diff options
Diffstat (limited to '27961-8.txt')
| -rw-r--r-- | 27961-8.txt | 1680 |
1 files changed, 1680 insertions, 0 deletions
diff --git a/27961-8.txt b/27961-8.txt new file mode 100644 index 0000000..8f80a5f --- /dev/null +++ b/27961-8.txt @@ -0,0 +1,1680 @@ +The Project Gutenberg EBook of Op Martinique en Sint-Vincent, de +veelgeteisterde eilanden, by G. Verschuur + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Op Martinique en Sint-Vincent, de veelgeteisterde eilanden + De Aarde en haar Volken, 1904 + +Author: G. Verschuur + +Release Date: February 1, 2009 [EBook #27961] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARTINIQUE EN SINT-VINCENT *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + +OP MARTINIQUE EN SINT-VINCENT, DE VEELGETEISTERDE EILANDEN. + +Naar het Fransch van G. Verschuur. + + +Onze landgenoot, de heer G. Verschuur, wereldreiziger en cosmopoliet +als weinig Nederlanders, heeft in de Tour du Monde van 12 en 19 +September 1903 het hierna volgend reisverhaal doen verschijnen, waarvan +het ons aangenaam is onzen lezers de vertaling te kunnen aanbieden. + + + +I + +Daar ik Martinique goed ken, dank zij drie vroegere reizen, waarbij +ik veel zag van Saint-Pierre en omstreken, had ik lust, mij eens op +de plaats zelf rekenschap te geven van den omvang der ramp, die, +buiten de vreeselijke uitbarsting van Krakatau in de Soendastraat +van 1883, in de geschiedenis der menschheid haar wederga niet +vindt. Ik zou tegelijkertijd ook 't eiland Sint-Vincent bezoeken, +dat eveneens door het geweld van den daar zich verheffenden vulkaan +vernield was. Ik scheepte mij in op een engelsche paketboot, die van +Southampton vertrekt, en nadat wij op Trinidad waren overgegaan op +een ander schip van dezelfde maatschappij, kwam ik te Fort de France +aan op den morgen van den 7den Januari 1903. + +Mijn eerste bezoek geldt den gouverneur, in wiens welwillendheid ik +aanbevolen ben door den minister van koloniën. + +De heer Lemaire stelt mij voor aan den heer Lacroix, het hoofd van de +wetenschappelijke commissie, ter bestudeering van den vulkaan naar +het eiland gezonden, en ik krijg de toestemming, om den kundigen +onderzoeker te vergezellen op de exploratietochten in het verwoeste +gebied. De heer Lacroix heeft te zijner beschikking een boot van den +staat, 't adviesjacht de Jouffroy, gestationneerd te Fort de France; +de vriendelijke commandant, luitenant Dieulafé, biedt mij gaarne +gastvrijheid aan op zijn schip. + +In de vier weken, die ik op Martinique heb doorgebracht, +heb ik dikwijls den heer Lacroix aan boord van het jacht kunnen +vergezellen. Men vertrok dan meestal bij zonsopgang en keerde eerst in +den avond terug. Vanaf Carbet, waar de verwoesting begint, tot Prêcheur +doet zich aan het oog een somber, schrikwekkend schouwspel voor. Dit +is ledigheid en dood, en één oogopslag is voldoende, om 't gruwelijk +drama voor den geest weer op te roepen, dat hier is afgespeeld, +en de enkele seconden te doen herleven, waarin titanische krachten +tijd hebben gevonden om een geheele stad tot poeder te verkruimelen +en hare acht-en-twintig duizend inwoners te dooden. + +Telkens als wij ons naar de plaats van het onheil begaven, kruiste +de Jouffroy uren aaneen tusschen Carbet en Prêcheur, waarbij de heer +Lacroix aanhoudend den berg in het oog hield met den gewoonlijk in +dampen gehulden top en een photografie ervan opnam, zoo gauw het even +helder werd en de kegel zichtbaar was. Op verschillende punten der +kust voeren wij in de sloep naar den wal, en de matrozen namen ons +op hun stevige ruggen, om ons neer te zetten op het strand. + +Zoo heb ik herhaalde malen tusschen de hoopen verbrokkelde muren, +verkalkte voorwerpen en verwrongen ijzerwerk rondgeloopen op de plek, +waar eertijds Saint-Pierre lag, de mooiste en tegelijk de modernste +stad in de zee der Antillen. 't Was onmogelijk, den weg te vinden in +dien gruwelijken wirwar. Ik kon noch mijn vroeger hôtel opsporen, +noch de huizen, die mij vroeger bekend waren geweest, en evenmin +de geringste sporen van de groote markthal van gegoten ijzer, met +pilaren van meer dan 30 centimeter dikte. Alleen de tristes débris +der kathedraal steken op uit een reeks van muurbrokken. Te midden +van steenen en asch liggen eenige brandkasten, verroest en ingedrukt, +blijken van de rooverijen, die gepleegd zijn op den dag na de ramp, +toen een bende boosdoeners de ruïnen bezocht, om er plundering +en diefstal te bedrijven. De autoriteiten hebben gezorgd voor de +redding der waarden, aanwezig in de kelders der bank; maar voor 't +overige hebben zij zich onthouden, zoodat de dieven, van alle kanten +in hun booten toegestroomd, vrij spel hebben gehad. Men heeft later +enkelen gearresteerd en ze tot vijf jaar gevangenisstraf veroordeeld; +maar de rechtbank, waarin hoofdzakelijk kleurlingen zitting hebben, +heeft hen in hooger beroep vrijgesproken! + +Wat den algemeenen aanblik betreft, dien men heeft van een heuvel +achter de stad, en waar ik na een lastige klauterpartij aanlandde, +kan men Saint-Pierre bij niets beter vergelijken dan bij Pompeji; +op enkele plaatsen is de overeenkomst zelfs treffend. Aan den rand +der stad, naar Carbet toe, stond op een hoogte een Mariabeeld; het +voetstuk is niet verwrikt, maar het beeld, dat meer dan drie meter +hoog was, is weggeslingerd tot op veertien meter afstands. + +Toen ik de vroegere rivier, de Roxelane, opzocht aan den buitenkant der +stad, trachtte ik te ontdekken, wat er van het fort was overgebleven; +maar ik bespeurde enkel een kleine verhooging van den bodem. Hoopen +asch en slijk hebben de verschillende gebouwen begraven, en een +sombere doodswade ligt uitgespreid over honderden lijken. + +Zal men later dat onmetelijk kerkhof gaan ontgraven? Zullen de +groote kosten, aan die werkzaamheden verbonden, worden goedgemaakt +door de verkregen resultaten, vooral zoo men in aanmerking neemt het +gevaar, dat de bouw van een nieuwe stad op de plaats der oude zou +meebrengen? Ik kan het niet aannemen, ook omdat men dan zou handelen +tegen het weloverwogen advies van den heer Lacroix. Deze toch gaat +maar voort, de onvoorzichtigheid te veroordeelen van degenen, die zich +te dicht in de buurt van het verwoeste gebied wagen. De vulkaan heeft +door de gruwelijke les, die hij zoo pas gegeven heeft, bewezen, hoe in +zijn nabijheid het gevaar voortdurend dreigt; dus zal men verstandig +doen, het gedeelte van het eiland voor goed te verlaten, dat nu in een +woestijn veranderd is. De overweldigende groeikracht van de tropische +plantenwereld zal reeds in de naaste toekomst de massa stof en puin, +die den grond bedekt, met een groen waas overtrekken. Varens, struiken +en boomen zullen volgen, en binnen korten tijd zal de vlakte, die nu +woest en ledig is, weer een rijk plantenkleed dragen. Naar den kant +van Carbet wijst men mij reeds een groenen heuvel, die na de ramp +geheel dor was en met asch bedekt. Er zal niet anders overblijven +van hetgeen daar in den grond begraven is, dan de herinnering; men +zal elkaâr de plek wijzen, waar zich eertijds een belangrijke stad +verhief, zooals men aan den voet van den Vesuvius zich bij benadering +de plaats liet wijzen, waar Pompeji had gelegen, eerst achttien eeuwen +later door een toeval aan het licht gebracht. + +De eerste uitingen der werkzaamheid van de Montagne Pelé dateeren +van het begin van April 1902. Toen zag men fumarolen in den ouden +krater ontstaan. Het water van de Rivière Blanche, welke stroom +aan den voet van den krater ontspringt, steeg terzelfdertijd op +merkbare wijze. Den 3den Mei worden er ontploffingen gehoord en een +dichte aschregen verspreidt schrik onder de bevolking, die de vlucht +begint te nemen. Den 5den wordt de fabriek Guérin verzwolgen in een +stroom van slijk en steenen, die uit den vulkaan ontsnapt is. Die +stortvloed werpt zich binnen enkele minuten over vele kilometers en +verwoest er alles. De volgende dagen nemen de ontploffingen toe in +aantal, en men ziet vuur uit den krater komen. Op dat oogenblik nog +telefoneert een geleerde(!) uit Saint-Pierre naar Fort de France, +dat er niets te vreezen is. + +Op den morgen van den 8sten is de berg schrikwekkend om te zien; hij +is geheel zwart en in rook gehuld. Plotseling, volgens het verhaal van +een der weinige overlevenden van het engelsche schip, de Roddam, die +zich op het dek bevond, doet zich een geweldige ontploffing hooren, +en een dichte, zwarte wolk daalt van den berg neer in de richting van +de stad. Die wolk doorklieven felle bliksemstralen; binnen de drie +minuten is zij Saint-Pierre voorbij en heeft Carbet bereikt. Daar +barst zij uiteen, verwoest de huizen, werpt boomen omver, doodt in een +oogwenk alle menschen, vernielt de schepen in de haven of ontneemt +hun masten en tuig, doet kleine vaartuigen zinken en drijft de zee +met kracht omhoog. + +Alles vliegt tegelijk in brand; van 18 schepen is er slechts een enkel, +de pasgenoemde Roddam, dat ontkomt en Sint-Lucia bereiken kan. Het +grootste deel van de bemanning is gedood; die niet gestorven zijn, +hebben vreeselijke brandwonden. De kapitein had, hoewel zwaar gekneusd, +nog kracht gevonden om het anker af te snijden, 't roer te grijpen en +in volle zee de wijk te nemen. Men heeft mij te Sint-Lucia verteld, +dat de hoeveelheid asch, waarmee de Roddam overdekt was, op 120 ton +geschat is geworden. En in die massa lagen een tiental onherkenbare, +verkalkte voorwerpen, de lijken der slachtoffers. + +De Grappler, stoomboot van 1000 ton in dienst der Kabelmaatschappij van +de Antillen en van Panama, vloog in brand en zonk; ook de Roraima, een +paketboot uit Amerika met verscheiden passagiers aan boord. Die kwamen +allen om, met uitzondering van een kind, dat in een hut was opgesloten +en als door een wonder gered werd op het laatste oogenblik. De andere +schepen ondergingen 't zelfde lot, en de zee lag vol stukken wrakhout +en lijken, toen de kruiser Suchet de brandende stad kon naderen en nog +enkele personen kon redden, die zich aan hout en planken vastklemden. + +De meeningen der geleerden wijken eenigszins uiteen in zake de +samenstelling der vernielende wolk. Zij moet in haar reuzenomvang in +hoofdzaak hebben bestaan uit waterdamp en asch. De stoom, die onder +hooge drukking in de diepte van den krater was, een drukking van +verscheiden duizenden atmosferen, heeft in de ruimte de vulkanische +producten weggeslingerd, kokend in de zee van gloeiende stoffen. De +heer Camille Flammarion is van oordeel, dat er electriciteit bij in +het spel is gekomen als gevolg der eruptie, maar niet als oorzaak. Hij +denkt, dat het ontvlambare gassen zijn geweest en dat de slachtoffers +omgekomen zijn, doordat ze, zooals de mijnwerkers zeggen, "vuur hebben +geslikt," dus dat ze van binnen verbrand zijn. De gassen moeten asch +en steentjes of lapilli van zeer hooge temperatuur hebben meegevoerd, +en ze moeten een groote hoeveelheid zwavelwaterstof bevat hebben, +die door electrische ontladingen plotseling ontvlamd is. Zoo zou men +de algemeene en plotselinge ontbranding kunnen verklaren. Het vuur +heeft zonder twijfel een krachtig voedsel gevonden in de duizenden +hectoliters rhum, bewaard in de magazijnen der stad. + +In allen gevalle is het boven allen twijfel verheven, dat geen der +ongelukkigen een zwaren doodstrijd heeft gehad. Ze zijn als door een +bliksemslag gedood, en de verstikking is onmiddellijk ingetreden; +dat blijkt duidelijk uit den stand, waarin sommige lijken zijn +gevonden. De dagbladen hebben veel voorbeelden bijgebracht, die deze +thans wel als onbetwistbaar aan te nemen stelling bevestigen. Ik zou +nog kunnen meedeelen, dat een gendarme het lijk heeft gezien van een +vrouw, op een laag bankje gezeten, bezig een banaan te schillen en dat +vóór het huis van een dokter men het rijtuig heeft zien liggen tegen +den gevel aan, terwijl het paard half verkoold was, maar nog op zijn +beenen stond en de koetsier uitgestrekt lag tegen een der achterwielen. + +De door het algemeene in brand vliegen ontstane warmte moet een +ongehoorde hoogte hebben bereikt. Voorwerpen van glas en porselein, +bij de opgravingen voor den dag gebracht, waren week geworden, +half gesmolten en verwrongen, zonder toch eenige breuk of scherf +te vertoonen; men vond ze op de zonderlingste wijze vervormd. Het +aardewerk heeft een metaalglans gekregen, die doet denken aan +nieuwerwetsche methoden van bewerking, en onder het puin heeft men +borden, kopjes en bekers gevonden, die, oorspronkelijk wit, nu alle +kleuren van den regenboog vertoonden. + +De eerste geologen, die de ruïnen van Saint-Pierre hebben onderzocht, +waren de professoren Hovey en Heilprin uit Amerika. Op denzelfden +dag, waarop de telegraaf het tragische nieuws bracht, begon men te +New-York te werken, en reeds den volgenden dag werd een vergadering +van geleerden gehouden; er werd een schip bevracht en den 15den vertrok +de heer Hovey als leider van een wetenschappelijke commissie, die den +19den op Martinique aankwam. Viermaal ondernam men een bestijging van +den vulkaan. De heer Heilprin kwam einde Mei en wist tot tweemaal +toe den krater te bereiken. De fransche commissie is eerst op 20 +Juni aangekomen. + +De heer Heilprin, die zeer bekend is door zijn geologisch werk, +heeft een groot deel van zijn wetenschappelijke loopbaan gewijd +aan de studie der vulkanen, zoowel in Mexico en Guatemala als in de +andere vulkanische gebieden van Amerika. Ik vertaal uit zijn rapport, +dat dadelijk na zijn terugkomst werd gepubliceerd, deze zinnen: "De +doorgang van de gaswolk of liever van de vernielingshoos, moet op den +dampkring de uitwerking hebben gehad van een cycloon; daar dragen de +ruïnen van Saint-Pierre de duidelijkste sporen van. Het is moeilijk +te beslissen, in hoe ver electrische ontladingen deel hebben gehad +aan de verwoesting van de hoofdstad. Vast staat, dat er ontladingen +van dien aard hebben plaats gehad; metalen en aardewerk vertoonen +duidelijke blijken van de passage van den electrischen stroom." + +Deze geleerde neemt aan, dat de gebeurtenissen, die hebben plaats +gehad, vrij belangrijke verhoogingen of verlagingen moeten hebben +teweeggebracht in den zeebodem. Er is nog heel weinig ernstig gelood +tot nu toe in de buurt van Martinique, Sint-Vincent en de andere +eilanden, en de weinige gedane peilingen zouden schijnen aan te +duiden, dat er geen merkbare veranderingen vielen te constateeren in +'t niveau der diepte dichtbij de kusten. Maar niettemin is het waar, +dat op de kust van Mexico nog kort geleden een ondiepte geconstateerd +is op een plek, waar 't peillood vóór de uitbarstingen van 1902 +een diepte van 800 M. aanwees. De heer Heilprin verklaart, dat de +Caraïbische Zee het dunste gedeelte van de aardkorst bedekt, en dat +de Golf van Mexico haar oorsprong heeft te danken aan een onmetelijke +instorting van lang vervlogen tijden. Van dit beginsel uitgaande, +zou het verdwijnen van een of meer der vulkanische eilandjes tusschen +Sint-Kitts en Sint-Lucia volkomen goed mogelijk zijn. + +De heer Lacroix heeft geconstateerd, dat de dampuitstootingen of +fumarolen in de Rivière Blanche zich niet enkel aan den vasten wal +hebben voorgedaan, maar dat zij tot in zee zijn voorgekomen. Daar, +waar zij zich in zee hebben voortgezet, is de onderzeesche kabel +gebroken op ongeveer tien mijlen afstands van de kust, zoowel op +5 en op 30 Mei, als op 8 Juli. Toen men den 11den Juni den kabel, +gebroken den 30sten Mei, ophaalde uit een diepte van 1200 vadem, was +de teer erin geheel week. En op den morgen van den 5den Mei, vóór +de catastrophe met de fabriek Guérin, is er een groote hoeveelheid +doode visch uit zee komen aandrijven juist in die buurt. + +De commandant van de Pouyer-Quertier, werkzaam bij den franschen +kabel, spreekt ook van zulke warmteverschijnselen in de diepte van +den oceaan en wijst op de betrekking, die er moet bestaan tusschen +de hevige zeestroomen, die hij heeft waargenomen en de vulkanische +verschijnselen van die maanden. Bij mijn terugkeer in Europa versterkte +een mededeeling over peilingen, in de buurt der Azoren gedaan, tijdens +den jongsten tocht van den vorst van Monaco, mij in mijn opvatting, dat +de zeebodem hoogst waarschijnlijk sterk bewogen moet zijn geworden, +zelfs tot op grooten afstand van de Antillen. De inlichtingen, +verstrekt door kapitein Chaves, directeur van 't observatorium van +Ponta Delgada op de Azoren, laten geen twijfel over, of er hebben +zich daar stoornissen voorgedaan, al zullen de bijzonderheden ons +misschien eerst veel later worden onthuld, als uitkomst van zeer +talrijke peilingen en in de gewone rapporten der scheepskapiteins. + +De kabel, die de eilanden Terceira en Pico verbindt, is op 8 Mei, +den dag der ramp van Martinique, op twee plaatsen, 12 mijlen van +elkander verwijderd, gebroken op diepten van 1512 en 1418 M. Eén der +uiteinden droeg de duidelijke sporen van een zeer hooge temperatuur. + +Onafhankelijk hiervan is een andere waarneming, in den Azorenarchipel +gedaan, niet onbelangrijk. Op een diepte van 900 M., waar de normale +temperatuur ongeveer 9 graden bedraagt, heeft men een warmtegraad +van 13 1/2 graad waargenomen. + +Ik ben driemaal te Prêcheur geweest. De verwoesting van dit deel der +kust is niet veroorzaakt door opwaartsche drukking van de gassen, +maar moet worden toegeschreven aan geweldige stormvloeden en enorme +aschregens. Men zou meenen in de woestijn te zijn; op sommige plaatsen +zakt de voet in de diepte weg, als bij een wandeling door de duinen +aan de Noordzeekusten. De meeste huizen van het vroegere dorp zijn +verpletterd, plat gedrukt; hier en daar steekt een matras of een +gebroken meubelstuk op uit de aschhoopen. Ik zie, hoe een rail van +de tram tusschen Prêcheur en Saint-Pierre verscheiden meubels omhoog +houdt. + +Door een uitgevallen kozijn aan de voorzij kan men wat er over is van +een ingestort huis in oogenschouw nemen. Ik schuif niet zonder moeite +door de opening naar binnen in het vertrek, waar plotseling de rust +verstoord werd. Duidelijk krijg ik een indruk van de overhaasting, +waarin de bewoners hebben moeten vluchten. De vloer met asch bedekt, +ligt vol huishoudelijke artikelen, kasboeken, brieven, kleederen. Onder +een omgeworpen stoeltje vind ik een beeldje van den H. Antonius +van Padua. + +Rondom het dorp zijn alle hoogten kaal geworden; de plantengroei +is totaal verdwenen. Een onmetelijk lijkkleed van asch, lichtgrijs +van kleur, breidt zich uit, zoo ver 't gezicht reikt, en de enkele +boomen, die zijn blijven staan, ontdaan van takken en bladeren, +zien er uit als schimmen, spoken en geraamten; het lijkt een veld, +nadat den vorigen dag de slag geleverd is. + +Toen wij vóór de Rivière Blanche langs voeren en ons bij de Rivière +Sèche en de Rivière des Pères ophielden, was de heer Lacroix +zoo vriendelijk, mijn aandacht te vestigen op de groote kloof, +die van den top van den berg in schuine helling voortloopt tot het +strand. Daarlangs banen zich nog bij tusschenpoozen de conglomeraten, +door den vulkaan uitgestooten, een weg. Bij een onzer tochten hebben +wij het geluk gehad, om acht uur 's avonds een kleine uitbarsting +bij te wonen. De kegel van den Mont Pelé, nu vrij van wolken, +vertoonde ons zijn vuurbol, terwijl gloeiende conglomeraten in +het ravijn vloeiden. De kegel van den veelbesproken vulkaan, die +onder voortdurende observatie wordt