diff options
Diffstat (limited to '27955-8.txt')
| -rw-r--r-- | 27955-8.txt | 1014 |
1 files changed, 1014 insertions, 0 deletions
diff --git a/27955-8.txt b/27955-8.txt new file mode 100644 index 0000000..8086eda --- /dev/null +++ b/27955-8.txt @@ -0,0 +1,1014 @@ +Project Gutenberg's Mandalay, de jongste hoofdstad van Birma, by Anonymous + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Mandalay, de jongste hoofdstad van Birma + De Aarde en haar Volken, 1904 + +Author: Anonymous + +Release Date: February 1, 2009 [EBook #27955] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MANDALAY *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + +MANDALAY, DE JONGSTE HOOFDSTAD VAN BIRMA. + + +Er zijn zeker niet veel staten, zelfs onder de grootste, die er zich op +kunnen beroemen zooveel hoofdsteden te hebben gehad als Birma. Negen +steden, zoo het er niet meer zijn, sommige reeds sinds eeuwen in +ruïnen veranderd, andere nog in goeden staat, hebben achtereenvolgens +den koningen van Birma tot residentie gediend. Een verandering van +dynastie, een ongeluk, een natuurramp, alles werd aangegrepen als +voorwendsel om den zetel der regeering naar een andere plek over +te brengen. + +Van die verschillende hoofdsteden is Mandalay de laatste, Mandalay, +oudtijds de stad van koning Thibô, het heilige Pattanyapoera, +nu hoofdplaats van de engelsche kolonie Birma. In den winter van +1899 werd schrijver dezes er heen gelokt door het vooruitzicht, een +boeddhistisch feest bij te wonen. De luister van de feestelijkheden +zou de stad nog belangwekkender maken, dan zij op alle andere tijden +is. Nu het een engelsche stad is, kan men er natuurlijk gemakkelijk +toegang krijgen, en in plaats van de langzame en vaak gestoorde vaart +over de Irawaddi heeft men slechts enkele uren sporens door te maken. + +Een chineesche bouwmeester moet de aanlegger der stad geweest zijn, +want zij is naar de regelen, waar de gestaarte heeren zich aan +houden, in twee zeer verschillende deelen gesplitst, de burgerlijke +stad en in het midden daarvan de koningsstad. Ik had enkele uren te +mijner beschikking, voordat het feest begon, en ik begaf mij naar de +koningsstad, om te zien, wat de nieuwe eigenaar er van gemaakt had. + +Breede straten, die elkander onder rechte hoeken sneden, als de +blokken van New-York, sommige omzoomd door tamarinden, brachten mij +aan een groot vierkant van palissaden van teakhout, zes meter hoog +en van binnen versterkt met een drievoudigen steenen muur. Binnen +die omheining, die ongeveer 12 H. A. groot moet zijn, ligt wat +oudtijds het paleis des konings was, de paleizen zijner vrouwen van +de ministers, de woningen der olifanten, het arsenaal, de toren, +welks wateruurwerk den Birmanen den tijd aangaf, en verder ruïnen, +puinhoopen, modderpoelen en wolken stof. + +De paleizen zijn veranderd in kazernen of in societeiten; tennisvelden +zijn aangelegd in de koninklijke tuinen, en de engelsche soldaten +rooken en spelen onder de impassibele aangezichten der vergulde +Boeddha's. + +Nadat ik aan dat schouwspel eenige minuten lang mijn aandacht had +gewijd in een stemming, die op weg was zeer droefgeestig te worden, +ging ik een bezoek brengen aan twee personen, die ik te Mandalay kon +ontmoeten, twee zeer interessante personen, hoofdpersonen bij het +feest, die zich van die eer verzekerd hadden door de apostolische rol, +hun toegewezen in den godsdienst van Boeddha. + +Ginavaravansa, prins van Siam, besteedt voor het Boeddhisme zijn +aanzienlijk fortuin en is onvermoeid werkzaam in het belang van +dien godsdienst. Terwijl hij met groote kosten de monumenten van +den eeredienst laat onderhouden, vooral den prachtigen tempel van +Anaradhapoera, reist hij, gekleed in 't gele kleed van den pelgrim, +door de verschillende landen met boeddhistischen godsdienst, om zich +rekenschap te kunnen geven van den waren staat, waartoe die ontaarde +eeredienst vervallen is, en om met kennis van zaken die middelen aan +te wenden, die de schoone leer van den Meester weer kunnen zuiveren +en in haar volle eer herstellen. + +Als rechterhand en raadgever van den prins staat naast hem een man, +bekend in alle deelen van het onmetelijke indische rijk, en die in +zijn hoedanigheid van burger uit het vrije Amerika aanspraak maakt +op den titel van kolonel, kolonel Olkott. Hij is president van het +Theosofisch Genootschap, door Mevrouw Blavatsky gesticht, vereeniging, +wier doel het is, de losse ringen aan elkander te soldeeren van een +keten, waardoor de verschillende landen met Boeddhavereering aan +elkaâr verbonden zouden worden. De vereeniging telt niet minder dan +tweehonderd onderafdeelingen. + +In de voorrede van een klassiek studiewerk, door professor Grünwedell +gewijd aan de mythologie van het Boeddhisme, spreekt prins Ochtomsky, +een der meest verlichte kenners van dien godsdienst, met geestdrift +van het werk, dat de kolonel heeft ondernomen. Hij voorziet niet zonder +een greintje optimisme den tijd, waarin de boeddhistische wereld, die +nu los aaneenhangt, een geheel zal vormen met een vaste organisatie, +waarin de tempel van Boeddha Graya, die 2500 jaar geleden door koning +Asoka werd opgericht op de plek, waar het licht werd in de ziel +van den "Grooten Godsdienststichter," weer zal worden opgericht, +om heiligdom te zijn voor het Boeddhisme, plaats van bijeenkomst +en van toespraken voor de geleerde belijders van dien godsdienst, +en om voor de geloovigen, wier aantal zoo groot is als twee derden +der bevolking van Azië, tot Jeruzalem en Mekka te worden. + +Ongelukkig deelt kolonel Olkott niet in de stoute verwachtingen van een +zoo snel succes, en hij beklaagt zich bitter over de onverschilligheid, +waarmee zijn plannen worden begroet door de boeddhisten van de +hoogste rangen. + +Maar toch heeft hij als 't ware een nieuwe geloofsbelijdenis kunnen +vaststellen. In Japan, in Birma, op Ceylon hebben de boeddhisten +de veertien artikelen van die leer vrij gewillig aanvaard. Het zal +belangwekkend zijn, dit neo-boeddhisme te volgen bij de vorderingen, +die het tegenwoordig maakt in Indo-China, China, Korea en Thibet. Het +zou gelukkig zijn, indien bij de egoïstische tendenzen van deze +eeuw een leer mocht zegevieren, waarvan het eerste en belangrijkste +geloofsartikel voorschrijft, "zich jegens de menschen, wie zij +ook mogen zijn, te gedragen met verdraagzaamheid, zachtheid en +broederliefde en alle schepselen met liefde en mededoogen te +behandelen"... + +Het feest, waarop te Mandalay bijeenkwamen prins Ginavaravansa, +kolonel Olkott en waarbij schrijver dezes mocht tegenwoordig zijn, +was een zeer grootsch en zeer bijzonder feest ter eere van de kroning +eener reuzendagoba. Die belangwekkende pagoden, die overal verrijzen +waar de boeddhistische godsdienst wordt beleden, dragen verschillende +namen. In Birma heeten ze Tse-di. Zij zijn ongelijk van grootte; enkele +verheffen zich niet meer dan een paar meters boven den grond, terwijl +andere een hoogte van 100 M. bereiken of die nog te boven gaan. Er +komen dan ook geloovigen van allerlei aard hun godsdienstplichten +vervullen, want hier zijn die heiligdommen bescheiden bedehuizen, +waar het een of ander kostbaar stuk wordt bewaard als herinnering +aan een daad van vroomheid, en ginds geven hun poorten toegang tot +imposante gewelven, waar voortdurend gebeden worden gemompeld en waar +de offeranden zich opstapelen, waar edelsteenen fonkelen tusschen +'t goud van tronen en beelden. De vorm zelfs is niet overal dezelfde, +want hoewel het gewone type der boeddhistische pagode een kegelvormig +steenen bouwwerk is, heeft men er eveneens, die in plaats van een +kegel een pyramide dragen. Maar alle of bijna alle hebben op den top +een soort van kroon, bestaande uit een spiraal van verguld brons, +die eindigt in een pijl, het aziatische symbool van het verhevene +en grootsche. Het aantal spiraalwindingen vertegenwoordigt de +verschillende Boeddha's, die tot nu toe op aarde zijn verschenen. + +Die kroon is de Thi, of zooals men eigenlijk moet schrijven, de +Hti. Van beneden gezien, lijkt die versiering soms wat nietig en klein, +geplaatst als zij vaak is op 100 M. hoogte. In werkelijkheid is de +kroon bij de groote dagoba's een stuk van verscheiden meters, dat een +respectabel aantal kilo's weegt. Zelfs als zij uit elkander is genomen, +blijft het omgaan met de deelen een moeilijk en gevaarlijk werk. + +De installatie van zoo'n Thi is een zaak van het grootste gewicht, +waarvoor reusachtige stellingen worden gebouwd, en een dichte drom van +arbeiders is er dagen lang mee bezig. De bekroning van zoo'n dagoba +is dan ook een zeer interessant schouwspel en evenals de inwijding +van een tempel gaat zij met een groote toestrooming van menschen +gepaard en met een lange reeks van allerlei feesten. + +Om het geld bijeen te krijgen voor de vervaardiging van den Thi, +hadden de Punghi's Birma in alle richtingen doorreisd. Die jonge +monniken, dienaren van de tempels, gaan van huis tot huis en bieden +overal hun geciseleerde zilveren schalen aan, waarmee zij voor zich en +hun collega's het dagelijksch brood ophalen. Men ziet hen op de uren +van de maaltijden in lange rijen den weg naar het klooster inslaan. + +De plechtige dag was aangebroken, waarop het goddelijk symbool voor +goed boven op den top van de dagoba zou worden geplaatst. Uit heel +Indo-China, uit Laos en de Sjanlanden, uit Siam en van den Himalaya was +een aanzienlijk aantal Boeddhisten toegestroomd, om de plechtigheid +bij te wonen. Sinds acht dagen zag men er een dichte menigte en een +mengeling van talen werd gehoord als enkel maar 't geval moet zijn +geweest bij 't bouwen van den toren van Babel. Uit de wonderlijke +kaleidoscoop, die ik een der interessantste schouwspelen reken van al +mijn reizen door Azië, vielen telkens onbekende, verrassende figuren +in het oog. + +De Birmanen met hun half-chineesche, half-maleische gelaatstrekken, +hun gesluierde oogen en platten neus, verschillen reeds zeer van het +Hindoe-type. Maar wat te denken van die wonderlijke wezens, die verder +langs mij heen trokken? Mannen uit Katschin, die er als ruwe krijgers +uitzagen; afschuwelijke toovenaarsters uit Bunong met getatoeëerd +gezicht en misvormde ooren, waarin groote zilveren versierselen hingen, +terwijl haar armen tot de ellebogen behangen waren met banden in den +vorm van slangen of ringen, die verscheiden kilo's wogen; vrouwen van +den Khan, met groote pyramidevormige strooien hoeden, wier mannen onder +hun enorme hoeden allerlei buitensporige kapsels hebben geborgen; +inboorlingen uit Mao met bamboestokjes in de lellen hunner ooren, +kokertjes van 30 à 40 cM. lengte, waarin de voorraad tabak geborgen +is en waaruit de enorme sigaretten voor den dag zullen komen, die +men nergens anders dan in Birma ziet, familiesigaretten van een +voet lengte, die de man en de vrouw elkander toereiken, en die ze +bij wijze van een lekkernijtje het kleine kind in den mond stoppen, +als het schreit. + +Dat alles ging met een onophoudelijk gedraaf heen en weer, uit en +in den tempel en men bracht er buiten de muilen aan den ingang een +aangestoken waskaars binnen, om die te plaatsen vóór de Boeddhabeelden +of bij den stapel offeranden. Duizenden van die kaarsen verlichtten met +een flikkerend, walmend licht de beelden, de tronen en de relieken, +die gewoonlijk opgeborgen zijn in een geheimzinnig halfduister, +en wierpen op de hooge muren grillige, vreemde schaduwen. + +De mooie en fiere houding der geboren Birmanen vormde een +scherpe tegenstelling met het half-wilde voorkomen der overige +Indo-Chineezen. Men moet hen zien op zulk een feestdag, met den zijden +hoofddoek van bleeke tint en de groote mantels van kostbare stof om +zich heen gedrapeerd, om hun flinke houdingen en de losheid van hun +optreden te bewonderen. Een bazar is in Birma altijd een schilderachtig +iets, dat een betooverende werking uitoefent; de vreemde producten, +met smaak gerangschikt; de aardige, kleine verkoopstertjes, vol +gratie en vroolijkheid; het goed humeur en de beleefde manieren van +een volksmenigte, die niet van duwen en scheuren houdt, dat alles +werkt mee, om aan den toevalligen reiziger een indruk te geven van +welbehagen, van algemeene welwillendheid en beleefdheid, juist het +tegengestelde van een europeesch marktplein. De voorbereiding voor +het feest verhoogde de aantrekkelijkheid van den bazar en maakte den +indruk, dien men kreeg, dieper en sterker. De offers van merkwaardige +vruchten en zonderlinge bloemen, de hoopen koren en rijst, op lakens +van een verblindende witheid uitgespreid, de bonte menigte, die af +en aan golfde in gereserveerde kalmte, al die elementen werkten op +de verbeelding en deden iemand als in een droom verkeeren, gewiegd +door den sterken geur uit al die bloemen en vruchten, de brandende +waskaarsen en, het moet gezegd, de uitwaseming van al die menschen +onder de heete tropenzon. + +Er was in den tempel zelven een vrij primitieve waskaarsenfabricage +aan den gang, waar men, uit een grooten voorraad, waskaarsen van +verschillende vormen en afmetingen goot. Ieder liet zich vóór zijn +oogen een kaars, zooals hij die verlangde, maken en liet er een +of ander speciaal voorbehoedmiddel bij inbrengen, dat bestemd was +om de macht der Nats of booze geesten te bezweren. De vrees voor +booze geesten drukt aanhoudend op 't gemoed der Birmanen, vooral +van de bewoners van Boven-Birma. Zij verklaren uit het ingrijpen +van bovennatuurlijke wezens de eenvoudigste en meest voorkomende +natuurverschijnselen. Een regenboog wordt volgens hen veroorzaakt +door een reuzenkrab, die in de onmetelijke zee leeft; het dier komt +nu en dan boven, om adem te scheppen; de zonnestralen vallen op den +rand van zijn als met parelmoer omgeven muil en worden weerkaatst +tegen het hemelgewelf. Een dergelijke naïeve en toch ingewikkelde +verklaring wordt gegeven van een zonsverduistering. Een reuzenpad +dreigt de zon te verslinden, maar op het monster worden pijlen +afgeschoten en geweerschoten gelost, met het gevolg dat er altijd +succes behaald wordt en dat de lieve zon weer voor den dag komt aan +den stralenden hemel, 't geen de menschen sterk doet hechten aan hun +bovennatuurlijke verklaring. + +Die vrees voor de Nats riep ook allerlei dwaze dansen in het leven, +zonderlinge gevechten en andere tooneelen, die 't programma van de +feestelijkheden vullen. Jonge priesters strijden tot het uiterste +tegen maskers van booze geesten met koppen van padden of andere booze +geesten, waarover de een of andere Birmaan zich in het bijzonder meent +te moeten beklagen. Uit zulk een epischen strijd komen de priesters +altijd zegevierend voor den dag, tot niet gering voordeel van hun +beurs en tot levendige voldoening van hun lastgevers. + +Ongelukkig is niet alle bijgeloof van de Birmanen zoo onschuldig. Swhay +Yoe, een der engelsche reizigers, die hen bijzonder goed heeft +bestudeerd, verhaalt, dat de muren van Mandalay op meer dan vijftig +menschenlijken rusten, want in Birma, evenals in Palestina oudtijds, +moet elke eerste steen van een gebouw een "levende steen" zijn, +opdat de booze geesten er van verwijderd zullen blijven. + +In 1880, toen er een ongeluk gebeurd was met een reservoir van heilige +olie, eischte de sterrewichelaar van het hof, dat honderd mannen, +honderd vrouwen, honderd jongens, honderd meisjes, honderd soldaten +en honderd vreemdelingen geofferd zouden worden. Men begon zich reeds +van enkele slachtoffers meester te maken, maar toen de verschrikte +bevolking in doodelijken angst in menigte de vlucht nam, moest er +een tegenbevel worden uitgevaardigd. + +Het plein, waar 't feest zou plaats hebben, kreeg een zeer levendig +aanzien. Alles werkt er trouwens toe mee, de oogen te bekoren, +en de onbeteekenendste feiten roepen dadelijk een schilderachtig +tooneeltje op, al is het maar een barbier, die op den hoek van een +straat met een oude spijker een patiënt een kies trekt; of een kind, +een half naakt jongetje, dat met een lang gesteelde kalebas water +schept uit een der groote kruiken onder een reuzenparasol, die voor +het vrij gebruik van de voorbijgangers op straat zijn neergezet; of +een mohammedaansche vogelkoopman, wien men zijn papegaaien afkoopt +en zijn andere vogels, om ze vervolgens dadelijk te laten vliegen, +'t geen door de Boeddhisten als een werk van vroomheid wordt beschouwd. + +De toegangen tot den tempel waren bezet met afschuwelijk verminkte +wezens, lepralijders en mismaakten en ongelukkigen van allerlei +aard. Er stonden tenten als op een kermis, waar monstruositeiten +te zien waren en reuzen en dwergen; ook winkels, waar men naast de +benoodigdheden voor het feest, als waskaarsen, bloemen, vruchten +en linten van allerlei kleur, ook kinderspeelgoed en snuisterijen +verkocht. + +Meer op den achtergrond verspreidden verschillende restauraties van +Chineezen de sterke geuren van de lievelingsgerechten van het land, +de ngapi en de kukswe. + +Laatstgenoemd gerecht wordt bereid van macaroni en varkensvleesch, +tot een ragoût gemengd en gekruid met uien, spaansche peper en andere +toespijs; het andere is de ngapi, de verschrikkelijke ngapi, waarvan +het hoofdbestanddeel rottende visch is, die men in de buurt van alle +birmaansche dorpen al in de verte ruikt. + +Weer zijn het die slechte Chineezen, die in 't geheim sterke drank +verkoopen en opium, waartoe zij den nacht uitkiezen, den nacht, +als de tapijten uitgespreid zijn voor het spel, welks zes-en-dertig +hokjes afbeeldingen geven van zes-en-dertig dieren. Uit hunne tenten +steeg dat echt aziatisch geluid van dobbelsteenen in de tinnen kokers, +dat bescheiden gerinkel, dat men in alle hoekjes van het Verre Oosten +in den laten avond hoort. + +Op een andere plek werd door de onvermijdelijke exploitanten van de +menschelijke domheid de toekomst aan weetgierigen voorspeld. Zoowel als +zij met stentorstem de wonderen van hun ijdele wetenschap uitbazuinen, +als wanneer ze zachtjes hun slachtoffer een geheim der toekomst van +het grootst belang in 't oor fluisteren, altijd trekken ze nog meer +bezoekers dan de kinematograaf en de grammophoon, die hun geheimen +ontsluieren in een andere kraam. + +Hier weer biedt men u verschillende dranken aan met sodawater, +verder thee en ijs; en al die zachtzinnige menschen, die babbelen, +rooken en drinken, wachtten ongeduldig op het oogenblik, waarop de +plaatsing van den Thi beginnen zou. + +Het sieraad van den tempel was prachtig in zijn soort; de bronzen +cirkels waren rijk bewerkt en fonkelden onder hun goudlaag, die in +de zon schitterde. De reuzenpijl stak fel tegen de blikkerende lucht +af met haar snijwerk en haar lichtglansen vol gloed. + +Om het toestel op zijn hooge standplaats te brengen, had men een +reuzensteiger gebouwd van den grond af tot den hoogsten top van de +pagode; een overvloed van bontgekleurde vlaggen en schitterend witte +of zeer zacht gekleurde zonneschermen gaf aan de onmetelijke kooi van +bamboes een vroolijk aanzien. Het zag er prachtig en grandioos uit, +en alleen een europeesche prefect van politie zou er een aanmerking +op hebben kunnen maken als niet soliede en stevig genoeg. + +De Thi werd op een kar geheschen, die over een hellend vlak gleed. De +kar was, als de geheele stelling, versierd met veel vlaggen, en de +vier hoeken droegen vier groote fonkelend witte zonneschermen, die +wijd waren uitgespreid. Toen ik te Mandalay aankwam, was men reeds +zes dagen bezig met het ophijschen der zware machine. De langzame +opstijging zou op den zevenden dag afloopen; toen eerst naderde het +toestel zijn aangewezen plaats, en toen pas zou de arbeid van de +birmaansche werklieden bekroond worden, doordien de Thi zou prijken +op den hoogsten top der dagoba. + +Er hadden geruchten geloopen, door officieuse inlichtingen versterkt, +dat de prins van Siam op den steiger komen zou, om van het hoogste +punt de beslissende bevestiging van den Thi te zegenen. Ik had zoo +grooten lust hem te vergezellen, dat ik, alle bescheidenheid op zij +zettend, het waagde, hem vergunning te vragen, met hem het wankele +bouwwerk tot boven toe te mogen bestijgen. + +Hij had mij reeds met de grootste welwillendheid toegestaan zijn +portret te maken en ik had hem mogen photografeeren in gezelschap van +den ouden heer Olkott, de ontwerpers van het feest en hun vrouwen, die, +bescheiden op den achtergrond gegroepeerd, steeds waren voortgegaan +met het rooken harer reusachtige sigaretten. Nu hij mij één gunst +had toegestaan, zou hij bijna niet anders kunnen, dan ook ten tweeden +male mijn wensch te vervullen. + +Ik moet bekennen, dat mijn vraag niet met geestdrift werd +aangehoord. Hoe groot ook de verdraagzaamheid der Boeddhisten zij, +hoe ruim hun inzichten mogen wezen in zake de aanhangers van een +anderen godsdienst dan den hunnen, de administrateurs van den tempel +en bijna alle toeschouwers moesten wel van oordeel zijn, dat men bij +de inwilliging van mijn verzoek den Thi en daarmee het geheele feest +zou ontheiligen. + +Men gaf mij te verstaan, dat, zoo er het minste ongeluk gebeurde bij de +installatie van de kroon, wat bij den enormen omvang van het sieraad +niet onwaarschijnlijk was, de menigte mij zeker aansprakelijk zou +stellen voor de ramp; dat bij de eenigszins ruwe zeden van een groot +deel der toeschouwers mijn persoon ernstig gevaar liep, en ten slotte +beriep men zich op de moeilijkheid der klimpartij en zelfs op het eraan +verbonden gevaar, om mij den toegang tot den steiger te verbieden. + +Doch zoo kwam men niet van mij af. Ik beproefde niet de aandacht te +vestigen op mijn vlugheid en mijn minachting voor het gevaar, want ik +wist, dat ik met een voorwendsel te doen had, en ging dus maar dadelijk +recht op mijn doel af. Ik had in een album met kijkjes en photografieën +van een reis door den Himalaya het portret van een beroemden lama, +een hoog vereerd Boeddhist, afgezant van den Dalaï-Lama, dien ik had +genomen te midden van andere boeddhistische hoogwaardigheidsbekleeders +in den voorhof van den Pemiontschi-tempel in Sikkim. Ik gaf zoo'n +photo ten geschenke aan dien bestuurder van de dagoba, wiens meening +den meesten invloed scheen te hebben en gaf hem te verstaan, dat het +mij aangenaam zou geweest zijn het gewichtige feest, dat ik nu mocht +bijwonen, op dezelfde wijze te vereeuwigen op bladen, waarop men voor +altijd de vluchtige herinnering zou kunnen vastleggen. Maar hoe moest +dat, als ik niet op de stellage mocht klimmen? Ik kon toch niet van +beneden de wonderen van de hoogte photografeeren. + +'t Vooruitzicht, voor de nakomelingschap te blijven leven, prikkelde +sterk de eigenliefde van mijn vriend, en hij haalde zijn confrères +over, de bestijging toe te staan aan een man, die dan toch zulke +innige betrekkingen onderhield met boeddhistische lama's, dat men +hem als een der hunnen mocht beschouwen. + +Voorzien van hun kostbare toestemming, bekeek ik eens van meer nabij +den gevaarlijken weg, waarlangs ik op den top van de pagode zou moeten +komen, en nu ik zeker was van het recht erop te mogen klimmen, vond +ik moeilijkheden, die ik tot hiertoe niet had verwacht. + +Eindelijk kwam het gewichtige oogenblik. De prins van Siam, gevolgd +door eenige priesters en door de werklieden met den arbeid belast, +stapte vlug tegen den steiger op. Zij hadden bloote voeten, en het +viel hun betrekkelijk gemakkelijk, met hun teenen de bamboelatten te +omspannen van de hellende stellage, die als ladder dienst deed. Zij +klommen als katten omhoog, terwijl ik, gehinderd door mijn zware +reisbottines met hun gladde zolen, geen enkele trede hooger kwam, +zonder een ongerusten blik te werpen op den bijna vertikalen weg, +die maar geen einde nam. Daar ik niet durfde omkeeren en voelde, +dat ik, zooals ik nu was uitgerust, nooit boven zou aankomen, nam ik +het heldhaftige besluit, mijn schoenen uit te trekken. Met één hand +mij stevig vasthoudend, maakte ik ze met de andere los en wierp ze +naar beneden. Dat scheen wel een geniale inval, want door mij van +die rampzalige schoenen te ontdoen, maakte ik een einde aan een +schandaal. Het was immers heiligschennis, met geschoeiden voet die +bamboezen latten te betreden, die voor een werk van vroomheid waren +opgericht, en de toejuichingen der menigte bewezen mij, dat men daar +beneden dankbaar was, omdat ik mij onderwierp aan een formaliteit, +waartoe de Punghi's en de prins van Siam eveneens bereid waren. + +Op een estrade ter halver hoogte voegde ik mij bij prins Ginavaravansa +en degenen, die hem omringden. De stellage, geschud door den wind en +bezwaard met ons aller gewicht, begon meer en meer te schommelen. Een +honderdtal voeten onder ons rumoerde de menigte luider, en 't bonte +aanzien van die bewogen groepen; de vlaggen, wapperend in den wind; +een helsch lawaai van muzikanten, die op het platform boven ons hoofd +op horens bliezen, op trommels sloegen en in de handen klapten; de +afgrond, gapend onder mijn voeten; de afstand van de eene trede tot +de andere, die mij al grooter en grooter scheen te worden, dat alles +werkte samen, om mij een gevaarlijk gevoel van duizeligheid te geven. + +Prins Ginavaravansa was op het punt onwel te worden en nam het besluit, +weer naar beneden te gaan. Ik had grooten lust, dat voorbeeld te +volgen; maar de vrees, aan mijn waardigheid afbreuk te doen, weerhield +mij. Toen deed ik een uiterste poging, begon stoutmoedig het laatste +eind van den klim, en eindelijk goed en wel boven op de hoogste étage, +waar de muzikanten zaten, zwaaide ik zegevierend met den zwarten +doek van mijn photografietoestel, terwijl horens en trommels een +woedend leven maakten boven het geschreeuw en de toejuichingen van +de scharen beneden. + +Het kostte heel wat moeite, om op den wankelen bodem de drie pooten van +mijn toestel vast te zetten. Ik moest gebruik maken van oogenblikjes, +waarin de wind mij even rust gunde, tusschen de geweldige stooten +van den Thi, die met schokken werd omhoog geheschen, en de bevingen, +door het geweld der musici veroorzaakt, wier heilige ijver toenam, +naarmate het zware gevaarte dichterbij kwam. + +Toen de Thi ter bestemder plaatse was aangekomen, overtroffen de luide +bijvalsbetuigingen der menigte en de donder van de muziek alles, +wat men zich kan voorstellen van oorverdoovend geraas. Het waren +eenige oogenblikken van helsch rumoer, hoogste crisis van gegil, +horengetoeter en tromgeroffel, waarna het doofmakend orkest eindelijk +zweeg, terwijl beneden bij vermoeide kelen langzamerhand de opgewonden +godsdienstijver wat bekoelde. + +Terwijl de birmaansche werklieden, op en over den steiger klauterend +als acrobaten van professie, den Thi bevestigden op den reuzenlangen +paal, geplant in de fondamenten der dagoba en oprijzend tot haar top, +vermaakte ik mij met het bestudeeren van de blauwe tatoeëeringen op hun +bronzen beenen. Ze stelden duidelijk een nauwsluitende kous voor, en +het speet mij, dat mijn photografische platen niet bij machte waren, +de vreemde teekening weer te geven. De Birmaan stelt er een soort +van glorie in, om zonder een klacht de pijn te verdragen, die het +aanbrengen van de tatoeëeringen meebrengt; maar er wordt beweerd, +dat een goede dosis opium hem tot pijnstillend middel dient en dat +hij op goedkoope manier zich voordoet als stoïcijn. + +Ik zou wel uren lang op mijn belvédère hebben willen blijven. Ik +vergat er de wederwaardigheden der bestijging en den angst voor de +aanstaande nederdaling bij dat wonderschoonste van alle panorama's. De +geheele stad lag aan mijn voeten te schitteren; de zon bestraalde 't +goud van de pagoden, spiegelde zich in de gewijde vijvers, bescheen +de onrustige golven van de bochtige Irawaddi. De koninklijke stad +vertoonde duidelijk haar donker, somber vierkant van vervallen +grootheid midden in de feestvierende stad. + +Meer naar het Noorden achter de met bosschen bedekte bergen, die den +geheimzinnigen stroom omgeven, staken tegen 't blauw van den hemel +de eerste versterkingen van Katschin en van Yunnan af. Langzamerhand +zweeg alles om mij heen; ik hoorde nog enkele hamerslagen van een +timmerman, die minder vlug of voorzichtiger was dan zijn broeders, +en weldra werden mijn droomen enkel afgebroken door de vage geluiden, +die van beneden tot mij opstegen. + +Eindelijk begaf ik mij naar beneden en rukte mij los uit de schaar +van die beminnelijke pelgrims, voor wie het feest van den Thi een +episode slechts is in hun vagabondeerend bestaan, omdat ze in hun +heele leven niets anders doen dan rondloopen door de landen, waar +men tot Boeddha bidt. Daar brengen ze nu naar dezen, dan naar genen +tempel vruchten, bloemen en waskaarsen en kondigen de vervulling van +hun godsdienstplichten aan door zware slagen op een reuzenklok. Ik ging +daarna de monumenten bezoeken, die getuigen van de groote beteekenis, +die het Boeddhisme heeft in 't interessante Mandalay. + +Als kostbaarste herinnering aan den tijd toen de koningen van Birma +Mandalay tot hoofdstad hadden, is ongetwijfeld het Gouden Klooster +van de koningin aan te wijzen. Het verdient dien naam ten volle; +'t is een tempel van teakhout, geheel met goud bedekt. Hij is bij +uitstek goed bewaard gebleven. + +Men krijgt toegang langs enkele treden, overwelfd door een +zuilengalerij met vergulde pilaren. De gebeeldhouwde en opengewerkte +deuren zijn met goud overtogen. Binnen vindt men geheel vergulde +Boeddhabeelden, en allerlei meubeltjes, waarin of waarop vroeger +andere beelden werden bewaard. Aan den tempel grenst een klooster van +vijf verdiepingen, waar de Punghi's wonen, aan den dienst der godheid +verbonden. Ook vindt men er een herberg naast voor vreemde monniken. + +Aan den voet van den heuvel, waarop Mandalay ligt, omsluit een wijde +ruimte, waarin zich een hooge pagode verheft, zevenhonderd kleine +tempels van sierlijken bouwtrant, elk voorzien van een marmeren plaat, +waarop een gedeelte van het boeddhistisch Evangelie is gegrift, +het Pittagat. Dit is de gewijde bibliotheek van Mandalay. + +De pagode boven op den heuvel bevat twee beelden; het eene wijst +met den vinger naar de plek, waar koning Mindon Min van den hemel +het bevel ontving, om de nieuwe hoofdstad te bouwen; het andere, +gekeerd naar de Sjanbergen, wijst volgens de legende naar het land, +waar de koningen van Birma een schuilplaats moesten vinden, als zij +door den engelschen overweldiger verjaagd zouden zijn. + +In 1859 was Mandalay door Mindon Min gesticht, die voor deze residentie +Amarapoera aan de Irawaddi verliet, omdat het gefluit der stoombooten +op de rivier hem al te zeer herinnerde aan de aanwezigheid der +Engelschen, den gehaten veroveraar van Beneden-Birma. De stad ging +snel vooruit, en in 1862 reeds plaatste Engeland er een consul. In +1878 wijdde Thibô, de elfde opvolger van den beroemden Alomprâ, +soldatenkoning, die de dynastie in 1757 grondvestte, een liberalen +regeeringsvorm in, die het land ten zegen zou hebben kunnen zijn, maar +die door hofintriges niet tot zijn recht kwam en tot moordtooneelen +aanleiding gaf. + +Intusschen hadden de gebeurtenissen in Annam en Tonkin aan Frankrijk +in Indo-China een overwegenden invloed verzekerd. Thibô, die hoopte +bij die mogendheid op steun te kunnen rekenen tegen Engeland, +vroeg en verkreeg in 1884, dat er een fransche consul zich te +Mandalay zou vestigen. In 1885 sloot hij met Frankrijk een handels- +en vriendschapsverbond. + +John Buil kon dat bondgenootschap niet onverschillig aanzien, +omdat het zijn plannen contrariëerde en hem den zoo begeerden weg +dreigde af te snijden over Bhamô naar China. Dus vond hij, gebruik +makend van de moeilijkheden, waarmee Frankrijk in Tonkin had te +worstelen, een voorwendsel in een geschil, dat tusschen Thibô en +een engelsche maatschappij bestond, en maakte zich van Boven-Birma +meester in 1885. Wat er ook over moge gezegd zijn, of liever wat de +engelsche politiek er ook over gezwegen moge hebben, de tegenstand +was verschrikkelijk. De birmaansche patriotten, die zich heldhaftig en +hardnekkig verdedigden, werden tot rebellen verklaard, als schuldigen +en misdadigers behandeld en systematisch uitgeroeid. De birmaansche +vorsten antwoordden met gelijke munt, en in de weinige gevallen, waarin +'t geluk hen diende, gingen ze met groote wreedheid te werk. Thibô +moest zich ten slotte overgeven; de overwinnaar verbande hem naar +Indië, en generaal Prendergast bezette Mandalay. + +Hoe schoon en hoe belangrijk ook de monumenten mogen zijn, die het +Boeddhisme in Mandalay bezit, men vindt er toch niet de allermooiste +pagoden. Pegoe, de oude hoofdstad van Boven-Birma, veel ouder dan +Mandalay, want haar bloeitijd, waarvan nog de kolossale ruïnen harer +vestingmuren getuigen, bereikte haar grootsten luister in de zesde eeuw +van onze jaartelling, bezit een prachtige pagode, die van Schwemodo, +een der heiligste van het land. Men zegt, dat er in het heiligdom +twee haren van den Goddelijken Meester worden bewaard. + +Dit gebouw, in den vorm van een klokketoren, is geheel verguld. Op +een hoogte gelegen, overstraalt het al het omringende land, als 't +licht der ondergaande zon het beschijnt. Het rijst tot meer dan 100 +M. hoogte op en rust op een achthoekig voetstuk, waarlangs aan de elk +50 M. lange zijden 128 kleine dagoba's staan. Verscheiden goudsmeden +zijn aanhoudend bezig, op de wanden nieuwe blaadjes goud te hechten, +door geloovigen geschonken. Fabelachtige sommen moeten voor den tempel +gebruikt zijn. + +Te Rangoen heeft het vergulden van de pagoden Sche Dagon aan koning +Mindon Min 1200,000 francs gekost, en de beide pagoden lijken genoeg +op elkander, dat een gewoon reiziger ze kan verwarren. De pagode van +Rangoen geniet in geheel Indo-China nog grooter vereering, want zij +bezit, behalve acht haren van den Goddelijken Meester, nog verscheiden +kostbare relieken. Op feestdagen gaan dan ook ware stroomen van +menschen door de schilderachtige poort, die toegang tot den tempel +geeft. Naast dien ingang staan twee reuzenleeuwen, fabeldieren, die +er op wacht schijnen te staan en de herinnering levendig houden aan +een plaatselijke legende, volgens welke een leeuwin een birmaanschen +prins gevoed zou hebben en van verdriet zou zijn gestorven, toen men +den voedsterling haar had ontnomen. + +Ik had een brief van aanbeveling voor een mijner landgenooten, hoofd +van een groot handelshuis. De zaken zijn in Mandalay bijna geheel in +handen van vreemdelingen; de Birmanen, die over 't algemeen lui en +onverschillig zijn, hebben eerst alles overgelaten aan Armeniërs en +Chineezen en daarna aan de Europeanen, Italianen, Grieken, Franschen, +Duitschers, die allen, saâmgevat onder den naam Kala of Koela, aan +de Kaladan of Koeladan wonen. Dat is de hoofdstraat aan den zuidkant +van de stad, doorloopend tot dichtbij Amarapoera; zij heeft door de +verscheidenheid van de gebouwen een veel levendiger aanzien dan de +ommuurde stad. + +Er zijn talrijke bazars. De engelsche invoer heeft de inlandsche +weefnijverheid zoo goed als onmogelijk gemaakt, de stichting van een +groote ijzerfabriek met alle moderne machines in de buurt van Mandalay +op den linker oever van de Irawaddi heeft de birmaansche ijzerwerkers +zeer benadeeld. Maar de fabriek van inlandsche zijde, de stof, die zeer +algemeen is, omdat bijna alle klassen der birmaansche maatschappij +nooit iets anders dragen, behoudt ondanks de concurrentie, die zich +van de patronen meester maakt, den voorrang door de soliditeit der +stof en den glans der kleuren. + +Ik liep door de straten der stad en amuseerde mij met de bamboehuizen +op palen, waar de diluviale regens zich een weg onder door banen, +en kwam op het gezochte kantoor. Even bleef ik bij den ingang +staan, toen ik er mijn vriend in gesprek vond met een jeugdige +Birmaansche. Bescheiden wilde ik mij terugtrekken, toen de chef zei: +"Kom binnen, ik heb hier een mijner correspondenten bij mij." Ik +verzocht hem, zich niet te laten storen en ging heen, en even +daarna had de jonge dame rustig en kalm een zaak, die rijst betrof, +afgesloten, waarmee groote belangen gemoeid waren. + +Birmaansche echtgenooten dragen de zorg voor den handel graag aan hun +vrouwen over, en deze verliezen er hun bekoorlijkheid niet bij, noch +hun vrouwelijke gratie. Ik nam de gastvrijheid van mijn landgenoot aan, +en toen ik Mandalay verliet, behield ik nog den lichtglans in mijn +oogen van de groote gouden kronen boven de tempels en in mijn hart +de herinnering aan de moedige, lieve, werkzame birmaansche vrouwen. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Mandalay, de jongste hoofdstad van +Birma, by Anonymous + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MANDALAY *** + +***** This file should be named 27955-8.txt or 27955-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/7/9/5/27955/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |