluid, duikend
+naar-onder het roode loof met een laatsten blinker op het goud van de
+halve manen, weg onder het hallelujah van het hooge middaglicht.
+
+
+
+
+TWEEDE GEDEELTE
+
+
+
+
+IV.
+
+
+Achter de heuvelenvlucht van het Zocco was de zon alweêr gedaald. De
+lage hemelen langs vervloot het nu al verre schittergoud wijd-uit in
+strooken en banen kleur, intenselijk als metalen gebruineerd, geel
+koper, rood koper en bleek aluminium; gestolten licht; brandglansen
+walmend over dwaalschijnsels en verloren zweemen; en 't hemelgewemel,
+dat groende als warrelgevlam van zink en natron, smeltende in veel
+heftig vuur. De aarde donkerde snel; gedoofd lagen de gronden onder het
+vuren van de lage atmosferen, asschig in de kuilen der dalen van duister
+vol, maar op de terreinen hoog, nog gevioletteerd, begloeid door het
+lichtrag uit den horizon.
+
+Langzaam daalde nu Johan naar de stad terug, kalm onder den blusschenden
+hemel.
+
+Hij had dien dag geloopen, veel geloopen maar door, het strand langs tot
+aan den riviermond en terug, toen, wat hij nog niet had durven doen,
+alleen tusschen de heuvels het land in; alle bezorgdheid en vrees voor
+kwade ontmoeting, hij had er niet aan gedacht. En in den namiddag was
+hij naar een bekend plekje gegaan, bekend geworden, achter het kerkhof,
+en hij had zich neêrgezet daar op het groene veldje, de beenen onder
+zich gehaald in een gewoonte-zitten. Het was daar goed, bijna een
+thuis, niemand kwam er. Van onder over het pad trok wel eens het lange
+loopgeluid voorbij van een muildier met schellen aan zijn tuig, en het
+"huï-huï".... van den drijver. Dat was alles. Achter de heggen kon hij
+vrouwen hooren babbelen, maar niemand kon door dien gegroeiden muur
+heenzien. Andere avonden was het zoo lekker geweest daar te zitten
+wachten op het donker; er zoo onbespied lang-uit te gaan liggen, rustend
+met al de leden, de armen wijd-uit en de handen open, als een gekruiste
+op d'aard, te liggen kijken zoo, tusschen de stekels door, hoe de hemel
+somberde. En weêr had hij, terwijl allengs het veldje bleeker om hem
+werd en de blaadjes van het ronde kruipkruid blikkerden als schijfjes
+geld, de planten-schutting langzaam-aan donker zien worden,
+groen-donker, blauw-donker en bister-donker; en nu mineraal-zwart, leken
+het wel versteende stronken van reuzige koolgewassen, zoo hard en
+fossielig stonden de aloë's tusschen de pluizen van het week wuivende
+riet. Maar de vrouwen waren opgehurkt van bij hun graven, hem
+voorbijgegaan hoog loopend langs waar hij ongezien lag, daarna was hij
+ook opgekomen, om vóor het sluiten der poorten nog binnen te zijn.
+
+Rondom dauwde van den grond het duister. En het was als een vlaag
+donkere regen geweest daar voorbij de stad, die tronend met het bleeke
+Hooge-huis, haar steenschijn al verloor. O, de stille avond, de zachte
+avond. Beneden lag daar ginds het water van de baai te duizelen,
+meêviolettend onder de verre strandheuvels, strekkend hun schuiningen
+uit in het weefsel der nachtkleur, lila's en blauwen doordraad met rood
+en esmerald. Voorop ijlde de minaret van de moskee de huisblokken uit,
+daaronder verzonken in dit uur van het gebed.
+
+Het was in 's wandelaars hoofd nu een kalmte als voor slaap, nu de
+moordende gedachten niet meer jaagden, nu ook de jacht van zijn hart uit
+was. Avondrumoer zwom aan in zijn gehoor in een laag spoelen van golven,
+terwijl hij ging, ging, aankijkend met de al-leêger blikken, den
+al-bedroomder hemel. Langs het kerkhof volgde hij een smal spoor
+tusschen de zoden geloopen; het was hierboven kil en woestijnig; lucht
+van runderen wademde in zijn ingeadem.
+
+Staâg tredend de glooiing af, voelde Johan zich loopen als zette een
+ander zijn voeten aan den gang. Daar lagen de lastbeesten al neêr, de
+pooten gevouwen, saâm kuddend, saâm laag. Eén was er nog tegen de lucht
+aan 't opduisteren; of hij mank was, stond de kameel op drie pooten,
+gekluisterd, te herkauwen stil met den rechtgedragen kop als een
+windvaan voor 't nog-lichte, maar met de hoeven verschrompeld al in den
+duisteren dauw.
+
+Van beneden kwam nu het buitenwijkje opdringen in een gerommel van
+plekkerige wanden, en de smerige stadsmuur kartelen uit de diepte van
+het marktveld, bibberen uit een dal vol schemer met schemerend beweeg.
+Er achter schoven de huizen fosforesceerend onder den vallenden nacht.
+Zie, de poorten waren nog niet dicht, zwoelzwart om in te kijken, al
+trager gingen zijn voeten nu over de dikke delling van het marktveld,
+over den met voetzoolgaten veel bekuilden grond.
+
+--.... Vandaag veertien dagen dat ik hier ben, kwam even een herinnering
+zwerven.... toen weêr vergeten.
+
+Hij ging over den straatweg, tusschen menschen, met hen meêloopend in de
+oplossing van het licht, zelf lichtloozer en vol al grooter leêgte,
+gedachteloos, gelukkig zich zoo wegsmelten te voelen gaan. Dat was een
+vriendschappelijk gevoel, dat was genotrijk geworden, dat kwam bijna
+elken avond weêr, wanneer hij alleen was, dat leêgworden in het langzaam
+ontastbaar worden van de dingen om hem heen. Dat kwam schokloos droevig,
+zonder smart, als langzaam bezwijmen bij veel bloedverlies, dat dampte
+alles weg, begeerten, minnen en haten, alles weg in de éene neiging naar
+het weg-willen-wezen.
+
+Langs hem haastten de gangende steêlui voorbij; enkelen en bij meer;
+vrouwen schuivende boven het ratelen der baboesjes, in nachtwitte
+omhuiving; mannen stoer en groot, roeiend met armen en beenen voort in
+den avonddroom, al verder-op zich meer omwikkelende met duister in dit
+stervensuur. Ze verdwenen, klimmend de muren langs naar de hooge stad,
+of ze doken den nacht van de poorten in. Daar ging de
+sprookjesverteller, gelijk een bekend gezicht in sluimer komt en gaat;
+en het vage herinneringszien kwam als een knipoog meê, van dienzelfden
+man, den slangenbezweerder.... Avond aan avond had hij naar hem staan
+kijken, nooit kunnend scheiden van die markt; een bekend figuur met zijn
+tasch was hij er zelve geworden; tot in het late uur doolde hij er,
+wanneer het veld blond lag, wijl achter de heuvelen de zon zoo
+pracht-stil van de aarde wegboog. Dan stond die man in zijn wit hemd, en
+vóor hem kringen van in goor-witte krooken en vouwen verscholen
+Arabieren-volk; de voorste rijen gehurkt; hij gebaren aan 't maken met
+zijn oud-roode tamboerijn, schuddend de haren, die zwart en lang als bij
+een vrouw, en begroezeld met vuilnis waren. Met strootjes om de staarten
+aan een pin gebonden, sliertten zijn slangen slap over den grond,
+venijn-geel gekronkeld, glibberig languit, schimmelachtige dingen,
+onbewegelijk en smerig. Maar de tongpriemen flitsten en vlijmden hun de
+harde bekken uit, streelerig, koudmakende wellust-rillingen, wanneer
+gaande in kringloop, de naakte voeten van den slangenman, als bezeten
+dingen langs hun koppen dansten. Grimasseerend zat het volk dan te
+luisteren, knippend de oogjes, klein en sluw, om de wreede neuzen rilde
+het, opgegaan waren ze in het voor Johan gansch onverstaanbare verhaal,
+dat over hen als uitgeniesd werd. En ze begonnen te prevelen en zij
+kusten handen en gewaad zich, zoodra maar Gods naam werd aangeroepen op
+den slag van de tamboerijn.... Nu draafde de man zijn loop naar huis,
+geweldig spannend den grond onder zijn koelbloote beenen, de ben met
+slangen hing morsig achterop zijn rug, een flard van zijn wit
+toovenaarshemd hing onder den grauwen lapmantel neêr.... weg.... weg....
+rinkelde de tamboeriene langs zijn zij.
+
+Johan slenterde over het veld, dat kreetloos leêg werd, waar ezels en
+honden begonnen te dolen, snuffelend met de snoeten in 't schuifelende
+afval, schaduwen. Toen vond hij zich loopen op de straat achter twee
+heeren aan, hij tredend bijna in den stap van hun voeten. En in zijn
+hoofd redeneerde even het bewustzijn, hoe hij wel loopen kon blijven tot
+die twee naar binnen gingen.... Dat was tijdig genoeg, nog wel een uur
+vóor het diner.... Zoo bleef hij een eindje achter de schommelende en
+schemerwitte mannen stappen die toonloos liepen te babbelen naar elkaâr,
+lip-redeneerden in den avond, onder de ommekappen, onder de koepels der
+tulbanden vandaan, zonder gebaren, de handen over elkander in de wijde
+mouwen. Een eindje vóor de poort keerden zij om en hij deed eveneens,
+liet ze voorbijgaan en keerde toen weêrom, achter hen aan loopend,
+drinkend den avond en het zieltogen van den dag. Soms voelde hij wel
+klein pijnlijk, licht in de verdooving van zijn wezen zijn maag gaan
+hongeren, maar dat was niets, er woelden soms krampjes van binnen, 't
+was of er telkens wat van zijn lijf afging en in den nacht vervloog.
+
+Zijn kijken ging nu de leêgte tegen van aarde en hemel. Daar voor het
+nog smeulende lichte, stompten als hooger grond de Engelsche en
+Spaansche fonda's op, voor het groenige geviolet van de benedenlucht.
+Maar westelijker was een haal geel gebleven, scherend bijna de
+vluchtende terreinen, een haat-flakker van brand nog in dat eindelooze
+gemurmel, in den sluimer der kleuren, in de al-aarzeling der
+ommerijzing.
+
+Hoe langs hoe meer dampte de violette nacht de vallei vol. Onder Johan's
+tam-gaande voeten verzonk de straat, die aanschokken bleef als met
+wiegetred zijn slaapzieken wandel, voortvloeide onder de andere
+wandelaars, de weinigen die, vreemde en verstorven wezens, doolden,
+gingen. Voor hem uit bleef het praten van de beide heeren gaan,
+vlinderende alleene-stemmen boven den grond, en ginds daar glimmerde de
+weg nog wat, waar de straat opging tusschen de glooiingen, onder het
+weeë schijnsel van de zwijmelende kim. Daar, in een gewissel van oude en
+verbrande gelen, verrookt, verroost, leefde nog licht boven het donkere
+alomme, luister ver-af, vaag als schijnsels die komen in de gesloten
+oogen na lang staren in het licht.... Want alles schijn en geen leven
+meer.... schijn, schijn, in de groote onstoffelijke wereld nu....
+
+Johan ging terug, met de heeren mede, een onnoozele wel waarvan de
+gedachten verloren zijn, met als rook boven in zijn hoofd, het vaag
+gevoelde weten van zijn nog vlottende eenzaamheid.
+
+Hij had dien morgen een brief ontvangen over Gibraltar, Engelsche post,
+de brief kwam uit Parijs.... Frits was in Parijs.... die brief had hem
+beroerd met een plotselingen terugslag naar zich zelven. Hij had hem bij
+zich gehouden, er meê loopen praten in zelfgesprek, hardop vaak praten
+met den verren schijver. Hij had hem aldoor gevoeld zoo kreukelend in
+zijn hand, daar gevouwen in zijn borstzak; de brief, de brief, dat was
+het ding van zijn dag geweest. Iets heel vertrouwelijks was het
+geworden, dat fladderende van-uit de ziel van een ander.
+
+Van huis uit, door de donkere straatjes en toen door het lichte buiten
+was het meêgegaan: hier ben ik, hier ben ik, om je oogen te dwingen naar
+binnen, naar mij; hier ben ik, en ik groet, kijk hoe ik groet.... hier
+ben ik en gij zijt mijn broeder, langs ratelende, stalen banen kom ik
+gevangen aan.... hier vrij en zie, over de zee en door de luchten, hier
+ben ik.
+
+En hij had gewandeld, vreugdevol; zie je wel.... zie je nu wel, op het
+van-binnen juichen van zijn blije ziel; het strand langs als een
+opgetogen kind in slangetjes loopend tusschen de draderige hoopen bruin
+sponswier, die de vloed op het strand nalaat. Luchtig, als was er in hem
+een dronkenmakend zonnegas; de handen koud; maar gevoeld aldoor het
+klieven van zijn warm hoofd door het zoel-schuimende licht. Wanneer hij
+er sterk aan had loopen denken, dan waren zijn oogen gaan wellen en in
+een weeke verteedering: O, ik wou, ik wou....
+
+En den muur om, en de mierende drukte in, door de volste volte,
+roekeloos als hoorde de wereld aan hem. Een jonge, donkere kerel was
+woest gaan schelden en hij was tartend blijven staan: wel, wat wou je,
+wat zou je me wel kunnen doen, denk je.... en toen had hij in eens
+vergeten en aan 't lachen, aan 't lachen, omdat hij plotseling niets
+anders zag dan dien grappigen mond, zoo dicht bij zijn oogen, die
+ratelende en klappende en friemelende lippen. Dat deed plezier.... alles
+deed plezier.... wat een gek-doende mond, dicht als een doos die klemt
+en waar dan in eens rare dingen uitkomen, of als een tuitgaatje dat je
+bespuwen wil, of als een elastieke kouseband, dien je met je vingers kan
+rekken.... waar de man het wel over heeft....
+
+En het klare blauw tegen en den buiten-bergweg op.... hier ben ik, hier
+ben ik, en ik groet.... en tusschen het wijd wegvloeren van de heuvelen,
+groen zaaigroen en roode vorenaarde, gonsde het in hem: hier ben ik,
+hier ben ik.... Zoo in den zomer je wereld kan vol zijn, om je en in je
+en overal, om het zonnezingen van maar éene cigale, had hij geloopen de
+vlakke wegen over, met zijn ziel zwervend boven een rust van gelijke
+gedachten, zoo ruim in den zondagschen dag.
+
+Ja.... de brief had gelijk.... reizen dat was wel een heerlijk ding,
+vlottend te zijn in de vlottende werelddingen, gaan, maar gaan met je
+oogen vol droomen.
+
+Telkens had hij er weêr in moeten lezen, lezen nog eens zulke in lang
+niet gehoorde woorden, vriendelijk en bekend, van ziel schijnende op
+ziel, bedwelmend als zoete zelf-vleierijen. En dan was hij 't schrift
+gaan bekijken, nooit genoeg, en de hand, de bekende hand had hij zien
+komen op het blaadje, en 't hoofd gebukt, donker boven de hand en de
+stille schouders, de sterkstille schouders. En dan de hand aan 't gaan,
+de rijen langs, strepend het papier, in de hersenkracht die zet de lange
+visioenen op 't papier, en den warmen bloedklop door de pen neêr op het
+papier, en dan de pen aan 't ijlen, dun dik, dun dik, op neêr, op neêr,
+krassend, hakend, opsjouwend tegen de koortsende emotie, in den drang
+van binnen, blaadjes vol nauw geboren woorden, doorhalen hier, vergeten
+woorden daar, en woorden onleesbaar als raadsels gelaten door de
+ontroering op 't papier.
+
+O, die brief met zijn eindelijke erkenning; stond hij daar niet zelve
+zoo, nu plotseling het leven van die twee geleden zware jaren vattend,
+den wreveltijd van het stille verzet, en het langzaam groeien van zijn
+haat tegen al dat hem had willen fatsoeneeren, links en rechts.... ik
+voel me zoo vrij....
+
+In een wedloop van woorden vertelde de schrijver, hoe hij het in
+Amsterdam niet had kunnen uithouden. 't Had wel een vlucht geleken,
+zooals hij was weggegaan, het hoofd zwaar van het omme-geredeneer, vies
+geworden van zich zelven. Naar Parijs was hij gegaan, hopend daar een
+grooter leven te vinden, dat meer om hem heen stond, waar hij stil en
+aan zich zelven overgelaten zou kunnen werken. En Parijs, het had zich
+dadelijk zoo mooi aan hem voorgedaan, nu in den damp van zijn eersten
+winterdooi, het licht-lilalillende Parijs met zijn schitterende dorures,
+het verguldsel als bajonetten-geflikker op hekken en spitsen en het
+geglans van zijn gouden reclames boven al de willige beweging van de
+boulevards.... o, je zult zien.... ik zal.... ik zal.... maar och, het
+is nu zoo'n genot, dat vrije flaneeren hier langs de straat, met mijn
+oogen maar voor me uit, de handen in mijn jaszak, de armen dicht aan
+mijn romp.... zoo vrij.... en zeker, zoo plezierig zeker, dat ik niemand
+kan tegen komen die het noodig vindt je aan je mouw te trekken, om je
+eens te laten kijken wat hij mooi vindt.... O, de stumpers.... En als ik
+moê word, dan ga ik zitten voor de ramen van een café, suf-oogen naar
+het spektakel; of van-boven een omnibus het prettig vinden het leven in
+den nek te zien, terwijl de wielen onder je zoo knarsig hun bedrijfleven
+gaan en het van de boomen zoo kalmeerend neêrdrupt in je hals. Als het
+me dan te binnenkomt, hoe ik me daar ginds kwellen liet tot in de wanden
+van mijn atelier, hoe ik er gewichtig moet hebben uitgezien, met een
+komediantengezicht, verdwaald tusschen al die bij elkaâr gestoken
+hoofden, dan moet ik lachen, lachen, en dan vindt zoo'n leuke Franschman
+het noodig te zeggen: "que j'ai l'air content." Maar ach, je weet ook
+niet hoe gauw je er in zit in dat bedrijfleven; blijf maar weg, als je
+kunt; dat het je nooit gebeure, hoe je op een oogenblik lucide, schrikt
+van te zien in wat een verwarring je meêliep, hoe ge alles zaagt zoo, en
+niet het stinkende gedrang tegen je zelven in.... Verbijstering....
+Maar, hoor ze dan ook orakelen, roepend als marktschreeuwers, allen door
+elkaâr, allemaal en niets anders toch dan: ik, ik, ik.... Bah, wat een
+drukte, als je maar te gaan hebt met je oogen en rustig werkend,
+verlangend voort.... wat weten wij voor anderen, slangen die we zelve
+zijn met het staarteinde in den bek.... zoeken we dan nog wat anders dan
+ons eigen einde....
+
+.... En gelezen en herlezen en meêgevoeld tot in het kloppen van zijn
+polsen, den naslag van dien in eenzaamheid gestilden toorn en het zachte
+zelfsussen van die onstuimige ziel. Hij was er in meêgegaan tot er hem
+de slapen van waren gaan gloeien.
+
+Want in een opflakker van binnenbrand was het schrijven ten einde
+gegaan.... O, nu ik hier ben, los van dat zwatelende koor, alleen met
+een nieuwe wereld die tegen mijn oogen aanvaart en ze wijd open doet
+gaan, nu voel ik het nog meer, dat ik toch niets anders liefheb dan mij
+zelven, en al wat anderen doen en wat anderen praten me nooit gescheeld
+heeft. We babbelen daar wat over een wereld, die vlottend en broos is
+als van geblazen zeepwater en voelen niet, dat ons hongerend ik daar
+vloekt met zijn veel, veel, en er wel sterven zal.... Welk ander wijst
+mij mijn wondervol zelf, mijn zelf, waar ik in rondleef als in een roes
+van raadsels, dat ik liefheb en alleen begeer; och, ook nog in de dagen
+toen ik me zelven martelde en kwelde, adoreerde het toch zijn hoongod in
+'t carnavalspak zoo zeer. O, die weters, wij weters, onze monden zijn
+maar dingen die spreken, waarmeê we wachtertje spelen voor de poort van
+onze zwijgende begeerte.
+
+Zoo weêr geschreven; en klaar als iets te zien, zag hij het gezet
+tusschen hen beiden.... en voor hem was het een antwoord geweest op zijn
+eigen vage gedachten. Want in zijne van natuur buiten zichzelve levende
+ziel wou het groeien in gezichten en in gedachten niet. Denken; wanneer
+was hij begonnen te denken, was het van 't jaar, verleden jaar of nog
+vroeger. Denken, peinzen, 't liefhebben van wat er zoo om kan gaan in je
+hoofd, het troetelen van je eigen overweging, het uit elkaâr rafelen van
+gedachtenweefsels en het weêr weven van nieuwe. Wat was er overgebleven
+van al de wijsheid, die hij toch aangehoord had uit beminde monden?
+Gezegden veel, die beelden opriepen.... maar wat al woorden waren niet
+voorbijgegaan. Doch, men had goed praten, ze waren gekomen, maar door,
+ongevraagd, de woorden met hun naweeën van gepeins.... Wij zeggen dat,
+denk er eens over, in brief op brief, van vriend op vriend.... En zoo
+gewichtig zagen ze er uit, de geschreven woorden, waar elke aarzeling
+in scheen verstijfd, heerscherig en overredend, al voelde hij wel
+dikwijls, 't was als een reuk op een afstand, dat ze kwamen van iemand,
+die zichzelven bedwelmde met woorden, woorden, woorden.... of van een
+overvolle, die van zijn kracht in den wind smeet, verzot geworden op het
+rondom martelen van zijn woordjes. Soms was het dan als een schreeuw in
+hem: "ze willen je kwaad doen, ieder wil je kwaad doen,".... maar de
+redeneering ten langen leste had weêr gevraagd: "waarom?" Zoo waren ze
+telkens blijven trekken aan vezels daarbinnen, die hij niet wist dat er
+waren, getrokken hadden ze aan al die draden, van zijn binnenste naar
+buiten uit, ondanks hem zelven, en met pijn, met pijn, spinsels van
+weêrwoorden, in brief op brief, aan vriend op vriend.... Ik heb een
+gevoel, placht hij vroeger van zich af te roepen, wanneer gevraag hem in
+het nauw joeg, of je mijn darmen afhaspelt; en het was eigenlijk nog
+niet veel beter.
+
+Later ook.... vandaag de opleving.... had hij zich zelven opgedrongen
+dat het toch wel goed was en verstandig veel over alles te denken....
+Maar och, het verveelde zoo gauw, en eer hij het wist stond hij voor een
+spiegel te spotten.... kijk, het baat niets, je hoofd blijft even
+groot.... wel, was lachen niet een wijs ding?
+
+Destijds was op een nacht eens in zijn slaap een droom gekomen.... 't
+was ook weêr na een brief.... vriend N. heeft zijn baard laten groeien
+en ziet er nu uit als een profeet.... stond verteld.... Toen was een
+groot hoofd met een schedel als een koepel, een droogvellige gevelkop
+met plooien als van leêr, met tusschen de geloken oogledenspleet een
+lichtvaag, koel om van te ijzen, over zijn borst gebogen geweest. En
+het hoofd verlengde zich nog door een baard, een langen profetenbaard,
+eerst wit, daarna rood als oude wijnmoer. En dat stroomde over het laken
+en dat knapte in 't slepen als gloeiende metaaldraden die koud willen
+worden. En het hoofd, bovenop, dampte en borrelde gelijk water dat aan
+de kook is. En hij was, de ontzetting, in zijn droom gaan liggen
+tellen.... bij den hoeveelste zal de bol bersten.... En toen zat er zoo
+ineens een stoffig-zwarte stille spinnekop met zijn krommen voorpoot op
+het voorhoofd te tikken, oogenloos zat hij te tikken, en achter uit zijn
+zwaar lijf spon hij draden.... een ruim vol draden.... almaar draden....
+Het wakker worden.... de nachtmerrie.
+
+Dat alles was wel koud nu en om te lachen, maar toen hij las: "blijf
+maar weg", had hij dadelijk gevoeld hoe er bij hem uit al die doorleefde
+dagen een heftige weerzin gegroeid was, daarginds weêr te zullen moeten
+terugkeeren.... "Ik zal het rekken, ik blijf zoolang, als ik kan
+weg".... had hij voor kort nog in een brief gezegd.
+
+.... Al vèr in den namiddag, naar zijn plekje gedwaald, was hij, willend
+weten hoeveel hij nog aan geld bezat, zijn gordel gaan losmaken, en zijn
+bezitting gaan tellen, stillekens het rammelen vermijdend.... Ja, dat
+geld, al was het zuinig geweest.... het was die twee jaar door toch maar
+altijd zoo gekomen, als iets dat vanzelf sprak.... maar nu was 't
+gedaan.... En hij was aan 't cijferen begonnen, zittend achter de
+ondoorkijkbare heggen, die hoog als olifantstanden over hem heen
+stekelden, en aan 't uitrekenen in zijn jaszakschetsboekje, als een oude
+duitendief over zijn schat gebogen.
+
+.... Laat eens zien, was zijn gedachte gegaan, indien ik morgen
+vertrek.... maar dan moet ik eerst met de proviandschuit van het
+Engelsche garnizoen oversteken naar Gibraltar.... gaat met het
+kanonschot hier vandaan.... vervolgens van Gibraltar, den volgenden dag,
+met ezels en een arriero over Algeciras naar Cadix.... geen kijken naar,
+een veel te dure historie.... dus blijf ik liever.... over een week komt
+de Transatlantic in de baai.... zoo ben ik wel genoodzaakt hier wat te
+blijven nog.... en dat vindt je toch eigenlijk wel prettig. Men kan nu
+eenmaal toch niet alles zien.... al was het ook waar, dat je in die
+treinen en booten het karakteristiekste altijd langs vloog. Flap....
+weêr een mooi ding voorbij, en zoo ging het altijd.... Eerst het
+hôtel.... zooveel.... fooi, zooveel.... als ik eens wegging zonder fooi,
+dat doen de Engelschen ook.... dan de overtocht naar Cadix.... het aan
+boord brengen.... die vervelende kleine dingen kosten het meeste
+geld.... je rekent er nooit op.... zooveel.
+
+Van Cadix naar Sevilla.... daar.... den koffer lossen in el Cisno.... O
+jee.... daar ook een rekeningetje betalen.... vijf dagen logies.... neen
+zes.... zooveel....
+
+Vervolgens naar Madrid, een lange zit, gelukkig was 't nu niet warm....
+derde klas.... zooveel.
+
+Dan, in Madrid allicht een paar dagen overblijven. 't Museum.... de
+Velasquezzen nog eens goed zien, en de Goya's.... de zaal met zijn ouden
+oppasser.... Vier maanden kopieeren, vier maanden.... et la bonne
+reste....
+
+Dat was aanraken geweest van een oude wonde, want al had hij zichzelven
+gezegd er niet meer aan te willen denken, de wrok was er ingeroest en
+wou maar niet uitslijten.
+
+Wat had dan ook niet al meêgewerkt om hem dat gedoe ongenietbaar te
+helpen maken, was het niet alles?.... En zoo het eens ongestoord had
+kunnen gebeuren, hoe zou het geweest zijn?....
+
+"Waarom?" was herhaaldelijk door vrienden-brieven gevraagd: "vertel ons,
+waarom maak je toch eigenlijk zoo'n ding, waarom laat je je vier maanden
+van je rijk leven, in een tijd dat je geen raad weten moest met je
+vollen kop, je aldus kloosteren in een museum, is niet éen streepje dat
+je zelf gevoeld hebt, meer waard, en meer wenschelijk voor wat je
+bereiken wilt, dan al dat na leeren doen wat een ander heeft gelijnd....
+geniet het, goed.... maar maak ons niet wijs, dat het voor jouw plezier
+is, het doen van zoo'n hondenbaantje.... neen, amice, een slachtoffer
+ben je van de domme school-traditie: groote mannen bestudeeren kweekt
+groote mannen.... stijl.... stijl.... wel dien hebben we te halen uit
+ons zelven.... en niet uit museums.... 't bederft je.... geloof me...."
+
+En vaag had het toen door zijn gedachten getwijfeld:.... stijl.... je
+zelf.... is het wel heelemaal dat?....
+
+Maar dat het voor zich zelven was wat hij deed, geloofde hij ook al niet
+meer. Was het niet onnoozel, zoo alle dagen aan alle wanden van het
+museum te zien, te moeten bekennen, hoe het juist niet het beste van een
+almaar heerlijk doorgegroeid kunstenaar was, wat je als voorbeeld werd
+voorgehouden.... En hij had die meening niet voor zich kunnen houden....
+"Wel, dan doe je het om het geld of om een banale eer".... Een oudere
+vriend had daarentegen geschreven: "gij zult eenmaal blij zijn, een doek
+van die importantie te hebben vervaardigd." Ook al niet plezierig om te
+hooren.... Weêr een ander zei: "Nu je zelf vindt dat het onnoodig is,
+waarom laat je je dan nog langer exploiteeren. Kom terug.... je hoort
+hier.... wat hebben wij te maken met die vreemde landen.... Mauve!....
+Maris!"....
+
+Dat was wel zeker, hoe ook die eene schreef: "trek je toch alles niet
+zoo aan, je doet genoeg, neem maar wat plezier," zij moesten maar eens
+als hij hier zoo alleen zijn, dag in dag uit met je wrokkende zelf, al
+die anderen, die altijd wel een rug vonden om tegen aan te staan.... dat
+was wel zeker, dat hij ellendiger dagen nog niet gehad had.... pijn
+hebben is erg, maar als je lichaam lijdt en schreeuwt, dan is er geen
+mensch die dat geluid niet verstaat. In de zaal van het museum was het
+balkon een uitkomst geweest, daar kon je de spijttranen laten opdrogen
+in de harde zon en daar gaf het oude ventje stilletjes permissie
+sigaretten te gaan rooken; als 't werk je doodverveelde, kon je daar als
+een bedelaar met je rug tegen den muur gaan staan niets doen. Daar
+bewaarde dat kereltje ook zijn kruik met water onder een oude sombrero
+voor de koelte.... De heete dagen.... Dat oppassertje met zijn leuk
+rimpelgezicht en zijn vriendschappelijke op-den-schouder-klop-maniertjes
+van kom, 't zal wel gaan, houdt je maar goed, 't wordt mooi.... en dan
+dat baasjes lachen.... Krom stond hij er bij met zijn handen op zijn
+knieën, wanneer hij van al het Hollandsche gevloek van zijn
+beschermeling geen jota begreep.
+
+Ook was gezegd: "het rijk krijgt die dingen meteen op een koopje zoo."
+Nu ja, geld was geld en 't rijk gaf 't.... maar 't was toch wel waar
+ook.
+
+Het rijk, het land, de regeering.... dat waren nu ook weêr dingen, waar
+hij nooit een begrip van had kunnen krijgen uit officieel geschrijf....
+was 't éen ding, waren het er honderd.... iets zonder houvast, dat niet
+aan te spreken was en dat hij toch almaar zoo door boven zijn hoofd
+gevoeld had.... het rijk, dat kon wel eens waar zijn, haalde er die
+subsidie-gelden wel weêr netjes uit zoo.... nog niet zoo dom, dat rijk;
+en als ze nu eens een kat in den zak kochten.... dat kon.... erg ook....
+en wat zou het eigenlijk dat honderdkoppige ding kunnen schelen een
+kopie naar een beroemd schilderij te bezitten. Maar waarom gaven ze dan
+de toelage niet zoo, zonder meer.... waren ze bang dat je het in weelde
+verteren zou?.... neen, er moest wat voor gedaan worden, je kreeg het op
+een papiertje meê. Houden ze de jongens, die ze uitzenden voor
+futloos?.... wat stond er niet al overbodigs op voorgeschreven....
+groote meesters.... natuur.... of je daar niet van zelven naar kijken
+ging.... je wilt toch schilder worden en dan.... officieel mensch als je
+bent, de gezanten complimenteeren, en die ontvingen je als lastposten en
+deden of ze voor de eerste maal van kunst hoorden in hun leven; niets,
+niets voor je weten te doen, misschien niet willen.... een schande als
+je toch van de regeering komt.... daar moest je nogal een zwart pak voor
+meêsjouwen.... En dan series studies laten zien.... waar leveren voor je
+geldje....
+
+"Zeg het maar, zeg het maar!" was herhaaldelijk geschreven.... "is het
+niet goed voor jou, dan is het voor die na je zullen komen".... en
+dan....
+
+Neen, dat begreep die Russische pensionnaire in Rome anders. Welk een
+man was dat geworden in z'n herinnering met zijn rustig praten: "vous
+m'embêtez avec votre Hollande.... il faut être plus sage que vos
+amis.... ge zijt hier om je wat uit te zetten, pour vous élargir"....
+en: "als je een wond in je hart hebt dan brandt je er hem uit.... soyez
+tranquille, regardez".... En de Grieksche en de Oostenrijkers, en....
+Rome was vol van die jongens, dat waren toch ook geen Fransche
+seigneurs, en die liepen hun mooie dagen zoo onbezorgd door, zoo
+benijdenswaard, dacht hij dan, met hun neus in de lucht.
+
+Schacheren.... wanneer ze het là-bas nu eenmaal deden, omdat het zoo
+hoort en er niet veel voor over hadden, waartoe dan al die schijn of 't
+heel wat was.... wist daar dan geen mensch wat reizen een duur en
+moeielijk leven is. Nu was het alleen een baantje voor rijke jongens....
+je waagde er alles aan, je gezondheid.... had hij niet in Venetië een
+maand lang op zijn achterstallig kwartaal moeten wachten en geleefd als
+een heiden, had hij niet zijn gouden Prix de Rome, er nog aan hechtend,
+in den lommerd beleend om geld te krijgen.... was 't niet ridicuul....
+
+Halfheid.... meêdoen.... kunstglorie van een land.... zoo'n beetje à
+l'instar de France. Nu ja, dan moest je den Paus niet van dichtbij
+gezien hebben.... Dinges had wel gelijk, 't leek veel meer op een
+exploitatie....
+
+Maar was 't niet bepaald dwaas, kijk, het rijk stuurt je uit.... nu ja,
+dat is een wassen neus, goed dan, je wordt uitgezonden namens het rijk
+door een School-Commissie.... kunstvrienden uit de eerste ingezetenen
+der hoofdstad.... rijke burgers.... de beschermers, de heeren, waar ten
+allen tijde de kunstenaars de troubadours van zijn geweest....
+uitstekend; die komen overeen, geven je op, kopieën te maken.... of je
+het mooi vindt of niet, daar wordt niet naar gevraagd, jonge wildzangen
+als de pensionnaires zijn, voor je welzijn dus en voor hun-zelfs
+plezier.... naar oude schilderijen, die ze.... neen, corpo di Bacco, dat
+was wel zeker.... ga maar na wat je te doen hadt.... zoo het origineel
+werk was, niet in hun huizen zouden willen hebben. Voor den drommel,
+dessertkost was 't juist niet.... Hoe zat dat zoo.... dat kwam dus niet
+van hen, niet van die eerste lui.... dat kwam bepaald dus van het land,
+van dat ding in de lucht.... Hoe zat dat zoo?.... Men moet
+redeneeren.... moet men niet?.... Al deze schilderijen zijn beroemd als
+groote kunst.... de bedoeling is: de kunst grooter te maken. Groote God,
+wat een tegenspraak.... want hoe meer de pensionnaires de kracht uit die
+groote meesters inzogen.... en dat was toch de bedoeling, ga maar na....
+hoe meer ze thuis de kans hadden hun heele leven lang hongerlijders te
+zullen moeten blijven.... dat kwam er nu wel niet zoo opaan.... maar zij
+zouden dan van armoê ook wel niet veel uit kunnen voeren en waar bleef
+dan de groote kunst?.... En de pittigheid van die oude heerooms, want
+pittig waren ze.... kon je wel eens als oude wijn in je bol blijven
+zitten. Wat moest hij daar nu meê doen?.... Et la bonne reste.... het
+tweede deel van het officieele programma.... de natuur ingestuurd.
+
+Zoo toegevend aan zijn oude hebbelijkheid, had hij zijn vlinderende
+gedachten laten gaan, en toen zacht-ernstig in het gras had hij
+herdenkend gelegen, de handen in mekaâr onder het hoofd gevouwen, boven
+het weeke zwellen van zijn hart, en gezien als door den nevel, die een
+roes in de oogen nalaat, hoe het blauw boven wegkromp in een
+hooghangende melancholie....
+
+.... Dat was al begonnen in het Museum. En daarna, zonder thuis, wonend
+in herbergen, plots verloren gezet met je groeiende oogen in de wreede
+zonnatuur van het stoffige Zuiën, middenin het alles vernielende licht,
+middenin daar met je arm hoofd en je onmogelijke handen, zwart, zwart
+van al die binnenkamersche, oud-eeuwsche schilderijen....
+
+Dat begon al vroeg, drie uur in den morgen; daar was hij al weêr, de
+harde dag, je opbrandend met onrust uit je slaap in een damp van zweet.
+En je wou nog niet zien, maar het verschrikkelijke licht sloeg je in je
+hersens, door je oogen in, als witte brand met rook van blauw, zengend
+op alles neêr, spattend van alles op.... En dan maar aan het werk en om
+tien uur al dood moe, en weêr als gisteren het werk vernietigd. Dagen
+dikwijls had hij gevoeld krankzinnig te zullen worden als dat niet
+ophield, en zich opgesloten met de stores dicht van zijn slaaphokje, en
+op bed gevallen met het gezicht in de kussens. Maar het licht vloekte in
+je hoofd, en dan verdooving gezocht in den landwijn.... hij van nature
+geen drinker, om het ellendige huilgevoel in je te smoren, hoe je niets
+zijt, niets in dat lichtoordeel.... Vaak midden op den dag aan den
+dwaal, onder den rechtstand der zon, om wel een zonnesteek te krijgen,
+wankelend tegen den brand in en dan met weêrhakerig plezier achter in je
+ooren hoorend, hoe het vadsende volk je uit de schaduwen nariep, en
+jongens die naakt in deur-inkijken lagen te zwijnen, achter je aan
+joolden:.... "Dronkaard.... Tonto.... Gek!"
+
+Met klein, pijnlijk leedvermaak had hij na-geproefd, hoe juist in die
+dagen, hij ergens, poste-restante, een brief van een vriend had
+gevonden, hoe woedend hij zich toen gemaakt had om de ongeloofelijke
+liefelijkheid van dat schrijven.... als gekluts-kluts van water dat
+onder boomen voorbij zappelt.... en dat hier in deze verzengde wereld
+toen....
+
+Hoe lang had hij daar wel gelegen, ongejaagd, zoo warm onder den koelen
+hemel, te genieten het volle liggen.... dan òp, want dat vervloekte
+rekenen moest gedaan zijn....
+
+Van Madrid naar Burgos, zooveel.... was ook op de route voorgeschreven
+geweest te bezoeken om zijn kathedraal. Daar had je het nu weêr....
+
+Was het niet zonderling, had hij honderdmaal wel gedacht, dat in al die
+voorschriften de architektuurstudie zoo gebiedend was aangewezen. Voor
+Spanje:.... Toledo, 't Escuriaal, Cordoba.... in Granada was bevolen
+ernstig het Alhambra te bestudeeren. Pompeji, Ravenna vooral in
+Italië.... Ja, er was bijna geen stad, als 't niet was om de museums,
+dan ging je er met je boeltje naar toe, uren sporens, om de
+architektuur. En dat had veel geld gekost van je traktementje en
+moeielijke zuinigheidsdagen had het gegeven, vooral in Italië, dat
+achterna moeten zitten van de architektuur.... Nu ja, dat was voor het
+breede zien.... "l'architecture est la mère de tous les arts", leerde de
+school.... Byzantium in Italië nagaan.... Egyptische invloeden over
+Griekenland terechtgekomen in Italië.... net zaadpluisjes, hier groeien
+ze en honderd uren verder komen ze eerst op. Italië had soms wel geleken
+van oude overschotten te zijn gebouwd. En in Spanje, de Moorsche
+architektuur, de Moorsche geheimvolle zon-schaduwkunst met zijn zinnige
+spinsels van nachtwichelarij, gehavend en in 't hart getroffen door den
+ascetenijver van de dwepende Gothiek:.... de moskee van Cordoba.... Maar
+'t Alhambra, het wellust-bouwsel waar de oude Moorenweelde het mooi
+vrouwenlijf meê heeft overdroomd, borduursel en weefwerk van steen en
+als in gaas de koelte bewarend bij het klaterende zonnewater van vijvers
+en fonteinen.... hij had het er geen twee uur in kunnen uithouden;
+gerestaureerd, beknoeid stond het daar, gelijk een opgezet beest dat
+naar kamfer stinkt, dood, leêg, de kolossale liefhebberij van een heel
+volk. En dan de Renaissance, die overal wel, storm van
+menschenhartstocht, scheen rondgegaan, waai-ademend hoe in elk mensch
+God woont, blazend de stelsels door elkaâr, brokken naast brokken, maar
+zettend eindelijk de hoogmoedige persoonsdaad in 't gezicht van de
+verstervende leeren.
+
+.... Van Burgos naar Parijs.... zooveel.... te lang.... Bordeaux.... het
+eerste plan rechtdoor is beter.... Burgos.... Irun.... Bordeaux.... daar
+ook een museum.... tot Parijs.... zooveel en eenmaal daar.... och
+wat.... als de hemel invalt dragen we allen een blauwe slaapmuts....
+
+Toen alles zoo gewikt was en nagecijferd, had hij zijn gordel om het
+lijf gegespt, opgelucht klaar, en was weêr achterover wat gaan liggen,
+lekker op den grond als op een tapijt.... Parijs, Parijs, was het
+begonnen te gonzen in zijn hoofd.
+
+Vier jaar wel al geleden, in de maand Mei, voor de eerste maal op reis,
+was hij er geweest. Vrienden die er waren, zouden hem af komen halen van
+de Gare du Nord.... herkenningsteeken: het wuiven met een witten
+zakdoek....
+
+.... Veel muren met gele plakkaten langs, aanplakbiljetten bedaverd met
+veel letters.... plezier.... plezier.... en met de schuddende omnibus,
+andere schuddende omnibussen voorbij, donkere, volgeladen reiswagens,
+waar van-achterop de conducteurs onverstaanbaar riepen naar elkaâr,
+schuinzeilend stonden met de hand aan de trapleuning naar boven.... Dan
+leigrijs, van buiten een huis zoo stil, met een breed-uitvarende
+steentrap onder een tempelend portiek.... de Madeleine.... drie bekende
+gezichten.... Frits ook, met hem op de trap. Maar van binnen een mist
+van wierook en bloemengeur in de dreunende bedwelming van koraal en
+bazuinen. Het ruim boven donker, open met bleeke gaten nacht, de muren
+vaag met sidderende nissen weg. Beneden een volk van dames, geknield op
+den kerkvloer, een stil-ruischende en plooi-schuifelende schaar voor de
+bidstoelen neêrgezegen in lekkerruikende verdooving. Bij de zacht
+toe-vallende tochtdeur een veranderzieke bijeendringing van in- en
+uitgangers, veel straatgezichten, werkmannen in blouses, met petten in
+handen; wijven met hooge wangen en rulle haren, zich bekruisend of niet;
+heeren met kale hoofden en snorren, zich bekruisend. En van achter,
+boven het rood-rooklichtende altaar, uit den schemertuin van
+bloementuilen, het gehosiannah van een vrouwenzang, de hemelstem wel van
+een onzichtbaar vliegenden engel door het ruim, blauwend in dank....
+Alzoo leeft een mensch van herinnering.
+
+De dienst uit.... en een verwonderlijk hoog opstekende Engelschman in
+een geruite reisjas, met een oogglas in zijn kop van rood kippenvel
+gekneld, dringend vooruit met onwijkbare schouders, brutaal naar de
+bloemen toe. Doch de dames voorbij in een wasem van violetten en
+tusschen de rijen geschemer van witte kinderen, meisjes, serafijntjes in
+wolkjes van gaas, mistig omsluierd, met kroontjes om de hoofdjes. En een
+gezeur van stemmetjes; want bij de deuren ook de communiantjes, blozend
+met neusjes nieuwsgierig onder pimpeloogjes en bedelend allerliefst: "la
+charité s'il vous plaît." En klankspringen lieten ze de aalmoezen in
+taschjes van roode pluche, in de handjes wit geganteerd: "la charité,
+als 't u blieft, voor de maand van Marie."
+
+       *       *       *       *       *
+
+--"Hè!.... hè!" grauwde het nog eens terug.
+
+Vooraan, waar de Zoccostraat gaat in de kleine markt, was Johan een man
+die klom in de borst geloopen, en geschrikt blijven staan met de handen
+bang voor zich uit.
+
+--"Hè!" uitte hij ook op zijn beurt, helder hoorend hoe zijn stem lager
+was dan gewoonlijk.
+
+--"Ah, daar hebben we den schilder," ginnegapte hoog-uit Vogels bekend
+geluid, "wat een buitenkansje." Hij stak zijn pijp bijna in 't gezicht
+van den ander en raffelde in een adem van rhum en smook: "hoe is het,
+zijt ge bang, mijn waarde, dérangeer u niet.... 't Is waar, het is een
+weinig donker, mais que voulez-vous.... men is hier niet in Amsterdam,
+par exemple." En goed gehumeurd als hij scheen: "zal ik u naar Antonio
+brengen, ik kom er vandaan.... hé?.... ging wat eten.... daar heb ik den
+jongen Jachjemed gezien, Antonio geeft wel een lantaarntje"....
+
+Maar Johan:.... "merci".... hij wist nu wel den weg, het was altijd 't
+zelfde paadje.
+
+--"Nu ja," smakte Vogel en hij deed zulk een zwaren haal, dat het gelurk
+wel uit een kelder scheen op te reutelen, "nu ja, het is niet
+ausserordentlich groot hier, dat vindt zich vanzelf; maar kom, ik heb
+den tijd. Zoo goed als gij tegen mij opliep, kunt gij ook tegen een
+ander oploopen; waarom zou ik u niet liever brengen."
+
+--"Ik had u gisteren avond nog verwacht," praatte hij naast Johan....
+"men ziet u zoo weinig."
+
+Het kleine marktruim, nachtvol, zwanger van zwart, zwol op onder te
+raden wanden. En Johan, zoekend grenzen en tastbaarheid, speurde het
+moskeetorentje zoo 't hoog uit den omme-chaos reikte, want de hemel
+bewaarde nog licht. Een geflipflap van stemmen vleermuisvlerkte de
+donkertes laag uit.... late mannen.... schooiers misschien zonder thuis,
+die den avond door verpraten bleven onder de bogen van den bazar....
+stak daar niet iemand het plein over.... een geschimmer gleed er.... hij
+zei:
+
+--"Gisteren avond.... toen.... heb ik gewerkt."
+
+En hij had de woorden nog niet gezegd, of het onbegrijpelijke beroerde
+hem, hoe hij zoo in eens kwam aan dit prompte leugentje.... waarom? was
+het niet even eenvoudig geweest te vertellen hoe hij met zich zelven
+geen raad geweten had en maar naar bed was gegaan....
+
+Waarschijnlijk liepen ze nu tot voor het klimmende straatje, in Johans
+staroogend nog-willen-zien begon het duister te blauwen. Dat
+ondoorgrondelijke, dat tastdonker was dat niet de steeg naar Sivory's
+kroeg.... Maar achter hoekhuisblokken verslonk de laatste lucht, de
+voeten gingen meer aan het aarzelen. Vogels stem kwam rad en spoelend
+uit het vocht van zijn onzichtbren mond.
+
+--"Wij waren met zijn.... hoeveel wel?.... monsieur de Redacteur du
+Réveil, monsieur de kolonel mijn vriend Badaud, monsieur de minister,
+ook wel, knecht van den Zweedschen consul, wissen Sie.... even voor 't
+tafeldienen zag 'k hem bij Antonio, ha!.... mijn kameraad de Zwitsersche
+fotograaf en ik.... voilà déjà cinq.... n'oublions pas, monsieur Cré....
+Wat is dat?" zweeg het geraffel met een hik.
+
+Een duistere knel om den arm had Johan tot stilstaan gedwongen. De
+dokter rommelde voor zijn voeten, zijn spraak zwom laag en slibbig,
+terwijl hij prevelde: "encore un petit aigle."
+
+Maar dadelijk huiverde zijn hoofd weêr op, blootshoofds steeg het met
+zijn hoog frontaal, schimmerig of het met fosfor was bestreken.
+
+--"Ik wist het wel," hinnikte hij, "ik heb het door mijn schoenzolen
+heen gevoeld.... weêr een buitenkansje.... de tweede vandaag al.... voel
+hij is nog warm, nog geen half uur kapot." Zijn stem zakte, Johan bleef
+staan. Vogel zei zijn hoed te zoeken, in het bukken gevallen.
+
+--"Zeg er niets van aan monsieur Crépieux.... niets, hoort ge," drifte
+het vraag-bevelend.... toen alsof Johan wat gezegd had: "nun, wat zou
+het, ik vertel hem morgen dat ik ze met andere van Mustapha gekocht
+heb".... Hij streek het doode beestje de veêren glad, zijn hand aaide.
+"Ça vaut bien deux autres bons grogs. Que voulez-vous? heeft hij niet
+het geld, hij.... en ik.... heb ik niet een fijne neus? Maar gaat u even
+meê terug, hij mag 't niet zien, deze bêtise in mijn hok deponeeren, 't
+is dichtbij.... dichtbij."
+
+En over het plein, door den al blauwender nacht sjokten weêr hun paren
+voeten; zwaar gezet, klankten ze hol, wanneer geen rulligheid knerpte,
+stappen gelijk die bauwen in een kerk. Vogel bromde dikwijls wat, als
+spon hij raadselwoorden in zijn knevel, maar ging vooruit, den weg wel
+wetend. Johan achter hem aan, waadde door den nacht, soms geloovend te
+zien het zwakke licht-beweeg, de schommelende hand van Vogel, maar
+ruikend waar hij liep, de prikkeling, de aanwaaiing van den smook. En 't
+was binnen in hem ook duister en leêg, die sombere voeten klopten zoo
+ellendig alleen, hij had wel willen gaan wegloopen. Diagonaal staken ze
+de markt over.... Zoo was ook zijn weg naar het logement.... daar was
+gauw licht en ordelijke gezichten, wat moest hij nu meêgaan naar dat
+hok.... Boven de algeheele verzinking van de dingen begon de hemel te
+gaan in desolate pracht, enkele sterren, koel en eenzelvig, pinkten er
+als knipoogen hun wit licht-gevonk.
+
+Maar een dijk van opgestopt duister kwam verbijsteren zijn spalkstaren.
+Hij wankelde terug, zoekend opnieuw met handen en het stapbeen te hoog
+in de knie gekrompen, zocht, zocht. Tegen zijn geloop in begon de weg
+als een berg te staan.
+
+--"Pas op, mon petit monsieur," riep Vogel vooruit.... "we gaan de
+ruelle in.... attendez! Dan zal ik u wat licht geven."
+
+Er gloeide als een vuurvlieg een lichtstip. Witte rook-kringeltjes
+festonneerden, siswolkjes, en dan niet meer, want zuchtend zogen Vogels
+lippen het pijpkratertje in brand. Johan hoorde hem zacht tegen den muur
+de asch uitslaan en toen aan 't blazen, tot er vonken vlogen, tot
+bloedend voor het steeggat het schema van zijn hoofd verscheen met
+tintels in 't natte saffier van zijn oogen. Hij spoog, den mond bitter,
+en kortademig van inspanning ging hij opnieuw zijn klots-klots,
+verzwolgen in het slopzwart.
+
+--"Ha, ha!" lachte hij vroolijk daarna en stootte zijn stem de steeg
+in.... "je me dis, hoe gemakkelijk het zijn zou, zich zoo een beetje te
+kunnen bijlichten, als we in den kuil zullen liggen.... Des clowns que
+nous sommes.... vanavond is hier réunion in de Engelsche club.... een
+Italiaansche prestidigitateur die de kust afreist.... alzoo hebt ge
+gisterenavond gearbeid.... Ja?"
+
+--"Zeker," antwoordde Johan kortaf, met zijn verzinsel al verlegen....
+maar het kon toch evengoed zoo geweest zijn, niet waar? waarom, wat
+behoefde hij het te vertellen hier in deze akelige steeg, waar je
+telkens met je neus tegen iets geloofde op te loopen.... Waarom? 't Is
+waar, verscheiden malen had hij hem ontmoet, op straat of bij Antonio,
+en al was dan ook onwillekeurig de eerste opwelling: alweêr die man, zij
+hadden elkaâr gezocht, daar was niets tegen te zeggen, samen gewandeld,
+gepraat, gepraat.... O, hij mocht het zich willen bekennen of niet,
+Vogel trok hem aan door zijn.... ja, door wat niet al, door zijn oogen,
+die raadsels, onnoozel soms en dan weêr zoo ironiek schril, maar vooral
+door den hoogen toon van zijn oordeel, vaak zoo heel voornaam.... Was 't
+niet prachtig, hoe hij telkens het geklets in de kroeg kon uitmaken....
+precies een stop op een flesch.... dicht.... het schenken is gedaan....
+drinken jullie liever wat anders, bijv. een grog van rhum.... kittelig
+was het om er naar te zitten luisteren.... van zelve begon het dan te
+jeuken van binnen, er groeide tegenspraak.... "Zeker", herhaalde hij
+stelliger, alsof hij 't zelve geloofde.... "en daarna heb ik nog een
+brief geschreven."
+
+--"Zoo, zoo, ook nog een brief geschreven, wel dat's braaf," lachte de
+ander, "nun das versteh ich, war doch auch einmal jung, leidenschaftlich
+jung".... zijn geluid stond.... "En ze is mooi?"
+
+--"Wat?.... o, erg mooi, bepaald heel mooi, wissen Sie."
+
+--"Hm.... dat zeggen wij mannen allen."
+
+Door het slop smakten en zogen de schoenzolen weêr voort of sloffend òp
+van uit het benauwde lage, telkens wanneer het brokkelige gepraat, het
+harde klanken van Vogels stem maar even stil was. Johan door al dat
+stikkedonker verbijsterd, voor het immer aandringende zwart schuw als
+voor gevaar, aarzelde opnieuw, tastend naar de kilkou der muren, zoo
+dichtbij, en strompelde dan, al trachtend met de voeten den weg te
+begrijpen, tegen vuilnis op, er onder tegenaan geheuveld.
+
+--"Dat vervloekte donker," mopperde hij, aan zichzelven overgelaten,
+Vogel vergeten.
+
+--"Houd uw oogen naar boven, dan ziet ge van zelve het pad in de lucht,"
+waarschuwde de stem een eind hem vooruit in den vunzen nacht. Hij bleef
+stil, vroeg plagerig: "en wat hebt ge gisteren wel gedaan, darf ich
+fragen."
+
+--"Ach, niet veel bizonders," loog Johan door, nu zekerder gaande en den
+spot in de stem van Vogel niet dadelijk hoorend. "Ik was een teekening
+begonnen.... verbeeld u," sloeg hij door, geïllumineerd door zijn
+verzinsel.
+
+Maar Vogel viel in:
+
+--"Attention, we gaan rechts om, de weg klimt wat, pas op.... geef me uw
+hand.... pardon!"
+
+Wendend en toen blind voorover tegen het duister klommen ze langzaam,
+stap in stap. Vogel rookte niet meer, scheen wel, zeker was zijn pijp
+leêg. En Johan kijkend naar de geul lucht boven zijn hoofd, in het
+nachtelijke ongewisse blauw, vervolgde met radde tong:
+
+--"'t Is een heel mooi geval, wissen Sie, er zijn er hier honderden, het
+zou prachtig kunnen zijn, zoo ik het zie nu, magnifique...."
+
+--"Pas si bête, waarde: toch nooit zoo mooi als uw leugen wel zijn kon.
+Hebt ge dat gisteravond allemaal in uw bed bedacht.... indien onze
+compagnie u niet bevalt.... mij ook niet.... waarom te liegen?....
+gelooft ge inderdaad.... ach neen.... dat's rein onmogelijk."
+
+.... Hoor hoe hij liep te grinneken in zijn snor, zijn eigen plezier te
+eten, blij natuurlijk dat die ander daar achter hem aan moest gaan als
+een bestrafte jongen. En de lust begon Johan op de tong te branden om te
+zeggen, om het uit te roepen dat het wel waar was, en dat het hem niets
+schelen kon uitgelachen te worden hier in dat smerige donker.... maar
+toen, plotseling zonder wil.... rammelde de bekentenis zijn mond uit:
+
+--"Och ja, ik was een weinig verdrietig en ben maar naar bed gegaan; en
+van dien brief is ook niet waar, wissen Sie, 't is allemaal niet waar."
+
+--"Maar dat is een confessie, mijnheertje, dat wordt hoe langer hoe
+grappiger, o mon bon, ce bon petit monsieur!"
+
+En het was of daar waar hij ging het zwart schudde van de pret....
+Zeker, hij liep met zijn mond open van vroolijkheid, de tanden bloot in
+den nacht.... Hoor, nu hield zijn slof-stap stil en de stem kwam kappen
+zijn eigen genot af:
+
+--"Nog wat rechts, en dan zijn we er!"
+
+Bengelend gelijk een klokkeslinger kwam diep uit de hoeksche steeg een
+vlam aan wandelen. En spookhoog, ook los van den grond, geestte het
+lichtbeeld van een Oosterling in een damp van ontbonden duister,
+stillig-stil.
+
+Een schok, die hem in de beenen sloeg, had Johan doen staan. 't Doffe
+klop-klop van paard-hoefslag was als vijzels in zijn ooren aan het
+stampen, even waren zijn tanden in zijn mond aan het rikketikken
+begonnen.
+
+De naderende Arabier bleef aanvaren winnend in grootte en in
+lichtkracht, nader kwam hij gewiegd door zijn paard, hoog heerlijk
+gezeten in het reine mousseline. Gelijk een ster voor Drie-Koningen,
+bakende over hem heen de aan een stok gedragen lantaren, het pad zoo
+blootleggend voor zijns paards pooten. De lantaren wiebelde aan tusschen
+de wanden van de wijdere steeg, het duister ontraadselend waar de
+ruiter ging, die blank-straf en ondoorgrondelijk, keek naar niets uit de
+koepelende omhulling van zijn nachtwitten en begloeiden mantel.
+Koolzwart roezemoesde uit het kappe-open knevel en baard, waar achter
+hem nachtte de luchtstrook; waar de knechtskop van een neger
+schonkglimmerig uit aankwam met een roodende fez; toen zijn roode
+lijfjas.
+
+--"Ziedaar een licht dat tenminste op zijn tijd komt," zwetste Vogel
+nog, toch ook wat lager. Voor een nis op een stoepje zag Johan hem staan
+schemeren, los ook hij van den nacht, gebukt-schevig, bezig met rommelig
+te zoeken naar een sleutel in zijn broekzak en hanghebbend in zijn lage
+hand den gevonden arend aan de krampende pooten.
+
+Dan een muurlengte rechts, wendde het paard al schuif-trappelend om,
+gestuurd door de onteziene handen van zijn heer. Dwars stond het in de
+steeg. De lantaren, wind-schommelend, brandde neêr op de ritselooren van
+den witten hengst en op zijn omkruivende manen zijig, merkte de gleuven
+van den krommen spierhals en de uitsnuivende wrongen van den neus waar
+stil hijging uit dampte. En op stangen en trenzen vonkte het rood en
+goud, want het paard knikte de pooten in stap, toen kwam het schabrak
+ontbloeien in een mysterie van arabesken, en in den bak des stijgbeugels
+de gele voet van den hoogen musulman.
+
+En als in een tooverhuis droeg het paard den Moor onder het nu stille
+gloeilicht voorbij, wiegend hem statig weg, ijskalm en onbegrepen
+hoogheerelijk in het open donker.
+
+Zwart-glanzig stuurde de knecht zijn paard vast aan. Hij hield in zijn
+knookvuist den lantarenstok, zoo een lans in rust wordt gedragen, nu ook
+het achterlijf van den hengst heenhobbelde, rozig als besneeuwd,
+bebaldakijnd onder den nasleep van den mantel.
+
+De lantaren binnen, omraamde rood het portiek; schuw blauwde het in de
+steeg. En binnen de roode knecht met zijn glimmende eunuchenfacie; toen
+viel de nacht als een bui. Op 't gevoel af had Vogel met doffen smak het
+doode beestje neêrgesmeten in het andere open donker.
+
+Hij peuterde zijn werkplaats dicht: "Die arme Seigneurie, hij heeft meer
+dan vijf vrouwen, men zegt zes, men zegt zeven."
+
+En door den nacht terug en veroordeeld tot een dubbel donker, daalde
+Johan met hem.... twee duistere menschen die elkaâr niet zien. Vogel was
+stil geworden, het broeide om hem als liep hij in een stom dreigement,
+niets was er dan het leven van de voeten. Dom ging het loopen goed, de
+zakkende weg maakte nu het gaan gemakkelijk. Uit de hemelstraat boven de
+steeg prikten de sterren hun blinklicht neêr in Johans oogen, en
+kasteelige donkers schoven voorbij.... de uitbouwsels, die als groote
+kooien zijn, op schraagsels in den muur gestut.
+
+En hij zoo gaande was blij dat Vogel niet sprak.
+
+.... Was het niet als een droom nu al veertien dagen, een wonderlijk
+leven, onverzadelijk om er naar te kijken, nooit genoeg, telkens wat
+anders om het vorige te verdringen tot het wel herinnering geleek; zoo
+kwam er van werken maar niets, alle dagen dezelfde beloften aan
+zichzelven vandaag zal ik dit doen, dat en dat, en er was nog altijd
+niets gebeurd. Nu ja.... een paar schetsjes.... niet veel.... hoe kon
+het ook anders.... dat nare geld.... nog een paar dagen, dan was het
+sprookje voor goed uit.... Hoe zou hij zich in Holland weêr voelen....
+hoe langs de straten daar gaan.... allemaal andere menschen geworden in
+die twee jaar?.... twee jaar.... waren het er niet meer.... waren het er
+geen twintig.... dertig....
+
+--"En dan te denken dat ik ook eens mijn eigen paard reed, mijn goed
+paard.... ma pauvre Mirsa".... mopperde de dokter vlak voor hem, uit
+zijn eigen gedachten.
+
+Grottig vloeide voor 't gezicht weifeling van lucht. Haastiger onder het
+gaan slonk de al dalender steeg. Toen klankten weêr de eenzelvige
+stappen op het kleine Zocco. En de opstapelingen, duister als waren zij
+gegroeid, stuwden zich op naar het hooge open boven, naar het rouw-blauw
+van den hemel, magistraal met zijn benageling van sterren. Maar
+insidderend lag er het zwarte van onder, er doolden spinraggen en
+raadselen van schijn, draderig geflinster schoot er het wanden-duister
+langs, als lijnen van telegrafen. Vogel kwam aangedrongen, Johan rakend
+en toen los, toeschietelijk met het goeielijke in zijn gepraat dat hij
+hebben kon, liep hij weêr te vragen:
+
+--"Alzoo gelooft ge wezenlijk, dat een vreemdeling die hier veertien
+dagen is, als gij; die komt waar wij komen, als gij; op een avond naar
+bed zou kunnen gaan, dadelijk na zijn diner, en zijn twaalf, nun, zeggen
+we elf uurtjes, kan doorslapen zonder dat wij het zouden weten?.... hoe
+is dat zoo?.... pscht," slikte hij tot fluisteren zijn stem in, "loopt u
+een beetje hier, daar komt monsieur Crépieux aan.... ik ken zijn
+lantaren."
+
+Maar in het gauwe gaan was het lichtje achter Johans rug flap uit gelijk
+een uitgewaaide vlam; nagezeten menschen die op de teenen vluchten, zoo
+draafde hij schichtig achter den schichtigen Vogel. Ze waren de groote
+Zoccostraat voorbij gesneld. En nu langs den opstand waaronder overdag
+de koopvrouwen met de brooden zaten, bedaarde het geloop. Achter hen
+bauwde uit den donker de stevig aanstappende mannenpas, in den zakkenden
+gang met val van klank.
+
+--"Hij gaat eten.... hij woont bij den muur, mijn patroon.... ce
+Crépieux."
+
+Dan vóor hen, waar kwam het zoo snel vandaan? schommelde alweêr een
+ander rood lichtje, het ging, schijnende dwaalvlam, op, neêr, soms als
+in een tocht aanvarend.
+
+--"Loop wat aan!" stookte Vogel weêr op. "Ce bon brute daar kan ons wel
+een beetje bijlichten.... Kom toch."....
+
+--"Ik zeg: 't is niet de eerste maal dat ik zoo mijn geluk zoek."
+
+Tot op twee manslengten achter het bakentje liep Johan meê, willoos in
+het rillerige donker. De Arabier keek niet om of op, gewend. Hij sjokte
+als een nachtdief, vallend het duister tegen, met zijn bekapten kop in
+den loop voorover; met het soppige geluid van zijn tippende muilen onder
+het opgeschop van zijn nachtjas, geleek hij soms meer een vrouw. En het
+vlammetje oproepend zijn knuist uit den nacht der mouw, brandde
+roetlicht neêr in een cirkelkring van stervend rood: een heraldiek
+teeken, de lichtschim van een kruisvaardersschild, zoo schoof het naast
+den duister-witten man. Spraakloos gingen ze in het lawaai geworden
+leven van de voeten; de blinde muren schroeiden op uit een gerikketik
+van vuil en onkruid, schijn vlottend naar schijn. De eerste steeg week
+wijd-zwart in den wand en duisterde achter hem dicht; een deurpost
+paalde met zijn hoogen drempel er onder en voorbij; toen zwenkte Vogel,
+latend den gangenden lantarendrager, op den lichtschraai af die midden
+in de steeg Sivory's kroeg uitwalmde.
+
+--"Een glaasje op onze gelukkige ontmoeting, is 't niet?" zei Vogel.
+
+Maar Johan bedankte, neen, wezenlijk, hij had geen lust, ergen
+honger.... en 't was al zoo laat, de dokter moest Jachjemed maar naar
+buiten sturen.... neen, wezenlijk niet.
+
+--"Des bêtises."
+
+In den schamperen kroeggloed, glom het ellendige geween van zijn lichte
+oogen. Zeker, ze waren groot geweest en gespannen in het duister, maar
+al gordijnde de vouw er over, brekend het even kralende gekijk. En zijn
+neus vlak pakkend het deurlicht, snavelde er tusschen neêr, hard en
+onverschillig in een stijlen rug, maar verdrietelijk toch met zijn
+hangende punt. Een zenuwachtig rilletje trok op onder uit den bluf van
+den knevel en zijn mond, zijn spotmond, hoe zou die er wel onder
+uitzien. En nu ging zijn linksch oog daar nog meer knijpen in een geraad
+van rimpeltjes; maar boven het andere kromp de brauw, stijgend, als in
+hoon, hooger.... Och, oolijk was het bijna om er om te lachen, maar ook
+om er beroerd van te worden. Hij stond vaal in zijn verwaarloosde jas;
+tegen zijn nek op frommelde een boord te hoog, welig warde het haar er
+over. Laag hingen de handen langs neêr, missend de pijp.
+
+--"Ik zal nog een glaasje nemen.... een tout petit.... waarom zou ik
+niet?.... de rhum van Antonio is goed.... geeft me slaap.... en slapen
+wil ik.... waarom niet?.... Bonsoir.... ge weet.... niets vertellen aan
+monsieur Crépieux.... Dus ge komt morgen bij mij kijken?" bleef hij even
+staan zeggen.... "doe het maar.... tot morgen dus, bonsoir."
+
+Johan alleen, wachtte in het straatje.... Als nu die jongen maar
+dadelijk kwam.... 't was eigenlijk zoo noodig niet, eergisteren was hij
+ook wel alleen naar huis gescharreld.... Maar hij had zich nu plotseling
+verloren en zoo moe gevoeld; tegen den muur was hij aan gaan leunen, met
+niets geen kracht meer. Hij wachtte. Uit het kroegebinnen rommelde 't
+mannengezwatel, onverstaanbaar door-elkaâr-gewar van spraak; hoog op
+steigerde lachen, aanvarend op den lichtschraai naar buiten....
+Antonio's plezier.... Voor zijn oogen was het werkplaatsje van den
+kleermaker verschijnend, slaperig met hangende deur, een dicht huis dat
+zijn geheimen bewaart. In het duister stond hij, machteloos, zoo òp, zoo
+leêg, zijn maag was een leêg ding ook, o, hij had honger en dorst. En de
+table d'hôte kwam in zijn hoofd blinken, linnen-blank met veel licht,
+met rinkelende karaffen, met rookend eten, volop, veel zou hij eten.
+Zwart, stop-zwart ging de steeg in het niet; door de wijdte was het
+stil, suisstil, maar de kroeg naast hem, een gat rood walmend leven hier
+in het nacht-overal. Hoor, daar ging een hond aan het blaffen, van vèraf
+hortte het de huizen over, viel het in donkeren huilval, druischend in
+zijn ooren neêr. Zeker, de nacht wou van hem, hij had den nacht
+gedronken, te veel, met zijn oogen, met zijn ooren, met zijn adem en met
+zijn handen ingetast. Hoog over de steeggeul en over de dompende
+blokken, daar achter en daar rechts en daar links, daar schoof de nacht
+ruimte van grondeloosheid, verijsd, gemat, vliedend in ijle atmosferen
+boven het maan-blauw al hooger, bewicheld met sterren, radeloos al meer.
+En met de behoefte, plotseling, iets van zich zelven heelemaal te zien,
+stak hij zijn hand langzaam van zich af in den rossen deurgloed.
+
+Hoor, daar was Vogels verweerstem fel van zich afbekkend.... een
+onbekend geluid raffelde er tegen in. Dan gromde het wat van uit de
+diepte: zoetsappig gekeuvel, gekwispel en gekal van mannen die door den
+neus praten. Vast zaten er Arabieren te drinken.... Eergisterenavond
+ook.... Maar dat kwam van den opgeruimden kolonel met zijn joviale
+vertelsels, en dadelijk toen Antonio's jongensachtig lachen, duidelijk
+over het voorplaatsje aangedragen door het roetachtige geroezemoes:
+
+--"Oh, monsieur Badaud, schei uit, ik stik."
+
+--"Pak aan, muchacho.... licht."
+
+Dat was de stem van Antonio's vrouw.... nu zou Jachjemed wel dadelijk
+hier zijn....
+
+En Johan ging los van den muur.
+
+
+
+
+V.
+
+
+--"Herein."
+
+Over den drempel met een stap als in een kuil, was Johan onverwacht
+gedaald in de kamer. Maar achter de al-dichte deur was hij staan
+gebleven op den uitgetrapten zandgrond, bestookt door een
+oogenblikkelijke benauwing, onwillig voor den vagabondeerenden
+menagerie-stank van opgesloten heete beesten, die prikte in den neus en
+terughinderde zijn vrij ademen. Schuw, onder een hoog troebel licht had
+hij Vogels blauwen blik zijn inkomen zien zoeken. Doch een lawaai
+barbaarsch, veel te geweldig voor zoo klein een ruimte, het krijschen
+van een bang geworden aap: een harig donker monstertje zat daar tegen
+tralies aangegrepen, gluurde, schuivend den kop; wanhopig-wit,
+verdwaasde beestoogen; dan stil, klapte het als in een groote siddering
+zijn smoel snel voorbij het grimmende gebit.
+
+--"Ah, de schilder," herkende de dokter blijig, van boven de werktafel
+waarop zijn handen lagen bleek in den dag. Donker en hard, een mechaniek
+gelijk, stak hem de pijp onder uit den fellen neus of zij vergroeid
+waren met elkander.
+
+--"Dat's goed van u.... zeer goed.... taisez-vous donc, camarade,"
+knorde hij naar den aap, die de spangen deed rellen, dat er het hooren
+en zien in de werkplaats van verging.
+
+--"Gaat u zitten, gaat u zitten."
+
+De zitting waarvan hij was opgekomen, een plank gelegd op het matlooze
+geraamte van een stoel, wipte, sloeg blink-lichtend onder hem neêr,
+rumoerend weêr wreed de kamer. De aap plofte weg, verscheen opnieuw
+plomp-donker, tand-blikkerend. En de stoel alleen, lattig, van geverfd
+hout, bleef in zijn donkeren stilstand.
+
+Johan bij de deur, houdend zijn tasch bij den schouderriem los aan de
+hand, zag Vogel met willooze handen in de war gebracht staan, in het
+leêge midden van de werkplaats, als een man die verrast wordt en
+ongewoon geworden is aan bezoek.... Was er dan niets om op te zitten aan
+te bieden.... Hij ging, sukkelig gebogen in een verslofd luuster
+huisjasje en halsstarrig nagegaan door de druilerige oogen van den aap,
+die tusschen de kieren doorloerend, klonterig zat bovenop zijn
+handvoeten, lang van span, knijpend de tralies. De haar-armen hingen er
+achter, en om zijn gemoedelijk vooruit-leuterenden snoet, mummelend, een
+oud-kereltjes-mond, rilde en kringelde nog telkens de grimas, zenuwig
+als bij een kind, dat na lang huilen het snikken niet laten kan.
+
+--"Laat ik maar dàarop gaan zitten," meende Johan eindelijk, en hij wees
+naar een tobbe naast zijn beenen, een doorgezaagde ton, in een kring van
+weeken grond verzakt en met een plank ook tot deksel.
+
+--"Neen, neen," lachte Vogel zich opzettend en hij stopte zijn pijp die
+vallen wou in zijn jaszak.... "Neen.... doe het niet, daarin huist de
+Gypohierax Angolensis van monsieur Crépieux, wissen Sie.... ha.... een
+meeuw.... niet meer."
+
+Op zijn gemak snuffelde hij nu den spinnekop-stoffigen muur van grauw
+pleister langs, verzette veel pakhuisdingen, van-achter het hok,
+gestriemd door de tralies liep hij weêr terug en scheen te hebben
+gevonden; want hij zeulde een bankje van uit het donker onder de tafel;
+kalk-wit hortte het ding in het licht. Een flardige papierzak opengapend
+lag er op te kantelen, propvol nog in de punt met rul poeder. Sussend
+klakte hij met zijn tong.
+
+--"Ah.... que voulez-vous?"
+
+Zindelijk, zonder veel stuiven was hij al bezig de gemorste kalk in het
+zakje te schuiven; met de knieën wat geknikt en door zijn hangend jasje
+omflard, stond hij krom boven het kleine gierige schrapen van zijn
+voorzichtige hand; op de aangestampte aarde platten zijn schoenen met de
+kleur van den grond.
+
+--"Hebt ge gearbeid?" vroeg hij.
+
+Van tusschen uit het lang smalle raamkozijn, waarvan de harde
+haakschheid vernield was door veel nesterig en dwars-webbend spinrag,
+van achter het geraam der bestoven en gore ruitjes, zeefde het late
+licht van wel al vijf uur in den middag binnen, was wittig onder het
+nadende zolderhout dat dekselde boven de hoofden van de beide mannen. En
+Johan die laag het ploeteren van den dokter merkte, hoe hij het bankje
+schoon wreef met een slip van zijn jasje, zag hoe rechts een plank den
+muur in de lengte ploegde en bezet was met stuk naast stuk staande
+opgezette vogels; als sieradiën verstijfd in hun natuurlijk staan waren
+het bot glanzende veêr-lichaampjes op droge pootjes.
+
+Het was er een gezigzag van hoog en laag. Tusschen de doffe, dikke,
+hoenders geleken het, rankten er kleiner, vogels die snel kunnen
+stijgen, luchtvogels: leeuweriken, spreeuwen, maar als lijsters zoo
+groot, maar blauw, onweêrsblauw, heet-donker, middagzon-hemelblauw. Het
+waren gansch en al onbekende vogels: kustvogels, want er hadden er
+bekken om visch te vangen, kroppen waar visch in wordt bewaard,
+slokhalzen, duikhalzen. En er hadden er pooten, strandloopertjespooten;
+ze deden blond en moederlijk om de kleine. Daar in den midden scheen er
+éen weg te willen vliegen van zijn knoestigen tak; een glanskrans als
+een regenboogje glom om zijn borst, maar de stompe botten van de open
+vlerken waren dof van het stof; zoo het vuil mat is op het glad-donker
+van een wijnflesch; poeder van houtworm lag gelig op het voorhoofdlooze
+kopje. Daar een insekten-pikkertje met een neb als een naald, een
+pluizig dingie, van een vaal overrijp bezie-rood; twee lange witte
+sprieten pronkten op, grashalmen gelijkend, en gaven het een staart als
+een lier. Doch als een soldaat in een schilderhuis maakte een reiger de
+rij af en den hoek vol. Dik zat hij in zijn krop, hongerig nog den
+zandgelen bek opstekend; zijn kuif hing neêr of hij pas had gezwommen,
+waterschuim-blauw waren zijn veêren. Onder zijn buik borg hij een
+papegaaiachtig beestje, droog en grasgroen, half toegewend met een
+praatmond, knabbelmond als van een oud vrouwtje. Van op hun plankjes
+staarden zij alle langzaam aan, alle met het kralende gekijker van hun
+glazen oogjes.
+
+Onder in den tafelhoek, heel een mand uitgestort wild wel, lagen de
+vogels rumoerig over elkander, slap, lenig in de schaduw.
+
+--"Voilà!" kwam de dokter op en hij plantte de bank wat dichterbij op
+den bultigen en om de tafel als vogelmest grauwenden grond.... "neemt u
+me niet kwalijk dat ik u niet wat beters kan aanbieden."
+
+--"O," zei Johan, "dat zit wel, ik ben niet verwend."
+
+--"Ook niet?"
+
+Leuk had Vogel zich omgedraaid, dwaalziek in zijn hok, ging, met op den
+rug glansloos-grijs het licht. Hij was zonder boord, kaal en arm in den
+nervigen hals. Bij het hok stond hij nu met den neus door de strepende
+tralies, bijziende zocht hij den grond, zwaar tegen de aapkooi
+aangeleund, die van te nieuw hout, opdringerig, een gevaarte was in de
+kamer; schriel plekte zijn oor in het nog dikke en grauwe slaaphaar.
+Door de tralies heen verscheen het latwerk van een andere afschutting.
+Maar Vogel praatte zacht-roezig in zijn eigen huis tot den aap, die of
+hij alles verstond oplettend lummelde, met zijn vochtig uitziend handje
+den grooten mannenvinger vasthield.
+
+--"Vous n'avez besoin de rien, verstehen Sie, ge hebt vreten.... ge hebt
+drinken, alors tu me vas être sage.... is het niet, camarade.... allons,
+wees maar niet bang, ce monsieur"....
+
+Hij praatte vlug òm naar den ander, luider:
+
+--"Ik had nog niet de eer u voor te stellen, mon ami Caca.... bonne bête
+en somme.... Regardez.... ik geef hem den vinger en hij neemt de heele
+hand of hij een mensch was.... oh.... ik ben zeker.... ge vindt het een
+bêtise, wat ik zeg daar."
+
+Zie! boven die twee paar kijkende oogen bewogen de gemakkelijk plooiende
+rimpels gelijktijdig. Den duur van een oogenblik was dat verschrikkelijk
+geweest. Had Johan er zijn eigen oogen niet van voelen gaan verdwalen of
+ze weg wilden uit het hoofd?
+
+--"Bestia, ge begint indecent te worden, kameraad."
+
+Vogel spelend, krauwde met de vrije hand zijn aap op den kop. En Caca
+grimasseerend, ratelde schel met knippende oogjes, wrong zich genotvol
+onder het gekoos van den baas. Angstiger hield hij den vinger; al
+rommeliger krabde hij in zijn lenden en dijhaar, kleintjes klagend.
+
+--"Genoeg, genoeg." Toen zich vrijmakend was Vogel met een paar groote
+treeën onder het licht, trok den stoel met veel ratelgerucht onder zijn
+zitten-willen-gaan. De aap plofte weg, verscheen plomp-donker, bleef in
+de vlucht met uitgespannen pooten en aan 't rillen met den bek. Een mand
+rolde, door den sprong geschud, boven op het hok.
+
+Vogel diepte zijn pijp uit zijn zak op, babbelde of hij de stilte niet
+verdragen kon.
+
+--"Al dat wat ge hier ziet.... we hebben nog een exemplaar.... een
+jakhals.... daar achterin.... hoor hem loopen, ça m'embête et ça pue....
+daar is rooken goed voor.... kijk, ik rook niet zwaar.... komt van
+Rotterdam, zoo ge ziet.... nun.... nun.... al wat ge hier nog meer ziet,
+is nu de weelde van mijn patroon, monsieur Crépieux, maar weet ge wat
+zijn rêve is.... raad eens?"
+
+Klankloos in den nog lichten dag brandde het vlammetje dat hij stil
+hield boven zijn pijp. Het danste lustig spelend door de rookmondevollen
+die hij smakkend deed gaan voorbij zijn lichten schedel.
+
+--"Niet? hij zou zoo graag een leeuw hebben.... wissen Sie, une toute
+petite lionne de l'Atlas.... hij is er ziek van.... ja.... ze zijn te
+koop in Fez.... sait-il.... et il dit.... il dit, dis-je.... dat ze niet
+wild zijn.... ah, par exemple, dat zou eerst grappig zijn, zoo ik op een
+goeien dag opgevreten werd door de leeuwin van monsieur Crépieux....
+Kreuzdonnerwetter.... ça sera tout de même drôle.... permettez...."
+
+Onrustig, gestookt van binnen, hadden zijn knieën tot elkaâr geklept,
+toen sprong hij om op zijn stoel, liet zich voorover vallen met zijn
+armen op de tafel; rook nevelde op, gauw alleen verscholen in zijn rook,
+was hij aan 't werken begonnen.
+
+En Johan vreemd in de kamer, voelde de onrust in hem geboren worden,
+ongestadigheid zakte in zijn beenen neêr; hij moest zich tot zitten
+dwingen.
+
+Voor de tafel met de knieën in het donker zat de dokter. Boven blauwde
+het voor het raam waar de dag slonk. En zijn vingertoppen waren aan het
+tasten in de buikveêren van een vogel, die strak onder zijn hand lag met
+den hals rechtuit, als een onberispelijk gestorvene. Rijk omkraagd lag
+de kop achterover met de grijze rouwdichte oogkringen en de pooten
+rekten zich, neêrgestreken door de hand zoo tot een zuivere
+doodshouding. Stil poeierde de dunne dagschijn neêr over Vogels kalig
+hoofd en over zijn zoetjes zoekende handen, teeder met aderen beblauwd,
+wijl in de stinkende ruimte heel hoorbaar de loopgang van den jakhals
+dofte, heen en weêr; dan het schuieren van zijn haarbast de krabbende
+tralies langs, heen, weêr, met de dreinerige bezetenheid van een
+gevangen beest, dat maar loopt, omdat het er altijd uit wil.
+
+Nu kwam van uit de tobbe even een gehamer, schichtig, zoo het snavelen
+van een specht komt uit het hout. Vogel, of hij vergeten was dat hij
+bezoek had, tuurde boven het beestje, hij spouwde het borstdons met de
+vingers open, de naakte huid zoekend, gelijk een aap die vlooit.
+
+Van den eenen muur naar den anderen spande overlangs de planken tafel,
+vezelig, ruw van timmering. In het midden rondom het kadavertje was het
+vlak wit, zoor van droge kalk; tot een bergje lag het uitgestort op een
+journaal, achteruitgeschoven tot onder den greep der hand. Doodzwart
+brokkelde uit den kartelenden papierrand de kapitale letters: "le Réveil
+du Maroc." In het linksche hoekdonker rommelden veel snuffelige boeken,
+stapeltjes in de war gevallen, eenkleurig door het stof; stopflesschen,
+raadselig vol gekrioeld met gedrochtvormen verstijfd in het gelige
+sterkwater, blonken er nat als plassen in zand, en glazen zonder voet
+stolpten er met reine randen op de tafel. Een ervan, omglaasde in het
+licht een torrig, dikschildig insekt, doodgesparteld op zijn speld. Daar
+ook slingerde zijn halsboord met de punten omhoog, een boos uitziend
+ding, zoo het met een smijt tegen den muur daar scheen terecht gekomen.
+
+In betrachting met het rookende hoofd op zij, hield Vogel met de linker
+vingers een kloof in de veêren van het doode beestje, spleet met een
+tornsneê de huid van borst naar buik. Hij mopperde boven het teêr
+snijdende scalpel:
+
+--"'t Wordt al wat donker."
+
+Johan al vreemder van binnen, voelde op zich drukken al zwaarder de
+zwaarte van de kamer. Maar hij zat. En in het benauwde vierkant klepte
+nu laf door de muren heen de slofstap van een ganger op straat, in kalm
+zakkenden pas voorbij.
+
+--"Nous sommes en plein quartier arabe," zei Vogel, "er komen niet veel
+Europeanen langs hier."
+
+Uit de gapende veêrvacht pelden zijn smoezelige vingers het boutje,
+koudbloedig, armelijk verscheen het. Hij snoof door den neus.
+
+--"'t Werd tijd.... ça sent mal déjà.... le métier.... dis donc.... zoo
+het u interesseert open ik hem de maag en laat u zien wat hij het
+laatst heeft gevreten.... 't is grappig.... gij zoudt lachen zoo ge wist
+wat ik daar al in gevonden heb.... oef.... dat's sterk."
+
+Hij kraakte een der pooten bij het kniegelid door, toen den tweeden;
+duwde voorzichtig de klauwen uit de veêrsokken terug, één voor één. Het
+lijkje zat nu nog vast aan den hals. En hij tilde het op bij den snavel,
+als een kleinood tusschen duim en wijsvinger, vertoonde het, schuddend
+de veêren vrij, of hij speelde om de schittering, lachte hij onder zijn
+opkijkende oogen.
+
+--"Tenez, is hij simple genoeg, het arme beestje, on dirait un pendu,
+n'est ce pas?"
+
+Maar den hals nu onder den kuifkop tot een lis gemaakt probeerde hij
+door te snijden, zoo een bot mes wringt tegen touw in; het
+vleeschkluitje met de opstekende pootstompen glibberig, en van het
+villen vol kerven, leî hij toen van zich weg.
+
+"Dat is voor den jakhals."
+
+Het huidje lag vóor hem leêg. En overrekkend de tafel, graaide hij in
+den kalkhoop, strooide een handjevol in het weeke van het vachtje, wreef
+zich de handen droog met het poeder.
+
+--"C'est du plâtre.... gij begrijpt de veêren moeten rein blijven.... Nu
+komt het moeielijkste.... neen.... regardez.... ik ga de hersens
+wegnemen.... ze hebben er wel niet veel, 't is geen mensch, maar de kop
+is toch een essentiëel ding.... 't is lastig, ik heb niet meer mijn
+goede instrumenten."
+
+Het mes draaide den hals in, hij deed het zorgvol om zijn bezoeker goed
+te laten zien; het kraste uit het van binnen of hij een noot holde.
+
+--"Ik haal de oogen naar binnen toe uit.... comme ça.... sûr.... ça
+m'amuse.... dat kleine werk tranquilliseert me.... sûr...."
+
+Hij peuterde door, zijn mes telkens rein strijkend langs den rand der
+tafel.
+
+--"Al die daar heb ik zelf zoo geprepareerd.... die blauwe....
+vliegende.... mooi hè.... dat is een.... nun, nun.... excusez-moi, er
+zijn wat gaten in mijn geheugen.... ratten"....
+
+Het lijf los van de tafel had hij omgekeken, wees toen over den schouder
+met den duim in den wilde.
+
+--"Die daar, ziet ge.... daar naast.... de zevende.... die er zoo
+poeierig uitziet.... la bonne poussière.... met zijn gehavende
+vlerkjes.... ratten.... kakkerlakken, luizen.... slecht geprepareerd....
+nog uit mijn goeien tijd.... komt ver van hier.... Nun.... zoo ge eens
+wat zien wilt, vraag dan aan den patroon.... die heeft een heele
+collectie.... een kamer vol.... oui, dat heeft hij.... Maar mijn
+meesterstuk is toch bij Antonio, wissen Sie, boven het bed staat het....
+une grue.... een pracht, met een kroon die wijduit pronkt, bovenop zijn
+kop.... et un plumage"....
+
+--"Ja, soms krijg ik wel eens een mooi exemplaar.... Een tijd geleden
+heb ik een marabout geprepareerd voor den Consul; daar is moeielijk aan
+te komen.... het is de heilige onder mijn naamgenooten.... des
+bêtises.... non.... gij zult ze wel kennen.... hij staat kouwelijk,
+loopt met hooge schouders, filosoof zou men zeggen.... niet?.... soms is
+de krop totaal veêrloos en hangt hem aan den hals als een bedelzak....
+un travail je vous assure."
+
+--"Maar de meeste, wissen Sie, vooral kleinere als deze, prepareer ik
+alleen om de huidjes.... Dat zijn de zaken van monsieur Crépieux, hij
+stuurt ze naar museums, of als ik een hoeveelheid klaar heb naar de
+magazijnen voor de hoeden van dames.... à Paris, à Bruxelles, à
+Petersbourg, à Vienne.... à Amsterdam possible.... dragen de dames van
+mijn veêren op hun hoeden.... als ze eens wisten hoe ik ze heb
+vergiftigd met mijn gedachten, als ze eens voelen konden.... ah bah....
+que voulez-vous.... het is een van mijn pleiziertjes er aan te denken
+wat vroolijke hoofdjes ze dragen zullen.... soms zet ik er een op mijn
+hoed om te kijken hoe het staat.... ik zei u toch hoe sentimenteel ik
+mij zelven ken, oude clown, ik."
+
+Zijn gepraat dompte, achter zijn armen rommelde hij. Een blond vogeltje
+als een musch met een oranje neb, speelgoed, lag onder zijn alweêr
+tastende vingers.
+
+--"Een woestijnvinkje.... heeft Mustapha van morgen meêgebracht....
+Gisteren hadden we toch een aardig dagje, niet waar?"
+
+De door zijn vraag dadelijk opgeroepen herinnering vlaagde verfrisschend
+Johans hoofd binnen. En hij was weg uit de kamer, met zijn ooren ook weg
+uit het gedruisch der woorden.
+
+Dat was verschenen, opgestooten uit het duistere gedachtenlooze,
+plotseling als de nevels waarmeê het gisteren was geboren.
+
+.... Om vijf uur opgestaan.... ze zouden een wandeling gaan doen naar
+Kaap Espartel.... Bij Antonio had monsieur Crépieux er toestemming voor
+gegeven.... Vogel te laat.... En hij in de langwijl van het wachten, uit
+den halven nachttoon van zijn slaapkamertje, was de trapjes opgeklauterd
+naar het bordes, slaperig nog, huiverig met de oogen koud aanvoelend den
+nattigen morgen. Van over het land, van over de Zocco-heuvels, waren ze
+aan komen drommen, de nevels, het saâmgepakte ondoorkijkbare wolkenwit;
+er tegenaan was het kijken gegaan, van uit het Westen naar het Oosten,
+murend stuwden zij aan in de stilte waar geen wind was merkbaar, vol
+stom alarm ramden zij den jongen dag. Over de borstwering gebogen,
+kouwelijk met de handen in de mouwen had hij zich laten overwolken. En
+het parelende nevelnat had de steeggeulen geëffend met de bordessen en
+de zee en de kust van Europa. De voeten klam in dauw, kil op den rooden
+steenvloer, had hij staan wachten en suffen in zijn pas opgewaakt
+hersenleven, alleen, verloren in het niet zijn, in den wijd-witten dood
+der dingen.... Maar het nevelleger was voorbijgestevend, gestoet,
+gejacht: latend achter zich de stad weêr open met zijn steenen stegen,
+waaruit de mist nog rookte.
+
+Over zessen was Vogel hem komen halen; een tasch ook had hij over den
+schouder en zijn pijprook ging met een ouden geur door de wasemende
+vroegte.
+
+En toen de ochtend in het ruime buiten, de ochtend die een bad was, in
+den beginne nog wel gestoord door plotseling opdoemende nevels, gauw
+weggewolkt over de hooge wegen langs zee, over de rotsen rossig, over
+het oceaan-water laag en blauw; weggestoven langs hen dat zij liepen in
+een luchtstraat, weg en voor goed, met de zon achter op hun kruivende
+dampruggen, die kringelden en tintelden van zonwatergespeel,
+kleurenbogen spanden. En toen die herscheppingen naast hem van deez'
+gebogen man, oplevingen: een kind dat vrijaf heeft, huppelen gaat, dan
+ernstig als hem de school in het hoofdje komt. Hoe had hij zich schrap
+gezet, willerig op de wegen, waar hij naar bukte, speurend wat nieuws,
+waar hij de steentjes van kende, en de kruidjes en de torretjes van
+liefhad. Over de rotsen waren zij westwaarts gegaan met den rug naar
+zee; hij wist een beter weg, een korteren dan het heirpad de kust langs,
+hij had veel wegen gebaand, had hij gespot. Dien ochtend niet gezien
+maar genoten....
+
+In hooger stijging waren ze geklommen over riffende gronden van glissend
+grijs en rood, als gegleufde verstijvingen van gestolten lava.
+Dartelheid was in de voeten gekomen. En Vogel, een rechtóp mensch, had
+als in bevel aangewezen de te beklimmen rotsen. Hij was er het eerste
+geweest, ademloos, maar het eerst, hij had er gestaan groot voor de
+lucht, overstort met licht, terwijl hij de ruimte met zijn gebaar
+omvatte.
+
+Onder het bladdak dan van groepende boomen had zijn stem geklaterd, vrij
+van de verstuiving des winds, slaande den stammenwand, om te echoën als
+een steen die rolt in een ravijn. Hij had verhaald van zijn groote reis
+in Afrika's binnenland, uitgeluid van zijn geweldig begeerd-hebbend
+leven, opgewonden en met groote liefde.
+
+Vinden, wegen vinden, oorsprongen vinden. Wat al namen had hij niet
+genoemd, nooit gehoorde namen van oorden, hitte-wademende woorden, en
+van bergen en van binnenmeren. Hij was er bij stil blijven staan. In het
+gruis van den grond had hij gelijnd als op een kaart, met zijn
+wiebelenden vinger had hij de stroomingen van de zakkende wateren
+geteekend in de ruimte. Heerscher hij, over zijn weêr opgestaan
+begeeren.
+
+En aan Johan in de loopvaart van het lichaam met het luisterende hoofd,
+waren rood en monsterlijk hagedissig, de stammen van de kurkeiken
+voorbij gekronkeld, voorbij aan de achtergrondelijke wouden die Vogels
+verhaal voor hem hadden opgeroepen. De wouden met de neêrlissende
+lianen-regens in het tempelduister van de kronen; de oer-wouden waar de
+grond wankt, wanneer de voeten het wagen, als wou de aarde keeren; dan
+voor de verbaasde oogen gloeit en vlamt er het kleurenbloeien van
+orchideën onder een gat in het dak. De koortswouden waar zijn lichaam
+had gelegen, krank, uitgeput, verlaten door de knechtschap van zijn
+karavaan, bestolen hij van zijn ivoor en ruilgoed, alleen met een paar
+bedienden en waardeloozen rijkdom.
+
+Verteld had hij in woorden van stille herinnering, zoekerig, uit het
+vage gezien hebben van zintuigen half al in den dood, schemerig,
+verleden, zijn verpleegd-worden later in een missie-huis, door een vrouw
+onder een witte overhuiving. Luchtblank, een heiligenbeeld in de bergen,
+zoo had hij die pleegzuster gezet in zijn verhaal. Toen een poosje stil.
+Zijn beenen knepen den grond, terwijl zijn hoofd rookte.
+
+En het ratelen van zijn bewondering en haat, wanneer de andere vroeg:
+Stanley?.... Stanley, om te slagen had hij zich verkocht voor een
+politiek en onwetenschappelijk doel. Livingstone.... een
+proselietenmaker, maar die toch de meren van het zuiden het eerste had
+bereikt. Burton, de voortreffelijke Burton, die van het oosten naar het
+westen was gegaan. En de bijna onbekende Paul de Chaillu, die jaren lang
+als een bezetene de gronden onder den equator afzwierf om door te
+dringen tot de westelijke bronnen van den Nijl.... en.... o, cette
+Afrique....
+
+Tegen den middag was de toren komen staan, naakt rood en wit-ringig,
+opstuwend uit het rotsvlak zijn steenen rust voor den blauwen hemel. Bij
+het basement een vlak tuintje en daarin was een mannetje in donkerder
+blauw, gebukt tusschen zijn groentetjes aan het werk. Braun keek op met
+een bezond rood gezicht, toen de groetschreeuw van Vogel galmde.
+Dichtbij, was de wachter een man die doovig, heel hardop sprak van onder
+zijn vereenzaamde oogen.
+
+In de torenkamer tot een cel, buitenwaarts veelkantig,--de grond was er
+rein bestrooid met zand,--hadden ze van het meêgenomene gegeten,
+gezellig om de tafel bij het raam, dat in de dikke muurnis vol was van
+wateruitzicht. Braun schonk een flesch, rood was de wijn geweest en de
+Duitsche stemmen met een bergklank of zij kijfden in de witte kamer.
+Buiten ging de zon over den middag, blauw, stil, tot er een meeuw blank
+kwam aanstooten door den hemel-lichtval, traag, want de buik hing hem
+zat van gevreten visch.
+
+Wat later, alle drie naar boven om de seinlichten te zien. En de hooge
+stem van Braun naast Vogel die de mechanieken verklaarde, klankte er
+onder de bekapping achter de glazen oogen van zijn toren, die over de
+nachtzee waken....
+
+Dan op den terugtocht hadden ze gelegen plat op den buik in het gras,
+aan den rand der hoogten. Zij hadden neêrliggen kijken over de
+bastionneerende steenklompen en de blikkerende keien, opgegooid geleek
+wel, tegen de helling op; over het bezemige struikgewas, groenfranjend
+onder de zon, neêr liggen kijken in het Oceaanwater als in een anderen
+hemel. Ze hadden gepraat vertrouwelijk in de vertrouwelijke ruimte;
+Johan over huis, waar ze nu schaatsenreden, terwijl zij hier zoo lagen
+of het zomer was. Over zijn reis, hoe hij tot hier gekomen was en
+waardoor, hoe dat zoo gebeurd.... Maar Vogel luisterde slecht, had een
+oogenblik slechts oplettend een "zoo" lang uitgehaald, toen de andere
+het niet kunnend laten, vertelde van het leed hem aangedaan, wat hij in
+zijn ziel nog voelde schroeien als 't gloeien van een slag in het
+gezicht. Langzamerhand allebeî minder spraakzaam, Vogel teruggevallen in
+zijn brokkende manier van spreken.
+
+.... Het was toch altijd goed te leven in de nabijheid van wat men heeft
+liefgehad. Men was toch nog altijd hier in Afrika.... bovendien was het
+leven er goedkoop. Met het overschot van zijn fortuintje had hij zich
+hier geïnstalleerd en was er een fabrikage begonnen van kunstmest om
+geld te verdienen. En hij had zich aan het schrijven gezet van een boek
+over wat hij had gevonden, over zijn plannen, ja zijn plannen toen nog.
+En, gij hebt het gezien, niet waar? het Parijsche Instituut had zijn
+werk onderscheiden met goud.... nu al lang verkocht.... Daarna om hulp
+een reis naar Europa, naar huis, zijn vader was rijk.... aber ein
+beschränkter Kopf.... twist natuurlijk.... hij terug.... de fabriek
+verkocht.... puis le silence.... et cetera....
+
+Evenwel, die fabrikage was niet zoo slecht gezien geweest; de mest
+bracht nog altijd veel geld op; ach, maar die Engelsche kooplui sloten
+zich zoo bij elkaâr aan, hadden een eigen club.... bij dien goeien
+Antonio kwamen ze nooit.... maar daar kwamen de vrienden.... ge kent
+hen.... allemaal beste menschen.... Badaud reed die niet veel beter
+paard dan hij, oud-brigadier van het Algiersche legioen als hij was,
+spion nog, bezoldigd door zijn gouvernement.... En zijn Mirsa, laatst op
+het Zocco, is 't niet? zijn wit beest was een trotsch paard....
+Crépieux, had die zich niet over hem ontfermd, een geestverwant, een
+geleerde, een.... Crépieux....
+
+En Johan had geloofd daarna dat hij was ingeslapen, het duurde zoo
+lang.... maar het was niet waar, want dichterbij als in een biecht met
+het hoofd in den grond lag hij zacht te huilen.
+
+Beneden spoelde al de vloed; de slag van d'alleenen Oceaan reeg
+waterzingend geluiden aan geluiden; zijn knokig lichaam, geschokt,
+geraakt door den meêlijvollen adem van den andere, had zich op de armen
+geheven en het gangende verdriet was tusschen de tralies van zijn
+vingers doorgestuipt, de zon in.... "pardon, je suis bête."
+
+       *       *       *       *       *
+
+Uit de hoogte van zijn oogenblikkelijke verdwaling, aangetrokken door
+Vogels geheimvolle oogen, zag nu Johan in den al troebeler wordenden dag
+zijn schaduwrood gelaat luisteren; het haar was wat verwilderd en
+pluisde achteruit onder den schemerval van het fleschachtige glaslicht.
+
+--"De patroon komt nog," zei hij, "hij is laat vandaag.... late
+lessen.... huisonderwijzer bij den Franschen Consul, wissen sie.... nog
+vijf huizen hier vandaan.... nog drie.... voilà." Hij bukte, maakte zich
+klein.
+
+Buiten bleef de stap stil, het gat frischte open. Caca uit zijn
+dommeling opgeschrikt, plofte neêr, plompte op, verschijnend,
+schreeuwend.
+
+Crépieux stond in de deur, hevig.
+
+--"Dokter, ge hebt zeker weêr vergeten mijn beesten drinken te geven,"
+dwong zijn kortaffe stem in de kamer. En hij trad in het binnen, grijs
+gekleed, wereldsch en korrekt. Strak blonk het linnen om zijn hals en
+handen, zijn schoenen nat-zwart op het dorre van den vloer. Voorover
+gerand helmde het hoedje op den stuurschen rondkop waar de ooren dicht
+aan knepen. Hij gaf een slag naar het hok met zijn badientje, de aap
+gevlucht tot onder de zoldering, bleef ondersteboven gekeerd hem van
+daar begrijnzen.
+
+--"Men dwingt een beest, hij wordt getemd door vrees; bonsoir, monsieur
+le peintre."
+
+Johan was beleefd opgestaan. Zeker, het was hinderlijk twee zulke
+staande menschen hier naast elkaâr. De patroon bleef in de kleine kou
+die hij afgaf van versch meêgedragen lucht, dichtbij, groot nu de ander
+zat.
+
+--"Eergisteren heb ik u over den schouder gekeken op het Zocco.... het
+was er vol; mijn jongen moest ruim baan voor me maken.... och.... ge
+moest dat dingie mij geven."
+
+Een beitelgleuf leek wel de scheur in zijn kin; maar Vogels oogen keken
+achterdochtig. Naast zijn hoofd nu hurkte de aap, afgezakt langs de
+spangen.
+
+--"Merci.... juist.... ik bedoel die kleine kameel, ik houd veel van die
+dingen.... van alles wat beest is.... ik verzamel."
+
+--"En gij hebt gelijk, monsieur Crépieux, parfaitement raison, het arme
+beest had geen water, en monsieur is zonder twijfel een vriendelijk man,
+heelemaal niet duur.... inderdaad geen drop, en och, geen vreten ook."
+
+--"Ik wist het wel."
+
+Vogel liep over.
+
+--"Mais que voulez-vous, monsieur Crépieux, heb ik niet den geheelen
+middag gearbeid?.... zie toch, patroon, wat ik heb gedaan: een, twee,
+drie, vijf, zeven, negen, tien, met deze meê, elf vogels geprepareerd."
+
+--"Elf, een oogenblik," zei monsieur Crépieux.
+
+Tusschen de tobbe en Johan door was hij voorbij gebeend, schoof zijn
+badientje onder den linker oksel, en zóo de schouders achteruit, den rug
+hol, militair, de kuiten strak, ietwat wijd uitstaande de voeten,
+beschreef hij als op een schoolbord den muur; vervolgens het cijfer met
+een paar krasse haaltjes. Over zijn staanden boord, als bij een dog
+dien de halsband knelt plooide zijn nek. Hij leî het stuk krijt in den
+tafelhoek, wendde om.
+
+--"Elf," herhaalde hij, of hij het cijfer in zijn hoofd opschreef.
+
+--"Onze," had Vogel gemeesmuild, "on dirait une unité double."
+
+Hij ging de werktafel langs met de handen hangend, zonder pijp, naar den
+muur waar de rij van cijfers bloot achter de datums der dagen was; 11
+onderaan, versch.
+
+--"Morgen zal ik naar Gibraltar moeten, monsieur Crépieux."
+
+In een stuk spiegelglas, donker op den muur, vastgeklemd tusschen
+spijkerkopjes, verscheen nog eens zijn bovenhoofd, roodig in het blauwe
+verweerde.
+
+--"Taisez-vous donc." Het gerel was stil.
+
+--"Zie, patroon, er is geen arsenic meer.... de flacon is leêg; ge
+weet.... de huidjes zullen bederven, de veêren loslaten.... regardez....
+bijna niets meer, niet eens genoeg om, par exemple, een rat te
+vergiftigen."
+
+Crépieux haalde de schouders op en keek het bepoederde fleschje aan, dat
+de dokter hem voorhield.
+
+--"Ah, ge gelooft.... ik heb het niet opgegeten, monsieur Crépieux....
+soyez en bien sûr."
+
+--"Neen.... maar ge zoudt het kunnen hebben verkocht."
+
+Gestriemd, vlaagde het schaamte-rood tusschen uit de kleêren van den
+dokter, bloedplassig boog de nek weg, met vurige ooren, nu hij het
+fleschje teruggaf aan zijn plaats. En zijn stem hevig gehouden achter de
+tanden, riep van uit het achteromme:
+
+--"Malheur à moi!.... vous avez raison, ik zou het kunnen hebben
+verkocht."
+
+Crépieux ongeraakt, bleef zijn vingers wisschen, keek neêr in zijn
+nagels. En het bijna schreeuwen van Vogel hing als een hoon in de booze
+stilte. O, dat werd ten langenleste onuitstaanbaar. Maar Johan
+vastgehouden aan zijn plaats, voelde hoe van binnen het eenzame en
+donkere kloppen voortging van zijn eigen hart.
+
+Vogel, de armen in den haak, bukte over zijn werkbank. Met harde
+lichtranden op zijn hoedhoofd, drilde de patroon zich achter hem op,
+grijs en korrekt.
+
+--"Dokter, wat hebt ge daar?"
+
+Vogel sneed voort, bijziende.
+
+--"Dokter, uw hand beeft, ge hebt zeker weêr vanmorgen te veel
+gedronken. Prenez-garde, ge zult me dat huidje bederven, dat gaat niet
+goed."
+
+--"Vous avez raison, monsieur Crépieux, mijn hand beeft."
+
+De patroon kreeg de knarsende kaakmaling in de wangen, van
+schoolmeesters die zich verbijten om de onbevattelijkheid van een kind.
+Hij blies onder zijn snor, praatte naar den ander:
+
+--"Over een uur komt de Atlantic in de baai; alors, ge vertrekt
+morgenavond, ik zie u nog wel, niet waar.... denk om wat ge beloofd
+hebt. Bonsoir, 't is hier benauwd, ik begrijp niet hoe ge 't hier
+uithoudt, het wordt hier te klein. Dokter, ik zal u vanavond zeggen wat
+ge te doen hebt, ik kom bij Antonio. Bonsoir."
+
+--"Bonsoir, monsieur Crépieux."
+
+Maar bij de deur keek hij om, richtte zijn stalen oogen.
+
+--"Dokter, zeg me nog eens den naam van dat nieuwe beest daar."
+
+--"Gypohierax angolensis, monsieur Crépieux."
+
+--"Goed, en verzuim niet de dieren drinken te geven voor ge weg gaat,
+dokter."
+
+In een gulp lucht was de patroon weg, buiten ruimde zijn stap henen.
+
+'t Was stil. Vogels blauwe oogen keken rechtuit, innig.
+
+--"Wat zegt ge er van?"
+
+......
+
+--"Niets?"
+
+......
+
+--"Niets, vous avez raison."
+
+En weêr was de stilte, een slag.
+
+Doch boven zijn gepluis praatte een andermaal de kamerstem uit den
+dommel:
+
+--"De avond valt al.... de avond van alle dagen.... Comme il vous a
+montré bien sa puissance.... Bitte, ga nog niet heen, laat ik dit
+beestje afmaken.... schaudern Sie für mich?"
+
+Johan had het niet langer kunnen uithouden op het bankje; zwaar waren
+zijn beenen aan den grond; vol voelde hij zich van die kamer, tot aan de
+keel langzaam volgegoten met den jammer. En daar van uit dien hoek had
+hem de aap zitten aanvragen, zeker had dat al lang gedaan dat beest, of
+hij wel goed alles begreep.
+
+--"Zoo de ooren in slechte seizoenen wennen, moest ook mijn ziel lang
+bot zijn voor het rondonderen van het onweêr."....
+
+De stem ging voort:
+
+--"Het is hier stil, is het niet? Toch, ik ben voor stilte niet bang....
+van tijd tot tijd, wissen Sie, verbeeld ik me hier te zijn gesloten in
+mijn graf.... als een verslagene die van zijn wapens medekreeg in den
+doodslaap, lig ik tusschen de attributen van mijn laatst leven.... dàar
+van mijn boeken, dàar van mijn instrumenten, dàar mijn onderscheiding,
+mijn vogels, mes petites choses"....
+
+Hij was achterover gegaan in zijn stoel, en nu met de armen geheven, het
+scalpel nog in de rechterhand, geleek hij een mensch in een stuip
+gebleven onder den neêrwarrelenden schemer.
+
+--"Dan pakt me de begoocheling en ik strek me strakker.... zóo.... vouw
+de handen op mijn borst als mijn doode tusschen zijn zerken, want
+natuurlijk, het was een opperhoofd, wissen Sie"....
+
+--"Wat de tijden oud zijn.... et moi comme je me sens parfaitement
+heureux.... ik hoor als nu de stappen buiten gaan.... het loopt
+voorbij.... het gaan zal nooit meer kunnen treden op mijn ziel, mijn
+teêre ziel, vous dis je.... die me deed verloren gaan bij mijn leven....
+allons, daar zijn we over de ziel aan het praten.... allons donc.... le
+crépuscule c'est donc bien l'heure des grandes confidences....
+permettez"....
+
+Hij wilde opstaan, maar of het voor iets onnoodigs geweest was, zakte
+hij opnieuw in zijn werkhouding.
+
+En Johan streek zich met de hand over de oogen om de verbijstering te
+ontgaan. Want de kamer een oogenblik vlottend, was bij het opstaan van
+Vogel hem verschenen gezonken. Stoffigheid hing voor de dingen, stoffig
+trok de dag achteruit door de lichtscheur in den muur. De avond bedroop
+den hemel. In den hoek over den steegwand roodde zich het raam, gelijk
+oogenwit dat beloopt met bloed.
+
+Rondom keek alles tegen hem aan. De wand, een seconde aangedrongen, zag
+strak weêr, gruw, geluikt, gelaten; en de zoldering, wankelend of zij
+keeren had gewild, blikte breed uit, beschermend, overhuivend.
+
+In een boog waren ze voorbij gezwenkt de rij van doode vogels. Nu van
+onder de asch der stof prikten zij hun glans-spritsende oogjes in de
+zijne, met een getjilp en gekir van kijken, in een uitgesliep van
+tijdeloos gekijk. Doch voorbij het bekruiste lichtraam, schreiend, was
+zijn gestaar neêrgezakt op de gestalte van den dokter, stoffig, met de
+armen aan het lijf.... en ellende, die rug was kolossaal en vaag een
+herhaling geworden van zijn aangezicht.
+
+Onder den kraag, windselend om de lichtopbulting van de schoeren als een
+voorhoofd, donkerden de schouderpunten twee schaduwmoeten, naast
+elkander als een gesloten oogenpaar; plooitjes rondden zich er onder: de
+wellen vermoeid in zijn vroeg-oud gezicht. En daar waar de neus verliep
+in de lichtzakking langs de ruggroef, waren de gerekte smartlijnen
+bijzijën, bootste een opschorting met een spotkrul zijn hangenden
+knevelmond; willoos deinsde de rug naar de lenden om, zoo zijn zwakke en
+achteruitgegroeide kin dat deed.
+
+Maar de gestalte rekte zich op en het gezicht was gebroken in rimpels.
+Op zij uit, zoekend den ander, murmelde hij langzaam met het hoofd
+knikkend:
+
+--"Ach, das Leben ist dumm, vous savez."
+
+Toen om te ontkomen aan de pijniging der ziel, smartte de lang
+ingehouden en worstelende opwinding zich vrij door den mond. Een tweede
+maal ging het floers voorbij Johans oogen, en hij hoorde rondom zich het
+martelen van zijn woorden:
+
+--"Ben ik dan voor niet gegaan, hoe lang wel.... want de maanden zijn
+gegroeid tot jaren, reiziger meê in het leven, ging ik dan om niet van
+oord tot oord, van nieuw naar nieuw. Mensch, kijk me zoo niet aan, ook
+ik heb de volken naast elkaâr zien staan en vervloeien, ge weet het, als
+in het kleurenspectrum de kleuren. Zat ik dan voor niet tusschen de
+lichamen in de snellende en schokkende wagens; liep ik dan voor niet meê
+over de wegen, tusschen het loopen en het deinen van mijn gelijken, maar
+die ik voelde en zij niet mij. Was ik dan om niet in hun huizen, heb ik
+dan om niet geproefd hetzelfde blij en droef, leerde ik om niet hun
+ontroeringen opletten, tot waar ze grauw wegschuilt onder de stoppelige
+baardharen van de stugge mannen. Was ik dan zoolang alleen, alleen om
+niet, tusschen al dat gangende zeg ik u, niet wijs, niet dom?"
+
+Spangengerel schudde de kamer.
+
+--"Stil, kameraad!" groeide de stem van Vogel.
+
+--"Nous avons tous deux raison, ah oui.... maar meer dan gij, ge weet
+het, keek ik in den dood. Zeker.... er zijn twee machten, me semble, die
+maken dat alles gaat, zoo gij zeidet. Een is er die aanzet, beroert, de
+schokken geeft.... hoe haar te noemen? geest.... le génie de la vie, par
+exemple.... maar daar is die andere, die alles wil bestendigen,
+eindigen, l'intelligence.... Nauw geeft de een beweging, subitement
+l'autre se dresse, slaat het willende in haar sterke handen.... bon....
+doch bedachtzaam.... fatalement trop.... houdt zij het aan den grond
+vast.... bon.... mais voilà encore une autre fois le mouvement fixé....
+raisonne."
+
+--"En toch gaat het," schreide Johan van zich af.
+
+--"E pur si muove.... giebt 's etwas neues!.... stil toch, kameraad....
+oui, raisonne, je vous demande, raisonne.... le raisonnement est qui
+gagne. Luister"....
+
+       *       *       *       *       *
+
+Gedreven met zijn lijf van muur tot muur, kwam naar Johan als van buiten
+het vlottende geredeneer. Gekruisigd aan zichzelven hoorde hij niets
+meer dan zijn-zelfs woorden en ze waren zacht en wat klagend om hem:
+
+--"Ik was al vroeg alleen.... ik was alleen altijd.... in het halfdonker
+van een nauwe straat weet ik me geboren.... drie maanden van een jaar
+kwam er de zon tot op het plaveisel.... Er spelen kinderen met mij....
+vlossig hun haren.... wij spelen over de keien, wij groeien tusschen den
+schemer van de huizen op.
+
+.... Hoe ik het voel nu en den dag zie, dat de straat me werd
+afgenomen, wegging uit de kindsheid van mijn oogen, als uit een spiegel
+dien men omkeert de beelden."
+
+--"Jongmensch."
+
+--"Toen"....
+
+--"Jeune homme.... wat?"....
+
+--"Het gaat, het gaat, van donker naar licht, ik kan het niet meer
+volgen. Jong, was ik oud, was ik jong, toen ik duisterling, meêliep in
+de rangen van het volk.... en o, de dagen dat ik twijfelde aan
+mijzelven, nog proef ik het duister ervan bitter in den mond"....
+
+"Zoo is het altijd gegaan, reizende van ontmoeting naar ontmoeting, naar
+goed, naar kwaad.... en ik kom hier.... en ik ontmoet u."
+
+En heftig gericht, vochtten zijn oogen in de oogen van den ander, die
+groot open, gesperd keken in het schemerhuis. Maar van uit Vogels mond
+vloog als een gulp rook het woord:
+
+--"Ivresse."
+
+Gevangen het woord, er den klank van overschreden.
+
+--"En gij daar voor mij, mijn vleesch geworden angsten, doode, waarin
+ik de droomen nog zie krioelen, gij die geen liefde begeert en mijn
+vriendschap gesmaad hebt, hoe zal ik u weêr rukken uit mijn ziel en er
+de weefsels niet scheuren.... Weet ge het dat ge huist in mij, weet ge
+het dat ik u draag, dat ik u liefheb."
+
+--"Ivresse."
+
+Maar vierend de stijgende en de koortsende beroering:
+
+--"Als luchters branden ze nu stil de vlammen van het leven in mij; als
+garvend koren sprankelt het in mijn hoofd op, ik ga geleid, ik wil er
+uit.... gaan, o, als een meteoor voorbij in het niet, latend in het ruim
+der tijden nalichtend het bewegen van mijn leven"....
+
+--"Meer waard te begeeren, zeg ik u, de gelatenheid waar armen van geest
+meê naar hun einde gaan."
+
+--"Voel hoe mijn hart heet is, hoe mijn oogen schroeien in heet water.
+O, weg nu in een wolk.... als Elia in een wagen van vuur. De
+eeuwigheid"....
+
+--"Ivresse"....
+
+       *       *       *       *       *
+
+--"Hoor er is slag van wind in uw woorden, er is ruimte, er is
+leêgte.... Ellende, 't gekamert wijkt, het huis is rood. Daar van uit
+dien hemelhoek komt het ons overspuiten met bloed.... Vogel, wie gij,
+wie ik.... Over uw hoofd, over mijne handen.... o, de dood.... hij raakt
+aan mijn oogleên.... mijn oogen, mijn oogen.... hij strikt de banden van
+mijn mond toe, van mijn mond, van mijn mond."
+
+Spangen relden, en huilend de stem uit het vanbinnen in het vreemde
+idioom:
+
+--"Ivresse, ivresse.... il passé le quelque chose."
+
+Buiten zichzelven was Johan neêrgevallen op het bankje.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Naast den rossen gloed van Jachjemeds lantaren liep Johan naar huis. Het
+was laat geworden. Vanuit de werkplaats had de dokter hem meêgenomen
+naar de bovenwijk, daar was de lucht frisch en het gezicht zoo mooi te
+zien. Stil, genegen, had hij Vogel naast zich gevoeld, terwijl zij
+gingen het avond-bedrijf in van de nauw-stijgende stegen door de
+Jodenbuurtjes. Vleezige vrouwen, met de handen vol ringen op de dikke
+buiken, babbelden naar elkaâr, de aangezichten bleek en vettig in den
+schemer onder de doeken van kleurzijde of het Sabbath was. Mannen,
+hangerig gezeten op den verzakten drempel, borgen de handen in de
+beenenplooien van het lijfwaad, of waren aan 't staan in het
+post-vierkant van hun huisdeuren. Zij druilden er met hun stroeven
+ernst, zij waren verzonken in den lagen nacht, maar hoog in de
+heuvelende steeg, onder 't saffraan der lucht dat de muren guldde, waren
+nog heldere kleuren, groen als van oud gras en purperend gewirwar.
+Kinderen, vonkend-zwartoogig en met gevlochten haar, vele al uitgekleed,
+stoeiend in het enkele hemdje, gierden het uit in het straatslop, tot de
+schrikkerige schreeuw van een waakzame moeder kreet naar een van de
+kleinen.
+
+Maar boven, over den borstwal van het platform lag de stad blauw onder
+het geluwende, onder het naar boven somberder wordende doornen van den
+hemel. De huisvlakken en de spitsen schoven achter elkaâr, drijvend in
+ijlheid henen, naar het slaapwater, naar het nachtwater van de zee, waar
+'t kustschuim witte en boogde.... het reiken van een schuwen droom....
+als een gedachte guirlandende van nacht naar dag....
+
+Stil was er alles geweest, lichtelijk en ongedaan, zoo de wierooken die
+in kerkschepen zweemen, dampte het achter de heuvelende gestalten van
+de mannen die op den krommenden borstwal zaten. Wijdgebroken glansden
+hun avond-oogen uit de kappenschaûw, ze bleven stom rooken hun pijpje,
+aan de naakthangende voeten de rosse sloffen hingen. Of geëlleboogd daar
+over het dikke steenvlak rijden zij zich samen, hengelaars gelijk op een
+brug over een Hollandsch water, zoo keken ze neêr in de vallei van blauw
+en in den suizenden sluimer van hun avondstad.
+
+Als een paar even vreemde lichamen hadden ook zij plaats genomen op den
+wal.... stil.... eindelijk even het zwerven van een paar woorden, het
+vaarwelzeggen van twee alleene zielen.... Ik zal u schrijven.... A quoi
+bon.... Als ik thuis ben.... u vertellen.... Vous m'oublierez.... Hoe
+zal het gaan als ik ginds weêr ben.... Mij? Binnen een jaar.... ah
+bah....
+
+De avond werd koud en toen waren zij teruggedaald tot in Antonio's
+kroeg.
+
+Daar, onder de opwinding van de lamp, koperlichtend in de duistere
+balken, zaten de mannen holend om het glimmende buffet. Het was er druk.
+Twee Arabieren in wijd-witte heerenkleêren leunden er, half aan het
+zitten, half aan het staan. Het was druk, en het praten was over hen.
+
+Zij waren gekomen van achter hun bergen waar zij eenzaam woonden. Dagen
+lang hadden zij gereisd tot hier om bescherming te vragen, om zich te
+stellen onder de hoogheid van het Fransche patronaat. Want beschuldigd,
+maar valschelijk, van een groote zonde tegen den Koran, hadden zij
+geweigerd de boete te betalen aan het inhalige districthoofd.... de
+boete van zestig roode ossen. Maar op een nacht was de jongste van de
+twee broeders weggehaald met groot geweld.... verbeeld u.... zes
+maanden had hij gelegen in het vuil van een Moorsch cachot.... toegeven
+natuurlijk.... de losprijs betaald door den oudste.... dat is die zoo
+rechtop zit.... want de andere, n'est ce pas?.... men kan het hem
+aanzien.... hij ziet er uit nog comme un chien battu....
+
+En monsieur Badaud, met het tabouret tusschen zijn beenen, als op zijn
+paard: "ce sacré Maroc, zoo werd de buit gemakkelijk".... En het zwarte
+baardmensch, dat naast den blonden, giegelenden Antonio den wand
+aankleefde, de Redacteur van de Réveil, zou er wel eens een hartig
+woordje in zijn krant van zeggen.... de noodzakelijkheid betoogen van
+het algemeene patronaat. Dat ging zoo niet langer, wat zegt u? Maar de
+fotograaf, een verwezen man, leek wel doof, rookte onverschillig zijn
+kiff. Hij zat dwars op zijn bank, smal, de armen en de beenen geknikt
+over elkander. Naast hem schoof Vogel in zijn hoek. Daarna, monsieur
+Crépieux tronend op zijn vaste plaats, en ook de minister kwam, blauw,
+even door de poort kijken.... dat gaf een luid alarm, hij verdween er
+meê.... werd er gejouwd door de vrienden? Het was druk vanavond.
+
+Onder het hooge gloeien van de lamp ging er het praten in de ommewegen
+der vertaling. De Arabier uitgehoord, antwoordde aan wat men vroeg; zijn
+smalle lippen beboogd met den donkerstrependen knevel neurieden; week
+klaagde zijn zachte keelstem, terwijl hij de vier reine vingers van zijn
+rechterhand, fijn met lange aaiingen, wreef over de witte palm van de
+linker.
+
+Hij was rijk.... hij had vier vrouwen, veel vee en knechtschap.... En de
+glossen waren gegaan, rondgeschurkt tusschen de naar-elkaâr-toeë
+schouders van het gezelschap, en de grappen over zijn verondersteld
+huiselijk leven. Sivory vertaalde een vraag voor den Redacteur. Badaud,
+tot verduidelijking, gaf klappen met zijn hand in de lucht, ruzie
+spelend. Maar de bergman, kalm in de kap van zijn mantel, had
+teruggesproken: "Men mocht een vrouw niet slaan, zelfs niet met een
+bloem."
+
+Toen eerst had de vroolijkheid goed gedaverd uit de rood-roezige
+gezichten.... o, ces brutes.... ces sales Arabes, non, non, om den
+bliksem niet poëtisch. "Komaan, Jachjemed, vertel jij eens hoe je voor
+een paar maanden dien hak in je kop hebt gekregen.... het mes heeft je
+voor je leven gemerkt.... ha, ha, ha"....
+
+Achter in den wijden lichtkring was de gids bij de gangdeur opgedoken;
+verschrikkelijk aan het lachen, staande in zijn gore jas, luisgrijs, met
+op zijn kaaloorig hoofd de fez bloedrood. Dwars van buitenoogs kerfde
+het bekende litteeken, rood nog, spleet langs den neus, reeg door de
+lippen, knauwend den lach.
+
+Maar de Arabier deftig in zijn witte kalmte en niets kunnend begrijpen
+van de vreemde spraken, deed meêglimmen wel het tandenwit in een
+lachloozen lach, maar in zijn oogen had de verachting gedonkerd voor die
+makkelijk lachende Christenhonden.
+
+Buigend en met de hand op het hart vertrokken de beide broeders. Zij
+waren de gasten van Antonio. Ze gingen hun handen wasschen. En uit het
+donkere poortgat was daarna een neger aangesloft, een kerel van meer dan
+zes voet. Achterhoofdloos steeg de lipkop uit zijn jas, rechtop stond
+hij onder de lamp of hij was gegroeid tegen een muur. Een nieuwe
+revolver kwam hij koopen; hij vatte het geladen wapen van den
+herbergier aan, handig met die dingen tusschen zijn nachtelijk-glanzende
+flesschen. En zonder eenig waarschuwen vuurde de neger met luie aaphand
+over het hoofd van Johan heen. Het schot kraakte, donderde: de lamp aan
+het gaan geraakt, rikketikte in zijn kettingen; toen zaten de mannen
+stil, als getroffenen in den rook. Voor Johan was de muur verschenen
+betureluurd door de zwarte gaatjes van de straffe kogels.
+
+En toen hij eindelijk was vortgesloft, ging het kroegpraten weêr
+voort:.... Het was de confident van den heer op het Kasbah.... een kerel
+om te vrind te houden.... Hé, Antonio, hij heeft niet eens betaald....
+Die zwarte mijnheer had onlangs iemand van de beenen geschoten,
+comprenez-vous? pan.... pan.... en de familie, wraak gezworen, loerde nu
+op hem om de hoeken van de stegen.... Evenwel.... dat was alles
+kwansuis.... had hij geen wapens genoeg? hij zit er vol van.... even een
+kijkje nemen had hij gewild.... om die twee boerenlummels was hij
+gekomen.... was hij gebleven.... had hij geen snuifjes gepresenteerd aan
+wien maar wilde.... comme ça, het kokertje op den rug van de vlakke
+hand, gracelijk, of hij een dépêche reikte aan zijn heer.... Ge zult
+zien, Sivory, hij komt vanavond nog terug. "Máar," meende monsieur
+Badaud, en deed zijn hoed op éen oor zeilen, "in elk geval was het
+verstandig op je hoede te zijn.... vóor dat een man den tijd kon vinden
+je te dooden.... il faut le massacrer lui-même".... en monsieur
+Crépieux: "Certainement, toujours faire le premier coup".... doch Vogel
+van boven zijn rhum had zijn pijp uit zijn mond gehaald en gemeesmuild:
+"Remarquez bíen, mon ami, que tous ces bons conseils ne vous coûtent
+rien."
+
+.... Uit het donkere maar-voortloopen werd Johan opgeroepen door
+Jachjemeds stilstaande stem:
+
+--"Holei, Soleimon, schuif wat op."
+
+Boven den weg gloeide de gekerfde kop van den gids en grinnikte naar het
+opdoezelend hoofd van het Zocco-gekje. De jongen, slecht wakker, keek
+dwalerig, lacherig; hij huiverde in de schouders, schuwoogde de lantaarn
+in en krabde wat onder zijn voddenmantel over de vorstelijke borst. In
+zijn kroeshaar spatterde licht, hooisprietjes, ze vonkten goud als droeg
+hij van de zon meê in zijn haren. Maar slaapdronken keerde hij zich om
+naar den nacht, stom-vragerig "laat me toch liggen", en dook het zwart
+tusschen de tonnen in, tusschen de rood doovende cirkels van de
+hoepelranden.
+
+Tusschen het muren-duister wiebelde de kruisvlam voort over den
+bobbelenden steegvloer.... En tegen Johan kwam de gids aangedrongen,
+zijn schorre stem bedelde:
+
+--"Monsieur, monsieur, chantez encore un peu."
+
+Een vloek beefde op de lippen van den ander.
+
+--"Neen, vandaag niet."
+
+Dat was zoodra hij maar met dien knaap alleen was, altijd om hetzelfde
+zangetje: het lijfdeuntje van monsieur Badaud; 's avonds eens had hij
+het in zijn ooren meêgedragen, het geneuried onder weg en sinds dien
+tijd zeurde Jachjemed er om, tot in het oneindige trachtte hij het na te
+zingen.
+
+--"Monsieur, monsieur!"
+
+Toen in een opflappend lachen om het malle geval.... waarom ook niet.
+Hoor hoe dat Parijsche operettenliedje kittelde in het binnen van deez'
+lolligen jongen:
+
+      "Bombardos, Patakès."
+
+.... Allons, allez-donc, jeune homme....
+
+En Johan zong:
+
+      "Ce brave général Bombardos."
+      "Ce cher général Patakès."
+
+Tot aan huis wakkerde het lachen van daarginds, beurt-zingend, van zacht
+naar hooger, overbegonnen, krieuwelend, folterend in den drankgorgel van
+den Arabier en pret aan het maken, buitelend in de ziel van den
+ander.... Hoor, hoor, Johan, hoe het kaatst in de geul, hoor het
+stikkedonker bluft, bluft over het leven waar ge naar toe gaat, morgen
+al; hoor het looft en het prijst uit uw eigen mond:
+
+      "Ce cher général,"
+      "Ce brave général!"
+
+Zie, daar komen ze aanstappen in de lucht. Hoe komen ze hier, zou je zoo
+zeggen. Buig, waarde heer.... stil kameraad.... de mooie generaals
+Bombardos, Patakès. Hun laarzen rinkinken. Ze laten zich zien, hun
+achtersten spannen in witte pantalonen, gezellig zijn hun buiken onder
+rijke vesten.... En ze hebben goud op de schouders, goud op de borst,
+goud in hun zakken; zie hun snorren vlaggen, de wangen hebben feest; zij
+ook beminnen het leven. Ze hebben geweldig veel pret.... Schud pluimen
+op hun steken, zwaai kleuren over hen heelemaal. Stil, kameraad; ze
+lachen complimenteeren, ze buigen, zij zijn nooit bang in het gedaver
+van de coulissen.
+
+      "Bombardos!"
+      "Patakès!"
+
+In de poort van het hôtel was Johan alleen, en nog zong achter uit het
+donker de jongen.
+
+
+
+
+VI.
+
+
+Boven de lage wereld klankte de zon al-éenig.
+
+Van-af zijn hooge plaats gehuurd op een bordes, schoof voor Johans oogen
+de Zoccostraat op, menschenloos en naar haar poorten henen, het
+wachtende plaveisel bekringd met keien strekte zijn zonnige baan als een
+stralende schubbenhuid over de aarde voort, tusschen de muren der
+wederzijding.
+
+Zware gestoelten in zontijden verweerd, blokten de witte bouwsels uit de
+laagte op, naar overal bezet met de wacht van menschen. Want op plat
+naast plat, van bordes boven bordes stonden zij er samen in kleurige
+menigvuldigheid onder het gespante van het blauw, gezameld over de
+doozen van hun huizen.
+
+Tot op de poorten die boogden en sloten het straatgezicht, waar de hooge
+stad heuvelde en het Kasbah was; tot onder den cyclopenmuur van d'oude
+vesting vergestaltten zich de mannen en de vrouwen.
+
+En links naar de landrichting, waar de muur uit de vergane bastions zijn
+kanteelen kartelde, voor het wegrondende van de lage lucht, was het al
+damp, ziedde achterin de lichtkolk van het groote marktveld; want daar
+gedruisch, stoom van veel beweging met bedwelming in het ijle; want daar
+de fantasia's en het buskruitspel, om te vieren vandaag den geboortedag
+des Profeten.
+
+Alzoo over het zwermende volk ging het licht naar den middag. Dan stoof
+een knal uit de straat naar boven, rookte het kruit het schot na, en de
+flonkerende koper-loop van een Moorsch geweer vinnig tusschen vingers
+rondgeslingerd, bliksemde geel-cirkelend door het wijde slop. Velen
+keken omlaag om het spel te zien, maar daar zette zich alweêr de bergman
+op de teenen, vroolijk met wijd-uitzakkenden pas daalde hij de straat
+af, voor zijn schaduw uitloopend; weg streepte zijn geweer, heen gloeide
+zijn roode hoofddoek, en van-nieuws-aan was om Johan op het bordes het
+veelsprakig leven en het wachten in den lichten luister.
+
+En hij herinnerde zich vanochtend in het hôtel terwijl hij zijn boeltje
+bijeen bond, het schrikkerige splijten van de lucht lang te hebben
+gehoord, oorlogsrumoer vèraf, schermutselen dichtbij, en zich niet te
+hebben afgevraagd wat of dat kon beduiden. Want zijn gedachten dwalerig,
+half los al van het hierzijn, omdat het eindelijk zou teruggaan en niet
+meer verder, en zie toch hoe smartelijk het altijd weêr werd bevonden te
+moeten verlaten wat men nooit zal weêrzien.... Knal maar, knal maar....
+De vertooning was nu uit en een ander bedrijf ging volgen.... Toen had
+hij de hemdboordjes zoo vreemd op de reisdeken zien liggen, met hun
+zuiver-halsopen, pasklaar ook voor een ander, met het roode merkdraadje
+voor de keel of het een bloedkrab was. En in een opzetten van zijn wil
+de propperige kousen geplet onder het schetsboek: het moet, ze zullen er
+in....
+
+Doch de lange schoten kraakten, durelijk, harder aanhoorend of op het
+venstertje gemikt werd. En naar buiten kijkend over het erf-muurtje
+heen, daar kwamen ze aanzetten op het vochte strandzand, de lenige
+buitenlui met de stralende geweren in de handen hangend. Hun armen
+spierden naakt, er werd onder het loopen geladen. Ze gingen klein langs
+de kalme pracht der zee, maar stoer toch in hun wit en bisterzwart
+gestreepte burnous van kemelhaar, de kappen driehoekten van schouder
+naar schouder, veel wijder dan men hier ze droeg. Achterin reden er aan
+op springende paardjes, waarvan de schabrakken schalden in de
+feestelijke zon. De schedels omvlagd met de roode foedralen van hun
+geweren, stapten de voetmannen onder voorbij, in opwinding waren ze
+verdwenen, want om hen was nog het juichen van het wilde buskruit toen
+zij traden in den wal.
+
+Wat was er toch te doen, had hij moeten denken.... was het niet altijd
+hier in het krioelen van de rassen als een verhuis van volken.... zou
+het zijn als laatst, toen schuiten vol mannen los gingen van een donker
+rompschip en stuwden tegen het strandzand op.... Dat waren pelgrims van
+Mekka gekomen.... En hij had zich gebukt uit het raampje, de zee toen
+leêg gezien, en Gibraltars rots schimmig verdronken in den weidschen
+dag. Doch vóor het vergezichtende Europeesche kustland daar lag de
+wachtende Atlantic midden in het gruizelende water, met het Fransche
+vlaggetje en de helle stoompijp als een stuk vurig speelgoed in de
+ruimte-spiegeling van blauw en licht.
+
+Toen was het kamertje hem te klein geweest, de muren te kalkwit, het bed
+gevangenisachtig; jeuk was er in de vingers en gloeiing in de beenen....
+vanavond wel de rest doen.... en naar beneden.
+
+In den steegschemer bij het hek van het Hôtel babbelde Jachjemed met
+Sarah de meid. Jachjemed had een nieuwe fez, een zwart koorden kwast
+hing in zijn nek neêr en over de borst uit de omslagen van de hangende
+kap glansde van blauwe zij het Zondagsche onderkleed. Ja, het was
+vandaag het feest van den Profeet.... zijn bakkes glom of hij zoo pas
+uit het bad kwam.... en hij had grinnekend gevraagd of hij voor mijnheer
+niet een plaats moest nemen op een plat, want de gekken kwamen terug en
+aan Jood en Christen was bij proclamatie gewaarschuwd vóor dien tijd
+niet in de straten te loopen.
+
+En ze waren gegaan. Bij de Engelsche ambassade strookte een vlag de
+luchtstrook boven de steeg, ving van de zon in het klappende blauw. Van
+den minaret stoof hoogóp het Moorsche bloedrood; weêr verder krulden
+vier, vijf landsvlaggen boven een huis om hun rechtstaande stokken, en
+met een plotselinge hartepopeling had hij ook het in tijden niet
+geziene, luchtlang banende rood-wit-en-blauw van zijn land herkend. Maar
+het zien van de volle platten in de Zoccostraat deed ongeduldig
+verlangen naar een even goede plaats; de gids aangespoord tot haast, had
+hem meêgenomen door een donkeren winkel; achter dichte luiken walmden er
+de doove kerkgeuren van specerijen; en een pakhuistrap toen op; reten
+licht schenen onder de stijgende hielen van den jongen die het eerste
+klom; vervolgens een luik opengeduwd en in de plotselinge
+licht-overstelping het staangeld betaald aan een man, die bij het
+trapgat het luik weêr sloot.
+
+Nu, terwijl hij meêwachtend stond, propte zich voor zijn oogen het volk
+al dichter over de kalkige huizen. Gelijkoogs en hooger waakten er de
+rijen hoofden, schakels geworden in de zon. Daar waren de Europeanen van
+de stad, de handelsmannen hadden hunne zaken gelaten, van bijna alle
+terrassen spikkelden in het zonnedonker van hun ledende
+confectie-kleêren, reepjes van halsboorden-wit en hoekjes van de open
+vesten. Daar waren Engelschen de halzen rekkend, jong volk veel, in de
+strakke gezichten dotten de snorren; Duitschers waarvan de borsten en
+schouders platend kwamen uit het gedrang, met zwellende wangen rozig van
+de warmte in het goudelende gelaatshaar; zuiderlingen weinige, zwaar van
+wenkbrauw boven den somberen oogkuil, verschenen er klein en pezig. Van
+over de wallen vlekten de roodende handen, wijl over hun aller
+eveneensche hoeden de ruimte voorthobbelde in blauwing, ze in den
+afstand tot veeldubbele snoeren saâmreeg, waaruit het spiegelen van een
+enkelen cilinder opstak als van een zwart-gladden steen.
+
+Joden groepten er statig in lange kleêren, het borsthemd geplooid, de
+gordels gouddradig gefranjed, of oudere scharrelden verdwaald, ginds en
+hier, met kalotjes op de nederige kruinen, en van vischvellen-kleuren
+glommen hun daagsche tabbaarden onder de vlokkende baarden; Jodinnen
+daar op de eerste rij, heup aan heup, schoot naast schoot, aan elkaâr
+gesmolten van vleezigheid en licht, en soms keek er het ronde hoofdje
+van een knaap of van een meisje, bolwangig voor zich uit tegen den buik
+der moeder. Veel meiden en wijven pronkten er met den smuk van hoofd- en
+halsdoeken, oorringen rinkelden licht; kerels van de haven in teervuile
+baadjes vertoonden er een geroosde borst of bewogen werkarmen; slaven,
+negers staken er de glimkoppen met fezzen omhoog; straatvolk schouwde er
+de roestige zakken van hun jassen uit, als noten uit harde schalen.
+Vèraf, van hoog en laag was het in de neêrdruisching van den dag over de
+zonnetrappen: 't plakkatende wit der muren, woest indigo-blauw waar de
+zon niet was, een uitstalling vaak als vruchtenweelde bloeiend. Zoo
+blonk er het hooge citroenen-geel en van meloenen waarin het groen nog
+welkt; praalden er het tomaten-oranje en het granaten-bloed; glommen er
+de heete donkers van hardschillig ooft, van kastanjes, van dadels en
+vijgen, waasde er het doodrijpe saprood naar druivenpaarsch en naar het
+rottende violet.
+
+Woestijnig in de stoffige burnous als in te ruime vellen postuurden de
+Kabylen op wal en bastion. Gedrochtelijk tusschen en op de kanteelen
+geklonterd, met de kappen òp, beeldden zij zich roerloos.
+
+En onder het schilferende vestinggrauw dat glinsterde van ruigten op den
+trans en uit het mozaïek der steenen, tot onder het rotsenrood dat
+bestreept met klimlijnen van paden was en melaatsch van zon, het gansche
+wallooze poortterras over, hadden zich de vrouwen geborgen. Gelijk
+mummies in windsels, een spokende zwerm van witte vlinderpoppen wachtten
+zij daar gelaten onder het raggende licht, terwijl onder hen het
+hoefijzer-ronde gat van de poort gaapte naar de straat. Wat witte heeren
+schemerden er in de mousseline sluiers van de haïk; een stralende
+tulband blonk er als een maansikkel boven het parelende warmblank; en
+waar 't geplooide open voor de vele oogen de duistere ster-stippen door
+de rijen reeg, schoof meer dan eens de stroogele hoed van een
+Tetuaansche, lag gelijk de schijf van een parasol over de schouders van
+de draagster een valletje van koele schaduw.
+
+Beneden ook bleef de geul star aan 't wachten, ofschoon herhaaldelijk
+opgeschrikt uit haren zonnedommel, telkens wanneer het looze schot
+knallen kwam van een feestvierend man die uit de Zoccodrukte daalde. Nu
+speelde een Arabier in de straat, tuk op de hooge bewondering liet hij
+zijn geweer radsnel om zijn vingers tollen, greep het dan woest en
+onverwacht stil, knakkend de vlucht van het wielende wapen, om het te
+laten cirkelen tusschen zijn scheutende armen en rond zijn dollen nek
+als om een gladde as. Dan zette hij zich schrap op de donkere beenen,
+keek wild zegevierend òp uit zijn ontredderd gezicht zwart van
+kruitroet, lachte wreed om zijn geklemde tanden en keilde toen tot een
+jubelend hoezee zijn speeltuig naar boven, slingerde zijn blij lijf om
+in tartenden sprong, maar ving het in de valling flonkerende geweer met
+klauwende vingers, alvoor het kon rakelen den grond. En over het helle
+pad ging hij in zijn wijd-slippenden mantel.
+
+Langs de keienbaan suften de winkeltjes, gesloten was het bedrijf, vuil
+en vettig, slijmig in het blinkblank van den velen weêrschijn. Met
+dichtgeklapte stokken, zeildoek en takkebos-kleurig luikenhout
+verschenen ze verlaten, onttakeld. Een koopman kwam zijn huis uit,
+draalde wat op den drempel, garenblauw was zijn huiskleed en helder het
+flanel gewikkeld om de fez. Of uit de spleet van een mat, uit de vouw
+van een schutdoek, schemerde even een geschoren hoofd, tot de kier als
+van wind bewogen zich weêr sloot gelijk een oog dat niets te zien vindt,
+toe.
+
+In het midden van den overkant, tegenover maar lager dan het terras waar
+Johan zijn plaats hield, bleef nog een winkelplat leêg, geruimd van
+rommel, van oude verpakking die aan de kanten lag. Twee stoelen stonden
+er schril naast elkander op het blinkende vloertje.
+
+Toen deed luid gepraat van een drietal Franschen vlak nabij, Johan
+keeren voor den lagen wal; ook werden de voeten moede van het staan op
+eenzelfde plek. Een van hen wees aan den ander: daar, neen meer rechts,
+die soldaten in roode uniformen, dat waren volontairs van het garnizoen
+in Gibraltar.... Zeker, er waren veel vreemdelingen om het schouwspel te
+zien.... En als alle jaren zou de gezant wel weêr een paar schapen,
+levende schapen ja, naar beneden laten werpen zoodra de stoet
+voorbijging.... dat deed hij om het prestige, dat was politiek,
+erkenning van de landsgewoonten en eerbied voor den heerschenden
+godsdienst.
+
+Plotseling tusschen de klaterende schouders van babbelige vrouwen door,
+kwam knikken naar Johan het stevige hoofd van monsieur Badaud. Een
+inzicht tusschen de huizen week schaduw-opaal en lichtvlekkig achter
+hem, beplekt met kleêren die te drogen hingen als vlaggetjes in de zon.
+De kolonel wachtte voor den anderen hoekschen wal van het terras, hield
+de hand aan den hoed of het woei daar, en onder zijn snorren versmolt
+het vriendschappelijk toegeroepen groeten.
+
+Hier, van-uit het zonnige volk, klapte, keelde en niesde het druk-zijn
+van de monden en het steeg uit de zwoelte de lucht in, die gromde of ze
+van bijen vol was. Tot achterin schacherde het volle markt-lawaai, tot
+onder de blinde muren, want aan twee zijden van het vierkant gingen
+naaststaande huizingen opwaarts, groezelige wanden met gebersten
+kalklaag, bedropen door stralen uit den regentijd en doorsiepeld in den
+hoek met het roet uit een schoorsteen binnen. Onverstaanbaar jakkerde
+een schrauw van boven, antwoord aan een roep van buurschap hier beneên,
+dan zag Johan kleurwijven overlenen den wal, daar waar de stapeling weêr
+verscheen voor zijn opkijkende oogen, gedrongen, geplet onder het
+sidderende blauw.
+
+Willoos bleven zijn oogen innemen het durende gezicht. Hij moest letten
+op een fotografisch toestel dat er onder den muur op pootjes paalde en
+uit den zwarten lap zag hij het verwezen hoofd van den Zwitser duiken.
+De man nam den dop weg van het verrekijkerachtig voorstuk, lodderoogde
+wat terwijl zijn lippen telden, toen sloot hij het koperen oog weêr van
+zijn mechaniek met langzame hand waaraan de nagels glommen.
+
+.... Wie weet, wachtten er nog meer kennissen hier op het plat.... en
+waar was Jachjemed gebleven.... Vogel.... zou die een plaats gevonden
+hebben op den muur in de buurt van zijn slaaphuis.... of was hij thuis
+gebleven in het duffe hok.... Crépieux had vast een goede plaats op het
+terras van zijn Consul, en een mooie, vandaar waren ook de spelen over
+het Zocco te zien. Vogel....
+
+Vogel.... zoo huisschaduw bij buitenlicht droef is, zoo duisterde de
+herinnering aan den dokter voor Johan op.... hij alleen en gebukt over
+zijn werkbank.... In het neêrstraffende blauw kwamen de oogen staan als
+twee traanparels.... de bekende blik.... ze hadden de macht hem hier
+vandaan te nemen midden uit het feest.
+
+Maar ploffen bomden, en opgeschrokken door een dadelijk dringen had hij
+den borstwal gevat. Van den overkant rommelden de zonnige lijven, de
+kleuren krieuwden. De kijkers voorover op de voorste rijen, kantten de
+hoofden alle naar het straateinde.
+
+Van af der poorten stille wacht stuwde de beweging aan, daar kringelden
+en woelden de gewaden. En de stralende ruimte vergeluidend de breede
+verwachting, jubelde, zong van terras naar terras: "daar zijn ze, daar
+zijn ze." Doch het was om niets; het gestapel zette zich weêr in het
+durende staan; alleen van achter den muur òp, rookte het buskruit boven
+het Zocco heviger, bleef er wolken gelijk damp geworden stoom.
+
+De zon hittend naar haar hoogsten stand, blakerde voort over de
+geduldige hoofden. Heeter zeeg het blauw over de stad en al. De
+winkeltjes in de straat vingen aan te glimpen, kletterend schoten er de
+scheuten licht in de trillende daging, zeilende pijlen-val. In de
+broeiende straatbaan kogelden de puilende en glad geslepen keien hel, of
+het zonnesteenen waren geslingerd uit den hoogen hemel.
+
+Een bekende stem, die van den Vlaming, den admiraal, deed Johan een
+andermaal keeren. Door het platmidden drong de kleine zeeman met brutale
+ellebogen de praters op zij; jekker-blauw waren zijn jasje en broek.
+Achter hem waggelde het leuk-groote lijf van Sivory den herbergier;
+Jachjemed volgde, stak zijn nieuwe fez over Antonio's schouder op als
+een onrijpe kers. Ze kwamen alle drie tot bij Johan; Sivory's lacherige
+lippen slurpten tevreê de ruimte.
+
+--"Ik kom maar op mijn pantoffels," giegelde de jongensachtige man in
+zijn te kort grijs buisje. "U hier zoo alleen, waar is onze vriend de
+dokter?"
+
+Maar zijn wangen bolden, de kin zwom rond in de ringen van het weeke
+halsvleesch. Hij lolde dat zijn oogen verdwenen.
+
+--"O, o kijk toch".... hoe die daar zaten, wassen beelden, waarachtig,
+wassen beelden.... Caramba, dat moest zijn vrouw eens kunnen zien, maar
+die had te veel hekel aan klimmen, de dikkerd.
+
+Zijn spekkig handje wees over den wal en lag zich toen goeielijk over
+Johan's schouder. Op het lage platje zag die nu de beide stoelen er
+onverwacht bezet.
+
+Zij zaten er zoo kalm of zaten ze er al een uur; gasten aanzittend bij
+een feest, die om het fatsoen zich niet verwonderen mogen. Een heer,
+mager, in een langen mackintosh met overval om de schouders, zat er
+verdord van gezicht, waar lange grijzende bakkebaarden uit streken,
+zorgvol gekamd als valsch tooneelhaar. Hij droeg een reishoed à la
+Stanley, met een wittigen zonnesluier omwonden en een zwarte kijkertasch
+hing aan een riem langs zijn lang lijf. Naast hem een dame, sluik in
+dezelfde stofkleur van hoofd tot voeten, eveneens bejaard en met de
+handen op de knieën. Een flaphoed aan een omgekeerde fruitmand
+gelijkend, schaduwde haar verreisd voorkomen donker en een grappig-groot
+wit-gazen strik fladderde onder haar kin als een kolossale vlinder.
+
+Achter hun stoelen, met op elke leuning een koffie-bruinen knuist,
+pronkte een Moorsche knecht. Scharlaken-vurig tooide hem zijn lijfjas
+met korte armsels, ondermouwen gleden tot naar de polsen, blauw dat
+ratelde van geel op koord en tressen. Een spitse wijnrooie muts,
+omgeklapt bij de punt, deed hem slaperig staan, zoetsappig met het hoofd
+op zij; doch wreed kneep de spleet van zijn wimperlooze oogen.
+Splinternieuw ging er een bruinleêren band om wapens in te dragen zijn
+middel rond.
+
+--"Wat een stank," smaalde de admiraal met zijn gewonen vloek, "dat volk
+ruikt nog eens zoo erg naar wilde beesten, wanneer ze in de zon staan te
+bakken, ge weet."
+
+--"Non, non," riep de waard er tegen in, zoodra hij het stopwoord in de
+vreemde landstaal hoorde.... die twee waren misschien wel de vader en de
+moeder der Engelsche dame, welke onlangs haar entrée in den harem had
+gedaan, de zooveelste vrouw was geworden van mijnheer boven.
+
+En Jachjemed in zijn schik, zeker van de borrels en de sigaren die hij
+verdiend had met dit uitgezochte plaatsje:
+
+--"Dat zou 't zijn, ze hadden een soldaat meêgekregen van het Kasbah om
+op ze te passen."
+
+--"Zeker, ze mochten eens gestolen worden, ha, ha."
+
+En Antonio schaterde dat hem het speeksel over de lippen stoof;
+omstanders keken naar hen, sperrend de monden meê of ze wilden of niet;
+een blanke meid met dof zwart negerhaar en gretige lippen, lachte zich
+de tanden blinkend.
+
+De admiraal evenwel had nog wel wat anders gezien dan dat zoodje hier
+van het Kasbah. Tijdens de laatste révolte had hij den Sultan in al zijn
+pracht en praal zelven mogen aanschouwen, midden in den stoet van
+vizieren en raadsliên.... "Een god, mijnheer.... onmogelijk verblindend
+en niet om te beschrijven.... ze kropen voor hem, ze zoenden het stof
+van zijn pantoffels, de...."
+
+Hoe hij er uit zag? E wel, een zwarte, vette vent was het, maar die huis
+wist te houen; ze gaven hier zooveel om een mensch als om een makreel:
+gekopt had hij ze bij honderden.... Hij zelve had voor de bewezen
+diensten een witte merie van den Sultan ontvangen.... de hoogste
+onderscheiding, maar liever had hij de eeresabel gekregen, die kon je
+meênemen en die kostte niets aan vreten.... En, vertelde de admiraal, en
+het kaasbolletje bovenop zijn ronden Vlaamschen kop deed hem gelijken
+aan een boer op zijn Zondags.... alles goed en wel.... zoodra hij zijn
+paspoort los kon krijgen, ging hij gauw naar Antwerpen terug, hij had er
+den buik van vol, hij verlangde naar zijn huis, naar zijn vrouw....
+
+--"Hé, kolonel, monsieur Badaud, kom hier!" schetterde Antonio.
+
+Maar een hel blindend zonnetje, een felle flikker spoog uit de laagte
+op, dan plotseling geroeid uit de ruimte. Beneden hield de Engelschman
+zijn kijker gericht en de zon had er in gekaatst, hij tuurde van den
+overkant naar het vroolijke troepje.
+
+--"Goeien dag," groette de uitgelaten Antonio, "goeien dag, papa."
+
+De heer bleef door de zwarte kokeroogen het gezelschap bekijken of hij
+de grap begreep.
+
+--"Bonjour, bonjour," kwam de kolonel wuft aan, en tot Johan, guitig:
+
+--"Ah.... zonder de sac à malices?"
+
+Toen dadelijk in het geval, gaf hij een kwinkslag ten beste: om de stof,
+meende hij, moest dat solide paar eeuwiglijk onder een stolp worden
+gezet.
+
+En nu de armen van den Engelschman met de binocle zakten en ook zijn
+hoofd naar den schouder ging of de knecht van achter draaide aan den
+nek, zei ook de admiraal: waarachtig, het was een pop. De oude heer
+praatte langs zijn bakkebaard naar de oude dame, schroefde het lijf half
+rond op den stoel, de knieën dicht, automatisch klommen de armen en hij
+liet het kijkglas wandelen.
+
+--"Hij ziet wat," grinnikte Jachjemed toen de binocle weêr stil bleef.
+
+--"Een vlieg." En meteen begon monsieur Badaud onder zijn favorites te
+brommen. Hij had den flambard in zijn hand al en speelde er meê, hij zou
+het beestje wel vangen. Een glimkrans cirkelde zijn slapen rond, de ring
+dien de hoedrand gedrukt had in zijn gepommadeerde haren. En zijn mond,
+waaraan de snorpunten als vleugeltjes rilden onder den mooien krommen
+neus, tegen het blozend geschoren wangvleesch, liet dan de vlieg ergens
+zitten, stil; maar de hoed dwaalde aan en joeg het tot zijn eigen
+bruinoogige verbazing weêr op, dat het kwaad gonzend zwermde over de
+lachende hoofden, nagezeten tusschen de engten der ruggen door den
+kolonel, die loerend met den rimpeligen soldatennek wat vooruit en het
+vleezige oor rood, speelde langs een wang, om een neus.... "Sacré nom
+d'un chien;" want weêr ontweek het lastige ding den hoed die het snappen
+wou en 't zoemde weg, niemand wist waarheen. Uit het duizelende licht
+echter zong het terstond en treiterziek terug, sneller dan een snorrend
+raadje en zoo natuurlijk, dat Antonio van plezier te dribbelen stond als
+een kind dat wat doen moet.
+
+Doch toen monsieur Badaud zijn vlieg eindelijk dacht te hebben, den hoed
+neêrsloeg over de zwarte pruik van de vooruit-al gillende meid, drong
+zich het volk als in een paniek in het vierkant naar voren.
+
+--"Ze komen, ze komen."
+
+--"Neen, ze komen nog niet."
+
+--"Zeker, ze komen er aan."
+
+Door den wademloozen middag groeide en zwol het begeerige rumoer; van
+terras naar terras had zich de spanning opnieuw in de lijven geslingerd,
+er de onrust een andermaal gezaaid als een plaag van insekten.
+
+--"Zonder twijfel," geloofde de herbergier, zachter ook pratend in het
+gedompte, vreesachtig aanhoorende gebabbel op het plat, en hij rekte
+zich over den zooveel kleineren admiraal, "de gekken loopen op het
+Zocco, monsieur Badaud."
+
+Doch deze nog altijd spelend, drilde den vinger waar de ring aan glom
+voor den grooten lacher.
+
+--"Het kan me spijten, Antonio," zei hij, "dat ik die vlieg niet
+geattrapeerd heb. Bedenk eens wat een mooi exemplaar voor den compagnon
+van monsieur Crépieux.... op een speld.... puf.... en dan"....
+
+--"O.... schei toch uit, kolonel."
+
+--"Ah!" en monsieur Badaud boog naar de wering.
+
+--"Pas op uw rug, monsieur le peintre."
+
+Johan keek. Strak zeeg in het wijde over het Zocco, want de kruitrook
+verstoven, het blauw neêr als in een dal van stilte. En van wal en
+bastion hieven zich de gestaltetjes van de landslui gespannen, zij
+spierden de armen op in het nervige licht. Over de poort ook floersde de
+blanke wacht onbewogener; zonder de donkere oogenrijen, die lichtelijk
+gekeerd, schouwden naar over de heuvelen, naar de komende heiligen.
+
+Zij kwamen.
+
+Onder den lichten hemel, onder het rommedom stervende rumoer, in het
+groot vallende zwijgen, in het geluiden-gaan van het zonnezingende
+gesuis, hoorde Johan ze komen. Was het niet als de bange zang van zijn
+hart, dat de oogenblikken sloeg daarbinnen in hem? Was het van de zee
+die onder den zilten lichtdag oneindig geweten wentelt, en nu den vloed
+weêr deed geboren worden, windloos weenend naar de stranden en hier over
+het steenen staan der stad in de oorschelpen kwam klagen.
+
+Zwijgen was boven de terrassen; zwijgen viel in de schitterige
+lichtstraal. Waren het niet de echoën van geloop, van gedans, van
+gedraaf? Klotste nu niet vanuit de duistere tunnel der poort het
+aandriften van een kudde?
+
+Hoor, op het veld daar schoten de geweren. Zie, daar stoomde weêr
+blinkend het buskruit op.
+
+En voor het snelle neêrgaan van zijn oogen versomberde de hemel, krompen
+de blokken op in zonnig wolkenwit. Voorbij gespiegeld was het pralende
+saâmstaan der menschen, de roodende gelaatsrijen verdronken naar het
+blauw, gelijk bloemen en koralen verschemeren in de glans-diepte der
+zee.
+
+Want het zwart-starende poortgat had dood-loofbruin en soppig bloedrood
+de gekkenverschijning in de geul gestooten. Stuiverig of storm hen sloeg
+op de ruggen, kwam het loopende geweld, en als een vaandelbaan vooruit,
+het schrikwit van de eerste boeteling.
+
+Nu steeg geen kreet, geen aanmoediging ijlde onder de luchtelagen. Stom
+zag het stedevolk het aan hoe de heiligen al holden in het
+straatgestraal.
+
+De vooroppe, een vrouw, de bleeke.
+
+Zij liep niet, zij vlotte, zij zweefde. Zij ging vóor aan het wilde
+woelen der verdwazing, zij kwam met het hoofd achterover, met de oogen
+open.
+
+Zij kwam met de piekende star-oogen als een gekruiste in het hemd van
+den spot. Zij hing met de armen wijd uit op de schoeren van twee dollen
+die haar stutten, voor het slapende gangen der droom-schrijdende voeten.
+
+Zij kwam met de glinstering van haar geslagen oogen die niet knipten
+voor het licht; martelares gedragen, geheven reliquie, vertoond door
+bezetenen die onder haar oksels verbijsterde koppen beurden,
+schreeuwloos, met mondslurven van jammerlijke beesten.
+
+Zij kwam aan met haar bliksemende oogbollen, het hellende en ijzige
+vuurpad over, zij staarde in het schroeiendste, in den bol der zon. Zij
+schreed in het sidderende en ritselende lichtkleed aan, op den langen
+weeë-zang der zee: gaan, gaan, met de knikkende mannenbeenen naast
+haar, die trappelden het spattend gefonkel.
+
+Zij kwam nog de bleeke foltervrouw, met de borsten klein, met het
+sterrenhoofd gelegen in het zweet-natte, in het rouw-zwarte bed van haar
+haren; de heilige wier lippen lachten in den wellust van den dood, om
+wier neusgaten het snerpende leven gevoelloos.
+
+En zij ging voorbij met de armen in vlucht, als een in het licht
+gezaligde, liet ze de wondervlammen van haar oogen in de oneindige
+herinnering.
+
+--"Dat is om te rillen, dat is geen mensch meer," bangde de stem van
+Antonio.
+
+Een dof geherrie van knuppelende doodslagen; het stampen van naakte
+zolen slaande de naakte straat, trappelde door de geul en als uit een
+slachtplaats naar boven.
+
+En magere mannen draafden in het onder, zon-morsig, bloot-borstig, vaal
+van ontbering. Zij vloden, de armen vooruit met grissende vingers,
+brengers van onheil en kwade boodschap, aangestaard door de uit hun
+winkels getredenen, snelden zij hun schaduwen vooruit over de klare
+steenen.
+
+Even lag de straat te blinken, het hooge zwijgen hield aan. Toen op den
+doffen voetendonder rolde het door elkaâr kluwen van licht en schaduw
+nader: het wirwarren van het doode-blârenbruin der gescheurde kleêren;
+het stuiven van bezeten beenen laag; het woeden van vechtende armen
+leemkleurig in de hooge daging, en om snakkende hoofden scheen een snoer
+als een oorlogsband of gleed er het wanhopende glissen van oogenwit in
+de spiegeling der zon.
+
+Voortgegeeseld door karwatsende kerels langs de kanten aan het loopen,
+gestriemd over de bastige ruggen die wrongen en krompen en rekten, maar
+bleven omdringen het heiligen-stoetje, tot een kern daar middenin,
+gesloten aan elkaâr, verschenen er de gekken in 't hemd wit, rood,
+beplast met bloed.
+
+Daar danste vooraan de donkere vrouw met de oogen dicht, òp, neêr. Zij
+sprong, zij knikte, viel overzij, als half verlamd, òp, neêr,
+epileptisch òp, neêr, òp, neêr.
+
+Zij strompelde in het boethemd, zon-hel, òp-neêr; aantobbende met een
+arm vol vleesch, met een vracht van nat en druipend vleesch en flarden
+huid; met lillend, krullend, blond schapenhaar, als een dood kind onder
+de moederborst daar, en smartelijk de meêgaande hand voorbij den buik,
+òp-neêr.
+
+Nu schokte zij bloedig aan, een roode moordenares, òp-neêr. Haar lippen
+lagen in starre pijn; in-uit snoof de neus en van haar kruin krioelden
+de haren, òp-neêr, òp-neêr; overeinde als schrikkende slangetjes op hun
+staarten aan 't staan.
+
+Maar dansend de roode martelvrouw in 't wezenlooze licht vooraan, en of
+ze geradbraakt in 't witte gekleêr was, lekte haar 't bloed op de stomme
+voeten neêr, epileptisch aan 't gaan, aan 't gaan.
+
+--"Gofferdom, kijk, ze bijten mekaâr in de hielen daar!" kreet de
+admiraal.
+
+--"Ranselt er op, de honden!" schreeuwde de kolonel.
+
+Maar beneden zwoegden al de witte verschijningen, vuns van moord, over
+de onder hen bibberende keienbaan op de stuipende beenen voort.
+
+--"Zij zijn moe, ze zullen vallen, monsieur Badaud."
+
+Voorbij slingerde het oude negerlijf in de aschkleurige vodden, rood
+onder een émail van bloed. Bloed en schuim was om zijn dikke in een
+strakken schater verstorven lippen, bloed geronnen op de trommel die
+bonsde zijn rug.
+
+--"Ze gaan in ren!" duizelde een schreeuw uit de lichte hoogte.
+
+En zij galopten, want de geesels zwiepten. Zij sprongen op wijde
+vluchtbeenen den naweeënden rhythmus nog. 't Nat-kletsige gesla van de
+bloote voeten beteisterde de geul, onstuimiger draafde de meêlooperij in
+het vale zonbruin; of van hen elk wou de eerste wezen, zoo slierden er
+de bijt-bekken de kikhalzende toeschouwers langs.
+
+Daar dolde nu de achterste, getild, gesleurd door twee verheerlijkten,
+een jongen met den kop op de borst, de tong uit den mond, den hik in 't
+lijf. Lappen vacht en vleesch schudden en rafelden om zijn sijpelende
+schouders. Als bij een stom-bezopene sloeg 't lijf voorover naar de
+straat.
+
+'t Geschater van Antonio dolde door de lucht. Monsieur Badaud wees naar
+beneden:
+
+--"Sacré nom.... hij trekt met zijn beenen als een grenouille."
+
+--"Een kip die dood gaat."
+
+--"Ik zou hem niet eten, als jij hem hadt geslacht, sale Arabe."
+
+--"Ha, ha, ha...."
+
+Maar de jongen opgebeurd door de voortvaartende kerels, spartelde
+onder-langs, met afdrukken van bloedhanden tegen den rug op het hemd vol
+gaten.
+
+Nu tusschen de weêrlichtende winkeltjes was de baan overstort onder het
+buien, onder het onweêr van de troepend-trappende dravers. Nog waren er
+die dansten, òp-neêr, rollend bezeten oogen, met monden spelend misbaar.
+
+--"'t Is gedaan.... Hé daar, schavuiten! Ze kittelen mekaâr een beetje,"
+riep monsieur Badaud weêr, beleedigd. "Kom, Antonio, die daar zijn even
+gek als wij."
+
+--"Ze houden ons voor de mal!"
+
+--"Gaan we."
+
+Een lichtschitter sneed door de laagte.... de man met de bijl.... maar
+de straat verzonk, al ging Johan los van de wering. Recht voor zijn
+stoel staakte de Engelschman, stram bij zijn vlam-rooden knecht,
+naoogend de gekken door zijn slak-zwarten kijker.
+
+--"Curieux."
+
+--"Intéressant."
+
+Maar 't waren nog de bange geluiden die zich opworstelden naar hier;
+barende schreeuwen uit het warende licht, klakkende, krakende,
+martelende zweepslagen, nijdig gekletst op het ziellooze vleesch. Dan
+van overal overzwetsten de ontbonden tongen het straatgereutel, om te
+vullen de lucht met hun gekal.
+
+......
+
+--"Canaille."
+
+......
+
+--"Waar gaan ze heen?"
+
+--"Naar de moskee."
+
+......
+
+--"Daar vallen ze neêr, totaal òp, anéantis."
+
+--"Sapristi."
+
+--"Gekken; wie er niet aan sterven slapen de lange dagen."
+
+......
+
+--"Gekken."
+
+Zooals binnenskamers, door de bevanging heen van een zwaren droom de
+morgenstemmen komen aanrakkelen uit de buitenkoû, brokte het praten in
+Johan's ooren, terwijl hij opschoof langzaam meê in het platgedrang. En
+hij daalde in het duister van de trap, in het gat dat vol zoog van
+buiten-gonzing; hij voelde zich gaan, onverschillig, gedragen, als in
+een droom zeker de beenen zich zetten. Boven leegden de bordessen,
+beneden zwermde de straat vol vechtende daggeluiden; in de gangen van
+een grooten zeehoorn leek hij te loopen, waar 't van alle wanden
+golf-klaagt en winde-zingt. Voetje voor voetje ging het vooruit, hij
+hoogdravend in zijn hoofd het lichtleven meê als van een vuur dat in
+raketten en festoenen is uiteengespat, het beturend naar binnen, tot het
+een drang werd in zijn denken, tot het een mist werd in zijn oogen, tot
+er een bloem, verschrikkelijk, haar roode blâren in kwam laten
+vallen....
+
+--"Ze hebben een hond die ze in de beenen liep, op het Zocco gepakt en
+van elkaâr gereten," riep van buiten de Redacteursstem naar Antonio uit
+het zeeëgeluid van de voeten.
+
+De straat straalde aan. En over de voortgolvende koppen kwam het
+blinken, dadelijk van den heeten muur der overzij, het heerlijke hoofd
+van Soleimon.... Lachte er niet kleinschatting uit de hoeken van zijn
+idiotenmond, glansde er droefenis niet in het onverschrikt zijn van zijn
+wijd open gebleven oogen?....
+
+Maar al nam het stoetende kleurenvolk Johan in zich, meê onder de
+klankende zon.
+
+
+
+
+VII.
+
+
+De vage avond om den horizon had stad en strand doen krimpen onder een
+doem van wolken. Nu zwol de nacht over d'Oceaan en de nacht was brak.
+
+Als 't verdriet dat over de wangen druppelt en zilt door de lippen wordt
+geslikt, voelde Johan de nattigheid loslaten uit het weenende weêr.
+Telkens spritste er regen van uit den bollen wind die bakboords blies,
+of was het gestuif van de proestende golven, want met vollen stoom
+plonsde de Atlantic gelijk een zwaar zwembeest vooruit, zich delvend een
+gang door den nacht.
+
+Al gauw na het winden van de ankers, het werken van de matrozen die
+schreeuwend door het waaidonker met de touwen zeulden, was Johan
+afgedaald in de kajuit, maar er uitgedreven weêr door een niet te
+overwinnen afzonderingsbegeerte van geheel zijn wezen. Hij had de
+onstuimigheid van het getij verkozen voor de vriendelijke scheepskamer,
+die vol kleuring van rood fluweel, glom van koperen stangen langs de
+boorden om het zeker loopen. Van onder de huiselijk lage lampen
+overschijnend een tafel-vol tijdverdrijf van periodieken, was hij
+opgestaan. Er zaten wat reizigers te lezen, kreukend sloeg blad om na
+blad, dan legden de menschen zich achterover in de stoelen en spraken
+naar elkaâr, wankele woorden in het buiten windezingen van de zee. En
+boven met rug en ellebogen stevig vastgedrukt in de staaf der
+verschansing en de voeten schrijlings gekant op het plankier van den
+boeg, had hij heel lang voor zich uitgestaard in het oneindige zwart.
+
+Warrend stond het nu op den warrenden vloer van de waterkolken. Lang was
+er nog lichting geweest in de westelijke lucht, glimmering van dag die
+niet weg wil gaan, en roode vlammetjes had hij dolen gezien langs
+Tangers weggeslorpt strand, menschjes die den weg met lantarens zoeken
+door het lage leven.
+
+Zwaar steunde de machine en bonkte de wentelende schroef; met donkere
+krachtgeluiden in zijn harden buik stampte de Atlantic vooruit.
+
+.... Alzoo ging het nu terug; zoo stond het een andermaal te beginnen
+het moeilijk-geweten leven daarginds, van voren af aan, nu, nu, nu;
+gelijk de trage stappen van een geharnast man bonsde het aldoor
+terugkomend in zijn hoofd waar geen andere gedachten bleven, nu, nu, nu;
+dat klonk als de waakzame roep van een wachter in den nacht.
+
+Gulzig klokte het lage zwart om het snellende schip. Kookte niet overal
+de wijd-duistere zee van slokkende, vratige dreigementen? Stond hij daar
+nu niet midden op den nacht, voelend de sluipkou van den nacht, den
+nacht in de haren rillend; stond hij daar niet als een vat vol gloênde
+gisting; ging hij niet strekken nu de spierbanden onbewegelijk, om het
+vat te dijgen, om bijeen te houden het lijf, bewarend het eigene aan
+hem, dat daar leefde in hem?
+
+Waar ging het heen, waar ging het henen door den angsten-nacht? Was het
+niet beter het broze vat te vernietigen, nu, nu, nu, en de verlangens
+der ziel als de geuren van een balsem te vervluchtigen in den nacht van
+het niet meer zijn....
+
+Daar was de rood-gekooide vlam van een lantaren wiegend in de takelage
+en spinnewebde licht over touwen en sprieten, gebluscht al door den
+aanhijgenden rook uit het brok-zwart van den schoorsteen als uit een
+strot. En het was Johan weêr of hij met het schip in het duister hing.
+Dan andermaal uit het rechtsche Westen boorde Kaap Espartels toren zijn
+vuur in de nachtelijke woestenij: een loensche straal uit een groot
+groen oog spookte over de leêge zee. Maar de wachter daar.... Braun's
+hand.... keerde de mechanieken en de toren spoot zijn cyclopig licht nu
+rood in het ijle. Rinkinkelend ging er een brallend lach-licht de
+wateren over, de golven verschenen tot onder de kiel, vochten in het
+lage, dol en kwaadaardig aan 't vernietigen van elkaâr, tuimelden zij
+met de roode vlamkoppen in de zwartnatte dalen. Duister geheel en al was
+het schip komen te staan voor den rooden nacht; een gehoornd monster,
+triomfantelijk en architecturaal, dat snuivend in zijn vaart, de booten
+buitenboords aan de kromhouten hangend, langs de flanken meêdroeg als
+buit van gevangen haaien.... Wat dreef daar op de zee, was het niet een
+hoog-neuzig aangezicht liggend op het nat, bleek in de woeling spoelend
+met blauw-open oogen....
+
+Door den smook als neêrduizelend van uit den gansch onzichtbren hemel,
+plonsde de Atlantic gelijk een zwaar zwembeest vooruit, weêrbaar
+knarsend, scharmaaiend van ijzer, delvend zijn gang door den nacht.
+
+.... Wat zou het geven, wat zou er komen voor hem uit al dat duister;
+een verdoemenis was de nacht, glanzend afgrondelijk, slaand' tegen
+slaande beneden.... Waarom was die rookvlag in het want almaar....
+waarom troostte niet wat licht hier in de zwarte zwaarte der ziel....
+
+.... O.... de ontzetting beginnend, nu, nu, nu.... hoog.... laag....
+buiten, binnen, hier en van daarginds.... Hoor.... het water het zwarte,
+het huilt.... de diepte klokt, voel den regen wimperen.... het zijn al
+tranen.... gevangen zijn ze in den heeten mond.... val water in buien
+uit, zie ik wil ze drinken uit mijn geholde handen....
+
+Wat te bestaan, waar was wat licht.... o, de barre angst voor het leven
+voorgevoeld, van altijd allen tegen éen....
+
+.... Daar was de ontbering die het begeeren lam slaat en uitmergelt de
+verlangens; daar was de ellende die het lijf verminkt.... daar kwam ze
+de verschrikkelijke Honger in den Nacht.... Daar stond zij de
+gerimpelde, de dorre van ouderdom, de furie met de droge tepels en
+naakt.... Oogen stekelen in het kopkarkas en haar mond is zinloos
+tragisch in den boog der lippen. Nu neemt ze de floers-vlerken op,
+buigend naar de slippen, dat haar er 't vel van kraakt. En zij spant ze
+meêwarig tot een huif om haar hooge dorheid, lacht, ja lacht, belooft
+den dood en vervliegt in 't zwart.
+
+Waarom bleef die jammerlijke glinstering van oogen daar op het
+water?.... was er dan geen dag meer, wachter, waar is het licht, waarom
+braakt de toren geen vlammen hier in het ziedende zwart? Het kookt en
+het borrelt maar voort, en er is geen vuur; de haren worden klam als van
+een verdronkene, de oogen zijn kil en de handen klam, het danst onder de
+voeten, het is een golf in den steunloozen nacht.... Wachter, keer de
+mechanieken.... toren.. uw lach....
+
+En 't was als een vonk uit een vergeten waakvuur dat de storm weêr
+aanblaast, als een ster die wakker staat en uitspat in het ruim; dan
+als een brand staâg in den nacht gestoken, de bliksemblik, het siderale
+licht van het groene torenoog. Helsch in de duisternis ging het den
+chaos doorvorschen. Maar slagbui van regen tusschen bergen blinkend,
+bevlaagd door zon uit een donderwolkscheur, zoo bundelde het schijnsel
+nu neêr, gleed van onder het half-toegegane oog de laaiende blik aan
+over het akelige water.
+
+Verschenen was de zee: een nachtvlakte vol oorlog onder een kille maan;
+een platgebrand land zwart nog van laag tumult. Stoeten van kruipers op
+knieën met glibberenden rug, hobbelden alle de ellendige golven,
+schuimend, nekkend elkaâr, in den wedloop stortend, grijpend, willend
+vernietigen, weêr overstortend.
+
+Heftig had Johan zich losgezet van de wering en hij stond in den
+schrikschijn van het groene licht, dat onder de brug door, sproeiend
+stekelige slagschaduwen over het planken dek was komen schraaien,
+spinnend er de naden van onder zijn voeten als lijnen van telegrafen. En
+hij zag een lange slang met fosforkringels op haar huid, een touw,
+kruipen langs de verschansing, omrollen dan een bout, worgend om een
+hals....
+
+Onder het rood geworden torenoog was d'Oceaan gaan bloeden. Plots donker
+geronnen drongen de stommelende golven de barsche boot rondom, die,
+burcht van toornig agaat dat op kanten en facetten rinkelt, het booze
+gefonkel hief in mast en want, en van katrollen het vurig gekogel, en op
+rondassen en oorlogstuig. 't Schip stond in 't rooie gegloor, waggelde,
+doch opstootend zijn gestookten stoomadem, dreunde het neêr, plompend
+ging zijn macht voort door de moordzee die van verslagenen dreef.
+
+Rond in de gruwelijk incarnate zee zwommen de wringenden uit den baaierd
+los, tot sombere slagorden van baren, baren bergend baren, baren die
+baren baarden, slag-armend en met vlammende spiralen voor den buik,
+naderden zij daar waar de klaarheid wijlde van het felle toren-turen.
+Wentelend rood, woelend bloed; zij delgden zich borsten over ruggen,
+schuimmuilen vielen er in plassend bloed; zij drupten den schijn van
+ooglichtingen vol, valsch in de kringsels en de stroomsels van de
+draaiende haren. Dan schoven er de roode dooden gestoken en bobbelden en
+wentelden en wielden.
+
+De blik week.... de lichtschoof kromp op, maar bleef, zwalkende vloek,
+boven de waterwereld branden, die keerend zijn afgronden voortdurendlijk
+om, barbaarsch en laag praalde verzadigd met het oude rood. Het oog
+kneep dicht.... en onder den stuipenden toren verbloedde de Oceaan....
+
+Alom wolkte de nacht, kolkte de barnende nacht. En 't was Johan of de
+ooren hem groeiden tot maatlooze zwarte plantbladen naast het hoofd in
+'t natte vlagge-waaien van den wind. De verten rondde het gerommel van
+krijg en kwaad weêr, de diepte bruiste, zwolg grollen op en grimassen
+van geluid. Uit het wellen, uit het lekken borrelden klokken, monden die
+vol water gaan, 't verstikkend overgeven; klakken van handen knalden,
+het water slaande, het water dat toch niet houdt, om te zoeken den
+vlottenden stroohalm in 't vliedende water. Verbolgen loeien, het
+hoog-òp verzet; het vloeien, het lijdzaam gaan liggen in de
+doodenzee.... De kolk stond overeind, wervelend bewoog zwart in zwart,
+bepreveld, belipt, beknerst, begrijnsd, bewrongen, bekronkeld en
+beklaagd en beschreid. Werd daar de zee niet glinsterig nu, bezwermd met
+millioenen confuse insekten, zwoegde er de boot niet door, met onder
+aan den boeg almaar den gefloersden slag van een doodstrom?
+
+Van zijn plek gejaagd was Johan gaan klimmen tegen de loopvaart in van
+het schip als tegen een zwarten berg. Daar in het midden wou hij zijn,
+daar danste de vloer niet, daar ging het niet òp, daar ging het niet
+neêr.
+
+'t Grafzwart druischte overal; langs den draad der verschansing gleed de
+arme hand. Nachtdingen roerden in den poel, scheerden er uit los en
+voorbij het gesperd-zijn van de oogen in adem-wasem. Nu, nu, nu, sloeg
+het heete hart; zoo onophoudelijk alleen, om het tegen te willen gaan,
+om het te willen uitrukken en te werpen hier in het aangaan van de
+golven....
+
+Uit het dreunende binnen van de boot droomden stemmen los, huiverig
+genot-koud, heel-even gelach. De wind zoog in het trapgat, met den voet
+had hij koortsig de deur naar den kuil gezocht; in lange weeningen
+verzong zich nog de zee, toen hij ze al voor zich had de roode
+menschen-schijnsels....
+
+Een hoofd in een hand gloeide op van-achter de tafel met de periodieken;
+vingers, werktuigelijke dingen, aaiden, werend iets onteziens als
+spinraggen boven de oogen weg.
+
+Luisterend hoogde het hoofd.... de zee zong.... De hand met de
+flonkerstip van een juweel begon de snorharen te streelen, als om er
+goud uit te spinnen. Want met bevlamden strot lag een tweede gezicht
+aandachtig te praten naar den zolder, onbekende taal in pluizen van
+rook.... de zee zong....
+
+Het eerste hoofd met het haar in schaduw, zonder de hand, als een klomp
+oud goud, verrimpelde in stil lachen, een oogenblik, want
+strak-verdwaasd zakte het in 't week-donkere van de schouders en tuurde
+onder de lampen door naar Johan in de deur gebleven.
+
+.... Twee blauwe ster-oogen brandden er geheimvol.... toen.... maar al
+joeg Johan zich langs de trap weêr naar boven, hebbend dien weenenden
+blik al zoo lang gekend en nu zien sterven.
+
+       *       *       *       *       *
+
+       *       *       *       *       *
+
+Nu klaagden zware waaiingen om het schip, de toren sliep weg in het
+duister; nu gaan de sentimenten over de wereld weg....
+
+.... Nog draagt de zee wel den wind van 't verlangen....
+
+.... Zie, zie, 't is alles een wonderspel; de koninklijke deernis gaat
+in lang watergewaad.... mannen en vrouwen.... zuiver onder de gouden
+passiën, roemzingen zacht om wat is gestorven.... kinderen nog....
+dragend den sleep henen over het delireeren van de zee....
+
+       *       *       *       *       *
+
+De wind waait in 't niet.... vult de wereld met gedroom....
+
+Water verruischt naar alle randen....
+
+De Atlantic zwaar zwemmend plompt met roodwankend toplicht vast voort
+door diepen droom.
+
+En Johan staat nog op den boeg te droomen in dien droom....
+
+
+
+
+Transcriber's notes
+
+- Some minor punctuation errors and typos have been corrected silently.
+- This work has appeared substantially differently in other editions.
+  We show the text and spelling found in one version, which may not be
+  standard.
+- Changed "fantaisiehoed" to "fantasiehoed" in "zijn hoofd onder den
+  fantaisiehoed."
+- Changed the accent grave on the last 'o' in "'t hoofd óp, licht;
+  schouders òp," to an accent acute.
+- Nested quotes were changed to the form "... '...' ...", with
+  single quotes as the inner quotes.
+- Changed "Silvory" to "Sivory" in "midden in de steeg Silvory's kroeg
+  uitwalmde".
+- Changed "moeilijk" to "moeielijk" in "moeielijk-geweten leven
+  daarginds".
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Gekken, by Jac. Van Looy
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GEKKEN ***
+
+***** This file should be named 27994-8.txt or 27994-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/7/9/9/27994/
+
+Produced by Anna Tuinman, Eline Visser and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.