gehouden door den heer Lacroix, +verandert ieder oogenblik. Nu eens wordt hij hooger, dan lager naar +gelang van de optredende uitbarstingen en instortingen. Gedurende +mijn verblijf op Martinique had hij een neiging, om in te schrompelen; +later heb ik gehoord, dat hij in Maart weer een hoogte van 1566 M. had +bereikt. Eens, toen wij met de Jouffroy vóór den berg langs kruisten, +hebben wij hem gezien met een spleet door den top, zoodat het leek, +alsof twee vingers rechtop in de lucht wezen. + +Op een nacht blijven wij bij Carbet voor anker liggen, waarschijnlijk +op dezelfde plek, waar Columbus aan wal ging op zijn vierde reis, in +1502. Het dorp heeft zeer weinig te lijden gehad onder de uitbarsting +van 8 Mei, want de moordende hoos hield stil bij de eerste huizen; +maar de plaats is later verwoest door een enorm hoogen vloed, die op +20 Mei zich heeft vertoond. De zee is toen over een ruimte van 150 +M. op het land gestort met golven van ongeveer twee meter hoogte. Er +wordt mij een huis gewezen, op welks dak een boot gestrand is. De +commandant Dieulafé kwam er den dag na de ramp en voerde naar Fort +de France tweehonderd-veertig kustbewoners mee. + +Hoe goed kan ik mij, staande op het dek der boot en kijkend naar het +wegje, dat Saint-Pierre met Carbet vereenigde, het drama voorstellen, +dat daar moet zijn afgespeeld. De bewoners van den buitenkant der stad, +doodelijk verschrikt door de zwarte wolk, die zich in hunne richting +bewoog, vluchtten allen naar het naburige dorp. De ongelukkigen hebben +maar eenige oogenblikken langer in angst geleefd, want zij konden +het niet bereiken. Men heeft een massa lijken op dien weg gevonden, +allen liggend naar denzelfden kant met het gelaat ter aarde. + +In de laatste dagen van Januari zette een toeristenstoomboot uit +New-York met honderd-vijftig passagiers, die eerst Sint-Vincent en +Sint-Lucia hadden aangedaan, de menschen aan wal tegenover de ruïnen +van Saint-Pierre. Plotseling komt er een dichte wolk uit den krater, +lost zich op in onmetelijke dampkrullen en werpt steenen en asch uit, +gelukkig in de richting van de Rivière Blanche. De heele troep wordt +als razend, uit kreten van wanhoop en tracht de booten te bereiken. Een +half dozijn stort zich als zinneloos in zee, terwijl een fotograaf uit +Sint-Vincent, die aan den tocht deelneemt, maar aan boord gebleven is, +op de menigte zijn objectief richt. + +Ik wil graag het verwoeste gedeelte in het Noorden van het eiland gaan +zien; maar om dat te doen, zal ik een grooten omweg moeten maken. De +huurrijtuigen zijn schaarsch op Martinique en zijn over 't algemeen zoo +oud, dat men zich er niet aan durft toevertrouwen; bovendien zijn er +in de meeste plaatsen geen hôtels. De gouverneur heeft de buitengewone +vriendelijkheid, een rijtuig van de artillerie te mijner beschikking te +stellen en laat bevelen geven, opdat ik in alle gendarmerie-kazernes +een kamer beschikbaar zal vinden en mijn plaats aan den disch. Dus +zal ik de reis kunnen doen onder uitstekende omstandigheden. + +Ik trek het eiland dwars door tot La Trinité, en langs Sainte-Marie, +Marigot en Lorrain kom ik den derden dag bij Basse-Pointe. Overal op +die route valt de weelderige plantengroei van het land te bewonderen +en de vruchtbaarbeid van den grond, waarop alles zou kunnen worden +verbouwd, als maar de kolonist aan den eenen en de vlijtige boer +aan den anderen kant de plaats wilden innemen van den neger, dien +treurigen arbeider. 't Is waar, dat ik op het laatste deel van het +traject wat aanplantingen ontmoet, vooral van suikerriet, en meer vee, +dan ik eerst waarschijnlijk had geacht. + +Hier ziet men geen spoor van de verwoestingen door den vulkaan; maar +te Basse-Pointe begint weer de droevige aanblik. Het dorp is verwoest +geworden door geweldige vloeden, veroorzaakt door de overvloedige +regens, die in de maand Mei op de uitbarstingen zijn gevolgd. Daar +alle plantengroei op de hellingen van den berg verdwenen was, heeft het +door niets tegengehouden water het tufgesteente in beweging gebracht, +evenals de conglomeraten en de steenen, heeft boomen ontworteld en +den grond opgebroken. De stroomen hebben de huizen doen instorten, +terwijl ze hoopen steenblokken en boomstammen voortstuwden, en de +bedding der rivier is opgevuld tot een hoogte van bij de 5 M. Ik zie +huizen, waarvan alleen het dak boven den verschrikkelijken chaos +opsteekt. Op het strand heeft de neergestorte massa belangrijke +inzakkingen teweeggebracht, zoodat de delta grooter is geworden; +de baai is over een lengte van 120 M. volkomen verstopt geraakt. De +bewoners van het dorp hebben zich kunnen redden met uitzondering van +een vrouw, die ziek te bed lag. + +Langs een vrij bezwaarlijken weg bereik ik het dorp Ajoupa-Bouillon, +den 30sten Augustus tegelijk met Morne-Rouge verwoest door een nieuwe +en vreeselijke uitbarsting van den Mont Pelé. De beide plaatsen, +met nog een paar andere uit de buurt, zijn in een enkel oogenblik +overdekt geworden met stortvloeden van kokend slijk en water; de +eerste buitendien nog getroffen door een massa steenen en heete +asch. Deze ramp heeft aan ongeveer 1500 slachtoffers te Morne-Rouge +het leven gekost en aan 400 te Ajoupa-Bouillon. In laatstgenoemd dorp +is het zuidelijk deel gespaard gebleven, en enkele bewoners hebben, +ondanks de raadgevingen, hun bij herhaling toebedeeld, hun huizen weer +betrokken. Ik heb gelegenheid, met een van hen te praten, een man, +die, in zijn huisje opgesloten, de ramp heeft overleefd. + +De wolk, die volgens hem bestond uit heete asch en kokend water, +zonder eenige toevoeging van steenen, kwam van den berg naar beneden +met verwonderlijke snelheid, alles wat zij op haar weg vond, op +zij schuivend en vernielend. Veel menschen werden oogenblikkelijk +verstikt; anderen kregen afgrijselijke wonden, waarin de asch +een korst vormde. Er waren er, die neus en ooren hadden verloren +en verscheiden van deze ongelukkigen bezweken na eenige dagen van +afschuwelijk lijden. Als men zich tusschen de ruïnen beweegt en een +blik werpt op de hoopen puin, is het, of men de uitwerking van een +cycloon vóór zich ziet. Er zijn huizen totaal versplinterd, alsof ze +in een vijzel waren fijngestampt. + +Van Morne-Rouge, dat coquette dorpje, dat ieder toerist vroeger +ging bezoeken, is nu niets anders over dan een deel der kerk en een +paar huizen. + +Voordat ik Lorrain weer bereikte, hield ik mij te Assier op, +waar de heer Lacroix een tweeden post heeft opgericht, om den +gevaarlijken buurman te kunnen observeeren. Het hoofdobservatorium +is bij Fond-Saint-Denis op een hoogte, van waar men het verwoeste +gebied geheel beheerscht; het is een soort van kazemat, een echt +fort, met den ingang natuurlijk aan de van den vulkaan afgekeerde +zijde. Men kijkt er op een deel van den krater, en onophoudelijk wordt +de bewaking volgehouden. Elken dag wordt een bulletin naar Fort de +France getelefoneerd, waar het wordt aangeplakt en van waar het wordt +bekend gemaakt in alle gemeenten van het eiland. + +Toen ik in Assier was, stond de post onder leiding van den franschen +zeeofficier Le Cerf, die zoo vriendelijk was mij te vergezellen op mijn +tocht door de omstreken. Ik daal zelfs af in de kleine onderaardsche +schuilplaats, waarvan de toegang door een zeer stevige steenen deur +is afgesloten en die in geval van onraad dienst moet doen. Nog had ik +het geluk, te Assier bij toeval den top vrij van damp te zien; maar de +beide vingers zijn verdwenen; ik zie nu slechts een reuzensuikerbrood, +dat opsteekt in de lucht. + +De brave gendarmen deelen mij, zoowel te Lorrain als op de andere +plaatsen, waar ik hun gastvrijheid heb genoten, zeer aangrijpende +bijzonderheden mee omtrent allertreurigste tooneelen, die zij hebben +bijgewoond. Hun taak is zwaar geweest en hun toewijding is alle +lof waard. Velen van hen zijn omgekomen, zoowel te Saint-Pierre +als te Morne-Rouge, en herhaaldelijk hebben zij geweervuur moeten +doorstaan van plunderende benden. Bedreigd door den vulkaan en +tevens door de gloeiend heete en gespleten terreinen, waar zij van +den morgen tot den avond moesten bezig zijn en vaak ook 's nachts, +gebroken van vermoeienis, waren zij maar blij, als ze hier en daar een +gewonde ontdekten, die nog door dadelijke hulp misschien te redden +was. Als deze flinke kerels er niet waren geweest, zou er veel meer +geplunderd zijn, en tal van ongelukkigen, die geen hulp kregen en +geen lafenis, zouden omgekomen zijn, zonder dat een menschenoor +hun klachten en hun smartkreten opving. Het ambt van gendarme in +de koloniën is een moeilijke post, vooral omdat men ieder uur en in +allerlei weêrgesteldheid naar groote afstanden kan worden geroepen, +en eerst na zes jaren dienst heeft deze bescheiden landsdienaar recht +op een verlof van zes maanden, terwijl de kantoorman, eenige uren per +dag over zijn lessenaar gebogen, en bijna altijd door de politiek in +beslag genomen alsook door de zorg, zijn sigaret niet te laten uitgaan, +eindelooze malen verlof krijgt...... tot herstel van gezondheid! + +Mijne vrienden, de gendarmen, vinden nog den tijd, om in hun vrije +oogenblikken een tuintje in orde te houden en een formeel tegenbewijs +te leveren tegen de bewering van de ledigloopers, dat het klimaat +niet geschikt is voor het kweeken van europeesche groenten. Ik +zie die echter niet enkel groeien, maar ik proef ze aan den disch, +zoowel knolletjes als doperwten, tomaten, salade, wortelen, kool en +druiven zelfs. + +"En de slang, de beruchte Trigonocephalus, de gevaarlijke met den +driehoekigen kop, die eertijds altijd op Martinique onderwerp van +gesprek was, komt die nog evenveel voor als vroeger?" vroeg ik op een +dag aan een brigadier, die mij vergezelde op een uitstapje te paard, +waar we een met dicht struikgewas bezet terrein hadden te passeeren. + +"Veel minder dan vroeger," zei hij mij, "sedert men hier en op +Sint-Lucia den ichneumon heeft ingevoerd, die onrustbarend snel in +aantal toeneemt en een ware slachting aanricht onder de gevaarlijke +kruipende dieren. Maar diezelfde ichneumon, die geen slangen genoeg +meer vindt om te verslinden, begint nu kippen te verorberen en wordt +de schrik van den landbouw." + +De weg van Lorrain naar La Trinité is zeer schilderachtig en loopt +aan dezen kant van 't eiland langs de altijd fel bewogen zee. Vaak is +Marigot het eenige punt aan deze kust, waar men aan land kan gaan. Toen +ik er passeerde wendde zich een schoener naar de baai; maar de vlag, +juist door een beambte aan de haven geheschen, geeft aan, dat ze moet +terugkeeren. Mijn koetsier vertelt mij, dat men dikwijls, om fusten +rhum te kunnen inschepen, ze in zee moet werpen en ze dan met een +boot al duwend naar het schip moet brengen, waar ze aan boord worden +genomen. Na de verwoesting van Saint-Pierre hebben verscheidene in +deze streken gevestigde planters van suikerriet het plan opgevat, +een nieuwe stad in 't leven te roepen op de oostkust of ten minste +de inrichting van een groote haven te La Trinité te ondernemen. Ik +heb echter ter plaatse vernomen, dat men hiervoor weinig steun vindt +bij de autoriteiten. Maar wat zou een spoorweg, die Fort de France +met de oostkust verbond, groote diensten bewijzen en wat zou hij een +zegen zijn voor de ontwikkeling der kolonie! Helaas! De spoorwegen +worden, naar het schijnt, op dit arme Martinique nog ad calendas +graecas verschoven. + +Ik word te Sainte-Marie verwacht door een vriendelijken planter, +die mij te déjeûneeren heeft gevraagd, en die vóór den eten mij zijn +groote bezitting rond leidt. Hier zie ik ten minste wijde velden +suikerriet en word er vervoerd in een klein wagentje op rails met smal +spoor, dat "truc" heet en door een muilezel wordt getrokken. In dit +gastvrij huis ben ik in gezelschap met een eerbiedwaardig grijsaard, +die met zijn vrouw en twee dochters bij zijn schoonzoon inwoont, +eigenaar van de suikerplantage. Hij is wel echt een slachtoffer van de +uitbarsting van den vulkaan, een door de ramp getroffene, zooals ik er +verscheiden in de laatste weken heb ontmoet, volkomen geruïneerd door +het gebeurde, vóór de catastrophe een welvarend man, thans tot den +bedelstaf gebracht. Zijn bezitting te Prêcheur is geheel verwoest, +en de ongelukkige lijdt alleen geen gebrek, omdat de familie zich +over hem heeft ontfermd. + +Weldadigheid is hier op schitterende wijze aan den dag gelegd, zoodra +de berichten van de ramp de harten luider hebben doen kloppen door +de gansche wereld, en millioenen zijn gegeven, om de ongelukkigen +te helpen. Wie zijn echter de werkelijk door de ramp getroffenen, en +welke sommen heeft men aan hen uitgekeerd? En daarentegen, wie hebben +'t meest geprofiteerd van de algemeene edelmoedigheid? + +Een zeer sectarische geest heeft bij de uitdeelingen den toon +aangegeven. Vóór zij hulp verleenden, onderzochten de ambtenaren niet, +hoe de gesteldheid van het slachtoffer, maar welke zijn politieke +overtuiging was, want alles is politiek in dit arme land, en de +blanke bevolking, die gestadig in aantal teruggaat, wordt overstemd +door de meer en meer veldwinnende negerklasse. Die menschen zijn +kiezers vanaf den man, die eenig onderwijs genoten heeft, tot den +eersten den besten straatslijper, die u onbeschaamd aanstaart, +die allerlei gebreken heeft, niets liever wil dan stelen en wiens +traagheid en onverschilligheid aan het ongeloofelijke grenzen. De +uitbarstingen van den Mont-Pelé zijn een bron van inkomsten geworden +voor die bende leegloopers, die maar al te blij zou zijn, als zoo'n +ramp zich herhaalde. + +Wat hebben zij, met uitzondering van een klein aantal van hen, +verloren? In 't geheel niets, omdat zij niets bezaten dan de enkele +vodden, die zij om zich hadden hangen en omdat hun behoeften zeer +beperkt waren; zij zijn plotseling welvarend geworden doordien zij +gratis voedsel, woning en kleeding kregen. Een schip, dat van Fort +de France kwam, heeft geen arbeiders kunnen krijgen, om de lading +te lossen, want de door de ramp getroffenen weigerden te werken, +zelfs voor vier francs per dag. Een boot, uit Amerika gekomen met +levensmiddelen, verkeerde in hetzelfde geval; de bemanning heeft toen +zelve het werk moeten verrichten. Daarentegen vonden de toeristen +altijd gidsen gereed, zooveel ze maar verlangden, om hen te vergezellen +naar de ruïnen van Saint-Pierre; dat was een middel om op de verboden +terreinen te komen en daar ongemerkt hun slag te slaan. + +De politiek, de verkiezingen, ziedaar de spil, waar alles om draait. Er +moesten den 9den Mei verkiezingen te Saint-Pierre plaats hebben; men +wilde niet, dat de bevolking de stad zou verlaten ondanks het dreigende +gevaar. De commissie van geleerden(!) stelde haar gerust en beweerde, +dat er niets te vreezen was. De verwoesting van de fabriek Guérin, +de hevige overstroomingen van de Rivière Blanche, de ontploffingen +in den vulkaan, al die onrustbarende voorteekenen, die het een na +het ander zich voordeden, waren onbeteekenende incidenten. En den +volgenden dag waren tweeduizend blanken, kooplieden met hun gezin, zij +die tezamen het crediet en de traditie in de stad vertegenwoordigden, +de slachtoffers der gruwelijke ramp geworden. + +Bij mijn vraag aan verschillende blanken en creolen, hoeveel zij +ontvangen hadden van de weldadigheidsmillioenen, was het antwoord +steeds precies hetzelfde: niets, volstrekt niets. Ik heb te Fort de +France een ouden planter gesproken, dien ik op een vorige reis had +ontmoet, en die nu geheel geruïneerd was. Hij mocht zich gelukkig +rekenen, omdat hij een bescheiden plaats als employé in een handelshuis +had gekregen, terwijl een neger, die vroeger bij hem in dienst was +geweest en die nooit een stuiver had bezeten, thans in omstandigheden +verkeerde, die hij zich nooit had kunnen droomen, in zijn soort een +renteniertje met een huis en twee hectaren gronds. En hoeveel van +de millioenen is er gebruikt voor de verkiezingspropaganda? Zelfs +gedurende de ramp en daarna waren de autoriteiten vol van dit eene: +de verkiezingen. + +Alleen de inboorlingen hebben van het vette hapje geprofiteerd; +beheerders van de fondsen hebben een deel van den buit weten te +bemachtigen. Een dorpsburgemeester, verkiezingsagent, die op den +voorgrond trad, had de opdracht gekregen, zorg te dragen voor het +onderhoud van twee duizend slachtoffers der ramp; hem werden zeventig +centimes per hoofd en per dag verstrekt. Die weldoener tegen contante +betaling wist het zoo in te richten, dat hij ze in 't leven hield +met twee of drie stuiver per dag en aldus vergaarde hij een aardig +spaarpotje voor zijn ouden dag. + +De tegenwoordige gouverneur, de heer Lemaire, van wien het alle +eerlijke menschen spijt, dat hij niet vroeger is gekomen, om den +Augiasstal te reinigen, heeft een zware taak, en hoewel hij de +goedkeuring wint van allen, die belangstellen in den vooruitgang der +kolonie, staat hij bloot aan de aanvallen der pers, die hem heftige +beleedigingen toevoegt. Ook komt hij natuurlijk in botsing met de +leegloopers, die bij de anarchie van eenige maanden zijde hebben +gesponnen. Zijn plaats daar is geen sinecure, dat heb ik kunnen +waarnemen gedurende de maand, toen ik op het eiland vertoefde. + +Het is mij dikwijls gebeurd, dat ik aangesproken werd door een neger +of een negerin, die een aalmoes vroeg. Die lastige wezens zeggen +dan met huilerige stem, dat ze tot de verongelukten behooren, +en hebben mogelijk gewoond ergens heel ver van het tooneel der +ramp verwijderd. Men zou meenen in het Oosten te zijn, waar altijd +"baschish" wordt gevraagd. + +De gouverneur is met allen mogelijken ijver zich gaan toeleggen +op het stichten van nieuwe dorpen en centra van landbouw voor wie +werken willen en zich weer een positie willen veroveren. Er zijn +daarvan reeds zes of zeven, en ik heb aan de voornaamste een bezoek +gebracht. In het begin was het aantal zwarten van goeden wille heel +klein; ze gaven de voorkeur aan een bedeeling in geld, waarbij ze in +luiheid hun dagen konden slijten. Maar toen ze zagen, dat de tijd van +giften en gaven voorbij was, heeft een zeker aantal van hen besloten, +de spade ter hand te nemen en onder goed ingericht toezicht het huis, +de gereedschappen en het hoekje grond te aanvaarden, die hun gratis +worden verstrekt. Te Tivoli, op den weg naar Balata, ga ik door een +gloednieuw dorp, van ongeveer 150 H.A. oppervlakte, waar een duizendtal +inwoners over 170 zindelijke huisjes zijn verdeeld. + +Daar ik het Zuiden van Martinique niet ken, neem ik met ingenomenheid +de uitnoodiging aan van den heer Lemaire, om hem te vergezellen op +een inspectiereis, die hij heeft te maken. Aan boord van de Jouffroy +begeven wij ons naar Trois-Ilets en naar Anse d'Arlet. Het eerste is +de geboorteplaats van Joséphine de Beauharnais; op eenigen afstand +van het dorp wijst men u nog het nu geheel vervallen huis, waar zij +het eerste levenslicht aanschouwde, terwijl de oude dorpskerk het +graf van haar moeder bevat. De streek is weinig bewoond en ik ontdek +slechts schaarsche sporen van landbouw, ofschoon men kan zien, dat +de grond overal vruchtbaar is. Als ik het laatste jaarverslag van de +kolonie opsla, vind ik slechts een opbrengst van 40 millioen kilo +suiker, 14 1/2 millioen liters tafia en rhum en bijna 1/2 millioen +kilo cacao. Anders niets. Dit diepe verval staat niet met economische +toestanden in verband, maar met traagheid en gebrek aan geest van +initiatief bij de bewoners. + +Te Trois-Ilets stelt de maire aan den gouverneur de eenige vrouw voor, +die de ramp van Saint-Pierre heeft overleefd. Aan den buitenkant der +stad wonend en verschrikt door de nadering der wolk, heeft zij zich +in haar huis gebarricadeerd en is onder een tafel flauw gevallen. Tot +bewustzijn gekomen, zag ze alle leden van haar gezin dood om haar +heen liggen. Ofschoon ze hevig gebrand was, is ze door de zorgen, +die men aan haar heeft besteed, ten slotte behouden gebleven. In zulk +een ongelukkige kan men belang stellen; zij is wat anders dan die +lastige individuen, die mij vervolgden met hun eeuwig: "Een kleine +gave! Door de ramp getroffen! enz." + +Te Anse d'Arlet heb ik, terwijl de gouverneur een onderhoud heeft met +de dorpsautoriteiten, nog een mooie gelegenheid voor zedestudiën. Op +drie verschillende plaatsen passeer ik groepjes, die in levendig +gesprek zijn. Het onderwerp der discussie is niet moeilijk te raden, +'t is altijd politiek, hun eenig stokpaardje, waarop zij van 's morgens +tot 's avonds draven. Als ik dan, bij het aanhooren van de verhandeling +van een ouden neger, niet nalaten kan te glimlachen, werpt de man +mij een woedenden blik toe en voegt erbij: "Ik zeg, wat ik wil; ik +ben even goed kiezer als jij." Wanneer zal men in regeeringskringen +eens begrijpen, dat het stemrecht, aan al die zwarten geschonken, +een anomalie, een dwaasheid is, en dat de politiek de kanker is, +die knaagt aan de ontwikkeling en de welvaart der arme koloniën? + +Als de neger van Martinique nog alleen maar de geïncarneerde luiheid +vertegenwoordigde, zou men hem kunnen beschouwen als een drukfout +in het boek van de natuur, maar dit treurige product meent, dat hij +onze gelijke is en de wetten stijven hem in die opvatting, want zij +erkennen hem als zoodanig. Hij is kiezer, dit wezen zonder opvoeding +en onderwijs, verstoken van zedelijkheidsgevoel en van wat niet al +meer! Wat doen de Engelschen en Nederlanders er toch goed aan, dat zij +hen op hun rechte waarde schatten, dat ze in de rechtbanken slechts +europeesche magistraatspersonen plaatsen, aan de inboorlingen geen +stemrecht verleenen en 't stellen zonder Eerste en Tweede Kamerleden +uit de koloniën! + + + +II + +Nadat ik alle ellende en alle gruwelen van de ongeëvenaarde natuurramp +met de gruwelijk vele sterfgevallen heb gezien, rust ik drie dagen uit +op een ideaal eiland, Trinidad, dat een zeer gunstige tegenstelling +vormt met het pas verlaten oord. Ik vind er een zeer comfortabel hôtel, +goede rijtuigen, electrische trams, een politie op zijn europeesch, +die den neger in bedwang weet te houden. Een uitstekende boot, annex +aan de Royal Mail, brengt mij vervolgens naar Tabago, daarna naar +Grenada en ten slotte naar Sint-Vincent, waar een ramp, gelijk aan +die van Martinique, bijna de helft van het eiland heeft verwoest. + +Sint-Vincent is een der kleinste eilanden van de Antillen; het is +slechts 27 K.M. lang van 't Noorden naar het Zuiden en de gemiddelde +breedte bedraagt maar 17 K.M. Na van Grenada te zijn vertrokken, +vaart men langs een geheele reeks van kleine, slechts zeer schaars +bewoonde eilandjes. De hoofdstad van Sint-Vincent, Kingstown, ligt +op het zuidelijk uiteinde; het is een onbeteekenend stadje. Buiten +Château-Belair op de westkust en Georgetown op de oostkust, heeft het +eiland enkel nog een paar kleine dorpjes; de totale bevolking blijft +nog een weinig beneden vijftig duizend zielen. + +In vroegeren tijd waren de suikerplantages er betrekkelijk bloeiend; +nu beteekenen ze weinig. De planters doen in hoofdzaak aan den +verbouw van arrowroot; het zetmeel van den wortel wordt gebruikt bij +de bereiding van cacao en chocolade en doet in de apotheken dienst; +wat het eiland aan maniok, cacao en vruchten oplevert, is van weinig +belang. Nauwelijks een derde van den grond is in cultuur, ook al +doordien een groot gedeelte van het eiland ingenomen wordt door een +vulkanenketen, waar op vele plaatsen de natuur een woestijnkarakter +draagt. Verscheiden toppen reiken tot een hoogte van 600 à 1000 M; +de voornaamste, de Soufrière, in het Noorden, juist op dezelfde plek +als de Mont-Pelé op Martinique, bereikt 1130 M. + +De eilanden Grenada en Sint-Vincent hebben denzelfden gouverneur, die +om beurten op het eene en het andere eiland verblijf houdt, het meest +op Grenada. Tijdens zijn afwezigheid wordt de leiding der staatszaken +toevertrouwd aan een administrateur, die in het gouvernementshuis +woont. Ik haast mij, den heer Cameron een visite te brengen, want +de gouverneur, Sir Robert Llewellen is op het oogenblik op Grenada +geïnstalleerd, en hem den brief ter hand te stellen van het ministerie +van koloniën te Londen, mij in zijn welwillendheid aanbevelend. De +heer Cameron stelt zich op de hoffelijkste manier te mijner beschikking +en biedt mij in het regeeringsgebouw gastvrijheid aan. + +Om in het verwoeste gebied te komen, zal ik mij in een boot naar de +westkust hebben te begeven tot Château-Belair, en later per rijtuig +moeten gaan naar Georgetown op de oostkust, waarbij ik het eiland op +het breedste gedeelte doortrek, van de kust die onder den wind is tot +de windkust toe. Ik zal dezen keer reizen, niet met den beminnelijken +heer Lacroix, maar met een geleerden Duitscher, den heer Sapper, +[1] dien ik reeds op Martinique had ontmoet en die op een studiereis +naar de beide eilanden is uitgezonden, nadat hij de vulkanen van +Guatemala heeft bezocht. Wij hebben het noodige proviand meegenomen, +en wij vertrekken vroeg in den morgen uit Kingstown in een roeiboot +met krachtige mannen aan de riemen. + +Terwijl we dicht langs de kust voeren, kreeg ik een indruk van de +geweldige schokken en woelingen, waarvan Sint-Vincent het tooneel moet +zijn geweest in ver achter ons liggende eeuwen. Het eiland is eerst +in 1498 door Columbus ontdekt, en de geschiedenis gewaagt slechts +van één hevige uitbarsting in 1812. Hier heeft men mij evenals op +Martinique boeken laten zien en geschriften, die van den Soufrière +en den Mont-Pelé spreken als van uitgedoofde vulkanen! + +Wij gaan voorbij lagen lava van vele meters hoogte, in twee +verdiepingen liggend, waartusschen een laag plantengroei duidelijk +aantoont, dat er waarschijnlijk eeuwen zijn verloopen tusschen de +vorming van het eerste plateau en die van het tweede. + +Op enkele plaatsen bevat de compacte massa tufgesteenten en groote +steenen, hoopen asch, tot een vaste substantie geworden, zelfs +zoogenaamde bommen, gloeiende kogels, als de vulkaan ook verleden +jaar heeft uitgeworpen. Het is gemakkelijk te zien, dat die vroegere +uitbarstingen gepaard zijn gegaan met sterke lavastroomen, 't geen +in 1902 noch hier, noch op Martinique het geval is geweest. + +Wij komen te Château-Belair. Er is geen hôtel, maar toch een woning +voor vreemdelingen, een rest-house, als de Engelschen zeggen. Het +ziet er zeer zindelijk uit en dient tot verblijfplaats voor de +weinige vreemdelingen, die aankomen, alsook tot politiebureau, post- +en telegraafkantoor. Een vriendelijke bediende brengt mij in een +behoorlijke kamer, pakt mijn voorraad uit en voltooit het menu van +mijn maaltijd met versche eieren en thee. De duitsche geoloog geniet +gastvrijheid bij een wesleyaanschen geestelijke, die in de plaats +woont en brengt den avond met zijn gastheer door, waarbij zij samen +toebereidselen maken voor de bestijging van den Soufrière op den +volgenden dag. Daar ik de volharding en het uithoudingsvermogen van +den echten Alpenbeklimmer mis en noch den moed, noch den wensch heb, +mij te wagen aan een zoo gevaarlijke expeditie, zal ik slechts tot +een zeker punt met hen meegaan. Ik ben bij 't eerste aanbreken van +den dageraad al bij den steiger, waar het bootje ons wacht. + +Weer een lavakust met veel bazalt; iets verder doen zich plateaux +voor, vol asch, waarop de resten van een paar fabrieken zijn te zien, +verwoest bij de uitbarsting van 7 Mei. De roeiers zetten ons af in een +bocht, en wij beklimmen een wand, uit min of meer vast geworden asch +bestaande, en waarin wij treden uithouwen met onze houweelen, steunend +op onze stokken. De top van den vulkaan is in dampen verscholen, en +de hellingen zijn verlengd in een dikke laag asch, die buitendien de +geheele vlakte overdekt. + +De asch is over 't algemeen van een grijze kleur, hier en daar vrij +donker van tint en is afkomstig van de laatste uitbarstingen. Die +van 7 Mei had juist de parelgrijze kleur der asch van den Mont-Pelé, +ook bij latere uitbarstingen steeds die tint vertoonend, en voelt +bij aanraking verrassend zacht aan, zoo iets als poudre de riz. Veel +asch van den Soufrière uit de maanden Juni, September en October is +korrelig; ik heb er in de buurt van Georgetown wel opgeraapt, die den +indruk maakte van jachthagel. Sedert ik in Europa ben teruggekeerd, is +er nog op Sint-Vincent een vrij hevige uitbarsting geweest, namelijk +den 22sten Maart. De gouverneur heeft mij een staaltje gestuurd van +de toen in de stad Kingstown zelve gevallen asch; die was heel fijn, +bijna zwart en vertoonde een lichten metaalglans. + +Ik ben één en al verbazing over de woestijn, die zich naar alle kanten +uitstrekt, en een paar uur lang loop ik in verschillende richtingen, +voorzichtig om de spleten, die de grond vertoont. De hevige regens van +zomer en herfst hebben de enorme laag asch gescheurd en gespleten en in +die massa, die daar zich uitbreidt, zoo ver het oog reikt, hebben ze op +sommige plaatsen echte kloven doen ontstaan. Mijn metgezellen zijn al +lang weggegaan met een zak op den schouder en den met ijzer beslagen +stok in de hand. Ik bereik weer het strand, en mijn roeiers krijgen, +nadat ze mij naar Château-Belair hebben teruggebracht, de opdracht, +naar de baai terug te keeren en de terugkomst van de bergbestijgers +af te wachten. + +Château-Belair, dat gespaard was bij de uitbarsting van 7 Mei, daar die +haar uitwerking had doen gevoelen drie kilometer meer naar het Noorden, +is minder gelukkig geweest een veertien dagen later. Een regen van +gloeiende brokken en steenen heeft alle daken vernield, maar ze waren +bij mijn bezoek al voor het meerendeel vernieuwd. Er zijn geen dooden +gevallen, wel werden velen gewond. Het verwoeste deel van Sint-Vincent +wordt begrensd door een lijn, die bijna recht van 't Westen naar het +Oosten loopt. Het geheele noordelijke deel, dat ik op 45 procent van +'t eiland schat, is totaal verwoest; het zuidelijk gedeelte, dat dan +55 procent zou zijn, is ongedeerd gebleven. De verwoeste oppervlakte +wordt op 48 vierkante mijlen geschat door professor Hovey, terwijl +hij haar op Martinique op 36 rekent. De engelsche mijl is 1609 M. + +Deze schatting ten opzichte van Martinique leidt mij tot de opmerking, +dat men zich gewoonlijk een zeer overdreven denkbeeld vormt van de +afmeting der verwoeste streek. Dat stuk is voor de totale oppervlakte +van Martinique, wat Bretagne en een deel van Normandië voor heel +Frankrijk zouden zijn. + +Toen ik tegen zonsondergang eens naar den horizon keek, zag ik bij de +bocht van een rots de boot, die de beide moedige onderzoekers thuis +bracht. Terwijl de heer Sapper zijn zak met vulkanische materie, op +den tocht verzameld en die minstens 25 K.G. weegt, neerzet, vertelt +hij mij bijzonderheden van de gevaarlijke bergbestijging. De krater, +dien hij met zijn metgezel bijna geheel is rondgetrokken, heeft zich +nog al genadig getoond in dien zin, dat een luchtstroom, die de nevels +verjoeg, de kanten heeft blootgelegd. De uitbarsting heeft inderdaad +plaats gehad uit den oudsten krater, den grooten. + +De monding is ongeveer 5 K.M. in omtrek en 150 M. diep; vroeger zag +men in de diepte een melkkleurig meer. + +Hoewel de uitbarstingen van Mei het hebben geledigd, heeft zich +sedert dien tijd een ander meer gevormd, dat naar schatting 600 of +630 M. boven het niveau der zee moet zijn gelegen. De kleur van het +water is zwartachtig door de massa asch, die erin uitgestort is. Op +eenigen afstand van den grooten krater is er een kleinere; die werkte +in 1812 bij de uitbarsting van den Soufrière, de laatste eruptie vóór +de groote ramp van 1902. + +De heer Sapper had de aanwezigheid geconstateerd van verscheiden +fumarolen in den omtrek van den krater, en hij had zich op één +plek omringd gezien door uit den grond opstijgende verstikkende +dampen. Datzelfde was waargenomen door de geleerde Amerikanen, de +professoren Hovey en Heilprin, die beiden bij herhaling den vulkaan +hebben bestegen tijdens hun verblijf op het eiland, in Mei en Juni. + +Wat de hoeveelheid asch betreft, op 't eiland Sint-Vincent gevallen, +die is veel grooter dan de massa, die het noorden van Martinique +heeft bedekt. Ik zal er later iets van zeggen bij het bezoek aan +de omstreken van Château-Belair. Een engelsch schip, dat zich 275 +mijlen ver naar het Zuiden bevond, acht uur na de uitbarsting van +7 Mei, heeft op het dek een halven centimeter hoogte opgevangen, en +een amerikaansch zeilschip bijna één centimeter, toen het den dag na +de uitbarsting van 6 Juni zich 102 mijlen ten westen van Martinique +bevond. Drie uren lang voer dat schip door een wolk van stof. De heer +Hovey, die denzelfden dag te Georgetown was, heeft die wolk gezien en +schat haar hoogte op meer dan 2000 M. boven de zee. Schokken, door de +uitbarsting veroorzaakt, zijn waargenomen tot Sint-Kitts en Trinidad. + +De gouverneur, dien ik later het genoegen heb gehad op 't eiland +Grenada te ontmoeten, heeft mij verteld, dat hij op 7 Mei aan zijn +schrijftafel zat, toen de eerste uitbarsting van den Soufrière +weerklonk. Hij meende, dat het een oorlogsschip was, dat onverwachts +aankwam en 't gewone kanonschot loste. Maar toen de donderslagen +aanhielden, vroeg hij den persoon, die bij hem zat te werken, eens te +gaan informeeren, "of er een heel eskader was gekomen!" De geleerden +zijn het er nog niet over eens, hoe hoog de asch in de lucht is +geslingerd, en de beweringen van de enkele waarnemers, die op beide +eilanden de formidabele uitslingering van die stoffen hebben gezien, +zijn niet afkomstig van in voldoende mate betrouwbare personen, +om de juiste kromme te kunnen aangeven. + +Maar vast staat, dat die asch tot ontzagwekkende hoogte is opgedreven, +en dat zij boven de grens, waar de passaatwinden merkbaar zijn, +gedreven is geworden in een geheel tegenovergestelde richting. Als +de asch slechts tot matige hoogte was opgevoerd, zouden de winden, +die in het gebied der Antillen heerschen, haar naar het Westen hebben +gestuurd, terwijl juist het ten oosten gelegen Barbados er het diepst +onder bedolven is geworden. + +Een geneesheer op dat eiland, verbaasd over de hoeveelheid asch, die +op zijn grond viel, breidde een beddelaken uit over een grasveld, +in zijn tuin. Twee dagen later kon hij, na de grijze massa, die op +het laken lag, te hebben verzameld en gewogen, gemakkelijk uitrekenen, +hoeveel asch in datzelfde tijdsverloop op het geheele eiland moest zijn +gevallen. Hij kwam tot de slotsom, dat het twee millioen ton geweest +moet zijn. Sint-Lucia, ten noordoosten van Sint-Vincent gelegen, +heeft asch opgevangen zoowel van den Soufrière als van den Mont-Pelé, +en bij de hevige Soufrière-uitbarsting van 3 September bleef de +helft van Martinique nog den geheelen morgen van den volgenden dag +in een halve duisternis gehuld door de onmetelijke stofwolk, die van +Sint-Vincent erheen overwoei. + +Ik heb een aanbevelend schrijven voor een planter, tijdelijk gevestigd +dichtbij Château-Belair, wiens bezitting voor een deel verwoest +is geworden bij de ramp van 7 Mei. Die vriendelijke eigenaar, de +heer Macdonald, dezelfde die den heer Hovey vergezelde bij diens +eerste bestijging van den Soufrière, is zoo goed met mij een rit +te paard te doen ten noorden van het dorp. Wij brengen een bezoek +aan de plaatsen, waar vroeger de dorpen Richmond en Waliboe hebben +gelegen aan rivieren van denzelfden naam. Er is geen spoor meer over, +noch van de rivieren, noch van de dorpen; alles is begraven geworden +onder diepe aschlagen, nadat het vuur de huizen had verteerd in een +even heftige en plotselinge ontbranding als bij Saint-Pierre zich had +voorgedaan. Toch hebben in deze streken de bewoners zich bijtijds +kunnen redden met uitzondering van een klein aantal ongelukkigen, +die bij de ramp het leven hebben gelaten. + +In de beide dorpen zie ik de overblijfselen van suikerfabrieken, +waarvan alleen een paar brokken muur nog staan en waarbij het verbogen +en geroeste ijzerwerk omhoog steekt uit den chaos. Onmiddellijk +bij de fabriek te Richmond ziet men de ruïnen van de woning des +eigenaars. Wij hebben op sommige plaatsen ware duinen te beklimmen; +de asch ligt enorm hoog opgestapeld. De heer Macdonald wijst mij een +berg asch van wel twaalf meter hoog. De meeste der hoopen staan als +heuveltjes op een vroeger geheel vlak terrein; verderop zie ik heele +aschvelden met bobbels en hoogten en ook met breede, diepe spleten, +veroorzaakt door de stortregens van de laatste maanden van het jaar. Ze +zijn elders weer door de regens, waar een felle zonneschijn op volgde, +veranderd in een harde, weerstandbiedende substantie. + +Mijn geleider deelt mij veel bijzonderheden mee over de +reeks verschijnselen, die de laatste maanden zich op 't eiland +hebben voorgedaan. Hij is er steeds gebleven en heeft sedert de +eerste uitbarsting in Mei het eiland in verschillende richtingen +doorkruist. Het geheele noordelijke gedeelte is verwoest en is nu +te vergelijken bij een onmetelijk braakliggend terrein. Daar woonden +nog afstammelingen van den ouden volksstam der Caraïben, waarvan ook +eenige weinige vertegenwoordigers op Sint-Lucia en Dominica wonen. Op +den 7den Mei en volgende dagen heeft de regen van asch en kokend water +eigenlijk onafgebroken voortgeduurd. Het water van de zee was zoo warm +in de buurt van Sint-Vincent, dat een schipper, die zich op twee mijlen +afstands van de noordkust bevond, zich de hand bijna brandde, toen hij +de temperatuur van het water eens wilde onderzoeken. Tallooze doode +visschen lagen in mijlenlange rijen aan de oppervlakte. Zij moeten +evenals op Martinique door onderzeesche uitbarstingen gedood zijn. + +De stoffen, die in September uit den vulkaan zijn gekomen, waren +van uiteenloopenden aard. Behalve lapilli, de slakken, die er als +steentjes uitzien, waren het asch en steenen en conglomeraten, terwijl +men uit den hoofdkrater een breeden stroom van een geelachtige stof +heeft zien komen, hoofdzakelijk uit zwavel bestaande. Die vloeibare +massa ging in breede, zigzaglijnen bij den berg neer en liep in +zee, waar zij ten gevolge harer hooge temperatuur een dof gesis +veroorzaakte en wolken damp deed opstijgen. De zee was over een +onmetelijke oppervlakte geel en geleek 's nachts op een stroom van +zilver. Volgens een reiziger, dien ik op Sint-Lucia ontmoette en die +zich aan boord bevond van een engelsche paketboot, was de aanblik +van die vloeibare massa's, die langs de zijden van den vulkaan zich +voortbewogen, allermerkwaardigst. De maan en de sterren wierpen er een +zilveren schijnsel over; het leek, of men in Zwitserland was, waar +'s avonds de watervallen worden verlicht met Bengaalsch vuur. Eerst +hield men die brandende massa voor lavastroomen, en eerst later heeft +men ingezien, dat bij geen der uitbarstingen van het vorige jaar lava +zich heeft vrijgemaakt, noch uit den Soufrière, noch uit den Mont-Pelé. + +De ontploffingen, waarmee de uitbarstingen van de maand September +vergezeld gingen, zijn zoo hevig geweest, dat te Kingstown de bewoners +doodelijk ontsteld waren, terwijl de electrische ontlading, die in +de dampwolken plaats had, sterker was dan den 7den en den 18den Mei. + +Hoewel de geheele streek, die ik bereis, zich voordoet als een vlakte, +waar alle plantengroei verdwenen is, waar de boomen weggemaaid en +weggeveegd zijn als door den onmeedoogendsten van alle cyclonen, +ontdek ik iets vreemds, dat ik ook in de omstreken van Saint-Pierre heb +opgemerkt. Niet ver van Château-Belair hebben enkele boomen op ééne +zijde de takken afgestaan tot op den stam, terwijl aan den anderen +kant de takken nog groene bladeren dragen, 't leven aan den eenen, +de dood aan den anderen kant. + +Wat mij ten zeerste heeft verwonderd, is dat de engelsche regeering +tot nu toe nog niet het besluit genomen heeft, op 't eiland +Sint-Vincent een observatiepost te vestigen. Het verband, waarin +de beide vulkanen tot elkander staan, is nu wel boven allen twijfel +verheven, en de waarnemingen, op Martinique en Sint-Vincent te doen, +zouden elkander aanvullen, terwijl men wederkeerig elkaâr zou kunnen +waarschuwen. Onlangs vernam ik, dat de heer Lacroix zich uitgesproken +heeft ten gunste der vestiging van een post op Guadeloupe, waar men in +de laatste tijden allerlei seismische verschijnselen heeft opgemerkt. + +Nu de samenhang tusschen de talrijke aardbevingen, die in 1902 een +groot deel van het amerikaansche vasteland geteisterd hebben, en de +uitbarstingen van Mont-Pelé en Soufrière tegenwoordig onbetwistbaar +zijn, en nu zooveel seismische verschijnselen tusschen April en +September zijn waargenomen in streken, zeer ver verwijderd van de +plek, die ons nu bezighoudt, zoodat nog eens te meer bewezen is, +dat er een nauwe betrekking bestaat tusschen uitingen, op duizenden +kilometers afstands van elkander aan den dag getreden, nu is het +vóór alles noodig, zooveel mogelijk op de waarschuwingen te letten, +gegeven op die reeks van dichtbij elkaâr gelegen eilandjes, die als +de kralen van een rozenkrans begint bij Grenada en eindigt aan de +noordpunt van de Eilanden onder den Wind. + +Sint-Lucia, juist tusschen Sint-Vincent en Martinique gelegen, is +verleden jaar gespaard gebleven, hoewel de oude krater op het eiland +enkele teekenen van werkzaamheid gegeven heeft, en op Dominica is de +bevolking herhaaldelijk opgeschrikt door meer of minder onrustbarende +verschijnselen. Het schijnt dus zeker verstandig, dat men op zijn hoede +zij, en dat men door alle middelen, waarover de wetenschap beschikt, +nagaat, wat er daar voorbereid wordt in 't inwendige dier vulkanische +gebieden, zoodat men, binnen de grenzen van het mogelijke, zal kunnen +waarschuwen voor het gevaar, dat de bewoners dreigt. + +Evenals op Martinique heeft men op Sint-Vincent toevluchten +voor de door de ramp getroffenen ingericht in den vorm van kleine +dorpen. Ik heb er drie gezien, terwijl ik langs de kust ging tusschen +Kingstown en Château-Belair, met ongeveer een honderdtal hutten. Ze +zijn ingericht, zoo zei men mij, naar de plannen, door den heer +Lemaire ontworpen. In een dier toevluchten hebben de verongelukten +van Richmond een schuilplaats gevonden. De liefdadigheid heeft, +zoowel voor Sint-Vincent als voor Martinique, over de geheele wereld +gesproken. Ik heb geen bijzonderheden gehoord over de wijze, waarop +de uitdeeling der verleende hulp op het britsche eiland is geschied. + +Voor zoover ik weet, heeft de fransche regeering zich niet gehaast, +een in de Kamer voldoende som te doen aannemen, om de ongelukkigen van +haar kolonie te hulp te komen, terwijl Engeland zich ernstig heeft +beziggehouden met diegenen, die plotseling hun eigendommen vernield +hebben gezien en die hun broodwinning hebben verloren. De eigenaar +van een der suikerfabrieken, waarvan ik de puinhoopen heb gezien, +heeft een ondersteuning van 600 pond sterling genoten en buitendien +170 H.A. grond zich zien toegewezen. Daarbij heeft men hem de niet +geheel verwoeste fabriek afgestaan van een anderen planter die bij +de ramp is omgekomen, terwijl aan de kinderen van den overledene +een som is uitgekeerd, gelijk aan de waarde van de onderneming en de +terreinen. De engelsche regeering is gewoon, zich met de koloniën en +de kolonisten te bemoeien; ik behoef er slechts aan te herinneren, dat +bij den laatsten grooten cycloon op het eiland Mauritius het terstond +bijeengeroepen Parlement de zending van één millioen pond sterling +toestond. In 1891, toen een dergelijke ramp Martinique teisterde, +leende de hoofdstad enkele millioenen, in jaarlijksche termijnen af +te doen, zoo werd mij te Fort de France verteld. + +Nadat ik dat deel van de streek gezien heb, dat eenigszins toegankelijk +is, besluit ik naar de hoofdstad terug te keeren. Weer langs de +kust varend, de rotsen onderzoekend, de enorme, op elkaâr gestapelde +lagen lava en conglomeraten, waar mijn boot langs gaat, kom ik tot +het besluit, dat de schok van 1902, hoe verschrikkelijk hij ook +geweest zij, niet te vergelijken is bij de geweldige omwentelingen, +waarvan deze grond het tooneel is geweest in achter ons liggende +tijden. Op Martinique heeft hetzelfde mij getroffen, als ik het oog +liet gaan over de talrijke bergen, gegroepeerd rondom de oude haarden +van vulkanische werkzaamheid, waar het eiland zijn ontstaan aan te +danken heeft. Guadeloupe, Dominica, Sint-Lucia, Grenada verkeeren in +hetzelfde geval; maar deze archipel is nog slechts sinds een viertal +eeuwen bekend, zoodat de geschiedenis zwijgt over de titanische +krachten, die vroeger er den grond hebben omgewoeld. + +De Soufrière wil mij ten afscheidsgroet nog een bewijs geven van zijn +werkzaamheid, die nog niet tot rust is gekomen; op het oogenblik, dat +de berg uit mijn oogen zal verdwijnen, zie ik een dichte wolk uit den +krater opstijgen, in dikke dampkrullen zich oplossen en zoo langs de +zijden van den vulkaan afglijden. De Engelschen hebben aan die wolken +den naam van cauliflower, bloemkoolen, gegeven, en die vergelijking +is tamelijk goed gekozen, als men let op den vorm, dien ze hebben bij +'t verlaten van den krater. + +Georgetown, gelegen op de oostkust, dat is de windzijde, is moeilijk +van uit zee te bereiken. De golven komen gewoonlijk onstuimig af op +de rotsen, die een gordel vormen rondom dit gedeelte van het eiland +en maken een landing buitengewoon moeilijk. Langs een vrij goeden weg +van een twintigtal kilometers is de stad beter te bereiken. De heer +Cameron is zoo welwillend geweest, voor mij te zorgen en het rijtuig, +waarvan ik gebruik maak, zal te mijner beschikking blijven al den +tijd, dien ik aan de tournée besteed. Een ambtenaar uit Kingstown, +die reeds meermalen de verwoeste streek heeft bezocht en die bijna +het slachtoffer van een uitbarsting was geworden bij een tocht in +de omstreken van Château-Belair, besluit mij te vergezellen. Zijn +gezelschap is mij des te nuttiger en aangenamer, daar hij mij veel +inlichtingen kan geven en de streek, die wij gaan bereizen, ter +dege kent. + +Dit eilandje Sint-Vincent is wezenlijk bekoorlijk. Al dadelijk +treft mij dat bij het verlaten van de stad, als wij een weg volgen, +die in een zigzaglijn de heuvels bestijgt, waar liefelijke bloemen +met veelkleurige tinten de laagten sieren. Het verbaast mij zeer, de +ruïnen van een fabriek te zien op korten afstand van de hoofdstad, +lang vóór wij de grens der verwoesting hebben bereikt; maar ik +hoor, dat deze vernieling te wijten is aan een gansch andere ramp, +waardoor het eiland vier jaren geleden werd getroffen. 't Is, dat die +arme Antillen niet alleen het vuur der vulkanen als een zwaard van +Damocles boven hun hoofd hebben hangen, maar dat bij tusschenpoozen +vreeselijke orkanen hen treffen en er verwoesting aanbrengen. De +fabriek in quaestie is vernield door een hevigen cycloon, die in +1898 over een groot deel van het eiland is getrokken en die aan +600 menschen het leven heeft gekost, een groot aantal huizen heeft +verpletterd en zestien kerken heeft vernield van de achttien, die in +de kolonie waren; stukken koraal van de banken uit de diepte der zee +werden losgerukt en op het strand geworpen. + +Ook Martinique is, meer zelfs nog dan Sint-Vincent, geteisterd door +meedoogenlooze cyclonen. Ik reisde er eenige maanden na dien van 1891, +den laatsten, die het land trof. Er werden toen 300 personen gedood, +en de schade, door den storm aangericht, schatte men op bij de 100 +millioenen francs. Fort de France en Saint-Pierre geleken op steden, +verwoest door een bombardement. De hevigste orkaan, waarvan men op de +Antillen de herinnering heeft bewaard, was die van het jaar 1780. Er +waren er zelfs twee in dat jaar met zes weken tusschenruimte. Ook toen +werd Martinique het ergst bezocht, hoewel Guadeloupe, Sint-Lucia en +Sint-Vincent ook voor een deel werden verwoest. Alleen op Martinique +stierven 9000 menschen, waarvan 1000 te Saint-Pierre, waar geen huis +overeind bleef staan. De zee was door een hevigen springvloed tot +acht meter gestegen en veegde met één slag een honderdvijftigtal +woningen weg. Te Fort de France werden de kathedraal, zeven andere +kerken en honderd-veertig huizen met den grond gelijkgemaakt; meer +dan 5000 zieken werden begraven onder de puinhoopen van het hospitaal. + +En daar begint de asch zich weer te vertoonen, als wij Sans-Souci +naderen; zij wordt al hooger, naar gelang wij dichter bij Georgetown +komen. Er is daar evenmin een hôtel als te Château-Belair; maar wel +een resthouse, waar ik het tamelijk goed zou hebben gehad, als mijn +reisgezel, bevriend met een inwoner van Kingstown, niet gevraagd had, +of wij de villa mochten betrekken, die deze heer aan zee hier bezit. De +bedienden zijn gewaarschuwd; wij installeeren ons in een weelderig +ingerichte woning en pakken de meegenomen mand met voorraad uit. + +Het bleek echter, dat al wat mij te zien gegeven werd in de omstreken +van Georgetown, bij de uitstapjes, die wij daar hebben gedaan, oude +kost moest worden genoemd, asch en altijd weer asch, nu eens gelijk +aan die, welke mijn voet in den laatsten tijd betreden heeft, dan +korreliger en op jachthagel gelijkend. Dezelfde doodsche, uitgestorven +vlakten, waar een enkele boom, van takken beroofd, uit oprijst als een +spook; dezelfde ruïnen in de troostelooze eenzaamheid. En toch zal de +kracht van den tropischen plantengroei, daar ben ik zeker van, zich +weldra openbaren; reeds begint hier en daar de stronk van een banaan, +die door den storm is omgeworpen, uit te botten; de asch, waarop de +regens hebben ingewerkt, en die in deze vulkanische landen uit de +tropenwereld een onvergelijkelijk goede humuslaag vormt, wordt reeds +zoo zoetjesaan op vele plaatsen getooid met kleine spruitjes, mossen en +lage houtige plantjes, en in een niet veraf zijnde toekomst zullen deze +sombere, zwarte en grijze plateaux, waar de dood schijnt te heerschen, +opnieuw bedekt zijn met een kleed van groen, een nieuwen plantengroei. + +Groeit niet op Bourbon de vanille, op Mauritius het suikerriet, op +Java de koffie krachtig en gezond op lava en op slakken, in vervlogen +eeuwen door vulkanen uitgeworpen? Laat ons dus niet wanhopen aan +de toekomst van deze ongelukkige landen, die nu wreed geteisterd +werden, als maar de onderaardsche vuren lang in rust willen blijven +en eindelijk eens voldaan zich willen toonen met de ellende, die zij +reeds hebben aangericht onder weerlooze menschenkinderen. + +Terwijl ik te Georgetown verblijf, heb ik gelegenheid eenige +slachtoffers te ontmoeten van de uitbarstingen in Mei. Ze zijn +afschuwelijk gebrand geweest; maar, opgenomen in het dorpshospitaal, +hebben ze van hun wonden kunnen herstellen door de goede zorgen, +waarmee men hen omringde. Eerst waren hun wanstaltige gezichten +vreeselijk geweest om te zien, zelfs de verplegers in het hospitaal +deinsden van schrik achteruit, toen zij dat zagen. + +De wonden zijn in de meeste gevallen veroorzaakt door een fijn, +gloeiend heet grint, dat, opgeworpen in de lucht met ondenkbare +snelheid, in het gelaat drong en onder de opperhuid vastraakte. + +Een oude negerin verzekerde mij, dat op 7 Mei veel personen op 6 en +8 K.M. afstands van den krater door groote steenen verpletterd waren +geworden. Een dier steenen gevaarten zou zelfs tien menschen hebben +gedood, die in een hut een toevlucht hadden gezocht. Diezelfde vrouw +daarentegen had een terrein bezocht, dat bij de eerste uitbarsting +niet getroffen was geworden, maar dat in de catastrophe van den 18den +onder gloeiend zand bedolven was, zonder dat zij de minste sporen van +steenen heeft kunnen ontdekken. Zij schatte de hoogte van de aschlaag +in die buurt op ongeveer een meter; de arrowroot was totaal bedorven, +want de planten waren tot op den wortel verschroeid. + +Twee zeer kalme dagen slijt ik nog in 't gouvernementshuis vóór +de paketboot, die mij naar Grenada en Trinidad terug moet brengen, +verschijnt. Ik heb ze wel verdiend na zooveel vermoeiende tochten. Het +paleis grenst aan den Botanischen tuin van Kingstown, die terecht +bekend is als een der mooiste van de Antillen. Ik wandel er veel in +de schaduw van de heerlijke tropische plantenwereld en bewonder boven +alles de prachtige collectie waaierpalmen. + +Op Sint-Vincent was ik in de gelegenheid kennis te maken met een +Engelschman, die sinds drie maanden de kleine eilanden van de groep +der Antillen bereisde met het oog op eene propaganda, waarvoor ik +veel belangstelling gevoel en die men zich in Frankrijk misschien ten +voorbeeld stellen kon. Enkele weken daarna ging ik op mijn terugreis +naar Europa met hem op dezelfde boot, waardoor ik onderweg allerlei +inlichtingen kon erlangen over de door hem gemaakte campagne. + +Daar Engeland bezorgd is over de geringe ontwikkeling, men mag +eigenlijk wel zeggen, over het verval van de meeste der kleine +eilanden in Middel-Amerika, zou het hun graag wat steun verleenen en de +bevolking willen opwekken tot den verbouw van producten, voornamelijk +vruchten, die in het moederland te gebruiken zijn en waarvan de +consumptie zoowel in Europa als in Amerika van jaar tot jaar toeneemt. + +De heer S., de reiziger, van wien ik spreek, was met een opdracht van +zijn regeering gegaan naar Dominica, Sint-Lucia, Grenada, Sint-Vincent, +Antigua en Sint-Kitts, en na een bespreking met de verschillende +gouverneurs had hij er lezingen gehouden en aankondigingen gezet +in plaatselijke bladen over de voordeelen, die de kleinere eilanden +zouden kunnen trekken uit een geregelde en verstandige aankweeking +van de verschillende vruchten, die geregeld aftrek konden vinden in +Engeland. Daar de medewerking van de londensche stoombootmaatschappijen +verkregen was, zoowel in zake verlaging van de vrachten, als wat +betreft de inrichting van verkoelingsapparaten aan boord, hing het +slechts van de bewoners af, zich een degelijke bron van inkomsten te +openen en terzelfdertijd mee bij te dragen tot de verheffing van hun +land, dat zeer beslist achteruitgaande is, sedert de aanplanting van +suikerriet om voldoend bekende redenen niet meer dezelfde voordeelen +oplevert als vroeger. + +Het voornaamste artikel, waarop de heer S. de aandacht vestigt, is +de banaan, die zeer gemakkelijk vervoerbaar is, als men ten minste +een voorbeeld wil nemen aan Jamaica, de Kanarische eilanden en andere +streken en de vrucht niet gaat inschepen, dan wanneer zij dien graad +van rijpheid heeft verkregen, waarvan de ervaring leert, dat hij +geëischt moet worden. Maar buiten deze uitstekende en meer en meer +op den juisten prijs gestelde vrucht, heeft men dan nog de oranje, +de ananas en zelfs de manga, waarvan men nog niet lang geleden het +vervoer voor onmogelijk hield en die tegenwoordig in zeer goeden +staat in Europa wordt aangevoerd. + +Het voorbeeld, dat Jamaica heeft gegeven, is treffend. Als zooveel +andere koloniën ging het eiland sinds verscheidene jaren sterk +achteruit. De energie der planters, samen met den krachtigen +steun van den vorigen gouverneur, hebben deze kolonie geheel doen +opleven. Men heeft zoo goed als geheel afstand gedaan van het planten +van suikerriet en is begonnen, op groote schaal bananen te planten. De +Vereenigde Staten zijn eerst de voornaamste afnemers geweest; daarna +is Europa gevolgd, en op dit oogenblik beloopt de jaarlijksche uitvoer +drie-en-een half millioen trossen bananen. Ik noem slechts pro memorie +den uitvoer van honderd millioen oranjeappelen per jaar en van een +kolossaal aantal ananassen. + +Ik was verbaasd, toen ik in Maart jl. Jamaica bezocht, waar ik in +twintig jaren niet was geweest, alles zoo veranderd te vinden. De +kolonie van toen vergelijkend met het bloeiende land van heden, +vond ik in de hoofdstad, in plaats van de bescheiden herberg, waar +ik was afgestapt indertijd, twee groote hotels, geheel europeesch +ingericht, verscheiden tramlijnen, een aanzienlijke drukte en in +één woord een stad, zesmaal grooter dan de plaats, die in mijn +herinnering leefde, en jaarlijks stroomen van toeristen lokkend, +zoowel uit Amerika als uit Engeland. Iemand, die er lang had gewoond, +en wien ik mijn verbazing te kennen gaf over de groote veranderingen +in die betrekkelijk korte periode, antwoordde mij laconiek: "Dat komt +alleen van het telen van bananen; daar hebben wij dat alles aan te +danken en ook aan onzen gouverneur, Sir Henry Blake, die overal goede +wegen heeft laten aanleggen." + +Een der meest gewaardeerde variëteiten op de amerikaansche markten +is de banaan van Martinique, die bij uitstek geurig is, en toch +is Martinique juist het eenige eiland der Antillen, dat ze niet +uitvoert. Ik beweer volstrekt niet, dat ik iets nieuws vertel aan de +autoriteiten, die in deze zaak iets te zeggen hebben; verschillende +schrijvers hebben het reeds gehad over de quaestie, die ik hier +heb aangeroerd en in enkele koloniën heeft het openbaar gezag de +aandacht der planters op de cultuur van bananen gevestigd. Maar +kan het overbodig zijn thans, met het gezag van cijfers tot steun, +de resultaten aan te wijzen, die Jamaica heeft verkregen, in dezen +tijd juist, nu het arme Martinique meer dan ooit behoefte eraan heeft, +zich te verheffen? En is het geen tijd voor de opmerking, dat de centra +van cultuur, daar op verstandige wijze in het leven geroepen door den +gouverneur Lemaire, zich zeer goed zouden leenen voor proefnemingen, +waarvan het groote belang een ieder in het oog moet springen? + +Wat men dan terzelfder tijd moet trachten te verkrijgen, is de +medewerking der goede stoombootmaatschappijen; want het is noodig, +dat zij hun paketbooten voorzien van de noodige inrichtingen voor +'t vervoer van vruchten van de Antillen naar Europa. + + + + + + +AANTEEKENING + + +[1] Dit is de heer Sapper, wiens reisverhaal "Uit Middel-Amerika" wij +voor eenige maanden, blz. 337 vlgg. van den vorigen jaargang, gaven. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Op Martinique en Sint-Vincent, de +veelgeteisterde eilanden, by G. Verschuur + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MARTINIQUE EN SINT-VINCENT *** + +***** This file should be named 27961-8.txt or 27961-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/7/9/6/27961/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |