diff options
| author | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 02:35:48 -0700 |
|---|---|---|
| committer | Roger Frank <rfrank@pglaf.org> | 2025-10-15 02:35:48 -0700 |
| commit | dfefd89829575b05a60ac46480a86ac97fcb2735 (patch) | |
| tree | af7df2d4689c641549998f6f4f3fc9a0f3ddf3d0 /old/27672-8.txt | |
Diffstat (limited to 'old/27672-8.txt')
| -rw-r--r-- | old/27672-8.txt | 80913 |
1 files changed, 80913 insertions, 0 deletions
diff --git a/old/27672-8.txt b/old/27672-8.txt new file mode 100644 index 0000000..b9d6e67 --- /dev/null +++ b/old/27672-8.txt @@ -0,0 +1,80913 @@ +Project Gutenberg's Punicorum Libri Septemdecim, by T. Catius Silius Italicus + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Punicorum Libri Septemdecim + +Author: T. Catius Silius Italicus + +Editor: Nicolaus Eligius Lemaire + Georg Alexander Ruperti + +Release Date: December 31, 2008 [EBook #27672] + +Language: Latin + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM *** + + + + +Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at +http://gallica.bnf.fr) + + + + + + +[Transcriber's Note: + +This text is based on the 1823 Lemaire (Paris) edition, in turn based on +the 1792 Ruperti (Göttingen) edition. The "Ed." of the Notes is Lemaire. +The poem alone, without notes and commentary, is available separately as +e-text 27219. + +This text is intended for users whose text readers cannot use the "real" +(Unicode/UTF-8) version of the file. Greek words in the Notes and Variae +Lectiones have been transliterated and shown between +marks+; Hebrew is +similarly #marked#. A few rare characters have been "unpacked" and shown +in brackets: [-a] ("a" with macron or overline). The "oe" ligature is +shown as separate letters without further marking. + +In the original book, each page of the poem had three sections: the +poem itself; the Variae Lectiones; and the commentary. For this e-text +the last two items have been reversed, with the commentary placed +immediately after each short section of text, followed by the Variae +Lectiones. + +In the Notes and Variae, line numbers in brackets were added by the +transcriber for consistency with the HTML version, where explicit +numbers were needed for linking. Duplicate numbers in the original are +unchanged. Known errors in cross-references are noted in brackets +immediately after each entry. _Not all errors were found._ + +In the Notes, Variae and Index, punctuation errors such as comma for +period have been silently corrected. Other errors are listed at the end +of each Book.] + + + * * * * * + + BIBLIOTHECA + + CLASSICA LATINA + + sive + + COLLECTIO + + AUCTORUM CLASSICORUM LATINORUM + + cum Notis et Indicibus + + * * * * * + + +_On souscrit, à Paris,_ + +Chez N. E. LEMAIRE, Éditeur, boulevard Italien, nº 22, en face des + Bains Chinois. + BARROIS l'aîné, libraire, rue de Seine, nº 10, Faub. St.-Germ. + DEBURE frères, libraires du Roi, rue Serpente, nº 7. + J. DIDOT, l'aîné, Imprimeur du Roi, rue du Pont-de-Lodi, nº 6. + F. DIDOT, Imprimeur du Roi et de l'Institut, rue Jacob, nº 24. + TREUTTEL et WURTZ, libraires, rue de Bourbon, nº 17. + Aug. RENOUARD, libraire, rue de Tournon, nº 6. + MONGIE aîné, libraire, boulevard Poissonnière, nº 18. + BOSSANGE père, libraire, rue de Richelieu, nº 60. + BRUNOT-LABBE, libraire, quai des Augustins, nº 33. + H. VERDIÈRE, libraire, quai des Augustins, nº 25. + ARTHUS-BERTRAND, libraire, rue Haute-Feuille, nº 23. + +Et chez tous les libraires de France et des pays étrangers. + + + * * * * * + + + CAIUS SILIUS ITALICUS + + + * * * * * + + + EXCUDEBAT JULIUS DIDOT + + Natu Major, Regis Typographus. + + + + + CAIUS SILIUS + ITALICUS. + + PUNICORUM + LIBRI SEPTEMDECIM + + ad Optimas Editiones Collati + cum Varietate Lectionum + Perpetuis Commentariis + Præfationibus Argumentis et Indicibus + + Curante + + N. E. LEMAIRE + + + Volumen Prius + + Volumen Secundum et Ultimum. + + [Decoration: publisher's device] + + PARISIIS + + Colligebat Nicolaus Eligius Lemaire + Poeseos Latinæ Professor + + MDCCCXXIII + + + + +TABULA + +Rerum Quæ in hoc Priori Volumine Continentur. + + Pag. + + Eruditissimo Lectori s.p.d. N. E. Lemaire. ix + Compendia scripturæ quæ sæpissime occurrunt xiv + C. SILII ITALICI PUNICORUM lib. I. _Argumentum._ 1 + lib. II. _Argumentum._ 84 + lib. III. _Argumentum._ 151 + lib. IV. _Argumentum._ 222 + lib. V. _Argumentum._ 288 + lib. VI. _Argumentum._ 343 + lib. VII. _Argumentum._ 404 + lib. VIII. _Argumentum._ 467 + lib. IX. _Argumentum._ 547 + lib. X. _Argumentum._ 592 + lib. XI. _Argumentum._ 640 + +TABULA + +Rerum Quæ in hoc Posteriori et Ultimo Volumine Continentur. + + C. SILII ITALICI PUNICORUM lib. XII. _Argumentum._ 1 + lib. XIII. _Argumentum._ 70 + lib. XIV. _Argumentum._ 144 + lib. XV. _Argumentum._ 215 + lib. XVI. _Argumentum._ 283 + lib. XVII. _Argumentum._ 339 + + Ad Lectorem Præmonitio. 397 + + COMMENTATIO DE SILII VITA ET CARMINE. 399 + + SECTIO PRIMA. _De genere, studiis, honoribus, vita + et morte C. Silii Italici._ 399 + SECTIO SECUNDA. _De Carminis indole, de argumenti + tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, + quos poeta secutus sit._ 410 + SECTIO TERTIA. _De præstantia carminis Siliani, + et de utilitate ex eo capienda._ 428 + SECTIO QUARTA. _Historia literaria carminis Siliani, + et recensus Codicum MSS._ 432 + Præfatio Drakenborchii. 432 + SECTIO QUINTA. _Catalogus editionum C. Silii + Italici._ 446 + SECTIO SEXTA. _De hujus editionis ratione + et consilio._ 463 + + C. SILII ITALICI VITA, auctore CRINITO. 473 + TESTIMONIA VETERUM DE SILIO EJUSQUE CARMINE. 475 + TESTIMONIA ET JUDICIA RECENTIORUM. 478 + ARGUMENTA XVII LIBRORUM SILII ITALICI, auctore + Hermanno Buschio Pasiphilo. 487 + Ambrosii Nicandri Toletani in singulos libros + SILII catalepses. 494 + Præfatio Heynii. 497 + + INDEX universus rerum et verborum in SILIUM ITALICUM. 505 + + ADPENDIX, sive Diatribe de stylo poetico, + et potissimum SILIANO. 660 + + + + +ERUDITISSIMO LECTORI + +S.P.D. + +N. E. LEMAIRE. + + +Ut in Editione nostra _Livii_ publicanda antesignanum et ducem secutus +sum _Cl. Ruperti_, ita in edendo atque illustrando C. Silii Italici +poemate ad ejusdem auspicia et vexilla volui me convertere, quia, ut +aiebat Heynius in præfatione (quam ad calcem operis rejiciam), ille +in Silio interpretando operam posuit tam doctam et accuratam, ut æqui +judices inter meliores eum habituri sint interpretes, qui criticam +sollertiam cum interpretandi subtilitate præclare conjunxerit. + +Mens quidem aliquando mihi fuerat, quum de Silio Italico bene mereri +vellem, in hac editione novum de integro laborem exantlare, perpetuasque +adnotationes proferre, quas ideo ad concinnandas adjutorem quærebam, et +jam virum omni doctrinarum supellectile adornatum, ut in id opus se +accingeret, invitaveram. + +Antiquorum enim poetarum, viri docti nullum fere magis, quam Silium, +neglexere, et, qui optime etiam de eo meriti sunt, ad interpretationem +tamen carminis parum contulere, omnemque pæne operam in critica ejus +tractatione posuerunt. Quicumque igitur editionem, Silio dignam, +meditatur, ei nova adeoque lubrica via ingredienda; et non contextus +tantum, quam et accuratissimo et modestissimo potissimum judicio fieri +potest, constituendus, sed poeta etiam perpetuo inprimis commentario +illustrandus est. + +Ea sunt quæ Cl. _Ruperti_ sibi proposuit et perfecit: cujus operam quo +attentius legi ac perpendi, eo magis visum est, frustra me operam +impensamque consumpturum, quum tales forent in manibus opes. Sagacissimi +enim ingenii vir, ipsum poetam perpetuis commentariis illustrare, et +lectionem carminis, cujus omnem varietatem enotavit, ad fidem codd. +accuratius constituere, et vulgarem atque antiquam vel revocare et +tueri, vel emendare conatus est. Var. lect. ab interpretatione seposuit, +et inde duplicem commentarii sui partem fecit, ut major lux eniteret, +faciliorque foret alterutrum quærentibus labor. + +Hunc itaque optimum ducem existimavi et secutus sum, adjectis quibusdam, +quæ aut necessaria, aut certe bona viderentur: nam præcipua hæc cura +fuit, ut quicumque mea editione uteretur, reliquis omnibus carere +posset, et in ea reperiret, quidquid boni atque utilis ad Silii carmen +explicandum emendandumque alii contulissent. Sæpius quoque loca similia +e gallicis scriptoribus transcripsi, quique easdem res aut tractassent, +aut memorassent, verbi causa, _Bossuet_, _Montesquieu_, eos contuli; +quod præsertim in posterioribus libris deprehendes, quum hic plura sint +Silio et Nostris communia. + +Quæ autem Cl. _Ruperti_ ad calcem operis addenda aut corrigenda +subjunxerat, sive ex interpretatione Ernesti et Lenzii, sive ex notis +criticis Withofii excerpta, hæc ego in suum quæque locum retuli, +composui, concinnavi. + +Eæ quidem fuerunt causæ, cur paulo fortasse longius excreverit labor; +sed hæc si culpa est, ingenue fateor volens peccasse, et cum ipso +Goettingensi editore sic excusatum habeas velim: + + Non defuere, qui nimiam reprehenderent copiam tam exemplorum dictionis + alicujus aut elegantiæ, quam veterum recentiorumque scriptorum, in + rebus historicis, geographicis ac mythicis a me laudatorum. Id tamen + ex vano eruditionis ostentandæ studio profectum existimari nolim, et + res justam excusationem habere videtur. Primum enim haud dissimulo, me + omnem dedisse operam, ut quam plurimis satisfacerem; neque vero + ignorabam, permultos etiam hodie esse viros doctissimos, quibus hæc + rerum verborumque illustrandorum ratio adrideat, quæ olim Nic. + Heinsio, Burmanno, Broekhusio, Drakenborchio aliisque magni nominis + hominibus probabatur: quorum tamen vestigia non ita sequutus sum, ut + exempla tantum exquisitioris loquendi formæ cumularem, nulla habita + ratione originis ejus vel causæ, indolis ac significatus, nec admonito + de iis lectore; nisi forte illa vel ex locis adscriptis satis + intelligi et legentibus jam hac compendiaria via, qua chartæ parcitur, + in memoriam revocari possent, vel ibi ab aliis, quorum editiones ac + libri omnium fere manibus teruntur, jam explicata essent. Deinde in + doctissimo poeta interpretando versabar, in quo adhibendæ talis + eruditionis facultas et major erat, et aptior atque utilior. Denique + id egi, ut non tirones modo, sed eruditos quoque homines et juventutis + potissimum magistros meam Silii editionem consuluisse haud omnino + poeniteret, atque iis, qui longiores disputationes de tot exquisitis + dicendi formulis, rebusque historicis, mythicis ac geographicis, + ubivis in doctissimo poeta obviis desiderarent, (quales passim + inveniuntur) uberiores, unde eas peterent, fontes in promtu essent, + et quidem plerique vel adeo omnes, ut, si hunc vel illum adire non + possent, (quæ tristis multorum sors est) ad alios confugerent. + +Commentationem vero de Silii vita et carmine in alterum volumen rejeci: +ibi vir doctiss. de ejus genere, nominibus, studiis, honoribus, vita +ac morte disputat; deinde in carminis indolem, consilium ac fontes, e +quibus poeta hausisse videatur, inquirit; tum de præstantia illius, et +de utilitate quæ percipi possit ex ejus lectione, disserit; quo facto, +codices MSS. et editiones Silii recenset; in fine denique, quale +consilium post virorum doctorum conatus in molienda editione secutus +sit, declarat. + +Tum subjungentur testimonia ac judicia; et Catalogus editionum ex +integro concinnatus. + +Accedet _Index rerum verborumque_, in quo potissimum desudavit auctor, +et quem pro desperato centies abjectum, reputata tamen utilitate rei, in +poeta potissimum tam docto conspicua, repetiit, et telam, impatientia +toties abruptam, diligenter retexuit. Non defuere quidem editores +poetæ, qui ante ipsum tales conficere indices laboraverint: sed +Drakenborchianus non nisi ad criticas virorum doctorum observationes, +Schmidianus ad notas Drakenb. et Heinsiorum, Ernestinus, qui omnium +uberrimus est, ad sola verba spectat. Dausqueianus, Cellarianus et +Bipontinus tam latinitatis, quam rerum rationem habent, at nimis +manci sunt. Is, vero quem, diligenter toto carmine iterum perlecto, +concinnavit, memorabiles res, voces ac dictiones continet omnes, et +præterea, quidquid vel in notis vel in Var. Lect. illustratur, adpositis +literis _n._ et _V.L._ indicat. Maluit quoque nimiam sibi copiam, quam +brevitatem exprobrari posse, et quædam tenuia nec adeo necessaria +irrepere, quam quidquam prætermitti, quod si non omnibus, certe +nonnullis notatu dignum videri posset. + +Indicem excipit _Appendicula_, in juventutis potissimum gratiam adnexa, +quam tamen, nisi lectores passim ad eam auctor remisisset, brevitatis +studio omisissem, quanquam ex ea non minimus fructus percipi potest. + +Ea sunt quæ monitum te, lector optime, volui: felix, si mea tibi +adriserit opera, quam foveas et adjuves, precor. Vive, et vale. + + N. E. LEMAIRE. + + + + +COMPENDIA SCRIPTURÆ + +Quæ Sæpissime Occurrunt. + + + _C. Col._ vel simpl. _Col._ hoc est, codex Coloniensis. + _Oxon._ vel _Ox._ codex Oxonius. + _Tell._ vel _c. T._ vel _T._ codex Tellerianus. + _Put._ vel _c. P._ vel _P._ codex Puteanus. + _R._ 1, vel _Rom. pr._ editio romana princeps. + _Rom._ 2, vel _R._ 2, editio romana secunda vel Pomponii Læti. + _Rom._ 3, vel _R._ 3, editio romana tertia a N. Heinsio collata + et excussa. + _Parm._ editio Parmensis. + _Med._ editio Mediolanensis. + _Ben._ vel _Benes._ editio Benessæ. + _Ind._ vide in _Indice_. + _App._ vel _Adp._ Adpendix, sive diatribe de stylo et idiotismis + Silii. + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER PRIMUS. + +ARGUMENTUM. + +Exposito totius operis argumento; 1-20. + +Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28. + +Quæ prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam +opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romæ æmulam, +aliquando eversuros esse, Poenis et potissimum Hannibali, quem natura +crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictæ, præliorumque avidum et +sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum, +animum incendit; 29-69. + +Ad idem bellum, ineunte etiam ætate, Hannibal a patre suo Hamilcare, +altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quæ ex +victimæ immolatæ extis futura ejus fata et res gestas auguratur, +solenni jurejurando adigitur; 70-139. + +Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero, +viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniæ regulum, cruci +subfigit; 140-164. + +Famulus autem Tagi cæde Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter +tormenta risu serenaque lætitia exsultat; 165-181. + +Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Poenis +et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238. + +Iste fortis, animosus, gloriæque cupidus, omni militiæ labore se +exercet, et sæpius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi +reservat; 239-267. + +Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit +moram, quin Saguntum, Hispaniæ Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc +causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat; +268-295. + +Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum +murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349. + +Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium +facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375. + +Tum Murrus Poenos subeuntes fortiter et ingenti cæde repellit, donec +tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat, +confossus perit; 376-517. + +Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium +multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo +versatur, vitæ discrimine Junonis interventu eripitur, et ægre se ad +vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555. + +Quum itaque, duce Poenorum sauciato et præterea imminente jam nocte, +prælium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendæ +occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato +de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt; +556-573. + +Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607. + +Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato, +adeunt; 608-629. + +Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam foederis cum +Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis +periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem +dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671. + +Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo adfligunt, +et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus auctor est, ut +Hannibal ad meritam poenam poscatur, Carthaginique, si eum Romanis +dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius Maximus +Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et legati +prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Poenorum sua sponte, an +Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira +mixtus patres ad consilium Lentuli præferendum impellit; 672-694. + + + Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit + Æneadum, patiturque ferox Oenotria jura + Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum + Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit, + Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti 5 + Gens Cadmea super regno certamina movit; + + 1. _Ordior arma_ ut ap. Grat. Cyneg. 24, et Auson. Protrept. v. 62, + Drak. _Ordior_, incipio, scil. canere _arma_, h. bella, ut in princ. + Æneidos. De elegantia locutionis _ordior arma_, vid. quos Withof. + laudat, Hoogstrat. ad Corn. Nep. Alcib. II extr. et Toll. ad Auson. + Profess. c. 3, p. 151. Cf. Cic. ad Div. V, 12. + --_cælo_, ad, seu in cælum. V. App. + 2. _Æneadum_, Romanorum, ab Ænea et Trojanis oriundorum. + --_ferox_, fortis et bellicosa, vel potens. Sic et _sævus_, + _asper_, _acer_, _atrox_, _dirus_, _horridus_, _insanus_, + _improbus_, et Græcorum +thrasus+, +oxus+, +drimus+, +ainos+, + +trachus+, +deinos+, +oulos+, aliaque ejusmodi epitheta, ab ira + ejusque attributis desumta, quod semel monuisse sufficiat, vel ad + virtutem, vel ad vim et potestatem, vel denique ad ventos et mare + transferuntur, et sæpius tum sive simpl. ornant, sive per _magnus_, + _fortis_, _potens_ exponi possunt, qua ratione jamdudum Nonius et + Serv. ad Virg. Æ. I, 4, voc. _saevum_ explicarunt, quos immerito + vanitatis incusabat Gesner. in Thes. vid. App. et ad v. 58, 101, + 251; it. Cel. Heyne ad Virg. Æ. I, 14 et 99. + --_patitur Oenotria jura_, h. in potestatem Romanorum redacta est. + Cf. XV, 5 et 383. _Oenotria_ vetus nomen Italiæ, ab Oenotris, + Pelasgis, priscis ejus incolis, sic dictæ. + --Vide in nostra editione Virg. vol. II, p. 136 et 209, notas et + Exc. XXI ad Æn. I; et in Guthriani operis recensione T. IV, p. 75 + sq. _Ed._ + 3. _Musa_, vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 8; VII, 37, 641; IX, 525; et + Koeppen ad Hom. Iliad. I, 1, et II, 484 seq. + --_da memorare_, fac ut memorem, ut +ai ke pothi Zeus dôsi polin + exalapaxai ap. Hom. Iliad. I, 129. Cf. Virg. Æ. VI, 66; XII, 97. + --_decus_, +kleos+, _laborum_, gloriam rerum gestarum, multis curis + ærumnisque partam; vel gloriosissimum celeberrimumque omnium, quæ + unquam gesta sunt, bellorum. + --_Labor_, ut +ponos+ et +mochthos+, passim pro pugna. + 4. _Hesperiæ_, terræ occidentalis; nomen Italiæ ob situm a Græcis + impositum. + --_Antiquæ_, h. post hominum memoriam jam habitatæ, adeoque + nobilis et fama nominis sui notissimaæ. Quemadmodum enim hominum, + quæ vulgo dicitur, nobilitas ex antiquitate generis fere æstimatur; + ita et antiqua origo sæpe a poetis in magna vel urbium vel terrarum + laude ponitur. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 12, 375, 531. + 5. _perfida pacti_, in pacto servando, h. foedifraga: græca loquendi + forma, poetis Rom. sed præ ceteris Silio familiaris. Vid. App. + _Perfidia Punica_ tam nota est, ut vel in proverbium abierit eique + _Græca fides_ obposita sit, etsi scriptores Rom. ipsi testantur, + Poenos causa, fide, religione ac moderatione superiores, nec nisi + fortuna inferiores fuisse. + 6. _Gens Cadmea_, Carthaginienses, coloni Tyriorum e Phoenicia, unde + Cadmus originem habuit. Silius urbium populorumque nomina variare, + et hinc passim paulo longius repetere solet. Sic Romani _Dardanii_ + et _Rhoetei_, Puteolani _Pherecyadæ_, (XII, 159) Tarentini _Oebalii + nepotes_, Poeni _Agenorides_, Lacones _Tyndarii_ vocantur. + + 3. _Karthago_ Drak. ubivis, auctore N. Heinsio, edidit. Sed in + numis, inscriptt. et marmoribus orthographia variat, neque + auctoritas eorum tanta est, ut certa inde scribendi regula repeti, + literaque _K_, quæ solis Græcis relinquenda videtur, Romanis + obtrudi possit. Præterea in iisdem non passim modo _Kanna_, + _kastitas_, _kaput_, _kalumnia_, _karina_, _arka_, _evokatus_, + _Volkanus_, _Parkarum_, _merkator_ et _dedikaverunt_, sed + sæpissime etiam _karus_, _karissimus_, _Kalendæ_ et _Kæso_ vel _K_ + legimus, quam tamen scribendi rationem, si duo posteriora + exceperis verba, nemo facile imitandam putet. Alii _Kartago_ vel + _Cartago_ sine adspiratione, ut in quibusdam inscriptt. reperitur, + scribendum præcipiunt. Vera autem veterum pronunciatio parum nobis + nota est; quocirca nihil certi et in quibus tuto adquiescere + possis, statuere licet, semperque lubricum in talibus judicium + esse debet. Vid. tamen Cic. Orat. c. 48. + + Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce + Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro + Juratumque Jovi foedus conventaque patrum + Sidonii fregere duces; atque impius ensis 10 + Ter placitam suasit temerando rumpere pacem. + + 7. Poeni de principatu contenderunt, diuque dubium fuit, in _qua + arce_ h. urbe, Romæ an Carthagine, _Fortuna caput_ imperii + _terrarum_ constitueret. + 7. _Arx_, ut Gr. +akra+ et +akron+, poetis proprie, quidquid altum + est, adeoque montes, vertex montis, (ut XV, 480, et +akra tôn orôn+ + vel +akron Idês hupsêlês+, Hom.) colles et promontoria, ut Il. XIV, + 36, deinde quod in colle et editis locis positum est, inprimis + +akropolis+, et quoniam hæc reliquæ civitatis initium et origo esse + solebat, simpl. etiam _urbs_ dicitur, ut +Iliou akrai+. Vid. Ind. + 8. Ter Poeni, foedere rupto, bellum Romanis intulerunt. + 9. _Juratum Jovi_, jurejurando confirmatum per Jovem, foederis + testem et perjurii vindicem, unde +horkios+ et +horkôn tamias+ + dicitur, v.c. Eurip. Med. 170, et Hippol. 1025. Conf. inf. v. 482; + VI, 693; et Schol. Eurip. ad Hecub. 336. + 10. _Sidonii_. Poeni, a Phoenicibus oriundi. + 11. _ensis suasit rumpere pacem_, pro vulgari, ipsi in animum + induxere, rumpere pacem ense. Nam, quod Perill. Heyne literis, + humaniter ad me datis, monet, a belli cupiditate ductum, quod arma + ipsa stimulare, movere, suadere dicuntur; et egregie gladio + tribuitur, quod eo potius factum est. + --_temerando rumpere_, temere violare: nam _temerare_ est temere + aliquid moliri et agere, vel novi quid tentare; deinde violare, + inprimis res sacras, et usui humano non destinatas, quas _temerare_ + dicuntur, qui inrumpunt, quo ire nefas est, vel qui vident, tangunt, + comedunt, faciunt, quæ non licet. Vid. Heins. ad Ovid. Fast. I, 630; + ad Ep. ex Ponto II, ii, 27, et ad Amor. I, viii, 19; Burm. ad Val. + Fl. I, 627, 800; et Broukh. ad Tibull. III, v, 7. Conf. ad II, 472. + + 9. _patrum_ potius scribendum videtur, ut pacta majorum, non + Senatus, intelligantur. + 11. _placitam_, h. quæ tam Poenis quam Romanis placuit, et de + cujus conditionibus inter utramque partem convenit, ex libris + scriptis restituere Modius et N. Heins. cf. Intpp. ad Virg. Æn. + IV, 38 et inpr. X, 15. Gronov. Gust. ad Stat. Th. VII, 190. Heins. + ad Ovid. Epist. XIX, 208 et Æn. I, 37. Vulgo _placidam_ editur, + prob. Dausq.; sed _placidam pacem_ propr. _turbari_, _placitam_ + autem, h. pactam, sancitam, conventam, _rumpi_ monet Drak. cf. + III, 416. + + Sed medio finem bello excidiumque vicissim + Molitæ gentes; propiusque fuere periclo, + Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces + Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo 15 + Poenorum, ac muris defendit Roma salutem. + + 12. _medio_, secundo, _bello_ Punico. + 13. Hæc sunt Liviana XXI, 1: «Adeo varia belli fortuna ancepsque + Mars fuit, ut propius periculum fuerint, qui vicere.» Cf. Flor. II, + 6, pr. + --_datum_, a fatis concessum. + 14. _Reseravit_, intravit, cepit; et actus pro conatu. Cf. App. + --_arces Agenoreas_, Phoenicias, ut VII, 642, h. Carthaginem, a + Phoenicibus conditam, quorum rex et auctor, in Græcorum mythis, + Agenor, Beli f. et Cadmi pater, fuisse dicitur: unde et Poeni + _Agenoridæ_ passim vocantur. Vid. Ind. et ad v. 6, 7 et 88. + 15. _Dardanus ductor_, Scipio, dux Romanorum, qui a Trojanis, quorum + regem Samothracum fabulæ Dardanum faciunt, orti dicuntur: nisi ipsam + Dardani originem, quæ ad Arcadiam, et, quoniam inde Pelasgi Italiam + venerunt, ad Italiam quoque refertur, respici malis. De Dardano vid. + Heyne Excurs. VI, ad Virg. Æ. III, 167 sq. _Dardanus_ pro + _Dardanius_, ut ap. Virg. Æn. IV, 662, et XI, 287, ubi vid. Heyne. + Sic et +Keltos Arês, Thessalos leôs, Delphis akra+ vel +petra+ et + alia vid. Spanhem. ad Callim. H. in Del. v. 173 et 177. Cf. ad v. + 252, V.L. + --_Palatia_, collem Palatinum, h. Romam, a Poenis obsessam, de quo + v. XII, 510 sqq. _Palatia_, ut apud Virg. Georg. lib. I, v. 499. + + 13. _periclum_ suspicabatur N. Heins., motus auctoritate Mureti et + Gron., qui in optimis membrr. Livii XXI, 1 (vid. not.), _propius + periculum_, non _periculo_, ut vulgo editur, invenerunt. Vulgaris + quoque lectio ex ant. scriptura _periclô_ vel _periclom_ facile + nasci potuit. Sed quoniam _propior_ et _proximus_ apud Silium + plerumque tertio, non, ut ap. alios (vid Manut. ad Sallust. B. C. + 11, et Gron. ad Liv. XXII, 40), quarto casui junguntur, nihil + mutandum censet Drak. Huc adcedit, quod poeta orationem non + variare tantum potuisse, sed, quia mox _datum_ sequitur, ut + +kakophônian+ vitaret, etiam debuisse videtur. Cave tamen provoces + ad auctoritatem Virg. Æn. VIII, 556, ubi vid. Heyne. + 14. _Quîs_, pro _queis_, Col. et Ox. cum priscis edd. unde ubivis + illud revocavit Drak., qui laudat Broukh. ad Prop. II, 10, 47, et + Intpp. ad Virg. Æn. I, 95. + + + Tantarum causas irarum odiumque perenni + Servatum studio, et mandata nepotibus arma + Fas aperire mihi, superasque recludere mentes. + Jamque adeo magni repetam primordia motus. 20 + + 18. _arma_, bella, _nepotibus_, posteris et quasi Epigonis Poenorum + Romanorumque a majoribus suis _mandata_, tradita et tanquam + hereditate ad eos translata. Cf. Virg. Æ. IV, 622 sqq. ubi tamen + _nepotes_ non proprio sensu intelligendos monet Heyne. + 19. _aperire_, explicare, ut _ape. notitiam_ dixit Cic. Orat. 33, et + _causas_ Prop. IV, x, 1. + --_superasque mentes_, consilia deorum, maxime Junonis, + _recludere_, prodere, ut _reserare_, VII, 436. + 20. _repetam primordia motus_, ab initio magnum et memorabile + bellum. + --_adeo_, itaque; vel +parelkei+. Vid. Ind. + + 19. _superumque_ tacite et invitis libris edidit Cl. Lefeb. Male! + + + Pygmalioneis quondam per caerula terris + Pollutum fugiens fraterno crimine regnum + Fatali Dido Libyes adpellitur oræ: + Tum pretio mercata locos, nova moenia ponit, + Cingere qua secto permissum litora tauro. 25 + + 21. Cf Virg. Æ. I, 338... 368, ubi Venus originem Carthaginis, a + Didone conditæ, fusius exponit, in quam tamen adcuratius inquirit + Heyne Exc. I ad Virg. Æn. IV. + --_terris Pygmalioneis_, e Phoenicia, seu Tyro. Cf. Æ. I, 346 sq. + --_cærula_ sc. æquora, seu maria, +kuanea kata nôta+, simpl. pro + mari, ob colorem, ut +kúanos+, et ap. Virg. Æ. III, 208; IV, 583; + VIII, 672. + 22. _crimen_, +tò agos+, _fraternum_, Pygmalionis fratris, qui + Sychæum, Didonis maritum, occiderat regnumque vi occupaverat. Fabula + satis nota et græcæ originis narratur auspiciis et ductu Maronis Æn. + I, 365 sq.; IV, 211. + 24. _pretio mercata locos_, quocirca Poenos longo tempore post + tributum quotannis pependisse memorat Justin. IX, 2. + --_moenia ponere_, ut +tithenai+ et _statuere_, +hidruein+, + +histanai+, +stêsai polin+,+estêxein teichos+, Callim. H. in Apoll. + 14 al. Cf. Burm. ad Virg. Æn. II, 295. _moenia_ Byrsam arcem, in + media urbe et arduo loco sitam, ea parte, _qua permissum_ ei erat + _cingere litora_, agrum in terra mari propinqua, _secto tauro_, + corio tauri, in minutissimas partes dissecto. + 25. Hanc fraudem illustravere, a Drak. laudati, Heindreich. reipubl. + Carthag. I, 1, p. 21; et Themist. Orat. XXI, p. 261, ed. Harduini, + similemque narrat Saxo Gramm. hist. Dan. IX, p. 176. + + 24. _solum_ pro _locos_ Nicander, quem Asulanus aliique secuti + sunt, primus refinxit, haud dubie, quod jam Drak. monnit, ex Virg. + Æn. I, 367, quasi poetam dedeceret orationem variare. + 25. _litora_ ubivis pro _littora_, auctoribus N. Heins. et Drak., + edendum curavi, etsi origo hujus voc. prorsus ignota est, quod + tironum causa moneo, ne fidem habeant Lipsio, qui a _litando_, + vel, quod magis dissuadeo, Lefeb. ad h.l. qui +litos+, _litus_, a + +leioô+, vel potius, quam nusquam reperire memini, ant. forma + +liô+, _lævigo_, _complano_, _pavio_, descendere putat. De origine + ac propria vi voc. _litus_ vid. Ernesti ad Sueton. Tiber. c. 40. + + Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas) + Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen + Optavit profugis æternam condere gentem. + + 26. Hæc adumbrata ex Virg. Æ. I, 15 sqq. _Argos_ et _Mycene_, + +Mykênê+, urbes perantiquæ Argolidis, ubi Juno, quæ a priore sæpius + +Argeia+ et _Argiva_ dicitur, in primis colebatur: unde _gratissima + tecta_, oppida, +polu philtatai polêes+, Hom. Il. IV, 51. Nam Dii, + ex antiqui sermonis genio, illas terras amare et incolere, vel certe + frequentare dicuntur, quæ iis sacræ sunt, et ubi sacrificiis + templisque coluntur. + [27.] _Mycenen Agamemnoniam_ Silius a Marone mutuatus est, Æn. VI, + 839. + 28. _profugis_ Tyriis, Didoni ejusque comitibus, _condere gentem_ ut + IV, 767, et ap. Justin. II, 6 et 10; XXII, 5; Virg. Æ. I, 33; Tac. + Germ. 2; Curt. VI, 2; VIII, 10, quæ loca excitarunt Heins. Drak. et + Lef. Sic et +ktistês+, +ktizein ethnê+, +nêson+ cet. vid. Cuper. + Obss. III, 9, Ernesti et Burm. ad Suet. Aug. 98. + + 27. _Mycenen_, non _Mycenem_, Oxon. et priscæ edd. + 28. _sedem_ pro _gentem_ primus edidit Nicander, et post cum Aldus + aliique. Male! + + + Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte + Exserere, ac missas etiam trans æquora classes 30 + Totum signa videt victricia ferre per orbem, + Jam propius metuens, bellandi corda furore + Phoenicum exstimulat. Sed enim conamine primæ + Contuso pugnæ, fractisque in gurgite coeptis + Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens 35 + Arma remolitur. Dux agmina subficit unus + Turbanti terras pontumque movere paranti. + + 29. Ingeniose Juno, Trojanis et hinc quoque Romanis, qui ab illis + originem ducunt, ob causas vel ex Virg. Æ. I, 25 sq. notas, + inimicissima, Poenos ad bellum ipsa impulisse dicitur. _Sed poeta + et_ h.l. expressit Virg. Æ. I, 19 sq. et Ecl. I, 25. + --_Magnanimus_, vox Maroni familiaris, bellicam virtutem exprimit, + ut +megalopsuchos+, +megalêtôr+, +megathumos+, +megalothumos+, + +megalonoos+, +megalophrôn+, +megaphrôn+. + [30.] _caput exserere_ ut _caput efferre_, VIII, 251. Cf. Ovid. + Fast. I, 300. + 32. _propius_, præsentius adeoque majus periculum. + --_furor_, ut semel moneam, omnes animi motus vehementiores, + inprimis furiosam, insanam, acerrimam cupiditatem amoremque + designat, ut _f. decoris_, II, 324; _f. laudum_, III, 146; _furiæ + auri_, II, 500; _furere_, X, 27, quod de militibus propr. adhiberi + monent Burm. ad Petron. 122, et Broukh. ad Prop. IV, vi, 56. Sic et + _insania_, _insanire_, +mania+ et +mainesthai+. Cf. VII, 253, 497; + VIII, 26. Intpp. ad Hor. Od. I, 15, 27. Koeppen ad Hom. Il. III, 39; + VI, 160. Ill. Beck ad Aristophan. Aves 1096; Schwebel ad Mosch. VII, + 2; Spanh. ad Callim. H. in Cer. 30, et Burm. ad Val. Fl. V, 521. + 33. _Sed enim_ ut ap. Virg. Æ. I, 19, al. pro at vero, ut _enim_ pro + _vero_ dixit Virg. Æ. V, 580; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad quæ loca + vid. Heyne. Vel +parelkei+ et transitioni servit, ut _at enim_, + _verum enim_, _immo enim_, _enim vero_, etc. _Sed vero_, _sed enim_, + XII, 332. + 34. _Contuso_ ut _retuso_, fracto et represso. Vid. Ind. et Jani ad + Hor. Od. IV, iii, 8. Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 627; VI, + 302. + --_pugnæ primæ_, belli Punici I. + --_coeptis Libycis_, Poenorum. + --_in gurgite Sicanio_, mari Siculo, in quo C. Lutatius Catulus, + A.U. 512, tam splendidam de classe Poenorum ad Ægates ins., inter + Siciliam et Africam sitas, victoriam reportavit, ut b. Punicum I + finiret. Cf. v. 61, 102; IV, 80; VI, 684 sq.; XI, 530; XIII, 731. + Polyb. I, 60 sq. Flor. II, 2. + 36. _Arma_, bellum, _remolitur_, instaurat, renovat. + --_Dux unus_, Hannibal, _subficit_, subpeditat, subministrat, + _agmina_ Junoni, _turbanti_ cet., motus in mari et terra excitanti. + --_Subficit_, ut ap. Virg. Æ. II, 618; IX, 803; et Ge. II, 424, + 436. Withof. interpretatur: unus præstat et quasi repræsentat + agmina; unus instar multorum agminum est. Cf. inf. v. 498, et Eumen. + Paneg. ad Constant. c. 13. + + 36. _agmine_ Parm. _magnæ_ Col. + 37. _terra_ Put. quod N. Heinsio adridebat et receptum est a + Lefeb. coll. XIII, 865, XVI, 50, in fragm. restit. et Virg. Ecl. + I, 12. Drak. vulgatum firmat ex III, 174, et XVII, 357. + + + Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras + Hannibal: hunc audet solum componere fatis. + Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini 40 + Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum, + «Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit, + Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates, + Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris; + + 38. _sibi induit iras_, eleganter pro, iram mente concipit. Drak. + laudat XV, 739. Stat. Th. VIII, 392. Senec. Epist. 47, et Petron. c. + 4, ubi vid. Burm. + 39. Poeta +enargôs+ exprimit summam audaciam animumque invictum, + Hannibalis, qui ipsis fatis, quibus victoria Romanorum fixa erat et + quorum vi etiam Dii cedunt (vid. ad V, 76), obponitur, cf. IX, 543; + X, 54, 67, 68; XVII, 318. + --_componere_ ut _comparare_, voc. propr. de gladiatoribus, quum + par pari componitur, ut invicem pugnent. Vid. Ind. «Ecce par Deo + dignum, vir fortis cum mala fortuna compositus,» etc. dixit Senec. + Prov. c. 2. Cf. Lucan. III, 195. + 40. _Tum_ Juno _læta viro... inquit_, _Intulerit_, etc. + --_Sanguineus_, ut _cruentus_ et +haimatôdês+, est sanguinolentus, + cruoris cupidus, +haimocharês+, +philaimatos+ (conf. v. 60); nisi + poeta ad Hannibalem transtulit formam Martis, qui +miaiphonos+ + dicitur Hom. Iliad. V, 844; XXI, 402; et sanguineus, Ovid. Rem. Am. + 153, et Virg. Æn. XII, 332, ubi Cel. Heyne illam verbi notionem in + dubium fere vocasse videri potest. + 41. _Turbine_ +deinôs+ pro impetu, motu. + --_sævo_, vid. ad v. 2. + --_clades_, calamitates, ut _exitia_, _damnum_, _noxa_, +pêma+, + +lumê+, +atê+, +loigos+, +blabê+, +hêssa+. + 42. Per me, inquit, Æneas Lavinium condiderit, sedemque ibi regni + fixerit, dummodo Romanos, a Trojanis oriundos, per Hannibalem ad + Ticinum, Trebiam, Trasymenum lacum et Cannas ingentibus prosternere + possim cladibus. Hæc magno verborum ornatu et dilectu, si singula + excusseris, expressa videbis: sed poeta vestigia Maronis persecutus + est, Æ. I, 37 sq. Cf. et Æ. VII, 292 sq., 313 sq. Ita jam _Ernesti_: + per me, inquit Juno, Æneas imperium in Italia fundaverit; per me + vincant in fine Romani, dummodo interea sanguinem profundant: + consentanea vox Junonis iratæ, at victoriam Romanorum, ut Dea est, + prævidentis. + 43. _Exsul Troius_, +Trôios+, Æneas, a Troja profugus. + --_Latio_, in Latium. + --_Dardaniam_, Trojam, h. Trojanos eorumque leges et instituta, ut + v. 668 et ap. Ovid. Met. III, 539; Epist. VII, 151; et Fast. IV, + 251. + --_Penates_, sacra et religionem, ut VII, 475. Hæc adumbrata ex + Virg. Æ. I, 6, 68; III, 12; ubi vid. Heyne et in Exc. IX ad Æn. II, + 293. + --_numina_ et religio. + --_bis capta_, h. Trojanorum bis captorum, ab Hercule et + Agamemnone, unde _bis capti Phryges_ et _gens bis victa_ Maroni + dicuntur: quam interpretationem cur tanquam nimis argutam damnaverit + Heyne ad Æ. IX, 599, eo minus adsequor, quum eamdem Vir summus ad Æ. + XI, 402, adsensu suo comprobaverit. Alii, v.c. Theocritus, +Teukrida + triporthon+, Trojam ter eversam, et quidem tertium ab Amazonibus, + memorant. V. Heyne ad Virg. Æ. I, 490, et ad Apollod. p. 373, ut de + _Lavinio_ Exc. III ad Æ. VII. + + 39. Voces Punicas, _Hannibal_, _Hamilcar_, _Hasdrubal_, _Hannon_, + _Hammon_, cum adspirat. scribere jubent, auctoritate c. Col. et + numorum moti, N. Heins. et Drak. probb. Cellar. Orthogr. lat. + p. 109 sqq. ed. Ill. Harles., Corte ad Sallust. B. Jug. 5, p. 431 + et Cl. Heusing. ad Corn. Nep. Hamilc. c. 1, quos secutus sum, etsi + auctoritas fere par est, et Græci adspirat. respuere solent, ut in + vocc. +Adriakos+, +Adrias+ et +Ibêria+, in quibus nihilo secius + eam retinui, præeunte Drak., qui tamen _harena_ quoque et + _harundo_ scribendum esse, minus mihi persuasit. Vid. ad v. 54, + 145, et VIII, 440. [recte VIII, 438] + 40. _tum_ e scriptis recte, puto, restituere Heinsii, quoniam + sententia sic melius procedit: _quæ_ pro _tum_ ex Rom. 2, in + contextum recepit Lefeb. Vulgo _cum_. + 41. _haud inscia_ Col. et Ox. cum priscis edd. _haud nescia_ + Gryph., Ascens. al. _aut inscia_ Put. _venientum nescia_ Mars. + Nut. al. + 43. Interrogationis notam, vulgo post _Dardaniam_, et in sqq. + verss. positam, recte delevit N. Heins. + + Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ 45 + Non capiant, similisque mihi per Celtica rura + Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis + Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo + Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo; + + [45.] _Ticinus_ (_il Tessino_) et _Trebia_ (_Trebbia_) fluvii Galliæ + Cisalp., clade Romanorum inclyti. Vid. IV, 81 sqq., 485 sq. + 46. _similis_, similiter, _Trebia mihi_ (vid. var. lect.) + _retrofluat_, summa cum vi dictum, pro repleatur. Conf. XIII, 743 + --_Celtica rura_, Gallorum agros. + --47. _Sanguine Pergameo_, Trojano, h. Romano. + --_stipantibus_ se, stipatis, densis, cumulatis. Vid. App. et ad + v. 539. + Versus 48 et 49 pulcherrimi dilectu verborum et idearum. Cf. Virg. + Æ. XI, 405, ibique Heyne. + 49. _reformidet_, cum horrore videat. Terror Romanorum ad fluvium + translatus, ut III, 463; IV, 445, 602. Vid. ad V, 542. + --_Trasymenus_ lacus Etruriæ (Tusciæ) in agro Perusino, hod. _il + Lago di Perugia_, sen _di Passignano_ et _di Castiglione_; + nobilitatus clade Flaminii, unde ipse proelii locus _Ossariæ_ nomen + accepit. Vid. V, 1 sqq. + + 46. _capient_. Tel. _tibi_, scil. Ticino, corrig. Grot. et Gronov. + Obss. II, 9, ed. prior. Nam in poster. sententiam mutavit et jam + ante in gustu ad Stat. Th. V, 579 monuerat, +parelkein+. Sic et + _tibi_, _nobis_, _vobis_ in omnibus fere linguis orationi + inseruntur, ut plus ei vitæ vigorisque concilient. Drak. laudat + Virg. Æ. V, 391; Liv. præf. med.; Stat. Th. VIII, 671; Claud. + Cons. Hon. VI, 470; Serv. ad Virg. Ge. I, 45; Manut. ad Cic. Ep. + ad fam. IX, 2; Heins. ad Claud. bell. Gild. 47; Broukh. ad Tibull. + I, 4, 47; Burm. ad Petron. cap. CI, et Vechner. Hellenol. I, 6; + cf. App. Sed præferenda videtur ratio N. Heins., qui +to+ _mihi_ + ad _retrofluat_ refert, ut sit dat. comm., quia Romanis infesta + Juno. + 49. _Thrasymenus_ ubivis scripsit Drak. et eo duce Lefeb. Alii + _Thrasumenus_, _Trasimenus_, _Trasumenus_, Romani et Græci in hac + voce scribenda parum sibi constant. +Tarsimenên+, non +Thrasimenên + limnên+ exhibent omnes antt. libri Polyb. III, 82, teste Cl. + Schweigh. +Trasumenê+ dicitur Strab. V, p. 157, quem secutus sum. + + Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore 50 + Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam, + Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis + Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus + Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.» + Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat. 55 + + 50. _Cannae_ (_Canna Distrutta_), olim urbs, postea ignobilis vicus + Apuliæ (vid. ad VIII, 624), ad _Aufidum_ fluv. (_Ofanto_) qui in + mare Hadriat. exoneratur. + --_tumulum Hesperiæ_, sepulcrum Italiæ, præclare, quoniam + quadraginta, vel, teste Polyb. III, 117, septuaginta Romanorum + millia ibi perierunt. Bene comparant Catull. ad Manl. LXVIII, 89: + «Troja, nefas, commune sepulcrum Asiæ Europæque;» Propert. II, I, + 27: «Civilia busta Philippi;» Claud. bell. Get. 637: «Pollentia, + bustum Barbariæ;» Liv. XXXI, 29: «Capua, sepulcrum ac monumentum + Campani populi. + 51. _Ausonio_, Romano. + --_mersum_ ut IX, 189. + --_sublimis_, de cælo. + --_Iapyx_, campus Iapygius, h. Apulus, seu Cannensis: nam Iapygiæ + nomen apud poetas etiam Apuliam, Calabriam et Messapiam + complectitur. Vid. Ind. Silio præivit Virg. Æn. XI, 247, 678; ubi + vid. Heyne. + 52. _Aufide_, etc. Conf. VIII, 671; X, 320. + --_vadum_ non modo locus est in aqua, per quem _vadere_ licet, + quum parum sit profundus; sed etiam fontis, lacus, maris, fluvii + fundus vel alveus, per quem aqua _vadit_ vel in quo continetur, + etiam in locis præaltis; et hinc denique aquæ et flumen vel mare + ipsum. Vid. Gronov. Obss. I, 19. + --_vadi dubium_, cujus alveus est dubius. + 54. Cf. Virg. Æ. V, 806 sq. + --_Rumpere iter_ pro perrumpere, sibi iter facere, seu viam + aperire, ut _r. cursum_ et _aditus_. Vid. Ind. et Virg. Æ. II, 494. + Heins. et Burm. ad Val. Flacc. I, 3, et ad Ovid. Epist. XVIII, 43. + 55. _flammare_, ut _adcendere_ et _incendere_. + + 54. _Hadriaci_, non _Adriaci_, Col. et lapp. prob. Drak. v. ad v. + 39. Broukh. ad Prop. I, 6, 1. Cellar. Geogr. T. I, L. II, 9, et + Intpp. ad Hor. Od. I, 3, 15, 16, 4. + + + Ingenio motus avidus fideique sinister + Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui. + Armato nullus Divum pudor; improba virtus, + Et pacis despectus honos; penitusque medullis + Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi 60 + Flore virens, avet Ægates abolere, parentum + Dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto. + + 56. Bene fecit poeta, quod statim initio carminis egregiam veramque + herois sui imaginem intexuit lectorumque oculis subjecit. Cf. v. 239 + sqq., et Liv. XXI, 4. + --_motus_, turbarum et bellorum. + --_fidei sinister_, sinistræ, malæ; perfidus. + 58. _Armato nullus divum pudor_, metus et religio. Finge tibi virum. + qui hæc dicere possit, «Dextra mihi Deus, et telum, quod missile + libro, nunc adsint;» vel «virtus mihi numen et ensis;» et «adsis + mihi dextera tantum, Tu præsens bellis et inevitabile numen, Te + voco, te solam superum contemtor adoro:» quæ ap. Virg. Æ. X, 773; + Stat. Th. II et XII leguntur. Drak. laudat. v. 117; II, 309; XII, + 634; XVII, 318, et Liv. XXI, 4. Add. inf. XI, 183, 4. + --_virtus improba_, h. magna, vel etiam constans, invicta, quæ + nulla fortuna frangitur. Vid. Ind. et ad v. 2; Heyne ad Virg. Ge. I, + 146; Æ. II, 356; IX, 62, et XII, 687. Sic et _virtus horrida_, XI, + 205, 421; et atrox, XIII, 369; _fides atrox_, VI, 378; ubi vid. not. + ["XI... 421" recte XI... 419] + 59. _pacis despectus honos_, contemtus odiumque pacis, quæ colenda + erat et amanda. Cf. III, 123, et ad IV, 607. + 60. _ævi Flore virens_, ut +akmê+ et +akmazousa hêlikia+, vel + +anthos hêbas arti kumainei+, ap. Pind. Pyth. IV, 281. Cf. ad v. + 376, et VII, 691. + 61. _abolere Ægates_, h. maculam et memoriam cladis, ad Æ. insulas + Hannoni a Lutatio inlatæ; ut _abo. Sychæum_ dixit Virg. Æn. I, 720. + Cf. ad v. 34, et VI, 684. + 62. _Siculo demergere foedera ponto_, egregie pro delere, et hoc pro + violare, rumpere _foedus_ in hoc mari ictum. Nam _tradere ventis_, + _flammæ_, _aquæ_ poetis pro delere et irritum facere dicitur. + +Katabrechein siga+, Pind. Isthm. V, 65. Vid. Intpp. ad Tibull. I, + ix, 49 sq., et Hor. Od. I, xvi, 3, 4; xxvi, 2, 3. + + 56. _sinistræ_ primæ edd. + 57. _exsuperans_ Ox. et Put. cum Med. Vulgo _exuberans_, perperam + et adversante metro. Cf. Virg. Æ. XII, 19. Ovid. Trist. IV, 4, 2. + Exsuperabat astu et Poenos et hostes. Cf. v. 188, et Polyb. X, 30, + Drak. _æquis_ R. 2. + 59. _penitisque_ conj. Voss. in marg. libri sui. + 60. _his super_, h. insuper, præterea, +epi toutois+, scripti cum + edd. Marsi, Junt. Ald. Nut. Gryph. et Ascens. conf. VIII, 21, 652; + XI, 142; XII, 407; XIV, 333; Virg. Æn. I, 29; IX, 274; XI, 685; + _insuper_ ed. Ven. an. 1504 et aliæ, prob. Dausq. _hic super_ R. + 2, Parm. et Med. + 61. _paternum_ malebat N. Heins. refrag. Drak., qui monet, + Hannonem, non Hamilcarem, ad Ægates ins. superatum esse. _Ægades_, + seu _Ægadas_ scribendum esse putabat Cluver. Sicil. ant. II, 15, + p. 419, repugn. metro et melioribus libris. + 62. _detergere_, h. detrahere, abolere ignominiam foederis, ut ap. + Claud. Eutrop. II, 10, et Gunther Ligur. I, 123 (ubi vid. + Rittershus.); VII, 380, olim conj. N. Heins. sed postea damnavit. + + Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat. + Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu, + Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes. 65 + + 63. _Dat mentem_, +thumon, menos empneuse+, animum vel iram quoque + et desiderium, hanc ignominiam delendi, in eo excitat. Cf. Virg. Ge. + III, 267, et inf. ad v. 80, et VI, 609. + --_fatigare_, propr. _fatim_, adfatim, frequenter _agere_; hinc + precibus, hortatu, spe, etc. sæpius et vehementer movere, agitare, + vexare. V. Heyne ad Virg. Æn. I, 280; IV, 572; VII, 582; VIII, 94. + 64. Egregie sic adumbratur summa, qua Hannibal flagrat, cupiditas, + Romanis bellum inferendi, quibuscum jam in somnis quoque armis + contendit. Nam quæ interdiu cura singulari agimus vel cogitamus, + eorum species nos per somnum agitare solent. Cf. simil. loc. VII, + 325 sq. Drak. laudat Accium ap. Cic. Divin. I, 22. Auctor, Octaviæ + v. 740. Petron. Sat. CIV, ubi vid. Gonsal., Aristoph. Nub. I, 1, et + Macrob. Somn. Scip. I, 3. + + 63. _et cladum_, duo vett. libri, nescio qui, prob. et recip. + Lefeb. coll. v. 41, et VIII, 26. Sed non opus est, vulgatam + sollicitare, quæ potius exquisitior est. + 64. _nocturno nisu_. h. +hormê+, quæ in somnis a dormientibus fit, + et Virg. Æn. XII, 910 _conatus_ dicitur, h.l. et II, 621, emend. + D. Heins. ingeniose; sed frustra in contextum recepit Cell. + + Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno + Expavere trucem per vasta silentia vocem, + Ac largo sudore virum invenere futuras + Miscentem pugnas, et inania bella gerentem. + + 66. _famuli ad limina_, servi, ut ap. Plin. Ep. VI, 16, 13, _ii + limini obversabantur_; Withof. sed _Lefebvre de Villebrune_ alio + sensu: sunt stipatores, armigeri. Ex Hom. quidem notissimi sunt + +therapontes+ et +hetairoi+ heroum, verb. c. Patroclus Achillis, + Meriones Idomenei, Thrasymedes Sarpedonis tam amicus et comes, quam + famulus: quin et heroinis +dmôïdes+ famulæ, comites tribuuntur, ut + Penthesileæ a Qu. Calab. I, 33. Sed _famuli ad limina_ ab his + prorsus diversi et servili potius conditione sunt, qui ad fores + cubiculi excubant, +thurôroi+, +amphipoloi+, ut in gloss. vett. et + ap. Hom. Odyss. VI, 18, quod jam monuit Drak. Cf. Lips. ad Tac. Ann. + XIV, 44. Si tamen Silius eos confudisse censendus est, fecit hoc + Maronis exemplo Æ. IX, 648. + 67. _vasta_, magna, alta _silentia_ noctis, quæ terrorem augent. + Vid. Virg. Æ. II, 755. + 69. _Miscere pugnas_, +mignunai husminên+, pro miscere, conferre + manus, congredi, pugnare. De auctore pugnæ occurrit II, 528 et ap. + Tibull. I, 3, 64. + --_inania bella_ bene dicit, ut +skiamachountos+, Ern. + + 66. _ad limina_ scripti, quibus favent Gloss. vett., Virg. Æn. IX, + 648, et Appul. Met. II, p. 241, ed Basil. in-8 ubi vid. Beroald. + Vulgo _ad lumina_, h. de nocte, adcensis et inlatis luminibus, ut + ita famuli, clamore Hannibalis territi, lumina intulisse dicantur, + monente Drak. coll. Hor. Ep. II, 2, 97. Prop. III, 6, 1, et Burm. + ad Petron. CIII. Dausq. perperam +luchnouchous+ s. +luchnaptas+ + intelligit. + + + Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva 70 + Addiderat quondam puero patrius furor: ortus + Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos + A Belo numerabat avos: namque orba marito + Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri + Belides juvenis vitaverat arma tyranni, 75 + Et se participem casus sociarat in omnes. + + 70. _Saturnia arva_, vid. Virg. Æ. I, 569. + --_Addiderat_, dederat, inspiraverat. Vid. Ind. + 71. _patrius furor_, pater furens, iratus: abstr. pro concr. vid. + App. + 72. _Sarrana gens_, Tyria, a prisco Tyri nomine _Sarra_, #Tsir#. + V. Gell. XIV, 6. + --_Barcas_, nomen Punicum, quod vulgo ab hebr. #Barak#, + _fulguravit_, deducitur. Ab hoc gentis auctore et Hamilcar _Barcas_ + et factio Barcina dicta. + 73. _Belus_, nomen ab hebr. #Ba'al# _dominus_ formatum, priscis et + diis et regibus Assyriæ, Ægypti, Babyloniæ et Phoenices proprium. + Cf. ad v. 87. + 74. _Tyrum famulam_, servientem Pygmalioni, tyranno. Cf. Heins. ad + Ovid. Fast. I, 286. + 75. _Belides juvenis_, Barcas. + + 71. Hunc versum a Silii elegantia abhorrere gravique + interpolationis suspicione laborare censebat N. Heins. Sed vellem + rationes hujus judicii adjecisset. Vid. not. _tandem_ Ox. et Put. + cum Parm. et Med. quod recep. Lefeb. cui vox emphatica videtur. + 74. _famulis_ Nut. _famulum_ Asc. + 75. _Belidæ_ quidam libri impressi. + + Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar, + Ut fari primamque datum distinguere lingua + Hannibali vocem, sollers nutrire furores, + Romanum sevit puerili in pectore bellum. 80 + + 77. _spectatus dextra_, ut _ferro_, VIII, 263, +dokimos ta polemia+, + _Spectata_, h. certis experimentis, an proba sint, nec ne, explorata + et cognita, dicuntur propr. metalla, numi, histriones et + gladiatores: unde _spectaculum_, VIII, 556, _spectatio_ et + _spectamen_, pro specimine, experimento. Cf. Ern. Clav. in hh. vv. + et Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 100, ad Ovid. Pont. II, 7, 82, et in + Anthol. lat. poet. ad Lucret. I, 141. + 78. _distinguere vocem_, verba distincte enunciare, articulatim + loqui. + --Hæc verba non nimis urgenda, et ad pueritiam immaturamque ætatem + Hannibalis significandam generatim ac paulo licentius dicta + existimari debent; Ern. Cf. ad II, 349 sq. + 79. _sollers nutrire_, græca formula, satis nota. Vid. App. et + Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. + --_furores_ bellandi, ut v. 32. + 80. _bellum_, cupiditatem, cum Romanis bellandi, _sevit_, insevit, + indidit, inspiravit, movit, +en phresin enephusen+, Hom. Od. XXII, + 348, +enêke+, +enethêke+, +empneuse menos+; Iliad. XV, 262; XIX, 37, + 159; XX, 80, 110; XXI, 145. + + 78. _primaque_ Put. non male: _primas voces_, teste Lefeb., vetus + unus, nescio quis. + 80. _sevit_ Ox. Vulgo, _sævit_. + + + Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ + Manibus, et patria Tyriis formidine cultum, + Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris + Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum. + + 81. Silii oculis et animo observabantur loca Virg. Æ. IV, 457 sq., + et 494 sq. ad quæ vid. Heyne. Egregie autem fingit, Hannibalem non + in templo Jovis, quod Polyb. III, 11, et Corn. Nep. c. 2 tradunt, + sed Didonis, Trojanis, Romanorum majoribus, infensissimæ, jurasse. + --_sacrum_, sacratum, dedicatum. + --_genetricis_, conditricis urbis. + --_Elissæ_, Didonis unde Poeni _Elissæi_ dicuntur II, 239 al. + 82. _patrius_, +patrios+, +patrôïos+, +gennaios+. Vid. Heins. et + Burm. ad Val. Fl. II, 156. + --_formido_ deorum, +deisidaimonia+, religio, ut _metus_, _timor_, + _horror_, _pavor_ et similia, in omnibus fere linguis obvia. Dausq. + hæc intelligebat de metu paterno, ne filii sorte ducti immolentur, + coll. IV, 767 sq. inpr. 821, 2. + [83.] _squalentibus_, pro squalentes. Cf. ad v. 211. + --_umbris squalentibus_, atris, quales fieri solent ex densis et + nigricantibus frondibus picearum; Ern. + 84. _cæli arcebant lumine_, pro cæli lumen, solis radios. a templo + arcebant. + + 81. Vulgo _Elysæ_, et pessime _Elisæ_. Sed +Elissa+ dicitur, cf. + Heins. ad Virg. Æ. IV, 335; ad Ovid. Ep. VII, 1, et Claud. laud. + Seren. v. 147. + 84. _cælique arcebant lucida templa_, formula Lucret. II, 1037, + conj. P. Scriverius, a Vossio ad marg. libri sui laudatus. Male: + nisi _sacrum_ v. 81, cum Dausq. per _templum_, +hieron+, + exponendum statuas, quod tamen non magis probandum videtur. + + Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim 85 + Exuerat Regina loco. Stant marmore moesto + Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum + A Belo series: stat gloria gentis Agenor, + Et qui longa dedit terris cognomina Phoenix. + + 86. Silio præivit Virg. Æn. I, 453 sq.; VII, 177; et Ge. III, 34 sq. + 87. _Effigies_, signa et statuæ. Vid. ad III, 32. Verba _marmore + moesto_ de colore nigro et ob vetustatem sordido, qui tristem + adspectum præbeat, accipienda esse, per literas mihi humaniter + significavit Cel. Heyne. Sed, nisi me omnia fallunt, poetæ animo + inhærebant potius verba Virg. Ge. I, 480: «Et moestum illacrimat + templis ebur, æraque sudant:» ubi vid. Heyne. Cf. var. lect. et v. + 98, et ad VIII, 647, 8. Exemplo Virg: Æ. I, 729, et poetarum + Græcorum stirps regum Tyriorum a Belo _parente_, h. auctore ejus + deducitur. De Belo, Agenore et Phoenice vid. Heyne ad Virg, Æ. I, + 338. Exc. XXIII, ad Æ. I, 619; et ad Apollod. p. 259 sq., 525 sq. + 88. _Stat Agenor_, h. ejus statua, ut ap. Ovid. Epist. II, 67, et ex + Ponto IV, 9, 107. Vid. Burm. ad Anthol. I, 63, 10. + --_gloria gentis_ ut ap. Virg. Æn. VI, 767. + 89. _cognomina longa_, cognomen diuturnum, diu usitatum. + + 85. _curis mortalibus_, h. vita misera, qualis solet esse hominum, + qui inde _ægri_ et _miseri_ Maroni, +deiloi+ et +oïzuroi brotoi+ + Hom. Od. IV, 197; XI, 19, Il. XIII, 566 dicuntur. Sed suspicor + fere poetam scripsisse _curis mordacibus_, ab amore scil. + profectis, quæ Græcis +thumoboroi+, +thumodakeis+, +aniai + thumophthoroi+, Callim. Fragm. 131, coll. Bentl., et +guiokoroi+, + vel potius ex emendat. Cel. Ruhnken. +guôboroi meledônes+ Hesiodo + +Erg.+ 66, vocantur. cf. ad VII, 271. Quidquid tamen legas, sensus + est, se tristi vita hic liberaverat, morte sibi conscita; non + vero, in secretum hujus sacelli _olim_, h. nonnunquam secesserat, + ut a curis humanis, imperii inprimis, animum abduceret, ut + interpretatur vir doctus in Annal. liter. senens. (_All. Lit. + Zeit._ 1789, N. 262, p. 551.) Nam poeta addit, _ut perhibent_, et + respexit ad Virg. Æn. IV, 529 sq. inpr. 652, conf. inf. VIII, 128 + sq. _Curas_ Didoni amor Æneæ injecerat. ["ad VII, 271": in Not.] + 86. _moesto_ non _moestæ_, omnes scripti, prob. N. Heins. ad h.l., + ad Claud. Cons. Hon. VI, 379 et Val. Fl. II, 466 ubi inpr. conf. + Burm. Uterque multis exemplis docet, statuas et imagines, summa + arte elaboratas, sæpe a poetis ita laudari, ut eas quasi vivere ac + spirare, et tam lætitiæ, quam moeroris indicia prodere dicant. Id + vero alienum ab h.l., ubi nulla tristitiæ causa est. Vid. not. + + Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo: 90 + Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum + Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti. + Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ, + Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos. + + 91. _ensis Phrygius_, Trojanus, donum Æneæ. Conf. VIII, 150 sq. + Virg. Æ. IV, 495, 507, 646, 663 sq. Et hæc adumbrata ad exemplum + Virg. Æ. IV, 509 sq. + --_centum_ poetice positum puta, ut ap. Virg. Ge. III, 18; Æ. I, + 416; IV, 199. Argutatur D. Heins., qui numerum centenarium infernis + sacrum, +hekaton tês Hekatês+, numerum esse monet: præterea et de + cæli diis agitur. + 92. _Erebo_, diis inferis. + 93. _atque_ geminatur, ut ap. Virg. Ecl. V, 23. + --_numina_ pro numen, et _numen dei_ pro ipso deo poni, nota res + est. Vid. mox v. 118. Virg. Æ. I, 666; III, 359, 543; VII, 310. + --_Henneæ divæ_, Proserpinæ, a Plutone raptæ, in nemore juxta + _Hennam_, urbem, in media Sicilia (unde et +omphalos Sikelias+, + _Umbilicus Siciliæ_, dicitur), loco edito et undique præcipiti + sitam, temploque Cereris (quæ inde _Hennæa_ vocatur v. 214 al.) et + Proserpinæ nobilitatam. Confer. Liv. XXIV, 39: Cic. Verr. IV, 106; + V, 187: Heins. et Burmann. ad Ovid. Met. V, 385; et Spanh. ad + Callim. Cer. 15 et 31. + 94. _Acheronta_ ut ap. Virg. Æn. VII, 91, id. quod _Erebus_, v. 92. + --_vocat_, invocat, ut Æ. III, 264; VI, 247. Ibid. IV, 510, + gravius dicitur _tonat_: cave tamen id propterea h.l. substituendum + judices. + --_Stygia_, nigra (vid. ad v. 119) vel potius magica, ut apud Val. + Fl. VI, 155; Lucan. VI, 766, et Senec. Oed. 621. + + 90. Vulgg. _Sichæo_. Sed vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 343. 93. + _crinem effusa_, ut ap. Virg. Æ. IV, 509, refingerem, si ubivis + elegantias venari mihi placeret. + --_Æthnææ_ Ox. prob. Barth. Adv. VII, 15; XXI, 8. Alii _Etneæ_, + et, non male, _Ætnææ_ h. Siculæ. _Ætneæ_ Med. et Antw. a. 1566. + _Ennææ_ Asc. Dausq. Cell. al. prob. Gron. Diatr. Stat. c. 59. Gr. + +Enna+. Sed _Hennææ_ auctoritate numorum et prisc. membrr. + defendunt Drak. ad h.l., Heins. ad Claud. R. Pros. I, 121; Salmas. + ad Solin. p. 77; Spanhem. de V. et P. N. p. 906 et ad Callim. in + Cer. 15; Jac. Gronov. Diss. Epist. in Liv. p. 31. _Henneæ_ scribit + Lefeb cui vox Punica videtur: _nomina_ suspic. D. Heins. ut ad + +poluônumian+ deorum referatur, refragg. Dausq. et Drak. Huic + conjecturæ, quæ et nobis in mentem venit, favet locus Virg. Æn. + IV, 508 sq. vid. ibi Heyne et ad Æn. VII, 337; it. Spanhem. ad + Callim. in Dian. v. 7. Sed ex vulgata lectione eadem exsculpi + potest sententia, si meminerimus, _numen_ poetis primum voluntatem + ejusque indicium, monitum et oraculum, deinde potentiam ac + majestatem, vel opem et tutelam Dei, hinc vero ipsum deum, et + denique ejus vel naturam, vel _nomen_ quoque ac titulum dici. Vid. + Heyne ad Virg. Æn. I, 8, 133, 666; II, 123; III, 372; IV, 611; V, + 56; VII, 119; VIII, 78; IX, 661; XI, 232. + + Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras 95 + Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes. + Tum magico volitant cantu per inania manes + Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ. + + 95. Manifesta Maronis vestigia Æ. IV, 490, et VI, 255 sq. + --_per umbras_: nam sacra magica noctu fiunt. + --_rumpere Sibila_, +enargôs+, pro sonum edere, emittere, cum vi + et impetu, ut _rum. vocem_, VIII, 301; _querelas_, III, 558; + _gemitum ad sidera_, IV, 458. Cf. Virg. Æ. II, 129; III, 246; IV, + 553. Sic et Gr. +rhêgnunai phônên, dakrua+, seu +rhêxai klauthmon+, + Plutarch. in Pericl. p. 172; +rhêxai oimôgên+, Philostr. Icon. II, + 9. Hebræi Esai. LIV, 1 (ubi v. LXX), al. et nos, _in Gesang, + Geschrey ausbrechen_. ["VIII, 301" recte VIII, 299] + 96. _inadcensi ignes_, non nisi carmine magico adcensi. Sic v. 103 + _flammæ surgentes audito carmine_, ad cantum magicum, quem audire + quasi videbantur; v. 430 _ignis cantatus_, magicus; VIII, 503, + _vocatis silvis_; XI, 447, _aggeribus vocatis_, et XI, 448, + _cantatas turres_, h. muros Thebanos, Amphionis lyra cantuque + exstructos et sponte surgentes: quæ omnia nihil aliud quam summam + carminum vim et præstantiam exprimunt, unde et Orphei cautum saxa et + arbores secutæ dicuntur. Conf. var. lect. et inpr. a D. Heins. + laudatum Pausan. +Hêliakôn+, lib. V, cap. ult. 97. Cf. Virg. Æ. VII, + 89; Ge. I, 477. ["XI, 447 ... 448" recte XI, 444 ... 445] + 97. _per inania_, ut plene _per vacuum aera_, et +erêmas di' + aitheros+ ap. Pind. Ol. I, 10. Tironibus nota esse debet vis et + consuetudo magorum, præstigiis, herbis, +pharmakois+, formulis et + carminibus, +epôdais+, inprimis vero lacte, vino et sanguine + victimarum in specum defuso, animas defunctorum ex inferis + _exciendi_, +psuchagôgein+, vel cadavera rogo inposita in vitam + revocandi, et tum ab iis responsa de rebus quæsitis postulandi. Mens + enim hominum, futura sciendi cupida, facile sibi persuadere poterat, + +psuchên+, sc. animam animalem, quæ non, ut +phrên+, rationalis et + divinior hominis pars, in cælum venire, sed ad inferos descendere + credebatur, et pro aere halituque haberi, indeque _umbra_, _imago_, + _simulacrum_, +eidôlon+, et voce Eurip. Hec. 389, +phantasma+ dici + solebat, victima in scrobem, sc. fossam, sub qua inferi sunt, cæsa, + ad sanguinem ebibendum invitari, eo autem hausto vocis usum recipere + et tum denique, quum animus e corporis compagibus ac vinculis + exemtus acrius eo, qui illis adhuc includitur, videat et plura + cognoscat, de rebus futuris consuli posse. Tota hæc manium + evocandorum superstitio, +nekuomanteia+, seu +nekromanteia+ et + +psuchagôgia+, e somniis forte orta, in quibus imago defunctorum + nonnunquam cernitur; quod deinde homines arte quoque et mediis + quibusdam adhibitis efficere posse sibi videbantur. Nota est vel ex + 1 Sam. 28, 11 sq. et inpr. ex Hom. Odyss. lib. XI, quem inde + +nekuian+ adpellarunt, et Silius imitatus est XIII, 400... 895. + Fuere et olim loca manibus evocandis destinata, ut +psuchopompeion+ + prope Heracleam, et +Nekumantion+ apud Thesprotos. Conf. Orph. + Argon. 569 sq. Cuper. Obss. I, 12. Broukh. ad Prop. I, 19, 11; idem + et Heyne ad Tibull. I, ii, 48; IV, i, 68. + 98. _marmore_, statua marmorea. + --_sudat_, vid. ad v. 86. + + 96. _inaccensi_ Ox. Parm. Med. al. conf. Heins. ad Claud. R. Pros. + I, 225. Intpp. ad Sueton. Tib. 14, et Burm. de Jove Fulgerat. c. + 9. Vulgo _in accensis_, vel _et accensi_. + + Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur, + Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar. 100 + Non ille evantis Massylæ palluit iras, + Non diros templi ritus, adspersaque tabo + Limina, et audito surgentes carmine flammas. + Olli permulcens genitor caput, oscula libat, + Adtollitque animos hortando, et talibus implet: 105 + + 99. Cf. XIII, 744 seq. _penetrale_ propr. locus secretus, interior + et sanctus in templo, ubi numen ejus præcipua cum vi commoratur, et + sacerdotes, præter quos nemini intrare licet, ab ipso in furorem + aguntur, +theophorountai+, +enthousiazousi+, ut _adytum_ Sibyllæ Æ. + VI, 98. Sed forte simpl. Didonis templum innuitur. V. Heyne ad Virg. + Æ. IV, 494. + 101. _Massylæ evantis_, Libycæ vatis. Cf. Æ. IV, 483, et ibi Heyne. + --_Evans_ propr. Baccha, seu Mænas, a verbo +euazein+, _evare_, + seu _evari_, orgia celebrare, et hoc a voce bacchantium +euan+, seu + +euoi+, pro +eu hoi+, lat. _evoe_, unde ipse Bacchus Gr. +Euan+ et + +ho Euios+, Romanis _Evan_ et _Evius_ dicitur. Hinc ad quamcunque + vatem +entheon+, seu +enthousiazousan+ transfertur. + --_palluit_ propter _iras_, ut ap. Horat. Od. III, 27, 28. Pers. + I, 124. + --_Ira_, ut _furor_, _rabies_, _insania_, +orgê+, +thumos+, etc. + quemvis vehementiorem animi, imbris, cæli, maris, fluvii, venti + motum exprimunt, et sæpius tribuuntur poetis ac vatibus, quorum mens + a corpore abstracta, divino quodam instinctu et vi ita concitatur, + ut iratis furentibusque similes videantur. Hinc et Aristoteles + +orgiastika melê kai orgiastikên harmonian+ adpellat, quæ + +enthousiasmon emballei têi psuchê, kai hê paristêsi tên poiêtikên + dunamin+. + 102. _diros ritus_, vid. ad II, 427. + 103. _surgentes_ ut VII, 352; XI, 219. Cf. ad v. 96. + 104. Silio observabatur imago Jovis placidi, _oscula libantis natæ_ + ap. Virg. Æn. I, 254, 256, ubi vid. Heyne. + 105. _implet talibus_ vocibus, ut ap. Val. Fl. II, 126, h. hortatur. + Vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 120. + + 101. _expalluit_ Gryph. _aras_ conj. D. Heins. quoniam ad aras hæc + gesta sunt vid. II, 425 sq. et Liv. XXI, 1. Sed vulgatam, tam + venustam lectionem, a librariis profectam esse, quis sibi + persuadebit? + 102. _exspersaque_ suspic. N. Heins. coll. Virg. Æn. III, 625. Sed + ita ipsos auctores vett., non librarios corrigere videbimur. + 103. _carmine_ Ox. Vulgo _cardine_. + + + «Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos + Foederibus non æqua premit: si fata negarint + Dedecus id patriæ nostra depellere dextra, + Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella + Latura exitium Laurentibus! horreat ortus 110 + Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent, + Te surgente, puer, Latiæ producere matres.» + + 106. _recidiva_, quæ post interitum quasi resurgit, restituitur, + viresque amissas recuperat, ut ap. Virg. Æn. IV, 344; VII, 322; X, + 58. Vox vel a _cadendo_ et a seminibus, quæ, etsi temere cecidisse, + et vel penitus adeo interiisse videntur, tamen resurgunt plantamque + instaurant; vel a _cædendo_ et surculis, seu arboribus, quæ + recidendo renascuntur et repullulant, repetita; sed prius ob + brevitatem syllabæ sec. præferendum videtur. Vid. Gesner. Thes., + Gron. ad Sen. Troad. 472. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 45, et ad Claud. + Phoen. 66. + --_Gens recidiva Phrygum_, Trojanorum, h. Romani, quibus quasi + restituta est. + --_Cadmeæ stirpis alumnos_, vid. ad v. 5. + 107. _Foederibus_, finito primo bello junctis. Vid. Polyb. I, 62 sq. + --_non æqua_, pro inique vel iniquis. Romani cum Poenis injusta + foedera pepigerunt: quam sententiam vide quam invidiose et infeste + extulerit Hamilcar; Ern. qui etiam monet, in voce _premere_ notionem + latere dedecoris, quod Poenis ex illa pace et foederibus adhæreat. + 109. _concipe_ animo _bella_, bellicam virtutem, bellandi + cupiditatem. Malim tamen interpretari: _conceptis_ verbis jura + bellum. Conf. XIII, 746, et Varr. L. L. IV, 15. Sic _concipere + foedus_ (Virg. Æ. XII, 13), _vadimonium_, _jusjurandum_, etc. Cf. + Ern. ad Tac. Hist. IV, 31. + 110. _Laurentibus_, Latinis, seu Romanis. _Laurentium_ urbs Latii, + non longe a Tiberi eo loco sita, qui nunc non _S. Lorenzo_, sed + _Paterno_, seu _Torre di Paterno_ dicitur. Sed a poetis toti Latio + designando adhibetur. Vid. Heyne Exc. III, ad Virg. Æn. VII, v. 108, + 110. Sententiarum verborumque vim et +energeian+ + quilibet facile, vel me non monente, sentiet. Cf. III, 73; IV, 731. + Horat. Epod. XVI, 8. + 112. _Te surgente_, crescente, ut Æn. IV, 274; VI, 364. + --_producere_, edere, vel educare. + + 106. _recidiva_, ut ap. Virg., Ox. Put. Parm. Med. Junt. Ald. + Gryph. Nut. _rediviva_, Bas. Ascens. al. prob. Dausq. _redeviva_ + R. 2, conf. ad X, 257. + 108. _patriâ_ Put. Sed reliqui libri vulgatam tuentur, et sic + aurium quoque fastidio occurritur. + 109. _Hæc tua laus, si, nate, velis_, conj. D. Heins. _velim_ + malebat N. Heins. cui adstipulatur Drak. ut sit hiatus et cæsura, + propter quam litera _m_ producatur, si non absorbeatur. Vid + Broukh. ad Tibull. I, 5, 33, et ad Prop. II, 12, 1, 23, 101. Sed + vulgata loco non movenda et poetico etiam sermone dignior videtur, + modo ita exponatur: Si mihi forsan ipsi hanc patriæ ignominiam + ulcisci per ætatem non licuerit; utinam _velis_, cupias, optes, + postules, nate, ut hæc gloria tibi sit propria, tibi soli + reservetur! Præter Heins. Drak. et Broukhus. etiam Oudend. ad + Lucan. V, 526, putabat, ecthlipsi neglecta, literam _m_ nonnunquam + propter cæsuram produci, non elidi. Sed Schrader in emendatt. + libro p. 136, 137 docet nihil simile Grammaticos, præstantiores + quidem, tradere, atque adeo loca, quibus viri docti se tueantur, + aut suspecta esse, aut perspicue mendosa. + + + His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu: + «Romanos terra atque undis, ubi competet ætas, + Ferro ignique sequar, Rhoeteaque fata revolvam. 115 + Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta, + Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa. + + 113. _acuit_, +thêgei+, +oxunei+, h. hortatur, excitat, +paroxunei+, + +ôrsen+, +ôtrunen+, ut ap. Virg. Æ. VII, 330, 406. + --_acuit stimulis_, stimulat, incitat ad bellum, ut _fodere_, V, + 159; VII, 512. Formulæ a stimulo, +kentrô+, seu +saurôtêri+, petitæ, + quo equi, seu boves aratores pungi et incitari solebant, unde + proverb. +pros kentra laktizein+. Vid. Æschyl. Prom. 322. Pind. + Pyth. II, 173, et in N. T. Act. IX, 5. Cf. ad VII, 702. + --_Subicit_, +hupoballei+, respondet, sc. Hannibal, ut Æn. III, 314. + _Subicit_ +archaïkôs+, ut XIII, 298; _inicit_, X, 571; _adicere_, + _proicere_, _obicere_, _obices_, etc. Vid. Munker. ad Fulgent. II, + 4, p. 71; III, 6, p. 117. Intpp. ad loc. class. Gell. IV, 17. + Broukh. et Heyne ad Tibull. I, viii (ix), 54. Semper hæsi in h.l. et + offendi: nunc nullus dubito, quin verba _acuit_ et _subicit_ ad idem + subjectum, ad Hamilcarem, filio verba diri jurisjurandi præeuntem, + referenda sint. Dele itaque majorem distinct. ac lege: _His acuit + stimulis_ (sc. Hamilcar filium), _subicitque haud mollia dictu_, et + hanc diram jurisjurandi formulam adjecit, etc. _haud mollia dictu_, + ut _haud mollia fatu_ ap. Virg. Æn. XII, 25. + 115. _sequar_, persequar, ut Æn. XI, 674. Ovid. Met. II, 498 + --_revolvere_, vel iterum pati et subire, ut ap. Virg. Æ. X, 61, + quem locum male comparat Drak., vel, ut h.l. reducere, denuo moliri. + Nam _volvere_ poetis est, magna cum molestia et difficultate aliquid + vel tolerare, vel perficere, expedire, moliri. + --_fata Rhoetea_, Trojana: nam _Rhoeteum_, +to Rhoiteion+, Troadis + opp. et promont. Hinc sensus est: exitium Trojano simile Romanis, + Trojana stirpe oriundis, parabo. Cf. XVII, 230. _Rhoetei_ Silio et + Romani, a Trojanis oriundi, dicuntur: unde Dausq. interpretatur: + Romanorum fata, quæ æternum illis imperium promittunt, retexam, + retraham, h. irrita faciam. Nam _revolvere_ voc. propr. de stamine, + ut II, 181, et de filis Parcarum; unde fata mutare significat ap. + Stat. Th. VII, 774. Sen. Herc. fur. 181. Cf. Heins. ad Ovid. Met. + II, 654, et Intpp. ad Prop. IV, vii (viii), 51. + 116. Idem orationis color ap. Stat. Th. II, 453 seq. Nulla religio, + nulla fides, nullus labor impediet, vel coercebit; Ern. + 117. _Tarpeia saxa_, colles Romæ, quorum præcipuus, Capitolinus, + Jovis sedes, memoratur. + + 113. _haud mollia dicta_, h. dura, irata, minacia, conj. Burm. et + e R. 1, recepit Lefeb. coll. Virg. Ge. III, 41, et. Æn. IX, 804. + Sed vulgata exquisitior. conf. v. 175. Sic et _seria dictu_ ap. + Horat. Art. P. 107. + --_mirabile dictu_ etc. + 114. _competat_ et _conferet_ in antt. edd. + 117. _Non c. abstulerint Alp., T. s. Hanc mentem: juro_ etc. + refinxit Nicander in Junt. ed., unde Ald. Gryph. aliasque + occupavit. + + Hanc mentem juro nostri per numina Martis; + Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi + Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit 120 + Spirantis artus poscens responsa sacerdos, + Ac fugientem animam properatis consulit extis. + + 118. _per numina_ (vid. ad v. 93) _mentem nostri_, h. per Martem + meum, summum hoc, quod veneror, numen; vel _nostri_ est, mihi + faventis, ut _nostro omine_ dixit Plaut. Casin. II, viii, 74; _meos + deos_, Ovid. Epist. XII, 84; +hautê humôn estin hê hôra+, Luc. XXII, + 53; _suos Consules_, Cic. Mil. 33; _ventus suos_, Sen. Agam. 91; quæ + loca laudat Drak. ad XII, 193. Add. inf. v. 480; IV, 650; VI, 707. + Liv. IX, 19 extr. _nostris locis_, Cic. Verr. III, 19, _horis tuis_, + Mart. X, 58, 7, _dies meus_, Polyb. XVII, 18, +Su nun hêmera, sos ho + kairos+ et alia ap. Gron. Obss. I, 2, et ad Liv. 35, 12. + 119. Silius more suo legit vestigia Virg. Æn. VI, 242 sq. ubi vid. + Heyne. + --_nigra_, quoniam omnia, quæ ad inferos spectant, vel ibi sunt, + _nigra_, _atra_, _furva_ dici solent. Cf. VIII, 116, 119; XIII, 405, + 429. Magis hæc +horkômosia+ est et juramentum +epi tomiôn+, quam + +thusia+; et hic, ut ap. Hom. Iliad. XIX, 266 et al., victima + juramentum sequitur; D. Heins. + --_diva triformis_, ut triceps, triplex, _tergemina_, +trimorphos+, + +triprosôpos+, +trissokarênos+, Hecate, quæ triplicem personam, + Lunæ, Dianæ et Proserpinæ, gerere credebatur, unde hæc nomina in + rebus inferis promiscue usurpantur. + 121. Silius habuit, quem sequeretur, Virg. Æn. IV, 63 seq. + --_Spirantes_, +aspairontas+, palpitantes. + + 121. _Spirantis_, non _spirantes_, Col. +archaïkôs+, unde recepi. + 122. Hunc versum præcedentis glossam esse, ingeniose suspicatur + vir doctus, ad v. 85 laudatus. Sed poeta forte ne quidquam, ut + solet, intactum relinqueret, etiam +to+ _consulit_ ex Virg. Æn. + IV, 64, petiit et amplificavit, ut sensus sit: animam victimæ, + quum jam in eo esset, ut aufugeret, extis raptim inspectis, vel + properanter in extis, consulit. Hæc quidem verba salvo sensu + abesse poterant: sed ejusmodi loca in luxuriantis, nec satis + castigati ingenii poeta, qualis Silius est, ubivis occurrunt. + + + Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ + Intravit mentes Superum, sic deinde profatur: + «Ætolos late consterni milite campos, 125 + Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno. + Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, + Cujus in aerio pendent tua vertice castra! + + 123. _vetustæ_, nam haruspicina jam Pelasgis in usu fuit et ab + Etruscis, qui maxime eam excoluerunt, ad Romanos pervenit. + 124. _Intravit_ sacerdos _mentes Superum_, ut _i. in sensum, mentem, + rerum naturam, terram_, etc. ap. Cic. Or. II, 25; Fin. V, 16; Flacc. + 10; Academ. IV, 39; h. exploravit, cognovit fata et consilia, +noun+ + deorum, per extispicii ritus. Drak. laudat Stat. Achill. I, 507, + _irrumpere deos_, et ej. Theb. III, 549, 633. Alio sensu deus vatem + _intrat_. Vid. ad III, 697. + 125. Frequens est in poetico sermone usus vaticiniorum, quæ tam per + se, quam propterea quod grandiorem orationem admittunt, multum + habent gravitatis, et quod Gallis _intéressant_ dicitur. Cf. III, + 570 sq.; VI, 613 sq.; VII, 435 sq.; XII, 320 sq. Virg. Ecl. IV; Æn. + I, 254; III, 458; VI, 756, et inpr. VI, 86 sq., ubi similiter vates + non modo futura prædicit, sed et omnia ut jam præsentia cernit. + Conf. Jani ad Hor. Od. I, xv, 9. + --_campos Ætolos_, h. Apulos, Cannenses, ut c. _Diomedis_, et + _Graium æquor_, vid. Ind. Nam Diomedes, Tydei, _Ætoliæ_ regis, + filius, redux a Troja, in Daunia, Apuliæ parte, consedisse traditur. + Vid. Heyne Exc. I ad Virg. Æ. XI, 243. + 126. _lacus_, lacum Trasymenum. + --_Idæo_, Trojano, h. Romano. + --_flagrantes_ Lefeb. exponit tepentes; melius Burmann. rubentes. + Purpura certe _ardens_ dicitur (vid. ad IV, 270), et genæ, vultus, + oculi _flagrantes_, _ardentes_, _ignei_, _flammei_, +aithônes+, + +phlegontes+, +marmairontes+. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 216. Sed + propr. tum coloris potius fulgor, splendorque (german. _brennende + helle Farbe_, _feurige, glühende Augen_), non rubor innuitur, nisi + forte ad fulgentem ruborem transferri possit. Conf. VII, 486, + _fulgebit strage Metaurus_, quibus verbis vulgata lectio h.l. + firmatur. + 127. _moles_, Alpes. + 128. _pendent_ ob altitudinem, pro vulg. posita sunt. Cf. III, 556; + XII, 531. Heinsii conject. _crepitantia_ improbat etiam Withof. quia + crepitent incendio virgulta aliaque, non moenia, et sacerdos se + futura cernere fingat, non etiam audire sonos in extis. + + 123. _vetustæ_ scripti cum R. 3. Parm. Med. Vulgatum _vetusto_ + exquisitius videri potest. Sed poetæ epitheta a substant. + sejungere, et librarii ea proximo voc. adcommodare solent. + 126. _fragrantes_ Oxon. manifestus error librarr., judicio Drak., + non nostro. Sic _agros olentes cædem_ dixit Lucan. VII, 821, +tou + phonou ozontas+ Theophr. H. P. III, c. ult. _stagnantes_ conj. + N. Heins. Possis et _fumantes_, vel cum Drak. ex Virg. Æn. VI, 87, + _spumantes_, et quot non alia? tentare. + 128. _Calpes_ R. 1. + + Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant + Moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe 130 + Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus + Eridanus: jacet ore truci super arma virosque, + Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti. + Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis + Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther? 135 + + 130. _axe Hesperio_, plaga occidentali. + --_tellus_, Italia. + 132. _Eridanus_, Padus, _cruentus_, quia Ticinus et Trebia, sanguine + Romanorum infecti, eo miscentur. + 133. Cf. Virg. Æn. VI, 856 sq. et ibi Heyne. Flor, II, 4. Propert. + IV, ii, 39 sq. Res a Marcello in b. Punico II, gestæ satis notæ sunt + ex Liv. inpr. XXIII, 16, 46; XXIV, 35 sq.; XXV, 23 sq., 31, 40, 41; + XXVII, 12, 14, ut ejus mors ex Liv. XXVII, 26 sq. Conf. inf. XII, + 278 seq.; XIV, 639 seq.; XV, 390 sq. + --_Tertia opima_ sc. spolia, ut III, 587; VIII, 256; XII, 280. + --_sublimis_, ut ap. Virg. l.c. v. 856, 857, vel in sublimis, in + altum, h. in Capitolium. + --_Tonanti_, ad Jovem Feretrium. Cf. V, 167, 168. + 135. _Tempestas_, quæ Poenum a moenibus Romæ repulit. Cf. XII, 612 + sq. Liv. XXVI, II. + --_rupto polo_, cælo, _micat ignibus æther_, cf. Virg. Æn. I, 90. + Nubes et cælum fulmine _rumpuntur_, _abrumpuntur_, _scinduntur_. + Vid. Ind. et Heyne ad Virg. Æn. III, 199; XII, 451. +Aitheros + amphiragentos hupai nepheôn epidoupôn+ dixit Q. Calab. et + +ouranothen huperrhagê aspetos aithêr+, Hom. Il. VIII, 554; XVI, + 300. + + 129. _crepitantia_ suspic. N. Heins. ut sonus incendii adumbretur. + Ita legi posse concedimus: sed poetam quoque sic revera + scripsisse, quo pignore contendas? Verendum potius, ne Silio + elegantia aliqua, quam aut repudiavit, aut non recordatus est, + obtrudatur: quod si satis secum reputassent Heinsii, Bentleii, + Scaligeri aliique, quorum acumen ingenii admiramur, cautius + criticam exercuissent. + 133. _tulerat_ R. 3. Parm. Med. Junt. Ald. Gryph. al. _tulerit_ + aliæ. + 134. _quianam_ conj. N. Heins. coll. Virg. Æn. V, 13; X, 6, non + improb. Drak. unde recepit Lefeb. Sed vid. ad v. 129. + 135. _ignibus_ malebat Drak. ex Virg. Æn. I, 90. Sed cur Silium in + imitatores servum pecus reponere lubet? + + Magna parant Superi: tonat alti regia cæli; + Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata + Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente + Conticuere: latent casus longique labores. + + 136. _parant Superi_, ut XII, 555. + --_tonat alti regia cæli_, h. cælum altum. Vid. Heyne ad Virg. Ge. + I, 503; III, 261. + 137. _Jovem_, cui proprium est, tempestates ciere et inmittere, + ingeniose poeta pro Romanis pugnantem inducit. Juno autem hisce + Trojanorum posteris inimicissima, ne Hannibalis animus in ipso rerum + gerendarum principio frangatur, _venientia_, +mellonta+, futura et + novissima ejus fata adversa ex victimæ extis cognosci prohibet. Hinc + _fibræ repente conticuere_, h. exta nihil amplius signi, sc. augurii + exhibuere, non pluribus signis voluntatem deorum declararunt. Sic + _vocem moribundo in corpore quærit_ augur, dixit Lucan., _fibra + locuta deos_, Prop. IV, i, 104; _viscera loquebantur_, Martian. cap. + I, p. 5; et Festus, «Muta exta adpellabant, ex quibus nihil + divinationis animadvertebant;» quæ loca jam excitarunt D. Heins. et + Drak. + + + Sic clausum linquens arcano pectore bellum, 140 + Atque hominum finem Gades Calpenque secutus, + Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis, + Occubuit sævo Tyrius certamine ductor. + + 141. Hamilcar Hispaniam petit ibique perit. + --_Gades_ (_Cadiz_) _hominum finem_, extremam Europæ ins. et opp. + versus occidentem, +eschatoônta Gadeira+, Dionys. Per. Cf. XVII, + 642, et Horat. Od. II, ii, 10. + --_sequi_, petere, adire locum, ut II, 87. Virg. Æn. IV, 361; V, + 629. + 142. _fert columnis Herculeis_, ad columnas Herculeas, +tas + Hêrakleious stêlas+, _Calpen_ (_Gibraltar_) Europæ et Abylam + (_Ceutam_) Africæ montem, laborum H. metas et monumenta, ut +stêlai + Dionusou+ in extremis Indiæ montibus, ap. Dionys. per 1164. Montes + illos dirimit fretum Gaditanum, seu Herculeum. (_die Strasse_). + --_signa_, arma, agmina, _Garam._, Libyca, Punica. Vid. ad v. 414. + 143. _sævo certamine_, in prælio adversus Vettones. Vid. Polyb. II, + 1. Appian. b. Hannib. c. 2, et b. Hisp. c. 5; Corn. Nep. c. 4; + Frontin. Strateg. II, 4, 17; Zonaras, Ann. VIII, 19. _Castrum altum_ + (forte _Cuença_ in Castilla nova) locum ejus cæde insignem fuisse + docet Liv. XXIV, 41. Sed teste Diodor. XXV, 2, cum Helicen + obpugnaret, ab Orisone (al. Orisso) rege Hisp., socio suo, inproviso + obpressus et fluvio, quem equo trajecturus erat, submersus interiit; + unde Dausq. exponit: _sævo_, in undis, quod viris detestabile. Male! + + 140. _arcano in pectore_ R. 1. + 141. _Calpenque_, Parm. non _Calpemque_. + 143. _Occubuit_ Put. R. 3. Parm. Sed vulgatum _occumbit_ forte non + deserendum erat, quoniam _fert_ præcedit; nisi id ipsum corrigendi + occasionem præbuit. + + Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ, + Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum, 145 + Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis. + + 144. _rerum habenæ_, ut alibi _rerum freni_, summa imperii. + --_Hasdrubal_, Magonis f., Hamilcaris gener et successor, diversus + ab Hasdrubale, Hamilcaris f., Hannibalis et Magonis fratre, cui + bello in Italia orto, Hispania decreta provincia, et ab Hasdrubale, + Gisgonis f., alio Poenorum duce in Hispania. + 145. Hispania tribus modis designatur. + --_vulgus Hiberum_, populum Hisp., propr. incolas ejus partis, quæ + intra Iberum (_Ebro_) continetur. + 146. _Bæticolasque viros_, adcolas Bætis fl. (_Guadalquivir_, + corrupto nomine Arab. _Wadi al Kabir_, h. fluvius magnus) qui + Hispaniæ Bæticæ nomen dedit. Cf. IX, 234. + --Hispanos acerbe et crudeliter _agitabat_, h. vexabat, ut II, 530; + III, 700; XVI, 683. Silium, communi Romanorum de Poenis judicio, de + Hasdrubale nimis inique existimare, et ab aliis ejus comitatem + humanitatemque, qua Hispanos magis, quam bello et armis, sibi + conciliaverit, laudari, jam alii observarunt. Vid. Liv. XXI, 2; + Polyb. II, 36; Appian. rer. Hisp. c. 4 et 6. Silio tamen Fabius ap. + Polyb. III, 8, pr. adstipulatur, de cujus fide adversus Polybium + disputavit Ernesti Opusc. philol. pag. 64 sq. + + 145. _Hiberus_ et _Hiberia_, ut in monum. antt., ubivis scripsit + Drak. Gr. +Ibêria+. + 146. _furiis_ Col. _fatis_ Ox. Put. et antt. edd. quod minus + poeticam dignitatem spirat. _spatiis_ Dausq. Cell. al. + + Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira, + Et fructus regni feritas erat: asper amore + Sanguinis, et metui demens credebat honorem; + Nec nota docilis poena satiare furores. 150 + + 147. _Tristia corda_, severa, inexorabilis, crudelis, sæva mens. Sic + _tristia jussa_, h. dura, acerba, II, 2; _dicta_, VII, 548; XI, 84. + Cf. Broukh. et Heyne ad Tibull. III, iii, 35. + 148. _fructus regni feritas_, insolentia ejus et crudelitas, imperii + summa ipsi tradita, crevit et effrenata esse coepit. + --_asper_, flagrans, vel sævus. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 14. + 149. Demeos honorem esse credebat, si metueretur. An _metui_ est + substant., ut sensus sit, honorem metui committebat, firmabat? + 150. _Nec nota_, nova, insolita, inaudita. Ingenio valebat ad + insolitas poenas et exquisita supplicia invenienda. + + 147. _duci_ recte, opinor, corrig. N. Heins. et ex duobus antt. + libris (qui sint, nescio) recepit Lefeb. _iræ... feritas_, quum + Silius secundos casus maxime amet, emend. N. Heins. qui et + vulgatam distinct. _feritas, erat asper_ mutavit. + 149. _en! metui_ ex libro ant., nescio quo, recepit Lefeb. + + Ore excellentem et spectatum fortibus ausis + Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque + Immemor, erecto subfixum robore moestis + Ostentabat ovans populis sine funere regem. + + 151. Argute exornantur Liviana XXI, 2. Silius, ut poeta, isque + scenas tristiores gravioresque maxime amplectens, hoc sibi licentiæ + sumsit, ut ex historia mallet ambigua vitiorum Hasdrubalis + documenta, quæque in pejorem adcipi possent, conligere, qnam + expressiora virtutum ejus testimonia sequi. Ern. + 153. _robore erecto_, cruce: quo supplicio Poeni non servos tantum, + sed summos æque ac infimos adficere solebant. Drak. laudat. Polyb. + I, 11; Justin. 18, 7; Liv. Epit. XVII. Add. Justin. XXII, 7. + 154. _sine funere_, insepultum. + --_Ostentabat_, quod summum olim scelus erat et mos barbarorum, a + quo eos legum latores et philosophi religione sepulturæ reducere et + avocare studebant. Cf. ad IV, 671; V, 156. Heyne ad Virg. Æn. VI, + 325 sq.; IX, 485; et Obss. ad Tibull. III, ii, 15. Jani ad Horat. + Od. I, xxviii, 23 sq. + + 152. _Togum_ emend. Reines. Epist. 35 ad Rupert. et in Comm. ad + Class. I. Inscr. 191. Sed vid. mox v. 155. + 153. _suffossum_ antt. edd. Sed conf. v. 165. + + Auriferi Tagus adscito cognomine fontis 155 + Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis. + Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet + Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro + Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis. + + 155. _Auriferi_, +chrusorrhoou+, _fontis_, Tagi fl. (_Taio_, seu + _Teio_), in quo nunc quidem non arenæ, sed numi tamen et globuli + aurei aliorumque metallorum partes reperiuntur. + 156. _ululatus_, deploratus: _ululare_ de quovis sono et cantu tam + læto quam tristi, usurpatur, ut +ololuzein+ et +ololugê+. Vid. + Intpp. ad Callim. H. in Del. 258. + 157. _Moeonium vadum_, Pactolum, Lydiæ fl. auriferum. + --_mallet_, magis optaret, seu permutaret, h. permutasset _ille_, + Tagus rex, cum Tagi fl. auro et opibus: h.e. ditissimus rex erat + idemque (v. 160 sq.) fortissimus. Ludit manifeste poeta in _Tago_; + cui nomini quum duplex notio, hominis et fluvii auriferi, adhæreret, + et nunc efferenda esset sententia hæc: «capturam et cædem Tagi + reguli Hasdrubali gratam fuisse,» placuit eam ita enunciare: hic + Tagus Hasdrubali gratior erat, quam Pactolus et Hermus cum toto + eorum auro; Ernesti, et jam olim Marsus. Quia ratione nihil + contortius vidi, _ille_ haud dubie est Tagus rex, ad quem et verba, + quæ tam præcedunt, quam sequuntur, spectant; non Hasdrubal, neque + etiam fluvius aurifer, quem, ut ceteris præstantem designari putat + Lefeb. + --_Stagna Lydiæ_, non Caici, Caystri et aliorum Lydiæ fluminum, + sed, quoniam de auriferis fluviis sermo est, ejusdem Pactoli, qui + nunc _Sarabat_ dicitur æque ac _Hermus_, qui cum eo in Ægæum mare + eodem alveo profluit. Uterque campos Smyrnæ et Phocidis dirimunt et + sic fecundos reddunt, unde forsan aureas arenas, quæ jam Strabonis + ætate frustra quærebantur, traxisse feruntur. + 158. _nec qui_, etc., conf. Lucan. III, 210, et Virg. Ge. II, 137; + ubi in nota Heynii pro _Drakenb._ leg. _Dausq._ Nam prior recte + monet, Hermum poetis auriferum dici, et v. 159 _arenas_ in campum, + non a Pactolo in Hermum _inlatas_ innui. + --_auro riguo_, arenis aureis, quæ campum inrigant, vel fluvii, + campum inrigantis. _Riguum_ dicitur, quod inrigatur, et quod rigat. + Cf. Virg. Ge. II, 485. + + 156. _ululatur_ invitis libris edidit Lefeb. Recte, puto; etsi + vulgata ferri, et forte puncto post _Hiberis_ sublato adjuvari + potest. + + Primus inire manu, postremus ponere Martem. 160 + Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis + Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta + Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas + Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis. + + 160. _Primus_, etc., cf. v. 242. Sic de Hannibale Liv. XXI, 4, + «princeps in prælium ibat, ultimus conserto prælio excedebat.» + 161. _habenis effusis_, remissis, _sublimis_ eques magis stans quam + sedens, in concitato equi cursu, Ern. + 163. _erat_, dabatur, licebat, ut _est_, _erit_, _fit_, _fuerit_, + _aderit_, +ên+, +esti+, +estai+, +estô+, +genoito+, +endechonto+, + +parestai+, +einai+, pro +exên+, +exesti+ vel +esti dunamis+, seu + +themis+, etc. Vid. Gronov. Obss. IV, 8, et Heins. ad Ovid. A. A. + II, 28. + + 162. _Quadripedem_ e R. 2, recepit Lefeb. nec est, cur improbet + aliquis. vid. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. XI, 614 et 875. + + + Quem postquam diro suspensum robore vidit 165 + Deformem leti famulus, clam conripit ensem + Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam, + Atque inmite ferit geminato vulnere pectus. + At Poeni succensi ira, turbataque luctu + Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant. 170 + + 165. Cf. Liv. XXI, 2 et 6. Justin. XLIV, 2 et 5. Val. Max. III, 3. + 166. Livius l.c. Hasdrubalem palam, Appian. de reb. Hisp. c. 8, et + Hannib. c. 2, ex insidiis in venatione, sed Polybius, II, 36, +en + tois heautou katalumasi nuktos hupo tinos Keltou to genos+, + obtruncatum esse tradit. + + 166. _Deformem leti_ in scriptis, h. deformatum et dehonestatum + propter (+heneka+) foedum et infame mortis genus. conf. Heins. ad + Val. Fl. III, 342. Vulgg. _D. lateri_ etc. _D. lacerum_ Nut. + _letho_ R. 3. Parm. _loeto_ Med. + 167. _Dilectus_ quædam edd. Male! conf. XVI, 68. Virg. Æn. VII, + 640, et Val. Fl. III, 342. _pernixque_ scripti, R. 3. Parm. Med. + _irrupit_ Ox. R. 3. Parm. Vulgo _pernix irrumpit_. + 170. _ruunt tormenta parare_ frustra emend. N. Heins. et pluribus + illustrat ad Val. Fl. III, 133 et ad Claud. R. P. III, 387. + + Non ignes candensque chalybs, non verbera passim + Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus, + Carnificesve manus, penitusve infusa medullis + Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ + Cessavere: ferum visu dictuque, per artem 175 + Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant, + Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto, + Ossa liquefactis fumarunt fervida membris. + + 171. Candentes laminæ in quæstionibus et tormentis adhiberi + solebant. Vid. Cic. Verr. V, 63. + 173. _Carnifices manus_, ut _vindices manus_, ap. Prudent. X, 447; + _carnifices epulæ_ et _pedes_ ap. Claud. b. Gild. 179, et Martial. + XII, 48; _virgulta valle_, h. virgultis obsita inf. XII, 354; _grex + minister_, XI, 277; _jussum magistrum_, III, 387 et, quod ibi Drak. + monet, _manus serva_, Ovid. Epist. X, 90; _torus maritus_, ib. II, + 41; _ventus pluvius_, Hor. Od. I, xvii, 4; _aræ dominæ_, Stat. Th. + V, 588; _animi mares_, Appul. Met. III, p. 131; et Elmenh. + _tempestas autumna_, Gell. XIX, 7; _genius maritus_, Ennod. Ticin. + I, 4; _vitis autumna_, Tertull. judic. Dom. 4; _juvenca cornua_, + Pith. Catal. p.m. 572. Cf. Gronov. Obss. III, 24; Heins. ad Ovid. + Epist. II, 74; III, 100; IV, 12; IX, 86; XIV, 19 inpr.; XV, 83; ad + ej. Met. III, 728; ad Claud. nupt. Hon. et Marc. 88; b. Gild. v. + 407; laud. Stil. I, 121; et ad Petron. c. 35. + ["XI, 277" recte XI, 274] + [174.] _infusa medullis Pestis_, laminæ ardentes inustæ. _Pestis_, + seu _lues_, quidquid noxium et exitiosum est, +olethros+. Vid. + Intpp. ad Val. Fl. II, 498; et Heins. ad Ovid. Met. IX, 197; h.l. + ignis, ut passim. Vid. Ind. et Virg. Æn. V, 683; IX, 540 al. + 175. _ferum visu dictuque_, +deinon idein kai legein+. Cf. Heyne ad + Virg. Æn. III, 621. + 176. _extenti_ equuleo. Comparant Senec. Epist. 67; Prudent. hymn. + I, +peri steph.+ v. 105, et in Romano v. 109. + + 173. _Carnificæve_ Ox. eum priscis edd. quod voc. nusquam + reperitur. + 174. _luctantes_, quæ invitæ quasi ad hunc usum adhibebantur, R. + 3, et Med. probb. N. Heins. et Drak. nude tacite id recepit Lefeb. + 176. _sinebant_ et _videbant_ in aliis edd. + 177. _rapto_ scripti. Vulgatum _rupto_ retinuit Lefeb. + 178. _liquescentis_ non addicentbus libris emend. Lefeb., qui + gravem hunc errorem a Drak. relictum miratur, quum sensus sit, + ossa servi liquescentis vi tormentorum fumasse in ejus membris. + Sed ex vulgata lectione _liquefactis_ h. consumtis igne et + tormentis, eadem sententia exoritur, nec metrum repugnat: nam + secunda syll. verbi _liquefacio_ non semper corripitur. vid. Ovid. + Met. VII, 161; IX, 175; Catull. 88, 6. _fervida_ Col. cum R. 2. + Bas. Asc. et al. _turbida_ edd. antt. et Gryph. Nut. al. _torrida_ + malebat N. Heins. _nervis_ Col. cum ed. Gryph. et al. Non male: + nec tamen minus aptum +to+ _membris_, qua voce etiam caro et inpr. + musculi innuuntur. conf. II, 468. + + Mens intacta manet; superat, ridetque dolores, + Spectanti similis, fessosque labore ministros 180 + Increpitat, dominique crucem clamore reposcit. + + 179. _Mens intacta_ scil. doloribus, ut _tangi_ h.e. adfici _dolore_ + dixit Prop. III, vii, 68 (al. III, vi, 34), et alii _tangi + cupidine_, _religione_, etc. Withof. conj. _invicta_. Non male: sed + illud exquisitius. Cf. Liv. XXI, 2. + 181. _Increpitat_, reprehendit et objurgat, nisi malis exhortatur, + ut ap. Virg. Æn. I, 738, ubi vid. Heyne. En summa dolorum contemtio! + --_reposcit_ pro simpl. poscit, vel sæpius poscit. + + + Hæc inter spretæ miseranda piacula poenæ, + Erepto trepidus ductore exercitus, una + Hannibalem voce atque alacri certamine poscit. + Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago, 185 + Hinc fama in populos jurati didita belli, + Hinc virides ausis anni fervorque decorus, + Atque armata dolis mens et vis insita fandi. + + 182. Inter funesta iræ piacula et poenas, a Tagi famulo sumtas, qui + eas spernebat, etc. + 184. Cf. Liv. XXI, 3; et Virg. Æ. VII, 472 sq. + 185. _studia adcendit_, favorem ei conciliat. Factiones, +spoudas+, + exponit Burm. ad Val. Fl. III, 628. + 186. _jurati_, quod adversus Romanos se gesturum esse patri + jurasset. + 187. _virides ausis anni_, ætas ad audendum resque præclaras + gerendas idonea, ob vigorem; unde _viridis_ plerumque juventus + dicitur. +Anthos hêbas arti kumainei+, dixit Pind. Pyth. IV, 281. + Cf. III, 255; V, 570; et Virg. Æn. V, 295; _viridi juventa_. + + 185. _Hinc_ ter continue in scriptis. Vulgg. _Huic studia_ militum + _accendit_, conciliavit; prob. Dausq. + 186. _didita_ Col. et R. 3 in marg., h. passim vulgata vel sparsa, + ut IV, 1, Virg. Æ. VII, 144; VIII, 132. Drak. laudat Gifan. Ind. + Lucret., Rittershus. ad Gunth. Ligur. p. 144. Grot. ad Martian. + Capell. p. 2, et Heins. ad Prudent. +peri steph.+ hymn. II, 91. + Vulgg. _dedita_, et _debita_ Med. + 187. _anni_, non _animi_, scripti, R. 3. Med. Gryph. Nut. probb. + Modio et Drak., qui monent, _virides animos_ propriam senum laudem + esse, qui plerumque _animis frigent_. conf. v. 60, 216; V, 414; + XVI, 597. + + + Primi ductorem Libyes clamore salutant; + Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus: 190 + Continuoque ferox oritur fiducia menti, + Cessisse imperio tantum terræque marisque. + Æoliis candens austris et lampade Phoebi + Æstifero Libye torquetur subdita Cancro, + Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris. 195 + + 189. Populi tam Africæ, quam Hispaniæ eum imperatorem salutant. + Illorum terra describitur v. 193... 219, horum 220... 238. Ipsi + autem nominatim recensentur III, 231 sqq. + 193. Non nisi fines imperii Carth. declarandi erant, quod ex v. + 191... 193, intelligitur. Hunc parum apte h.l. totius Lybiæ situs, + termini, cæli solique diversitas, et variæ veterum sententiæ de + terræ divisione memorantur, doctrinæ ostentandæ causa. + 195. Conf. Lucan. IX, 411 seq. Non defuisse inter veteres, qui + Africam vel ad Europam, vel ad Asiam referrent, nota res est. Præter + Lucan. l.c., vid. Agathem. II, 2. Sallust. Jug. 17. Varr. R. R. I, + et L. L. IV, 2. Plin. III, 1 Eustath. ad Dionys. Per. 8; et Morus ad + Isocrat. Paneg. cap. 48 pr. + + 189. _Libyes_, non _Libyci_, scripti et Parm. _Libys_, +Libus+, + pro _Libycus_, h. Carthaginiensis. vid. Ind. + 194. _Pestifero_ Ox. cum priscis edd. _torretur_ Asc. probb. + Dausq., N. Heins. et Drak. qui hoc in contextum recepit. Sed + vulgata _torquetur_, si ex criticis præceptis arbitrium feras, + tanquam difficilior et omnium fere librr. lectio, loco non movenda + est, et poeta, propter conversionem terræ nostræ, _subdita + torquetur_ exquisite pro _s. jacet_, vel _est_, dicere + potuit: +to+ _torretur_ autem languet, quoniam cum _candens, + æstifero s. C._ et _lampade P._ jungitur. Hinc vulgatum + _torquetur_ servavi cum Lefeb., qui illud ex Virg. Æn. VI, 798 + (ubi tamen de coelo agitur) et Cic. Ac. Qu. IV, 39 (_terra circum + axem se torquet_) petitum putat. + 195. _mundi_ pro _terris_ quidam libri, teste Dausq. Sed libri + scripti et editi, quos Drak. consuluit, nihil mutant. + + Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus + Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum: + At qua diversas clementior adspicit Arctos, + Herculeo dirimente freto, diducta propinquis + Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor; 200 + Nec patitur nomen proferri longius Atlas, + Atlas subducto tracturus vertice cælum. + + 196. Sic et Plin. III, 1, et alii. Nam veteres Geographi vel totam + Ægyptum, vel ejus partem Asiæ partibus adjecerunt, excepto Strab. I, + p. 60 sq. qui, Arabico sinu inter Asiam Africamque termino + constituto, eam Africæ adjungit. + --_roseos ad ortus_ sc. solis. +rhododaktulos Êôs+. + --Nilus dicitur h.l. _amnis Lageus_, h. Ægyptius, a Ptolemæo Lagi + f., clarissimo Ægypti rege. Cf. X, 322; XVII, 592, et Lucan. I, 684. + 197. _Septeno gurgite_ in mare fluit, h. septem ostiis, quæ adhuc + supersunt, teste Pocockio Itin. T. I, p. 29 sq., 433 sq. vers. + german. + 198. _At qua_ parte _clementior_, temperatior calore et frigore, + _adspicit_, sita est versus _Arctos diversas_, Ursam majorem et + minorem, Helicen et Cynosuram, h. septemtrionem. + --_Arctos diversas_, ut _non æquas_, III, 192 ubi vid. not. + 199. _diducta_, diremta, divisa, _jugis_, montibus, Calpe et Abyla. + Cf. ad v. 141, 142. + 200. _obsidet_, claudit, terminat. + --_æquor_, mare Atlanticum. + 201. Atlas in occidentali Africæ ora ejus terminus est. + --_nomen_ Libyæ, h. Libyam ipsam _proferri_, longius protendi. + 202. Manifesta imitatio ornatissimi loci Virg. Æ. IV, 246 sq., ubi + vid. Heyne. + --_tracturus_ secum, detracturus cælum, si caput oneri + subtraheret. + + 196. _roseus_ quædam edd. + 202. _tactior_ Tell. _tacturus_ Put. non improb. Lefeb., ut + _subducto_ pro _sursum ducto_ positum sit. + + Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque + Erigit æternum compages ardua cervix: + Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris 205 + Pinea silva premit; vastant cava tempora venti, + Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu. + Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant; + Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos, + Flammiferum condunt fumanti gurgite currum. 210 + + 203 sq. Hinc eum +kiona tou ouranou legousi hoi epichôrioi einai+, + teste Herodoto IV, 184. Cf. Heyne l.c. + 204. _Erigit_, fert. + 206. _Pinea silva_ Atlantis, quem Pausan. Att. 53 dicit +abaton hupo + hudatos kai dendrôn, ha dia pantos pephuke+, Ern. Cf. Heyne ad Virg. + Æ. IV, 249. + 207. _rictu Nimboso_, ore nimbis ventisque pulsato. + 208. _laterum cautes_, h. cautes, sc. brachia Atlantis, quæ ab + utroque ejus latere in mare procurrunt. + --_fatigant_, commovent, turbant. Vid. ad v. 63. + --_cautes_, quod Drak. monet, _maria fatigant_, cum undis undique + inpactis resistunt et impetum fluctuum frangunt, quo sensu _lassare_ + et _prædelassare_ dixerunt Ovid. Met. XI, 729, et Lucan. II, 618; + VI, 265; IX, 453. + --_maria alta_, mare Atlanticum, ut mox _gurges_. + 209. Cf. Virg. Æ. IX, 913. + 210. _fumanti gurgite_ ob. vapores, quos, si procul spectes, sol tum + producere videtur. + + 206. _quassant_ conj. N. Heins. ad h.l. et Ovid. Fast. V, 83. Non + male; modo ita poetæ placuisse constaret. Conf. tamen Heyne ad + Virg. Æn. IV, 249. + 208. _cautes_ Col. quod præter Drak. et Lefeb., olim etiam + probavit N. Heins. ad Ovid. Fast. V, 83, qui tamen ad h.l. conj. + _crates_, ut ap. Ovid. Met. VIII, 806; XII, 370, 396. Virg. Æ. + XII, 508, forte quia imago tum continuatur. Vulgg. _fauces_. + + Sed qua se campis squalentibus Africa tendit, + Serpentum largo coquitur fecunda veneno. + Felix qua pingues mitis plaga temperat agros, + Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono. + + 211. Sub zona torrida. + --_campis squalentibus_, ut III, 655; IV, 375; XII, 373; XIV, 591, + qui nimio solis et cancri ardore exusti, sordido colore ac nitore + pulverulento obducti, tristes adspectu, inornati, vel inculti et + steriles sunt, ut _horrens_ campus ap. Virg. Ge. III, 161, et + +stuphelê chthôn+ ap. Apoll. II, 1007; III, 411; quam Schol. exponit + +tracheian kai sklêran+: nisi poeta simul ad serpentes respexit, + quorum mentio fit v. sq. nam Libyæ _humus serpentibus atris + squalet_, ut utar verbis Ovid. Met. XIV, 410, et Lucan. IX, 384, et + _squalere_ est voc. propr. de serpentibus v.c. II, 547, 585; III, + 209; XIII, 643; XV, 139. Vid. de hoc verbo Heyne ad Virg. Ge. IV, + 91; Æn. X, 314, et XII, 87. Alii, v.c. D. Heins. ad III, 655. Drak. + ad XII, 373, et Ern. ad Tac. Ann. XV, 42, _squalentem campum_ + interpretantur +to anombron pedion+, ut _squalens_ significet + siccum, aridum, quemadmodum +to auchmêron+ sit id. qd. +to rhuparon+ + vel +to anombron+. + 212. _coquitur_ pro tingitur, inficitur; sed vi caloris, quo id + efficitur, simul expressa. + 213. _Felix_, fertilis, +eudaimôn+. Strab. II, eadem regio. Cf. ad + IV, 359. [recte IV, 357] + 214. Nec Siciliæ, nec Ægypto fertilitate cedit. + --_Cerere Hennæa_, vid. ad v. 93. + --_Pharos_, parva Ægypti ins., cum Alexandria aggere (heptastadio) + et ponte olim juncta, et notissima vel ob turrim excelsam et + marmoream ejusdem nominis, a Ptolemæo Philadelpho per Sostratum + Cnidium exstructam, in qua ignes nocturni erant et speculum arte + elaboratum. Totam Ægyptum designat ap. Lucan. VIII, 433. Stat. Silv. + III, ii, 22 al. + + Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni; 215 + Quîs inter geminas per ludum mobilis aures + Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis. + Altrix bellorum bellatorumque virorum + Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi. + + 215. _exsultant_ equis, ut apud Virg. Æn. XI, 648, 663, exquisite de + gente vaga et feroci. + --_gens inscia freni_, quæ equos sine frenis, virga regit, ut + hodie Mauri in Africa. Cf. II, 64; III, 293; XVI, 200. Intpp. ad + Virg. Æn. IV, 41. Lucan. IV, 682. Herodian. VII, 9. + 217. _lupata_, seu _lupi_, +lukoi+, frena asperrima, aculeis ferreis + et inæqualibus, instar dentium lupinorum, quibus Galli utebantur ad + equos feroces domandos, ut ap. Virg. Ge. III, 208. Horat. Od. I, + viii, 6 al. + 218. _Altrix tellus_, +threpteira, mêtêr+, patria: quæ multa + concitavit bella virosque fortes, Masinissam, Syphacem, Micipsam, + Jugurtham et alios, genuit. + 219. _nudo ensi_, +monôi tôi xiphei+, ut +gumnos+ pro +monos+, + D. Heins. et Drak. coll. XIII, 161, 198; Ovid. Met. XIII, 159. + Lucan. III, 481; IX, 593 al. Cf. Burm. ad Petron. cap. 88. + --_fraudes_ de dolis adcipit D. Heins., ut VI, 307; XII, 52. + Dausq. de veneno, quo barbari gladios et tela inficere solent, quod + de Dacis et Getis ex pluribus Ovidii locis notum est. Cf. v. 322, + 326, et Heyne ad Virg. Æn. IX, 773, et X, 140. Drak. comparat Lucan. + VIII, 303, 304. + + 215. _Nomades_, non _Numidæ_, Col. more Græcorum. + + + Altera complebant Hispanæ castra cohortes, 220 + Auxilia Europa genitoris parta tropæis. + Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet, + Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant: + Non Eleus eat campo ferventior axis. + + 220. Altera, et quidem præstantissima exercitus pars erant Hispani. + Cf. Liv. XXVII, 14. + 221. _Europa_, in E. + --_genitoris_, Hamilcaris. _tropæis_, victoriis. + 222. Hispania præstantissimos equites et equos præbuit. Hæc quam + ornate splendideque expressit! + --_campos hinnitibus inplet_, ut ap. Virg. Ge. III, 94. + 223. _juga bellica_, currum bellicum, cui agitando generosiores equi + olim adhibebantur. + 224. _axis Eleus_, currus in Olympiis, quæ Elide, prope Alpheum + agebantur. + --_ferventior_, celerius. + + 221. _Europa_ scripti et priscæ edd. probb. N. Heins., Drak. et + Lefeb., qui posterior _Europa_ pro _ex E._ positum putat, ut + _prole_ VIII, 535, quem elegantem idiotismum adseruerint Jan. + Gruter. in Criticis et Scalig. Lect. Anson. II, 12, p. 118, ed. + Gryph. Aptius laudasset Virg. Æn. I, 167, V, 663. Propert. I, 2, + 2, 4, 13; II, 31, 11; III, 17, 37, +teuchea chalkô+ Hom. Il. VI, + 504. Vulgg. _Europæ_, quo aures minus offenduntur. _Europeis_ + Tell. _Europe_ conj. N. Heins. + 222. _hinc s._ et _Hinc juga_ scripti. Vulgo _huic_. Sed _hic + campos sonipes_ et _Hinc juga_ Med. + + Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem. 225 + Namque ubi transcendit florentes viribus annos, + Inpatiens ævi spernit novisse senectam, + Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum: + + 225. Hispanos olim ad +autocheirian+ admodum proclives fuisse, more + eorum, qui, quum natura timidi sint et melancholici, facile malis + adflicti animum despondent, plures testantur v.c. Liv. XXXIV, 17, et + Justin. XLIV, 2. + --_prodiga animæ_, vitam spernens et profundens, tanquam rem + vilem. conf. Hor. Od. I, xii, 38, et quæ loca Drak. laudat, Ovid. + Am. III, ix, 64. Stat. Th. III, lxix, 602 (_largus animæ_). Claud. + in Rufin. II, 183, et Prudent. +peri steph.+ hymn. II, 17. Sic et + _projicere animam_, _vitam_, etc. Vid. ad V, 226. Sic _saxo_, h.e. + præcipitio mortem adcelerant Cantabri inf. III, 328 sq. Vel alio + modo teste Strab. I. c. et gladio Iazyges, de quibus vid. Val. Fl. + VI, 123 sq. + 227. _Inpatiens ævi_, vitæ pertæsus, _spernit_, non vult, recusat, + ut ap. Ovid. Met. IX, 117, et Hor. Od. I, i, 21. + 228. _Fati modus_, vitæ, fato adsignatæ, finis et terminus, _in + dextra est_, dextra vitæ finem imponit; h. ipsa necem sibi + consciscit. Cf. III, 328. Strab. III, p. 156, 249. Montes Hispaniæ, + quos veteres auctt. miris laudibus prædicant, nunc quoque omnibus + metallis abundant, sed inpr. ferrum effoditur, et aurum argentumque + eorum, quamdiu America utrumque copiose suppeditat, in futura fere + tempora reservatur. De copia et celebritate auri Fodinarum in terris + Callaicorum, Asturum et Cantabrorum, quibuscum Hannibali multæ + gravesque fuerunt pugnæ, (unde _debellata procul_, etc. inf. IV, 59) + Cf. Hens. ad Claud. Cons. Prob. v. 49; et Laud. Seren. v. 75. + Withof. + + Electri gemino pallent de semine venæ, + Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit. 230 + Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus + Visceribus laceræ telluris mergitur imis, + Et redit infelix effosso concolor auro. + + 229. _Electrum_, +êlektron+, h.l. non succinum, gemma illa ex + resina, quam nos _Bernstein_, seu _Agtstein_, vocamus, sed nobilius + metalli genus, cujus quatuor partes auro constant et quinta argento, + ut ap. Hom. Od. IV, 73; XV, 459; XVIII, 295. Ovid. Met. XV, 319, al. + Vid. loc. class. Plin. XXXIII, 4, s. 23, et Intpp. ad Virg. Ge. III, + 522, et Æn. VIII, 402, 624. + --_gemino de semine_, h. auro et argento. + 231. Conf. egregius Ovidii locus, Met. I, 137 sqq. + --_Astur_, etc. Comparant verba Plin. XXXIII, 4, «Plurimum _auri_ + Asturia gignit; neque in alia parte terrarum tot sæculis hæc + fertilitas.» + 233. Silius hunc versum, quod alios jam monuisse video, debet Statio + Silv. IV, 7, 15, 16. Cf. Barth. et Gesn. ad Claud. in Cons. Mall. + Theod. 41. + + Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque, + Quique super Gravios lucentes volvit arenas, 235 + Infernæ populis referens oblivia Lethes. + Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho, + Nullaque Palladia sese magis arbore tollit. + + 234. _certant tibi_, ut _pugnare_, _contendere_, _bellare_, _luctari + alicui_. Vid. hæc verba in Ind. Id potissimum moneo, ne quis cum + Drak. ad IV, 592 _luctari_ pro _obluctari_ positum, vel cum + N. Heins. ad XIV, 454, _obluctari_ legendum censeat. Est potius + græca loquendi forma, pro _certare_, etc. cum aliquo, ut + +machesthai+, vel +erizein tini+ h. +sun tini+. + --In _Durio_ (_Duero_) olim aurum, quod nunc frustra in eo, æque + ac in Lethe, quæritur, repertum aureumque inde sceptrum Joannis III, + confectum dicitur. + 235. _Gravii_, populus Hispaniæ Tarrac., inter Lethen et Durium. + Conf. V.L. et III, 366. Ubi Silius _Gravios violato_, h. corrupto + _nomine Graium_, adeoque quasi Graios dici, et Græcorum coloniam + esse memorat; captus forte perverso Romanorum studio et more, urbium + populorumque nomina et origines a Græcis repetendi, de. quo vid. + Heyne Exc. IV, ad Virg. Æn. VII, p. 118 sq. ed. prior. Sed vera + quoque historia subesse potest: nam Diomedem certe, priusquam in + Italia consideret, in Hispaniam venisse, testatur Dionys. Per. v. + 483 sqq. quem Silii narrationi III, 366 sq. favere jam monuit Drak. + ad XVI, 368: Nollem itaque Cellario miram oscitantiam, et poetæ + turpem errorem exprobrasset Lefeb., qui non minus turpiter errat, + putans, veteres _Grabios_ esse Sarmatas, seu Scythas, quorum nomen + hodie supersit in Polonia et Germania, ubi plura loca nomine + _Grabow_, et Sarmatas in Hispania memorari III, 384. Ab iisdem nomen + _Graviscæ_, seu Grabiscæ VIII, 475, deducendum putat, ut alia + passim. + --_lucentes_, aureas. Terra tam agri, quam vini culturæ idonea. + 236. _Lethes_, +ho Lêthês+ (vel +ho tês Lêthês+ Strab., _Oblivionis + fluvius_ Plin.), qui et _Limæas_, _Limæa_, _Limeas_, _Limia_ et + _Limius_, nunc _Lima_ vocatur, Hispaniæ citerioris, seu Tarrac. fl., + inter Durium et Minium, diversus ab inferorum fluvio, qui _Lethe_, + +Lêthê+, femin. genere, +apo tês lêthês+, h. ab oblivione, dicitur. + Lusitani Celtici, Guadianam s. Anam fl. adcolentes, illum cum + Turdulis, bell; sociis, olim trajecisse, deinde, orta ibi seditione, + ducem communem amisisse, et tandem offensionum oblitos terræque + amoenitate captos, sedem eo loco communem stabilemque fixisse + perhibentur: unde fluvius ille, æque ac Lethe apud inferos, (unde + _referens obliv. I. L._) vi aquis propria, patriæ rerumque + præteritarum oblivionem inducere credebatur et _Oblivio_ nominari + solebat. Quam diuturna et constans hæc fama fuerit, vel ex eo patet, + quod D. Junius Brutus, A.U. DCXVII pro consule huc missus, milites + nec precibus nec minis ad flumen illud transmittendum inpellere + potuit. Vid. Flor. II, 17. Liv. Epit. LV. Mel. III, 1. Ptol. II, 6. + Plin. IV, 22 s. 35. Plutarch. Qu. Rom. p. 272. Strab. III, p. 153, + C; et Appian. de reb. Hispan. c. 71 sqq. ubi vid. Cl. Schweighæus. + T. III, p. 295 sq. + 237. _Cereri indocilis_, ut XI, 11. + 238. _Palladia arbore_, Palladi sacra, oliva. Conf. III, 324, 405, + ubi vid. not. + --_Olea non alia major in Bætica arbor_, Plin. XVII, 12. + + 234. _Hic_ recte, opinor, emend. Dausq. et N. Heins. + 235. _Gromos_ vel _Grumos_ e c. Ox. (cujus alia excerpta, quæ + Drak. possidebat, et _Groinos_ habebant) et _Gronios_ ex Put., + quocum ed. Med. congruit, ad marg. Silii notavit N. Heins. Vossius + ad Mel. III, 1, p. 228, monet, h.l. in melioribus Silii libris, + quos vellem nominasset, _Grovios_ inveniri, quam lectionem, in + MSS. quoque Melæ, Plin. IV, 20 s. 34, et Ptolem. III, 6 (ubi + +Grouïoi+) expressam, non improbat N. Heins. ad III, 366, ubi + tamen omnes libri constanter vulgatam tuentur, excepta ed. Veneta, + quæ _Gravidos_ habet, manifesto operarum errore: nam h.l. + _Gravios_ exhibet. + + + Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno, + Utque dati rerum freni, nunc arte paterna 240 + Conciliare viros; armis consulta Senatus + Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem, + Primus iter carpsisse pedes, partemque subire, + Si valli festinet opus: nec cetera segnis, + Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat 245 + Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis; + + 239. _Tyrio tyranno_. Hannibali, cujus indolem et naturam iisdem + fere coloribus adumbrat Liv. XXI, 4 + 240. _arte paterna_; +pollas poleis tê peithô prosêgageto+, de + Hamilcare Diodor. XXV, 2. + --_partem_ laboris, operis. + + 240. _Atque_ frustra emend. Lef. + 241. Non deserenda videtur vulgaris distinctio, _Conciliare viros + armis, c. S. V. n. donis_, h. nunc populos ad belli societatem + sollicitare, nunc, etc. _nunc scita_ pro _consulta_ conj. Dausq. + Sed vid. Gron. ad Liv. III, 37. + 246. _Alternum_ pro _Naturæ_ malebat N. Heins. + + Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ + Insignis sagulo duris certare maniplis: + Celsus et in magno præcedens agmine ductor + Imperium perferre suum: tum vertice nudo 250 + Excipere insanos imbres cælique ruinam. + + 247. _turbæ Libyss_., militum gregariorum. «Multi sæpe militari + sagulo opertum, humi jacentem inter custodias stationesque militum + conspexerunt», Liv. XXI, 4. + 248. _duris certare maniplis_, patientia et laboribus certabat cum + milite, molestiis ærumnisque adsueto et ad bellum indurato. + 251. _insana_ dicuntur magna, vel quæ modum excedunt, ut ap. Virg. + Æn. II, 776; VI, 135 al. cf. ad v. 2, 58 et 101. Burm. ad Val. Fl. + I, 605; II, 525; IV, 641, et, quos Drak. laudat, Barth. ad Stat. Th. + I, 367, et Intpp. ad Plaut. Trin. III, 2, 47. Valetudinis + +proxenous+, insalubres imbres intelligit Dausq., eodemque sensu + Sardiniæ montes insanos (Liv. XXX, 39 et Flor. II, 6, 35), dictos + putat. + --_coeli ruinam_, ut XII, 630, ventum ac procellam, vel tonitru: + nam, quod Drak. monet, quum tonat, Jupiter, vel cælum et æther + _ruere_ dicitur. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Ge. I, 324, et Æn. I, + 129. Heins. et Burm. ad Val. Fl. I, 663; VIII, 334. Broukh. ad Prop. + I, viii, 7. Jani ad Horat. Od. I, xvi, 12. Burm. ad Phædr. IV, xvii, + 24. Possis etiam grandinem, vel pluviam, quæ de coelo ruit, seu + decidit, intelligere, ut VI, 322, et _ruina grandinis_ apud + Lucretium, libro VI, versu 155. + + 246, 247. Ita distinguit Drak., ut sensus sit, Hannibalem noctu + interdum vigilasse, interdum in terra nuda cubasse, sed semper + armatum. Vulgo post _armis_ colon, et post _humi_ comma ponunt: + quod posterius certe non spernendum videtur. Vid. not. + 248. _Insigni_ quædam edd. _Incinctus sagulo_ corrig. N. Heins., + refrag. Drak., qui monet, Poenis _sinus cingere_ inadsuetum fuisse + ipsosque propterea passim _discinctos_ vocari (vid. ad II, 56), + Silii vero mentem esse, Hannibalem hoc præter reliquos duces + insigne habuisse, quod gregarii militis habitu semper usus fuerit, + quod etiam memorant Liv. XXI, 4; Frontin. Strat. IV, 3, ex. 7; et + Saresb. Polycr. V, 7. ["ad II, 56": in Not.] + 250. _par ferro_, tanquam dignius tanto duce, suspic. Barth. Adv. + XLIII, 5. + 251. _ruinam_ scripti et primæ edd. Vulgo _ruinas_; non male, + conf. Virg. Æn. III, 571 al. + + Spectarunt Poeni, tremuitque exercitus Astur, + Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis + Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes + Turbato transiret equo: nec pulvere fessum 255 + Agminis ardenti labefecit Sirius astro. + + 252. Sæpe in ipsa tempestate equo vectus conspiciebatur. + 253. _Torquentem tela_, ut +Dios belos+ dixit Pind. et +belos + eneskêpse theos+ Herod. + 254. Cf. Lucan. I, 151. Sed poeta h.l. tumet. + --Vulgari sententia, impulsu nubium a ventis, qui in tempestate + dominantur, facto ignes elici putabantur, unde ap. Virg. Æn. II, + 648. + --_venti Fulminis_, et ib. VI, 594 _turbo_ pro fulmine; ap. + Claudian. Rufin. II, 222. _madidis elisa tonitrua Coris_; Ern. + 255. _Turbato equo_, consternato, ap. Virg. Æ. VII, 767. + + 252. _exterritus Astur_ Ox. et Put. cum priscis editis, prob. + Barth. Adv. VII, 15. Sed exquisitior est lectio Col., R. 2, et al. + edd., _exercitus Astur_, pro Asturicus, h. Hispanicus, +haploun+ + et +ethnikon anti ktêtikou+, simplex pro possessivo, ut _exercitus + Scytha_ dixit Claud. Eutrop. I, 508. _Astur equus_ Martial XIV, + 197. +Hellêna polemon+ Thucyd. ap. Thom. Mag. +Hellêna straton, + Skuthên oimon, Araps tektôv, anthrôpon êthos, Kuzikênos, Tursênoi+ + et similia alii, ut monent D. Heins. et Drak. ad h.l. et XVI, 180, + cf. not. ad v. 14. Bentl. ad Hor. Od. I, 22, 2; II, 13, 8. Broukh. + ad. Prop. I, 11, 30. Scalig. ad Virg. Culic. p. 5. Merul. ad Enn. + Ann. 1, p. 42. Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 310. Heins. ad + Claud. R. Pros. I, 17, ad Ovid. Fast. IV, 362; V, 683, et inf. + III, 339; XVII, 11, al. _exerritus_ Tell. + 254. _ventorum ex flatibus_ edd. recentt. + + Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit, + Candentique globo medius coquit æthera fervor, + Femineum putat inventa jacuisse sub umbra: + Exercetque sitim, et spectato fonte recedit. 260 + + 258. _medius fervor_, m. dies, seu meridies, quo tempore sol medium + cæli spatium tenet, +meson ouranon amphibebêkei+, Il. VIII, 68; XVI, + 777. Vid. Burm. ad Val. Flacc. III, 482, et ad Phædr. III, xix, 8. + --_Candenti globo_ solis, ut ap. Virg. Æ. VI, 725. + 260. Comparant Curt. VII, 5, 9 sq. et Lucan. IX, 591 sq. + --_Exercet sitim_, h. exercet se in siti perferenda, tolerat + sitim, ut _ex. curas_, XI, 374. Vid. ad v. 675. + + 258. _æquora_ priscæ edd., h. campos, propr. apertos et æquabiles. + ut passim; vid. Ind. + 259. _umenti j. s. umbra_ Col., unde _humenti_ edidit Drak. et + _uventi_ conj. N. Heins., ut II, 469; III, 522; VII, 650; VIII, + 227, 451, 460; IX, 30; XI, 510. Non ignoro quidem, sæpius propter + rorem _noctem humidam_ ejusque _umbram humentem_ dici v.c. II, + 469. Virg. Æn. II, 8; III, 589 (ubi vid. Cerda et Heyne) IV, 7, + 351; V, 738, 835. Id vero ab h.l. alienum est, et _horrenti_ + potius refingerem, nisi satis apta esset vulgaris lectio, _umbra_ + arboris _inventa_, h. casu oblata, obvia, ut monent Burm. et + Lefeb. + + Idem conreptis sternacem ad prælia frenis + Frangere equum, et famam letalis amare lacerti; + Ignotique amnis tranare sonantia saxa, + Atque e diversa socios arcessere ripa. + + 261, 262. _equum sternacem_, ferocem qui facile equitem sternit, + effundit: ut ap. Virg. Æn. XII, 364. + --_Frangere equum_, ejus ferociam, h. domare, ut fr. _iram_, + _vim_, _furorem_, _gentem_, _urbem_, etc., +epignamptein kêr+ Hom. + Il. I, 569; +eniklan noêma+ Il. VIII, 408; +stratêgous klastêseis+ + Aristoph. Equit. p. 596. Drak. laudat Senec. Herc. fur. v. 31, et + Gronov. ad Senec. Herc. Oet. v. 20. + 263. _lacerti letalis_, ut _fatiferæ juvenis dextræ_, v. 641. + --_lacerti_, jactus eo inpulsi, ut XVI, 562. + 264. _tranare amnis saxa_, h. amnem, in quo sunt saxa _sonantia_, + fluctibus adlisis, ut apud Virg. Æn. I, 200; VI, 551. + + 262. _Fingere_ conj. Ulit. ad Grat. Cyneg., ut ap. Horat. Ep. I, + 2, 64, et Macrob. Sat. VI, 2, conf. Bentl. ad Horat. Od. III, 6, + 22, et Burm. ad Petron. c. 128. Sed vid. not. _flammam_ R. 3, + _frameam_ conj. N. Heins. novandi prurigine. + 264. _Atque e diversa_ scripti cum Parm. Med. Bas. et al., + h. adversa, obposita, contraria, ut, monente Drak., VIII, 351; + XIV, 77. Sallust. Cat. 5. Curt. IV, 4, et aliis locis, quæ + excitavit Broukh. ad Prop. I, 3, 31 et ad Tibull. IV, i, 45. Vulgo + _Gaudet et adversa_, verbis forte e v. 270 conflatis. _socios_, + non _populos_, scripti cum Parm. et al. edd. _accersere_ Col. et + omnes libri a Lefeb. consulti, ut XI, 204; XIII, 160 al. Tirones + consulant Cl. Schelleri præc. stili bene lat. T. I, p. 38. + ["XIV, 77" recte XIV, 76] + + Idem expugnati primus stetit aggere muri; 265 + Et quoties campo rapidus fera prælia miscet, + Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes. + + 265. _agger_, quidquid altum est (_Anhöhe_), v.c. vallum et murus, + inf. v. 308, 368, 373, 418; VIII, 629. Virg. Æn. VII, 159 agger ex + terra lignisque confectus, cui turris rotata imponebatur, v. 348. + --_aggeres murorum_ Virg. Æn. X, 24, 144; XI, 381, _a. viæ_ ibid. + V, 273; _a. fluminis_ h. ripa inf. X, 92; _a. æquoris_, h. fluctus, + XVII, 275. + 267. _Sparsit ferrum_, huc illuc gladium movit; nisi malis, tela + jecit, misit, ut XI, 390. Virg. Æn. XI, 650; XII, 50. Sic et + _fundere_, II, 109; V, 655; VII, 647; +belea cheein+ Hom. Il. XV, + 590. ["XI, 390" recte XI, 388] + --_rubet_ sanguine effuso. + --_limes_, conf. IV, 463, 464; IX, 378, 379; et, quem Silius his + locis imitatus est, Virg. Æn. X, 513, _latumque per agmen ardens + limitem agit ferro_, etc. + + 267. _lato_ Nut. et al. + + + Ergo instat fatis, et, rumpere foedera certus, + Quo datur, interea Romam comprendere bello + Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris. 270 + Prima Saguntinas turbarunt classica portas, + Bellaque sumta viro belli majoris amore. + + 268 seq. Poeta res prius ab Hann. gestas omittit, quia poeticam + tractationem non admittebant. + --_instat fatis_, ut _addere cursum fatis_, XII, 45, _fata + irritare_, V, 234 et _fato urgenti incumbere_ ap. Virg. Æn. II, 653. + Conf. ad II, 407. + --_foedera_ vid. ad v. 294 + 270. _extremis terris_, in Hispania, obpugnatione Sagunti. + --_pulsat Capitolia_, +deinôs+ ut II, 303. + 272. _Bella sumta_, quæsita et adrepta, vel simpl. inchoata, + suscepta ut XIV, 296. Conf. Burm. et Cuper. ad Petron. c. 89 et 122. + Gron. ad Stat. Diatr. c. 57. Heins. ad Ovid. Epist. XVI, 371. _In + causam belli Saguntus delecta est_, Flor. II, 6. + + 268. _erumpere foedera_ e R. 2 in contextum recepit Lefeb. coll. + XIII, 865 et Virg. Æn. I, 580, ut sit, omnino et impune solvere. + Verbum _erumpere_ non sexto, sed quarto casui nonnunquam jungi, + nemo negabit. Sed quis umquam _erumpere foedera_ dixit? + 269. Quo Col. Vulgg. _certus_. _Qua datur_ cet. _vallo_ mallebat + N. Heins. pro _bello_, quod voc. mox bis sequitur. + 271. _Saguntinas_, non _Sagunthinas_, in priscis edd. et marmm. + +Sagountos+ Steph. +Sagounton+ Ptol. +Sagounton+ Strab. III, + p. 159 et 167. Sic et in optimis membrr. Livii aliorumque, refrag. + Schotto ad Aurel. Vict de vir. illustr. c. 42. + + Haud procul Herculei tollunt se litore muri, + Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen + Conditus excelso sacravit colle Zacynthos. 275 + Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas + Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat. + + 273. Poeta egregie describit originem, situm et fata _Sagunti_, + urbis Hispaniæ Tarrac., ubi nunc _Murviedro_ h. Muri veteres, in + regno Valeniciæ. Conf. Liv. XXI, 6... 15, et Polyb. III, 17 seq. + --_Haud procul litore_ maris mediterr. vel Balearici, a quo alii + bis mille passibus, alii v.c. Liv. et Polyb. ll. cc. septem stadiis + Saguntum distare memorant. + --_muri Herculei_, h. Saguntini, quos ab Hercule exstructos esse + (cf. v. 505; II, 507, 654) et ab ejus comite, Zacyntho, nomen + adcepisse, poeta comminiscitur. + 274. _jugo crescente_, colle adsurgente. + --_Clementer_ ut ap. Tac. Ann. XIII, 38, et Germ. I. + 275. _Conditus_, sepultus. Cf. II, 581 seqq. + --_sacravit_ pro vulg. dedit, ut ap. Virg. Æn. XII, 141. + --_Zacynthus_, Dardani f., a quo Zacynthus insula et urbs dicta, + notus est ex Dionys. I, 50. Pausan. Arcad. c. 24, p. 491 et Steph. + Byz. in +Zakunthos+. Alii, v.c. Strab. III, p. 110, ducti eadem + nominis similitudine et more, origines populorum urbiumque a Græcis + repetendi (vid. ad v. 235), Saguntum a Zacynthiis conditam tradunt, + a quibus Silius urbem potius auctam esse v. 288 sq. memorat. + 276. Alii Geryonis cædem Herculi Tyrio tribuunt. Sed poetæ omnes, + quamvis diversissimæ indolis, fabulas in Herculem Thebanum + transferunt. Vid. Heyne ad Apollod. p. 325 sq. + --_Alcidæ_ v. Heyne ibid. p. 338 sq. + --_remeabat Thebas_, ut _venere lacus_, IV, 763 et similia, quæ, + ut semel tironum causa id moneam, respondent Gr. +erchesthai+, + +apagesthai+, +oichesthai+, +poreuesthai+, +paraginesthai+, +hêkein + polin+, etc., omissa præpos. +eis+ vel +kata+ et +pros+. Conf. Heyne + ad Virg. Æn. I, 2. Spanhem. ad Callim. in Pall. 18. + 277. _cælo ferebat_, ad cælum efferebat _facta_ Herculis. Vid. + Heynium ad Virg. Æneid. lib. X, 548. _Dixerat ille aliquid magnum... + cæloque animum fortasse ferebat_. + + 275. _Zacynthos_, non _Zacynthus_, scripti et primæ edd. h.l. et + v. 290, conf. Virg. Æn. III, 270. _Zazynthus_ Dausq. et al. + perperam. Gr. +Zakunthos+. + 277. _facta_, non _fata_, Colon. cum R. 3. Parm. Med. _gerebat_ R. + 1, male, quoniam mox sequitur. + + Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras + Armarat, ternaque caput cervice gerebat. + Haud alium vidit tellus, cui ponere finem 280 + Non posset mors una viro, duræque Sorores + Tertia bis rupto torquerent stamina filo. + + 278. Hæc ad vim et magnitudinem Geryonis exprimendam valent; vid. + Jani ad Horat. Od. II, xiv, 8, et Heyne ad Apollod. p. 385 sq. cf. + inf. III, 422; VI, 629; XIII, 200 sq. Ceterum simile monstrum, + Herilus, eodem fere orationis colore describitur a Virg. Æn. lib. + VIII, v. 563 seq., _cui tres animas... mater... dederat, terna arma + movenda_. + --Paria quidem de Herilo refert Virgil. Sed _tellus_ h.l. sola + Hispania esse videtur; Withof. + 281. _duræ sorores_, ut XIII, 74, et _tristes s._ ap. Tibull. III, + 3, 35 (ubi vid. Broukh. et Heyne) h. Parcæ severæ, inexorabiles. + + 281. _virum_ malebat N. Heins. quod nollem tanto viro excidisset. + Nam _haud alium... cui viro_ est exquisitior loquendi ratio pro, + haud alium virum, cui; ut apud Horat. Sat. I, 10, 16, et alios + passim. + + Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor + Armenta ad fontes medio fervore vocabat, + Quum tumidas fauces adcensis sole venenis 285 + Calcatus rupit letali vulnere serpens; + Inachiumque virum terris prostravit Hiberis. + + 284. _medio fervore_, die, ut _medio æstu_ dixit Virg. Ge. I, 297. + --_Armenta... vocabat_; conf. Virg. Æn. VII, 663, et ibi Heyne. + _vocabat_, ducebat. + 285. _fauces tumidas veneno_ refer ad serpentem, qui eas _rupit_ + (_immani fauces diduxit hiatu_ inf. III, 194) _letali vulnere_, ut + vulnus letale infligeret Zacyntho, non ad Zacynthum; de quo + dubitasse mireris virum doctum in _N. Allgem. deutsch. Biblioth._ + T. VIII, P. II, p. 418. + --_letali vulnere_ ad vulnus letale infligendum. + 287. _Inachium virum_ Zacynthum, Græcum, ab Inacho, primo Argivorum + rege. + + 283. _Hinc_, non _Hic_, scripti, h. a quo sc. Geryone, et hoc pro + cujus, ut _unde_ et Gr. +hothen+ pro +ex hou+. Drak. laudat III, + 106. Terent. Adelph. III, 3, 7, et Hecyr. II, 2, 4. Sallust. Jug. + c. 14. Serv. ad Virg. Æn. I, 6; VIII, 71, et Bentl. ad Horat. Od. + I, 12, 19. + + Mox profugi ducente Noto advertere coloni, + Insula quos genuit Graio circumflua ponto, + Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos. 290 + + 288. _Noto_ pro quocumque vento: alioquin poeta Eurum potius + nominasset. + 289, 290. _Insula Zacynthos_, ex adverso Elidis, in Ionio mari, + inter Strophades et Cephaloniam sita, et olim etiam _Hyrie_ dicta, + nunc vero _Zante_. cf. Plin. IV, 12, et Heyne ad Virg. Æ. III, 270, + et ibid in Exc. I, p. 345 edit. prior. Ex eodem loco Virg. v. 272 + Silius. + --_Laërtia regna_ petiit. + + 288. _advenere_ emend. D. Heins. Male! _Advertere_ sc. se. + h. advertebantur, (vid. not. ad v. 539) vel potius _advertere_ sc. + navem, proram, terræ, litori, ut _adpellere_ et Gr. +anagein+, + +katagein+, +epanagein+, +elaunein+, +prosballein+, +emballein+, + +eisballein+ scil. +tên naun+ ap. Luc. V, 3. Joh. VI, 19. Eurip. + Cycl. 99, et Bacch. 1043. Thucyd. II, 47. Aristoph. Equ. 599 et + Ran. 208. Polluc. I, 9, al. Sic et _advertere_ scil. mentem, + +prosechein+, +epechein+, +prospoieisthai+ scil. +ton noun+. Cf. + Heyne ad Virg. Æn. VII, 35; VIII, 101. + 290. _ausit_ Put. _hausit_ R. 3. _aluit_ Parth. + + Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes, + Sedis inops; misit largo quam dives alumno, + Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen. + Libertas populis pacto servata decusque + Majorum, et Poenis urbi imperitare negatum. 295 + + 291. Saguntum amplificavit colonia ab Ardea eo deducta. Conf. Liv. + XXI, 7. + --_Daunia pubes_, Rutuli, seu Ardeates, sic dicti a Dauno, Turni + patre; a quo diversus est Daunus, priscus _Apuliæ Dauniæ_ + (_Capitanatæ_, seu _Luceræ_ provinciæ) rex, Diomedis socer (Strab. + V, p. 283 seq. Plin. III, 11. Tzetz. ad Lycophr. p. 60), unde Apulia + _Dauni arva_, IV, 556, _Daunia tellus_, VII, 157, et _Daunia regna_, + IX, 499. Tota vero Italia passim _Daunia_ et Romani _Daunia pubes_, + V, 631 et _Dauni nepotes_, IV, 504, dicuntur. Cf. Heyne Exc. VII, ad + Virg. Æn. VII, et Cluver. Ital. ant. III, 5, p. 970 sq. + 292. _Sedis inops, misit_, etc. Conf. v. 667 et ad VIII, 361. + --_Sedis inops_ hominum multitudine abundans, quam Ardea urbs non + caperet; Ern. Pars Ardeatium, ob nimiam incolarum frequentiam, unde + seditiones, potentiorum dominatus et factiones plerumque oriuntur, + urbem patriamque deseruisse censenda est. Ver sacrum, +etos hieron+, + in causa fuisse suspicatur Lefeb. Cf. Heyne Op. acad. Vol. I, p. 296 + seq. + 293. _viris_, Dauno inpr. et Turno, ejus filio. + --_nunc Ardea nomen_, nil præter nomen superest. Silius hæc + mutuatus est a Virg. Æn. VII, 411, 413 ubi vid. Heyne in V.L. Quoad + verba Drak. et alii cf. VI, 478; X, 583. Ovid. Met. XV, 430. Liv. V, + 18; VII, 29. Catal. Pithoei, III, pr. Mel. II, 3. Cfr. Heins. ad + Vellei. Pat. II, 30 et Liv. XXIX, 1. + 294. _Cum Hasdrubale_ (Hamilcaris in Hispania successore, XIII annis + post finem b. Punici I, A.U.C. 526, a. Chr. 228) foedus «renovaverat + populus Rom., ut finis utriusque imperii esset amnis Iberus,» Liv. + XXI, 2. Conf. infr. v. 480, 643; II, 449 seq. Flor. II, 6, ubi vid. + Duker. p. 288. Polyb. II, 13; III, 21, 27. Sagunto dein obpugnata, + Romani, Poenos perfidiæ arguentes, responsum ab his tulere, + Hasdrubalis foedus non ratum a Senatu Carthag. factum, nec in eo + Saguntum, versus occidentem ab Ibero situm, exceptum fuisse, cum de + sociis utriusque populi, qui cis Iberum habitarent et qui tum + essent, non de iis, qui, ut Saguntini, post pacem futuri essent, + cautum fuisset. Conf. Liv. XXI, 18. Polyb. III, 29. Appian. Hisp. c. + 7. Hannib. c. 2, et Pun. c. 6 et 67, ubi vid. Cl. Schweigh. et Heyne + in Commentatt. de foederibus Carthagin. cum Romanis, in Opusc. Acad. + T. III, inpr. p. 73 sq. + + 294. _populi_ Put. + 295. _at Poenis_ corrig. Modius et Dausq. _ubi imp._ Col. et Put. + Hinc _postquam_ pro _ubi_ in contextum vulgg. edd. e glossa + irrepsisse suspicor. Sed _urbi_ recte, puto, emendavit et post + _negatum_ pro commate punctum posuit N. Heins. + + + Admovet abrupto flagrantia foedere ductor + Sidonius castra, et latos quatit agmine campos. + Ipse caput quassans circumlustravit anhelo + Muros sævus equo, mensusque paventia tecta, + Pandere jamdudum portas ac cedere vallo 300 + Inperat, et longe clausis sua foedera, longe + Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis; + + 296. _flagrantia_ cupiditate pugnandi. + 297. _castra_, copias. + --Verba _latos quatit agmine campos_ refer simpl. ad incessum + equorum et agmen in campos eductum, vel simul ad agrorum vastationem + incolarumque perturbationem; (cf. Intp. ad Virg. Æn. VIII, 596 et + XI, 513) nam Livius XXI, 7, _Hannibal_, ait, _infesto exercita + ingressus fines, pervastatis passim agris, urbem tripartito + adgreditur_; Ern. + 298. _caput quassans_, iratus, ut ap. Virg. Æn. VII, 292. + 299. _mensus_ oculis. + 301. _longe esse_ eleganter pro, inutile esse, nihil juvare, ut + contra _adesse aliqui_, +pareinai+, pro opem ferre Drak. ad XVII, 80 + laudat Passerat. ad Prop. I, 7, 17. Burm. ad Petron. c. 58. Gronov. + ad Senec. Hippol. v. 974. Heins. ad Ovid. Met. VIII, 435, et + Freinshem. Ind. in Flor. Add. Heyne et Cerda ad Virg. Æ. XII, 52. + Intpp. ad Flor. II, 6. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, v, 2. + 302. _Ausoniam_, foedus et auxilium Rom. + + 297. _latos q. a. campos_ Col. et Oxon. cum ed. Ald. in marg. + Proprie agmen vel equi potius campum quatiunt; quo spectant + exempla a N. Heins. congesta. Vulgg. _lætas q. a. causas_, quæ + Marsus interpretatur: quærebat, Dausq.: movebat causas belli + Romanis inferendi. _Latias causas_ Parm. + + Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque + In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer + Intorto sancit jaculo, figitque per arma 305 + Stantem pro muro et minitantem vana Caicum. + + 303. _fidem_, promissa, pacta, vel etiam auxilium. + --_Deos_, foederis testes, seu religionem et sanctitatem foederis. + 304. _Verba_, quæ modo dixerat, _sancit_, confirmat, ut ap. Virg. Æ. + XII, 200. + 305. _jaculo Intorto_, quo hostilitatis initium fecit. Conf. IV, 134 + et Virg. Æn. IX, 52, 53. + 306. _Stantem, pro muro_, h. in muro, ut ap. Virg. Æn. IX, 575. + + 306. _minitantem vana Caicum_ Col. h. +matên apeilounta+, vel, + monente D. Heins., +matên pompeuonta kai loidorounta+, sine + effectu ullo conviciis hostes proscindentem, et multa quidem + jactantem, nihil vero præstantem, conf. XII, 662. Horat. Sat. II, + 3, 9 et Ep. I, 8, 3. Ita nihil amplius est, quod in h.l. nos + morari possit: sed magna hic est varietas lectionis, quæ quomodo + ex his verbis orta videri queat, vix adparet. _monstrantem membra_ + Bas. Gryph. al. _monstrantem tela_ Nut. _motantem membra_ quidam + libri. _mutantem membra_ Put. R. 3. Asc. _nutantem membra_ Ox. + Cell. al. _mutantem verba_, altercantem, convicia facientem, + malebat Victorius ad Varr. R. R. II, extr. Melius _nudantem + membra_ olim emend. Heins. ad Claud. bell. Gild. v. 281; ut XIII, + 211; XVII, 445, et ap. Virg. Æ. V, 586. Possis et refingere + _sudantem membra_, vel _minitantem magna_, +megala+, +epos mega+ + vel _turgentem vana_ et _muro atque tumentem vana_, ut XVII, 434, + et ap. Virg. Æn. XI, 854. _Caicum_ Col. cum Med. et Parm. Recte: + nam Silius, Maronis exemplo, nomina militum non modo ab insulis, + populis et urbibus, sed etiam inpr. a fluviis, et plerumque ejus + regionis, unde orti sunt, repetere solet. Sic _Tagus_, _Durius_, + _Galæsus_, _Sicoris_, _Bagrada_, _Cydnus_, _Rhyndacus_, + _Farfarus_, _Metaurus_, _Padus_, _Symæthus_, _Mincius_, ut alia + omittam, sunt nomina fluviorum, quæ in virilia convertit. cf. + Gronov. Obss. IV, 18. _Caïcus_ vero, +Kaïkos+, est Mysiæ + Phrygiæque fl. satis notus vel ex Virg. Ge. IV, 370 et præterea + militis nomen ap. Virg. Æn. I, 183; IX, 35, et Val. Fl. VI, 688. + _Caycum_, _Naicum_ et _Vaicum_ alii. + + Concidit exacti medius per viscera teli; + Effusisque simul prærupto ex aggere membris, + Victori moriens tepefactam retulit hastam. + + 307. _medius teli_, h. ita transfossus, ut æqua pars teli et a + fronte et a tergo promineret, ut _medius alni_, XIV, 481, vid. + Gronov. ad Liv. XXVIII, 6, ad Senec. Consol. ad Marc. c. 16. Heyne + ad Virg. Æn. IV, 663 in V.L. + --_exacti_, transacti, trajecti. Vid. Ind. et Gronov. ad Senec. + l.c. et in gustu ad Stat. Th. VIII, 468. + --_exacti teli medius_, exacto per media viscera telo, vel mediam + partem teli corpore tenens, hinc mucrone, hinc capulo promiminente; + Ern. coll. Ovid. Met. XII, 484. + 308. _aggere_, muro. Vid. ad v. 265. + + 307. _exacti medius teli_ scripti et priscæ edd. ante Nycandrum, + qui in Juntina primus edidit _injecto medius telo_. + 309. _retulit_, non _rettulit_, Col. ubivis, prob. Drak., qui + monet, syllabam _re_ in verbis compositis, quæ a consona + incipiunt, apud veteres ancipitem fuisse, ut contra brevem in iis, + quæ hiatus vitandi causa literam inserebant, ut in _redeo_, + _redoleo_, aliisque; cf. Broukh. ad Prop. IV, 8, 44. Heins. ad + Ovid. Epist. XIV, 46. Doctrinam Drak. falsam esse h.l. monet + Schrader in Emendatt. libro Præf. p. XLIII, ubi docet, ab optimis + poetis primam syll. verborum _refero_, _reperio_, _repello_ semper + produci in præs., et conripi in præter. temp. + + At multo ducis exemplum clamore secuti 310 + Involvunt atra telorum moenia nube. + Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque + Ora duci portans, ceu solus bella capessit. + + 311. _nubes_ poetis metaphor. dicitur multitudo, inpr. avium, quæ + instar atræ nubis aerem secant et tenebris quasi involvunt, ut II, + 37; IV, 553; VI, 336. Virg. Ge. IV, 60. Æn. VII, 705; VIII, 637. Sic + et _nimbus_ (vid. Ind.), _telorum tempestas ac ferreus imber_, Æn. + XII, 284. _grando_ telorum et lapidum, tela _pluunt_, Gr. +nephos + geranôn+ Anthol. III, 25. Epigr. 60. +psarôn+ Hom. Il. XVIII, 755. + +pezôn+ Il. IV, 274. +Trôôn+ Il. XVI, 66, et doctius +nephos + polemoio+ Il. XVII, 243 et Pind. Nem. X, 16, unde _nubes belli_, V, + 379; XVI, 651, et ap. Virg. Æn. X, 809 (ubi vid. Cerda et Heyne), et + _nubes_ simpl. pro bello inf. VII, 84. Cf. Weitz. ad Val. Fl. I, + 396. + 312. Quisque ante ducis oculos tam fortia facta edit, tamquam solus + pugnaret. Contra dixit Val. Fl. VI, 200, _mixta perit virtus_, + h. in tanta militum multitudine facta singulorum dignosci non + possunt. + + 313. _capessit_ scripti et editi ante Martin Herbipol., quo + præeunte editores recentt. _capessat_ substituerunt. + + Hic crebram fundit Baliari verbere glandem, + Terque levi ducta circum caput altus habena 315 + Permissum ventis abscondit in aere telum. + Hic valido librat stridentia saxa lacerto: + Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo. + + 314. _fundit_, +cheei+, jacit, emittit. Drak. monet, _fundere_ esse + voc. propr., quoniam teste Isidoro Orig. XVIII, 10, «funda dicta eo, + quod ex ea fundantur lapides, id est, emittantur.» + --_Baliari_, conf. III, 365. + --_verbere_ scil. fundæ, quæ verberatur, mittitur, ut ap. Virg. + Ge. I, 309. + 315. Verba Maroniana; vid. ad Æn. IX, v. 587, vol. IV, nost. edit. + _Ed._ + 317. _Hic_, ille, _librat_, jacit, mittit. Proprie a fluctuante + libræ motu sursum deorsum movere denotat, unde passim de avibus + adhibetur, quæ alas ita movent. Vid. Ind. + 318. _nodo_, amento, loro hastarum et jaculorum, cujus ope fortius + vibrantur. Vid. Ind., Eurip. Androm. v. 1132. Lips. Poliorc. IV, 5. + Barth. ad Stat. Th. IV, 153. Drak. adscripsit verba Isid. Orig. + XVIII, 7, «Lancea est hasta amentum habens in medio: dicta autem + lancea, quia æqua lance, id est, æquali amento, ponderata vibratur.» + + 314. _Baliari_ pro _Baleari_ ubivis reposuerunt N. Heins. et + Drak., quoniam _Baliaris_ III, 365 in Col., +Baliarides+ in Steph. + Byz., +Balliarides+ in Strab., et _Baliares_, teste Tenull., in + plerisque MSS. Frontini II, 3, 16, reperiuntur. cf. Salmas. Exerc. + Plin. p. 199. Plerumque tamen Græcis +Baleareis+ dicuntur. + 316. _adscendit_ scripti, _accendit_ conj. N. Heins., quod impense + arridebat Drak. coll. Virg. Æ. IX, 588. Stat. Th. X, 528. Ovid. + Met. XIV, 825, et Lucan. VII, 512. Uterque tamen profitetur, + vulgatam bene se habere, ut sensus sit, glandem funda emissam tam + alte evolasse, ut aciem oculorum effugerit. + + Ante omnes ductor, patriis insignis in armis, + Nunc picea jactat fumantem lampada flamma, 320 + Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat: + Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas + Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ: + + 320. Conf. Virg. Æn. IX, 535. + 322 sq. vid. ad v. 219. + --_hydro_, serpentum veneno. + --_bis noxia_, vulnere et veneno. Stat. Th. VIII, 418 _formidandæ + non una morte sagittæ_. + --_bis noxia_, cuspide et veneno. Drak. comparavit Ovid. ex Ponto, + I, 2, 17. Claud. Laud. Stilic. I, 351. Sidon. Apoll. V, 407. Iscan. + bell. Troj. VI, 233. + 323. _Contendit nervo_, arcu, quem nervo, +neurê+, + intenderat, emittit. conf. Heins. ad Virg. Æ. V, 520. + --_fraude_ ut v. 219. + + 323. _venenis_ pro _pharetræ_ Tell. + + Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris, + Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno 325 + Fundit apud ripas inopina binominis Histri. + + 325. _acuere veneno_ imbuere, ut ap. Virg. Æn. IX, 773, _armare + veneno ferrum_; Ern. _gaudent_ emend. Livin. _patrio veneno_, ut ap. + Claudian. B. Get. 237. Colum. X, 406, et Virg. Æn. XII, 857, ex + ingeniosa emendat. Schraderi in Observatt. p. 18, ubi conj. _Armatam + sævo patrii quam felle veneni_, etc. Withof. h.l. emendat. _Spicula, + quæ patrio gaudet tinxisse veneno, fundit_, etc. coll. II, 610, et + Ovid. ex P. IV, 10, 31. Sed ita nodus ferro secatur. + --_binominis Histri_, ut ap. Ovid. ex P. I, 8, 11, et Stat. Silv. + V, 1, 90, nam idem fluvius veteribus a fonte usque ad Moesiam, quod + b. Kolerus putabat et forte Mela II, 3 extr.; vel, teste Plin. IV, + 24, ad Illyricum, vel denique, si fides habenda Agathem. Geogr. II, + 4, Vindobonam usque _Danubius_, et inde, donec Pontum Euxinum + influit, _Hister_ seu _Ister_ dicebatur. + [326.] _Dacia_, in qua _Getæ_ habitabant, hod. Moldavia, Valachia et + Transilvania. + + 325. _qui_ pro _quæ_ vel invitis libris scribendum videtur, judice + etiam N. Heins., nisi malis, _gaudet fucasse_, ut ap. Virg. Ge. + II, 465. + + + Cura subit, collem turrita cingere fronte, + Castelloque urbem circumvallare frequenti. + Heu priscis numen populis, at nomine solo + In terris jam nota Fides! stat dura juventus: 330 + Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros. + + 327. _collem_ cf. v. 274. + --_turrita fronte_, aggere, cui turres imponuntur. Cf. v. 331, et + Lucan. III, 455, 456. + 329. ut ap. Virg. Æ. VI, 879. Nota autem est _Fides prisca_, _cana_, + _antiqua_. + 330. _dura juventus_, infelix, dura patiens. + + 329. _at_, non _ac_, Col. + + Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto, + Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes + Intendunt vires; adductis stridula nervis + Phocais effundit vastos ballista molares, 335 + Atque eadem, ingentis mutato pondere teli, + Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit. + + 332. _Ausonia Saguntus_ Modio et Barth. est Romanis addicta eorumque + partes secuta Conf. IV, 650, 703. Ab Ardeatibus exstructam + interpretatur N. Heins. prob. Drak., qui monet, Saguntum duplicis + originis, partim Græcæ, ab Hercule Thebano et Zacynthiis, partim + Latinæ, ab Ardeatibus repetitæ, fuisse, et h.l. _Ausoniam_, Latinam, + in laudem, sed III, 178, _Graiam_ per contemtum dici, ut Neapolin + _Graia munimina_, XII, 41 et Græca seu _Græcula_ passim, de quo vide + Burmann. ad Petronium, caput 46. + 333. _omnes_ Saguntini. + 334. _stridula_, ut +linxe bios, neurê dê meg' iachen+ Il. IV, 125. + 335. _Phocais_ forte Ionica, Græca, et hinc Saguntina: nam poeta + epithetis paulo longius petitis uti solet, et Saguntus tam Græca, + quam Latina urbs fuit. Vid. ad v. 6, et 332. An _Phocais_ dicta pro + Massiliensis, ut sit epith. orn. (vid. Strab. IV, p. 171 sqq.) an + pro Phocensis? quorum voc. discrimen ne veteres quidem satis + observasse monet Spanhem. ad Callim. H. in Pall. 24. Hinc + quodammodo defendi possit, quod Dausq. et alii monent, Saguntinos + adpellari posse Phocenses propterea, quod Zacynthus, Thebanus, eorum + urbem condiderit, et Phocis a quibusdam referatur ad Boeotiam, vel + ager certe Thebanus Phocidem complectatur. Alioquin _Phocais_, + +Phôkais+, formatur a _Phocaia_, +Phôkaia+, Ioniæ seu Phrygiæ + minoris urbe, a qua diversa est _Phocis_, +Phôkis+, parva +Hellados+ + regio, unde _Phocenses_, +Phôkeis+, ut a Phocæa _Phocæenses_ vel + _Phocæi_, +Phôkaioi+, vocantur. Marsus suspicabatur, non probabat, + Saguntinos ballistarum usum a Massiliensibus, Phocæorum colonis + (vid. ad IV, 52) accepisse, qui Bellicarum machinarum fabricis + inclaruerunt. + --_molares_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 250. Ovid. Metam. III, 59, et + Stat. Th. V, 561. + 337. _Ferratam ornum_, hastam ferro præfixam, ex orno, quæ et + _fraxinus_, +meliê+, poetis dicitur: nam orni sunt fraxini + silvestres. + + 332. _Sagunto_ scripti. Vulgo _Saguntum_ prob. Dausq., qui + exponit: universum Saguntum putat, esse suam _mortem dignam + Ausonia_, si ob fidem servatam interirent, quum contra Italiam + violata fide prodituri sibi viderentur, si foedera refringerent. + _Sagunton_ vel _Ausoniæ... Servata fide_ etiam legi posse observat + N. Heins. + 334. _Intendi_ (infin. hist.) corrig. idem. Non male; sed non + necesse. conf. ad II, 333; IX, 645. _eductis_ Put. ut idem et Col. + II, 127. Sed _adducere_ nervos, arcus, etc. (ut ap. Virg. Æn. + V, 507; IX, 632; Ovid. Met. I, 455 et aliis locis, a Drak. + adductis) proprie dicitur, ut +anelkesthai toxon+ ap. Aratum. Qui + tamen critica prurigine laborat, malit forte h.l. legere _ac_ vel + _et ductis_, ut _ducti nervi arcus_, II, 127. _ducere cornua + nervo_ Val. Fl. VI, 376, et Virg. Æn. XI, 860. _ducere remos_ + Ovid. Met. I, 294: +helkein neura+ et +toxon+ Hom. Il. IV, 122; + XI, 582. conf. Gron. Obss. I, 13. Heins. ad Val. Fl. I, 122. + 335. Pro _Phocais_ vix temperare mihi possum, quo minus reponam + _Phoenissa_, cujus. voc. syllaba posterior propter elisionem + facile excidere poterat. Ballistæ et fundæ a Phoenicibus inventæ, + si fides habenda Plinio VII, 56, et Strabo VIII, p. 357, Ætolis + quidem fundæ inventionem tribuit, sed p. 167 Baliarium incolas + optimorum funditorum famam tenuisse memorat, ex quo Phoenices + hasce insulas occupaverint. Ab inventoribus autem epitheta rerum + peti solent, unde _tuba Tyrrhena_ aliaque passim obvia. + + Alternus resonat clangor: certamine tanto + Conseruere acies, veluti circumdata vallo + Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes 340 + Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste? + Anne pudet coepti? pudet ominis? en bona virtus, + Primitiæque ducis! Taline inplere paramus + Italiam fama? tales præmittere pugnas?» + + 340. _super_, insuper, ut ap. Virg. Æn. II, 71; XI, 226, 685, vel + desuper, ut ibid. IX, 168; X, 384, e loco altiore, ex aggere. + 341. _Inter tela_, arma, _satæ_, natæ, h. bellicosæ, armis + tractandis bellisque gerendis adsuetæ. + --_stamus_, segnes adstamus, hæremus, ut _sedere_. + 342. _ominis_, Ovid. Fast. I, 178, _omina principiis inesse solent_. + 343. _bonæ primitiæ ducis_, præclarum sane initium imperii, mihi + delati! cf. Virg. Æn. XI, 156 sq. Vim sarcasmi facile senties. + + 340. _fores_ conj. N. Heins., qui ejusmodi elegantias omnibus + locis intrudere solet. _clamantque_ scripti, quod respuunt, quum + Hannibalis verba sint, quæ sequuntur. Hujus tamen subjecti + ellipsis non minus forte dura est, quam si exponas, Hannibal et + principes Poenorum undique milites increpant stimulantque: nisi + legere malis, _clamorque_ sc. fuit, resonat. Emendatio, a + N. Heins. proposita, _clamatque_ vel _clamansque super, Tot millia + gentis_ tanto Critico indigna est. Exquisitiorem formulam Silius + Maroni debet Æn. IX, 132, ubi +to+ _gentes_ ex nostro quoque loco + firmari potest. Ceterum vulgo male interpungunt: _clamatque super + tot millia: Gentes... hoste. Anne_, etc. + 342. _Nonne_ Col. recte, opinor. _ominis_, non _omnis_ vel + _omneis_, Col cum Med. et al. edd. + 344. _promittere_ opinabatur N. Heinsi. + + + Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis 345 + Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella. + Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt + Dejecti muris dextras. Subit arduus agger, + Inponitque globos pugnantum desuper urbi. + + 345. _haustus medullis Hannibal_, egregie pro, animo concepta virtus + et audacia H., qui nil nisi bella spirabat; vel pro, vox H. intima + pectora et medullas penetrans; Ern. Cf. Gronov, ad Senec. Thyest. 53 + et 242. Intpp. ad Val. Flacc. I, 263. Barth. ad Stat. II, 417 et + loca a Drak. et aliis ad h.l. et VIII, 318, congesta, Juven. Sat. + VIII, 72. Claud. Cons. Mall. Theod. v. 196. Lucan. VIII, 285. Senec. + Troad. 614 al. + 346. _sequentia bella_, Romana, cum hoc arte connexa. + 347. _cæsasque... dextras_, cf. XIV, 490, 491, Lucan. III, 610 sq. + 348. _Subit_, admovetur urbi, _arduus agger_, machina super muros + urbis eminens, unde _globus_, turba militum inscendat, ut ap. Virg. + Æn. II, 47, _machina inspectura domos venturaque desuper urbi_; Ern. + + 346. _stimulantque_, non _stimulatque_, scripti cum R. 3. Parm. + Med. + + Armavit clausos, ac portis arcuit hostem 350 + Librari multa consueta falarica dextra, + Horrendum visu robur, celsisque nivosæ + Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis; + Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui + Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant. 355 + + 351. Similiter a Liv. XXI, 8, et XXXIV, 14, describitur _falarica_, + seu _phalarica_, missile telum, a _falis_, sou _phalis_ sic dictum, + h. turribus ligneis, e quibus catapulta, adeoque _multa dextra_, + emitti solebat. Conf. VI, 214, 273; IX, 339. Festus h.v., Serv. ad + Virgilium Æn. IX, 705, seq. (ubi eam sola Turni manu librari monet + Drak.; sed vid. ibi Heyne) Stewech. ad Veget. IV, 18, p. 377. Lips. + Poliorc. V, 5. Salmas. ad Solin. p. 640 seq. et Casaub. ad Æn. Tact. + 34. + 353. Telum illud erat hastili abiegno, et cetera tereti, præterquam + ad extremum, unde ferrum quadratum, tres longum pedes, et stuppa + circumligatum inlitumque pice, exstabat, Liv. l.c. + --_cui plurima cuspis_ erat, v. Heyne ad Virg. Æn. I, 419, et + Bentl. ad Hor. Od. IV, 2, 29. + [354.] _lues_ vid. ad v. 174. + 355. vid. Liv. et Serv. ll. cc. + + 351. _Vibrari_ conj. Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 342, frustra. + 353. _secta_ malebat N. Heins, coll. Virg. Æneid. II, 85; IV, 505; + VI, 214. Idem v. 355 _fumat_ corrig., quod recepit Lefeb. Non + male, ut sensus sit: falarica _fumat_ +kata+ _cetera_. + + Fulminis hæc ritu, summis e moenibus arcis + Incita, sulcatum tremula secat aera flamma. + Qualis sanguineo præstringit lumina crine, + Ad terram cælo decurrens ignea lampas. + + 356. Conf. Virg. Æn. IX, 705, 706. + 357. _sulcatum aëra_, ut +Hoios de ouranothen puroeis anapalletai + astêr Holkon hupaugazôn+ dixit Apollon. III, 1376. + 358. Silius more poetarum sequitur vulgi opinionem de his +asterôn + diadromais+ et +aporrhoiais+, stellis transcurrentibus seu + +diattousi+. vid. Intpp. ad Virg. Ge. I, 365. Æn. II, 693 seq. V, + 527, et Spanhem. ad Callim. in Del. 38. + --_præstringere_ est vehementer stringere, et _stringere_ vel + _destringere_, sive leviter adtingere (vid. ad IV, 119), sive arte + et firmiter prehendere, manu premere eaque desuper mota ramos inpr. + exterioribus asperisque partibus, foliis ac frondibus privare, + _streinfein_, _abstreinfein_; (vid. Cuper. Obss. IV, 5.) et hinc vel + _nudare re aliqua_ v.c. gladium vagina (vid. Drak. ad XVII, 164. + Gronov. ad Liv. XXVII, 13. Heins. ad Ovid. Fastor. II, 99, 207.) et + arbores fructibus, (ap. Virg. Ge. II, 368. Ecl. IX, 61.) vel + _minuere_ v.c. rem familiarem ap. Hor. Sat. I, i, 8, et inpr. aciem + oculorum et mentis hebetare, obtundere, ut h.l. et ap. Horat. Od. + II, i, 18. Cic. Sen. 12. Phil. XII, 2, et ad Brut. ep. 18. Stat. Th. + V, 666. Plin. II, 18; XV, 14 extr. Plaut. Mil. I, i, 4. Gell. XII, + 13 extr. Senec. ep. 71 extr. Liv. XL, 58, quibus locis in optimis + edd. _præstringere_, non _perstringere_ legitur. + ["ad IV, 199": in V.L.] + --_sanguineo_, rubente. Conf. v. 461, 462. Plin. II, 25. + --_crine_, flamma ejusque radiis et longo tractu, ut v. 461; VIII, + 638. Virg. Ge. I, 367. Æn. V, 528, et Valer. Flacc. I, 205; II, 42. + Sic et _coma_ ap. Senec. Oedip. 311 et Herc. Oet. 727. Catull. LX, + 77, +puros amphêkês bostruchos+ apud Æschyl. in Prom. Conf. de + stellarum comis _Dorville_ ad Charit. p. 746. + --_crinis_ de face, quæ quum habet ignem solutiorem, aeris inpetu + in caudæ criniumque passorum formam extendi solet; unde Artemidor + II, 28, +asteras pagônious+ _barbatos_ adpellavit; Ern. + + 358. _perstrinxit_ Put. _perstringit_ priscæ edd. vid not. + _præstringit_ Col. et Oxon. quod multis exemplis Drak. defendit + adversus Lambin. ad Hor. Epist. II, i, 14, ad Lucret. III, 1058, + et ad Cic. pro Rabir. 16, ubi voc. _præstingere_ damnat, eique + ubivis _præstringuere_ substituendum putat. conf. Gifan. Ind. + Lucret., Heins. ad Prudent. +peri steph.+ II, 86. Grutter. ad Cic. + in Vatin. 10. Taubman. ad Plaut. Mil. pr. Heins. et Oudendorp. ad + Lucan. I, 154, cujus verba, _obliqua præstringens lumina flamma_, + simul docent, causam non esse, cur _nubila_ h.l. pro _lumina_, + auctore N. Heins., reponamus. + + Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras, 360 + Adtonito ductore, tulit fumantia membra. + Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa, + Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis, + Arma virosque simul pressit flagrante ruina. + + 361. _tulit_ ut XIV, 491. + 362. Conf. Th. IX, 554 sq. Val. Fl. VI, 383, et Virg. Æn. IX, 535 + seq. + 363. _Vulcanum exercet_, ut _Eurus ignem exercens_ dixit Ovid. + Epist. XV, 9. Rem _exercere_, vel _fatigare_ dicimur, qua multum + utimur, ut quasi lassetur. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 162 et ad + Virg. Ge. III, 529. + + 362. _quassæ_ pro _vastæ_ malebat N. Heins. _ceu_, non _cum_, Ox. + cum Med. Ald. Junt. Gryph. al. + 363. _adustis_ quædam edd. Sed conf. Virg. Æn. IX, 537, et Heins. + ad Ovid. Am. I, 15, 41. + + Tandem condensis actæ testudinis armis 365 + Subducto Poeni vallo, cæcaque latebra, + Pandunt prolapsam subfossis moenibus urbem. + + 365. _condensis_, condensatis. Conf. Virg. Æn. IX, 514. + --_Testudinem_ scutorum, +synaspismon+, vulgo h.l. + intelligunt, de qua vid. Liv. XLIV, 9. Sed in obpugnationibus magis + in usu erat altera testudo, machina lignea, tabulis contexta et + coriis vel centonibus obducta, quæ arietes, falces et musculos + continebat, et tegebat eos, qui cuniculos agere murumque subruere + conabantur. vid. Liv. X, 29; XXXIV, 29. Cæs. B. G. V, 42, 52. + Vitruv. X, 19, 21. Lips. Poliorc. I, 8; V, 1. + 366. _Subducto vallo_, h. sursum ductis, eductis, evulsis vel + ablatis vallis, aggeri infixis: mox v. 368 _aggere victo_. An + _subducto_ est, simpl. convulso, proruto, ut forma loquendi petita + sit a fundamento, quo subducto, ablato, totum ædificium corruit? + --_coeca latebra_, testudine, ut _tecta acies_, _armorum tegmina_ + et _coecus Mars_ ap. Virg. Æn. IX, 513, 517, 518. Vulgo male de + cuniculis cogitant, quos non tam ad murum subruendum, quam ad urbem + ingrediendam spectare, jam monuit Drak. + + 365. _arctæ_ scripti et Parm. _apte_ Med. _aptæ_ R. 3. Sed testudo + proprie _agi_ dicitur. vid. loca a N. Heins. et Drak. adscripta, + Virg. Æn. II, 441 (ubi conf. Heyne) IX, 505. Cæs. B. G. V, 43, et + Sallust. b. Jug. c. 94. + + Terribilem in sonitum procumbens aggere victo + Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens, + Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis 370 + Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa + Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem. + + 368. Cf. Liv. XXI, 12. + --_in sonitum_, cum sonitu. + 369. _Herculeus labor_; vid. ad v. 273. + 371. Rupes aeriæ, altæ, ut apud Virg. Ecl. VIII, 39. Georg. III, + 474; Æn. VIII, 221, _scindunt montem_, dum revulsæ chasma in monte + faciunt; Ern. + + 369. _resolvens_, non _revolvens_, scripti, ut III, 643. + 370. Male quidam, _cælo dedit Alpibus altis. Aëriæ_ etc. + distinguunt: _cæli dedit_ Col. et Ox. _casu dedit_ Junt. Ald. + Gryph. Male! cf. v. I, 277, 508; II, 353; XII, 410 al. + + Surgebat cumulo certatim prorutus agger, + Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent + Hinc atque hinc acies media pugnare ruina. 375 + + 373. _Surgebat agger_, e ruina murorum. Conf. Lucan. III, 508. + 374. _ni_ vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 686. + --_protenus_ non confestim expono, sed porro tenus, porro, ut ap. + Virg. Æn. V, 485; IX, 337 et Ecl. I, 13, ubi vid. Heyne. + --_instent_, insistant, vel incipiant, de quo vid. Græv. ad Cic. + Div. X, 16, et Drak. ad Liv. XXX, 12. + 375. _ruina_ valli _media_, quum in medio esset. + + 373. _certatim_ Col. Vulgo _certantum_, non male. _certantem_ + Oxon. _prorutus_, non _protinus_, Col. Asc. Gryph. prob. etiam + Dausq. Drak. laudat III, 642; IV, 602 al. conf. Gronov. ad Liv. + IV, 29, et ad Tac. Ann. I, 68. + 374. _ni_ non _ne_, omnes scripti et R. 2, unde cum Lefeb. + reposui: nec adsequor, cur N. Heins. et Drak., qui tamen + archaismos, inter quos vulgo _ni_ refertur, sectari solent, id + spreverint. cf. a Drak. jam laudati Intpp. ad Virg. Æn. III, 686. + Broukh. ad Prop. II, 6, 3, et Noris. ad Cenotaph. Pis. IV, 5, + p. 474. + + + Emicat ante omnes primævo flore juventæ + Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem + Matre Saguntina Graius, geminoque parente + Dulichios Italis miscebat prole nepotes. + + 376. _Emicat_ ut ap. Virg. Æn. V, 319. + 377. _Rutulo_ vid. ad v. 291. + 379. _Dulichios_, h. Zacynthios, Græcos, qui Saguntum auxerunt. + Conf. v. 288 sq.; II, 603. + --_Dulichium_, maris Ionii ins., prope Zacynthium et Cephaloniam. + Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 271. + + 376. _primævæ f. i._, ut XVI, 405, emend. N. Heins. cui Drak. + obponit V, 18; VI, 65. Virg. Æn. VII, 162. Senec. Hippol. 620. Sed + vid. ad v. 113. + + Hic magno socios Aradum clamore vocantem. 380 + Qua corpus loricam inter galeamque patescit, + Conantis motus speculatus, cuspide sistit, + Prostratumque premens telo, voce insuper urguet: + + 381. In ipsa cervicis vertebra. Cf. Virg. Æn. XI, 691, 692, (ubi + vid. Heyne in V.L.) et XII, 381. + 382. _Conantis_ clamare, et hinc caput tollentis. + --_sistit_, clamare, vel progredi prohibet, dum transfigit. Cf. + II, 98. + 383. _premens telo_, ut apud Virg. Æneid. II, 530; VIII, 249, IX, + 330, 793; X, 347. + --_voce urget_, maledictis insectatur. Conviciis acerbisque + verbis, +aischrois+ et +oneideiois epeessi+, vel +chalepô muthô+, et + provocare hostem, et victum inprimis, aut male jam tractatum adhuc + incessere, non magis barbarorum populorum, quam heroum vitæ + consentaneum. Conf. ad v. 398. Burm. ad Val. Fl. IV, 313. Cerda et + Heyne ad Virg. Æn. II, 547; X, 737. + + 380. _Aradum_ Col. et Ox. cum Med. _Arados_ (hod. _Laraca_) + Phoeniciæ, seu Syriæ ins. vel potius petra. vid. ad v. 306. Poenos + autem, ex quorum numero hic Aradus, ductu Didonis ex Phoenicia in + Africam venisse, monet Drak. + + «Fallax Poene, jaces: certe Capitolia primus + Scandebas victor! quæ tanta licentia voti? 385 + Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam + Adversi torquens defigit in inguine Hiberi; + Oraque dum calcat jam singultantia leto; + «Hac iter est, inquit, vobis ad moenia Romæ, + O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.» 390 + Mox instaurantis pugnam circumsilit arma, + Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi. + + 386. Quoniam Jovem Capitolinum bello quasi superare non potuisti, + nunc Jovi Stygio, h. Plutoni, _bella fer_, infer. V. ad III, 365, + in V.L. + 387. _in inguine_ v. Hom. Il. XIII, 568, 569. + --_Hiberi_, Hispani, ut vulgo putant. Sed nomen proprium est. + 388. _singultantia_ in _leto_, +apobluzonta+, emittentia sanguinem + cum singultu. + 392. _latus haurit_, ut, V, 524, ubi Drak. comparat Ovid. Met. V, + 126. Senec. Agam. 890. Val. Fl. VI, 554. Stat. Th. VIII, 666; X, + 308. Liv. VII, 10. Curt. VII, 2; IX, 5. Cf. Heyne ad Virg. Æn. II, + 600; X, 314. + + 387. _in inguen_ R. 3, in marg. + 388. _singultantia cæde_ h. sanguine, ut pro +phonos+ pro +haima+, + paulo calidior quis conjicere possit, coll. Virg. Æ. IX, 333. + + Dives agri, dives pecoris, famæque negatus + Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus. + Felix heu! nemorum, et vitæ laudandus opacæ, 395 + Si sua per patrios tenuisset spicula saltus! + Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus. + + 393. _Dives agri_ ut ap. Virg. Æn. X, 563. + --_famæ negatus_, famæ virtutis sibi comparandæ occasione, ob + privatam, quam agebat, vitam, destitutus. + 394. _Bella feris agitabat_, venatui operam dabat, Draken. proprie + de bello feris inferendo cogitabat, vel bella feris movebat, + inferebat. + 395. _vitæ opacæ_, quæ in nemoribus et venando transigebatur, ut + _quies o._ ap. Stat. Silv. III, 5, 17. Cellar. interpretatur + privatam, a strepitu bellico remotam. + 397. _infesto vulnere_, telo, quo vulnus infligitur. ut II, 92; V, + 251. Sed vid. Heyne ad Virg. Æneid lib. II, v. 529, p. 274, T. II + nost. edit. _Ed._ + + 394. _Bella ferens_ scripti cum R. 3. Parm. Med. unde _serens_ + omnino legendum putabat N. Heins, qui hanc elegantiam et III, 365, + VIII, 266, sæpiusque sectatur et male comparat sup. v. 80, et Liv. + XXXI, 6, _bella ex bellis serere_. Aptiores sunt dictiones, + _serere certamina_, _discordias_, _mentionem_, _lites_, etc. pro + movere ap. Liv. II, 1; III, 40, 43; XXIV, 31, al. _prælia serere_, + h. conserere, ap. Tac. Hist. V, 11. _vulnera serere_ V, 235, et + ap. Lucret. V, 1292, ut alibi _spargere_ vulnera, tela, de quo + vid. not. ad v. 267. Si quid tamen mutandum h.l., præstat forte, + judice quoque Lefeb., lectio ed. R. 2. _famæque n._ +kata+ + _Bella_, _feras_, etc. _agitabat_, olim, in patria; cujus verbi + tempus imperf. cur plane alienum ab h.l. visum sit viro docto in + N. _Allgem. deutsch. Bibl_. T. VIII, P. II, p. 418. haud adsequor. + Idem v. 403. probat _vibrantem capillum_, ut respondent verbis + _horrentes_ e.c.g. + 396. _tenuasset_, h. minuisset, consumsisset paulatim, aliquando + malebat N. Heins. coll. Stat Achill. I, 644. Claud. Cons. Hon. VI, + 128 al. + 397. _Lagmus_ et _Lagnus_ alii. _Laudus_ Oxon prob. Drak. quia + _Laudia_ Ptolem. est opp. Mauritaniæ Cæsariensis, et _Laud_ Plinio + Mauritaniæ Tingitanæ fl. Hinc tacite id in contextum recepit + Lefeb. _Latmus_ conj. N. Heins. a Latmo ins., quam mihi ignotam + esse fateor: fuit quidem hujus nominis Ciliciæ fl., et Cariæ, seu + Ioniæ mons et urbs: sed h.l. Poeni mentio fit. + + Cui sævum adridens; «Narrabis Hamilcaris umbris + Hanc, inquit, dextram, quæ jam post funera vulgi + Hannibalem vobis comitem dabit:» et ferit alte 400 + Insurgens gladio cristatæ cassidis æra, + Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa. + + 398. _sævum adridens_, +deinon epimeidêsas+, vel +meidioôn+, adject. + pro adverbio. Vid. App. +meidioôn blosuroisi prosôpasi+ Hom. Il. + VII, 212, laudatus a D. Heins. + --Idem victoris sarcasmus IV, 288 sq.; V, 561 sq.; XI, 258. Præter + Homerum Silio præivit Virg. Æn. II, 547 sq.; IX, 742; X, 829 seq.; + XI, 688 seq., ubi vid. Cerda. Conf. Zinzerl. ad Val. Fl. IV, 313 et + sup. ad v. 383. ["XI, 258" recte XI, 255] + 399. _post funera_, stragem, cædem, _vulgi_, militum gregariorum, ut + IV, 266, 267. Sic +laos+ ap. Hom., et _populus_, II, 579. + 400, 401. _alte Insurgens_, +epereidôn+ Hom. vel +anaschomenos+ sc. + +tên cheira+ Il. III, 362. Conf. Virg. Æn. XI, 697, et XII, 902. + --_cassidis cristatæ_, +Koruthos hippodaseiês+. _tegimen_ capitis, + galeam. + 402. _ossa crepitantia_, quæ _perfracta sonant_, IV, 380. + + 399. _funera vulgi_ scripti, R. 3. Parm. Med. Paris. Vulgo + _vulnera vulgi_, sono auribus ingrato. + 402. _tegimen_, non _tegmen_, in optimis membrr. ubique, prob. + N. Heins., qui tamen ad Virg. Æ. III, 594 et VII, 666, utramque + scripturam damnat, et _tegumen_ defendit. + + Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo + Septus, et horrentes effingens crine galeros; + Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta 405 + Karthalo, non pavidus fetas mulcere leænas; + + 404. _horrentes effingens crine galeros_, crines formans in speciem + galeri, quum tot cincinnis implicati essent, ut galero similes + viderentur. Male itaque Dausq. ex h.l. efficit, _galerum_ nativam + quoque comam, non semper adscititiam esse, quod jam monuere Drak., + et Gronov. Obss. IV, 18. + 405. _cruda virens senecta_, ex Virg. Æ. VI, 304. + --_crudus_, +ômos+, proprie, non coctus, mollitus, corruptos, + fractus et debilitatus, vel annis, ut h.l. et III, 386; V, 569; XII, + 348, vel voluptatibus, ut III, 303, hinc et rudis, durus, asper III, + 514, crudelis, ut +ômon pragma+ seu +bouleuma+, et terribilis VII, + 113, fortis V, 423; X, 98; XIII, 224, et malis insuperabilis IV, 35. + --Cf. II, 439; III, 289; XVI, 236. + 406. _mulcere_, domare. + --_fetas_, non gravidas intelligo; sed enixas, quæ jam pepererunt + (ut ap. Virg. Æn. VIII, 630. Ecl. I, 5 al.) et amori iterum + indulgent: tum enim sævissimas esse eas, notum vel ex Virg. Ge. III, + 245 sq. + + 403. _Chromis i. vibrante_ emend. N. Heins. quoniam vulgata in + leges metricas peccat. Sed _Chromis_ mox v. 439. inter Saguntinos + memoratur. _Chremetes_ corrig. Gronov. Obss. IV, 18, et + _umbrante_, pro vulg. _vibrante_, ex Col. et Ox. recipiendum + putabat, prob. Drak. _ubrante_ Put. Versus 403 et 404 in edd. + Junt. Ald. et Nut. duobus sequentibus postponuntur. + 406. _Karthalo_ (pro quo rectius forte _Carthalo_ scripseris; vid. + ad v. 3), Gr. +Karthalôn+, non _Harcalo_, vel _Cartalo_, Colon. + probb. N. Heins. et Drak. coll. XV, 453. Liv. XXII, 15, 58. + Justin. XVIII, 7. Polyb. I, 53, et Appian. Hannib. c.49. Add. Liv. + XXVII, 16, et Appian. Pun. c. 68 et 74. + + Flumineaque urna cælatus Bagrada parmam; + Et vastæ Nasamon Syrtis populator Hyempsal, + Audax in fluctu laceras raptare carinas; + Una omnes dextraque cadunt iraque peremti. 410 + + 407. Imitat. Virg. Æn. VII, 792. In Bagradæ clipeo expressus sui + nominis fluvius (vel urna potius, ejus emblema), ubi forte patria + ejus, vel unde originem duxit; ut in heroum scutis, eorum origo et + imago, vel historia majorum rerumque ab his et a toto olim populo + præclare gestarum, adumbrari solebat. Conf. II, 158; IV, 153; VIII, + 385 sq. (ubi Drak. hæc exempla jam excitavit), X, 175; XIV, 212; + XVII, 397. De Bagrada fl. vid. ad VI, 140 seq. + --_coelatus parmam urna fluminea_, durior formula pro, parmam + gerens, in qua urna, fluvii emblema, sculpta erat; Ern. + 408. _Nasamones_, adcolæ _Syrtis vastæ_ h. majoris, ex navium + captarum spoliis ditescentes. Vid. Plin. V, 5; VII, 2; Lucan. IX, + 438 sq., 891; Herodot. II, 32; IV, 172, 183. + 409. _Audax raptare_, +thrasus harpazein+. + + 407. _Bagrada_, non _Bragrada_, Col. R. 3. Parm. Med. vid. ad VI, + 141. + + Nec non serpentem diro exarmare veneno + Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros, + Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste. + + 411. _exarmare veneno_, ut contra _armare v._ dixit Virg. Æn. IX, + 773. + 412. _chelydros graves_, h. gravi foetore, ut ap. Virg. Ge. III, + 415, ubi lectio vulgaris ex h.l. firmari potest. Vid. ibi Heyne. + --_tactu sopire_; nam præter carmina, etiam manuum tactu serpentes + domare et sopire solebant +epôdoi+, vel +aspidothêrai+ et + +ophiodiôktai+. Conf. III, 302; V, 354; VIII, 498 sq. Heyne ad Virg. + Æn. VII, 753 seq. et de utroque modo angues domandi, ut de arte + +ophiodêktois+ medendi, Plin. VII, 2; Cels. XXVII, 5; Lucan. IX, 891 + sq. 922 sq. (ubi de Marmaridarum Psyllis, ut inf. III, 302, agitur) + Strab. XIII, p. 588; Gell. IX, 2; XVI, 11; Gronov. Obss. II, 1; + Heins. ad Ovid. A. A. II, 102. + 413. Afri et inpr. Psylli, genuinam sobolem ab adulterina, admotis + anguibus, dignoscere et _explorare_, +dokimazein+, solent. «Mos + _Psyllis_ liberos genitos protinus objiciendi sævissimis + serpentibus, eoque genere pudicitiam conjugum experiendi, non + profugientibus adulterino sanguine natos serpentibus,» Plin. VII, 2. + «Psylli quum arbitrantur, suppositum aliquem esse in stirpe, ei + admovent, ut pungat, colubram. Quum pupugerit, si de genere sit, + vivere: si non sit, mori.» Varro ap. Priscian. VII, 2; Cf. Lucan. + IX, 891 sq. inpr. 906 sq. Solin. c. 27, p. 52; Tzetz. Chil. IV, + hist. 135, v. 339; Ælian. Hist. Anim. I, 57, et Dio. LI, p. 453, qui + posterior præter alia memorat, serpentes veste puerorum tacta + continuo marcescere. Poetam h.l. agnoscas in variandis serpentum + nominibus. + + 411. _serpentem_, non _serpentes_, scripti. + 412. _Athyr_, non _Atyr_, Col. + + Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis, + Insignis flexo galeam per tempora cornu, 415 + Heu! frustra reditum sortes tibi sæpe locutas + Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas. + Et jam corporibus cumulatus creverat agger, + Perfusæque atra fumabant cæde ruinæ. + + 414. Ad Iarbam militem traducta, quæ de Iarba, rege Numidiæ, Jovis + Hammonis f., nota sunt vel ex II, 59 sq. VIII, 54 sq.; Virg. Æ. IV, + 36, 196 seq.; Justin. XVIII, 6. al. + --_fatidicis lucis_, in quibus oraculum Jovis Hammonis, de quo + vid. III, 10, 673 sq. + --_Garamanticus_, Libycus; vel Silio, ut aliis, laxior est + geographia. Nam Garamantes longe ab hoc oraculo in Marmarica remoti + erant, et vel inter Æthiopiam et Gætuliam, vel in extrema Africæ + parte ultra Gætuliam, colebant. Septemtrionales autem diversi ab + australibus, qui non nisi 20 dierum iter ab Ammoniis aberant. Vid. + Plin. V, 4. Herodot. IV, 174, 183. Cl. Schlichthorst. Geogr. Afric. + Herod. p. 7, 140, 155. _Garamanticus_ pro Garamantice, ut + _ditissimus_ V, 260 al. + 415. Galeam cornibus arietinis, insigni Jovis Hammonis, ornatam + habebat, ut ipse ille deus, IX, 298; et ap. Diod. III, 73; et Nabis, + ejus sacerdos, inf. XV, 682; regesque Macedonum post Alexandrum M., + qui ejusdem dei filius haberi cupiebat, de quo vid. Spanhem. de Usu + et P. Num. Diss. V, p. 346 sqq. Notus enim veterum mos, vel patriam + et originem, vel illustria majorum facta exprimendi ejusmodi + ornamentis, seu clipei, ut sup. v. 407 (ubi vid. not.), seu galeæ, + ut II, 157; V, 79; Liv. XXVII, 33; Stat. Th. VII, 279; Herodian. I, + 14, quæ loca Drak. ad XV, 682 excitavit. Nec minus nota res est, + Jovi Hammoni, ut et Baccho, Pani aliisque, fluviorum inprimis, + numinibus cornua, ad vim majestatemque declarandam apta, tribui: quæ + idea priscis temporibus, quibus homines pelle serina vestium loco + utebantur, orta et a Macedonum regibus renovata est. Vid. Lessing. + Laoc. c. 8, p. 95, c. 9, p. 103; Broukh. ad Prop. III, 15, 19, 30, + ad Tibull. II, 1, 3; Jani ad Horat. Od. II, 19, 30. + 416. Oraculum mendax frustra incusabat. + --_sortes_, +klêros+, oraculum, quoniam oracula olim etiam per + sortes, +psêphous+, edebantur. + 419. Cædes +deinôs+, depingitur. + --_cæde_, sanguine, ut +phonos+ pro +haima+. + --_Perfusæ cæde_, adspersæ sanguine. Ern., exponit, mixtæ et + confusæ cadaveribus, quod usui loquendi minus convenit. + + 417. _Iarba_, non _Hyarba_ Col. ut II, 58, al. vid. Intpp. ad + Virg. Æn. IV, 36 et 196. _Hiarba_ cum adspirat. Cell. et more suo + Drak. + 418. _En, jam_ tacite edidit Lefeb. + 419. _Confusæque_ ed. Junt. et inde expressæ Nut. al. prob. Dausq. + Male! _fumabant_, non _fumabat_, vel _fervebat_, scripti et + pleræque melioris notæ edd. + + Tum ductorem avido clamore in prælia poscit 420 + Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus, + Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto + Horrescit sætis dorso, et postrema capessit + Prælia, canentem mandens aper ore cruorem, + Jamque gemit geminans contra venabula dentem. 425 + + 420. _ductorem_ Hannibalem _poscit_ Murrus _in prælia_, ad singulare + certamen provocat, more heroum. + 421. Splendida comparatio, concinnata ad exemplum Virg. Æ. X, 707, + 718, ubi vid. Heyne. + --_Fulmineus_ solemne apri et inpr. ejus dentium epitheton, quod + nonnulli ab exertis utrimque dentibus, fulminis cuspides + referentibus, repetunt; alii, qui ad Ovid. Met. VIII, 289, + provocant, ab ardente et calido oris adflatu; alii vero inde, quod, + ut fulmina non in rectum, sed in obliquum feruntur, sic et aper + _obliquo latrantes dissipat ictu_, ut utar verbis Ovid. Met. VIII, + 344; unde +sys dochmos+ et +likriphis aïxas+ apud Hom. Il. XII, 148 + et Odyss. XIX, 451. Sed poetis _fulminea_ potius dicuntur, quæcumque + instar fulminis cum impetu ruunt, et tam terrorem incutiunt, quam + omnia contundunt et necant, v.c. _ira_, XI, 99; _juvenis_, IX, 393; + _ductor_, XVII, 549; _Scipiadæ fulmina gentis_ et _belli_, VII, 106; + Lucret. III, 1049; Virg. Æn. VI, 843; IX, 812; _fulmen Carthaginis + Hannibal_, XV, 667; _fulmina belli_ milites Poenorum, VII, 223; + _patria fulmina_, XV, 408; _fulmen linguæ_, VIII, 412; _f. verborum_ + Cic. ad Div. IX, 21, quo teste Orat. c. 9, Periclem fulgere et + tonare dixit Aristoph. Conf. Virg. Ge. IV, 561; +asteropê + enalinkios+ Hom. Il. XIII, 242; +prêstêr keraunios+ al. + --_Spartani canes_ præstantius genus. Conf. II, 689; III, 295, et + Heyne ad Virg. Ge. III, 345 et 405. ["XV, 408" recte XV, 404] + 422. _perdidit silvam_, h. securitatem et latebras in silva, + spemque in ea positam; vel viam et reditum in silvam. Sic _perdere + terga_, XIII, 171; _p. fugam_, viam fugæ amittere Martial. de Spect. + XI, 2. + 423. _Horrescit sætis dorso_; nam aprorum sætæ erigi solent, si ad + pugnam se expediunt. +Phrixas eu lophiên+ Hom. Od. XIX, 446. Conf. + Stat. Th. II, 129, XI, 531; Virg. Æn. X, 711, ubi vid. Heyne. + _Horrere_ autem, ut semel moneamus, poetis dicuntur, quæ erecta + sunt, seu eminent v.c. segetes, arma, pili ac sætæ, (quæ in subito + frigore et pavore, vel in ira vehementiore eriguntur) omniaque ea, + quibus aspera est et squalida superficies, non lævor ac nitor. Sic + et +phrissein+, v.c. +kapros phrissei trichas+, seu +etheirais+, + +lêïon+, vel +aroura phrissei stachuessin, machê encheiêsi+, etc. + ap. Hesiod. Scut. 171, 391; Hom. Il. XIII, 339, 473, XXIII, 599 al. + Conf. Heyne ad Virg. Æn. X, 237; nostræ Collect. Vol. IV, p. 122. et + VII, 86. _Ed._ + + 421. _latrantibus_ etiam legi posse monet N. Heins. Sed vulgata + exquisitior, quam Drak. ex Virg. Ge. III, 412. Ovid. Metam. XIII, + 806, et Fast. II, 231 firmat. + 423. _sætis_, non _sævus_, Col. prob. N. Heins. nisi quod _sætas_ + maluerit. + 424. _canentem_ Col., h. spuma _cana_ mixtum et mandendo in eam + mutatum, ut _cana aqua_, +poliê hals+, seu +thalassa+. _Spumas + cruentas_ inversa loquendi forma dixit Virg. Ge. III, 203. Drak. + conf. IV, 252, et Claud. laud. Stil. II, 350, ubi vid. Heins. + _spumantem_ R. 3. Parm. Med. ex interpr. _tenentem_ Ox. et Put. + Vulgg. _candentem_, et quidam _ferventem_. + 425. _Jamque gemet geminum c. ven. dentem_ Col. Sic et Oxon. nisi + quod vitiose in eo _decem_ pro _dentem_. Vulgg. _J. gemens geminum + c.v. torquet_; sed +krantêres+ et +sôphronistêres+. conf. X, 298 + et vid. Fest. h.v., Cic. N. D. II, 54; Plin. XI, 37. _J. gemens + gemituque intra v. fertur_, vel _geminum cornu in. v. torquet_, + vel _gemino cornu in v. fertur_ invita Minerva emend. Ulit. ad + Grat. 109. _J. gemens genuinum intra v. torquet_ Scalig. in marg. + libri sui. Mea qualicumque sententia, quam tamen ex VV. DD. + judicio, vel stare jubebo, vel cadere patiar levissima, quam + propterea in textum recepi, mutatione lectionis vetustiss. codd. + Col. et Ox. locus haud dubie corruptus, optime ita reconcinnari + potest: _J. gemit geminans_, ut _capessit mandens_ vs. sup. + _gemit_ propter vulnera a venatoribus canibusque inflicta, ut ap. + Hom. in simili loco de leone saucio Il. XX, 169, +en de te hoi + kradiê stenei alkimon êtor+, et Il. XVI, 489, +ôleto stenachôn+ + taurus. cf. Avien. fab. 17, et Virg. Ge. III, 226; ex quibus locis + patet, hoc verbum immerito a Scalig. Poetic. V, 15 carpi, quod + gemitus non sit iracundi et rabidi, sed moerentis; quod Drak. + etiam refellit coll. Virg. Æn. VII, 15. Lucan. VI, 688. Petron. + Sat. 115, al. conf. Heins. ad Val. Fl. I, 768, qui tamen h.l. in + Scalig. sementiam discedit. Taceo, cujuscumque generis sonum et + strepitum verbo _gemere_ exprimi, (ut ap. Virg. Ge. III, 133, 183; + IV, 173. Æn. V, 806; VI, 413; XI, 138, et Hor. Od. I, 14, 6) quia + non video, cur gemitus a feris sauciis alienus sit. _geminans + dentem_, h. dentium ictus, ut ap. Virg. Æ. V, 434, 457; XI, 698; + XII, 714. Hor. Od. I, 16, 8. Hæc scripseram, quum deinde + animadverterem, in eandem fere conject. incidisse Cl. Lefeb., qui + coll. v. 168, 537; Virg. Æ. XI, 698, et Val. Fl. VI, 379, edidit. + _J. gemens geminat c. v. dentem_, quæ lectio probatur in Annal. + liter. Goettingen., Additam. XVII, p. 262, a. 1782. Et sensu + quidem a nostra non differt, sed ab ea, quam antiquiss. MSS. + exhibent, paulo longius recedit, et perperam certe gall. vertitur, + _de ses broches il déchire à coups redoublés les filets des + chasseurs_. Cæterum non magnopere intercedo, quo minus tota cod. + Col. lectio servetur, excepto verbo _gemet_, in cujus locum varia + substituere possis, quæ tamen nemo præstare ausit, v.c. _terit_, + aut _acuit_, ut ap. Hor. Od. III, 20, 10. Virg. Ge. III, 255, et + +sus+ seu +Kaprios thêgei odontas+ ap. Hom. Il. XI, 416; XIII, + 475, et +hupai de te kompos odontôn Gignetai+, Il. XI, 417; XII, + 149, vel _premit_, ut _dentes_ in vite premere dixit Ovid. Fast. + I, 355, nisi malis _fremit_, vel, ut ap. Virg. Æn. IX, 552, _furit + contra v._ +kata+ _geminum dentem_, qui in ore apri utrinque + prominent, ut ap. Ovid. Metam. VIII, 400. + + + At parte ex alia qua se insperata juventus + Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque + Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque + Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem, + Cantato nuper senior quem fecerat igni 430 + Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens + Fidebat magica ferrum crudescere lingua: + + 426. _insperata_, ex insperato, contra spem et opinionem. + 430. _Cantato_, incantato, carmine incenso, magico, vid. ad v. 96, + et VIII, 497; conf. Prop. IV, 5, 13; Ovid. Am. II, 5, 38 et Met. + VII, 98. + 431. _Litore ab Hesperidum_, ut sacerdos illa magici sacri, sup. v. + 101, et ap. Virg. Æn. IV, 484. De Hesperidum hortis vid. Heyne ad + Virg. l.c. ad Apollod. p. 406 seq. et Comm. de Theog. Hes. in Cer. + v. 11, et Cl. Hermann. Mythol. T. I, p. 402. Conf. III, 282 sq. IV, + 638, VI, 184. + 432. _crudescere_, crudius, sævius, et hinc nocentius et efficacius + fieri. + + 427. _Expulerat_ Asc. et Nut. + 431. _Temisus_ Col. _Remsus_ Parm. _Rhemisus_ Med. Ald. Gryph. al. + Hinc librariorum stupore in c. Oxon. irrepsit _remissus_, quod + quum in versus legem peccaret, plerique editores _missus_ + reposuerunt, forte etiam obfensi locutione nostra, _Temisus ab + litore A._, quæ tamen passim obvia. cf. Liv. I, 50, pr. Virg. Ge. + III, 2, et, quæ loca Drak. ad V, 271, excitavit, inf. VI, 42; X, + 174. Prop. IV, 6, 37, Val. Fl. I, 365, Liv. XXXI, 23. Plura + exempla desideranti satisfacient Intpp. ad Petron. c. 38, et + Heins. ad Ovid. Amor. II, 6, 1. ubi eodem modo etiam mox v. 433 + _ab oris_ legendum putabat. Sed cave quidquam mutes. + + Quantus Bistoniis late Gradivus in oris + Belligero rapitur curru, telumque coruscans, + Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella 435 + Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis. + + 433. Comparatio desumta a Virg. Æn. XII, 331 seq. ubi vid. Heyne. + --_Quantus_, h. tantum furit H., quantum. + --_Bistoniis oris_, Thracia, (vid. Plin. IV, 11) propria sede + Martis. Conf. IV, 433; Hom. Od. VIII, 361; Virg. Æn. III, 13, 35. + Claud. in Rufin. I, 334 sq. De _curru_ Martis conf. IV, 432 sq. et + Heyne ad Virg. Æn. VIII, 433. + 434. _telum coruscans_, vibrans, +pallôn doura+ Hom. Il. III, 19, + V, 495. +Arês stibaron doru kradainôn+ Anacr. XLV, 9. + [435.] _Titanum_ pro Gigantum, quos seriores inpr. poetæ confundere + solent. Conf. Claud. Gigantom. 75 sq. + --_bella flagrantia_, vehementia et acria, vel ardentia quæ cum + ardore geruntur, ut _flag. comitia_ dixit Plin. H. N. Præf. + 436. _adflatu_, anhelitu. + + 436. _tonat_ R. 3. Parm. Med., h. tonare facit, cum strepitu edit. + cf. Martial. VIII, 2, 14, et Heins. ad Claud. in Cons. Olybr. et + Prob. v. 208. _Prospera vibrati tonuerunt omina nimbi_. Proprie + arma et _belli tonant_, ut XII, 300, vel heros _tonat armis_, + _tonat et fulminat bello_, ut IV, 254; XIV, 299. Virg. Ge. IV, + 561. Justin. XXXII, 4. Vulgg. _domat_, quod Lef. cum aliis damnat, + cui tamen Scalig., qui idem fecerat, ineptire videtur. _donat_ + Junt. + + Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum, + Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galæsum, + Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris; + + 437. Notus est poetarum mos, non numerum, sed nomina occisorum + hostium recensendi, quod ad vim ornatumque narrationis, et ad animum + lectoris in eam intendendum plurimum facit. + [438.] _Flavus_, ut +xanthos+, solenne epitheton virorum fortium et + heroum, quos et pulchritudo decebat, unde iis +xanthas trichas+, seu + +xanthên komên+ tribui notum vel ex Hom. Il. I, 197; II, 642; III, + 284; Od. XIII, 399. _flavus Achilles_ dicitur Claud. Paneg. VIII, + 556. Hinc forte et _flaua coma Bellonæ_ inf. V, 220, ut +xantha + Glaukôpis+ Pind. Nem. X, 13. _Flavi_ autem _crines_ veteribus non + minus ac nobis placebant, unde _flava Phyllis et Chloe_, _flavus + Ganymedes_ etc. ap. Horat. Od. II, 4, 14; III, 9, 19; IV, 4, 4, + +xanthas men anêpsato chersin etheiras+ Medea ap. Apollon. VIII, + 828. Conf. inf. III, 402, IV, 200. + 439. _demittere umbris_, _Orco_, et hinc doctius _neci_, vel _leto_, + ut X, 137; XI, 142; XII, 468; XIII, 459; poetis dicitur pro _d. ad + umbras_, vel _manes_, ut IV, 342; XV, 470, +psuchas aïdi proïapsen+ + Hom. Il. I, 3, h. +eis aïda+, vel +Aïdos, Hadou dôma, oikon iapse+, + seu +epempse+ ut Il. XXI, 48, h. +ephoneuse+. Conf. Intpp. ad Virg. + Æn. II, 85, 398, IX, 527; XII, 884. + + 437. _Ostum_ Col. unde _Oscum_ conj. N. Heins. ab Osca, colonia + Rom. in Hispania. Vulgg. _Hoscum_. Sed Hostum ex Oxon. Parm. et + Med. recepit Drak. propterea, quod _Hostus_, et inde _Hostius_ ac + _Hostilius_ nomina fuerint Romanis notissima, (prius avo et patri + Tulli Hostilii, aliisque fuisse, tradunt Macrob. I, 6, Liv. I, 12, + IV, 30) et _Hostus_, Hampsagoræ f., memoretur XII, 347, 403, 413, + qui _Hiostus_, Hampsicoræ f., dicitur Liv. XXIII, 40, conf. + Salmas. ad Solin. p. 24. _Rutilumque_ Dausq. Pessime _rutilumque_ + Cell. conf. v. 261 sq. _Metiscum_ vid. Heins. et Heyne ad Virg. + Æn. XII, 469. + 438. _Durium_, non _Dyrium_ vel _Dirium_, Col. Ox. Parm. Med. + conf. V, 323, et sup. ad v. 306. _Galæsum_ pro vulg. _Galesum_ + reposuit N. Heins. +Galaisos+, hod. _Galaso_, Calabriæ fl. juxta + Tarentum. vid. Intpp. ad Virg. Ge. IV, 126. Æn. VII, 535, 575, et + Hor. Od. II, 6, 10. + 439. _Chromin_ Col. _Chromim_ Put. _Chronim_ Oxon. Vulgo + _Chronum_. cf. Virg. Ecl. VI, 13, et Æn. XI, 675 ubi Heinsius non + _Chromin_, ut h.l., sed _Chromim_ scribendum putabat. Tantum + itaque abest, ut viri docti in ejusmodi nominibus inter se + consentiant, ut ne ipsi quidem satis sibi constent. _Gyan_, non + _Gyam_, Col. Put. et priscæ edd. conf. Intpp. ad Virg. Æn. I, 222, + 612; V, 118, 152; X, 318. _dimiserat_ Put. et Med. quod, nescio + quare, concinnius videbatur N. Heins. ad XI, 142; qui tamen aliis + locis (vid. not.) recte damnavit. + + Daunum etiam, grata quo non spectatior alter 440 + Voce movere fora, atque orando fingere mentes, + Nec legum custos sollertior, aspera telis + Dicta admiscentem: «Quænam te, Poene, paternæ + Huc adigunt Furiæ? non hæc Sidonia tecta + Feminea fabricata manu, pretiove parata, 445 + Exsulibusve datum dimensis litus arenis; + Fundamenta Deum Romanaque foedera cernis.» + + 441. _movere fora_, judices. + --_orando_ causas, agendo, dicendo. + --_fingere_ ut +plassein+, propr. ex luto, vel cera aliquid + formare; hinc id. qd. _formare_, docere, et h.l. flectere, movere + _mentes_, ut ap. Cic. Brut. 38 et inpr. Legg. III, 40. Cf. Burm. ad + Petron. 117, et, quos N. Heins. et Drak. laudarunt, Virg. Æn. VI, + 80; Grat. 105; Stat. Silv. V, 3, 192, et Val. Fl. V, 534 ubi Burm. + hærebat. Sic et _formare_, XI, 452, ubi Drak. contulit Hor. Od. I, + 10, 3, ej. Sat. I, 4, 122, et Epist. II, i, 128 al. Vid. Græv. ad + Justin. XX, 4. 443. Imitat. Virg. Æn. IX, 601 sq. + ["XI, 452" recte XI, 449] + 444. _non hæc Sidonia tecta_, etc., hæc urbs, quam obpugnas, non est + Carthago, a femina, Didone, condita. Conf. sup. v. 24 sq. + 445. _pretio parata_, conf. I, 24. + 447. _Fundamenta Deum_, urbem, cujus fundam. Deus, Hercules, jecit. + Vid ad v. 273. + --_Romana foedera_ urbem foederatam Romanorum. + + 441. _figere_ malebat Modius. Male! + 443. _Quænam_, non _quonam_, scripti, R. 3. Parm. Med. Forte + _quianam_, h. cur, præstiterit h.l. et II, 645; IV, 647 al. + 444. _furiæ_, h. furor, insania, non _Furiæ_ cum Drak. scribendum + videtur, ne de Furiis propr. sic dictis h.l. cogitetur. _Quæ vos + dementia adegit_ ap. Virg. Æn. IX, 601. conf. inf. II, 645; IV, + 648; X, 117. + 446. _dimensæ litus arenæ_ malebat N. Heins. + + Ast illum, toto jactantem talia campo, + Ingenti raptum nisu, medioque virorum + Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum, 450 + Hannibal ad poenam lentæ mandaverat iræ. + Increpitansque suos inferri signa jubebat; + Perque ipsos cædis cumulos, stragemque jacentum + Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat + Nomine, et in prædas stantem dabat inprobus urbem. 455 + + 451. _lentæ iræ mandaverat_, ut _lonqa morte necabat_ ap. Virg. Æn. + VIII, 488. + 452. _Increpitans_ vid. ad v. 181. + 453. _cædis_, occisorum, ut VI, 603; VII, 614. + 454, 455. _cunctos ciebat nomine_, nam quod Drak. jam monuit, magnum + habet momentum ad animos militum duci conciliandos eosque ad + virtutem incitandos, si quisque se duci, qui pro meritis omnes, vel + præmiis, vel poenis adficere potest, notum videt et ab eo nominatim + adpellatur. Conf. IX, 245 seq. Lucan. VII, 286 sq. Heyne et Cerda ad + Virg. Æn. XI, 731; XII, 758. Heins. ad Claud. Cons. Hon. VI, 255, et + Burm. ad Val. Fl. IV, 649. + 455. _stantem_, adhuc salvam, _urbem_ militibus ad prædam proposuit. + Conf. Liv. XXI, 11. + + 454. _cuneosque_ emend. idem h.l. cf. ad IV, 144. Sed vid. not. + 455. _prædam_ Tell. a m. pr. quod recepit Lefeb., qui verba nostra + e Cic. Phil. IV, 9, c. 4, petita putat. Sed vulgata doctior. + + + Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem + Diversam Marte infausto, Murroque secundos + Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens + Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus. + + 456. Similis locus est Virg, Æn. IX, 691 sq. + --_adlatum_, nuncius adlatus, nunciatum, ut, XII, 338. + --_a trepidis_, ab iis, qui formidinis pleni festinabant. + --_fervere Marte_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 676. + 457, 458. _secundos_, faventes. + 459. _ruit ocius amens Lymphato cursu_, oratio turget. Conf. VII, + 357; VIII, 153; XII, 545; Virg. Æn. VII, 377. + --_Lymphatus_, +nympholêptos+, h. +ho tê Numphê lambanetai+, qui + ob Nympham et quodcumque aliud numen, sive conspectum, sive iratum, + furore conripitur; hinc terrore aliquo divinitus injecto + perturbatus, vel simpl. perterritus, et, ut h.l., insanus. Cf. + Cuper. Obss. III, 12, et Burm. ad Val. Fl. III, 46. + 459. _ingentes actus_, res alia parte gestas et v. 426, 455 + memoratas. + + Letiferum nutant fulgentes vertice cristæ: 460 + Crine ut flammifero terret fera regna cometes, + Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes + Fax cælo radios, ac sæva luce coruscum + Scintillat sidus, terrisque extrema minatur. + + 460. +Deinon de lophos kathuperthen eneuen+, Hom. Il. III, 337 et + al. + --_Letiferum_ conf. ad v. 398. + --Vim comparationis, quam Silius sublegit Maroni, Æn. X, 270, 275, + nonnulli in cursu, propensione, aut prolapsione, alii vero (quibus + favet locus Virg. ubi vid. Heyne) in fulgore cristarum ac cometæ, et + Drak. denique in eo positam putat, quod, quemadmodum cometæ + adparitio pestem, famem aliaque mala humano generi portendere atque + inmittere credebatur, ita quoque terribilis adspectus Hannibalis + cristarumque in capite ejus nutantium, quæ ipso motu impetum ejus + iramque declarabant, letiferum Saguntinis terrorem incuteret. Confer + VIII, 636; Virg. Ge. I, 488; Plin. II, 25; Sueton. Ner. c. 36, et + Claud. 46; Tibull. II, 5, 71; Cic. de N. D. II, 5; Lucan. I, 526 sq. + Tac. Ann. XIV, 22; XV, 47; Val. Fl. V, 370 sq. ubi vid. Burm. + [461.] _Crine_, vid. sup. ad v. 358. + --_fera regna_, h. barbaros incultosque populos, physicæ rationis + ignaros. + 462. _vomit_, emittit. + --_atra_, tristis, perniciosa, terribilis, ut mox _sæva luce_ et + _dirum lumen_. + 463. _Fax_ poetis dicitur ignis, inpr. cometæ et stellarum, v.c. + Virg. Æn. II, 694; Val. Fl. l.c. Sen. Octav. 232. + 464. _extrema_ sc. mala. + + 460. _Letiferum nutant_ Col. probb. N. Heins. et Drak. coll. v. + 501, 524; II, 399; IV, 353; XVII, 397. Stat. Th. VII, 528; XII, + 410. Claud. Cons. Olyb. et Prob. 4, 119 (ubi vid. Heins.) et in + Rufin. II, 355. Hom. Il. XIII, 115; XV, 481; XVI, 138. Vulgg. + _Letiferumque micant_; sed sane satis erat, _fulgentes cristas_ + dixisse, monente N. Heins. _Letiferumque nutant_ tacite et vitiose + edidit Lefeb. _Letifero nutant surgentes_ Parm. _Letiferæ_ alii. + 463. _læva luce_ suspicari possis, coll. Virg. Æn. X, 275. + + Præcipiti dant tela viam, dant signa, virique; 465 + Atque ambæ trepidant acies: jacit igneus hastæ + Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo. + + 467. _apex_, eminentia, summa pars v.c. galeæ, +lophos+, conus ap. + Virg. Æn. X, 270; XII, 492, h.l. hastæ, h. cuspis, +aichmê+, + +epidoratis+, +akôkê+. + + 466. _Æque ambæ_ R. 3, et Parm. Non male. + + Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto + Per longum vasto Cori cum murmure fluctus + Suspensum in terras portat mare, frigida nautis 470 + Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens + Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis. + + 468. Quemadmodum fluctus, _per longum_, in alto, procul a litore, + ubi frangitur, vento tumescens (qui nautis _Hulle_ vel _Surf._ + dicitur), ingenti cura impetu sonituque in litus fertur; sic + Hannibal magno armorum strepitu, procul audito, præceps in hostes + ruit. Conf. Lichtenberg. V. Cl. _Magasin für d. physik_ T. II, + P. III, p. 38. Egregia comparatio, repetita inf. IV, 243 seqq. et + VIII, 428, 429, quam tamen Silius non minus debet Virg. Ge. III, 236 + seqq. coll. Æn. VII, 528 sq. XII, 365 sqq. hic autem Hom. Il. IV, + 422 seqq. (ubi vid. Koppen) coll. XIII, 795, 799. Possis etiam vim + ejus in terrore militum et nautarum quærere; sed ornatus tum minus + placet. + --_Ægæum mare_ cum dilectu positum, quoniam tam propter insulas, + _Cycladas_ inprimis, et interjecta vada, scopulos ac promontoria + periculosissimum, quam ob aquilones, vehementer in eo spirantes, + procellosissimum est. Conf. Heyne ad Virg. Æn. XII, 366. + 469. _Corus_, seu caurus, +argestês+, _Nordwest_, ventus + vehementior. vid. Heyne ad Virg. Ge. III, 278; Plin. XVIII, 34. + 470. _Suspensum mare_ id. qd. mox _unda curvata_, alias _sinuata_, + h. tumida, in altum sublata, ut XV, 154, +kuma kurtôthen+ Hom. Od. + XI, 243, vel +kurton+ Il. IV, 426, et XIII, 799. Conf. VV. DD. ad + Virg. Ge. IV, 361, et Æn. III, 564; Burm. ad Val. Fl. I, 615, et + Drak. ad h.l. ubi laudat Nonn. Dion. VI, 127 (+Boreiothen ankulon + hudôr+); Ovid. Met. XI, 505; XV, 508; Stat. Th. V, 384; XI, 437, et + Avien. Descr. Orb. v. 296. + 471. _sonat ille procul_, sæpe si plura milliara abest. + --_flatuque tumescens_, nonnunquam ad altitudinem XX pedum. + 472. _pavidas_, quarum incolæ pavidi sunt ob æstum maris. + --_transmittit_, transit, ut IV, 345; VIII, 551 al. Conf. Virg. + Æn. IV, 154. + + 468. _Talis_, non _Qualis_, scripti. _Egeo_ Dausq. Male! Est + +Aigaion+, cui +aiges+ h. +ta kumata+, fluctus et procellæ nomen + dederunt, monente D. Heins. + 472. _Turbatis gravidas_ emend. D. Heins. coll. XIII, 494. Male! + + Non cuncta e muris unum incessentia tela, + Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem + Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum 475 + Fulgentis galeæ conspexit, et arma cruento + Inter solem auro rutilantia, turbidus infit: + + 475. _tenent_, retinent. + --_tegmina galeæ_, propr. capitis, ipsa Murri galea. + 476. _cruento_, cruore adsperso, vel rubro, ut ap. Virg. Ge. I, 306. + 477. _turbidus infit_, verba Maroniana Æn. XII, 10. + --_turbidus_, +tarachtheis+, seu +tetaragmenos+, turbatus, + commotus, ira furens. Conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 57; X, 648, 763; + XI, 742, et inf. II, 529. + + «En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet, + Romani Murrus belli mora! Foedera, faxo, + Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus. 480 + + 478. Amara irrisio Murri et foederis, a Romanis cum Hasdrubale + renovati, quo libertas Saguntinorum pacta, et _Iberus_ finis + utriusque imperii constitutus. Vid. Duker. ad Flor. II, 6, et sup. + ad v. 294. + 479. _belli mora_ (quæ verba vs. præc. explicantur) ut ap. Virg. Æn. + X, 428, ubi vid. Heyne. _Mora_, is qui moratur, ut _principium_, + princeps, vel is, unde quid principium ducit; _spes_ is, qui sperat; + _palma_ is, de quo victoria restat reportanda; _imperium_ imperator, + quæ comparavit Drak. ad VIII, 33; XV, 749; XVI, 504, 507. Conf. + Intpp. ad Val. Fl. I, 23. + 480. _quid queant_, quantum apud me valeant, quam vim habeant. + --_vester Iberus_, qui vobis favet, quoniam nobis per pacta non + licet, eum transire. Conf. ad I, 118 et IV, 648; Barthius Adv. VII, + 15, hæc notat: «Quomodo _vester_, qui ab iis contemnebatur? an + _Iberum_ dicit modo a Murro in pugna occisum, ut _vester_ sit, quem + ad urbem vestrum concidi posse speratis?» Sed vid. Gronov. Obss. IV, + 18. + + Fer tecum castamque fidem servataque jura: + Deceptos mihi linque Deos.» Cui talia Murrus: + «Exoptatus ades! mens olim prælia poscit, + Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum + Præmia, et Italiam tellure inquire sub ima. 485 + Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem + Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.» + + 481. _Castus_, purus a vitiis, sanctus, inviolabilis, ut +hagnos+ + pro +hosios+, unde _fides casta_, quæ _sancta_ dicitur, II, 479; + _sacra_, XIII, 281, et _alma_, h. venerabilis, Cic. Off. III, 29. + Hinc _castus_ etiam est fidus, qui fidem servat, III, 1, et XVII, + 131 ubi Drak. monet, _castum_ obponi perfido, vel perjuro, v.c. apud + Cic. pro Rosc. Com. c. 7. Conf. Ernesti Clav. Cic. et ad Tac. Germ. + c. 40. + --_Fer tecum_, tibi habe. + --_servata jura_, religionem in pacis legibus servandis. Inpia + verba, sed ab heroum et Hannibalis animo (vid. sup. v. 56, 58) non + aliena. + 482. _Deceptos Deos_, per quos pejeravimus, ut VI, 693, unde mox + _fraudum_ pro perjurio. + 483. _olim_, jamdudum. + 484. _Spe tui capitis_, h. te occidendi. + 485. Conf. Virg. Æneid. lib. X, v. 650, p. 164, T. IV, nost. edit. + _Ed._ + 486. Similis sarcasmus in Homero et Marone passim obvius. Conf. II, + 325. + 487. _donat_, h. condonat, remittit, (_erspart_) laborem hos montes + transeundi, et per eos in _fines Dardanios_, h. Italiæ contendendi. + Vid. Ind. et cfr. II, 325; Gronov. Obss. III, 23; Jani ad Horat. Od. + III, 3, 33; Heins. ad Ovid. A. A. III, 85; Burm. ad Val. Flacc. I, + 473; quosque Drak. ad h.l. et ad XV, 603, citavit; Sen. Oed. 1001; + Lucan. IV, 764; VI, 58; IX, 1091. Val. Flacc. II, 473; Stat. Th. + VII, 557; Ovid. ex Ponto II, 7, 51; Liv. VIII, 35; Græv. ad Cic. Ep. + ad Div. V, 4; Gronov. ad Sen. Med. 1015, et Phoeniss. 235, 456. + + 481. _Fert equum_ scripti, unde _Fer tecum_ ingeniose reposuit + D. Heins. Cf. loca a N. Heins. et Drak. adscripta, Avien. fab. + XLII. Senec. Med. 270. Juven. Sat. III, 276. Quintil. Declam. III, + p. 38. Vulgg. _Ferto equum_, et _Fer æquum_ Parm. _cassamque_, + h. inanem, nil profuturam Saguntinis, ut III, 17; X, 116, malebat + N. Heins. + + + Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem, + Præruptumque loci fidum sibi, conripit ingens + Aggere convulso saxum, et nitentis in ora 490 + Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu. + Subsedit duro concussus fragmine muri. + Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit + Virtus pressa loco; frendens luctatur, et ægro + Scandit in adversam per saxa vetantia nisu. 495 + + 488. _subeuntem_ ex loco inferiori. + 489. _fidum_ v. ad IV, 24. + 490. _nitentis_, enitentis Hannibalis, conantis adscendere. + 491. _prono ictu_, ex loco superiore. + 492. _Subsedit_, +huphizanei+, delitui sub clipeo; vel potius + decidit, delapsus est. Id non memorant historici. + 493. Sunt fere verba Virg. Æn. V, 455, et XII, 666 seqq. + --_conscia Virtus_, conscientia virtutis. + --_fallit_, destituit eum. + 494. _pressa loco_, obpressa, victa iniquitate loci. + --_ægro_, ob vulnus + 495. _vetantia_, obstantia, adscensu difficilia. + + 489. Vulgo post _loci_ distinguunt; sed sensus verborum est: + altitudinem loci sibi favere. _Per prærupta loci_ et v. 491, + _actu_ conj. N. Heins. + 495. _vetantia_ Col. quod coll. IX, 262. Claud. in Ruffin. II, 184 + et Gronov. Diatr. Stat. c. 45, tuetur N. Heins. etsi _negantia_ + quoque scribi posse monet. Vulgg. _minantia_; alii _mutantia_, + _micantia_, _nutantia_. _nisu_, non _nixu_, Col. Parm. Med., ut + ubivis scribendum præcipiunt N. Heins. et Drak. + + Sed postquam propior vicino lumine fulsit, + Et tota se mole tulit, velut incita clausum + Agmina Poenorum cingant, et cuncta paventem + Castra premant, lato Murrus caligat in hoste. + + 496. Subita animi perturbatio ingensque terror, propiore hostis + adcessu, Murro injectus omnia in Hannibale augent, ut fortior subito + majorque adpareat, et Murrus caligat, +ambluôttei+, occæcatur, + tantam repente oculis caliginem pavore obfusum sentit, ut universo + Pænorum exercitu cinctus sibi videatur. _Caligant_ oculi _vicini + luminis_ fulgore. Conf. XIV, 89, et ad II, 299. + --_lumine_, splendore armorum. Sed cf. Virg. Æn. I, 588. + 497. _tota se mole tulit_, ut ap. Virg. Æn. III, 655; V, 373 et + inpr. VIII, 199 ad quæ loca vid. Heyne, et Burm. ad Val. Flacc. VI, + 104. + 499. _hostis latus_, +platunôtos+, +eurunôtos+, cujus humeri sunt + lati, +ômoi eurees+, quales decent heroem, qui +anêr pelôrios êüs te + megas te+ esse solet. Vid. Ind. v. _latus_ et _ingens_, Intpp. ad + Virg. Æn. I, 589; VI, 413; Clark. ad Hom. Il. III, 226 et Drak. ad + h.l. Sed h.l. potest etiam _hostis latus_ esse, qui Murro paventi + geminatus quasi videbatur. Conf. Virg. Æn. IV, 470, ibique Heyne. + Quod proprie ad insaniam spectat, poeta ad terrorem transtulit. + + 496. _propior_, non _propius_, scripti R. 3. Parm. Med. + 499. _læto_ corrig. Dausq. Male! + + Mille simul dextræ, densusque micare videtur 500 + Ensis, et innumeræ nutare in casside cristæ. + Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos + Igne micet: trahit instanti languentia leto + Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit: + «Conditor Alcide, cujus vestigia sacra 505 + Incolimus, terræ minitantem averte procellam, + Si tua non segni defenso moenia dextra.» + + 503. Conf. Virg. Æn. III, 140. + 505. _Conditor_ Sagunti. Vid. sup. ad v. 273. + --_vestigia_, locum, in quo ejus vestigia sunt. + --_sacra_, divina, Dei. Cf. ad VII, 9. + 506. _terræ minitantem averte procellam_, ut ap. Virg. Æn. III, 620. + + 501. _innumera_ conj. N. Heins. + 503. _ingenti_ pro _instanti_ Tell. unde _urgenti_ reposuit Lefeb. + coll. Virg. Æn. II, 653. Non male, sed frustra. + 506. _sacra terra_, vel _terræ huic_ suspic. N. Heins. + 507. _defendo_ Col. + + + Dumque orat cæloque adtollit lumina supplex; + «Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis + Justius adfuerit: ni displicet æmula virtus, 510 + Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis + Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum; + Et, Trojæ quondam primis memorate ruinis, + Dexter ades Phrygiæ delenti stirpis alumnos.» + + 509. _ait_ scil. Hannibal, per ludibrium ejusdem Herculis auxilium + implorans, cui se comparare solebat. Vid. Liv. XXI, 41, inf. II, + 356; IV, 4 al. + 512. _fer numen_, h. auxilium, ut ap. Virg. Æn. I, 666 (conf. V.L. + ad v. 93.), vel præsta te mihi propitium. + --_amicum_, benignum, ut contra _male amicum_ ap. Virg. Æn. II, + 735. + 513. _Trojæ quondam primis memorate ruinis_. Res satis nota, vel ex + Hom. Il. V, 638 seqq. Ovid. Met. XI, 194 sq. et Apollod. II, 6, iv. + Conf. sup. ad v. 43. + 514. _Dexter_, propitius, _ades_, fer opem mihi, populum Romanum + Trojana stirpe oriundum _delenti_, evertere conanti. Conf. ad v. 14. + + Sic Poenus, pressumque ira simul exigit ensem, 515 + Qua capuli statuere moræ; teloque relato + Horrida labentis perfunditur arma cruore. + + [515.] _pressum_, _inpressum_, _exigit_, pro simpl. transadigit, sc. + in Murri corpus. Conf. ad v. 307 et 383. + 516. _Qua_, quatenus, quousque, _moræ capuli_, (ut _m. loricæ_, et + _clipei_ ap. Virg. Æn. X, 485 et XII, 541) + --_statuere_, voluere, jussere, permisere. Conf. Burm. ad Grat. + 110. + --_relato_, extracto ex vulnere. + + 515. _utero_, vel _humero_, pro _ira_, suspic. N. Heins., qui + tamen vulgatam lect. quodammodo ferri posse fatetur, coll. IX, + 382. + 516. _mora_ Parm. _Qua c. stant ære moræ_ conj. Livineius, et _Qua + capulus dat in ære moras_ N. Heins. coll. Stat. Th. IX, 104 et + 327. Lenior forte medicina. _Qua c. voluere moræ_, vel _Qua + c. datur ob moras_. + 517. _labentis_ sc. Murri, scripti et priscæ edd. Vulgo _labenti_, + probb. Barth. et Dausq. + + + Ilicet ingenti casu turbata juventus + Procurrit: nota arma viri corpusque superbo + Victori spoliare negant: coit aucta vicissim 520 + Hortando manus, et glomerata mole feruntur. + + 518. Si quem splendor quidam orationis et audacior spiritus + delectat, eum hic locus inprimis tenebit, quo singula instar + miraculorum aucta verbis, inpr. Junonis adparentis machinatio, quæ + in Hannibalis favorem facta est. Ern. + --_ingenti casu_, gravi malo, vel morte ingentis, magni viri. + 520. _negant_, vetant, inpediunt. + 521. _feruntur_, +pherontai+, inruunt. + --_mole_, multitudine. + + Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat æreus hastis; + Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi + Certatim jaciunt: decisæ vertice cristæ, + Dereptumque decus nutantum in cæde jubarum: 525 + Jamque agitur largus per membra fluentia sudor, + Et stant loricæ squamis horrentia tela; + Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu. + Genua labant, fessique humeri gestamina laxant. + + 522. Hæc adumbrata ex Marone, qui Turnum simili periculo exponit, + Æn. IX, 806 sqq. ubi vid. Heyne. + 525. _cæde_, sanguine, ut +phonos+. + [526.] _fluentia_, pro fluens. Cf. Virg. Æn. III, 626. + 527. _horrentia_ vid. ad v. 422. [recte 423] + 528. _tegimen_ pectoris, h. loricam, telis ubique transfixam. + --_mutare_ cum alia adhuc integra, non _datur_, conceditur. + 529. _gestamina_, +thôrêka, hon phoreeske+. Conf. Virg. Æn. III, + 286. + + 524. _decisæ vertice_ Col. Parm. Med. prob. N. Heins. qui tamen et + _decussæ_, vel _detersæ_, vel _præcisæ_ scribi posse observat. _et + dempsæ vertice_ Put. _et densæ v._ Ox. et R. 3. Vulgg. _decisæ in + v._ + 525. _Dereptumque_, pro _direptumque_, reposui cum Lefeb., qui id + in veteribus quibusdam, quos vellem nominasset, reperiri testatur. + _Deripere_ est deorsum rapere, detrahere sc. auferre per vim; + _diripere_ vero in partes et loca diversa rapere, distrahere, + discindere: cujus differentiæ N. Heins., quem h.l. vulgata lect. + non obfendisse videtur, rationem habuit ad IX, 29; X, 319, 599; + XI, 377; XII, 309; ad Virg. Æn. I, 211; X, 475; XI, 743, ad Ovid. + Amor. I, 5, 13, 14, 12, et Mett. III, 52; VI, 566; XI, 29. + 527. _Extant_ corrig. N. Heins. Sed +to+ _stant_, h. hærent in + squamis, iis infixa, firmat Drak. ex. IV, 142. conf. ad II, 639. + + Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco 530 + Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo + Auditur gemitus, fractumque in casside murmur. + Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris + Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat. + + 530. Non muliebriter suspirat et gemit Hannibal, quod putat Ern., + sed immani labore, cui fortiter omnibusque animi viribus resistit, + obpressus, suspiria, anhelitum gemitumque de alto pectore ducit, + quod ab herois dignitate animique magnitudine non abhorret. Neque + tamen diffiteor hanc displicere mihi orationis luxuriem, qua Silius + exornavit verba Virg. Æn. IX, 812, 814. + --_creber_, crebro. + 531. _ab ore sicco_, sitiente, +aph' haualeôn stomatôn+ ap. Callim. + H. in Cer. v. 6. Conf. Virg. Æn. V, 199; IX, 812 sq. + --_nisu elisus anhelo_, vix et difficulter editus. + 532. _fractum in casside murmur_, sonus cassidis fractæ, vel potius + sonitus non continuus, modo fortior, modo remissior. Conf. Heyne ad + Virg. Ge. IV, 72, et Stat. Theb. X, 323. + 533. _domat_, superat, fortiter ferendo. + --_gaudet_, animum recipit reputans etc. + 534. _decoris pretio discrimina pensat_, ex gloriæ magnitudine + pericula æstimat; pericula laude, quæ inde redundare possit, + ponderat, et cum ea confert, ut _adversa secundis_, et _nova + maleficia veteribus pensare_ dixit Liv. XXVII, 40; et XXXVII, 1. + Huic mentis constantiæ et herois dignitati _gemitus_ male convenire + videtur. Sed cf. Hom. XXI, 272 sqq. Val. Fl. V, 311 al. + + 533. _gaudetque_ scripti et R. 3. Parm. Med. _suadetque_ primus + edidit Marsus, qui exponit, suadetque sibi. Dausq. militibus, + inquit, exemplo suo suadet, et facit, ut duris enitescere ament, + quoniam efficacius res gestæ, quam verba suadent. + + + Hic subitus scisso densa inter nubila cælo 535 + Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas + Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas. + + 535. Jupiter, foederis rupti vindex, triste Poenis dat augurium, et + _lanceam_, (_tragulam_ apud Liv. XXI, 7.) quasi de cælo missam, ita + dirigit, ut Hannibal ea saucietur. Egregium phantasma et commentum + poetæ, quod ad nobilitandum vulnus Hannibali inflictum, magnumque + hujus rei momentum declarandum, et hinc ad animos legentium + excitandos permultum valet. Conf. Liv. l.c. + --_scisso_ vid. ad I, 135. Sic _findi_ ap. Liv. XXI, 1, et in + sacris quoque libris +schizomenoi ouranoi+ Marc. I, 10, +ouranoi + aneôchthêsan+ Matth. III, 26. Conf. Hard. ad Plin. lib. II, 26, et + Heins. ad Ovid. Fast. III, 371. + --_densa inter nubila_, triste augurium, ut lætum, cælo sereno. + Cf. Virg. Æn. VII, 141. +Aision d' epi hoi Kroniôn Zeus patêr + eklanxe brontan+; Pind. Pyth. IV, 40 sqq. 343 sq. + + Inde inter nubes ventorum turbine coeco + Ultrix injusti vibravit lancea belli, + Ac femine adverso librata cuspide sedit. 540 + + 538. _turbine coeco_ Conf. V, 401, et Virg. Æn. XII, 320. + [539.] _lancea vibravit_ scil. se, h. vibrata est, passive, absolute + et intransit. ut passim. vid. Ind. Sic et _advertere_ sup. v. 288, + ubi vid. V.L. _convertit_, IX, 645, ubi Drak. monet, similiter dici + _vertit_ Liv. II, 62; V, 18, 49. Claud. in Eutrop. I, 251: + _præcipitavere_ Liv. V, 18: _mutans_ Tac. Ann. XII, 29: _effringet_ + inf. I, 647. Ita quoque +metaballein+ ap. Aristot. +parakinêsanta+ + ap. Aristoph. in +keuthei+ ap. Sophocl. in Oed: Tyr. quos laudavit + D. Heins. ad h.l. ut +naiô+, +naietaô+ aliaque omittam. Conf. Duker. + ad Liv. III, 6. Cortii Exc. VI, ad Sallust. b. Jug. c. 85; Ernesti + clav. Cic. vid. _vibrare_ et _convertere_, Heins. et Heyne ad Virg. + Æn. I, 104; II, 208; X, 857. VV. DD. ad Hor. Od. IV, 10, 5, et Burm. + ad Petron. c. 47. + 540. _sedit_ hasta, vulnus, etc. vid. Ind. et Heins. ad Ovid. Met. + lib. XV, vers. 162. Burman. ad Lucanum lib. I, vers. 31. + + 540. _femine_, non _femore_, Col. vid. Heins. ad Virg. Æ. X, 788, + et, quos Drak. laudat, Gell. VII, 12. Plaut. Mil. II, 2, 48. Varr. + R. R. III, 9. Plin. XXVIII, 2. Gron. ad Liv. XXX, 18. Broukh. ad + Tibull. I, 9, 26 al. + + + Tarpeiæ rupes, Superisque habitabile saxum; + Et vos, virginea lucentes semper in ara, + Laomedonteæ Trojana altaria flammæ; + Heu! quantum vobis fallacis imagine teli + Promisere Dei? propius si pressa furenti 545 + Hasta foret, clausæ starent mortalibus Alpes, + Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis. + + 541. Vobis, o Romani, quanta nunc spes adfulgebat, evitandi clades, + a Poeno olim adcipiendas? + 541. _Tarpeiæ rupes_, plur. pro sing. ut II, 33; VII, 56; VIII, 341; + XI, 267. + --_Superis_, a Jove, Junone et Minerva, _habitabile_, dignum quod + habitetur, vel habitatum: _saxum_ Tarpeium, scilicet mons + Capitolinus. + 542. _ara virginea_, virginis, Vestæ. + 543. _flammæ Laomedonteæ_, Trojanæ, ignis et sacra Vestæ, quæ Æneas, + capta Troja, secum in Italiam abduxisse credebatur. Cf. V, 82; XIII, + 620, et Heyne Exc. IX, Virg. Æn. II. + --En insignem tautologiam luxuriamque poetæ, qui _Laomedonteæ_ et + _Trojana_, _aram_ et _altaria_ jungit. + 544. _fallacis_, quod Saguntinorum spes fefellit, quia Poenum non + necavit. + 545. _propius_, altius; _pressa_, inpressa, infixa. + 546. _starent_, essent, seu forent. + --_Alpes_, via per A., quam post Herculem primus hominum munivit. + 547. Nec Trasymenus lacus nobilior clade Romanorum factus esset, + quam _Allia_, parvus fl. de quo vid. Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æ. + VII, 717. Clades Alliensis satis nota vel ex Liv. V, 37 sq. + + + Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsæ + Nava rudimenta, et primos in Marte calores, + Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus, 550 + Advolat, obscura circumdata nube, per auras, + Et validam duris evellit ab ossibus hastam. + + 548. In hunc locum omnino transferri possunt, quæ disputavit Heyne + ad Virg. Æn. IX, 802; XII, 134, et inpr. in Exc. ad Æn. IX, 638, + unde adparebit, Silium etiam vitia Maronis imitari. + 549. _calores_, ardorem bellandi, primos conatus juvenis ferventis + animo. + + 549. _Nava_, h. strenua (unde _navare_), fortia, Col. cf. ad v. + 560, IV, 485; V, 412; VII, 350; XVII, 126. Heins. ad Ovid. ex + P. I, 10, 12, et Trist. V, 3, 37. Vulgg. _Vana_, prob. Dausq., + qui primos inritosque conatus Hannib. in Sagunto expugnanda + intelligit. ["v. 560 ... XVII, 126" recte v. 561 ... XVII, 125] + 550, 551. Hos versus, vulgo omissos, e c. Coll. restituit Modius, + qui recte monet, a Junone, quæ in vertice Pyrenes stare fingitur, + hastam ex H. corpore non potuisse evelli. Præterea v. 552. _Et + validam_ in omnibus scriptis et edd. Med. Marsi et Martini + Herbipol. legitur, unde nonnulla hic excidisse adparet. Hinc + Nicander primus in Juntina _Invalidam hastam_ dedit, quam nonnulli + explicant valde validam, ut _incana menta_ ap. Virg. Ge. III, + 311, Dausq. autem, quæ, licet duris ossibus inpacta, tamen Poenum + non necare valuerit, ut _fallax telum_ v. 544. _Evalidam_ R. 3, et + Parm. prob. Gesnero in Thes. philol. qui non satis validam + exponit, ut _edurus_, _egelidus_, _exalbidus_. _Et calidam_, + sanguine tepefactam, malebat Burm. + + Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem, + Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu + Alternata trahens, aversus ab aggere cedit. 555 + + 554. _vestigia_, pedem, _Alternata trahens_, +oligon gonu gounos + ameizôn+, Hom. Il. XI, 546. Conf. Virg. Æn. IX, 797, XII, 386 et + Val. Fl. II, 93 ubi vid. Burm. + --_nisu_, vi. Cf. Ind. + + 555. _aversus_, Col. et Ox. cum plerisque editis. _adversus_ Put. + et priscæ edd. + + + Nox tandem optatis terras pontumque tenebris + Condidit, et pugnas erepta luce diremit. + At duræ invigilant mentes, molemque reponunt + Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli, + Et fractis rebus violentior ultima virtus. 560 + + 558. Saguntinos per noctem urbem, quantum potuerint, muniisse + murosque refecisse, apte ad miserationem singulatim tradit poeta; + Livius vero XXI, 8 et 11, per aliquot dies quietem Saguntinis ab + certaminibus datam esse, quam sententiam Silius inf. v. 581, 583, + expressit. Ern. + --_mentes duræ_ sunt, vel obduratæ, pertinaces, obfirmatæ, quæ + flecti non poterant, et in fide erga Romanos obstinate manebant (ut + ap. Val. Fl. IV, 175, ubi Burm.), vel induratæ ad bellum, laborem et + quævis mala ferenda, ut III, 161; VIII, 516, 608, et ap. Virg. Ge. + II, 170 et Æ. III, 94, V, 730; Liv. XXVII, 48 (_Ligures durum in + armis genus_); Hor. Od. II, 12, 11; Ovid. Trist. V, 5, 51. Conf. + inf. ad VI, 308. + --_molem_, muros, et aggerem, ut v. 579. + --_reponunt_, reficiunt, iterum exstruunt; nam _ponere_ est + condere. Vid. sup. ad v. 24, et Heins. ad Ovid. Fast. II, 63. + 559. Vis desperationis exprimitur, ut X, 218 sq. et ap. Stat. Th. + VII, 699. + --_acuunt_, ad virtutem strenuamque urbis defensionem adcendunt. + Cf. ad v. 113. + + Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre + Certat opem in dubiis miserando nava labori, + Saxaque mananti subvectat vulnere miles. + + 561. Verba Maroniana, Æn. XII, 131 seq. quem locum ex Hom. Il. + XVIII, 514, 515, adumbratum suspicor. Ceterum singula h.l. ad + miserationem faciendam apta sunt. + 562. _in dubiis_ rebus, in ancipiti fortuna belli et ambiguo rerum + exitu. + + 561. _puer_ et mox _nava_, non _pueri_ et _vana_, Col. + + Jam Patribus clarisque senum sua munia curæ: + Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant, 565 + Defessis subeant rebus, revocentque salutem, + Et Latia extremis inplorent casibus arma. + + 564. _clari senum_, gr. pro _clari senes_, h. +gerontes aristêes+, + Hom. Il. II, 404. + 565. Amplificavit brevem narrationem Liv. XXI, 6 et 7. Proprie + homines sunt _defessi_, seu _fessi rebus_ adversis, vel simpl. + _fessi_ (cf. Ind. et Virg. Æn. II, 285; Horat. Od. II, 4, 11) qui + malis, longaque inprimis obpugnatione et diuturno bello premuntur, + viribusque exhauriuntur, ut ap. Virg. Æn. I, 157, 178; II, 109. + Deinde ipsæ calamitates poetis _res fessæ_ dicuntur v.c. II, 492; + X, 275, et Virg. Æn. III, 145. Nam _rebus_ h.l. sexto casu positum + putare, paulo durius videtur. ["X, 275" recte X, 274] + 566. _subeant defessis rebus_, auxilio, ut ap. Plin. II, 7. + _Vespasianus fessis rebus subveniens._ + 567. _Latia arma_, auxilium Romanorum. + + 564. _carisque_ Put. + 566, 568. Ita hunc locum e c. Col. restituit Modius. In Oxon. et + Put. non nisi verba _Defessis s. r., revocentque_ leguntur. Quæ in + vulgg. edd. adduntur, _revocentque Sagunto Sidonias flammas, nunc + ite, impellite puppim_, a manu Pomponii Læti esse, in Vatic. + quodam cod. adnotatum vidit N. Heins. Sed in edit. Pomponii vacuum + relinqui locum, adeoque famam ejus inmerito ab Heins. lacessi + monet Lefeb. + + + «Ite citi, remis velisque inpellite puppim, + Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis + Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis. 570 + Ite citi, deflete fidem murosque ruentes, + Antiquaque domo meliora arcessite fata. + Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.» + + 569. _fera_ +deinôs+ Hannibal dicitur, ut _Libycus leo_, VII, 401, + ubi vid. not. Conf. v. 638. + --_tempore rapto_, quod properanter præterit, vel simpliciter + raptim, festinanter _utendum_, vel denique, quæ ratio ceteris + præstat, commodum tempus adripiendum, occasio amplectenda est, ut + contra _tempus amittere_. Cf. VII, 531, et Virg. Æn. XI, 459. + _Rapere_, seu _corripere_ et _carpere_, Græce +harpazein+, viam, + iter, fugam, gradum, gressus, urbem, castra, letum, dies, tempus, + campum, pugnam, poetis est raptim facere, seu perficere, et + adcelerare, vel celeriter occupare et in usum suum convertere. Vid. + Ind. et quæ loca adposuit Drak. Jos. Iscan. b. Troj. V, 358, _cum + tempore rapto Imperiale tonans_, etc. (ubi v. Dresem.) et Lucan. X, + 507, «Cæsar semper feliciter usus præcipiti cursu bellorum et + tempore rapto.» Conf. Heins. et Burm. ad Val. Flacc. II, 252, et ad + Ovid. Epist. XIX, 74; Gronov. ad Liv. VI, 23. + 570. _ad clara_, +endoxa+, claritatem nominis, ad gloriam, + _grassandum_, omni studio contendendum est: ut _ire periclis ad + decus_, IV, 36, at _ad gloriam virtutis via grassari_ ap. Sallust. + b. Jug. c. I. + 571. _deflete_, etc. tristem eorum sortem exponite. + 572. _Antiqua domo_, Roma, vel ex Latio, unde Rutuli Ardeates + coloniam Saguntum deduxere. Vid. ad v. 291, _domus_, patria, ut II, + 75, et X, 95, ubi Drak. laudat Cerdam ad Virg. Æ. VIII, 114. + + 569. _sacris_ pro _castris_ Parm. _clathris_ conj. N. Heins., qui + hac voce, qua lignum, seu ferrum innuitur, quo transverso + cancellorum instar caveæ, januæ et fenestræ muniuntur + sepiunturque, gr. +kleithron+, magnopere delectatur. vid. eum ad + Claud. de laud. Stilic. III, 272. _tempore M. rapto_ Col. et + plerique editi, _rupto_, h. interrupto, propter vulnus H. et + noctis tenebras (vid. Liv. XXI, 8) Ox. R. 3. Parm. Med. et al. + _tempore Marti rapto_, h. quod veluti rapitur Marti, dum quiescit + H., satis confidenter edidit Lefeb. male provocans ad verba Stat, + Th. VII, 611, _præceps tempore Tydeus utitur_, quæ vulgatæ potius + lectioni favent. + 572. _accersite_, quædam edd. vid. ad v. 264. + + Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum, + Et fugiunt tumido per spumea cærula velo. 575 + Pellebat somnos Tithoni roscida conjux, + Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos + Adflarat montes, roseasque movebat habenas. + Jam celsa e muris exstructa mole juventus + Clausam nocturnis ostentat turribus urbem. 580 + Rerum omnes pendent actus, et milite mæsto + Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor, + Inque ducem versæ tanto discrimine curæ. + + 577. _rutilus sonipes_, equi Auroræ, cui non minus ac soli noctique + equi et currus tribuuntur. + 578. _Adflarat montes_, locutio Virg. Ge. I, 250, ubi vid. Heyne. + --_roseas habenas_. Nota est +Êôs rhododaktulos+, seu + +rhodopêchus+ (Hom. Il. I, 477. Theocrit. II, 148) h. pulchra, + pulchritudine, more poetarum, per aliquam ejus partem, colorem + roseum, expressa. Vid. ad VII, 448. + 580. _nocturnis_, noctu exstructis. + 581. _Pendere_, ut _hærere_, intermitti, desinere, differri, v.c. + ap. Virg. Æn. IV, 88. + --_Rerum actus_, obsidio. Poeta ante oculos habuit Liv. XXI, 8, + sed eamdem sententiam triplici modo expressit. + + 579. _et structa_ Tel. + 583. _tanto d. c._, non _tanto in d. c._, libri veteres. + + + Interea Rutulis longinqua per æquora vectis + Herculei ponto coepere exsistere colles, 585 + Et nebulosa jugis adtollere saxa Monoeci. + + 584. _Rutulis_, Saguntinis. Cf. ad v. 291 sq. + 585. Rupes et promont. cum portu et templo _Herculis Monoeci_, + +Monoikou limên+, in Liguria erat, prope mare mediterr., ubi nunc + Monaco est, inter Nicæam (_Nizzam_) et Genuam vid. Strab. IV, + p. 139, 140, et VV. DD. ad Virg. Æn. VI, 831. Plin. III, 5, et + Lucan. I, 405 sqq. + 585. _exsistere_, emergere, in conspectum repente venire, et hinc + eminere, conspici, ut _exstare_, _surgere_, _exsurgere_, _erigi_, et + h.l. _adtollere_ se, de montibus, etc. Conf. Heins. et Burm. ad + Ovid. Met. II, 264. Drak. ad Liv. XXV, 21, et, a quo hos jam + laudatos video, Ernesti clav. Cic. + [586.] _Nebulosus_, +nephôdês+, altus. + + 586. _Menoeci_ quidam vitiose. + + Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna + Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat, + Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes; + Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto, 590 + Haud ulli contra fiducia surgere vento. + + 587. Egregia aquilonis pictura, in cujus singulis partibus summum + +pathos+ et exquisitiores imagines effulgent, quæ tamen in vss. 593, + 594, nimis audaces videri possunt. + --_Boreas_ h.l. _Thracius_, ut VII, 570, _Odrysius_, X, 11, + _Hæmonius_, (quæ vox tam ad Thraciam, quam ad Thessaliam spectat, + quoniam Hæmus mons utramque dividit) et Virg. Æ. XII, 365, _Edonus_ + dicitur exemplo Græcorum; quibus _Thracia_, +anemôn oikêtêrion+, a + septemtrione est. Cf. VV. DD. ad Hesiod. +Erga+ v. 507; Hom. Il. IX, + 5; Hor. Od. I, 25, 11; IV, 12, 11, Epod. XIII, 3. Burm. ad Val. I, + 611; VI, 340, et inpr. Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 114, et + in Del. v. 26 et 65. + 588. _Solus regna habet_, non solus ibi flat, sed regnat, h. quam + maxime sævit. cf. Lucan. I, 406 sqq. + 589. _Alas_, velocitatis exprimendæ causa, ventis, ut VIII, 478 + fulmini, a poetis adsignari, nota res est. + 591. Nullus ventorum audet, cum eo pugnare. Conf. VII, 556 sq. + + 589. _plangit_ Col., h. tundit, percutit, +plêssei+, +koptei+, + quod proprium est alarum. conf. Heins. ad Ovid. Metam. V, 675. + _tangit_ Ox. et Put. cum priscis edd. Vulgg. _frangit_; non male, + et majore cum vi, de conatu conf. Virg. Ge. II, 441. + + Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant + Æquora, et injecto conduntur gurgite montes: + Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit. + Hunc postquam Boreæ dirum evasere furorem, 595 + Alternos mæsti casus bellique marisque, + Et dubium rerum eventum sermone volutant. + + 592. _anhelant_ exquisite pro sonant. Conf. ad III, 471. + --_fracta æquora_, ad scopulos adlisa et repercussa. + 594. _Rhenum Rhodanumque_, fluctus in iis. Nomina fluviorum ad + ornatum spectant. + 595. Disserunt inter se de discrimine urbis et eventu belli; quæ + apte inventa est oratio hominum, patriam urbem desperatam et + obsidione pressam relinquentium; Ern. + 596. _Alternos_, alterne, +amoibaiôs+. + 597. Verba Virg. Æn. VI, 157. + + «O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt + Fata loco? sacræne manent in collibus arces? + An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat? 600 + Ferte leves auras, flatusque ciete secundos, + Si nondum insultat templorum Poenicus ignis + Culminibus, Latiæque valent subcurrere classes.» + + 598. _Fides_ a Saguntinis præ reliquis diis culta. Nam, ut Livii + verbis utar, fidem socialem usque ad perniciem suam coluerunt; et + Florus II, 6, eorum urbem fidei erga Romanos magnum quidem, sed + triste monumentum adpellat. Conf. ad II, 479. + --_quo sunt Fata loco_, ut ap. Virg. Æn. II, 322; IX, 723. + 599. _arces_ vid. ad v. 7. + --_sacræ_ conf. ad v. 505. + 601. Conf. Virg. Æn. III, 529, ibique Heyne. + + 602. _Poenicus_ Col., antiqua forma, ut ap. Gruter. in fastis + triumphal. p. 297. col. 2. Sic et _moenera_, _moerus_, etc. vid. + quos Drak. laudat, Gifan. Ind. Lucret. vid. _poeniceus_ et + _moerus_, Lambin. ad Lucret. I, 30. Heins. ad Ovid. Am. III, + 7, 29, et Met. XII, 104. Add. Heins. et Heyne ad Virg. Æ. X, 24, + 144; XI, 382. _penitus_ Ox. proxime verum. Vulgo _protinus_ prob. + Dausq. qui explicat continue, jugiter, ut ap. Virg. Æn. III, 416. + + Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis, + Donec Laurentes puppis defertur ad oras, 605 + Qua pater, adceptis Anienis ditior undis, + In pontum flavo descendit gurgite Thybris. + + 605. _Laurentes_, Italiæ, vel Laurenti, urbis Latii, haud procul ab + Ostia, ubi Tiberis in mare Inferum, seu Tyrrhenum influit. Vid. ad + v. 110. + 606. _patres_, quod prisco sermone honoris, reverentiæ, amoris + religionisque vocabulum fuit, dicuntur Dii, reges et fluvii majores. + Cf. V.L. ad III, 126, et VV. DD. ad Virg. Æn. I, 155. Val. Fl. I, + 11, et Petron. c. 41. + --_Anio_, seu _Anien_, hod. _Teverone_, _ditior u._ V. Burm. ad + Val. Fl. IV, 720. + 607. _flavo_ v. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 447, et Jani ad Hor. Od. + I, 2, 13. + + 607. Alii _Tybris_ et _Tibris_, conf. Virg. Æn. VIII, 330 sqq. + + + Hinc consanguineæ subeunt jam moenia Romæ. + Concilium vocat augustum, castaque beatos + Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis 610 + Consul, et æquantem Superos virtute Senatum. + + 608. _consanguineæ_, ob communem originem. Cf. v. 655 et 671. + 609. Præclara priscæ Romanorum simplicitatis, frugalitatis + virtutisque descriptio, cui comparentur suavissima loca Hor. Od. I, + 12, 33 seqq. II, 5, 10, 20. Juven. XIV, 160 seq. Ovid. Fast I, 197 + sq. et Propert. IV, 1, quibus locis vetus simplicitas potissimum nos + delectat eo, quod cum magnificentia elegantiaque serioris ævi + comparatur. + --Admodum languere hunc locum censet vir doctus in N. _Allgem. + deutsch. Bibl._ T. VIII, P. II, p. 418. Suffecisset sane simpl. + memorasse, senatum a consulibus coactum esse. Sed quis ita poetam + quasi in ordinem coget, et quis obfendetur imagine, in quam ille + facile incidere poterat, quæque lectores tam jucundis adficit + sensibus? + --_casta beatos Paupertate Patres_ cf. VI, 633, et Virg. Æn. VIII, + 105. + --_beatos_, felices, vel etiam divites et contentos re modica, non + lauta, ut +makares+ ap. Hesiod. +makarioi+ et +eudaimones+. Conf. + mox v. 615. Cuper. Obss. III, 1; Heins. ad Ovid. Amor. I, 15, 34, + et, quos Drak. citavit, Varr. L. L. V, p. 24 et Claud. Cons. Olyb. + et Prob. v. 46. + --_casta_, integra et pura a scelere, paucis juste paratis + contenta, nec divitiis per malas artes inhians. + 610. _Paupertas_ h. loco, non inopia est, sed fortuna mediocris, + quæ nec lauta, nec tenuis et despecta est, vita simplex sine quæstus + opumque cupiditate, Sen. Ep. 87 «Paupertas est, non quæ pauca + possidet, sed quæ multa non possidet.» Conf. Jani ad Hor. Od. I, 1, + 18, et, quos Drak. laudat, Lucan. X, 151; Hor. Serm. VI, 71; Val. + Max. IV, 8, 2. (_Fabius paupertatem inopia mutavit_) et Broukh. ad + Tibull. I, i, 3, et 5. + --_nomina parta triumphis_, viros triumphis claros, abstr. pro + concr. vid. App. Capitolinos, Torquatos, Corvinos, Coriolanos, + Fidenatas, Messalas, qui tum temporis cognominibus inclaruerant, + indicari observant Dausq. et Drak. + + Facta animosa viros, et recti sacra cupido + Adtollunt, hirtæque togæ, neglectaque mensa, + Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris; + Exiguo faciles, et opum non indiga corda, 615 + Ad parvos curru remeabant sæpe penates. + + 613. _Adtollunt_, claros et venerabiles reddunt. + --_hirtæ togæ_, v. V.L. + --_neglecta mensa_, frugalis, qualis M. Curii Dentati, Q. Ælii + Tuberonis et aliorum fuit, de quibus vid. Juven XI, 78 seqq. Val. + Max. IV, 3, et Aurel. Vict. de vir. ill. c. 33. + 614. _Dextera_ per aratrum non segnis, inutilis facta _capulo_, ad + gladii usum, ad bellum. Conf. loc. sim. VIII, 398, et Claud. in + Eutrop. II, 395. + --Exemplo sunt C. Atilius Serranus et L. Quinctius Cincinnatus, de + quibus vid. Virg. Æn. VI, 845; Liv. III, 26; Plin. XVIII, 3 seu 4. + Alios laudat Sen. Ep. 86, et Flor, I, 11. + 615. _Exiguo faciles_, qui tenuem victum, facilem paratu, parabilem + habent, qui facile inveniunt pauca, quæ ad vitam sustentandam + necessaria sunt, ut fere _priscis introitu facilis_, V, 52, et + _victu facilem_ ap. Virg. Æn. I, 445, ubi vid. Heyne in Var. Lect. + et in Exc. XIV. Possint etiam _faciles_ esse contenti: nam _facilis_ + dicitur argilla, seu cera, quæ fingi et tractari potest; (v.c. + Tibull. I, 1, 40, ubi vid. Heyne) unde ad hominem transfertur, qui + facile flectitur, qui +eukinêtos+ est, commodus, comis, humanus, et + hinc contentus, +autarkês+, ut _difficilis_ est inexorabilis, durus, + pertinax, morosus; +argaleos+, +dyskolos+, +dyscherês+, +chalepos+. + Sic fere +eukoloi tais diaitais+ ap. Plut. et _contentus vivere + parvo_ ap. Tibull. I, 1, 25. Nisi malis accipere, ut _facilis soli_ + XV, 718; _periculis_, XII, 464; _morti_ ap. Lucan. IV, 506; + _injuriæ_ ap. Quintil. Decl. I, 16, et _inanibus_ ap. Tac. Ann. II, + 27, ut innuantur ad fortunam mediocrem, cui adsueti sunt, + perferendam idonei. + --_Exiguum_ et _parvum_ dicitur res modica, fortuna mediocris, + v.c. Virg. Ge. II, 472 (_exiguo adsueta juventus_) et Æn. VI, 844; + IX, 607. Tibull. l.c. et Horat. Od. II, 16, xiii. + 616. _parvos penates_, humiles ædiculas, casas, in quibus et parva + Penatium signa: Cf. VII, 173; Heins. ad Ovid. Metam. VIII, 637; + Bentl. ad Hor. Ep. I, 7, 58, et VV.DD. ad Virg. Æn. VIII, 543. + --_curru_ sc. triumphali, sententia Marsi, Cell. et N. Heins. vid. + ad III, 614; Drak. convenientius esse videtur, currus intelligere, + quibus senatores, rure evocati, in curiam venerint, et inde domum + redierint, unde sellæ curules ortæ. Sed poeta expressit Liv. III, + 68; «præda parta, agro ex hoste capto, pleni fortunarum gloriæque + simul publicæ, simul privatæ, triumphantes domum ad Penates + redibatis.» Præclare autem _parvos penates_ obposuit _currui_. + + 613. _hirtæque togæ_ (vestitus incomtus) e Col. recepi cum Modio + et Lefeb. qui bene laudant Tac. Dial. de Orat. c. 26, pr., inpr. + Lucan. II, 386 ubi Cato dicitur _Hirtam membra super romani more + Quiritis Induxisse togam_, et Propert. IV, i, 11. _Curia, + prætexto quæ nunc nitet alta senatu, Pellitos_ (pellibus vestitos) + _habuit rustica corda patres_. Add. Theogn. Sent. v. 55. Prudent. + Psychom. 226, et Ernesti clav. Cic. vid. _pellitus_. Nec tamen + spernenda est vulgata lectio, _hirtæque comæ_. Priscis enim + temporibus Romani crinem et barbam alere solebant, nec seriori ævo + deerant, qui hunc morem servarent, et tam intonsi quam barbati + essent, v.c. Regulus, VI, 426 seq. Pompeius M. XIII, 861 seq. et + ap. Lucan. VIII, 679 sq. Cato ap. Horat. Od. II, 15, 11, et Lucan. + II, 372 seq. Curius ap. Horat. Od. I, 12, 41. Hinc _imagines + hirsutas_, h. vetustas, dixit Martial. IX, 48, 2. cf. Ovid. Fast. + II, 30; VI, 264, et Intpp. ad Tibull. II, i, 34, et Plin. VII, 59. + 614. _ad curvi capulos non segnis aratri_, vel _a curvi capulo non + segnis aratri_, conj. N. Heins. Idem v. 618 _Captivæ exuviæ_ + scribendum putabat, ne _currus_ bis repeteretur. Sed quot poetarum + loca sollicitanda essent, si ad hanc normam ea exigere liceret! + v. a Drak. laudatus Barth. ad Stat. Th. X, 449. + + + In foribus sacris, primoque in limine templi + Captivi currus, belli decus, armaque rapta + Pugnantum ducibus, sævæque in Marte secures, + Perfossi clipei, et servantia tela cruorem, 620 + Claustraque portarum pendent: hic Punica bella, + Ægates cernas, fusaque per æquora classe + Exactam ponto Libyen testantia rostra: + + 617. In templis olim senatus haberi, legatique excipi solebant. Cf. + Intpp. Virg. Æn. I, 505 sq. et VII, 192 seq. inf. VI, 454; XI, 72; + Cic. Cat. I, 13; II, 6; III, 9. Legatis plerumque extra urbem, in + æde Martis, seu Bellonæ, seu Apollinis senatus dabatur. + --_templum_ etiam dicitur omnis locus inauguratus et sanctus, et + proprio is, quem augures certo ritu capiunt: hinc tribunal, rostra + et curia. Cf. Liv. I, 30; XXXVII, 52, 53; XLI, 15, et Ernesti clav. + Cicer. voc. _templum_. Ceterum Silius h.l. ante oculos habuit Virg. + Æn. VII, 170 sq. inpr. v. 183, 186, ubi vid. Cerda et Heyne. Conf. + etiam Perizon. Anim. hist. c. 7. + 621. _Punica bella, Ægates_, spolia ex b. Punico I, pugna ad Ægates + insulas finito; Cell. _Ægates Punica bella_ Drak. putabat esse + _proelium_ cum Poenis ad Ægates commissum, cujus pictura in foribus + templi dedicata fuerit. Sic _bellum_ et Gr. +polemos+ passim + occurrunt. Vid. Ill. Harles. ad Ovid. Trist. V, 10, 26. Cort. ad + Sallust. b. Cat. c. 9, et Casaub. ad Polyb. p. 147, ed. Gronov. Sed + _bella_ etiam pro _bellum_, et hoc proprie adcipi potest, more + poetarum, qui generali notione præmissa, specialem, quæ illam + explicet, adjiciunt. + --Verba _Punica bella_ et _Ægates_ non de pictura intellexerim, + sed de tropæis et rostris navium, quorum adspectus victoriæ illius + memoriam instauraverit; Ern. Recte opinor. + 623. _Exactam ponto Libyen_, Poenos in mari profligatos, et omnibus + insulis, quotquot inter Italiam et Siciliam sunt, excedere jussos. + Conf. Polyb. I, 62 et 63, 624, 626. Historia notissima vel ex Liv. + V, 34, 49, et Flor. I, 13; cf. IV, 150 sq. + + 621. _vela_ pro _bella_ malebat N. Heins., h. vexilla navalia, + quibus non minus, ac rostris, inter tropæa erat locus. + + Hic galeæ Senonum, pensatique inprobus auri + Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis 625 + Arma revertentis pompa gestata Camilli: + Hic spolia Æacidæ, hic Epirotica signa, + Et Ligurum horrentes coni, parmæque relatæ + Hispana de gente rudes, Alpinaque gæsa. + + 624. _pensati inprobus Arbiter_, iniquo ponderi explendo adjectus. + Conf. Liv. V, 48 ext. + 626. _pompa_, triumpho. Vid. Liv. V, 49. + 627. Hic versus ad _Pyrrhum_, Epiri regem, a Pyrrho, seu Neoptolemo, + Achillis filio, _Æaci_ pronepote, et regni Epirotici conditore, + genus paternum, ab Hercule maternum ducentem, (unde _Æacides_, + dicitur Cic. de Div. II, 56; Off. I, 13. Ep. ad Div. IX, 25.) + referendus videtur. Sed _Æacides_ etiam esse possit _Perses_, seu + _Perseus_, ultimus Macedoniæ rex, a L. Æmilio Paulo, qui LXX urbes + Epiri una die solo æquavit, in triumpho ductus, et ab eodem Achille, + Æaci nepote, oriundus. Conf. ad XV, 291 seq. Prop. IV, II, 39, et + inpr. Heyne ad Virg. Æn. VI, 840. + 628. _Liguria_ (nunc Genua et Lucca) varia cum Romanis bella, quæ + Livius pluribus locis et Noris. Cenot. Pis. Diss. I, 1, copiose + descripserunt, gessit, ut et _Hispania_; sed neutra ante b. Punici + II tempora: unde Silius tempora turbasse, et forte Ligures cum + Gallis Insubribus confudisse censendus est, æque ac Florus II, 3; + cujus historia de rebus bellisque adversus Ligures non multo post + belli Punici I finem gestis impeditissima est, et ad seriora tempora + spectare videtur, quibus Fulvium, Bæbium et Postumium, quibus Floro, + Livio aliisque testibus Ligures vicere, Consules fuisse constat. + --_parmæ rudes_, informes, vel nulla pictura et cælatura ornatæ, + ut _p. alba_ et _pura_, ap. Virg. Æn. IX, 548, et XI, 711, ad quæ + loca vid. Heyne. An sunt scuta, ex coriis tantum, sine ferro, + confecta, ut minoris essent ponderis, qualibus Numidæ utebantur? + Vid. Sallust. b. Jug. c. 94 pr. et Suid. +parmai, dermatinoi thureoi + para Karchêdoniois+. Utrumque infra ad III, 234, jam laudavit Dausq. + qui h.l. verba Strab. III, p. 106 (ubi +aspidion+ Lusitanorum, quod + sine fibulis, aut ansis erat, describitur) adposuit et hæc notavit: + «Ubi Romani hactenus Hispanos debellarunt? Suspicio est, Hispanos + fuisse in auxiliis Pænorum b. Punico I, devictosque in Sicilia. Sed + quomodo _rudes parmæ_? Suspicio est fuisse tectas corio +adepsêtô+: + nisi iis carere subsidiis est, parmam esse rudem, et erudito + expertove bellatori sat commodam, quo inclino.» + 629. _Alpina gæsa_ sumsit ex Virg. Æn. VIII, 661, 662, ubi v. Intpp. + _Alpina_ Cell. putabat esse, ex arboribus Alpinis, ut durioribus, + confecta; Dausq. erepta Senonibus in obsidione Capitolii, aut + Celtis, quos b. Punico I, in Poenorum castris stipendia fecisse, + Appianus in Libycis tradit; Drak. erepta Gallis Insubribus, Alpium + adcolis, et a Romanis tempore inter b. Punicum I, et II, devictis. + Vid. Flor. II, 3 et 4. + --_gæsa_ etiam Afris tribuuntur ap. Liv. XXVI, 6, et inf. II, 444 + (ubi Drak. notat, his locis vulgatam lect. Polluc. VII, 156, + vindicari posse) sed plerumque Gallis, vel Hispanis. V. Barth. ad + Stat. Th. IV, 64. + + 628. _horrentes coni._ Col., h. galeæ, ut _cristæ capitum_ apud + Virg. Æn. VII, 185. et _galeæ Senonum_ sup. v. 624. _horrentes + tonsæ_, h. remi, Oxon. prob. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. Cons. + Honor. VI, 48, cui Drak. obponit, Romanos nunquam captarum navium + remos in templis suspendisse, neque in toto bello Ligustico vel + semel pugnam navalem commisisse. Vulgata lectio _horrentesque + comæ_ ab h.l., ubi de spoliis et tropæis agitur, abhorret, nec + juvatur Dausq. distinctione, _hic E. signa, Et Liguram_, (signa) + _horrentesque comæ_. + + + Sed postquam clades patefecit et horrida bella 630 + Orantum squalor, præsens adstare Sagunti + Ante oculos visa est extrema precantis imago. + Tum senior mæsto Sicoris sic incipit ore: + «Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur + Marte satam populi ferro parere subacti, 635 + Ne crede emensos levia ob discrimina pontum. + + 631. _Orantum squalor_, h. legati squalentes, seu squalidi. + Squalorem et sordes tam reorum, quam lugentium et supplicantium, ad + miserationem movendam pertinere, vel tironibus nota res est. Cf. v. + 673, 674. + 632. _extrema_, humillimis verbis, vel opem in extremis suis rebus. + 634. Oratio gravissima, et ad vim malorum declarandam mentesque + miseratione permovendas aptissima. + --_fide sacrata_, sacra et inviolata; vel templo Fidei publice + sacrato. + + 635. _subacti_, non _coacti_, Col. Put. Parm. Med. quod Drak. + firmat ex XIII, 709; XVII, 576. Virg. Æn. III, 257; VII, 214, al. + conf. Heins. ad Virg. Ge. IV, 85, ad Claud. in Rufin. II, 314, et + Ovid. Met. VI, 497. + 636. _emensum_ Ox. Put. Parm. Med. passivo sensu, ut III, 648. + Virg. Æ. II, 181. Appul. Met. VI, pr. Ita Drak. conf. Heins. ad + Ovid. Met. XV, 226. Lefeb. id recepit, nec male, quoniam doctius + est. + + Vidimus obsessam patriam, murosque trementes: + Et, quem insana freta, aut coetus genuere ferarum, + Vidimus Hannibalem: procul his a moenibus, oro, + Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete 640 + Fatiferæ juvenem dextræ: qua mole sonantes + Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis? + + 638. Similiter Dido de Ænea ap. Virg. Æn. IV, 366 sq. Cf. sup. v. + 569. + --_insana_ vid. ad v. 101 et 252. + 640. Verba generosa, et ad benevolentiam adliciendam idonea! + --_tenete_, h. detinete, ut XI, 450, ubi plura exempla congessit + Drak. + 641 _Fatiferæ_, ut II, 116, et _fatalis_ II, 400, +thanatêphorou+. + Conveniunt fere verba Virg. Æn. XI, 283, 284. + --_mole_, vi; vel quam magnas. + 642. _quantus crescit_ ut XII, 719. + --_crescit in armis_, semper majora audet, Schmid. Sed poeta ad + ea, quæ sup. v. 496 sqq. dixerat, respexit, vel sensus est: quanto + major videtur in armis, si arma cepit, seu in bello. Cf. V.L. + + 642. _Exigit_, h. jacit, emittit, Ox. Parm. et Med., quod multis + exemplis illustrant N. Heins. et Drak. conf. not. ad v. 307. + _Erigit_ Put. _Exycit_ Col. Vulgg. _Conjicit_, ex glossa, _in + arma_ suspicari quis possit, ut _quantus In clypeum adsurgat_ ap. + Virg. Æn. XI, 284 ubi v. Heyne. + + Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum, + Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis + Molitur populos, majoraque moenia quærit. 645 + Spumeus hic, medio qui surgit ab æquore, fluctus, + Si prohibere piget, vestras effringet in urbes. + + 643. Ferocissimas gentes sibi conciliavit: quod sortem nostram + adgravat. + --Iberum superavit, et extra terminos egressus est, _indignatus_, + fluvium esse _medium_ inter Poenorum et Rom. imperium, et utriusque + finem. Conf. ad v. 294. + [644.] _Excivit_ in bellum adversus Romanos _Calpen_, Hispanos, + fretum Herculeum adcolentes. + --_mersos_, obrutos, fortius quam habitantes. + 645. _Molitur_, parat, movet, excitat ad bellum. Nam _moliri_ de + omni motu, opere, aut conatu usurpatur. Vid. Ind. et ad VII, 264. + --_majora_, quam Saguntina, _moenia quærit_, ad spem Romæ + expugnandæ adspirat, et hujus rei occasionem quærit. + 646. Conf. Senec. Med. v. 393 sq. + --_medio qui surgit ab æquore_, qualem poeta descripsit sup. v. + 468 sq. + 647. _effringet_ vid. ad v. 539. Æstuantis instar fluctus in Italiam + inruet, nisi mature coeptis ejus obviam iveritis. + + 647. _nostras_ Ox. _vestra se franget in urbe_ emend. et recepit + Lefeb. forma loquendi vulgari, quam Ciceronianam vocat, poeticæ + substituta. _vestras se franget in urbes_ malebat Barth. Adv. VII, + 15. _vestras se inpinget in u._ N. Heins. + + An tanti pretium motus, ruptique per enses + Foederis, hoc juveni, jurata in bella ruenti, + Creditis, ut statuat superatæ jura Sagunto? 650 + Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam, + Ne seræ redeant post aucta pericula curæ. + + 649. _jurata bella_ conf. sup. v. 118. + 650. _statuat jura_, leges det. + 652. Ne sero et frustra ad propulsandum periculum adnitamini, si + nimis creverit. + + 650. _superatæ_ Col. Vulgo _superata_, quod fraudi fuit Cellar., + hanc ex verbis, _ut jura statuat_, sententiam exsculpenti: ut quæ + dudum rupit foedera, deleta Sagunto, vobis custodiat sanctius et + finem ponat potentiæ? + + Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc + Semina fumarent belli: vestræne Sagunto + Spernendum consanguineam protendere dextram? 655 + Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis, + Omnis ab æstifero sitiens Libys inminet axe. + + 653. Quod si vobis quoque nihil metuendum esset, et si belli, vobis + inminentis, flamma non jam erumpere quasi e cineribus inciperet: + nonne foederis religio originisque similitudo vos ad opem nobis + ferendam incitare debet? + --_Quamquam o!_ ut ap. Virg. Æn. V, 195, et XI, 415. + 656. Tota nunc Hispania, Gallia et Africa vestro imperio exitioque + inminet. + 657. _sitiens_, commune epitheton populorum _æstifero axi_, + h. calidiori cælo subjectorum: v.c. ap. Virg. Ecl. I, 65; et Ge. IV, + 425. + + 656. Ita veteres scripti editique, prob. N. Heins., quoniam +Ibêr+ + posteriorem producit: præterea h.l. est cæsura. Plures, versui + metuentes, ordinem verborum mutarunt: _Omnis H. rapidis, omnis + f. G. t._ + + Per vos culta diu Rutulæ primordia gentis, + Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojæ, + Conservate pios, qui permutare coacti 660 + Acrisioneis Tirynthia culmina muris. + + 658. _vos_ scil. oramus (quod in hac precum formula sæpius omitti, + docent exempla, in V.L. laudata) per sacra communia, quæ diu + coluistis, et nos Saguntum ex Italia nobiscum deduximus. Conf. mox + v. 666 sqq. + --_primordia_, communem originem, a Rutulis ductam. + --_culta diu_, quæ diu vobis quasi sacra fuit et venerabilis. An + _primordia_ sunt sacra arcana et antiqua, ut _initia_ et +mystêria+? + Cf. Tac. German. c. 39. + --_Rutulæ gentis_, cf. sup. v. 291 sq. Dausq. nota est hæc: + «_culta_ sc. ab Ardeatibus, Saguntinorum patribus, qui templo + Veneris, quod erat Latio commune, præfuerunt, teste Strab. V, + p. 160.» + --_Primordia gentis Rutulæ_ de primis conditoribus, Ænea inprimis, + unde et Rutuli, Ardeates, et ipsi Saguntini coloni; Ern. Sed quomodo + Rutuli ab Ænea oriundi? + 659. Hæc ad Penates et Palladium, quæ Æneas Troja abstulisse + credebatur, spectare videntur; nisi _pignora Trojæ_ æternum forte + ignem Vestæ innuunt. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II. + --_Laurentemque_, Italum, _larem_, ut _Pergameum larem_ dixit + Virg. Æ. V, 744, ubi vid. Heyne. Cf. sup. ad v. 110. + --_pignora_ imperii æterni. + --_genetricis_, unde originem ducitis. + 660. _Conservate_, adjuvate _pios_ et fideles socios vestros. + --_qui permutare coacti_, etc. Cf. mox v. 667 et sup. ad v. 291 + sq. + 661. _Acrisionei muri_, Ardea, Sagunti +mêtropolis+ (v. 291 sq.), + quæ a Danae, Acrisii, regis Argivorum, filia vulgo condita + putabatur. Vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 409-412 in V.L. et ibid. in + Exc. VII. + --_Tirynthia culmina_, moenia Saguntina, ab Hercule exstructa. + + 658. _Per vos culta_, non _Vos per culta_, scripti editique + antiquiores, quod concinnius est et in obtestationibus usitatum. + cf. V, 82; XII, 79, 80. Virg. Æn. IV, 314; V, 597. Lucan. X, 370. + Plaut. Rud. III, 2, 13, et Bacchid. IV, 8, 64. Tibull. I, 5, 7, + III, 1, 15; Ovid. Met. X, 29, et Epist. X, 73. Senec. Herc. fur. + 1183 in Medea 285 et Agam. 929. Val. Fl. VIII, 266. Stat. Th. VI, + 170. Liv. XXIII, 9. Curt. V, 8. Appul. Met. IV, p. 156. Præter hæc + exempla, a N. Heins. ad h.l. et Drak. ad V, 82, congesta, vid. + alia ap. Scalig. Catal. p. 71. Gronov. ad Liv. XXIX, 18, et Intpp. + ad Virg. Æn. X, 369 et 903. + + Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni + Juvisse egregium; vos et Campana tueri + Moenia, depulso Samnitum robore, dignum + Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni, 665 + Testor vos, fontes et stagna arcana Numici, + Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem, + Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni, + Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi. + Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra, 670 + Despiciar, vesterque luat cur foedera sanguis?» + + 662. _Zancle_, vetustissimum Siciliæ opp. (Herodot. VII, 164) a + Messeniis ex Peloponneso, teste Strab. VI, p. 178 et 185 sqq. + conditum, vel certe amplificatum, et ab Anaxila, Rheginorum tyranno, + ex Messene oriundo, nova colonia auctum (Thucyd. VI, 1); unde + _Messanæ_, hod. _Messinæ_, nomen adcepit. Seriori ævo Mamertini, + populus Campaniæ, quam olim Opici, Opsci, seu Osci, vetus Ausonum + gens, incoluere (de quo vid. Heyne in Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, + 732), Messanam occuparunt, quocirca _civitas Mamertina_ vocatur Cic. + Verr. II, 5. Conf. inf. XIV, 194 sqq. Priscum nomen a situ loci et + curvitate litoris, seu portus, falcis formam referentis, (nam + +zanklê+, seu +zanklon+, in lingua Siculorum +to drepanon+, falcem + significat) Thuc. VI, p. 413; Ovid. Fast. IV, 474, et alii repetunt, + sed Silius XIV, 48 sq. inde, quod falx Saturni, qua Cæli patris + pudenda amputasse fingitur, ibi abjecta et inventa fuerit. Cf. + Macrob. Sat. I, 8, extr. Prior ratio hunc mythum peperisse videtur, + qui propter Siciliæ fertilitatem facile priscorum hominum animis + subnasci potuit. Saturnus enim, quem fabulæ antiquissimum Latii + regem faciunt, ab initio nihil aliud, quam almæ naturæ vitæque + mitioris, cujus initia agriculturæ, sationi messique debentur, + symbolum fuit. Ceterum hæc urbs belli Punici I causa fuit, ope + Romanorum a Mamertinis adversus Hieronem, _Siculum tyrannum_, et + Poenos, inplorata ac præstita. Vid. Polyb. I, 8-11. + 663. _egregium duxistis_; non tam egregium, quam utile potius et + necessarium; de quo vid. Polyb. I, 10 sq. + --_Campana moenia_, h. Capuam, a _Samnitibus_ dolo occupatam. Vid. + Liv. + IV, 37; VII, 38 sqq.; Flor. I, 16. + 664, 665. _dignum Sigeis avis_, communi origine, a Trojanis ducta: + nam Sigeum, +Sigeion+, promont. Trojæ; unde Romanus etiam IX, 203, + _Sigeus_ dicitur. + 665. Ego et ipse non peregrinus, sed, ut Mamertini et Campani, + Italus origine, vel Rutulus, _vetus incola Dauni_, ab Ardea + oriundus. Vid. ad v. 291. Sicoris, princeps legatorum, personam + Saguntinorum sustinet, unde v. 669 non ita intelligendus est, quasi + ipse coloniam Ardeatium Saguntum deduxerit. Cf. v. 671. Testatur + _Numicum_, seu _Numicium_, Latii fl. inter Lavinium et Laurentum, + quia in finibus _Rutulorum_ defluit, ejusque nomini religio aliqua + inest. + 666. _fontes et stagna arcana Numici_, h. _sancta_, sacra +hiera+, + quoniam Anna Perenna et Æneas in eo interiisse, et tanquam numina, + habitare credebantur. Cf. ad VIII, 28 sqq. et inpr. Heyne in Exe. + III, et in not. ad Virg. Æn. VII, 150, 242, 797, et ad Tibull. II, + v, 43. + 667. Cf. sup. v. 291 sq. + 668. _Sacra_ videtur genus esse, cui, ut ap. Virg. Æn. II, 293 et + 320, species subjunguntur, _domus_ et _avi penetralia Turni_, + h. sacra domestica et publica, Penates privati et publici. _Sacra + ferens_, cf. II, 604, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 810. + --_avi_, prisci. + --_Turni_, pro Ardea, ut _Dauni_, v. 665. + --_penetralia_ signa, ut XIII, 62, h. penates, ut _dii penetrales_ + ap. Senec. Oed. 265, et Phoeniss. 340. + 669. _Laurentia nomina_, Latinos. + 671. _vester sanguis_, Saguntini, consanguinei vestri (cf. v. 608 et + 655), vobis cognati et ejusdem originis, ut III, 97; VIII, 405; et + XI, 177; ubi plura exempla desideranti suppeditabit Drak. + --_luat foedera_ ut ap. Virg. Æ. XII, 695... _me verius unum Pro + vobis foedus luere_, etc. + --Sensus h.l. est: cur Saguntini (_vester sanguis_, v. not.), + poenas dent Poenis, et deleantur propter foedus vobiscum ictum? et + cur id tam patienter feretis? + --_vestrique tuam cur foedera sanguis_, emend. vir doctus in _N. + Allgem. deutsch. Bibl._ T. VIII, P. II, pag. 418. Sed quo sensu hæc + ab eo capta sint verba, vel capi queant, vix habeo dicere. + + 662. _Zanclen_, non _tandem_. Col. _Vos etiam tandem Siculos_ + emend. Scaliger ad oram libri sui. _Vos_ et _Mamertem_ conj. + Baptista Pius. + 665. _Sigæis_ scripsere Drak. et Lefeb. Sed est +Sigeiois+. + 667. _nimiam_ emend. N. Heins. ad h.l. et ad Val. Fl. VII, 21, + idque recepit Lefeb. Parum interest. _Numidum_ Put. + 669. _nomina_ scripti. Vulgg. _numina_; non male. _duxi_ Col. et + Ox. nam legatus in persona quasi urbis loquitur. _duxit_ Put. + Vulgo _vexit_. + 670. _a corpore_, non _e c._, scripti. + [671.] _Despiciat_ quidam libri. _vesterque luam_ corrig. + N. Heins., quoniam ipsa urbs ore legatorum loquitur. _nosterque + luat_ e libris quibusdam vett. recepit Lefeb. et _luat sua_ e + R. 2. Sed vulgata ponderosior, et _cur_ +enargôs+ repetitur; nec + fdus a Saguntinis, sed a Romanis ictum. + + + Tandem, ut finitæ voces, miserabile visu! + Submissi palmas, lacerato tegmine vestis, + Adfigunt proni squalentia corpora terræ. + Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant. 675 + + 673. _Submittere_, ut +anienai+ et +anapempein+, sursum mittere, + emittere, tollere. Vid. Ind. et Burm. ad Petron. c. 127; et ad Val. + Fl. III, 528; Passerat. ad Prop. I, ii, 9. + --_Submissi palmas_, græce pro palmis submissis, h. sublatis. + 674. _squalentia corpora_, cf. ad v. 211 et 631. + 675. _curas fatigant_, h. _fatim_, crebro, _agunt_, agitant; ut + +mochthein hupnon, desmon, kêdesi+, etc. ap. Hom. Il. X, 106, et al. + cf. ad v. 63. Proprie curæ nos fatigant et vexant, vel curis nos + fatigamus. Sed exquisitius nos curas fatigare dicimur, ut _exercere + curas_, XI, 374, et _sitim_ supra 260. + + 673. Hunc versum, a Marso aliisque, cum secutis, omissum agnoscunt + Col. et Put. cum edd. Parm. Med. et aliis. _Submissis palmis_ Col. + Vulgata doctior. + 674. _Adfligunt_ conj. Gifan. in Ind. Lucret. vid _adfigere_. Non + male. Hæc verba a librarr. centies confusa esse, docent Gronov. + Obss. IV, 8. Broukh. ad Prop. III, 5, 15. Bentl. ad Hor. Serm. I, + i, 81, et Heins. ad Claud. in Eutrop. II, 171, et ad Ovid. Metam. + XII, 139, ubi Gifanii emendat. probat, quam in not. ad h.l. + damnavit, coll. Corippo Africano III, 259. _Adfigere corpora + terræ_ est humi procumbere, eumque habitum aliquamdiu retinere: + sed _adfligere c. t._ s. ad terram, cum vi et impetu humi + prosternere, terræ adlidere, +prosoudizein+, vel +oudei ereidein+. + Utrumque huic loco convenit, sed posterius forte nervosius, et + propter verba, _miserabile visu et lacerato t. v._, aptius: nam in + magno luctu, et vestes scindi, et terræ corpora adfligi, solumque + capite et pectoribus tundi solet. Vide a Drak. cum reliquis jam + laudatum Bentl. ad Hor. Sat. II, 2, 79, et cf. VII, 613; IX, 631; + X, 181, 208; XI, 83. Lucan. II, 31, et Appian. de reb. Pun. c. 81, + ubi legati Poenorum +es te gên sphas errhiptoun, kai chersi kai + kephalais autên etupton+. + + Lentulus, ut cernens adcensæ tecta Sagunti, + Poscendum poenæ juvenem, celerique negantis + Exuri bello Carthaginis arva jubebat. + + 676. Cf. Liv. XXI, 6. Nomina Patrum, qui diversarum sententiarum + auctores fuerant, poeta addidit, et cum delectu posuit. + --_ut cernens_, etc., præclare de ferventis animi viro. + 677. _Poscendum poenæ_, ad poenam, ut _petere poenæ Hann._ II, 29, + et alibi simpliciter _poscere_, _deposcere_, _exposcere_. + --_negantis_, recusantis eum tradere. + + At Fabius, cauta speculator mente futuri, + Nec lætus dubiis, parcusque lacessere Martem, 680 + Et melior clauso bellum producere ferro, + Prima super tantis rebus pensanda: ducisne + Ceperit arma foror, Patres an signa moveri + Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent. + + 679. Q. Fabii Maximi artem bellandi et cognomen Cunctatoris poeta + variis modis expressit. + 680. _Non lætus dubiis_, periculo inminente. + --_lacessere Martem_, ut _pugnam et bella_ ap. Virg. Æn. V, 429; + X, 10, (ubi vid. Heyne) et XI, 254, + 681. _melior_, peritior belli caute gerendi. + 684. _Censuerint_ voc. propr. de Patribus, ut II, 375; VII, 513; XI, + 565. + --_exacta reportent_, ut _exacta referre_ apud Virgilium Æn. I, + 309. + + 679. _At_, non _Ast_, omnes scripti. + 680. _parcusque_, non _parvisque_ sc. ex causis, Col. conf. VIII, + 462. _pernixque_, repetita negatione, nec pernix, etc., conj. + Dausq. coll. Hor. A. P. 165, quia vitiosum _pervisque_ in ed. Nut. + invenerat. + + Providus hæc, ritu vatis, fundebat ab alto 685 + Pectore præmeditans Fabius surgentia bella. + Ut sæpe, e celsa grandævus puppe magister, + Prospiciens signis venturum in carbasa Corum, + Summo jamdudum substringit lintea malo. + + 685. _ritu vatis_, Conferunt Liv. XXX, 28, ubi pariter de Fabio, + «Locum nimirum, non periculum, mutatum, cujus tantæ dimicationis + vatem, qui nuper decessisset, Q. Fabium haud frustra canere solitum, + graviorem in sua terra futurum hostem Hannibalem, quam in alia + fuisset.» + 687 sqq. Fabius ingeniose cum perito et cauto navis gubernatore + comparatur, ut Flaminius cum inperito inf. IV, 713 seq. Conf. II, + 289 seqq. + --_grandævus_, adeoque usu peritus; epith. cum delectu positum. + Hanc venustam comparationem infra etiam invenies lib. II, vers. 289: + «Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo, Venturam pelagi rabiem, + Corique futura Prædicit miseris haud vanus flamina nautis.» Cf. + etiam Quintil. Instit. Orat. lib. XII, c. XI, «Hos ille formabit + tanquam eloquentiæ parens, et ut vetus gubernator litora et portus, + et quæ tempestatum signa, quid secundis flatibus, quid adversis + ratis poscat, docebit.» + 688. _Corum_, vid. ad vers. 469. + 689. _substringit lintea malo_, ut ap. Martial. XII, 29, quo sensu + _stricta carbasa deducere_ dixit Lucan. II, 697, et _contrahere + vela_ Hor. Od. II, x, 23. Conf. supra ad vers. 358. + + Sed lacrimæ, atque ira mixtus dolor inpulit omnes 690 + Præcipitare latens fatum: lectique Senatu, + Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis + Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces; + Nec Divum oblitis indicere bella morentur. + + 691. _Præcipitare fatum_, vid. ad IV, 731. + 692. _ductorem_ Poenum. + --_surdus pactorum_, ad pacta, foedus nil curans, pro nihilo + ducens, ut _s. votorum_, X, 554. + 693. _vertant_ se, vel iter. Cf. ad v. 539. + --_arces_ ut sup. v. 7. + 694. _oblitis Divum_, quos scil. foederis testes fecerint, adeoque + Poenis perjuris. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber I + + 7n. Poeni de principatu... [6.] + 54v. _Hadriaci_, non _Adriaci_, Col. et lapp. [_sic scriptum_] + -- Hor. Od. I, 3, 15, 16, 4 [i.e. I, iii, 15 et I, xvi, 4] + 109v. Vid Broukh. ad Tibull. I, 5, 33 [Brouch] + 129v. quod si satis secum reputassent Heinsii [Heiusii] + 133n. Propert. IV, ii, 39 sq. + [_incertum vel undecim (11) vel duo (ii)_] + 173n. Claud. nupt. Hon. et Marc. 88 + [sic scriptum: "Marcia" pro "Maria"?] + 185n. _studia adcendit_, favorem ei conciliat. [couciliat] + 214n. Stat. Silv. III, ii, 22 [III, ii 202] + 225n. Stat. Th. III, lxix, 602 (_largus animæ_) + [_sic scriptum: recte III, 603_] + 248v. Poenis _sinus cingere_ inadsuetum fuisse + [_"inadsuetum" italice scriptum_] + 252v. Prop. I, 11, 30. + [_incertum vel undecim (11) vel duo (ii)_] + 267n. Hom. Il. XV, 590. [Ill.] + 334n. +linxe bios, neurê dê meg' iachen+ [+neurê dê+] + 357n. _streinfein_, _abstreinfein_ + [_sic scriptum: pro "streifen, abstreifen"?_] + 383n. Virg. Æneid. ... IX, 330, 793 ... [IX, 330, 793, 793] + 425v. Annal. liter. Goettingen. [Goettingue.] + 477n. [377] + 484n. [384] + 499n. Sed h.l. potest etiam _hostis latus_ + [Sed h.l. Sed h.l. Sed h.l. potest etiam _hostis latus_] + 505. «Conditor Alcide ... [_« incertum_] + 569n. [469] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER SECUNDUS. + +ARGUMENTUM. + +Q. Fabius Maximus et L. Valerius Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti +portum invehuntur, et inde ab Hannibale repulsi Carthaginem petunt; +1-24. + +Hac occasione usus, dux Poenorum milites ad periculum sibi inminens +propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde +Romanis inferendum exstimulat; 25-55. + +Asbyte, Iarbæ, Gætulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique +adsueta, cum grege mulierum Poenis auxilio venit; 56-88. + +Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi +peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem +inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Dorylæ et +Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e +muro se præcipitat; 89-147. + +Tum Theron, Herculis sacerdos, pugnæ succedens, clava sua magnam +hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam, +interficit, et caput, hastæ adfixum, ostentat; 148-205. + +Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis cædem vindicare +parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt; +Theron autem, dum suos revocare et moenibus hostem prohibere conatur, +gladio per pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes +raptatur; 206-269. + +Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus, +frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit. +Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille, +inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia +temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute +valeant, novo injustoque bello lacessantur; 270-326. + +Hic vero, factioni Barcinæ, quæ apud milites plebemque plurimum gratia +valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum Romanis, +duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene, +inferendum, Patribus animum incendit; 327-375. + +Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et +Hannibalem Romanis dedendum censet: quæ sententia omnium fere, qui +adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Poenis +indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; 376-390. + +Hæc dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui +defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare +perseverat, et lætus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi +dono missa, in quibus præter alia origines et fata Carthaginis, +singulari opera et artificio expressa, miratur; 391-456. + +Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam +procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita +crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis +famem tolerare cogantur; 457-474. + +Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam +Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, quæ, ejus precibus mota, +fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non +recusent; 475-525. + +Sed conatus Fidei non fugit Junonem, quæ præter opinionem prope urbem +est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; 526-542. + +Hæc Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburinæ, morte +Murri viduatæ, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil +jam spei reliquum sit, morte voluntaria æternum servitium effugiant; +543-579. + +Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit; +580-591. + +Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi +persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua +instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum +rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum, +conjiciunt; et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto, +Hannibal urbem capit; et Furia ad inferos revertitur; 592-707. + + + Cæruleis provecta vadis jam Dardana puppis + Tristia magnanimi portabat jussa Senatus, + Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles, + Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis + Abstulit una dies, quum Fors non æqua labori 5 + Patricio Cremeræ maculavit sanguine ripas. + + 1. _vadis_, mari. Vid. ad I, 52. + --_Dardana_ ut I, 14. + 2. _Tristia_ cf. ad I, 147. + 3. _Primores Patrum_, Fabium et Poplicolam. Priorem nominat etiam + Flor. II, 6, 7, ubi vid. Duk. Sed Q. Bæbium Tampilum et P. Valerium + Flaccum, qui a nostro Poplicola non diversus est, missos tradunt + Cic. Phil. V, 10, et Liv. XXI, 6, qui c. 18 novæ legationis, cui + Fabius interest, mentionem facit. + --_Tirynthia proles_. Nam Fabius, auctor gentis Fabiæ, ex Herculis + cum Vinduna, Evandri filia, concubitu natus dicitur. Conf. Vaill. + Numism. Cons. Gent. Tab. VIII, et inf. VI, 627, 636; VII, 36, 44; + VIII, 217; Plut. vit. Fab. M., Juven. VIII, 14; Ovid. Fast. II, 237, + 375 sq. et ex Ponto III, 3, 99; Prop. IV, i, 26; ubi v. Intpp. + 4. Conf. VI, 637 sq.; VII, 40 sq. et Perizon. Animadv. hist. c. 5, + p. 194 sqq. Res vel tironibus nota ex Liv. II, 48 sq.; Dionys. + IX, 22; Flor. I, 12; Ovid. Fast. II, 193 seq. + --_Ter centum_, numero rotundo et poet. pro CCCVI, quot periisse + omnes fere memorant. + --_turbine Martis_, infelici pugna, ut passim. Vid. Ind. _vortex + pugnæ_ IV, 230. + 5. _Fors non æqua_, iniqua, adversa, _labori_, conatui et virtuti. + Conf. ad v. 364, et III, 2. + + 1. _Cæruleis_, quod usitatum maris epitheton est, Col. et omnes + edd. teste Drak. Sed, si Lefeb. fides potius habenda est, in + quibusdam edd. _æruleis_, et in R. 2, _hæruleis_ exstat. + _Herculeis_ Ox. et Put. Non male, si non, ut I, 199, fretum + Gaditanum, quo legati, Romam petentes, non transmittebantur, sed + mare Sagunto, vel Monoeco proximum intellexeris. Conf. I, 273, + 585; _porrecta_ R. 2. + 4. _numerabat_ Tell. quod arridebat Cell. et arridere potest, + coll. I, 72, 364, et Virg. Ge. IV, 209. Sed _memorare_ idem fere + esse, quod numerare, recensere, jam monuit Drak. + 5. _atra dies_ quosdam legere, ad oram Silii notavit N. Heins. + conf. Virg. Æn. VI, 429; XI, 28. Sed poetam h.l. in oppositione + vocum _ter centum avos_ et _una dies_ ludere, observat Drak., ut + Ovid. ex P. I, 2, 4, et Fast. II, 236. + + Huic comes æquato sociavit munere curas + Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago. + + 8. _Poplicola_, seu _Publicola_ (v. V.L.) notum cognomen, quod + P. Valerius, L. Bruti collega, in locum Tarquinii Collatini, primi + Cos., subfectus, _a populo colendo_ primus adceperat, quum fasces + populo in concione submisisset, secures teste Plut. ab iis + sustulisset, legemque de provocatione a Consulibus ad populum + dedisset. Cf. Liv. II, 7 et 8; Flor. I, 9 (ubi vid. Duker. p. 80.); + Dionys. L. V. _Valerius_ noster, vir consularis, legatus ad Poenum + missus, propr. cognomen _Flacci_ habuit, sed poeta ei longe nobilius + majorum cognomen tribuit, ut inf. VI, 62, Atilius, M. Reguli filius, + _Sarranus_ dicitur, etsi idem, quod pater, nomen habuit: quod recte + jam monuit Periz. Anidmadv. hist. c. 1, p. 24. Valerium _Volesum_, + seu Volusum, P. Valerii Poplicolæ, prisci Cos., patrem, ex Sabinis + oriundum, cum Tatio, Sabinorum rege, Romam venisse, refert Dionys. + Halic. II, 46. Inde h.l. _Spartana propago_, quia Sabini originem + ducunt a Spartanis, e quibus quosdam acerbis Lycurgi legibus ad + patriam deserendam commotos, et cum Sabinis permixtos fuisse, idem + Dionys. II, 49, 51, et Plut. Qu. Rom. 15, tradit; quod jam + animadvertit Drak., qui etiam comparavit inf. XV, 546 _Amyclæum + nepotem_, h. Claudium Neronem, quod Claudia quoque gens a Sabinis + Romam translata, unde idem Nero VIII, 412; similiter Therapnæo + (Spartano) _a sanguine Clausi_ ortus dicitur. + + 8. _Poplicola_ ex fide marmm. (v.c. ap. Gruter. p. 150, inscr. 7 + et bis p. 296.) et auctorum Græcorum, Dionysii, Plut. et Dionis, + scribendum putabant N. Heins., Drak., Sigon. ad Liv. II, 8, et + Schott. ad Auctor. de Vir. Illustr. c. 15. Omnes tamen libri h.l. + habent _Publicola_, vel _Poblicola_, ut in numo ap. Mediobarb. + p. 31. et in Fastis Capitol. ap. Gruter. p. 289. Præterea a + _populus_ formatur _populicus_ et _populicola_, (h. populum + colens, +dêmokêdês+ ap. Dionys. L. V. et Plut.) pro quo olim non + modo _poplicus_ et _Poplicola_, sed et molliore forma _publicus_ + et _Publicola_ dicebatur. Conf. Vorst. ad Val. Max. IV, i, ex. 1. + _Folci_ Col. _Volesi_ nomen legitur etiam inf. XIII, 244, et ap. + Liv. I, 58; II, 30; Juven. VIII, 182. Dionys. Halic. II, 46. + Plutarch. et Gruter. p. 6 et 460. _Volusus_ est ap. Rutil. Itin. + I, 169, in Inscript. Aræ Terentinæ, in Fastis Capitol. et in numo + gentis Valeriæ ap. Patin. Zosimus, a Cell. laudatus, lib. II, pr. + Valeriorum originem a _Valeso_ quodam Sabino repetit; unde + _Valesius_, et postea _Valerius_, judice Pompon. Leg. II, D. de + orig. jur. n. 36. Conf. Spanhem. de U. et P. N. p. 60 et Heins. ad + Ovid. ex P. III, 2, 105. + + Is, cultam referens insigni nomine plebem, + Ausonios atavo ducebat consule fastus. 10 + + 9. Versus, qui nimio doctrinæ ostentandæ studio debetur. + 10. Sensum huj. vers. non percepit Ern. qui eum ita interpretatur + «in fastis Rom. post avum consul inscriptus, seu in annalibus Rom. + illius nepos denominatus; quam formulam luculentius elatam vid. ap. + Hor. Od. III, 4, 5.» _atavo consule_, uno ex majoribus, Valerio + Publicola; Volesi f. et Bruti collega; _atav._ non propr. dicitur: + nam Valerius noster non quinto, sed nono gradu primi Publicolæ domum + contingebat. + --_fastus Ausonios_, annales Rom. + --_ducebat_, incipiebat, h. ejus nomen in principio fastorum inter + primos Consules legebatur. Sic fere _ducere orationem_, _causam_, + etc. dicitur. Durior videtur Schmid. explicatio «longam seriem + majorum habebat, qui fuerant Consules.» + + 9. _Insculptum_ Ox. + 10. _fastus_, non _fasces_, Ox. Put. et a m. pr. Tell. _Fastus_ et + _fastos_ recte dici monent Bentl. et Jani ad Horat. Od. III, 17, + iv; IV, 14, iv, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Fast. + I, 11, ad Claud. Cons. Honor. IV, 155, et Cons. Mall. Theod. v. 2; + Gronov. ad Senec. Consol. ad Polib. c. 33; Scalig. Emend. Temp. + p. 501; Priscian. Gramm. VI, p.m. 197 al. + + Hos ut depositis portum contingere velis + Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus, + Jam medio seram bello poscentia pacem, + Ductorisque simul conceptas foedere poenas; + Ocius armatas passim per litora turmas 15 + Ostentare jubet minitantia signa, recensque + Perfusos clipeos, et tela rubentia cæde. + «Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat, + Tyrrhenæ clangore tubæ, gemituque cadentum. + + 11. Conf. Liv. XXI, 9. + --_depositis_, deductis, contractis, _velis_, +histia steilantes+, + ut remis in portum ageretur navis. + 14. _conceptas_, verbis conceptis inter pacis conditiones relatas. + 18. _strepere omnia clangore tubæ_ pro, clangorem tubæ ubivis + strepere, resonare, ut ap. Virg. Æn. VI, 709. + 19. _tuba Tyrrhena_, +salpinx Turrhênê+ pro + +Turrhênikê+, a Tyrrhenis, h. Tuscis, seu Etruscis, inventa. Conf. + ad V, 12 sq., VIII, 488; Cerda ad Virg. Æn. VIII, 526; et Diodor. + V, 40. + + 17. _Perfossos_ malebat D. Heins. _Pertusos_ N. Heins., refragg. + Dausq. et Drak., qui voc. _cæde_ tam ad _perfusos_, quam ad + _rubentia_ referunt. + 19. _Tyrrheno c. t._, ut ap. Virg. Æn. VIII, 526, et Stat. Th. + III, 650, suspicari possis, quia et doctius est, et aures minus + obfendit. Sed vid. ad I, 123. + + Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis 20 + Festinent: notum, quid cæde calentibus armis, + Quantum iræ liceat, motusve quid audeat ensis.» + Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi, + Converso Tyrios petierunt remige Patres. + + 20. _relegant pontum_, ut simpl. _legere æquora_, etc. v. Bentl. ad + Hor. Od. I, xxxiv, 5. + 23. _inhospita litora_, quia ab iis _repellebantur_ legati. + 24. _Converso petierunt remige_, h. navi Carthaginem. Male +prumnan + krousamenoi+ explicabat Scalig. ad Manil. V, 38; ut nautæ mutato + situ, navem aversam in puppim inpulerint, non, ut antea, in proram. + Hæc refutarunt a Drak. laudati Gronov. Obss. IV, 26; Scheffer. Mil. + Nav. III, 4, et Salmas. Ep. 113 et 114. + --Eodem modo Virg. Æn. XI, 713 _conversas habenas_ pro equo dixit; + Ern. + + Hic alto Poenus fundentem vela carinam 25 + Incessens dextra; «Nostrum, pro Jupiter! inquit, + Nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis. + Heu! cæcæ mentes, tumefactaque corda secundis! + Armatum Hannibalem poenæ petit inpia tellus. + + 25. Egregia et adfectus plena oratio viri irati, suæque virtutis + sibi conscii. + --_fundentem_, solventem, expandentem. + 26. _Incessens dextra_, persequens, h. dextram intendens ad navem, + ut milites in eam oculos converterent; qui minantis et irati gestus + est. + 27. _Nostrum_ +enargôs+ repetitur, ut passim alia verba. Drak. + laudat inf. v. 302, 531; XV, 362; Virg. Æn. VIII, 84; Lucan. I, 203; + Stat. Th. III, 62; Heins. ad Claud. in Rufin. II, 402; Bentl. ad + Horat. Od. III, xxiv, 25; et Gronov. Diatr. Stat. cap. 20. + 29. _poenæ petit_, ut mox _deposce_ sc. in poenam. Conf. ad I, 677. + --_Hannibalem_ +deinôs+ pro _me_. Drakenb. comparat XII, 198; + Virg. Æn. V, 194; Ovid. Met. VII, 11; Lucan. I, 202; Senec. Thyest. + 180; ubi vid. Gronov. + + 26. Hunc versum e c. Col. restituere Carrio et Modius, extruso + alio, _Insequitur, verbis amens trepidantia castra_, quem Nicander + in ejus locum substituerat, ut loco mutilo mederetur: nam priscæ + edd. neutrum agnoscunt. + + Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri 30 + Ante exspectatum; portisque focisque timebis, + Quæ nunc externos defendis, Roma, Penates. + Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa + Scandatis licet, et celsam migretis in arcem, + Nullo jam capti vitam pensabitis auro.» 35 + + 31. _Ante exspectatum_, ut ap. Virg. Georg. III, 348 (ubi vid. + Intpp.) et Ovid. Met. IV, 789; VIII, 5; Drak. + --_portisque_, etc. Tuæ urbi timebis, o Roma, quæ nunc peregrinam + Saguntum defendis. + 33. Licet iterum in Capitolium, confugiatis, ut olim, quum Galli + Senones in urbe essent; nullo tamen captivi _auro vitam pensabitis_, + h. auro penso, ut tum temporis, redimetis, ut XII, 428; Confer ad + lib. I, vers. 624. + + 29. _petis_ malebat N. Heins. cui sequentia favent. + + Incensi dictis animi, et furor additus armis; + Conditur extemplo telorum nubibus æther, + Et densa resonant saxorum grandine turres. + Ardor agit, provecta queat dum cernere muros, + Inque oculis profugæ Martem exercere carinæ. 40 + + 36. _furor additus_, verba Virg. Æn. II, 355. + --_armis_, armatis. + 37. _telorum nubibus_, vid. ad I, 311. + 39. _Ardor agit_, (ut ap. Virg. Æn. VII, 293.) incitat Poenos, + _exercere M._, ad obpugnationem strenue continuandam. + --_provecta_ sc. carina: quod verbum ex vers. seq. repetendum + monent Drakenborch ad h.l. et Gronovius in Gustu ad Stat. Thebaid. + lib. I, vers. 112. + + 39, 40. Hi versus transponendi, auctore N. Heins. Post _muros_ + hunc versum, _Navis: festinantque ruuntque ante ora suorum_, aut + alium ejusmodi excidisse putabat Dausq. Sed vid. not. + + Ipse autem incensas promissa piacula turmas + Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor, + Ac repetens questus furibundo personat ore: + «Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas + Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus. 45 + + 41. Ipse Hannibal ab incensis militibus promissam flagitat ultionem, + et vulnus, adverso femori in obpugnatione urbis inflictum, nudat, ut + animi eorum benevolentiæ misericordiæque sensu adficiantur. + --_piacula_, ultionem ducis sui poenasque a Romanis petendas. + --_promissa_, quod v. 36 satis innuitur. Et quis poetam ad + annalium formulam et subtilitatem exiget? + --Ernesti V. Cl. non persuasit mihi hanc explicationem: «Oratio + Hannibalis, callida quadam ironia se ipsum foederis rupti _piaculum_ + Romanis obferentis, atque ita, nudato insuper vulnere, quod nuper + adceperat, milites ad odium Rom. suique commiserationem incitaturi, + a Silio ficta est et nititur ipsis H. verbis v. 29, 31. Ergo + _promissa piacula_, h.e. poenam Romanis a se ipso promissam, + _milites flagitat_, dum postulat ab iis, ut id promissum ipsi + exsequantur, seque Romanis, ut hi volebant, tradant, quo pertinent + verba seq. vss. 47, 48. Ut igitur milites acrius sentiant + iniquitatem Hannibalis hostibus tradendi, irasque majores adversus + Romanos concipiant (v. 54, 55.), his veluti +technais+ utitur, + vulnus ostentans, virtutis suæ documentum, et Romanos victores + adpellans.» + 44. Orationem gravissimis adfectibus insurgere, ecquis est qui non + sentiat? + --_Poscimur_, poscor ad poenam, ut _flagitor_. + --_catenas_ quasi _ostentat_, præclare, quoniam ducem ipsum in + poenam foederis rupti deposcebat. + 45. _domini_, dominici, dominantis, superbi, ut nostrum _herrisch_, + _gebieterisch_, et +kurios+ pro +kuriakos+. Sic hasta, manus, mensa, + terra _domina_, quibus obponuntur _famulæ_ aquæ, manus etc. Confer + ad I, 173; Heins. ad Ovid. Epist. II, 74; III, 100, et Fastor. + I, 286. + --_vocat_ in jus, et ad rationem reddendam. + + Si tædet coepti, culpandave movimus arma, + Ausoniam ponto propere revocate carinam; + Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra. + Nam cur, Eoi deductus origine Beli, + Tot Libyæ populis, tot circumfusus Hiberis, 50 + Servitium perferre negem? Rhoeteius imo + Inperet æternum, et populis seclisque propaget + Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus.» + + 49. _Eoi_, orientalis regis, _Beli_. Conf. I, 73 et 87. + 51. _Rhoeteius_, Romanus. Vid. ad I, 115. + 53. _tremere_ aliquid, ut VIII, 60; XVI, 666. V. Burm. ad Val. Fl. + V, 520; Heins. ad Claud. in Rufin. II, 125. + + 48. _evincta_ Col. ut inf. v. 341, et ap. Virg. Æ. V, 269, 365, + 494, 774; VIII, 286; Tibull. I, 7, vi; Vulgg. _en vincta_; alii + _et vincta_, _victa_, _vita_. + 51. _præferre_ R. 3; Parm. Marsi Veneta, Junt et al. + 52. _æternum Imperet_, _et_ Col. et Ox., unde _Æternum imperitet + populis_ recte, opinor, emend. N. Heins., quod et probavit Drak., + et recepit Lefeb. _seclisque_ Col. Ox. R. 3; Parm. quod ad + diuturnitatem, ut +to+ _populis_ ad magnitudinem imperii spectat. + Vulgo _sedisque_, solemni librarr. incuria, qua, literas _cl_ + sæpius in _d_ coaluisse, et contra literam _d_ in _cl_ divisam + esse, exemplis docet Drak. + 53. _Regna_ e c. Col. restituere Modius, N. Heins. et Drak., non + improbb. Dausq. Cell. et Lefeb., qui vulgatam lect. _Signa_ + servarunt, h. exercitum victorem, arma victricia late proferat. + + Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt + In stirpem Æneadum, ac stimulant clamoribus iras. 55 + + 54. Nota est superstitio veterum, qui, quum aliquid mali omnis + adcidisset, aut dictum esset, ejus eventum hostibus inprecari, et + formula, _omen Dii auertant_, uti solebant. Cf. ad v. 377. Casaub. + ad Theophr. +peri deisidaim.+ p.m. 212; Heyne ad Tibull. III, + iv, 1; ad Virg. Georg. III, 513, et, quos Drak. citavit, Daniel. + proph. IV, 16, Ovid. Amor. III, ii, 16; Art. Am. III, 247; Met. + VI, 212; Fast. III, 494; Broukh. ad Prop. III, vi, 20. + ["v. 377" recte v. 380] + + + 54. _omina_, non _omnia_, scripti et priscæ quædam edd. + + + Discinctos inter Libyas populosque bilingues, + Marmaricis audax in bella Oenotria signis + Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbæ. + + 56. Ad Asbyten Silius transtulit multa ex iis, quæ de Camilla + memorat Virg. Æn. VII, 803 sqq. et XI, 552 sqq. + --_Discincti_ propr. dicuntur, qui veste laxiore, aut fluente + utuntur, et hinc, qui negligenter, molliter et luxuriose vivunt. + Silio h.l. præivit Virgilius Æneid. VIII, 724; ubi Cel. Heyne + dubitat, an is proprius Afrorum habitus fuerit. Sed inf. certe + III, 236, Afris, etiam pugnantibus, _sinus cingere inadsuetum_ + fuisse, poeta memorat, et Liv. XXXIV, 11, _Nomadum discinctus + eques_, ut Auson. Grat. Act. c. 14, _discincta Carthago_ dicitur. + --_bilingues_, ut ap. Virg. Æn. I, 661; +diglôssos+, vel + +diptuchos glôssa+ ap. Eurip. Troad. v. 286; german. _zweyzüngig_. + _Poenus bisulcilingua_ ap. Plaut. Poen. V, 2, 74. Alia exempla vid. + ap. Drak. ad XVI, 157. + 57. _Marmarica_, inter Cyrenaicam et Ægyptum, contra Cretam, hodie + _Barca_. + 58. _Garamantis Iarbæ_ conf. ad I, 414 et seqq. et Virgilii Æneid. + lib. IV. vers. 198 et seqq. quem locum Silius hic ante oculos + habuit. + + 56. _Libyas_ Col. _Libyes_ Ox. _Libycas_ Put. Vulgo _Libycos_. + Vid. ad I, 189. + 58. _Hasbytæ_, _Hasbitæ_ aberrat. Nomen illud Drak. deductum putat + ab _Asbytis_, Libyæ populo, qui +Asbutai+ dicuntur Ptol. IV, 4, + sed +Asbustai+ Herodot. IV, 170. Steph., Prisciano in Perieg. + v. 195; Dionys. v. 211; ap. Tzetz. in Lycophr. p. 122; et Plin. + V, 5; ed. Hard. cf. Intpp. ad Virg. Æn. XII, 362, et Salmas. + Exerc. Plin. p. 270. _Iarbæ_ Col. vid. ad I, 417, Vulgg. _Hyarbæ_, + et Drak. _Hiarbæ_. + + Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusæ, + Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes 60 + Battiadas late imperio sceptrisque regebat; + + 59. _Medusæ_ pater erat +Phorkun+, al. +Phorkos+ et +Phorkus+, unde + ipsa _Phorcynis_ dicitur. Poeta autem, quod alii jam observarunt, + h.l. expressit Lucan. IX, 624 seqq. quem vide, ut de Phorcydum et + Gorgonum genere, nominibus et sede, quam poetæ antiquiores in + extrema Occidente marisque Atlantici insula, seriores vero in terra + continente Libyæ iis adsignant, Heyne ad Apollod. I, 2, p. 24 sq.; + II, 4, p. 295, 305; et Comment. de Theog. Hesiodi, p. 142 sq. it. + Cl. Hermanni Mythol. Hom. et Hes. p. 38 et 401. + --_antra Medusæ_ conf. X, 174; et Ovid. Met. IV, 771 sqq. + 60. _Macæ_, +hoi Makai+, populus Syrticus. Conf. III, 275; IX, 11; + Plin. V, 5. + --_Cinyphius_, al. _Cinyps_, +Kinuphos+ et +Kinups+, Libyæ fl., + fertilibus, qui adjacent, agris celebratus, inter duas Syrtes per + Macas in majorem _Syrtin_ (_il Golfo di Sidra_) influit, et nunc + _Wadi-Quaham_ dicitur. Conf. III, 275: _d'Anville Geogr. Anc. III_, + p. 71; _Mémoires de l'Acad. des Inscr._, T. XXVI, p. 78; Herodot. + IV, 175 et 198. + 61. _Battiadas_, Cyrenæos, ut III, 253, et +Battiadai+ ap. Pind. + Pyth. V, 73, et Callim. H. in Apoll. v. 96. Hinc et Callimachus + passim _Battiades_ dicitur, vel quia a Batto originem ducebat. + V. Burm. ad Ovid. Amor. I, xv, 13. + --_iniquo sole_, nimio æstu, ut ap. Virg. Æn. VII, 227. _iniqua_ + dicuntur ea omnia, quæ nimis, vel parva, vel magna sunt. Ager autem + Cyrenarum, etsi in desertioribus Libyæ locis situs, propter + fertilitatem, quam potissimum fontibus debet, prædicatur. Vid. + Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 65. Ceterum _Cyrene_ et mox + _Barce_ per +prolêpsin+ h.l. sed exemplo Virg. Æ. IV, 43 (ubi vid. + Heyne) nominantur; nam Battus ejusque nepotes, harum urbium + conditores, longo tempore post Iarbam vixere. Conf. ad I, 628, et + VV. DD. ad Herodot. IV, 160. + + 59. _arva Medusæ_ suspicari possis coll. Lucan. IX, 626. Sed et + vulgata bene se habet. Vid. not. _arva Medusæ_ pro _antra_ etiam + conj. Schrader in observatt. p. 26, 27, quoniam voces illæ passim + confundantur, (vid. Burm. ad Lucan. VI, 408) et sic Hammonis filio + præclarius imperium reddatur. + 60. _iniquo sole_ Junt. Ald. Gryph. Antwerp. al. _i. a sole_ Med. + Vulgatam lect. tuetur Drak. coll. Terent. Andr. I, 5, 33, et Cic. + pro Cluent. c. ult. ubi vid. VV. DD. + + Cui patrius Nasamon, æternumque arida Barce, + Cui nemora Autololum, atque infidæ litora Syrtis + Parebant, nullaque levis Gætulus habena. + + 62. _Nasamon_ vid. ad I, 408. + --_patrius_, ejusdem patriæ, circa lucos Hammanis in Marmarica, + quem vulgarem errorem geograph. notat Cellar. ad Curt. lib. IV, 7, + 19. + --_Barce_ urbs mediterr. Cyrenaicæ, et etiamnunc caput regni + Barcani, inde denominati, quod inter Ægyptum regnumque Tunetanum + litori prætenditur. + --_arida_ cf. III, 251; Virg. Æ. IV, 42; Claud. bell. Gild. + v. 160. Tota regio Barcana soli asperitate et siccitate sterilis, + latrociniisque infesta est. + 63. _Autololes_, populus Mauritaniæ Tingitanæ et Gætuliæ ad montem + Atlantem oramque maris Atlantici. Cf. III, 306 seq., XI, 192, Plin. + V, 1, 2. + --_infidæ_, latrociniis et naufragiis infestæ. + 64. _Gætulus levis_, agilis ad cursum et ad equos regendos _nulla + habena_. Vid. ad I, 215. An _levis_ est vagus et palans, more + Nomadum, et _habena_ h.l. imperium? Gætuli certe, ut verbis Sallust. + Bell. Jug. c. 18 utar, neque moribus, neque lege aut imperio + cujusquam regebantur: vagi, palantes, etc. Sed alterum magis h.l. + convenit. + + 64. _Getulus_ quidam. Male! Gr. +Gaitouloi+. + + Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha, 65 + Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat, + Et sua fatidico repetebat nomina luco. + + 65. _is_, Iarbas, et mox _regina_ Asbyte. + --_fundari_ et _fulciri_ familia dicitur, uxore ducta liberisque + ex ea susceptis, quibus mortuis +domos hêmitelês+ Il. II, 701. + Filii patrum +sthenos+, vel +stuloi oikôn+ ap. Eurip. in Taur. + v. 57; Troad. 570; al. conf. Burm. et Weitz. ad Val. Fl. I, 721; + VI, 689; et quos Drak. laudat, Stat. Silv. IV, vii, 30; Auct. + Octaviæ v. 532; Prop. IV, ii, 69; Appul. Met. VII, p. 136; ubi v. + Pric. (et p. 350); Virg. Æn. XII, 59. + --_nympha Tritonide_, h. Tritonidis paludis et fl. prope Syrtim + minorem. Conf. Virg. Æn. IV, 198. Cellarius suspicabatur, Silium + adlusisse ad Amazonidas Afras, quas circa hunc lacum habitasse + tradit Diodor. III, 53. + 66. _proavum_ si proprie dixit poeta, vel _proles_ v. 58 non filia, + sed neptis est, vel avi materni pater innuitur, ut Asbyte tam + paternum, quam maternum genus a Jove fingatur duxisse, quod ad + summam ejus nobilitatem valeret. + + 67. Vereor, ut hic versus sit a Silii manu; languet certe et + versus præc. sententiam repetit. + + Hæc ignara viri, vacuoque adsueta cubili, + Venatu et silvis primos defenderat annos: + Non calathis mollita manus, operatave fuso, 70 + Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta + Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat. + + 68. Conf. Virg. Æn. VII, 805 sq. Pind. Pyth. IX, 33 seq. + --_ignara_, expers, _viri_, ut ap. Hor. Epist. II, i, 132; +andra + ou ginôskô+ Luc. I, 34. Musæi locutionem +gamôn adidaktos+ cf. + D. Heins. + 70. _mollita_, mollis facta, vel effeminata _calathis_ flectendis, + vel lana trahenda et facienda. Conf. Virg. l.c. + --_operari_, operam dare, v.c. textis, Musis, sacris, etc. Cf. + v. 674; Heyne ad Tibull. II, i, 65; iii, 36; Bentl. ad Horat. Od. + III, xiv, 6. + 71. _Dictynna_ prop. Britomartis, Nympha et Dianæ socia, h.l. ipsa + Diana. Vid. Heyne Exc. ad Virg. Cir. v. 200, et Spanhem. ad Callim. + H. in Dian. v. 190, 197, 205. + --_planta_, calcaribus, _inpellere_, ut _p. fodere_ VI, 212; + VII, 67; VIII, 556; Virg. Æn. VI, 882. + 72. _stravisse_,+aoristôs+. + + 69. Vulgg. _assueverat_, quod primus Nicand. ap. Junt. dedit, + verbo perperam ex v. præc. repetito: _defenderat_ scripti et + priscæ edd. quod Cellar. exponit, quasi transmittendo et + transigendo arcuerat; et Drak., venatu defenderat virginitatem ab + illecebris procorum. Sed _defendere_ vitam est forte id. qd. + tueri, h. servare, tolerare eam. N. Heins. conf. v. 673 hujus + libri qui tamen ad sententiam h.l. expediendam nihil omnino valet. + Idem conji. _exegerat_. Propius ad literarum ductum accedit + emendatio Burm. _impenderat_; proxime vero, quod reposuit Lefeb. + _dependerat_, h. impenderat, ut ap. Lucan. X, 80: Conf. idem + VIII, 100, et Colum. IV, vii, 22; X, i, 20. Sed utrumque cum + tertio casu jungi solet. Fortassis _deferverat_ +kata+ _annos_, + vel _duraverat_, vel _diffuderat_, et, nescio quid, scripsit + poeta: _extenderat_ suspic. Schmid. coll. v. 103. Sed ibi est + longius tolerare, ut v. 524; III, 96 et al. + 70. _molita_ Tell. R. 3. Ben. Ald., non improb. Lefeb. si legatur, + _non calathos molita manu_. + + Quales Threiciæ Rhodopen Pangæaque lustrant + Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant + Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getæque, 75 + Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis. + + 73. Comparatio petita ex Virg. Æn. I, 316 sq. et XI, 659 sq. ipsa + autem Thraciæ, cujus montes populique h.l. recensentur, descriptio + ex ejusd. Georg. IV, 461 seqq. conf. inf. VIII, 428 seq. + --_Threiciæ_ (+Thrêikiai+, ex forma Ion. +Thrêix+ pro +Thrax+) sc. + virgines, vel Amazones, quæ cur _Thraciæ_ dicantur, docet Heyne ad + Virg. Æ. XI, 659. + 74. _cursuque fatigant_ v. Heyne ad Virg. Æn. VII, 807: _fatigare_, + fatim agere, sæpius tractare, exercere, frequentare (vid. ad I, 63 + et 675.) v.c. _amnem remis_, h. crebro movere _silvas venatu_, + sæpius pererrare, ap. Virg. Æn. VIII, 94, et IX, 605; ad quæ loca + vid. Heyne. Sic _cursu Hebrum_, maximum Thræciæ, quæ hiemis sedes + est, flumen, glacie scil. adstrictum, _fatigare_ significat, cursu + eum frequenter transmittere. Conf. Hor. Epist. I, iii, 3, et, quos + Lefeb. jam laudavit, Virg. Æn. XI, 660, _Amazones flumina + Thermodontis pulsant_, et Martial. VII, 6, _Et ungularum pulsibus + calens Ister_. Hæc ratio linguæ convenientior videtur, quam si + _cursu fatigare_ simpl. pro cursu vincere, superare, accipias. + Conf. tamen Virg. Æn. V, 253, et inpr. Æn. I, 317 _volucrem fuga + prævertitur Hebrum_, quæ lectio nostro forte loco firmari potest. + Vid. ibi Heyne. + 75. _Hebrum... fatigant_, Schmid. interpretatur campos Hebro + adjacentes ut _arare fluvium_, et similia, quæ illustrat Burmannus + ad Grat. Cyn. 314 + --_innupta manus_: «Amazones cum contemtu virorum se tuentur.» + Justin. loco class. II, 4. +Amazonas antianeiras+ Hom. Il. III, + 189; VI, 186; Ernesti: sed Homerus alio sensu eas ita dicit; eo, + quo Virg. Æneid. lib. I, 493, _audetque viris concurrere virgo_. + --_Spreti Ciconesque_, etc. pro, quæ spernunt connubia et + consuetudinem Thracum. + --_Cicones_, Thraciæ populus prope _Hebrum_ fl., qui nunc + _Marizza_ dicitur. + --_Getæ_ Thracibus adnumerantur exemplo Virg. Ge. III, 462 et + IV, 463; ad quæ loca vid. Heyne et Voss. + 76. _domus_ conf. ad I, 572. + --_Rhesi domus_ v. Heyne ad Virg. Ge. IV, 461 et Æn. I, 469. + --_lunatis armis_, h. peltis, scutis parvis, Amazonum inprimis, + quæ formam mediæ, vel corniculatæ lunæ referebant. Cf. Virg. Æn. + I, 490; XI, 663; Senec. Hippol. v. 400; Lips. Mil. Rom. III, 1 et 2, + et loc. class., a Drak. adpositum, Quint. Cal. I, 146 sq. + + 75. _Hæmum_, Thraciæ montem, pro _Hebrum_, substituendum censebant + Burm. et Drak. coll. Claud. de laud. Stilic. III, 307, 308, quia + nemo per flumina currit. Non male: sed vulgata quoque lectio + defendi potest. Si quid tamen mutandum, scriberem _cursuque + fatigant Eurum_ (vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 317.), vel _pulsuque + fatigant_. Vid. not. _Geræque_ quidam codd., teste et prob. + Dausq., qui Geras sibi non nescios dicit, sed forte cum _Gerrhis_ + eos confudit, quod et suspicatur Drak. + + + Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem + Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci + Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine lævam + Thermodontiaca munita in prælia pelta, 80 + Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem. + + 78. De _Hesperidibus_ vid. ad I, 431. + --_donum Hesperidibus_ est aurea fascia, seu reticulum, ab Hesp. + adceptum: poetam autem puto cogitasse de aureis pomis in hortis + Hesperidum crescentibus, qui quum siti essent in finibus Mauretaniæ, + obvia fictionis illius occasio fuit, inpr. Silio, qui his + adlusionibus e longinquo repetitis delectatur; Ern. _nodo_ omnino + legendum putabat etiam Withof. + --_dextrum_ +kata+ _latus_, mammam, _nuda Marti_, ad pugnam, ut eo + expeditius pugnaret. Cf. VV. DD. ad Virg. Æ. I, 492, et Heyne ad Æ. + XI, 649; cujus explicatio nostro quoque loco comprobatur. + 79. _tegmine_, pelta, quæ lævum latus tegebat. + 80. _Thermodontiaca_, Amazonia. Vid. ll. cc. in var. lect. + 81. _Fumantem_, ut VIII, 282. Cf. Virg. Ge. III, 107 et Hor. Od. I, + i, 4. + + 78. _dono crinem_, non _crinem dono_, Col. _nodo_ conji. D. Heins. + probb. N. Heins. Drak. (qui speciem Amazonæ, crinibus nodatis + ornatæ, ex Gronov. Thes. Antt. Gr. T. I, exibuit) et Lefeb. qui + +to+ _nodo_ recepit, coll. Virg. Æn. IV, 138, et Senec. Hipp. + v. 399, ut adeo Hasbyte eodem, quo Hesperides, modo crines _nodo_, + h. in nodum _religaverit_, retro collegerit; vel religaverit nodo, + h. retiolo aureo, +krôbulô+ Hesperidum, quem fortasse ab ipsis + dono acceperit. Si posterius verum est, non est quod vulgatam + lect. sollicitemus; si prius, vox _Hesperidum_ importuna est, et + crediderim fere, poetam _H. modo_, vel, præeunte Virg. Æn. I, 320, + _Harpalyces modoque_, vel _nodoque sinum_ scripsisse: etsi ad + morem Hesperidum, crines in nodum cogendi, Silius etiam inf. + III, 284 respexisse videtur, et, si vel maxime ignotus est, locus + tamen noster non majore interpolationis suspicione laborat, quam + similis Horat. Od. II, 11, extr. ubi vid. Bentl. et Jani. + 79. _fulgentem_, non _fulgenti_, Col. et Ox. _lævam_, non _lævum_ + Col. + 80. _Thermodontiaca_, non _Thermodoontiaca_, Put. +Thermôdôn+, + +ontos+, dicitur Ponti fl. qui Ponto Euxino miscetur. Conf. + VIII, 433, et, quos Drak. laudat, Stat. Silv. I, 6, 56. Intpp. ad + Virg. Æn. XI, 659; ad Prop. III, 12, (al. 13) 16; Heins. ad Claud. + de R. P. II, 66; ad Ovid. Met. II, 249. Add. Intpp. ad Val. Fl. + IV, 601 et al. + + Pars comitum bijugo curru, pars cætera dorso + Fertur equi; nec non Veneris jam foedera passæ + Reginam cingunt: sed virgine densior ala est. + Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos 85 + Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo, + Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras + Spicula contorquens summa ponebat in arce. + + 84. _virgine densior ala est_, quædam mulieres, quæ Asbyten + comitabantur, etiam nuptæ erant, sed major pars virgines. Male intp. + quidam «major pars virginum equo merebat.» + 85. _mapalia_ h.l. sunt forte vici et pagi, qui ex mapalibus + constant, ut ap. Sallust. b. Jug. c. 18 et 46. De _mapalibus_, + tuguriis Nomadum, Hamaxobiorum, quæ plaustris inponnunt, v. Heyne ad + Virg. Ge. III, 340, et Æn. I, 421. + --_longa_, longinqua, remota. + 87. _Dum tumulum propinquum_ arci Sagunt. circumequitat, unde _gyri_ + efficiuntur: nam _campum sequitur_ (ut apud Virg. Æn. II, 737, + v. 629), qui in ipso campo progreditur eumque emetitur; Ern. Vid. + var. lect. + + 86. _tumuloque propinquum_ conj. Best, et recepit Lefeb. prob. + Drak., ut sensus sit: dum, equos in gyrum flectens, _sequitur_, + h. petit (ut I, 141; Virg. Æn. V, 629; Ovid. Epist. VII, 10, et + Fast. VI, 109; Cic. ad Att. X, 18 ubi vid. Græv.) campos colli, in + quo Saguntus condita, propinquos. Non male: at, qui in campo sunt, + tela in urbem alte sitam frustra mittere videntur. _Dum secat in + gyros campum_ emend. N. Heins. coll. inf. v. 171. Sed vulgatam + forte lectionem non male ita expedias: Electissimum + pulcherrimumque equitatum Asbyte ipsa ante prima signa ducit, et, + dum in campo circa urbem longius procedit, (vel in campo _viam_, + seu _iter sequitur_, ut ap. Ovid. Pont. I, 4, 38; II, 10, 18; + Virg. Æn. II, 737) collem, vel tumulum, (+tumbon+, ut ap. Virg. + Æn. XI, 849 sq.) urbi propinquum, conspicit et occupat, unde + jacula in superiores urbis, celli inpositæ, partes mittit. + + + Hanc, hasta toties intrantem moenia, Mopsus + Non tulit, et celsis senior Gortynia muris 90 + Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras + Dirigit aligero letalia vulnera ferro. + + 90. _Gortinia Tela_, h. Cretica: nam Gortyna, seu Gortynæ (nunc + _Gurtina_) urbs Cretæ (_Candiæ_) ex qua insula Mopsus Saguntum + venerat. Conf. mox v. 101. Epitheton simpl. ornat, ut _harundo + Cydonea_ X, 261, et _Dictæa_ XIII, 184; XV, 634. Cydon, vel Cydonia + (hod. Canea) urbs, et Dicte mons Cretæ. +Luktion+, seu +Luttion + aemma+ ap. Callim. H. in Apoll. v. 33; ubi vid. Spanhem. Poetæ a + præstantiore aliquo genere epitheta repetere solent: Cretenses autem + nobilissimi olim sagittarii fuere, quorum hinc ope Romani sæpius usi + sunt, Cretaque abundabat canna, sagittis aptissima. + 91. _fugat_, jacit, _sonante nervo_. +Linxe bios, neurê de meg' + iachen+, Hom. Il. IV, 125. + 92. _Dirigit vulnera_, h. sagittam, vulneris infligendi causa, ut + ap. Sen. Herc. Oet. v. 159; Virg. Æn. X, 140; XI, 654; XII, 490. + Conf. ad I, 397. + --_aligero ferro_, ut +pteroentes oïstoi, ia pteroenta+. Conf. + v. 95. + + 92. _Deligit_ Col. unde _Derigit_ suspic. Drak., quod Lef. edidit, + ut sit pro, mittit e muris, non id. qd. _dirigit_, quæ verba + communiter olim usurpata putabat Drak. ad IV, 676. Ego potius + crediderim, verbum _derigere_ soli librarr. fraudi et incuriæ + deberi. Conf. ad IV, 540; VI, 228; IX, 583; Virg. Ge. II, 281; Æn, + I, 401, et loca in notis laudata. + + Cres erat, ærisonis Curetum advectus ab antris, + Dictæos agitare puer levioribus annis + Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus. 95 + + 93. _Curetum_, de quibus vid. loc. class. Strab. X, p. 310, 326, al. + p. 465 seq. Conf. Heyne ad Apollod. p. 15, 16. Spanhem ad Callim. + H. in Jov. v. 52, 53. + --_antris_, antro Dictæo. + --_ærisonis_, +chalkophônois+, +chalkoktupois+, propter +Knôssia + orchêmata+, vel +purrhichên+ et +enoplion+, quam saltationem armatam + invenisse, et nato quoque Jove instituisse feruntur. Vid. Spanhem. + l.c. + 94. _agitare saltus_ (propr. feras in iis v.c. ap. Virg. Æn. + IX, 686) ut _fatigare_ dixit Virg. Æn. IX, 605. + + 94. _armis_ malebat N. Heins. suffrag. Drak. Non male: certe + vulgata friget. + + Ille vagam cælo demisit sæpe volucrem, + Ille procul campo linquentem retia cervum + Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu + Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus. + Nec se tum pharetra jactavit justius ulla, 100 + Eois quamquam certet Gortyna sagittis. + + 96. Innuitur dexteritas et impetus, quo telum emittitur. Gron. + Diatr. Stat. c. 16, v. 98 per hypallagen interpretatur: ante rueret + fera incauta sub inopino ictu. Sed _incautum_ h.l. et ap. Lucan. + IV, 719 non modo eum dici, qui sibi non caveat, sed etiam, qui non + caveatur, putant Barth. Adv. XXXV, 3, et Drak. ad h.l. ubi multis + exemplis probat, plura adjectiva, quæ vim activam habeant, v.c. + _nescius_, _ignarus_, _dubius_, _incredulus_, _surdus_, _cæcus_, + _infestus_, passive, et contra _ignotus_, _notus_, _suspectus_, + _innocuus_ et alia active sumi. Conf. quos laudat VV. DD. ad Phædr. + I, 11, et ad Gell. IX, 12; Gronov. ad Sen. Oed. v. 1; Boxhorn. ad + Plaut. Rud. I, v, 17; Heins. ad Ovid. Met. VII, 672; Hottom. ad Cic. + Verr. I, 7; Pric. ad Appul. Med. IX, p. 190; Æmil. Port. in Lex. + Ion. Vid. +Akritos+ et al. Add. Intpp. Tac. Ann. I, 50, et Cort. ad + Sallust. b. Jug. c. 49, 5. + [99.] _poneret_, deponeret, finiret. + 100. Nec ullus Cretensium Mopso tum arte jaculandi antecellebat. + 101. _Eois certet sagittis_, de arte sagittandi contendat cum + Orientalibus, forte Parthis. Cf. Virg. Æn. XII, 858, et Lucan. + VIII, 300, 311. + + 96. _dimisit_ Put. et Parm. _divisit_ (h. jaculo transfixit, ut + +edaïxe+ Hom. Il. XXI, 147, et +bale messên+ Il. XXIII, 875) + R. 3, et Med. quod probavit N. Heins. ad Claud. in Rufin. II, 25, + et recepere Cell. et Drak. qui posterior _demittere_ de eo tantum + dici posse existimabat, qui in loco superiori ipse est et in + inferiorem mittit; quo sensu _fundæ_ VIII, 526, vel tela aliaque + avem cælo demittere dicantur, non autem homo, qui tela jaculatur. + Sed vid. Val. Fl. I, 94. Similiter _dejicere_ dixit Virg. Æn. + V, 542 et XI, 580, unde _dejecit_ h.l. emend. N. Heins., quod ne + ipsi quidem Drak. displicuit, cui nec Burm. conj. _defixit_ + spernenda videbatur. Nos vulgatam lectionem servavimus cum Lefeb. + et Schmidio, qui posterior monet, fundam et tela non semper ave + esse superiora, et hominem semper aliquo instrumento uti, quo quid + dejiciat, adeoque funda, seu telis avem demittere posse. + 98. _rueratque_, vel _ruere atque_, h. ruebat, maluerit N. Heins. + 99. _in cantu_ R. 2, unde _fera, incautus... arcus_, h. a quo non + cavebatur, reposuit Lefeb. Non male, si _inopina s. i._ pro + _inopino s. i._ dictum acceperis. + + Verum ut opum levior venatu extendere vitam + Abnuit, atque artæ res exegere per æquor, + Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes + Intrarat miseram fato ducente Saguntum. 105 + Coryti fratrum ex humeris calamique paterni + Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela. + + 102. _levior opum_, ut contra _largus opum_. + 103. _artæ res_, ut _angustæ_ ap. Hor. Od. II, x, 21. + 104. _inglorius_ ut ap. Virg. Æn. XI, 793 ubi v. Heyne. + 106. _Cozytus_ in Gloss. ap. Reines. Inscr. p. 106; +thêkê dermatinê + belôn+, adeoque pharetra, ut ubivis fere ap. poetas, etsi propr. + arcuum, non sagittarum theca est, si fides habenda Schol. ad Hom. + Od. XXI, 54; Lutat. ad Stat. Th. IX, 730, et Serv. ad Virg. Æ. + X, 169; ubi vid. Heyne in V.L. + --_fratrum_, Dorylæ et Icari, filiorum Mopsi. Cf. v. 126 et 133 + sq. + 107. _tela_, arma, _Minoia_, Cretensia. + + 103. _artæ_, non _arctæ_, semper in Col. et optimis quibusque + codd. occurrit teste Drak. ad VII, 280, ubi laudat Pier. ad Virg. + Æ. I, 293; II, 146; Castal. ad Rutil. Itin. II, 20; Lambin. ad + Lucret. I, 71; Gronov. ad Senec. OEd. 277, et Broukh. ad Tibull. + I, 5, 53; Add. Stoeber. ad Manil. p. 525, et Ill. Harles. ad + Cellar. Orthogr. p. 180. + 104. _Merone_ ed. Lefeb. vitiose. Nomen ab ius. Nili in Æthiopia + ejusque urbe ductum. + 107. _chalybs_ et _calami_ sunt synonima, unde hic versus languet, + et vel plane ejiciendus videtur, vel _validusqae chalybs_, aut + simile quid legendum est, ut _chalybs_ sit ensis. + + Hic medius juvenum Massylæ gentis in agmen + Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu. + Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes 110 + Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittæ, + Inpubem malas, tam certæ obcurrere Lyxum + Fuderat, et plena tractabat bella pharetra. + + 108. _medius juvenum_, inter filios. + --_Massylæ gentis_ conf. ad I, 101. + [109.] _Cydoneo_ vid. ad v. 90, et conf. Virg. Ecl. X, 59, et Æ., + XII 858 ubi vid. Heyne. + 111. _levis_ penult. longa, propr. politus, +leios+, non asper + tactu; hinc mollis, tener, inberbis, inpubes. Cf. Tibull, I, + viii, 31, et Hor. Od. II, ii, 6, ubi vid. Jani. Drak. putat, Bagam + fingi inpilem, qui barbam sibi vellat exemplo mollium virorum, quod + et Cæsarem aliosque fecisse constat. + 112. _et Lyxum_, _inpubem_ +kata+ malas, ideoque + _indignum occurrere_ (græce pro, ut, vel qui occurreret) _sagittæ + tam certæ_, cujus ictus tam certus erat, quæ non fallebat et + aberrabat, adeoque digna erat, quæ virum fortiorem majoremque natu + interimeret. Cf. Virg. Æn. XI, 767; Hor. Od. I, xii, 23 al. +ious + aphuktous+ adpellat Sophocl. Phil. 105. Vid. Valcknar. ad Eurip. + Hipp. p. 317. + 113. _Fuderat_ humi, pro straverat, ut ap. Virg. Æ. I, 193, + +kechuntai+ Hom. Il. V, 141. + + 109. Vulgg. _Cydonæo_. + 110. _Garamum_ scripti et Med., a Garamantibus sic dictum. Vulgo + _Gravium_, prob. Dausq. Sed reliqua Afrorum nomina, Gravios vero + Hispaniæ populum esse (vid. I, 235.), monet Drak. _Granium_ Parm. + _Thyrum_, non _Tyrum_, scripti et priscæ edd. + 111. _Gisgonem_, non _Gisconem_, Put. et Med. _levemque_ a Gr. + +leios+, non _lævemque_, recte scribitur, judice Drak. _lævumque_ + scripti et Med. aliæque antt. edd., quæ lectio forte non + deserenda, nec cum N. Heins. in _sævumque_ mutanda. _Lævus_ et Gr. + +skaios+ propr. est sinister, et deinde, vel tardus, inperitus, + stupidus, +amathês+, vel infelix, ut III, 94, ubi vid. not. forte + et perversus, pravus, et hinc malus, inprobus, ut +skaios+, et + _sinister_. + 112. _Lyxum_ scripti et priscæ edd. Vulgg. _Lixum_, forte rectius + a Lixo, Africæ urbe. Vid. III, 258; V, 401. + + Tum, vultum intendens telumque in virginis ora, + Desertum non grata Jovem per vota vocabat. 115 + Namque ut fatiferos converti prospicit arcus, + Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe + Corpore præripuit letum, calamumque volantem, + Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu, + Et primæ ferrum a tergo videre sorores. 120 + + 114. _vultum intendens_, +tituskomenos+ D. Heins. + --_vultum intendens telumque_ ut ap. Virg. Æn. V, 508. + 115. _per vota vocabat_ ut _votis_, et _in vota_ ap. Virg. Ge. + I, 42. et Æ. V, 234, ubi v. Heyne. Frustra invocabat opem Jovis, ab + ipso contemti, quoniam Cretam, natale hujus Dei solum, deseruerat. + Conf. v. 141. Ita Cell. et Dausq. quem... nescio quare... nihil h.l. + vidisse pulabat N. Heins. ad Ov. Met. XIII, 707. Nil potius vidit + Barth. Adv. VI, 25, ubi intelligit Jovem desertum Hannibali ejusque + militiæ, ut sæpe _temeratus_ dicitur violato foedere; _per vota non + grata_, quia puella erat Asbyte, et Jupiter magnus mulierum amator. + 116. _converti_ scil. in Asbyten. + 117. Cf. XIII, 657. + --_insidiis_, ictui clandestino Mopsi. + --_Nasamontas_, vid. V.L. et ad I, 408. + 118. _letum_ reginæ intentatum _præripuit_, telum suo corpore + recipiens. + + 117. _Nasamonias Harpe_ Col. et Parm. ne improb. quidem Dausq. Est + græca forma, qua ab adjectivis gentilibus, in _ius_ desinentibus, + alia et quidem feminina, in _ias_ exeuntia, deducuntur. Vid. + exempla, a Drak. adlegata, inf. XIII, 494; XIV, 253, 270; Virg. + Ge. IV, 463; Ovid. A. A. I, 556; II, 382; Senec. Herc. Oet. 192, + et alia ap. Jani ad Horat. Od. I, 22, xiv, et Heins. ad Ovid. + Epist. XV, 164, ubi _Arpe_ hic legendum monet, refrag. Drak. ob + consensum codd. et quia _Harpe_ nomen virginis bellatricis est ap. + Val. Fl. VI, 375, et equæ inf. XVI, 365. _Nasamonius Harpe_ Ox. + Put. Med. proxime verum. Vulgg. _Nasamonia Serpe_. + 119. _hiatu. En_ tacite reposuit Lefeb. ut passim. + + At comitis frendens casu labentia virgo + Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes + Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris + Viribus intorquet letalem in moenia cornum. + Illa volans humerum rapido transverberat ictu 125 + Conantis Dorylæ, junctis jam cornibus arcus, + Et ducti spatium nervi complente sagitta, + Excutere in ventos resoluto pollice ferrum. + + 121. _virgo_, Asbyte. + 122. _oculos natantes_, dubio motu fluctuantes, modo labentes, modo + iterum se aperientes, ut dormitantium ebriorum et moribundorum oculi + esse solent. Cf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 496, et Æn. IV, 691 + (_oculis errantibus Quæsivit lucem_); V, 856; Ov. Met. V, 71, et + Fast. VI, 673; Stat. Th. II, 638. + 123. _totisque adnisa_, etc. Drak. Conf. inf. v. 627; V, 325; Virg. + Æ. IX, 744, et Ovid. Met. V, 32, 33. + 124. _cornus_, hasta, ut alia quoque belli instrumenta ex corno, quæ + arbor _bellis adcommoda_ dicitur: Claud. R. P. II, 107. Vid. Virg. + Ge. II, 447. + 126. Conf. Virg. Æ. IX, 622 sq. et inpr. XI, 859 seq. Hom. Il. + IV, 122 seq. + --_Conantis excutere in ventos_, h. qui in eo jam erat, ut + sagittam emitteret. Similiter intento jam arcu occiditur Cleades + VII, 659. + 127. _complere_ et _implere_ artis sagittatoriæ vocabula esse docent + a Drak. laudati Savar. ad Sidon. Apollin. I, 2, eoque præeunte Cerda + ad Virg. Æn. XI, 860. + --_ducti_ vid. V.L. + 128. _resoluto_, sublato, _pollice_ relaxante nervum, quem + adstrinxerat. + + 121. _At c. f. casu_ e Col. Put. et R. 3, recepit Drak. Vulgo _At + c. casum frendens_, quod exquisitius est. _Ad c. casum_ conjectura + Scalig., quam amplexus est Cell. + 123. _annisa_, non _annixa_, Col. ut v. 629; IV, 290, 586; IX, + 379; X, 197, 257; XV, 578, probb. N. Heins. et Drak. conf. Serv. + ad Virg. Æn. I, 144, 506. Intpp. ad Val. Fl. III, 193. Cel. + Harles. ad Cellar. Orthogr. p. 298. + 125. _umerum_, ut _umens_, _umidus_, _umectare_, semper in c. Col. + scribi monet Drak. qui laudat Quintil. Inst. Orat. I, 5, et + Broukh. ad Tibull. I, 4, 44. + 127. _Educti_ Col. Put. Med. prob. Modio. _Adducti_ conj. + N. Heins. qui tamen nec vulgatam lect. damnat, quam servavi, quia + et doctior est, et verba sine particula et minus cohærent. Conf. + ad I, 334. + + Tum subitum in vulnus præceps devolvitur altis + Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra 130 + Effusi versa calami fluxere pharetra. + Exclamat paribus frater vicinus in armis + Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum: + Atque illum, raptim promentem in prælia telum, + Hannibal excussi prævertit turbine saxi. 135 + Labuntur gelido torpentia frigore membra, + Deficiensque manus pharetræ sua tela remisit. + + 129. _in vulnus devolvitur_ conf. Virg. Æn. X, 488, ubi vid. Heyne. + 131. Sagittæ ex pharetra, quum de muro decideret, versa effluxere. + --_fluere_ et _defluere_, decidere. Vid. si tanti est, N. Heins. + et Ind. + 132. _paribus in armis_, pariter armatus, ut _in ferro_, _in + Tyriis_, _in Cois_, _in hasta_, vel _in toga laxa esse_; Drak. + laudat IV, 380; Virg. Æ. V, 550, Appul. Met, III, p. 46; Val. Flacc. + I, 641; V, 463; Stat. Th. IV, 221; Salmas. ad Pollion. Tyrann. + XXX, 32; Gronov. in Gustu ad Stat. Achill. I, 558; Broukh. ad Prop. + IV, ii, 28, et ad Tibull. I, ix, 70, et II, iii, 78; ubi cf. Heyne. + 134. _Atque_ pro _atqui_ positum videtur, ut in periodorum initiis + et transitionibus, ap. Cic. Arch. 7; Phil. III, 9, et Catil. III, 2; + ap. Terent. Andr. I, iii, 20; v, 65; IV, i, 16, et ap. Plaut. Cas. + II, vi, 12, et Bacch. I, i, 53; V, ii, 68; nisi potius his locis cum + Cl. Schellero in Lex. _atqui_ legendum censeas, ut et ap. Virg. Æ. + VI, 162. + --_promentem_ ex pharetra. + 135. _turbine saxi_, ut ap. Virg. Æn. XII, 531. Vid. Heyne. + 137. _remisit_, reddidit _tela_, nondum depromta. + + 131. _fluxere_ scripti et antt. edd. nisi quod _flexere_ exhibet + Med. Vulgata lectio _fulsere_ debetur Marso, et, quum _fluendi_ + notio jam verbo _effusi_ expressa sit, præferenda videbatur + Dausq., cui Drak. similia loca Senec. Herc. Oet. 1228 et Furii ap. + Macrob. VI, 4, obponit. + + + At pater in gemino natorum funere Mopsus + Conreptos arcus ter moesta movit ab ira: + Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes. 140 + Poenitet heu! sero, dulces liquisse penates, + Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo, + Postquam ævum senior percussaque pectora frustra + Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores, + Nil opis in dextra, vastæ se culmine turris 145 + Præcipitem jacit, et delapsus pondere prono + Membra super nati moribundos explicat artus. + + 138. Eximia suavitas et +deinotês+ horum versuum, qui summum amoris + paterni adfectum animique perturbationem spirant. Sed præivit Virg. + Æn. VI, 32 seq. ubi vid. Heyne. + 139. _ab ira_, ira motus. Vid. Ind. et si tanti est, Drak. ad + XI, 246; ubi præter alios laudat Gronov. ad Liv. XXIV, 30; XXVI, 1. + ["XI, 246" recte XI, 244] + 140. _notas artes_ v. sup. v. 96 sq. + 141. _penates_, patriam, Cretam. + --Apta nunc patriæ cogitatio: si in patria mansissem, filios non + perdidissem; sed absonum videtur, quemquam, ut sibi ipse mortem + consciscat, saxum adhibere: ergo ad doloris perturbationem, et + mortis adcelerandæ cupiditatem Mopsi consilium referendum est; Ern. + 147. _explicat_, extendit, in longum porrigit. + + 138. _in g._ scripti cum R. 2, Ald. Junt. Nut. in deest in R. 1, + aliisque antt. edd. Hinc, ut metro consuleret, _e_ inseruit + Martinus Herbipol., quem secuti sunt alii. + + + Dum cadit externo Gortynius advena bello, + Jam nova molitus stimulato milite Theron, + Alcidæ templi custos aræque sacerdos, 150 + Non exspectatum Tyriis effuderat agmen, + Et fera miscebat reserata prælia porta. + + 148. Cf. Virg. Æn. X, 317 seq. (ubi vid. Heyne) et Hom. Il. VII, + 136 sq. _Gortynius advena_ Mopsus Cretensis vid. ad v. 90. + 150. Sacerdotes pugnantibus quoque intersunt, ut V, 175 sq. et ap. + Virg. Æn. X, 637, et XI, 768, ubi vid. Heyne. + --_custos_, minister, antistes, sacra curans, ut v. 237, et ap. + Virg. Æ. VIII, 270; coll. Macrob. Sat. III, 6. + 151. _Non exspectatum Tyriis_, (h. Poenis) junge et conf. X, 301. + --_effuderat_, catervatim emiserat, ut ap. Virg. Æn. VII, 522. + Proprie agmina effundunt se, vel effunduntur, +ekchuontai+, + +ekcheontai+, seu +epichuontai+ Hom. Il. VIII, 158; ubi v. Schol. + XVI, 295; Od. VIII, 515, al. h. instar fluvii et torrentis cum + impetu ruunt, ut IV, 520 sq. et XII, 185. Conf. Ind. et loca a Drak. + congesta. Sic et simpliciter _fundi_, seu _fundere se_ VI, 572, 648; + Val. Fl. I, 610; II, 662. + + 149. _Theron_ pro _Teron_ reposuere Dausq. Drak. et Villebr., + quoniam idem nomen ap. Virg. Æn. X, 312; Stat. Th. II, 304, 572, + et alios occurrit. Sic et in c. Col. scribi infra sæpius testatur + N. Heins. qui h.l. silet. _Thero_ Ox. inf. v. 192, et XVI, 501, + quod pluribus exemplis defendit Gronov. ad Senec. Agam. v. 514, et + ad Plin. XX, 21. Conf. a Drak. ad v. 192, et XVI, 335, citati + Quintil. Inst. Orat. I, 5, et. Pier. ad Virg. Æn. X, 322. + 151. _Ante exspectatum_ forte præstiterit, ut et inf. X, 301. Vid. + not. ad v. 31. _offuderat_ conj. N. Heins. Male! + ["X, 300" recte X, 300] + + Atque illi non hasta manu, non vertice cassis, + Sed fisus latis humeris et mole juventæ + Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis. 155 + Exuviæ capiti inpositæ tegimenque leonis + Terribilem adtollunt excelso vertice rictum. + + 153. Imitat. Hom. Il. VII, 140. + 154. _mole juventæ_, h. corporis juvenilis. Cf. Virg. Æ. V, 430 sq. + 155. Theron, qui Herculis sacerdos est, ejus quoque arma gerit, ut + Aventinus, Herculis filius, ap. Virg. Æn. VII, 655 sqq. quem locum + Silius imitatione expressit. + 155. _clava_ etiam omnino heroes utuntur, quibus poeta insignes et + Herculeas vires tribuunt. Comparant Hom. Il. VII, 141; Virg. Æ. + X, 318; Stat. Th. XI, 45. + 156. Utebatur rictu leonis pro galea, ut alii aliarum ferarum + exuviis. Cf. IV, 559; V, 132; VIII, 493; Stat. Th. VII., 276, et + Virg. Æ. VII, 666 sq. ubi vid. Heyne. Pelle autem ferina cingebatur, + more barbarorum et heroum. Conf. VII, 288; VIII, 523, 570; Virg. Æn. + II, 722; V, 37; VIII, 553; Hom. Il. X, 23, 29, 326, al. vid. + ad I, 415, et Burm. ad Val. Fl. I, 34. + --_tegimen leonis_ nihil differt ab exuviis. Conf. VV. DD. ad + Virg. Æ. I, 275, 323; VII, 666. + + 155. _nil_ Dausq. forte operarum errore. + 156. Vulgg. _tegmenque_. Vid. ad I, 402. + + Centum angues idem Lernæaque monstra gerebat + In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram. + Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam 160 + Nomine avi, Maurumque Sacen, a moenibus actos + Palantesque fuga præceps ad litora cursu + Egerat, atque una spumabant æquora dextra. + + 158. Verba Virg. Æn. VII, 657, 658. De forma clipei v. ad I, 407. In + numero autem anguium capitumque quæ tribuuntur hydræ L., quam Silius + tribus loquendi formis designat, veteres variare, satis notum est. + Vid. Heyne ad Virg. l.c. et ad Apoll. II, v, 2, p. 345; Heins. ad + Ovid. Met. IX, 70; Schol. et VV. ad Hesiod. Theog. v. 312, et quos + Drak. laudat, Tristan. Comment. hist. T. II, p. 301, et Spanhem. de + V, et P. N. Diss. III, p. 233 sq. + 159. _geminam_, quia uno capite reciso duo renascebantur. + 162. _Palantes fuga Egerat_, ut IV, 571, et ap. Virg. Æ. V, 265; + XI, 734. + 163. _æquora_, h.l. vel campus, vel mare. + + 158. Ita scripti et Parm. Vulgo _idem cælatum insigne gerebat_. In + ed. Med. totus deest versus. _Lerneia monstra_, per adpositionem, + suspic. N. Heins., cui certe locus Virg. Æn. VII, 658, magis + favet, quam., quod Drak. putat, adversatur. Vid. ibi Heyne. + 159. _exsectis_ Benessa, quem frustra secutus est Lefeb. coll. + III, 32. + 160. Vulgg. _Tapsum_. Sed +Thapsos+ est Africæ urbs, III, 261. + Plin. V, 4. _patris_ sc. nomine clarum, non male conj. N. Heins., + quod tacite recepit Lefeb. + 161. _Macen_, a Macis populo Africæ, (vid. sup. v. 60) suspic. + Dausq. quum Saces in Asia sint. Sed _Sacen_ esse nomen propr. + militis, ut ap. Virg. Æ. XII, 651, monet Drak. Miror tamen, + neminem obfensum voce _actos_, quæ cum _egerat_ jungenda est. + Forte leg. _altis_, vel _arctos_. + 163. _fumabant_ malebat N. Heins. Sed vid. ad I, 126, 129, et + conf. VI, 12, 705; Virg. Æn. VI, 87, al. + + Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis, + Marmaridæ nec cæde Rothi, nec cæde Jugurthæ, 165 + Asbytes currum et radiantis tegmina lænæ + Poscebat votis, gemmataque lumina peltæ, + Atque in belligera versabat virgine mentem. + + 166. _læva radians_ est splendens auro intertexto, ut sup. v. 79 + _fulgens tegmine læva_, et ap. Val. Fl. III, 98 _stellantia + tegmina_; Ern. + --_lænæ_, +chlainês+, _radiantis_, purpureæ, ut + _Tyrio ardebat murice læna_ ap. Virg. Æn. IV, 262. + 167. _lumina_, pulchritudinem et splendorem v.c. clipei ut mox + v. 211 et ap. Claud. Cons. Prob. el Ol. v. 95; vel ferri ap. Val. + Fl. III, 100; ubi vid. Burm. + --_lumina peltæ_, splendidam, fulgentem peltam. + --_gemmata lumina peltæ_, peltam gemmis fulgentem, in margine vel + +omphalô+, umbilico. + + 166. _lænæ_, scripti et Med. conf. ad XV, 424. Vulgg. t. _lævæ_, + h. clipeum, seu peltam, gemmis ornatam, quam læva manu gerebat, ut + sup. v. 79, unde retinerem, nisi mox peltæ mentio fieret. _lene_, + et v. 167, _geminata_ quidam vett. ["XV, 424" recte XV, 421] + + Quem ruere ut telo vidit regina cruento, + Obliquos detorquet equos, lævumque per orbem 170 + Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales, + Adverso rapitur sinuata per æquora curru. + Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro, + Incita pulveream campo trahit ungula nubem, + Adversum late stridens rota prolerit agmen, 175 + Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas. + + 170. Lævam in partem equos flectit, ut hoc _fallaci gyro_ ictum + Theronis effugeret, simulque lævam pelta tectam, et dextram ad tela + in hostem conjicienda expeditam haberet. Conf. Virg. Æn. X, 885 + ibique Heyne. + 171. _secare campum_, æthera, viam, +temnein hodon, tribon, + keleuthon, aera, thalassan+, formæ loquendi a sulcis agrorum petitæ. + --_velut ales_, celeriter, _rapitur per æquora sinuata_, per + campum, quem sinuosis flexibus percurrit. Ita _campus sinuatur_ ap. + Tac. Ann. II, 16. + 174. _pulveream nubem_, ut et +nephos+ et +homichlê koniês+ ap. Hom. + Conf. ad I, 311. + + 173. Vulgo _ocius Euro_. Sed _ocior E._ scripti, quod doctius est, + et ex I, 496; XIII, 242; XVI, 191; Virg. Æn. VIII, 2, 3; XII, 733, + et Stat. Th. VI, 521, a Drak. firmatur. + + Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen + Eurydamas, clari deductum stirpe parentis, + Qui thalamos ausus quondam sperare superbos, + Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica 180 + Fallacis toties revoluto stamine telæ + Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem: + + 178. _Eurydamas_ ille, a quo noster originem ducit, unus ex procis + Penelopes erat, quorum principes Antinous et Eurymachus notiores + sunt: unde Dausq. hunc Eurydamanta ex stirpe Eurymachi fuisse + suspicatur. Sed Eurydamantis quoque mentionem facit Hom. Od. + XVIII, 296 et, quem locum a Drak. jam notatum video, Od. XXII + 283; ubi Ulyssis manu periisse traditur. + --_parentis_, cujusdam ex majoribus. + 180. _Ithaci_, Ithacii Ulyssis, ut ap. Virg. Æ. II, 104 et 128. Cf. + ad I, 14, et App. + --_arte_, quæ notissima est ex Hom. Od. II, 93 seqq. et + XIX, 149. + --_pudica_, pudicæ Penelopes. + 181. _Fallacis toties telæ_, quæ toties procorum spes fallebat. + --_revoluto_, retexto. Cf. ad I, 115; Heins. ad Ovid. Metam. + II, 654, et VV. DD. ad Prop. IV, vii (al. 8.), 51. + 182. Id tamen non nisi de Eurymacho memoratur Homer. Od. II, 182 + sqq. + --Quum non sit credibile, lectionem bis depravatam fuisse, + existimo Silium memoria lapsum Eurydamantem pro Eurymacho, de cuius + cæde vid. Odyss. XXII, 81 seqq., posuisse; Ern. + + 178. _Eurymachus_ corrig. N. Heins., quum inter sponsos Penelopes + nullus fuerit _Eurydamas_, et hic paulo post denuo interficiatur. + Sed vid. not. ad h.l. et v. 185, ubi idem Heins. frustra conj. + _Gens e. feri_, vel _austri_, vel etiam _G. e. virum c. delentur + I. Eurydamæ Nomados dextra_. + + Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem + Adfecit leto, tædæque ad funera versæ. + Gens extrema viri campis deletur Iberis 185 + Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater, + Et servat cursum perfractis ossibus axis. + + 184. _tædæque ad funeta versæ_, faces nuptiales in sepulcrales + mutatæ, h. in ipso nuptiarum adparatu occisus est. Conf. XIII, 547. + 185. _Gens extrema_, h. ultima proles, soboles, progenies, +genos+ + (ut ap. Virg. Æn. X, 228; XI, 305 et aliis locis, quæ tam in Ind. + quam a Drak. ad h.l. et a Gronov. ad Sen. Hippol. 900 laudantur) + adeoque ultimus ex posteris _viri_, Eurydamantis illius, ab Ulysse + interemti, _campis Iberis_, in Hispania. + 186. _Nomados_, Asbytes, Afræ. + + 186. Post _Eurydamas_ quidam distinguunt. _Nomades_ Col. _ater_, + h. atro sanguine infectus, scripti et R. 2. Conf. ad III, 463; + V, 154, 619; VI, 107; IX, 365; XIII, 429. Vulgo _acer_, h. + +deinos+, vehemens, incitatus, celer; quod forte non spernendum. + Conf. Virg. Ge. III, 141. + + + Jamque aderat remeans virgo, inter prælia postquam + Distringi Therona videt, sævamque bipennem + Perlibrans mediæ fronti, spolium inde superbum 190 + Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat. + Nec segnis Theron tantæ spe laudis in ipsos + Adversus consurgit equos, villosaque fulvi + Ingerit objectans trepidantibus ora leonis. + + 189. _bipennem_, quam Camillæ etiam tribuit Virg. Æn. XI, 651. + 191. _Herculeasque exuvias_, h. leonis, quales gerebat Hercules. + Conf. v. 150 et 156. + --_Dictynna_ vid. ad v. 71. + 193. Conf. ad v. 157. [recte 156] + + 189. _Destringi_ reposuit Lefeb., ut sit artissime stringi, premi, + quemadmodum _depugnare_, _devincere_, _decertare_, _depræliari_ + pro acerrime pugnare, etc. passim occurrunt. Sed cur pessime et + sine ullo sensu _distringi_ legatur, non adsequor. Significat enim + vel in diversas partes distrahi, ex utraque parte lacessi, ut ap. + Liv. XXXV, 18; XLIV, 35; vel impediri, occupatum esse, premi v.c. + _bellis_ ap. Nep. Hannib. 13, et _circa mala_ ap. Flor. IV, 12. + Neutrum vero ab h.l. abhorret. + 190. _Prælibrans_ conj. N. Heins. + + Adtoniti terrore novo rictuque minaci 195 + Quadrupedes jactant resupino pondere currum. + Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas + Occupat, incussa gemina inter tempora clava, + Ferventesque rotas turbataque frena pavore + Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro, 200 + Ac rapta properans cædem ostentare bipenni, + Amputat e curru revolutæ virginis ora. + Necdum iræ positæ: celsa nam figitur hasta + Spectandum caput; id gestent ante agmina Poenum + Inperat, et propere currus ad moenia vertant, 205 + Hæc cæcus fati, divumque abeunte favore, + Vicino Theron edebat prælia leto. + + 198. _Occupat_, prævenit, antevertit, vel obprimit. + 199. _turbata frena_, frena equorum turbatorum, adtonitorum. + 206. _cæcus_, ignarus, _fati_, mortis sibi imminentis. + --_divumque abeunte favore_: Comparant Virg. Æn. VII, 584, et + Stat. Th. II, 540. + 207. _Vicino_, ipsi instante. + + 192. _Thero_ Oxon. vid. ad v. 149. + 200. _spargit_, et mox _Ac rapta_ Col. et Ox. Vulgg. _sparsit_ et + _At rapta_. + 205. _Temperat_ Oxon. + 206. _serus fati_ R. 2, ut _seri studiorum_ ap. Horat. Sat. I, 10, + 21, prop. Lefeb. qui et _serus voti_ tentat. Sed cave quidquam + mutes. _Cæcus fati_ græce dicitur pro nescius f., ut ap. Lucan. + II, 14, et _c. futuri_ ap. Claud. de R. P. I, 138; _cæcus fato_ + Tell. _adeunte_ quidam codd. teste Barth. ad Claud. Cons. Hon. + IV, 166, et sic Cellar. + + Namque aderat toto ore ferens iramque minasque + Hannibal, et cæsam Asbyten, fixique tropæum + Infandum capitis furiata mente dolebat. 210 + Ac simul ærati radiavit luminis umbo, + Et concussa procul membris velocibus arma + Letiferum intonuere, fugam perculsa repente + Ad muros trepido convertunt agmina cursu: + + 210. _furiata mente_, ut ap. Virg. Æ. II, 407. + 211. _umbo ærati luminis_, h. clipeus, bractea ærea inductus et + fulgurans. Conf. ad v. 167. + 214. _agmina_ Saguntinorum, qui cum Therone eruperant. + + 208. _Jamque_ conj. N. Heins. ad marg. Silii, coll. Virg. Æn. + II, 662. Mox _iramque_ Col. et Ox. Vulgatum _irasque_ Lefeb. + firmat ex I, 38, monetque in R. 2, esse _ira_, et _a_ in codd. pro + _as_, _am_, _an_, _ar_ occurrere. + 213. _perculsa_, non _percussa_, scripti. Recte; nam _concussa_ + modo præcessit, et verbum _percelli_ de graviore re et adfectu, de + torpore, terrore, metu, stupore, clade, ruina, _percuti_ vero de + admiratione, probabilitate, inani cogitatione et leviore omnino + adfectu adhiberi solet: etsi hoc discrimen, culpa forte + librariorum, sæpe negligitur, et Gr. +ekplêssesthai+ utroque certe + sensu usurpatur. Grammaticis autem, qui _percuti_ ad corpus, + _percelli_ ad animum referunt, fides non habenda. Vid. quos Drak. + laudat, Lambin. ad Lucret. I, 13. Id. et Bentl. ad Horat. Epod. + XI, 2; Heins. ad Ovid. Met. IV, 138. Id. et Pier. ad Virg. Ge. + IV, 357, et Æn. I, 513; V, 372; VI, 475; IX, 292; Burm. ad Petron. + c. cxi, p. 516; Græv. ad Cic. pro Dejot. c. 6. Conf. inf. ad + VIII, 388. + + Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis 215 + E pastu volucres ad nota cubilia Vesper; + Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosæ + Sparsa super flores examina tollit Hymettos, + Ad dulces ceras, et odori corticis antra + Mellis apes gravidæ properant, densoque volatu 220 + Raucum connexæ glomerant ad limina murmur. + + 215. Conf. Virg. Ge. IV, 434. + 217. Comparant Hom. Il. II, 87 sqq. XVI, 259 seq. Add. Virg. + Æn. I, 430 sq. VI, 707 sq. et Apollon. I, 879 sq. + --_Cecropius_, mons Atticæ, qui cum dilectu ponitur. + 217. _formidine nubis aquosæ_ conf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 166 et + 191 seqq. + 218. _tollit_, propr. aves se tollunt ex monte. + 219. _corticis_ vid. Intpp. Virg. Ge. II, 453, et IV, 33. + --_antra_, alvearia, caveas. + 221. Conf. Virg. Ge. IV, 257. + + 216. Pro _vesper_ scripsi _Vesper_. + 221. _convexæ_ scripti. Sed innuuntur apes +botrudon+, instar + uvæ, conglobatæ, unde _apum nubes_ VII, 635, et _uva_ ap. Juven. + XIII, 68, et Plin. XI, 17. Conf. Hom. Il. II, 89, et, quos + N. Heins. et Drak. excitarunt, Senec. Oed. 602; Lucan. IX, 286; + inpr. Virg. Ge. IV, 257, 558, et Æn. VII, 64 sqq. + + Præcipitat metus adtonitos, cæcique feruntur. + Heu blandum cæli lumen! tantone cavetur + Mors reditura metu, nascentique addita fata? + + 222. _feruntur_, +pherontai+, fugiunt. + 223. Poeta h.l. ex Stoicorum disciplina, qua imbutus mortem sibi + ipse tædio vitæ adceleravit, de stulto vitæ amore et fato + philosophatur. Cf. XIII, 883 seq. et Virg. Æn. XII, 646. + --_Heu blandum cæli lumen_ ut XVI, 73, conf. Virg. Æn. III, 600; + VI, 363. + 224. _reditura_, +suntheton anti haplou+, pro ventura, (quam metus + et fuga non remorantur) D. Heins. refrag. Dausq. qui hæc habet: + «Mors fugacium istarum oculis obversabatur, advenerat, jam fugitant: + verum (certior paratiorque per fugam et metum) reventura est.» + --_fata_, fatum, +moira+, mors _addita nascenti_, cuivis homini, + dum nascitur, jam destinata, ut III, 134, 135, et ap. Manil. IV, 16, + a Barth. Adv. VI, 25 citatum: _Nascentes morimur, finisque ab + origine pendet_. Conf. Clark. ad Hom. Odyss. IV, 208, et + Spanhem. ad Callim. H. in Lav. Pall. v. 104. + + 224. _Mors, reditura, metu, n. a. fato_, h. homini a fato + destinata, emend. et edidit Lefeb. Non male, etsi vulgatum quoque + ferri potest. + + Consilium damnant, portaque atque aggere tuto 225 + Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron, + Interdumque manu, interdum clamore minisque, + «State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnæ, + State, venit pugnæ! muro tectisque Sagunti + Hac abigam Poenos dextra: spectacula tantum 230 + Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem, + Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas.» + + 228. Cum ipso animi fervore incalescit oratio, et homini conturbato + auxiliumque præsentissimum efflagitanti egregie convenit. Cf. Val. + Fl. VI, 29, et inf. V, 636 sq. + + 225. _Consilium damnant_ Col. C. _clamant_ Ox. et Put. _portisque_ + Col. _portaque_ Ox. Put. et Med. Vulgo _Auxilium clamant, portis + atque_, quod perperam tuetur Dausq. Conf. sup. v. 152, et ad + v. 52. + 231. _Ferte_ Col. h. perferte, ut simili loco XI, 324; ad pugnam + certe spectandam sufficite. Vulgo _spectacula t. Este_, h. + spectatores. Vide not. ad III, 383, et conf. IV, 407, 408: _tanta_ + Ox. _spect. tanta Ferte_ conj. Barth. + + + At Poenus rapido præceps ad moenia cursu, + Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis, + Tendebat: stat primam urbem murosque patentes 235 + Postposita cæde et dilata invadere pugna. + Id postquam Herculeæ custos videt inpiger aræ, + Emicat, et velox formidine prævenit hostem. + Gliscit Elissæo violentior ira tyranno. + + 234. _trepidi rerum_, ut ap. Liv. XXXVI, 31, et Virg. Æ. XII, 589; + ubi vid. Heyne, et ad Æn. I, 178, 462, conf. inf. XII, 13. Similiter + _fessi salutis_ sc. defendendæ causa. + --_fessi rerum_ ap. Virg. Æ. I, 178. + --_fessi bellique viæque_ ap. Stat. Th. III, 398. + 235. _stat_ scil. consilium, seu sententia, ut III, 68; VI, 510, et + ap. Virg. Æn., II, 750; XII, 678. + 237. _Herculeæ custos aræ_, Theron. cf. v. 150. + 238. _Emicat_, prosilit, et subito se ostentat. + 239. _Gliscit_, crescit, augetur, _ira_, ut ap. Virg. Æn. XII, 9; + ubi vid. Heyne, et Burm. ad Val. Fl. II, 278. + --_Elissæo tyranno_ Hannibali, Poenorum duci vid. ad I, 81. + + 234. _fessi rerum trepidique salutis_ suspicari possis. Vid. not. + 235. Vulgg. _primum_. Sed _primam urbem_ scripti, R. 3. Parm. + Med., h. non +proasteion+, sed primum, præcipue, ante omnia, ut + passim adjectiva, vel adverbiorum vicem explent, vel +kat' + ennoian+ ad aliud substant. sunt referenda. Vid. App. et Heins. + ad Virg. Æn. VI, 811; XII, 103, ad Val. Fl. III, 257, et ad + Claud. in Ruffin. I, 302; Gronov. Obss. I, 7; Heyne ad Virg. Æn. + IV, 3. + 237. _aras_ Col. _arcis_ conj. N. Heins. Male! conf. sup. v. 150. + 239. Vulgg. _Elisæo_, vel _Eliseo_. Sed vid. ad I, 81. + + «Tu solve interea nobis, bone janitor urbis, 240 + Supplicium, ut pandas, inquit, tua moenia leto.» + Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum + Mucronem: sed contortum prior impete vasto + Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore + Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant 245 + Ære inlisa cavo nodosæ pondera clavæ. + + 240. _bone janitor_ ironice, ut ap. comicos _bone vir_, _bone + custos_, _bona libertas_, Drak. qui conf. I, 342; VIII, 269; + XI, 570; Stat. Th. II, 460; Add. Ter. Andr. III, v, 10; Cic. Rosc. + Am. 2, et Verr. V, 6; Virg. Æn. XI, 344. Theron autem ad portam + urbis stabat. ["XI, 570" recte XI, 567] + 244. _Daunius juvenis_, Theron: nam Saguntini ab Ardeatibus, quorum + rex olim Daunus fuisse dicitur, originem trahunt. Vid. ad I, 291 + seq. + --_huic_, in hunc Hannibalem. + --_robur_, clavam. conf. v. 155 et mox 246; Virg. Æn. VIII, 220. + 245. _alteque resultant_, etc. pro vulgari, clava resilit ab _ære + cavo_, hoc est, clipeo, ut ap. Virgilium Æneid. lib. III, vers. 286. + + 246. _pondera clavæ_ scripti et Med. Ald. Gryph. Nut., h. clava + ponderosa, gravis, ut _p. conti_ VI, 277; XV, 687; _p. plumbi_ + I, 523; _p. pili_ IX, 335; _p. baltei_ ap. Virg. Æn. X, 496. Vulgo + _pondere clavæ_. ["XV, 687" recte XV, 684] + + At viduus teli, et frustrato proditus ictu, + Pernici velox cursu rapit incita membra, + Et celeri fugiens perlustrat moenia planta. + Instat atrox terga increpitans fugientia victor. 250 + Conclamant matres, celsoque e culmine muri + Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto + + 247. _viduus teli_ ut III, 601; XII, 370, et Lucret. V, 841. + --_prodere_, decipere, deserere, rem sibi creditam destituere; + unde _ictus prodit_, quum non perficit, quod intendebat is, qui + inferebat. Ita N. Heins. et Drak. ad XVI, 621; ubi id firmant ex + V, 571; XV, 712; XVI, 433; XVII, 138, 450; Virg. Æn. XII, 42, et al. + conf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 113; IV, 715, et. Met. XII, 596; + Gronov. Obss. III, 20; Muncker ad Hygin. fab. CCL. et Gesner in + Thess. ["XV, 712" recte XV, 709] + 248. Luxuriantis ingenii verba. + 251. Cf. Virgilium Æneid. lib. XI, v. 877 sqq. 891 sq. Feminæ viros + pugnantes e muris prospectant, prisco more, satis noto vel ex Homero + Il. III, 141 seq. 383. Confer Burmannum ad Valerium Flaccum, + lib. VI, vers. 484. + + 247. _et_, quod in Col. Ox. et R. 2 exstat, vulgo omittitur, prob. + Lefeb., ut citatiore cursu feratur oratio. + 249. _ter lustrat_ conj. N. Heins. coll. v. 266. Sed simili loco + III, 160 vulgatam tuetur Drak. + + Adpellant, seras fesso nunc pandere portas + Posse volunt: quatit hortantum præcordia terror, + Ne simul adcipiant ingentem moenibus hostem. 255 + Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti + Poenus, et ostentans spectantem e moenibus urbem, + «I, miseram Asbyten leto solare propinquo.» + Hæc dicens, jugulo optantis dimittere vitam + Infestum condit mucronem, ac regia lætus 260 + Quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis, + Quîs aditum portæ trepidantum sepserat agmen, + Victor agit, curruque volat per ovantia castra. + + 256. _umbo_, +omphalos aspidos+, quo hostes propellebantur. + 257. _urbem_, cives, ut +polis+, +Argos+, +Hellas+, etc. Conf. Cl. + Facius ad Eurip. Orest. v. 46. + 258. _solare_, ejus cædem expia; vel eo, quod te tam cito visura sit + in locis inferis. + 260. _regia Quadrupedes spolia_, equos currumque Asbytes, quos + Theron ad urbem duci jusserat sup. v. 205. + + 255. _urguentem_ malebat N. Heinsius. Sed vid. not. ad lib. I, + vers. 499. + 257. _ostentans_, non _obtestens_, scripti et priscæ edd. + + + At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi + Deproperat munus, tumulique adjungit honorem, 265 + Et rapto cineres ter circum corpore lustrat. + Hinc letale viri robur tegimenque tremendum + In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque, + Deforme alitibus liquere cadaver Iberis. + + 264. _Nomadum_, Afrarum, cohors, exercitus Asbytes. + 265. _Deproperat_, +speudei+, properanter perficit. + --_honorem tumulique_ ut ap Virg. Æ. V, 58; X, 493. + 266. _rapto corpore_ Theronis _circum cineres_ Asbytes _ter_, ut ap. + Hom. Iliad. XXIV, 14 sqq. et Virg. Æn. I, 483. + --_lustrat_, circumit, ut in lustratione fieri solebat. + 267. De Theronis clava et exuviis leonis cf. v. 150, 155, 244. + + 266. _lustrant_ Tell. R. 3; Parm. Med. Beness. probb. N. Heins. et + Lefeb. + + + Poenorum interea quîs rerum summa potestas, 270 + Consultant bello super, et quæ dicta ferantur + Ausoniæ a populis, oratorumque minaci + Adventu trepidant: movet hinc foedusque, fidesque, + Et testes Superi, jurataque pacta parentum; + Hinc popularis amor coeptantis magna juventæ; 275 + Et sperare juvat belli meliora: sed olim + Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon, + Sic adeo increpitat studia incautumque favorem: + + 270. Confer Liv. XXI, 18. + 275. _juventæ_, Hannibalis. + 276. Hanno, qui jam _olim_ censuerat, Hannibalem militari disciplina + non imbuendum, nedum in Hispaniam mittendum esse, nunc auctor est, + ut Romanis dedatur. cf. Liv. XXI, 3 et 9 sqq. Idem odium in H. + expromit inf. IV, 770 seqq. et XI, 542 sq. Duæ factiones, in quas + senatus Carthag. divisus erat, Barcina et Hannonis, satis notæ sunt + vel ex Livio, XXI, 2 sqq. + 278. Juvenes comparent Liv. XXI, 10, ut intelligant, quantum poeta + ab historico scriptore differat. + --_studia et favorem_, quo Barcina factio Hannibalem + amplectebatur, ut v. 275 _amor c. m. j._ + + 272. _a_ in Col. A reliquis libris abest. + 273. _Movet_ Col. Ox. Put. et Med. _Monet_ Tell. et edd. vulgg. + 275. _coeptantis_, non _captantis_, Col. et Ox. ut IX, 320; + X, 254, 259. + 276. _bello_, vel _bellis meliora_, sc. quam pace, conj. Burm., + non improb. Drak. qui tamen _meliora belli_ pro bellum felicius, + ut _dura rerum_, _iniqua viarum_ et similia, dici posse monet. + _Dapis meliora_ dixit Hor. Sat. II, 6, 89. + 277. _Hannon_, non _Anno_, vel _Hanno_, Col. ubivis et XVI, 675 + Put. + 278. _furorem_ duo scripti, teste Lefeb. + + «Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum + Iræ se valuere) premunt formidine vocem. 280 + Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent. + Testabor Superos, et cælo nota relinquam, + Quæ postrema salus rerum patriæque reposcit. + Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto + Hæc serus vates Hannon canit: anxia rupi 285 + Pectora; ne castris innutriretur et armis + Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo, + Ingenitum noscens virus, flatusque paternos; + + 279 sqq. Recte conferunt Virg. Æ. XI, 344, 350. + 281. _propinquent_ ut ap. Virg. Æn. X, 254; ubi vid. Heyne. + 282. _cælo_, diis, _nota reliniquam_, silentio prætermittam (ut ap. + Cic. Verr. III, 44, et Provinc. 3.) + 283. _Quæ_, etc. Silius expressit Maroniana Æn. XI, 343 seq. «Rem + nulli obscuram, nostræ nec vocis egentem... Quid fortuna ferat + populi», etc. + 284. Cf. Liv. XXI, 3 et 10. + 288. _virus_, propr. vis odoris, seu saporis et vini, h.l. animi + vis, æstus, vehementia. Conf. IX, 476 et XI, 560. + --_flatus_, arrogantiam, elatos spiritus, ut _tumor_, (vid. Ind. + hh. vv.) et +phusêma+, +phusiôsis+, (2 Cor. XII, 20; ubi vid. + Intpp.) +onkos+, +oidêma+, +oidainein+, Apollon. III, 383; +pnoai+ + Euripid. Phoeniss. 457. Conf. Burm. ad Val. Fl. III, 631, et Intpp. + ad Virg. Æn. XI, 346. + + 279. _Cuncti equidem_ non male corrig. Dausq. et N. Heins. ad + marg. Silii, quod recepit Lefeb. ut sensus sit: omnes præ timore + silent., ut ap. Virg. Æn. XI, 344 sq. Sed vulgatum quoque non + spernendum videbatur Drak. + 282. _nota_, non _vota_, Col. et Nutii ed. Antwerp. + + Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo, + Venturam pelagi rabiem, Caurique futura 290 + Prædicit miseris haud vanus flamina nautis. + Consedit solio, rerumque invasit habenas. + Ergo armis foedus, fasque omne abrumpitur armis: + Oppida quassantur, longeque in moenia nostra + Æneadum adrectæ mentes, disjectaque pax est. 295 + Exagitant Manes juvenem furiæque paternæ, + Ac funesta sacra, et conversi foedere rupto + In caput infidum Superi, Massylaque vates. + + 289. Præclara comparatio, cui fere similem legimus I, 687 sq. Sed + ab adfectu et indole æstuantis animi, qui impetum suum sequi, neque + ornatum sectari solet, aliena videri potest. + 292. Invidiam Hannibali conciliaturus, regiam dicit potestatem + adfectare; Cellar. + 293. _fasque omne abrumpitur armis_ ut ap. Virg. Æ. III, 55; ubi + vid. Heyne. + 296 sq. Furorem Hannibali et insanam cæcamque bellandi cupiditatem + injiciunt Manes, etc. Cf. I, 78 sq., 101 et 119 sq. + 296. _furiæ_, bellandi furor, vel ira in Romanos. Cf. ad I, 32. + + 289. _speculatur_, non _speculantur_, scripti: _speculatus_ + opinabatur N. Heins. + + An nunc ille, novi cæcus caligine regni, + Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta, 300 + (Sic propria luat hoc poena, nec misceat urbis + Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros + Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis. + + 299. _novi cæcus caligine regni_, ut XIV, 89. + --Vir doctus in _Algem. litt. Zeit. a._ 1796, n. 139, p. 276, + emend. _Heu, nunc ille, novi cæcus c. regni_, E. a. _quatiens, + Tirynthia tecta_, etc. ut congruant verba Liv. XXI, 10. «Juvenem, + flagrantem cupidine regni ad exercitus misistis... Saguntum vestri + circumsident exercitus, unde arcentur foedere: mox Carthaginem + circumsidebunt Romanæ legiones.» Withof. conj. «Haud nunc ille, novi + c. c. regni, E. a. quatit, haud T. tecta, sed (propria luat... Fata + suis) nunc hoc, hoc inquam t. m., etc.» Ernesti tuetur vulgatam + lect. «Exagitant manes Massylaque vates. Annuit. Ille novi c. c. r. + E. a. q. ut T. tecta, sic propria... Fata suis: nunc hoc, etc.» hoc + sensu: _adnuit_, sequitur Hannibal furorem, quo manes paterni, + funesta sacra, et ira Deorum eum exagitant: sed quemadmodum propria + novi regni libidine motus Saguntum vexat, ita etiam fas est, ut eam + libidinem propria poena luat; iniquum autem, ut poenam, quam ipse + meruit, in Carthaginem convertat. At quis poetæ tam scabram obtrudet + orationem? + [302.] _hoc in tempore_ N. Heins. adcipit, ut _in tempore tali_ VII, + 228, et XII, 311. + 303. Ut sup. I, 270. + + 299... 303. Silius expressit Liviana XXI, 10; _Carthagini nunc + Hannibal vineas turresque admovet, Carthaginis moenia quatit + ariete. Sagunti ruinæ (utinam falsus vates sim!) nostris capitibus + incident_. Sed vulgo male legitur, _Massylaque_, vel vitiose + _Massillaque vates Annuit. ille novi ... quatit ut T. tecta, Sic + propria luat hæc poena, n. m. u. F. suis: inquam hoc, inquam, nunc + tempore_, etc. Drak., qui h.l. prorsus silet, a vulgg. lect. in + v. 299 et 300 non discessit, nisi quod +stigmên teleian+ post + _vates_ posuit, et v. 299 asterisco notavit. Prius et Dausq. + placuisse videtur, qui certe exponit: _Adnuit_ Hannon, motu + capitis indicat, se vera loqui; gestu fidem facit, more oratorum. + _Adnuite_ quidam, et vel _ac T. tecta_ malebat Dausq. _aut T. + tecta_ Ox. et R. 2. Vulgatum _ut_ genuinum et transpositum + putabant Barth. et Cell. hoc sensu: _ut externas a. q. T. tecta_, + sicut Hannibal Saguntum, ab Hercule conditam (vid. I, 273, 509), + ut externas arces quatit; sic luat hæc, etc. Mox _nunc hoc, + inquam, hoc tempore_ Ox. et Put. cum priscis edd. _inquam_, _hoc + nunc_, _inquam_, _tempore_ alii. _nunc hoc_, _hoc_, _inquam_, + _tempore_ ex emendat. Modii recepit Cell. Ipse reduxi lectionem + cod. Colon., quæ nulla mutatione indigere videtur, modo ea, qua + feci, ratione interpungatur; nisi forte v. 299 _En nunc_ refingere + malis. Nec tamen multum abest, quin præferam emendationem + N. Heinsii, _Haud nunc ille, novi c. c. r., E. a. quatit, haud T. + tecta: (Sic ... Fata suis) nunc hoc_, etc., quam recepit Lefeb. et + adsensu suo comprobavit Ill. Heyne, qui literis ad me datis + significavit, olim in libris _haut nunc_, et per compend. _at ne_ + scriptum fuisse, et verbis poetæ magnam inesse vim: Hannibal non + Saguntum, sed ipsam Carthaginem obpugnat, vel obpugnare putandus; + quod utinam ipsi male vertat! conf. I, 270, et Liv. l.l. Tum _sic_ + ut in diris et precibus, de quo vid. Lambin et Jani ad Horat. Od. + I, 3, 1; Heyne ad Tibull. I, 4, 1; II, 5, extr., inf. V, 179 seq. + Ovid. Epist. IV, 167 seq. XX, 3; Hor. Sat. II, 3, 300. Sed primum + ex lectione cod. Col. eadem sententia erui, et deinde ex _an nunc_ + facilius vulgatum _annuit_ ortum videri potest: præterea _sic_ in + obtestatione adhibetur _vel_ ita, ut ab altero quid petamus, et, + quo facilius id consequamur, ea illi adprecemur, quæ optatissima + ei esse novimus, ut adeo significet hac lege et conditione, _vel_ + ut _ita_, seq. _ut_, v.c. ap. Ovid. Met. VIII, 866, unde fere + suspicari possis, h.l. legendum esse, _Haud nunc ... quatit, haud + T. tecta. Sic propria ... Fata suis, nunc hoc, inquam, hoc ut. + t._, etc., nisi forte præstiterit, _At nunc ille ... E. arces + quatiat T. tecta, Si propria_, etc. + + Lavimus Hennæas animoso sanguine valles, + Et vix conducto produximus arma Lacone. 305 + Nos ratibus laceris Scyllæa replevimus antra, + Classibus et refluo spectavimus æquore raptis + Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin. + + 304. Campos Siciliæ (ubi princeps b. Punici I, theatrum fuit) + milites nostri animosi sanguine suo inbuerunt. Hæc cladium olim + adceptarum commemoratio spectat ad Poenos a novo bello absterrendos. + --_Hennæas_ vid. ad I, 93. + 305. _produximus arma_, bellum duximus, traximus. + --_Lacone_, Xanthippo. Cf. VI, 301 sq. + 306. Hæc spectant ad pugnas navales, quibus victi sunt Poeni in + freto Siculo, in quo _Scylla_ et contra eam Charybdis, quæ naves + _refluo æquore raptas_ suisque vorticibus in gyrum tractas absorbet, + et fractas earum partes ad litus Tauromenitanum, quod inde _Copria_, + +Kopria+, dicebatur, evomit. cf. inf. ad XIV, 254 sqq. Lucan. + IV, 455, et Hom. Od. XII, 73 seqq. de Scylla et Charybdi Heyne ad + Virg. Æ. III, 420 sq. et Hermanni Mythol. Hom. et Hes. p. 373 sq. + de ipsa vero re Polyb. I, 21, 23, 24, 25, 28, 60, 61, et Flor. II, + 2, 36. + --_antra_, +koilon speos, entha d' eni Skullê naiei+, etc. Hom. + Od. XII, 84 sq. 93 sq. + --_spelunca_ ap. Virg. Æn. III, 424. + 307. _spectavimus_ tantum, non malum etiam depulimus, Dausq. + perperam. Ipsum potius Hannonem his præliis interfuisse putabat + Drak. coll. V, 322 sq. Ne hoc quidem necessarium existimem, quia + Hannon oratoris partes agit, et fortunæ civium suorum particeps est. + Sed conf. v. 322. Verba _classibus raptis_ ad ferreas manus et + corvos, quibus classis Poenorum a Romanis, Duillio duce, tam dilata, + quam dilacerata sit, male refert Dausq. cui Charybdis indoles parum + nota fuisse videtur, quam multis poetarum locis citra necessitatem + declarat Drak. + + 304. _Hennoeas_ Col. Vulgo _Ætnæas_. Vid. ad I, 93. _Henneas_ + Lefeb. _Ætneas_ alii. + 307. _satiavimus_, vel simile quid suspic. Heins. frustra. + + Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum! + Ægates, Libyæque procul fluitantia membra. 310 + Quo ruis? et patriæ exitio tibi nomina quæris? + Scilicet immensæ, visis juvenalibus armis, + Subsident Alpes! subsidet mole nivali + Alpibus æquatum adtollens caput Apenninus! + + 309. Æstuantis animi adfectu abreptus ipsum Hannibalem, tanquam + præsentem, adloquitur. + --_pectus inane Deorum_, religionis foederumque contemtor. + 310. _Ægates_, h. cladem, ad has insulas adceptam. conf. I, 34. + --_membra Libyæ_, corpora Poenorum e Libya. Sed. vid. V.L. _Membra + Libyæ_ egregie classem adpellat, in qua Carthaginis vis omnis et + robur consistebat, N. Heins. Ita vocat Poenos, in classe militantes, + Drak. qui male provocat ad I, 670; nam cives reipubl. quidem, + tanquam corporis, non terræ membra dici solent. + 312. Acerba irrisione perstringit audax juvenis consilium, Alpes et + Apenninum transeundi. + --_Scilicet_, num utique _subsident Alpes_? Sed præstat, puto, + ironice et cum vi dictum adcipere, ut ap. Virg. Æn. IV, 379; Hor. + Od. III, v, 25; Cic. Sull. 24; _freylich, es versteht sich_! Hinc + notas exclam., non interrog. posui. + [313.] _mole niuali_, etc. ut ap. Virg. Æn. XII, 703. + --_subsidet_, decrescet quasi, et se submittet, ut expeditius sit + iter tuum. + + 310. _Libyaque procul_ quin poeta scripserit vix est quod + dubitemus. + 311. _moenia_ alii, inepte; _nomina_, ut III, 71, et al. eleganter + pro gloria, fama, ut gr. +onoma+. + 312. Hunc versum Carrion et Modius restituerunt e membrr. Col., in + quibus et _juvenalibus_, non _juvenilibus_, legi testatur et + probat N. Heins. Id recepi, quia et rarior vox poetam decet, et + Maro eadem uti solet. Vid. Æneid. II, 518; V, 475; VIII, 163 et + Intpp. ad hh.ll. + + Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis 315 + Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt? + Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem. + Pubescit castris miles, galeaque teruntur + Nondum signatæ flava lanugine malæ. + Nec requies ævi nota, exsanguesque merendo 320 + Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt. + + 315. Sed fac, _campos_ et in iis pugnandi facultatem tibi _dari_, + montibus superatis, num Romanos timidi humilisque animi esse putas? + 316. _Mortalis_, oppos. +tou+ _divinus_, egregius; vel, qualis + mortalium esse solet; vel ejus, qui vinci potest. conf. mox v. 338. + --_fatiscere_, lassescere, fatigari, hinc debilitari, vi, cui + impar sis, cedere. + 317. Cernes tibi non cum Saguntinis rem esse. + --_Neritia proles_, Saguntini, coloni a Zacyntho aliisque insulis, + quibus Ulysses imperabat, deducti. Cf. I, 290 seq. _Neritos_, Ithacæ + mons et vicina maris Ionii insula. Vid. VV.DD. ad Virg. Æn. + III, 271; Strab. X, p. 312 seq. Hom. Il. II, 632; Ovid. + Metam. XIII, 712, 318, 319; Comparant IV, 425 seq. X, 64 seq. Virg. + Æn. X, 324. + 320. _ævi_, senectutis, _requies_ et otium a bello ac negotiis _non + nota_ Romanis res est. + --_exsangues merendo_, militiæ laboribus fracti et debilitati. + 321. _letum lacessunt_, mortem ultro adeunt, se ei obferunt. Vid. + Heyne ad Virg. Æn. X, 10. + + 317. _Naritia_ Put. Parm. Med., quod a Dorico +Naritos+ pro + +Nêritos+ deduci posse monet Drak. Cf. omnino Heins. ad Ovid. Rem. + Am. v. 264. + 318. _cristis_ Put. non improb. Lefeb. + + Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas + Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi; + Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem. + Si bello absistis, nec te victoribus obfers, 325 + Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?» + + 322. _Ipse ego vidi_, cum emphasi, ut v. 340, et ap. Stat. Silv. V, + ii, 113; Drak. + 323. _Tela_ e corpore suo tracta, quum alia deficerent, in hostem + mittentes vidi. + 324. _decoris_, +tou kleous+, gloriæ _furorem_. Vid. ad I, 32. + 326. _donat_ conf. ad I, 487. + + 323. _retorquentes_, ut _remissurus_ ap. Ovid. Met. V, 95, emend. + Burm. prob. Drak. + 325. _obsistis_ scripti præter Tell., et priscæ edd., nisi quod in + R. 3 _abistis_. + + Gestar ad hæc: namque inpatiens asperque coquebat + Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis + Bis conatus erat turbando abrumpere vocem: + + 327. Turni exemplum Drancem refutantis ap. Virg. Æn. XI, 376 seqq. + sequutus est poeta: Livius XXI, 11; aliique historici non definiunt, + quinam Hannoni nominatim contradixerint; Ern. + --_Gestar_, aliquis ex Barcina factione, quæ apud milites + plebemque plurimum valebat. Ipsum nomen a poeta effictum. + --_asper_, +trachus+, iratus. + --_coquere iram_ eleganter pro lente parare eam, ut v. 540; + VII, 404; +peptein+, seu +pessein cholon+ Hom. Il. IV, 513; + +pessein kêdea muria+ Il. XXIV, 639. Contra dolor, vel ira + _decoqui_, h. defervescere, deflagrare dicitur ut +cholon + katapeptein+ Hom. Il. I, 81; ubi v. Schol. et Koeppen Drak. + laudat Claud. in Eutrop. II, 350; Isean. bell. Troj. III, 131, et + Gronov. Diatr. Stat. c. 14. Hinc etiam _coquere consilia_, _bellum_, + _extrema coepta_, pro parare X, 430; XVI, 3; et ap. Liv. et clam + moliri, inf. III, 36; VIII, 3; XL, 11. Exquisitius vero ipsa _ira_ + nos _coquere_, h. vexare dicitur, ut IV, 538; XIV, 103, et Virg. Æ. + VII, 345; ubi vid. Heyne. Ratio harum locutionum in eo quærenda, + quod gravis ira acerrimum motum ebullientis sanguinis, et in primis + oleosarum ejus partium, a quibus bilis in jecore secernitur, + excitat, quo fit, ut bilis largius ex jecinore effluat. Vid. inf. ad + v. 626; in V.L., _Platner's Briefe ein. Arztes über d. menschl. + Körper_, T. II, p. 460. et Jani ad Hor. I, xiii, 4. + + «Concilione, inquit, Libyæ, Tyrioque Senatu, 330 + Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum + Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis. + Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur, + Nunc freta Sicaniæ, et Scyllæi litoris undas; + Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat 335 + Dardanias: tanta adcumulat præconia leto + + 330. Num concilio nostro Romanus interest, qui tantum non arma + cepit? nam quoad ceterea, alioquin hostis speciem satis manifestam + præbet Hannon. +ta gar alla echthros ou lanthanei ôn+; quæ solemnis + Græcorum locutio. D. Heins. + 333. _geminas Alpes_ Dausq. perperam exponit _fissas_ ab Hannibale, + quasi duas ex unis factas: sed melius N. Heins. et Drak. Alpes ipsas + et Pyrenen, ut ap. Sidon. Apoll. V, 593, et _binæ A._ ap. Prudent. + Pass. Laurent. v. 438. + 335. Nec multum abest, quin Romanos etiam occisos pertimescat. + 336. _adcumulat præconia leto_, ut ap. Ovid. Fast. II, 122. + + 330. _Concilio, en_, sublata interrogat. nota, et mox _arma + Quiritum_, malebat N. Heins. + 332. Vulgo _nam cætera (non latet) hostis_. + 333. _minati_ Oxon. _minaci_ Put. unde _minari_ conj. N. Heins. + vid. ad lib. I, vers. 334. Non male! + + Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem. + Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi + Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem. + Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis 340 + Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante, + Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis + Regulus Hectoreæ: vidi, quum robore pendens, + Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta. + + 338. _Mortalem... hostem_: cf. sup. v. 316; Virg. Æn. X, 375; Hom. + Il. XVI, 622; XXI, 568, 569. Gestar oratoria arte singula fere + Hannonis argumenta adsertaque refellit, et iisdem sæpe verbis + utitur. + 340 seq. Hæc obponit iis, quæ Hannon v. 322 seq. dixerat, et vim + virtutemque hostium non magnopere extimescendam esse, probat ex eo, + quod Poeni Regulum, summum Romanorum ducem, captivum duxerint. + [342.] _gentis Hectoreæ_, Trojanæ, et hinc Romanæ, ab illa oriundæ. + 343, 344. Vide notas Argum. Lib. VI, subnexas. + + 337. _ac tollit sub sidera gentem_, Col., quod Draken. firmat + coll. Virg. Æneid. III, 422, 576; IV, 504. Vulgg. _tollitque ad s. + g._ Post _gentem_ distinguitur in ed. Parm., probb. N. Heins. et + Drak., ut vox _mortalem_ cum emphasi repetatur. Vulgo _gentem + Mortalem: mihi_, etc. + 341. _Evinctus_ ex Col. recepi cum Lefeb. vid. sup. ad v. 48. + Vulgo _Succinctus_. + 344. _spectabat_ Put. et priscæ edd. + + Nec vero terrent puerilia protenus ora 345 + Sub galea et pressæ properata casside malæ. + Indole non adeo segni sumus! adspice; turmæ + Quot Libycæ certant annos anteire labore, + Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor, + Quum primam tenero vocem proferret ab ore, 350 + Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem + Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat. + + 345. Refutat et irridet verba Hannonis sup. v. 318 seq. + 346. _properata_, ante justam militaremque ætatem sumta. + 348. _annos anteire labore_ plus laboris et ante, quam ætas + patiatur, suscipere. Drak. conf. IV, 426; Stat. Theb. XI, 34, et + Silv. V, ii, 13 seq. + 349. _nudis_, infrenatis, _equis_. Vid. ad I, 215. + --forte etiam, sine stragulis. Conf. inf. XVII, 64, 65. + --Conf. I, 78 sq. et XIII, 744 seq. ubi tamen decimo ætatis anno + Hannibal jurasse dicitur, ut nono Liv. XXI, 1; Polyb. II, 1; + III, 11 al. + 350. _primo ab ævo_ inf. v. 428. + [352.] _patria arma_, bellum adversus Romanos, quod pater jam + meditabatur, _animo movebat_. Conf. ad VII, 586. + + 345. _Nec nõ_ Tell. et R. 2, vitiose pro _võ_, h. vero. + 352. _animo patrio_, qualem pater habebat, Ox. et Put. quod non + displicet N. Heins. coll. sup. v. 288, et Ovid. A. am. I, 191. + Post hunc versum in editis, non scriptis, exemplaribus legitur + alius, inepti versificatoris manu adsutus, _ultor erit cædis jam + te spectante propinquæ_, quem jam Carrion et Modius obelo + transfixerunt, quibus nec ipse Dausq., ut solet, obstrepit. + + Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos + Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque, + (Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem) 355 + Per cælum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas + Desperare vias, laudemque timere secundam. + + 353. Hæc spectant ad verba Hannonis v. 312 sq. + --_Proinde_, ut ap. Virg. Æ. XI, 383; ubi vid. Heyne. + --_coruscos_, quia Apenninus est +oros niphoen+, vel ei inminent + silvæ, seu arbores _coruscæ_, de quibus vid. Heyne ad Virg. Æn. + I, 164 et XII, 701. + 355. _stimulent_ ad virtutem, reficiant, confirment, _mentem atram_ + h. tristem et timidam, ut _nigram_; (vid. Cerda ad Virg. Æn. + IX, 719; et Burm. ad Petron. c. 82.) nisi malis, _stimulent_, ad + iram, vel vexent, crucient, _mentem atram_, invidam, malam, gloriæ + virtutique Hannibalis obtrectantem, ut ap. Hor. Epod. VI, 15; + VIII, 3; Epist. I, xix, 30, et Sat. I, iv, 85. + --Ernesti maluerit, _ut stimulent_, sic paulisper adtollant, + _artam_, timidam, _vel inania_, aucta in miraculum et hyperbolica, + _mentem_. + 356. _Hercule_, qui primus Alpes transiit, unde et ara ei sacra in + ipsarum valle erat. Conf. Ind. it. Barth. Adv. VI, 15; Liv. V, 34; + Plin. III, 17; Diodor. IV, 19 sq. et al. + 357. _timere_, non sperare, ad eam non adspirare. + + 353. _Propinquæque_, vel, teste Lefeb., _Pro quinque que polo_ + Put. _Proinde paulo_ Dausq. et al., utrumque contra metri leges. + _Satque polo_ R. 2. _Proinde_ duabus syllabis efferendum, ut ap. + Lucret. III, 1049, 1066; IV, 652, 998; Virg. Æn. XI, 383. Conf. ad + III, 16: _accrescant_ corrig. N. Heins. Sed vulgatum doctius, ut + mox _astris agat_. Conf. App. _astrisqe_, non _altusque_, Col et + Ox. + 357. _Despectare_ R. 3. + + Sed Libyæ clades, et primi incendia belli + Adgerat, atque iterum pro libertate labores + Hannon ferre vetat: ponat formidinis æstus, 360 + Parietibusque domus inbellis femina servet + Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem, + Quîs procul a Tyria dominos depellere Byrsa, + Vel Jove non æquo, fixum est: sin fata repugnant, + + 358. _incendia belli_ ut ap. Virg. Æ. I, 566. + 359. _Aggerat_ conf. v. 304 sqq. + 361. _inbellis femina_ Hannon dicitur, sarcasmo satis noto, ut adeo + non opus sit tot exemplis, quot laudarunt Dausq. et Drak. + 362. _Singulantem animam_ D. Heins. docte magis, ut solebat, quam + vere explicabat cessantem, otioque torpentem, ut in lacrimantibus + fieri soleat, quibus a singultu subinde vox inhibeatur, +amblêdên + scholazousan kai argousan+ cum adverb. Hom. Innuit potius summam + tristiam mortisque timorem: singultant enim vel lacrimantes vel + morientes. + 363. _Tyria Byrsa_, ut ap. Virg. Æn. I, 367; ubi vid. Intpp. + --_dominos_ ut sup. v. 45. Summa vis et +pathos+ in his, et qui + sequuntur, versibus, ut in tota oratione! + 364. _Jove non æquo_, iniquo, irato, invito et non favente, ut + contra _æquus_ est propitius. Cf. Ind. et ad III, 2; Virg. Æ. + I, 479; VI, 129. Jovis autem ira metuenda, quoniam +orkios+ est. + Vid. ad I, 9. + + 362. _nostros_ pro _nos, nos_ Put. Male, etsi _hostes_ refingas. + 364. _repugnant_, non _repugnent_, scripti et antt. edd. + + Et jam damnata cessit Carthagine Mavors, 365 + Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam + Æternum famulam; liberque Acheronta videbo. + + 365. Hæc Dausq. ad h.l. et Drak. ad XII, 517 referunt ad vulgarem + veterum opinionem, Deos tutelares geniosque locorum expugnanda et + expugnata urbe excedere vel omnino rebus adversis suos deserere, et + ad hostes transire; unde ab his evocari, (Liv. V, 21; Plin. + XXVIII, 2.) sed ab oppidi incolis in tuto arcanoque loco recondi, et + catenis etiam constringi solebant. Conf. v. 590 seq. Tac. Hist. + V, 13; Plut. Alex. c. 41; Curt. IV, iii, 21; Drak. l.c. et Intp. ad + Virg. Æ. II, 351 seq. Sic contra Dii _præsentes esse_, vel _adesse_, + quibus favent, et _redire_ dicuntur, (v.c. VIII, 235, et Val. Fl. + II, 485) fortuna mutata, coeptisque nostris iterum adspirante. Sed + hæ loquendi formulæ etiam sensu forensi et poetico adcipi possunt; + ut h.l. + 365. _Mavors_ de belli fortuna. Altera interpretatio præferenda, si + Carthago Martem præ ceteris diis coluit; quod poeta etiam I, 118, + innuisse videri potest. Idem Marsus colligebat ex portento capitis + equini, inter fundamenta urbis inventi. Sed vid. Heynii Exc. XIV, ad + Virg. Æn. I, et conf. sup. I, 26 sqq. + 367. _liberque Acheronta videbo_ ut ap. Ovid. Met. XIII, 465; Senec. + Troad. v. 144 seq. et Lucan. VII, 612; Drak. + + 366. _dedam_ Col. Vulgo _dudum_, prob. Dausq., qui in verbis + _patria inclita dudum_ et _æternum famulam_ elegantem antithesin + inesse putabat, quæ potius in verbis _famulam_ et _liber_ + quærenda. Pessime tamen Barth. jungebat, _dudum famulam non videbo + æternum_. + 367. _subibo_ maluerit N. Heins. poeticæ dictioni substituens + vulgarem. Drak. confert VII, 739; XIII, 709, Hom. Il. XV, + 252; Hor. Od. II, 13, 22, xiv, xvii et al. + + Nam quæ, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma + Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti; + Tum delecta manus scutorum incendat acervos, 370 + Uranturque rates, ac toto absistite ponto. + Dî procul, o! merita est numquam si talia plecti + Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas + Ductoris servate manus!» Ut deinde resedit, + Factaque censendi, Patrum de more, potestas; 375 + Hic Hannon reddi propere certamine rapta + Instat, et auctorem violati foederis addit. + + 373. _prohibete nefas_, ut ap. Virg. Æn. V, 197; ubi vid. Intpp. + --_solutas manus_, libertatem. + 376, 377. Cf. Liv. XXI, 10, extr. + + 368. Post _jubet_ pro commate interrog. notam posuit N. Heins. + 372. _nunquam si_ scripti. Vulgo _si nunquam_ et _nusquam_ Tell. + _si numquam in talia plecti_ emend. Barth. Adv. VI, 25. Male! + _Talia_ ut gr. +toiauta+, vel +tauta+ pro +houtô+, +kata tauta+ in + hunc modum, taliter. Marsus per talia, et Cell. ob talia, +dia + tauta+, interpretatur. Pro _plecti_ poetam _felix_, vel simile + scripsisse suspicabatur Withof. + 374. _ut_ scripti et primæ edd. Vulgatum _tum_ servavit Lefeb. Sed + _tum deinde_ vix quisquam dixerit, et _tum_ mox sequitur. + 375, 377. Hi tres versus desunt cod. Col. et inducendi videbantur, + ut inepti et adulterini, Modio et D. Heins. dissentt. Dausq., + N. Heins. et Lefeb. quibus ea, quæ sequuntur, favent. _Patribus_ + corrig. Burm. et mox _addi_ N. Heins. Illud recepit Lefeb., hoc + Drak. + + + Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis, + Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen + Oravere Deum. At postquam discordia sentit 380 + Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes; + + 378. _Templo_ vid. ad I, 617. + 380. _Oravere Deum_, in cujus templo erant, ut omen in Latium + converteret. Conf. Virg. Æn II, 190, et sup. ad v. 54. Conf. omnino + Liv. XXI, 18, extr. Flor. II, 6; ubi vid. Salmas. Appian. Hisp. c. + 13, et Polyb. III, 33. + + 378. _templa irrumperet_, ut II, 692, V, 450; XIII, 79, etiam legi + posse monent N. Heins. et Drak. qui tamen _irrumpere_ et cum + tertio casu IX, 365; X, 368; XII, 490; XIII, 176 et al. jungi + docent. Sic et _intrare_, de quo vid. ad VI, 498. Conf. Burm. et + Heyne ad Virg. Æn. VI, 528. + 380. _sensit_ e Col. recepit Drak. Vulgatam retinui, quia + _exposcit_, _imperat_, etc. sequuntur. + + Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem, + Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis + Bellum se gestare sinu pacemque profatus, + Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis 385 + Inperat, ac, sævo neutrum renuente Senatu, + Ceu clausas acies gremioque effunderet arma, + «Adcipite infaustum Libyæ, eventuque priori + Par, inquit, bellum:» et laxos effundit amictus. + Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces. 390 + + 382. _Non patiens_, +mê dunamenos+. + 385. _sedeat_, ut _stat_ II, 235; pro _sedeat animo_, h. statutum + cum animo ac deliberatum habeant, certum sit ac decretum. Nam + _sedere_ est firmum et inmobile esse, v.c. VIII, 648. Cf. Ind. et + Virg. Æn. II, 660; IV, 15; V, 418; XI, 551. + 390. Poeta omittit, quæ Livius libro XXI, 19; tradit. + + 382. _rexisse_ scripti et antt. edd. ante Juntinam, in qua + _texisse_ primus dedit Nicander, sensu parum diverso. + 383. Hunc versum ingenio inepti hominis procusum et adsutum esse + arbitror. Nam primum languet; deinde eo extruso sententia bene + procedit; denique non adsequor, cur Fabius, qui et iræ impatiens + est, et senatui interest, novum exposcat concilium, neque extemplo + pacis conditiones ferat, quod teste Livio XXI, 18 fecit. + 387. Etiam hic versus ejiciendus videtur tamquam insititius. Non + minus certe languet, et verbum _effundere_ mox repetitur. + 389. _effundit_, non _effudit_, scripti et primæ edd. + + + Atque ea dum profugæ regnis agitantur Elissæ, + Adcisis velox populis, quîs ægra lababat + Ambiguo sub Marte fides, prædaque gravatus + Ad muros Poenus revocaverat arma Sagunti. + + 392. _Adcisis_, obpressis, _populis_, Olcadibus, Oretanis + Carpetanisque, qui delectus acerbitate consternati metum defectionis + præbuerant. Vid. Liv. XXI, 11, et Polyb. III, 13, 15. + --_Adflictis_, h.e. male mulctatis, emend. Withof. quia Livius + illos populos tantum obpressos dicat celeritate Hannibalis. At vid. + var. lect. + --_labare_, ut Drak. verbis utar, est deficere, labefactari, + minari ruinam, nutare, propemodum labi, nondum tamen labi, ut + egregie notavit Gronovius a Livii Præfationem, et ejus librum XXII, + cap. 61. + --_ægra_, infirma. + + 391. Vulgo _Elisæ_. Sed vid. ad I, 81. + 392. Vulgatam lect. _Accitis_ ab h.l. alienam esse, et alii jam + dudum monuere, et ex notis adparet. _Adscitis_ conj. Dausq., quo + tamen difficultas non tollitur. Melius _Attritis_ N. Heins. ad + h.l. et ad Claud. Epithal. Honor. v. 179, coll. inf. VI, 301; + VII, 247; XII, 83; XV, 3; XVI, 454. Proxime tamen ad vulgatam + adcedit emendatio Barth. Adv. VI, 25 _Adcisis_, quam et Heins. non + improbavit, et nos cum Lefeb. recipere non dubitavimus. _Adcisæ_ + propr. dicuntur _res_ tenues, extenuatæ, inminutæ, consumtæ, + debilitatæ, adflictæ, inpr. malis et calamitatibus; unde _populi + adcisi_ sunt virium exhausti, adflicti et obpressi, vel quorum + res, opes et vires adcisæ, seu fractæ sunt et infirmatæ. Prior + dictio in deliciis potissimum est Livio, v.c. III, 10 (ubi vid. + Intpp.); VI, 5; VII, 29; VIII, 29 al. Burmanno neque +to+ + _Adtritis_, neque +to+ _Adcisis_ placebat, quia illud de lento + bello, non de subito impetu, qualis Hannibilis fuerit; hoc autem + de rebus quidem et _robore_, non vero de populis dicatur. Quod ad + posterius adtinet, primum analogia nobis favet, et deinde + contrarium patet ex Silii VIII, 588, et Liv. VIII, 11. Conf. Heyne + Obss. in Tibul. IV, i, 189. + + + Ecce autem clipeum, sævo fulgore micantem, 395 + Oceani gentes ductori dona ferebant, + Callaicæ telluris opus, galeamque coruscis + Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni + Albentis, niveæ tremulo nutamine pennæ; + + 395. Splendidum hunc locum de Hann. clipeo Silius tractavit ad + exemplum Virg. Æ. VIII, 626 sqq. Varia de hoc episodio dicenda + essent, nisi otium nobis fecissent Ill. Heyne in Exc. IV, ad Virg. + Æn. VIII, et Cl. _Schlichtegroll über den Schild des Herc._ quorum + observationes ad h.l. transferre magni nec negotii nec ingenii est. + Conf. ad VI, 653 sq. + --_sævo_, +deinô+ summo. Conf. ad I, 2, et Perizon. ad + Ælian. V. H. I, 1. + 397. _Callaicæ telluris_ dona sunt, quoniam ea metallis, maxime + auro, abundabat. vid. Martial. X, 16; XIV, 95, et 139, extr. + _Callaici_, +Kallaïkoi+ ap. Ptol. et Strab., vulgo + +Kallaikoi+, _Callæci_, populus Hispaniæ Tarrac. inter Durium et + Minium fluvios, versus _Oceanum_, ubi nunc fere Gallæcia, seu + Gallicia est, et superior Portugaliæ pars. Nomen adcepisse dicitur + ab ant. urbe _Calle_, cujus portus adhuc nomine _Puerto_, vel _Port + a Port_ insignis est, unde Portugalia denominata. Hinc minus recte + _Gallæci_ et _Galloeci_ adpellantur. + 398. _Subnixam_, conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 217; Heins. ad Ovid. + Met. VI, 715, et Gronov. Diatr. in Stat. c. 55. + 399. _Albentis coni_, propr. clari, vel splendidi, +leukoi+, et + hinc, vel ænei, vel aurei, ut _fulva cassis_ V, 78; VII, 637, _aurea + galea_, Virg. Æn. IX, 50: +koruthes lamproisi phaloisi+ Hom. Il. + XIII, 132. + + 399. _Albentis_ +archaikôs+, non _Albentes_, Col. + _coni Flaventis_, hoc aurati, conjectura N. Heinsius audacter et + frustra: _tutamine_ Oxon. vitiose. Vid. ad lib. I, 460. + + Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam; 400 + Præterea textam nodis, auroque trilicem + Loricam, nulli tegimen penetrabile telo. + Hæc, ære et duri chalybis perfecta metallo, + Atque opibus perfusa Tagi, per singula lætis + Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni. 405 + + 400. _multis fatalem_: elegantissime: +pollous anairêsomenê+; + D. Heins. + 401. _Lorica texta_, contexta, _nodis_, +chitôn lepidôtos+, vel + +streptos+ Hom. Il. V, 113, XXI, 31, et _conserta hamis_ + ap. Virg. Æn. III, 467; ubi vid. Heyne. Nam _nodi_ dicuntur + quæcumque vincula, et h.l. catenulæ, (conf. Virg. Æ. I, 296.) + annuli, seu circuli, inter se inplexi, quibus squamæ junguntur, + quique Maroni et inf. V, 140, _hami_ vocantur; _bilicem Loricam_ (ut + +thôrêx diploos+ ap. Hom. Il. IV, 133.) memorat Virg. Æ. + IX, 707, et XII, 375; sed _trilicem_, Æn. III, 467; V, 259, et + VII, 639; ad quæ ll. vid. Heyne. + 404. _opibus Tagi_, auro vid. ad I, 155, 234. + --_per singula lustrat_, pro, perlustrat singula, Draken. + --Conf. Virg. Æn. VIII, 617 seq. et 730. + 405. _gaudet origine regni_ h. cælatura armorum, clipei in primis, + originem Carthaginis adumbrante. Male Schmid. dona illa futuri regni + putat indicia. + + 400. _unam_ Col. et Oxon. _una_, hoc simul donum ferebant, recte, + puto, emend. Barth. Adv. VI, 25, et N. Heins. + 401. _texam_ Col. _intextam_ conj. N. Heins. Præstiterit forte + _nexam_, vel _lectam_, hoc conlectam, ut apud Virg. Æneid. lib. I, + v. 320. Sed vid. not. + 402. _Loricam_, _nulli_, non _l. et nulli_, Col. Recte; nam + _tegimen_ de ipsa lorica intelligendum. + 405. _et gaudet o. r._ Col. _gaudetque et_ Put. Vulgo _gaudetque + in o. r._ + + + Condebat primæ Dido Carthaginis arces, + Instabatque operi subducta classe juventus. + Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque + Partiris, justæ Bitia venerande senectæ. + Ostentant caput effossa tellure repertum 410 + Bellatoris equi, atque omen clamore salutant. + + 406. Argumentum clipei exponit poeta, et vv. 406, 425; in epitomen + redegit, quæ Maro de Ænea et Didone pluribus verbis refert. + _Condebat_, _Instabat_, _claudunt_, etc. eleganter pro, in clipeo + videbat imaginem Didonis arcem C. condentis, etc. + --_primæ_, vel ut _primam_ sup. v. 235, ubi vid. V.L., vel + antiquioris C. Nam est quoque _Carthago Nova_ in Hispania, de qua + vid. ad III, 368. + 407. _Instabat operi_ ut ap. Virg. Æ. I, 423 et 504. + --_subducta classe_ in litus, ut contra _deducere_, more veterum + satis noto. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 551. + 408. _Molibus_ lapidum _claudunt portus_ vid. Heyne ad Virg. Æn. + I, 427; nostræ ed. vol. I, p. 122. _Ed._ + 409. _Bitias_ nomen Punicum: teste Serv. ad Virg. Æn. I, 738: + _classis Punicæ fuit præfectus, ut docet Livius_. +Bithuas+ + memoratur Appian. Pun. c. 111, 114, 120; Draken. + 410. Conf. Virg. Æn. I, 441 sq. ubi vid. Heyne in Not. et Exc. XIV. + Hinc Carthago etiam +Kakkabê+ olim dicta. Vid. quos Drak. laudat, + Berkel. ad Steph. Byz. Vid. +Karchêdôn+, Bochart. Geogr. S. II, + I, 24, et Patin. num. ær. Imper. p. 12. + 411. _omen clamore salutant_ ut XV, 146, et ap. Virg. Æn. III, 524, + et XII, 257; ubi vid. Heyne. + + 409. _justæ B. v. senectæ_ scripti plerique et primæ edd., + Græcorum loquendi forma. Vid. App. _juste B. v. senecta_ Wolfius + Basil. 1522 primus edidit. + + Has inter species orbatum classe, suisque, + Ænean pulsum pelago, dextraque precantem + Cernere erat: fronte hunc avide regina serena. + Infelix, ac jam vultu spectabat amico. 415 + + 413. _dextra_ porrecta _precantem_, qui dextram precantem, supplicem + protendebat. Cf. V.L. Poeta respexit Virg. Æn. I, 519, 525, 597 + seqq. ut in vss. 414, 415; Virg. Æ. I, 575 sq. 613 sq. IV, 1 sqq. + + 413. _Ænean_ Græco more pro _Æneam_ cum Drak. scripsi, suadente + N. Heins. quem vid. ad Ovid. Epist. VII, 26: _pulsum p. terraque, + precantem_ volebat D. Heins. refragg. Dausq. et Drak., cum dextram + protendere perpetuus sit supplicantium mos, unde frequenter + _dextra precans_ et _supplex_ dicatur v. c. Virg. Æ. XII, 930. + Vid. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. III, 721. + + Hinc et speluncam, furtivaque foedera amantum + Callaicæ fecere manus: it clamor ad auras, + Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo + Occultant alæ venantum corpora silvis. + + 416. Conf. Virg. Æn. IV, 124 sq. 165 seq. + 417. _manus Callaicæ_, Callaicorum. Conf. v. 397. + --Conf. Virg. Æn. IV, 129 seqq. Hæc sunt verba Virg. Æn. V, 257 + ubi vid. Heyne. Ernesti nota hæc est: «quæri non debebat, quomodo + hæc arte effingi potuerint. In his, si cum poeta res est, non est + argutandum. Possunt sane figuræ ita effingi, ut, qui spectet, sciat, + utrum clament, nec ne, an aliud quid agant. Sed habet etiam hoc præ + artifice præcipuum poeta, quod actiones continuare dicendo, et vitæ + documenta dilucidius exprimere orationis ornatu potest, quam + artifex, qui unum tantum actionis momentum et veluti punctum figere + valet. Sic ap. Stat. Theb. I, 550 sq. et Val. Flac. II, 410 sqq. ubi + in multis frustra argutati sunt intpp.» + --_it clamor ad auras_, h. putes ire clamorem ad auras, videtur ire + clamor ad auras. Ita N. Heins. ab acerba censura Barth. Adv. VI, 25 + vindicat poetam. Vid. Gronov. Diatr. Stat. c. 4, et Drak. ad h.l. + ubi conf. inf. 429, 430, Anacr. XXVIII, 6 seq., Ovid. Met. XIII, + 689, Stat. Th. I, 525 sq. et alia loca, ubi poetæ, incredibilia + narraturi, ea additis vocc. _pæne_, _credas_, _ putes_, _videntur_ + aliisve mollire solent. Cf. Virg. Æn. VIII, 646, 656, 717, et alia, + quæ magis ad præstantiam artis, qua in ære expressa sunt, et ad + ornatum poetæ pertinent, quam ad præcepta artis exigenda sunt. Vid. + Heyne in Exc. IV, ad Virg. Æn. VIII, p. 229 sq. edit. prior. et + Lessing Laocoon. + 419. _Occultant alæ_, etc., venantes latebant post alas indaginum, + pinnas in formidine; ut interpretatur Heyne ad Virg. Æn. IV, 121. + Marsus et alii _alas_, turbam, _venantum_ intelligunt. + + Nec procul Æneadum vacuo jam litore classis, 420 + Æquora nequidquam revocante petebat Elissa. + + 420, 421. Confer, quæ sint ibi var. lect., et vide Virg. Æ. IV, 393 + sq. 571 sq. + + 421. _nequiquam_ scribendum putabant præter Festum Broukh. et alii + ad Propert. II, 4, 5: _petebat_ Col. et omnes post Marsum edd., + quod, ut ap. Senec. Troad. v. 165, pro repetebat positum, at, quum + classis _vacuo litore_ non _petierit_ mare, sed jam in eo fuerit, + ab h.l. alienum videbatur Drak. Mens vero poetæ etiam hæc esse + potest: classis litus, in quod subducta erat, deserebat et jam + æquora petebat. Ex _petebat_ stupore librarii ortum videtur + _peribat_ in c. Put., et hinc _preibat_, _præibat_ in Oxon. R. 3. + Parm. _redibat_ conj. Barth. Adv. VI, 25: _iterabat_ N. Heins. + coll. Hor. Od. I, 7, 32, cui tamen magis arrisit _operibat_, cum + classis sæpe poetis _tegere_ et _abscondere mare_, _æquor_ vero + _sub classibus latere_ dicatur. Hoc non inprobabat Drak., qui + tamen præferendam censebat emendat. Burm. _tenebat_ coll. Virg. + Æn. V, 1, 8: _premebat_ edidit Lefeb. Possis et _secabat_ aliaque + tentare. Sed omnibus his non est opus. Cl. Hæufft in Periculis + poet. a. 1788 editis et ab Ern. laudatis defendit vulg. _petebat_ + coll. simili loco Val. Fl. I, 136: _operibat_, vel _secabat_ conj. + etiam Withoff. + + Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido + Mandabat Tyriis ultricia bella futuris, + Ardentemque rogum media spectabat ab unda + Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis. 425 + + 422. Conf. Æn. IV, 504 seq. + --_saucia_ vel gravi cura, ut ap. Virg. Æ. IV, 1; vel ense, ut ib. + v. 646, 663. + 423. Cf. Virg. Æn. IV, 584 sq. inpr. 622, 629. + 424. Vid. Virg. Æ. V, 1 sq. + 425. _Dardanus_, h. Dardanius, Trojanus Æneas. Vid. ad I, 14. + [recte I, 15] + --_magnis pandebat carbasa fatis_, ut _fatis vela dare_ dixit + Virg. Æn. III, 9. + --_fatis_ per oracula et prodigia monstratis, vel bonis ominibus + et spe magnæ felicitatis, ad quam eum fata sua ducebant, vel, quod + malim, mandato magni Jovis, ut ap. Virg. Æn. IV, 614. + + Parte alia, supplex infernis Hannibal aris, + Arcanum Stygia libat cum vate cruorem, + Et primo bella Æneadum jurabat ab ævo. + At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis; + Spirantem credas certamina anhela movere: 430 + Ardor inest oculis, torvumque minatur imago. + + 426. Conf. I, 93 seq. 119 seqq. + --_infernis aris_, h. deorum infernorum, +tôn katachthoniôn+. + 427. _cruor Arcanus_, quod D. Heins. observavit, potest esse, qui + Apollonio +mudaleos+ et Virg. Æn. IV, 455: + _obscænus_ dicitur, vel potius, in fossam magicam fusus. In sacris + enim, præcipue magicis omnia, quibus vis quædam occulta et divina + inesse putabatur, quia in vulgus nota non sunt, arcana, +aporrhêta+, + +krupta+ _seclusa_, _sacra_ vocantur. Conf. Burm. ad Val. Fl. + IV, 15; VI, 477. Cellar. et alii existimant, poetam h.l. respexisse + ad ritum illum, quo juramenta olim, in conjurationibus inprimis, + potione sanguinis horrenda et sancta facere solebant; v.c. Lydi et + Medi Herodot. I, 74. Catilina Sallust. b. Cat. c. 22; insulani + Atlantici Plat. in Crit. extr. reges Asiatici Tae. Ann. XII, 47; + (ubi memorat, id foedus _arcanum_ haberi, quasi mutuo cruore + sacratum) Scythæ Lucian. in Toxari, seu de Amicitia c. 37, T. V, + p. 273; ed. Schmid. et Mel. II, 1, 7; Armenii Val. Max. IX, 11; ext. + 3, et alii. Conf. Lips. ad Tac. l.c. et Michaelis Colleg. crit. ad + Psalm. XVI, 4, p. 107 sqq. et ejusd. Jur. Mos. §. 70, et 206; Hinc + Sil. sup. I, 102: _diros templi ritus_, et inf. III, 140 _sacra + horrida_ dixisse videri potest. + 429. _exsultat_ ut VIII, 413 et ap. Virg. Æn. XI, 648, quia dux + erat, vel ob equum ferociorem. + 430. Viventi similis bella gerere videbatur. Sic _spirantia signa et + vivos vultus_ dixit Virg. Ge. III, 34; et Æn. VI, 848; _animosa + signa_ Prop. III, 7, (al. 9) 9. + --Spirare, ut +pnein+ Il. XVII, 447; al. pro vivere. Cf. Drak. + 431. _torvum minatur_, +hupodra idôn+. + + + Nec non et lævum clipei latus aspera signis + Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem + Ledæis veniens victor Xanthippus Amyclis. + Juxta triste decus pendet sub imagine poenæ 435 + Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto. + Lætior at circa facies, agitata ferarum + Agmina venatu, et cælata mapalia fulgent. + Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri + Adsuetas patrio mulcet sermone leænas. 440 + + 432. _aspera signis_, ut V, 141, et XI, 279; locutio Virg. Æn. + V, 267; ubi vid. Heyne. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIII, 235, et + XII, 700. Propr. clipei latus _asperum signis_ erat. + ["XI, 279" recte XI, 277] + 433. Conf. loc. class. Polyb. I, 32, et inf. VI, 301 seq. + 434. _Ledæis Amyclis_ ubi Leda habitasse dicitur. Conf. IV, 356. + 435. _pendet sub imagine poenæ_ cf. Gronov. Obss. II, 15, p. 335, et + sup. v. 343. + 440. Cf. ad I, 406. + --_Adsuetas_ hominibus. + + 436. _magnæ_ conj. Huetius, quod prosaicum est. + 437. _contra_ pro _circa_ Puteol. + + It liber campi pastor, cui fine sine ullo + Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum + Armenti vigilem patrio de more sequuntur, + Gæsaque, latratorque Cydon, tectumque, focique + In silicis venis, et fistula nota juvencis. 445 + Eminet excelso consurgens colle Saguntos, + Quam circum inmensi populi condensaque cingunt + Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis. + + 441. Conf. III, 290 sq. et, cujus vestigia Silius pressit, Virg. Ge. + III, 339 seq. ubi vid. Heyne. + --_It liber campi_, etc., h. sine ullis terminis et quousque + libet, pecus libere in saltibus pascitur. + 444. _Gæsa_ vid. ad I, 629. + --_latratorque Cydon_, canis Cydonius, Cretensis: epitheton ornat. + Conf. ad v. 689, et sup. ad v. 90. + --_tectum_, mapalia. + --_foci_ h. ignis, _in silicis venis_, ut ap. Virg. Ge. I, 135, et + Æn. I, 174 sq. et VI, vi, 7. + + 441. _liber campi_ Col. et Oxon., hoc liberum campi spatium + habens, cui non peculiaris campus est adsignatus, sed qui modo + hunc, modo illum occupat, et libere vagatur. Confer inpr. Stat. + Silv. IV, 2, 24, et Ovid. Ep. Her. I, 80. Vulgatum _campis_ tuetur + Schmid., putans, verba _liber campi_ non commodum habere sensum, + et prius sæpe quidem cum genit. jungi, sed semper, ubi liberatio a + re molesta, invidiosa et ingrata innuatur, quo utique spectant + V, 212; Lucan. lib. IV, v. 384; VII, 818, et Senec. Hippol. 492, + quæ loca Drak., et alia, quæ Heins. ad Virg. Æneid. X, 154, ad + Claud. Laud. Stil. I, 151, et Gronov. Diatr. Stat. c. 2 + congesserunt. + 445. _juvencis_ Col. Parm. Med. _juventis_ Ox. _juventis_ Put. + _viventis_ quædam edd. _jumentis_ Martin. Herbipol., et post eum + alii, contra metri leges. + 447. _circa_ R.2. + + Extrema clipei stagnabat Iberus in ora, + Curvatis claudens ingentem flexibus orbem. 450 + Hannibal, abrupto transgressus foedere ripas, + Poenorum populos Romana in bella vocabat. + Tali sublimis dono, nova tegmina latis + Aptat concutiens humeris, celsusque profatur: + «Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore! 455 + Quas, belli judex, poenas mihi, Curia, pendes!» + + 449. Iberus extremam clipei oram obit, ut Oceanus ap. Hom. Il. + XVIII, 607, et Hesiod. Sc. Herc. v. 314; quorum rationem secutus + est Silius, rejecta ea, quæ perperam placuit Virg. Æn. VIII, 671 sq. + ubi mare inter terram, quæ in medio clipei est, et infera loca + ponitur. Sed incidit in Scyllam, dum voluit vitare Charybdim. + Subtile certe artis judicium non magis in eo, quod fluvius orbem + clipei ambit, quam quod ibi trajicitur, declarasse videtur. + 451, 452. Vid. ad I, 294. + 453. _sublimis_, superbus, elatus. + 454. _celsus_, capite erecto et obstipo, h. in tergum nimis + reclinato, cervice rigida, qui habitus est hominis superbi et sibi + admodum confidentis. Sic «celsus hæc corpore, vultuque ita læto, ut + vicisse jam crederes, dicebat» ap. Liv. XXX, 32; ubi vid. Duker. + Conf. Cic. Tusc. V, 14, et Or. I, 40. + 455, 456. Imitat. Virg. Æ. II, 582, et VIII, 537 sqq. ad quæ loca + vid. Heyne et Cerda. + + 449. _pugnabat_ Put. + 456. _judex_, non _vindex_, Col. Ox. R. 2: quod præter Barth. + defendit N. Heins. coll. Lucan. I, 227; VII, 263 al. ut in + invidiam Senatus Rom. dicatur, eum sibi arbitrium belli Saguntini + arrogasse, quod ipse Hannibal ei exprobrat ap. Liv. XXI, 44. + Adstipulatur ei Drak., qui tamen _judicem_ a _vindice_ nonnunquam + parum differre monet, præsertim quum _judicis_ sit, ea, quæ contra + legem fiunt, _vindicare_, unde _belli vindex_ possit esse curia, + quæ puniendos belli, adversus foedera inlati, auctores censeat. + + + Jamque senescebat vallatis moenibus hostis, + Carpebatque dies urbem, dum signa manusque + Exspectant fessi socias: tandem æquore vano + Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt, 460 + + 457 sq. Poeta illuc, unde v. 395 abierat, redit. + --_senescere_, debilitari, fame, vigiliis aliisque malis consumi, + ut +gêraskein+ ap. Theocr. XII, 2, et Hom. Il. VIII, 360; + _vallatis_, vallo Poenorum cinctis. + --_hostis_, Saguntini. + 458. _dies_, tempus, temporis spatium. + --_Carpere_, ut +phthinein+ et +phthinuthein+, adtenuare, + adterere, consumere paulatim et minuere. Cf. Drak. ad h.l. et + Gronov. ad Sen. Herc. Fur. 874. + --_signa manusque socias_, auxilia Romanorum. + 459. _fessi_ v. ad I, 566. + --_æquore vano_, quod vana et inania promittebat, quod frustra + pollicebatur, classem Romanorum mox adventuram esse. Cf. Heyne ad + Virg. Æn. I, 392. Sic et _frustrata litora_, quæ frustrabantur spem + Saguntinorum; vel passive, quæ decepta sunt frustra exspectando + classem Romanorum, ut litoribus tribuatur, quod ad ipsos Saguntinos + spectat, et illa quasi frustra sperasse fingantur. Ita per + prosopopoeiam dici, monet Lefeb. coll. Ovid. Met. VIII, 293. + 460. _litora ponunt_ h.c. cogitationes de litore; Withof. coll. + Valer. Fl. I, 632 _seponite fluctus_. Exempla ibi ab intpp. et h.l. + ab Heins. laudata parum convenire, idem recte monuit. + --_ponunt_, pro certo, tamquam exploratum et verum sumunt, vel, si + malis, putant, existimant, ut passim, et ap. Græcos +tithenai+ + N. Heinsius conferebat inf. IV, 397; VIII, 95; XI, 157, et + XIII, 473, adeoque adcepisse videtur pro deponunt spem in litoribus, + h. in adventu classis Rom. frustra positam, vel, ut Schmid. + explicat, omittunt spectare litora, unde auxilium Rom. speraverant. + Sed hæc ratio durior videtur iis, quas proposui, etsi nec in his + satis adquiesco. Conf. V.L. + + 457. _vallatus_ ex Col. reponendum putabat Modius, refragg. + Dausq., N. Heins. et Lefeb. + 458. _quies_, h. belli immunitas, conj. D. Heins. quod recte + damnant Dausq. et Drak. + 459. _vani_ ex conj. edidit Lefeb., h. qui in rebus vanis spem + ponunt, qui inania sibi persuadent. Vid. Heyne ad Virg. Æn. + X, 631. Sed conf. not. _æquore vanos A. o., f. lumina p._ emend. + Burm. suffrag. Drak. Pro _ponunt_ forte leg. _plorant_, vel simile + quid. + + Et propius suprema vident: sedet acta medullis + Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis. + + 461. Egregia et ornata descriptio urbis, fame et inopia in summas + angustias detrusæ. Sed poeta nimium fere diu tristibus inmoratur + phantasmatibus, ad quæ horremus. Juvenes harum deliciarum studiosi + comparent Ovid. Met. VIII, 799 seq., 824 seq. Claud. b. Gildon. Vid. + 21 seq. et Juven. Sat. XV, 98 seq. + --_acta medullis_, per medullas, ut _fusa medullis_ inf. v. 515 et + _sitis acta omnibus venis_ ap. Virg. Ge. III, 483. + 462. _inopes_ victus. + --_pestis_, h. fames. Conf. ad I, 174. + --_coquit_, vexat, lente consumit. Vid. ad v. 327. Sic et mox + _exurit fames_, ut ap. Quintil. XII, 9; ubi c. 8 _ignea f._ dicitur, + ut +limos aithon+ Callim. H. in Cer. v. 67; ubi vid. Spanh. 463. + 463. _Est_, +esthiei+, _viscera durantia_, h. obdurantia, seu + perferentia malum, ut ap. Virg. Æn. VIII, 577. Conf. Ind. et quos + N. Heins. laudat, Stat. Silv. I, ii, 91; II, i, 141; V, ii, 153; + Val. Flacc. I, 237; (ubi vid. Burm.) VII, 338; Lucan. II, 256; + IV, 52, 519; VI, 93; Hor. Od. I, xiv, 7. Drak. interpretatur: fames + diu celata consumebat viscera, quæ tamen durabant, quoniam non + repentino, sed lento malo exedebantur. + --_tabum_ et _tabes_ dicitur lenta corruptio et consumtio cujusvis + rei et corporis, cujus causa est fames, vel morbus, venenum, + putredo, pestis, liquatio, etc. + + 461. _En_ reposuit Lefeb. sine auctoritate. _Ut_ suspic. N. Heins. + + Est furtim lento misere durantia tabo + Viscera, et exurit siccatas sanguine venas + Per longum celata fames: jam lumina retro 465 + Exesis fugere genis; jam lurida sola + Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa + Exstant, consumtis visu deformia membris. + + 466 sq. _Exesis_ conf. Bentl. ad Hor. Epod. V, 37. + --_lurida sola Tecta cute ossa_; conf. Horat. Epod. XVII, 22, + ibique Bentl. Conf. Theocrit. II, 88 sq. Callim. Hymn. in Cer. + v. 93, 94, ubi vid. Spanh. Drak. comparavit Senec. Controv. I, 1. + Quintil. Declam. XII, p. 210, et Claud. bell. Gild. v. 21 seq. + 471. Conf. Sen. de Ira III, 20; Liv. XXIII, 19 et 30; Cic. Verr. + V, 33, 38. + --_frustra_ cum _casso labore_, et verba _rores noctis_ cum _terra + madentem_ juncta languent. Nugatur D. Heins. cujus hæc nota est: + «Mirum, siccitatem fami opponi. Ita tamen, ut hæc omnia magis + loquendi genera esse, quam ad historiam pertinere, cognoscas: Græci + certe insigni elegantia +xêrophagein+ de homine egeno dicunt et + famelico, et +anaxêrainein+ Callim. H. in Cer. 114, et +epi xêroisi + kathixein+ Theocr. I, 50.» + + 463. _misere_, non _miseris_, Col. _rurantia_, h. rorantia, conj. + N. Heins. coll. Stat. Th. I, 618 ubi _liquentia viscera tabo_ + legendum docet. + 467. _nervis_ scripsit Lefeb. libris non addicentibus, hoc est, + tendinibus, musculis, ligamentis, quæ a Græcis, in quibus rudis + sit Drakenborch., qui absurde _venis_ ediderit, +tenontas+ et + +neura+ vocari nos docet. Sed vir doctus ignorare videtur, _venas_ + poetis v.c. Virg. Georg. IV, 238, et aliis etiam cutem totumque + adeo corpus dici, et verba _venis exstant_ jungi posse. + 468. _membris_, non _nervis_, scripti. Vid. ad I, 177. + [recte I, 178] + + Humentis rores noctis terramque madentem + Solamen fecere mali, cassoque labore 470 + E sicco frustra presserunt robore succos. + Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris + Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos + Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt. + + 472. _Nil temerare piget_, non piget, omnia, corium, etc. temerare, + h. edere, vel, ut N. Heins. exponit, violare morsu res eas, quæ + victui humano non sunt destinatæ, quod Drak. confirmat loco Ovid. + Met. XV, 75. Nam _temerare_ est aliquid facere, quo nobis + interdictum est, vel esse videtur. Conf. ad I, 11, et III, 501. + --_rabidi jejunia ventris_ ut fere ap. Virg. Æn. II, 356; + +Ateleston lussan aei boubrôstin anaidei gastri phulassei+ dixit + Oppian. +Halieut.+ II, 207. + 473, 474. Pelles, vel coria _resoluta_ h. clipeis detracta, + comedebant, relictis nudis clipeorum cratibus: ut Drak. jam + exposuisse video. Sed malim fere _resoluta_ adcipere de liquefactis, + vel aqua mollitis pellibus, ut «Casilinates obsidione Hannibalis + clausos, lora, necessariis vinculorum usibus subducta, eque scutis + detractas pelles, ferventi _resolutas_ aqua, mandere» coactos + fuisse, tradit Val. Max. VII, 6, 2. Eosdem «lora detractasque scutis + pelles, ubi fervida mollissent aqua, mandisse» memorat Liv. + XXIII, 19. + + 469. _Umentis_ Col. vid. ad v. 125. _Viventis_ Ox. unde _Uventis_ + conj. Barth. Adv. VI, 25, et N. Heins. qui id passim poetis + obtrudit. Sed ut taceam, quod Drak. monet, +to+ + _viventis_ propius ad _umentis_, quam ad _uventis_ adcedere, quum + literæ _iu_ et _m_ in Longobard. scriptura vix discerni possint, + quid quæso vulgatum mutare nos cogit? vid. ad I, 259. + 472. _tentare_ volebat Barth. l.c. Male! + 473, 474. Vulgata lectio plane inepta videbatur N. Heins., qui + varia proponebat, _r. nudo Liquantes_ (h. liquefacientes, seu aqua + mollientes) _clipeo taurorum tegmina_ (coria) _mandunt_, vel _r. + nudo Ingentum clipeo taurorum t. m._, vel denique, quod ceteris + præferebat, _r. nudo Liquentum_ (h. aqua fervida liquefactorum) + _clipeo taurorum t. m._ Sed vid. not. + + + Desuper hæc cælo spectans Tirynthius alto 475 + Inlacrimat fractæ nequidquam casibus urbis. + Namque metus magnique tenent præcepta parentis, + Ne sævæ tendat contra decreta novercæ. + Sic igitur, coepta occultans, ad limina sanctæ + Contendit Fidei, secretaque pectora tentat. 480 + + 475. Hercules deus tutelaris Sagunti. Conf. I, 273 seq. + 476. _Inlacrimat_, quod nec diis, nec heroibus indignum est. Vid. + Köppen ad Hom. Il. I, 349; Riccii Diss. Hom. XIII. Lessing. in + Laoc. p. 6, et Ill. Harles. ad Val. Flacc. IV, 42; ubi idem Hercules + lacrimas fundit, ut ap. Virg. Æn. X, 465; ubi vid. Heyne. Conf. inf. + V, 204, 205. + 477. _tenent_ retinent, impediunt quo minus ipse Saguntinis opem + ferat. + 478. _novercæ_, Junonis. + 479. Etiam hæc ingeniose fingit poeta. Cf. ad I, 598, et quem + N. Heins. jam laudavit, Val. Max. VI, ext. 1. «Crediderim tum ipsam + Fidem, humana negotia speculantem, mæstum gessisse vultum; + perseverantissimum sui cultum, iniquæ fortunæ judicio, tam acerbo + exitu damnatum cernentem.» + 480. _secretaque pectora tentat_, secreto ejus animum tentat. + + 479. _sacræ_ Med. ut XIII, 282. Vulgatum Drak. tuetur loco Virg. + Æn. VII, 365; conf. not. ad I, 481. + + Arcanis Dea læta, polo tum forte remoto + Cælicolum magnas volvebat conscia curas, + Quam tali adloquitur Nemeæ pacator honore: + + 481. _Arcanis læta_, forte solitudinem pro solatio petens. Tum + _remoto_ dictum pro remota a diis. Sed malim ita explicare: + _arcanis_ deorum consiliis delectabatur, _polo remoto_, +en akrotatê + koruphê tou Olumpou+, ubi concilia deorum haberi solent; v.c. ap. + Hom. Il. VIII, pr. An _polus remotus_ est simpl. +makros, aipus, + akros Olumpos+? et _arcanis læta_, cui arcana credi solent? + 483. _tali honore_, ut X, 572, et apud Virgil. Æneid. III, 474. + «multo compellat honore.» + --_Nemeæ pacator_, ut contra leo _vastator Nemeæ_ dicitur Stat. + Silv. IV, vi, 40. Ita N. Heins. quem vid. ad Virg. Æ. VI, 804, et ad + Claud. laud. Stil. III, 284. Cfr. quæ Drak. notavit loca, inf. + XVI, 246; Stat. Th. IV, 250; Ovid. Epist. IX, 15; Sen. Herc. Oet. + v. 282; inpr. 1990, et de Benef. c. 13; ubi _orbis terrarum marisque + pacator_ vocatur Hercules, ut _pacifer_ in numis ap. Beger. Thes. + Brand. T. II, p. 779, 780, et in marm. ap. Gruter. p. 49, 1, et + 1113, 4. + + 481. _solo t. f. remota_ conj. El. Putschius, prob. D. Heins. + coll. v. 496 seq. Verum non _tum forte_, sed jam diu ante, Fidem + terra relicta in cælum aufugisse, monent Dausq. et Drak. _sorte_ + contra omnium librr. consensum reposuit Lefeb., quoniam olim nil + sine sorte actum, unde _sortiri_ etiam sit obtinere, licet sine + sorte. Quæ recondita doctrina vereor ut sint, quibus adsensum + extorqueat. + 483. Ita Col. et Oxon. Recte, judice etiam Dausq. qui tamen, ne + Modio concederet, commodum quoque sensum, quem vellem declarasset, + inesse contendebat vulgatæ lect., _Quam tamen alloquitur veniæ + pacator honoræ_, in qua interpretanda nugabatur Marsus, si quis + unquam. _Neme_ Tell. propius verum. + + «Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque, + Qua sine non tellus pacem, non æquora norunt, 485 + Justitiæ consors, tacitumque in pectore numen, + Exitiumne tuæ dirum spectare Sagunti, + Et tot pendentem pro te, Dea, cernere poenas + Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam + Te matres, vincente fame, te moesta virorum 490 + Ora vocant, primaque sonant te voce minores. + Fer cælo auxilium, et fessis da surgere rebus.» + + [484.] Verbis _ante Jovem generata_, Silius _canam, priscam, + antiquam Fidem_ declarare voluisse videtur, quibus tamen epithetis + prisca potius religio innuitur, quam quod ante Jovem nata sit, quo + sensu Vesta _cana_ dicitur. Ex theogoniis certe id non constat, nisi + poeta forte Fidem cum Themide confudit, quæ foederibus et feriendis, + et religiose _servandis præfice solet_. Cf. Heyne ad Virg. Æ. + V, 744, et mox v. 494. + 486. _Justitiæ consors_; vid. Jani ad Hor. Od. I, xxiv, 6. + 489. _lenta_ in ope ferenda, secura et parum sollicita; ut VII, 440; + et XII, 567. Cf. Heins. ad Ovid. Trist. II, 514, et inpr. ad ej. + Epist. XV, 169, et XIX, 81. + 491. _minores_, ut _parvi_, infantes. + --_vocant_ et _sonant_, h. invocant, tuum auxilium inplorant et + præstolantur. + 492. _cælo_, de cælo. + --_fessis rebus_ vid. ad I, 566. + + 485. _norint_, et mox, _tacitoque_, volebat N. Heins. + 489. _unam_, non _una_, scripti. + + + Hæc satus Alcmena, contra cui talia virgo: + «Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi, + Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor. 495 + Sed me pollutas properantem linquere terras + Sedibus his, tectisque novis succedere adegit + Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui + Et, quantum terrent, tantum metuentia regna, + Ac furias auri, nec vilia præmia fraudum, 500 + Et super hæc ritu horrificos ac more ferarum + Viventes rapto populos, luxuque solutum + Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem. + + 495. _Stat_, constituta est. + --_tristibus_, horrendis, nefariis. + 496. Dii, ætate aurea inter homines commorati, postea inpietate + eorum commoti terram cum cælo commutarunt: quæ prisca fabula ex + Hesiod. +Erg.+ v. 174, 201, et Ovid. Met. I, 125, 150, nota est. + 497. _Sedibus his_ +deiktikôs+. + [498.] _Fecundum in fraudes hominum genus_, ut _fecunda culpæ + secula_ dixit Horat. Od. III, vi, 17. + 499. _Qui terret, plus ipse timet_, Claud. Cons. Honor. IV, 289. + Cell. Plures ejusmodi sententias congessit Barth. Adv. XLVIII, 11. + 500. _furias auri_ vid. ad I, 32. + --_liqui furias auri_, etc. h. populos, vel homines cupidos auri, + et malis artibus felices. + 502. _luxu solutum_, sublatum, _Omne decus_, decorum et honestum. + 503. _nocte_, concubitu, ut III, 429; vel propr. etsi sensus idem + est. Vitiorum caligine, Mars. 504. Cf. XI, 183; ubi Drak. comparavit + Lucan. I, 175; Sen. Herc. fur. v. 253; et in Hippol. v. 543. + + 497. _novis_, scil. superis, non _Jovis_, scripti, Parm. Med. + 502. _luxoque_ Mars. vitiose in textu, non in comment. + + Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis; + Et probris cessit virtus: en, adspice gentes: 505 + Nemo insons; pacem servant commercia culpæ. + Sed secura tua fundata ut moenia dextra + Dignum te servent memorando fine vigorem, + Dedita nec fessi transmittant corpora Poeno, + Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri; 510 + Extendam leti decus, atque in secula mittam, + Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras.» + + 506. _commercia_, societas, _culpæ_ h. socii sceleris. His solis + invicem pax est. + 511. _Extendam leti decus_, efficiam, ut eorum interitus memorabilis + et gloriosus sit. + --_mittere_, ut _dimittere_, _tollere_, _diffundere_, _efferre_, + _aperire in sæcula_ (IX, 341) _vulgus_, _ævum_, _populos_, _ora_, + _diem_, etc., +hienai phônên, ekpherein es anthrôpous+, vel +phanera + katastêsein es anthrôpous ta erga+, (ap. Arrian. expedit. Alex. + I, 12) pro, in cognitionem omnis ævi, omnium populorum et hominum + adducere, efficere ut semper prædicetur aliquid, vel omnibus + innotescat, palam facere, divulgare. Similiter _ire_, _abire_, + _volare_, _volitare_, _ferri_, _venire_, _nasci_ (h. crescere, + VIII, 371) _in sæcula_, _in ora_, et _per ora hominum_, vel _in ore + omnium esse_ de eo, qui tam notus fit, vel est, ut omnes et omni + tempore de eo loquantur. Conf. Drak. ad III, 135; VI, 711; XII, 312; + Gronov. Obss. I, 15; Heins. et Burm. ad Val. Fl. II, 439. VV. DD. ad + Virg. Ge. III, 9, et Æn. IV, 195; XII, 235; Broukh. ad Prop. II, 1, + 2; Heyne Obss. ad Tibull. IV, 1, 200. + + 505. _cessat_ R. 2, non inprob. Lefeb. + 507. _Sed si cura_, h. si tibi curæ est, ex emend. N. Heins. + recepit Lefeb. Totus versus ob +homoioptôta+ auribus est ingratus. + 510. Vulgo parenthesis post _sinunt_ clauditur. + + + Inde severa levi decurrens æthere virgo + Luctantem fatis petit inflammata Saguntum; + Invadit mentes, et pectora nota pererrat, 515 + Inmittitque animis numen: tum fusa medullis + Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem. + Arma volunt, tentantque ægros ad prælia nisus. + Insperatus adest vigor, interiusque recursat + Dulcis honos Divæ, et sacrum pro virgine letum. 520 + + 512. Eleganter pro, faciam, ut Saguntini etiam post mortem + celebrentur. Cf. Ovid. Epist. XI, 119; ubi vid. Heins. + --_prosequi_ est voc. exsequiale. + 513. _severa_, irata. + 514. _Luctantem fatis_, +deinôs+, ut _componere fatis_ I, 39. + 516. _numen_ pro se. + --_fusa medullis_ vid. ad v. 461. + --_medullis inplicat amorem_, ut _ossibus inplicet ignem_ ap. + Virg. Æn. I, 660; ubi vid. Heyne. + 518. _Arma volunt_, moræ inpatientes, proeliique cupidissimi, ut + IX, 7; ubi Drak. Conf. XIII, 318; Virg. Æ. VII, 340; IX, 539; Stat. + Th. III, 664, et Val. Fl. I, 67; ubi vid. Burm. + --_ægros nisus_, vires tenues. + 519. _interius recursat_, ut _animo recursat_ dixit Virg. Æ. I, 662, + et IV, 3. + 520. _sacrum pro virgine letum_, mors egregia, laudabilis et honesta + (v. ad VII, 9) pro fide servanda. + + 513. _levi_ Col. recte, ut ap. Virg. Ge. I, 489. Vulgg. _severa + Jovi_, h. irata J., ob cladem Saguntinis inminentem, quos præmio, + non poena adficere, Jovis erat, foederum præsidis. Ita Barth. Adv. + VI, 25. Male Marsus, quæ etiam ipsum Jovem ad fidem servandam + coegit, quod tamen contra Modium defendit Dausq., cui nec + displicet Gossuini conj. _Jovis d. a. v._, quia Jupiter præses + istius regionis. + + It tacitus fessis per ovantia pectora sensus, + Vel leto graviora pati, sævasque ferarum + Adtentare dapes, et mensis addere crimen. + Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem + Casta Fides, paribusque famem compescere membris. 525 + + 521. _fessis_ vid. ad I, 566. + 522. _Vel leto graviora pati_; quum quis non capit generosæ virtutis + stimulos, mortem ipsam contemnit, Barth. Adv. X, 24. Sed verba hæc + spectant potius ad _sævas ferarum dapes_, quas propter ea, quæ poeta + v. 523 et 525 adjecit, recte exponunt, carnes humanas, quas feræ + invadant, quasque Euripidi Hecub. v. 1072: +thoinan agrian thêrôn+, + Senec. Thyest. 150 _dapes feras_, Minuc. Fel. in Octav. c. 8 + _inhumanos cibos_, et Tertull. Apolog. c. 9 _feram libidinem_, dici + monent D. Heins. et Drak. Rem ipsam permultis obsessarum urbium + exemplis illustrarunt Dausq. et Drak. + 525. _Casta Fides_ vid. ad I, 481. + --_paribus_, humanis: unde _crimen et culpa_. Conf. vid. 635. + + 521. _It_, non _Et_, Col. ut III, 215; XII, 244; Virg. Æn. + II, 173; Stat. Th. I, 494; V, 239, et aliis locis, quæ excitarunt + N. Heins., Drak. et Gronov. Obss. IV, 18. + 522. _foedasque_ conj. Burm. + + + Quam simul invisæ gentis conspexit in arce + Forte ferens sese Libycis Saturnia castris, + Virgineum increpitat miscentem bella furorem, + Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram + Tisiphonen, imos agitantem verbere manes, 530 + + 526 seq. Facile adnoscas imitatorem Virg. Æn. VII, 323 sqq. ubi vid. + omnino Heyne, et conf. Æn. XII, 845 seq. + 528. _miscentem bella_ vid. ad I, 69. + 529. _ira turbata_, commota, incitata, +kata+ _gradum_, irate gradum + adcelerans. Conf. V.L. et ad I, 477. + --_ciet_, ut ap. Virg. Æ. VII, 325; ubi vid. Heyne. + 530. _agitantem_ vid. ad I, 146. + --_imos agitantem verbere manes_ conf. Virg. Æn. VI, 555 sq. inpr. + v. 570, 571. + + 526. _conspexit_, non _prospexit_, Col. + 528. _miscentis_, vel _miscenti_ malebat N. Heins. + 529. _ira_ Colon. et Put. ut v. 617, 642, et IX, 23, Drak. _ita_ + antt. edd. ["v. 617" recte v. 619] + + Et palmas tendens; «Hos, inquit, Noctis alumna, + Hos muros inpelle manu, populumque ferocem, + + 531. Cerda ad Virg. Æn. VII, 330, Silium reprehendit, quod præter + decorum neglexerit majestatem regiam Junonis, quam Furiis + supplicasse, seu palmas tetendisse fingat. Contra poetam consulto + potius ad tam indignas preces demisisse Junonem, ut eo magis + elucesceret acerrimum ejus in Romanos odium, coll. Ovid. Met. + IV, 444, 445 et 471, suspicabatur Drak. Mihi potius viri docti + argutari, nec preces, modo nimis supplices non fingantur, vel, ut in + simili loco Ovid. Met. IV, 471, et mox v. 533, cum mandatis + misceantur, dignitatem Junonis dedecere videntur. Conf. Hom. Il. + XIV, 232 seq. Virg. Æn. I, 64 seq. et al. Forte etiam Juno h.l. + manus non tetendisse censenda est, ut supplicaret, sed ut urbem + Furiæ ostenderet, quod ex verbis ejus, +deiktikôs+ pronuntiatis, + _hos muros_, etc. probabile fit. Si vero jure vituperatur poeta, cur + id non feramus in Silio, quum et bonus quandoque dormitet Homerus? + vid. V.L. + --_Noctis alumna_ Conf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 250; VII, 331; + XII, 846, 860. + 532. _muros inpelle_ prorue, _manu_, magnifice, ut _montem Inpulit + in latus_ Æolus ap. Virg. Æn. I, 82, ubi vid. Heyne. + + 531. _Et palma ostendens_ corrig. N. Heins., quod nimis forte + cupide adripuit Drak., ut Juno non supplicet, sed Saguntum digito + monstrans satis dictarorie eam protinus exscindere jubeat; quasi + non codem modo explicari possit vulgata. Antiquitas autem _palm' + ostendens_, vel _palmostendens_ scriptum putabat, refrag. Lefeb., + qui in priscis libris _palma tendens_ se reperisse testatur, et + hinc _palmam tendens_ edidit. + + Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua + Effectus studiumque tuum de nube videbo. + Illa Deos summumque Jovem turbantia tela, 535 + Quîs Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros + Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora + Cerberus, ac, mixto quæ spumant felle, venena, + Et quidquid scelerum, poenarum quidquid et iræ + Pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps 540 + In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum. + Hac mercede Fides constet delapsa per auras.» + + 535. Omnia graviter horrendisque imaginibus expressa, nec minus + præclare ad animi æstum, cui ipse quoque verborum sonus respondet. + --_tela_, arma, quæ mox nominantur. + 536. _Acheronta_, ut ap. Virg. Æn. VII, 91, 312. + --_moves_, concutis, vel terres, vel vexas. + --_flammam_, faces. + 537. _Stridorem tuum_, sibilum serpentum tuorum, vel serpentes tuos + sibilantes. Eumenides +ophioplokamoi+, de quo vid. Cl. Hermanni + Mythol. T. II, p. 488. Serpentes autem ac flammæ proprie _stridere_, + h. argutum sonum edere dicuntur. Vid. Ind. et Heyne ad Virg. Æ. + VI, 288; Broukh. ad Tibull. I, iii, 72. + 540. _Pectore fecundo_, ut ap. Virg. Æn. VII, 338. + --_coquitur tibi_, a te. Conf. ad v. 327. + 541. _Rutulos_ ut I, 584. + --_Erebo demitte_, vid. ad I, 439. + 542. _Hac mercede constet_, hanc m. habeat. + --_Fides delapsa per auras_, h. Fidei descensus. Conf. v. 513 sq. + +anemôlios+, vana, D. Heins. Male! + + 533. _suis_, non _tuis_, Col. + 534. Vulgo perperam legitur, _ipsa propinqua Effectus: studiumque + tuum quo comprimit ora Cerberus_, etc., prob. Dausq., ut + _propinqua_ sit verbum, pro depropera, ut v. 281. et Virg. Æn. + X, 254. Sed tres versus, tamquam avulsa a corpore membra, recte + VV. DD. ex membrr. Colon. restituere. + 537. _Stridoremque jubæ_, h. comæ, frustra emend. N. Heins. + + + Sic voce instimulans, dextra Dea concita sævam + Eumenida incussit muris, tremuitque repente + Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus. 545 + Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum + Multus colla micat squalenti tergore serpens. + + 543. Magnifica hæc, et ad potentiam Junonis declarandam adcommodata. + Præterea poetam decet, non verba Furiæ, sed ipsam extemplo rem + memorare. Confer lib. IV, 430 seq. Heyne et Cerda ad Virgilium, + Æneid. lib. VII, 341, et Burmann ad Valerium Flaccum, IV, 80. Nec + Juno Furiam mittit, vel immittit urbi, sed _dextra incutit muris_. + His et seqq. verbis multum lyrici spiritus inest. Splendide + adumbratur vis Junonis, et celeritas Eumenidum, quæ +ôkudromoi hôs + te noêma+ dicuntur Orph. H. LXVIII, 9; de quo vid. Hermann. l.c. + --_concita_ ira, irata, vel potius celeriter, repente. + 546. _Sibilat insurgens capiti_, ut ap. Virg. Æ. XI, 754, 755, et + Ge. III, 553. + 547. _squalenti_ vid. V.L. + + 546. _circa_ Col. Oxon. R. 3. Parm. Med. unde vel recipiendum, vel + ex _circu_ ortum videtur. + 547. _squamoso_ Junt. et Ald. quod glossam redolet. Nam _squalens_ + vulgo putant esse squamosum. Sed vid. Heyne ad Virg. Æneid. lib. + X, vers. 314. _tergore_, non _pectore_, scripti. + + Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu, + Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri + Pectora circumstant Planctus, Moerorque, Dolorque, 550 + Atque omnes adsunt Poenæ, formaque trifauci + Personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ. + + 548. Similis Tisiphones comitatus ap. Ovid. Met. IV, 483 seqq. quem + locum Silius ante oculos habuisse videtur, ut Virg. Ge. III, 552. + Singulæ, quas poeta duxit, lineæ horrorem nobis incutiunt, maxime + imago _mortis_, ingluviem suam dilatantis, rictum in immensum + diducentis, et insatiabili cupiditate omnia devorantis. Ipsam + gradientem, faucesque ejus quasi apertas cernimus. Eadem imago + poetis Orientalium familiaris est. Conf. v.c. Habac. II, 5, et Esai. + V, 14; ubi vid. Lowth. + 551. _Poenæ_, +Poinai+ Deæ ultrices, quæ prop. +tous phoneis+ + sequuntur et puniunt, unde +empoinimoi+ dicuntur Sophocli in Ajace; + D. Heins. Quidam eas a Furiis distinguunt. Vid. Burm. ad Val. Fl. + VII, 147; Barnes. ad Eurip. Suppl. 490; Ernesti Clav. Cic. Markland. + Epist. crit. p. 125, et, quos Draken. laudat, Scalig. ad Virg. + Culic. v. 218; Delr. ad Sen. Med. v. 13; Barth. Adv. XXI, 9, et 20, + et ad Stat. Th. VIII, 25. Vulgarem tamen vocis vim non spernendam + putabat Drak. + --_formaque trifauci Personat_; doctius _latratu trifauci + personat_ dixit Virg. Æn. VI, 417. + 552. _Janitor aulæ_ ut ap. Hor. Od. III, ii, 16. + + 548. _cava pandens guttura_ Col. quod forte non spernendum. + 549. Hunc versum VV. DD. e MSS. Col. et Ox. revocarunt. Voces + autem _luctus_, _planctus_, _moeror_, _dolor_ et _poenæ_ majoribus + literis scripsi, quoniam pictura efficitur vividior et magis + poetica, si abstracta cogitentur personata. Cf. Virg. Ge. + III, 552, ubi vid. Heyne et Voss. + 550. _circumstant_, non _circumdant_, scripti et R. 2. + + Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum + Tiburnæ, gressumque simul, sonitumque loquentis. + Hæc bello vacuos et sævi turbine Martis 555 + Lugebat thalamos, Murro spoliata marito; + Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen. + + 553. Tisiphone formam mutat, ut Alecto ap. Virg. Æn. VII, 415 seqq. + ubi vid. Heyne ad v. 328, et de vulgari poetarum ratione, qua Deos, + humana forma indutos, noti fere alicujus et familiaris, ad mortales + adcedere fingunt, ej. Exc. XIII, ad Æn. I. Ipsa specie divina ac + terribili videndam se præbet Tisiphone ap. Ovid. Met. IV, 485 sqq. + 554. _Tiburnæ_, viduæ Murri, de quo cf. I, 376 sqq. + 555. _turbine Martis_ cf. ad II, 4. + [557.] _Dauni_ cf. ad I, 291. [556] + + 553. _adsimilat_ pro _adsimulat_ edidi, usu quidem invito, sed + etymologia ac vi verbi id postulante, et faventibus libris, + nonnunquam omnibus v.c. Tac. Germ. c. 9. Adsentiuntur nobis Heins. + et Heyne ad Virg. Æn. XII, 224; Scheller. in Lex. et præceptis + styli; Barth. ad Claud. Ruf. II, 81, ad Stat. Th. IV, 261; et + alii. Sed refragantur inpr. Gron. Diatr. Stat. c. 6, et Ernesti ad + Cic. Invent. I, 28, ad Tac. Germ. 9, et vit. Agric. c. 10. + 557. _Daunique_, non _clarumque_, Col. et Ox. _Daunique t. ab + origine n._ ad oram Aldini cod. ex ant. exemplari notatum vidit + N. Heins. Idem v. 558 _cultus_ malebat, quoniam vultus jam antea + mentio facta. Sed Drak. recte jam monuit, orationem ita procedere: + Huic itaque Tiburnæ pares vultus quum induisset Tisiphone, + dispersis crinibus sectisque genis, etc. _inducta_ Put. + + Cui vultus induta pares disjectaque crinem + Eumenis in medios inrumpit turbida coetus, + Et moestas lacerata genas; «Quis terminus, inquit? 560 + Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum, + Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras + Terrentem Murrum noctes et dira sonantem: + Eripe te, conjux, miserandæ casibus urbis, + Et fuge, si terras adimit victoria Poeni, 565 + Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates, + Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis. + Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. + Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo? + + 559. _turbida_, perturbata mente, vel acriter, inpetuose, violenter. + 560. _Quis terminus_ calamitatis vestræ erit? quando miseram + finietis vitam? + 561. _Sat Fidei proavisque datum_, jam omnia præstitistis, quæ ad + fidem socialem gloriamque majorum tuendam a vobis fieri exigique + poterant. Vid. V. L. + 562. _meum Murrum_, suaviter et ad amoris adfectum apte. Conf. ad + VIII, 122. + 563. _noctes_, somnum, proprie me noctu. Conf. III, 216; ubi Drak. + laudat X, 348, Virg. Æn. IV, 530; Stat. Th. IX, 600. Contra _somnus_ + pro nocte ponitur. Vid. ad III, 200. + 564 sqq. Confer Virgilium, Æneid. II, 289, sq. + 568. _imago_, +eidôlon+. + + 561. _Sat F. p. datum_ Col. quod firmatur verbis Virg. Æn. II, + 291; IX, 135, et Val. Fl. III, 688. _Sat datum_ etiam Oxon. si + fides habenda Barth. Adv. VI, 25, sed _Stat datum_, teste + N. Heins. Vulgo _Stat F. p. datus_, et _Stat datur_ R. 3. + 562. _funere_ ingeniose conj. Lefeb. coll. Virg. Æn. IX, 492 ubi + _lacerum funus_ dicitur cadaver dilaniatum. Vid. not. ad v. 647. + Mihi vero ipsa quoque vox _lacerato_ suspecta videtur, quia modo + præcessit. Forte poeta scripsit _laniato funere_, vel _laniatum_ + (_laniatu_) _vulnere_. + + Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix. 570 + At nos, Sidoniis famulatum matribus actas, + Post belli casus vastique pericula ponti, + Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum + Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo. + + 570. Imitat. Virg. Æ. XI, 158 sq. + 574. _Nocte obita_, ut _morte obita_ ap. Virg. Æ. X, 641. + --_Libyæ gremio_, in Libya (ut III, 878; IV, 786; XII, 203) + adeoque in terra peregrina et hostili, procul a patria, ut _captiva + jacebo_, moriar et sepeliar: quod non minus fere miserum veteribus + videbatur, quam sepulcro prorsus carere; quod vel ex Ovidio + tironibus notum. Cf. X, 547; XIII, 875, et Drak. ad IV, 77. + ["III, 878 ... XII, 203" recte III, 678 ... XII, 204] + --_jacere_, ut +keisthai+, de mortuis et sepultis centies obvium: + quod multis exemplis probant Drak. inf. ad v. 594; Passerat. et + Broukh. ad Prop. I, vii, 24; Heins. ad Ovid. Trist. III, i, 50; + Burm. ad Phædr. I, 24, et ad Petron. III, p. 666. + + 574. _Nocte_ Col. Ox. R. 2. Vulgo _Morte_, quod nec ipsum + elegantia sua carere judicabat Drak. coll. Virg. Æ. X, 641; Lucr. + I, 135 al. Sed haud dubie glossema sapit: nam ut _vita_ passim + _lux_, ita _mors_ poetis, vulgari euphemismo, _nox_, _somnus_, + _sopor_, _tenebræ_ dicitur, +kelainê nux+ et +skotos+ Hom. Il. + IV, 461; V, 310; +hupnos chalkeos, nêdumos, nêgretos+, vel + +tanêlegês thanatos+ Il. VIII, 70; XXII, 210. Hinc et somnus + +thanatoio sunemporos+, et mors +palaioteros kasignêtos+ ap. + Coluth. rapt. Hel. v. 357, 359. +hupnos geitôn+ et +kasignêtos + thanatoio+ Hom. Il. XIV, 231; Virg. Æ. VI, 278, et Hesiod. Theog. + 755, ubi uterque +Nuktos+ quoque +paides+ vocantur. Sexcenta + poetarum exempla congesserunt et librarior. fraudem notarunt Drak. + ad V, 526, X, 173; XIII, 129, 708. Cerda ad Virg. Æn. X, 745; + Ill. Harles. ad Coluth. l.c. Broukh. ad Prop. II, 13, 17, et + 15, 24; Lambin. et Jani ad Horat. Od. I, 4, 24; 24, 5; 28, 15; + III, 11, 38. + + Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus 575 + Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est, + Vestris servitio manibus subducite matres. + Ardua virtutem profert via: pergite primi + Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.» + + 575. _vetuit_, prohibuit. + --_conscia virtus_ ut ap. Virgilium, Æneid. lib. V, 455; X, 872; + XII, 668. + 576. Stoice disputat, ut XI, 186 seqq. ubi Drak. laudat verba Sen. + Herc. Oet. 111, _miser non est, qui mori potest_. + --_telum_ dicitur quodcumque instrumentum, quo nos defendimus: + hinc remedium, tutela, præsidium, vel adjumentum, ut VI, 359; + XVI, 62; Cic. Læl. c. 17, et ad Div. VII, 16; Liv. III, 55, 69; + IV, 28; VI, 35. Similiter +aspis+ ap. Æschyl. Agam. 1446; +herkos+, + +ereisma+, +purgos+, +kiôn+, +herma+ ap. Hom. Il. I, 284; IV, 117, + 137; XVI, 549, al. _murus_ inf. XVI, 68; ubi. Drak. monet, sic et + _murum_ dici Ovid. Met. XIII, 281; Claud. Cons. Hon. IV, 109; + _pericli turrim clipeumque_ Claud. in Rufin. I, 267; _clipeum_ eid. + laud. Stilic. II, 62; et Cons. Hon. IV, 433. + 578. _via Ardua_, difficilis, +duscherês+, _virtutem profert_, palam + facit, ad eam ducit. Conf. ad IV, 603. + 579. _populis_, vili humilique turbæ. Vid. ad I, 399, et Burm. ad + Val. Fl. I, 10. + --_laudem invadere_, ad eam adspirare, occasionem ejus comparandæ + cupide amplecti, ut IX, 12, et ap. Virg. Æn. IX, 186. + --_nec notam laudem_, insolita virtutis documenta. + + 578. _præfert_ conj. N. Heins. + + + His ubi turbatas hortatibus inpulit aures, 580 + Inde petit tumulum, summo quem vertice montis + Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis + Struxerat, et grato cineres decorarat honore. + + 580. _inpulit aures_ ut ap. Virg. Æn. XII, 618, et Ge. IV, 349. + --_Inpellere_, ut _pellere_, _quatere_, _ferire_, _pulsare_, + _percutere_, _verberare_ aures, vel oculos: de quo v. Drak. ad + III, 694, et IV, 7; Burm. ad Quintil. Declam. 301, p. 584, et ad + Val. Fl. I, 743. + 581. _tumulum_, sepulcrum, quod Hercules Zacyntho, socio et comiti + suo, exstruxerat. Conf. I, 274 sqq. + + Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima + Cæruleus maculis auro squalentibus anguis. 585 + + 584. Serpentis portentum, et ipsa quoque verba petita sunt ex Virg. + Æn. V, 84. sqq. coll. II, 203 seq. ad quæ loca vid. Heyne. Ab + omnibus fere antiquis populis, et primum quidem, ut videtur, a + Phoenicibus et Ægyptiis, (de quibus vid. Philo apud Euseb. Præp. + Evang. I, 10, p. 40 seq. ed. Vales., Bochart. Hieroz. P. II, p. 429; + Ælian. H. Æn. XI, 17; Herodot. II, 72; Barth. ad St. Th. V, 460) + serpentibus aliquid divini tribui, ipsique +agathoi daimones+ et Dii + quoque haberi solebant. Eorum symbolis genios inprimis hominum et + locorum adumbratos fuisse, docent præter Heyn. l.c. et D. Heins. ac + Drak. ad h.l., Seguin. Diss. de Agathodæm. et in Select. Numism. + p. 85. Gorius ad Donii Incr. antt. p. 44; Meurs. ad Lycophr. + Cassandr. v. 1473; Spanh. de Usu et Pr. N. Diss. III, p. 173, 192. + Acta Erudit. A. 1723, p. 84 seq. Conf. inf. ad VI, 283 seq. Nec + cuiquam id mirum videbitur, qui meminerit, serpentes olim +to + enchôrion+, ubertatem, potentiam, felicitatem, (vid. Seguin. et + Spanh. ll. cc.) sapientiam, (unde Apollonium, quamvis, ut + Pythagoræus, a comedendis carnibus abstinuerit, +drakontôn kardias + dêpou kai hêpatos apogeusasthai, hôs an kai tês para toutois + koinônêsoi sophias+, tradit Philost. in ej. vita I, 14, et III, 3) + immortalitatem denique et æternitatem, propter orbem suum, innuisse: + ut taceam, veteres ipsis vim sanandi, (quocirca Æsculapio sacri + fuere, de quo vid. Ælian. H. Æn. XI, 2; Macrob. I, 20, et Festus + voc. _dracones_) et vaticinandi incantandique adsignasse, maxime in + Oriente, ubi augures propterea magicis eos carminibus fascinabant. + De hac +ophiomanteia+ et +ophiolatreia+ vid. præter laudatos VV. DD. + Hermann. de mythis Lyricorum, not. 900; Bochart. Hieroz. I, i, 3, + p. 21 et II, iii, 6 et 14; Zornii Bibl. Antiq. T. II, p. 679 seqq. + Selden. de diis Syris II, 17; Voss. Theol. gent. IV, c. 63. Nieubov. + Itiner. Sinens. p. 56, 61, 92; al. Kircher. China Illustr. p. 25, + 32, 41. + --_ab sede_, tumuli parte, _ima_, ut _ab imis adytis_ ap. Virg. + Æn. V, 84. + 585. _auro squalentibus_ v. ad I, 211, et Heyne ad Virg. Æn. X, 314. + + 584. _prorumpit_, non _prorupit_, scripti. + + Ignea sanguinea radiabant lumina flamma, + Oraque vibranti stridebant sibila lingua: + Isque inter trepidos coetus mediamque per urbem + Volvitur, et muris propere delabitur altis, + Ac similis profugo vicina ad litora tendit, 590 + Spumantisque freti præceps inmergitur undis. + + 587. _lingua vibrans_ se, celeriter huc illuc se movens, adeo ut + triplex esse videatur, quod notat Serv. ad Virg. Æn. II, 211; unde + _trifida_ et _trifulca_ poetis dicitur. Conf. ad I, 539, et VI, 222; + Heins. ad Ovid. Met. III, 34. + --_stridebant_ v. ad v. 537. + + 587. _Oreque, vibranti_, etc. edidit Lef., operarum forte incuria, + lectore certe ne admonito quidem. + + + Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta + Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent + Captivo jacuisse solo: sperare saluti + Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys. 595 + + 592. Conf. sup. ad v. 365. + 593. _Manes_ tectorum præsides poeta facit: Lares enim et Manes pro + iisdem ab antiquis colebantur, quod vel ex Festo voc. _Pilæ_ patet; + unde et _Maniam Deam_ matrem Larum colebant (v. Macrob. Sat. I, 4), + et primo omnium in urbium obsidionibus manes excantabant, cantuque + eliciebant, D. Heins. Conf. Macrob. Sat. I, 7; Apul. de Deo Socr. + p. 50, et Martian. Cap. II, p. 40; ubi docet, _Manes_ ac _Lemures_, + si vitæ prioris adjuti fuerint honestate, in _Lares_ domorum + urbiumque verti: si autem depraventur ex corpore, _Larvas_ vocari ac + _Manias_. Plura vid. ap. Guther. de jure Manium, et Noris. Cenot. + Pis. Sed possis etiam _tecta_ de tumulo Zacynthi (v. 581), vel de + aliorum mortuorum cæsorumque tumulis, vel de tota urbe, et _Manes + umbrasque_ de animabus, circa tumulos suos vagantibus, adcipere. + Vid. Heyne Obss. ad Tibull. III, ii, 15. + 594. _Sperare saluti_, ut X, 630 _desperaverit urbi_, et ap. Thucyd. + +elpizein tê tuchê+ Lefeb. + 595. _damnant_, recusant, spernunt, ut III, 331; VII, 105. Cf. + V, 60. + --_agere_ et _agitare_, h. stimulare, incitare, vel angere, + vexare, Furiæ passim dicuntur. Ernesti monet, voce _addita_ etiam + simpl. vim adverbii _insuper_ exprimi posse, hoc sensu: non satis + est, Saguntinos de salute desperare, et damnare cibos, sed agit eos + _insuper_ Erinnys, furore et amentia inbuens, ut eo alacrius mortis + consilium capiant. Cf. inf. XIII, 291 sqq. + + 592. _excussæ mentes_ probb. Modio et Heinsiis, coll. Stat. Th. + III, 93; Lucan. IV, 536; Plin. Ep. I, 18. _Excuti_, pro percuti. + concuti, percelli, terreri, ut +ekplêssesthai+ ap. Hom. Il. + XVIII, 225; Od. XVIII, 230: _excussi_ (+kata+) _mentes_ (ut + +ekplêssesthai phrenas+ dixit Hom. Il. XIII, 394, et XVI, 403), + emend. Gron. Diatr. Stat. c. 43, et ad Senec. de ira I, 7, quod + doctius est et V, 54; IX, 644, alibique occurrit, sed N. Heins. + minus placet, quia +to+ _expulsi_ mox sequitur: _excussi mentem_ + reposuit Lefeb. Pro vulgata _excussi amentes_, quæ glossema + videtur Drak., quum _amens_ sit, cui _mens excutitur_, perperam + stat Dausq., qui cum Cell. interpretatur: _excussi_, prolapsi domo + in publicum, compita, forum, rogum, quasi extra mentem terrore + positi. + 594. _jacuisse_ Colon. ut v. 574. Vulgo _latuisse_. Utrumque bene + et +aoristôs+ dicitur. + 595. _damnantque cibos_ Col. et Parm. _clamantque c._ Put. vid. ad + v. 52; _damnatque c._ Mart. Herbipol. _damnare cibos agit_ Gryph. + et Nut. non improb. N. Heins. Vulgo _damnant cibos_, contra metri + leges: _addita_ (h. infesta, non, ad cetera mala accedens, ut vult + Schmid.) Put. cui favet auctoritas Virg. Æn. VI, 90, ubi vid. + Heyne. Cf. etiam Burm. ibid. et ad Val. Fl. V, 286; Gronov. ad + Senec. Herc. F. 1237. Vulgg. _abdita_, quod accipiunt pro, + occultata in Tiburnæ specie. + + Haud gravior duris Divum inclementia rebus, + Quam leti proferre moras: abrumpere vitam + Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur. + Certatim structus subrectæ molis ad astra + In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque 600 + Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris, + Callaico vestes distinctas matribus auro, + Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho, + Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates. + + 597. _moras proferre_, ut _moras trahere_ dixit Virg. Æ. X, 888, et + _moras producere_ Terent. And. III, v, 9. + --_moræ_ propr. non proferuntur, sed meta, finis, Schmid. + --_abrumpere vitam quærunt_ ut ap. Virg. Æ. IV, 631, _invisam + quærens abrumpere lucem_. Locutio a Parcarum filo petita. Conf. ad + VII, 33. + 598. _gravantur lucem_ tolerare, vel propter lucem; +barunontai ton + bion+, ægre ferunt vitam, ipsis gravem et molestam. _Gravamur re_, + quam quum maxime sustinemus et utcumque ægre ferimus; at _gravamur + rem_, quam, si jam ferimus, tentamus excutere, vel nondum susceptam + recusamus ac procul habemus: quod pluribus docent, a Drak. laudati, + Gronov. ad Sen. Thyest. v. 106, ad Liv. XXI, 23, et in Diatr. Stat. + c. 24, et Græv. ad Justin. XX, 2. + 599. Conf. Liv. XXI, 14 et Appian. Hisp. c. 12. + --_struere_ voc. propr. de acervo et rogo: unde _strues_. + 600. _stetit_ ut ap. Virg. Æ. III, 63, et Val. Flacc. I, 98. + 601. _Longæ pacis opes_, longa pace quæsitas, quæ eleganter _mites + opes_ vocantur XIV, 653; Draken. + 602. _Callaico_ conf. ad v. 397. + 603. _Dulichia Zacyntho_ vid. ad I, 289 et 379. + 604. _Rutulorum_ conf. I, 291 seq. + + 597. _perferre_ Put. et R. 2. + 598. _luceque_ Put. + 601. _Longæ_ Col. Vulgo _Longas_ prob. Dausq., ut longa series + comportantium opes fuerit, aut longo tempore comportarint. Male! + + + Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque 605 + Infaustos jaciunt enses, et condita bello + Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi + Victoris prædam flammis donare supremis. + + 605. _captis_, mox capiendis, vel qui sibi jam capti videbantur. Qui + brevi in hostium potestate erant futuri, Schmid. Conf. V.L. + 606. _condita_ aurum argentumque _bello_, in belli usum, et belli + tempore. + 608. _flammis supremis_, rogo, ut _ignis supremis_ ap. Ovid. Am. I, + xv, 41. + + 605. _raptis_ quidam antt. _superest parti_, h. rerum partarum, + vel _gazæ_ conj. N. Heins. _carptim_ refinxit Lefeb. Propius ad + literarum ductum accederet _raptim_, et ita Liv. XXI, 14, _in + ignem ad id raptim factum conjicientes_, etc. + 607. _penitis terræ_ conj. nescio quis, a Drak. refutatus. + _terra_, non _terræ_, Col. quod et conj. Dausq. + 608. _damnare_ tanquam efficacius malebat N. Heins. + + + Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys, + Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis 610 + Quassat, et inferna superos caligine condit. + Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo + Æternum invictis infelix gloria servat. + + 610. Loca simil. infra XII, 714; et Claud. in Rufin. I, 121, 122. + Drak. qui etiam _lampada_ proprium Furiarum gestamen esse notavit + coll. Prop. I, iii, 70 (ubi v. Broukh.); Sen. Thyest. 251, et Med. + 15, al. + 611. _superos_, homines, vel locos, ut contra _inferi_. + 612. Ornatissima urbis fame confectæ, hominumque a desperatione + omnium rerum ad rabiem versorum, imago, lineis quasi et coloribus + variis, iisque fortissimis, distincta: et hanc animus magis + abhorret, quam justo miserationis sensu contemplatur, ita nihil fere + eorum, quæ ad foeditatem rei facinorumque atrocitatem declarandam + augendamque valere possint, poeta prætermisit. Ipsa Tisiphone, + adscititia specie abjecta, horrendam Furiæ formam resumit, + miserosque homines, in furorem conjectos, ad cædes cognatorum + perpetrandas concitat. Si Appiano b. Hisp. c. 12, fides habenda, + Saguntini, noctu eruptione in Poenorum stationes facta, omnes occisi + sunt, et tum mulieres, obtruncatis prius liberis, vel suspendio + vitam amiserunt, vel ex tectis se præcipitarunt. + --_opus_, suicidium et combustionem. + --_nobile_, memorabile, clarum. + 613. _invictis_, quorum mens et fides erga Romanos invicta fuit. + + 610. _tinctam_, hoc accensam, _Phlegethontis in undis_ scripti. + _tractam Phlegethontis ab undis_ editi. + 613. _in victis_ libri antt. teste Lefeb. _Æternum victis infelix + g. servet_ frustra conj. N. Heins. + + Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem, + Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem, 615 + Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. + Invitas maculant cognato sanguine dextras, + Miranturque nefas aversa mente peractum, + Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira, + Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ, 620 + Obliquos versat materna per ubera visus: + + 614. Furiæ tribuitur, quod insania et furor efficit: + --_lentum_ et _cunctantem_, quia debilis senum manus, ipsique a + tam diro facinore abhorrent. + 615. _Pressit_, inpressit, infixit altius, adjuvit manum in gladio + alte, capulo tenus, infigendo. Conf. VI, 703. + 616. Cf. Virg. Æn. VI, 570 sq. + + 614. _parentem_ Col. et Oxon. Vulgo _parentum... capulum_ probb. + Dausq. Cell. Lefeb. Nihil fere interesse videtur. _parente_ Parm. + _parent[~e]_ R. 2. _letum indignata parentem_ corrig. D. Heins. + _lentum i. pavere capulum_, vel _paventum_, vel _letum, ind. + paventes_ tentabat N. Heins. + 618. _aversa mente_, Col., h. alio versa, alienata, judice Modio; + vel aversa a scelere, abhorrente ab eo, repugnante, _invita_. + Vulgo _adversa_, quam renitentem, cum fatali Tisiphones impulsu + pugnantem interpretatur Dausq. qui male provocat ad Plaut. Pseud. + I, iii, 8; ubi non _animo adverso_, sed _re adversa_ legendum. + 620. _perpessusque_ emend. et recepit Lefeb. + 621. _nisus_ malebat D. Heins. cf. I, 64. Dausq. contra monet, + aciem oculorum ab iratis obliquari, eosque limis intueri. Sed + melius forte vulgata lectio vindicari potest, coll. Ovid. Met. + VII, 340 _haud tamen ictus Ulla suos spectare potest, oculosque + reflectunt; Coecaque dant sævis aversæ vulnera dextris_. + + Hic, raptam librans dilectæ in colla securim + Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem + Projecta damnat stupefactus membra bipenni. + Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys 625 + Incutit, atque atros insibilat ore tumores. + + 623. _increpitat sese_, damnat et abominatur facinus peractum, _et + damnat medium furorem_, in medio actu crimen suum adnoscit; Ern. + --_medium furorem damnat_, h. cædem semiperfectam. A contextu et + usu loquendi abhorret Schmidii explicatio: summum f. priusquam + incipiat decrescere. + 624. _stupefactus_, torpens, +kata+ _membra_. + 625. _Nec tamen evasisse_, effugere cædem, ea abstinere, _datur_ + marito: nisi malis _evasisse_ mortem _datur_ conjugi. + --_verbera Incutit_, ut ap. Virg. Æn. VII, 336 et 451. Furia + acrius urgebat, et furorem ardoremque, qui resederat, rursus + excitabat ad cædem perficiendam. + 626. _insibilat ore_, præclare pro vulg. inspirat, anguium quasi + sibilo inmittit. Cf. v. 546 sq. + + 626. _tumores_, ed. Parm. egregie, h. iram et furorem. Nam _rabie + fera corda tument_ Virg. Æn. VI, 49: +oidanetai kradiê cholô+ et + _fervens difficili bile tumet jecur_. Vid. not. ad v. 327. Jani ad + Horat. Od. I, xiii, 4. Heins. ad Claud. Ep. ad Hadrian. v. 7. + Gronov. ad Liv. XXXIII, 11. Bentl. ad Horat. A. P. 197. Burm. ad + Virg. Æn. VIII, 40, et ad Lucan. V, 53; ubi monet, _tumere_ de + omni graviore animi motu, inpr. de ira usurpari, metaphora ab + irato mari ducta, quod _tumere_ dicatur, Vulgo _atros ... + timores_, quibus +melancholian+, furorem et insaniam, innui + putabat D. Heins. quod tamen locus Hor. Od. II, xix, 5, mihi certe + non persuasit. + + Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito + Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ. + Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum + In flammas corpus, densum qua turbine nigro 630 + Exundat fumum piceus caligine vertex. + + 628. _Effluere_ ex animo, vel _excidere_ et _decidere pectore_ + dicuntur, quæ obliviscimur. Vid. Broukh. ad Tibull. III, i, 20. + 631. Cf. v. 659. _Exundat_ +kata+ _fumum vertex piceus caligine_, + h. atra fumi nubes simul cum flamma emergit: nam flamma et fumus + undæ modo, seu fluctuatim exsurgunt: unde poetis _undæ_ et _undare_, + seu _exundare_, ac _fluere_ dicuntur. Vid. Ind. et cf. Virg. Ge. + I, 472, et Æn. II, 609; VIII, 257; inpr. XII, 673. Plura exempla + desideranti suppeditabunt N. Heins. ad VII, 355; et Burm. ad Val. + Fl. II, 196. + --_vertex_ flammæ ut IV, 306; VII, 355; VIII, 655. Sic et _apex_, + X, 558; et ap. Virg. Æn. II, 683, ubi vid. Heyne. _Sordidum flammæ + trepidant rotantes Vertice fumum_, Hor. Od. IV, xi, 11, ubi vid. + Jani. + + 629. _connisum_, non _connixum_, Col. Hoc Dausq., illud N. Heins. + et Drak. tuentur. Vid. ad v. 123. + 631. _fumum_ Col. _sumas_, vel _summa_ vett. libri, unde _fumans_ + recentt. quod perperam servavit Lefeb. _vortex_ forte leg., ut ap. + Virg. Æ. XII, 673, si verum est, quod vulgo putant, _verticem_ de + cujusvis rei summitate, +koruphê+, _vorticem_ de fluvio et omni + alia re in orbem acta, ut +dinê+, seu +dinos+ proprie dici. Sed + vid. not. ad III, 475; _picea caligine torrens_ emend. Ill. Herd. + in literis ad me missis. Non male, opinor, si v. 630 _flammans_ + reponatur. Sed vulgata lectio exquisitior videtur. + + + At medios inter coetus pietate sinistra, + Infelix Tymbrene, furis; Poenoque parentis + Dum properas auferre necem, reddentia formam + Ora tuam laceras, temerasque simillima membra. 635 + Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo, + + 632. _pietate sinistra_, perversa. Conf. Ovid. Met. VII, 339 sq., et + VIII, 477. Patrem ipse interimit, ne ab hoste occidatur. + 633. _parentis necem_, ejus occidendi potestatem. + 634. _reddentia formam_, etc. Cf. Jani ad Hor. Od. IV, v, 23. + 635. _temerasque_, vid. ad I, 11. + 636. Poeta more suo legit vestigia Virg. Æn. X, 390 sqq. ubi vid. + Heyne. Sed vss. 640... 649 luxuriantis sunt ingenii, et magis + Ovidii lusibus, quam epicæ gravitati congruunt. Conf. tamen Bulæus + et Burm. ad Val. Fl. I, 368. Barth. ad Stat. Theb. IX, 295, et, quos + Drak. laudat, Plaut. Prolog. Menæchm. v. 18 sq. Quint. Declam. VIII, + p. 129 et 138; Gronov. Diatr. Stat. c. 9; et Iscan. bell. Troj. + II, 176, ubi vid. Dresem. + + 634. _reddentia_ Col. et Ox. ut _referre_ vultum, faciem, etc. + Recte, nec opus est tot exemplis, quot congessere Heins. et Drak. + Vulgg. _redolentia_, inepte; etsi non prorsus male olere videbatur + Dausq. + + Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma, + Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis + Reddere, et in vultu genetrici stare suorum. + Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis, 640 + Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ: + Dumque malis turbata parens, deceptaque visis, + Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma; + Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas. + + 637. _mentitus_, referens speciem, similis, +pseudaleos+, +mimêlos+, + +eeisamenos+, +apomattomenos+, ut ap. Val. Fl. VII, 155, 211. + D. Heins. Add. quos Drak. laudat, Claud. in Rufin. 136; Cons. Hon. + III, 141; de laud. Stil. II, 249; bell. Get. v. 320; de rapt. Pros. + I, 255; Erhard. ad Petron. c. 100 al. + 638. _dulcis labor_, ut _gratus parentibus error_ apud Virg. l.c. + 639. _in vultu suorum stare_, hærere, eum continuo observare, ut + filios certis signis dignoscere disceret. + --_stare_ Marsus exponit, non dubitare. + 640. Gemini necem sibi ipsi consciscunt, quo facto mater super + filiorum corpora concidit, quorum nomina etiam post mortem commutat. + --_culpa_, ne matrem occideres, ut patrem Tymbrenus. Cell. + 641. _senectæ_, matris senectute jam confectæ. + 643. _huc_, in me. + 644. _jugulum_ suum. + + 639. _stare_ libri scripti et editi ante Nicandrum, qui in Junt. + primus edidit _hærere_, quod interpretat. +tou+ _stare_, esse, + N. Heins. et Drak. ad h.l. et ad VII, 398 permultis poett. locis + evincunt, quibus tamen _stare_, ut +histanai+, plerumque simpl. + _esse_ significat. Confer Heyne ad Virg. Æn. I, 646; VII, 553, + et Burm. de Jove Fulgerat. c. 14, p. 322 sq. + 642. _mali turbata_ Put. prob. N. Heins. quasi ubique inculcanda + sit hæc elegantia, quam poeta passim respuit. Idem conj. _visu_, + vel græce, _visus_. + + Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat 645 + Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ, + Funera mutato revocabat nomine mater; + Donec, transacto tremebunda per ubera ferro, + Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos. + + 647. _Funera_, cadavera, mortuos filios, ut ap. Virg. Æn. VI, 510; + IX, 492; cf. Burm. ad Val. Flacc. VII, 643, et ad Quintil. Declam. + XII, 26. + --_revocabat_ ad vitam, more veterum, quo mortui conclamantur et + _vocantur_. Conf. Lucret. III, 470; et Heyne ad Virg. Æn. II, 644; + et ad Tibull. III, 2, 15. + + 645. _Quinam_ Col., h. quisnam, qualis, ut _qui_ mollius pro + _quis_. Conf. Drak. ad VII, 538, et IX, 651, ubi laudat X, 117; + XIII, 450; XV, 668; Heins. ad Virg. Ecl. II, 19; ad Ovid. Met. + XIV, 162, et ad Prudent. Apotheos. v. 418; Bent. ad Horat. Serm. + I, iv, 41; v, 79; Gronov. Obss. ad script. eccles. c. 21. + _Quianam_ reposuit Lefeb. vid. ad I, 134. Vulgo _Quonam_. Quidam + _quoniam_ et _quam_. Scaliger ad marg. Silii emend. _Sed, Mago, + quonam_. Male! ["XV, 668" recte XV, 665] + 646. _nota_ Col. Vulgatum _notis_ ad aurem suavius. + 647. Sic scripti et Parm. Vulgo _Nomine m. r. funera_. Proxime + verum _Funere m. r. nomina_ Med. _revocabat_, scil. et spectaculum + et dolorem funeris, perperam edidit Lefeb. coll. Virg. Æ. II, 3, + vid. not. + 649. _Tunc etiam a._ Col., h. quos ne moriens quidem dignoscere + potuit propter formæ similitudinem. Vulgo _Cessit et ambiguos_. + + + Quis diros urbis casus, laudandaque monstra, 650 + Et fidei poenas, et tristia fata piorum + Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu + Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis. + + 650. Silio ante oculos observabantur duo Maronis loci, Æn. II, + 6... 8, et v. 361 sqq. Conf. inf. V, 420 sqq. + --_monstra_ dicuntur omnes res insolitæ et portentosæ, vel quæ + præter naturam fiunt, v.c. monstrosa phænomena ap. Virg. Æn. + III, 583, ostenta et prodigia, +terata+, ibid. II, 172; III, 59; + V, 659; _monstra poenae_, h. poenæ insolitæ et inmanes, infra + VI, 583; _monstra_, +atopa+, indigna, ingloria, X, 61. Hinc + _monstra_ h.l. possunt esse insolita facinora et atrocia, cædes + cognatorum, _laudanda_, quia ex fidei constantia manarunt: nisi + malis jungere _monstra fidei_, h. rara et insolita fidei specimina, + +deigmata+, ut _virtutum monstra_ dixit Flor. I, x, 8, et _miraculum + audaciæ_, Liv. II, 10; cf. Grut. ad Hist. Aug. p. 4. Cell. + _laudanda_ putat esse ex disciplina Stoicorum, qui talia facinora + laudabant. Dausq. exponit memorabilia, quale memoret Plin. VII, 3, + extr. «in uterum protinus reversus infans Sagunti, quo anno ab + Hannibale deleta est.» + 652. _Evolvere_, ab initio repetere, et hinc exponere, narrare, ut + apud Virg. Ge. IV, 509; Æn. IX, 528; Stat. Th. I, 2; cf. Ind. + --_vix Punica ... hostis_. Cf. Virg. Æ. II, 6, 7; XI, 259 (ubi + vid. Cerda et Heyne), et, quos Draken. laudat, Ovid. in Ibin. v. 207 + seq., et Trist. III, ix, 59; Sen. Agam. v. 521. + 653. _miserescere nescius hostis_, ut X, 491, qui locus ad verbum + expressus ex Virg. Ge. IV, 470. + + 651. _fata_, non _facta_, Col. Neutrum ab h.l. alienum. + 652. _Imperet_ scripti cum R. 2 et 3; ut _imperare amori_, + _menti_, _iræ_, _libidini_. Vid. si tanti est, Drak. _imperare + velit_ glossa in c. Tell. Vulgo _Temperet_, quod ex Virg. Æ. + II, 8, margini adscriptum irrepsisse videtur. + + Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem + Murorum repetens, ruit inter perfida gentis 655 + Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum, + Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis; + Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro + Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. + Ardet in excelso proceri vertice montis 660 + Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra, + Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum: + Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ + Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto. + + 654. Bene transtulit locum Virg. Æn. II, 363 sqq. + 655. _Murorum parentem_, conditorem, auctorem (de quo, si tanti est, + vid. Drak. ad h.l. et Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui ad + fastidium docti sunt) scil. Herculem. Cf. I, 273 sqq. + 657. _neglecta Deis_ ut ap. Hor. Od. I, ii, 35. + 658. _scelerum est locus_, cædibus polluitur. + 663. Cf. XII, 732, et Heyne ad Virg. Ge. II, 281; Æn. II, 312, inpr. + VII, 9 (ubi cf. Cerda); VIII, 22 sq., et Burm. ad Val. Flacc. + III, 558, et ad Petron. 127. + 664. _vibrant_, vid. ad v. 587, et ad I, 539. + + 656. _fata_ Col. ut v. 651, prob. N. Heins. Vulgatum præferebat + Drak. + 662. _solita hinc spectare_ (scil. arx, hinc castra P. et litus, + hinc Saguntum) emend. N. Heins. _solita inspectare_ scripsit + Lefeb., qui posterius voc. in antiquis deprehendit. Sed nihil + forte est, quod in vulgata sperni et displicere possit, si verba, + _hinc_ (h. inde, ex hac arce), _Punica... Saguntum_, parenthesi + includantur et voc. _soliti_ ad Saguntinos referatur. + 663. _resplendet_ Col. et Ox. cum priscis edd. vid. not. Marsus + primum edidit _respondet_, in quo nescio quid occultioris + philosophiæ inesse putabat Dausq. + + + Ecce inter medios cædum Tiburna furores, 665 + Fulgenti dextram mucrone armata mariti, + Et læva infelix ardentem lampada quassans, + Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu + Pectora nudatis ostendens sæva lacertis, + Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur. 670 + + 665. Scena postrema, non minus ornate, et ad moeroris furorisque vim + apte expressa. Tiburna iterum in conspectum prodit, sed sup. v. 614 + seq. ipsa Tisiphone. quæ itaque denuo formam mutasse videtur. + 668. _erecta comam_, furentis habitus. Cf. Heyne ad Virg. Æn. + VI, 48, et Burm. ad Val. Fl. II, 213. + --_Squalentem_ cruore, vel quia squalor sordesque lugentibus + tribuuntur. + + 668. _arrecta_ Tell. quod recepit Lefeb. et ad exemplum Virg. Æ. + IV, 280, tam h.l., quam VII, 686; IX, 595; alibique passim + legendum censebat N. Heins. nescio cui bono? Vulgatam exemplis + tuentur Drak. ad hh.ll. et Burm. ad Val. Fl. II, 213. + + Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, + Iraque turbatos exercet regia Manes, + Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam, + Tartareo est operata Jovi, poenasque ministrat. + + 671. Cf. Virg. Æn. VI, 555 seq., 570 seq.; Hom. Il. IX, + 565 sq. + 672. _Ira regia_, regis, h. iratus rex inferorum. + --_exercet_, vexat. + 674. _Jovi Tartareo_, ut _Jovi Stygio_, I, 386; _nigro_, VIII, 116, + ubi vid. Drak. +Zeus chthonios+ et +katachthonios+ ap. Orph. H. + XVII, 1, et Hom. Il. IX, 457. + --_operata est_ +aoristôs+ pro operatur, h. operam dat, vel + operari solet. Vid. ad v. 70. + + 674. _poenisque m._ suspic. N. Heins. ut _ministrare velis_ dixit + Virg. Æ. VI, 302; X, 218; _telis et habenis_ Stat. Th. VII, 752; + _vitiis_ Grat. Cyneg. 314. Non male: sed nec vulgata spernenda. + Conf. XIII, 295, et Virg. Æ. I, 213, ubi vid. Burm. et Heyne. + + Arma viri, multo nuper defensa cruore, 675 + Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata, + Adciperent sese, flagrantem lampada subdit. + Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux, + Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto + Arma super ruit, et flammas invadit hiatu. 680 + + 675. _Arma nuper defensa_, cf. I, 519 sqq. + 678. _rapiens letum_, vid. ad I, 569. + --_hæc_ arma, +deiktikôs+. + 679. _ense recepto_ sc. in viscera, vel corpore, ut X, 7, et ap. + Cic. Rosc. Am. 12. + 680. _hiatu_, patulo quasi ore, cupide haustura. Cf. IV, 336. + + + Semiambusta jacet nullo discrimine passim + Infelix obitus, permixto funere, turba. + Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem + Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti + Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat 685 + Gutture ructatus large cruor: incubat atris + Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo + Infrendens, laceros inter spatiatur acervos. + + 681. Non penitus cinefieri dedecorosum et inominale, Dausq. + 682. _Infelix obitus_, ut v. 570. + --_funere_, ut v. 647. + 683. Ornatissima comparatio, quam Silius, ut multi alii, mutuatus + est a Virg. Æ. IX, 339 sqq., et X, 723 sq. Conf. etiam Æn. IX, 59 + sqq., et Burm. ad Val. Fl. VI, 613 sq. Sed h.l. ad confusam + semiambustorum mortuorumque stragem spectat. Utraque scena non magis + foeda, quam miserabilis. + 686. _atris_, infelicibus; vel ob atrum cruorem. Vid. ad V, 165. + 688. _laceros_, lacerarum ovium. + + 684. _invasit_, non _invadit_, scripti cum Parm. et Med. + 688. _interspatiatur_ una voce legendum videbatur Dausq. + + Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus, + Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister; 690 + Totaque vastatis disjecta mapalia tectis. + Inrumpunt vacuam Poeni tot cladibus arcem. + Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys + Junoni laudata redit, magnamque superba + Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam. 695 + + 689. Canes Molossi, ex Epiro, robore insignes, et non minus ad + custodiam gregis, quam ad venationem idonei erant. Poetæ autem + epitheta a præstantiori aliquo genere repetere solent. Vid. ad + I, 421. + 692. Cf. Liv. XXI, 24, 25. + 694. _superba_, læta prospero rei eventu. De Furiæ reditu ad Orcum + pauca dixit, non ausus in certamen descendere cum Virg. Æneid. lib. + VII, vers. 540 seq. + + 691. _septis_ pro _tectis_ volebat N. Heins. quia ovile ac bovile + poetis passim _septa ovium_ et _boum_ dicuntur. Vulgatum defendit + Drak. coll. sup. v. 444. + + + At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas, + Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus, + Elysium et castas sedes decorate piorum. + + 696. Eximium epiphonema, quod ad sensum commiserationis, cui ipsum + poetam indulgere videmus, augendum, et, inde a v. 699, ad invidiam + Hannibali faciendam, permultum valet. Cf. IV, 396, et Virg. Æn. + IX, 446 sqq. + --_sidereæ_, divinæ, eximiæ. + --_quas nulla æquaverit ætas_, quibus nulli unquam mortales æqui, + æquales, pares fuerint scil. fide et constantia, adeoque gloria. + 697. _Ite, decorate_, sine copula media, ut sæpe fit, Drak. qui + laudat Heins. ad Claud. de R. P. I, 92. + 698. De _Elysio_, v. Herman. Mythol. Lyric. p. 473 sqq. Heyne ad + Virg. Æn. VI, 637 sqq., et ibid. Exc. VIII; it. Opusc. Academ. T. I, + p. 395. sqq. + --_castas sedes_, ubi sunt animæ _castæ_ a vitiis et peccatis, + adeoque piæ, sanctæ, ut _castum agmen_ ap. Claud. de Rapt. Pr. + II, 322; cf. ad I, 481. + + 697. _venerabile vulgus Elysio_ conj. N. Heins. Sed Draken. solam + distinctionem mutavit, commate post _vulgus_ posito. Conf. Virg. + Æn. V, 734, 735. + + Cui vero non æqua dedit victoria nomen, + (Audite; o gentes, neu rumpite foedera pacis, 700 + Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe + Errabit toto, patriis projectus ab oris; + Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit. + Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris + Optabit cecidisse manu; ferroque negato, 705 + Invictus quondam Stygias bellator ad undas + Deformata feret liventi membra veneno. + + 699. Poeta eodem artificio usus est, quo Maro Æn. X, 501 sq. ubi + vid. Heyne. Cf. inf. XIII, 874 sqq. + --_non æqua_, injusta. + 701. _exsul_ Hannibal in Syria, Creta et Bithynia, quod vel ex Liv. + XXXIII, 47, 49; XXXIV, 60; XXXVII, 23, 24, et XXXIX, 51, notum. + 704. Olim credebant, interfectorum animas eos, quorum scelere + perierant, hostiliter persequi, Drak. qui laudat XVII, 161 sqq. + Claud. in Rufin. II, 324 sq., et Broukh. ad Tibull. I, vi, 15. Add. + Virg. Æ. IV, 385 sq. + 705 sqq. Optabit in pugna, ut virum fortem decet, cecidisse, et, hac + morte negata, indigno modo necem sibi veneno consciscet. Illud optat + ipse infra XVII, 265 sq. Cf. XIII, 892, et Liv. XXXIX, 51. + --_manu_, non sua, sed hostium, ut ap. Virg. Æn. II, 645 (ubi vid. + Burm. et Heyne), vel in pugna, ut ap. Virg. Æn. II, 434 et passim, + etiam in prosa. De manu viri fortis, qua cecidisse heroibus maximum + mortis solatium fuerit, præter Dausq. accipit Drak. ad IV, 672, ubi + V, 561 sq.; IX, 426; X, 303; Virg. Æn. X, 829; et alia loca confert, + ut ad hoc loco verba Sen. Agam. v. 515. _Felix vocatur, cadere qui + meruit manu_, unde ap. Virg. Æn. II, 434, verba _ut caderem manu_ + jungenda putat. + + 699. _Cui_ Col. prob. N. Heins. ut ad Hannibalem referatur. Vulgo + _Quis_, vel _Queis_. + 700. _ne_ Lefeb. vitiose. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber II + + 85n. quæ plaustris inponunt [inponnunt] + 99n. [_numerus deest_] + 99v. si _inopina s. i._ pro _inopino s. i._ dictum acceperis. + [_"pro, inopino s. i.," scriptum_] + 107v. vel _validusque chalybs_ [validusqae] + 112n. Vid. Valcknar. ad Eurip. Hipp. p. 317. [_sic scriptum_] + 299... 303v. [299, 303] + 327n. Koeppen [Coeppen] + 364n. quoniam +horkios+ est. [+orkios+] + 367v. Hor. Od. II, 13, 22, xiv, xvii et al. + [i.e. II, xiii, 22 et II, xiv, 17] + 421v. etiam Withoff. [_sic scriptum_] + 525n. Conf. vid. 635. [_sic scriptum_] + + + + + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER TERTIUS. + +ARGUMENTUM. + +Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis +inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13. + +Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in +foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44. + +Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60. + +Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in +Africam amandat; 61-157. + +Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore +obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius +cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum +memorat; 158-213. + +Hoc visu lætus extemplo copias ex hibernis educit, quæ sigillatim +recensentur; 214-405. + +Has per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum agro +Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe omnium +Galliæ fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476. + +Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad +Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et tædio laborum +malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati, +duodecimo demum die evadunt; 477-556. + +Gravissimo labore jam præter omnium opinionem exantlato, Venus de +periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569. + +Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim +finiendi, filiæ dolorem levat, et futuram Romæ fortunam splendidumque +Flaviæ gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629. + +Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum +superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, quæ Gallis proxima +gens est, castra ponit; 630-646. + +Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis, +cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum +portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714. + + + Postquam rupta fides Tyriis, et moenia castæ, + Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti; + Extemplo positos finiti cardine mundi + Victor adit populos, cognataque limina Gades. + + 1. Conf. Liv. XXI, 21. + --_castæ_, vid. ad I, 481. + 2. _Non æquo_, quod Drak. monet, vel cum Marso exponi potest, + injusto Jove, qui ejus eversionem permisit (cf. II, 657 et 699); vel + præter fas et æquum, quemadmodum _æquo Jove_ fieri dicitur, quidquid + recte et ordine fit (v.c. Horat. Ep. II, i, 68); vel denique, cum + Cell., invito, irato, quæ ratio ceteris præstare videtur: nam + Jupiter +horkios+ est. Vid. ad I, 9; et II, 364. Sic _Jove non + probante_ dixit Hor. Od. I, ii, 19, ubi vid. Intpp. + --_eversa_ post octo, vel novem menses Vid. Polyb. III, 17; Liv. + XXI, 15; Flor. II, 6. + 3. _Extemplo adit Gades_, sed, teste Liv. XXI, 21, 22, primum + Carthaginem novam. Cf. ad v. 159. + --_cardine_, termino, vel extrema parte mundi, tunc temporis + cogniti. Cf. ad I, 141. + --_positos_, +keimenous+. Vid. Heins. ad Ovid. ex Ponto I, v, 78. + 4. _limina_, aedes, urbes. + --_cognata_ Carthagini: nam Phoenices, et quidem Tyrii, a Rubro mari + profecti, utramque urbem condidere. Vid. Strab. III, p. 116, al. + 221; Curt. IV, 4; Vellei. I, 2; Diodor. V, 20; Isidor. Orig. XV, 1; + Plin. IV, 22; et V, 19; ubi vid. Hard. Fest. Avien. Descr. Orb. v. + 611 sq. et alii, qui tradunt, insulam, prius +Kotinousan+ dictam, a + Phoenicibus +Eruthian+ (quam Strabo l.c. et p. 257. C. aliique a + Gadibus distinguunt), et a Poenis +Gadeira+, #Gader# h. sepem, + marinis objectam fluctibus, vocatam esse. De Carthaginis originibus + vid. ad I, 21 sqq. + + 4. _litora_ Put. solemni varietate. + + Nec vatum mentes agitare et præscia corda 5 + Cessatum super imperio: citus æquore Bostar + Vela dare, et rerum prænoscere fata jubetur. + Prisca fides adytis longo servatur ab ævo, + Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris, + Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon, 10 + Fatidico pandit venientia secula luco. + Hinc omen coeptis, et casus scire futuros + Ante diem, bellique vices novisse petebat. + + 5. _agitare_, explorare. + 6. _imperio_ orbis terrarum. + 8. Oraculum Hammonis (de quo vid. ad I, 414, et inf. v. 666 sqq.) + _æmulum_ Delphico, h. tam antiquum et celebre, ut cum Delphico de + principatu quasi contendat. + 9. _sublime sedens_, vid. Heins. ad Ovid. Ep. IX, 129, et Burm. de + Jove Fulgerat, p. 322 sqq. Dausq. hæc verba eo spectare putabat, + quod Hammonis simulacrum, quum responsum petitur, navigio aurato + gestant sacerdotes, si fides habenda Curt. IV, 7, et Diodor. + XVII, 50. + --_Cirrha_, Phocidis urbs et navale Delphorum, unde pro ipsis + Delphis, et _antra Cirrhæa_ pro oraculo Delphico, quod ex specu edi + solebat, ponuntur. + 10. _anhelantes_ ob sitim, qui æstu solis torrentur. + 13. _Ante diem_, ut ap. Virg. Æn. IV, 620, et Ovid. Met. I, 148. + --_novisse petebat_, quærebat, optabat, ut ap. Horat. Ep. I, xi, 29, + et Martial. V, 51. + + 8. _adyti_ reposuit Lefeb. quasi poetæ non centies numero plur. + pro sing. utantur. Idem mox _Cyrrhæis_ scripsit, et _Cyrrheis_ + Dausq. Sed +Kirrhan+ quis nescit? + + + Exin clavigeri veneratus numinis aras + Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce 15 + Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti. + + 14. Hannibal Gades petit, et adcedit templum Herculis Gaditani, ut + apud Liv. XXI, 21. Locus noster class. est de hujus dei sacris, de + quibus aliunde parum nobis constat, et de templo, quod ultra XII + M.P. a Gadibus aberat teste Strab. III, p. 117, al. 169, et summæ + semper religionis fuit, unde Romani etiam, aliique populi sæpe illud + voti causa adiere; de quo vid. Diodor. V, 20. Opes ejus et ornamenta + magno sibi usui fuisse memorat Cæsar b. Civ. II, 18. Illud duæ + inprimis columnæ quadratæ ex auro argentoque conflatæ (sed si Strab. + fides habenda, +chalkai oktopêcheis, en hais anagegraptai to analama + tês kataskeuês tou hierou+), cum scriptura Phoenicia ornasse, et + fabulæ etiam de duabus Herculis columnis locum dedisse dicuntur. + Conf. Arrian. de Expedit. Alex. M. II, 16; Appian. Hisp. c. 2 (qui + in hoc templo, a Phoenicibus condito, horum ritu Herculem Tyrium, + non Ægyptium, vel Thebanum, sua etiamnum ætate cultum fuisse + tradunt), Mela III, 6; Diodor. V, 20; Macrob. Sat. I, 20; Eustath. + ad Dionys. Perieg. v. 65; inpr. Philostr. vit. Apollon. V, 5, p. + 190, 191; Bochart. Chan. I, 34, p. 675 sq.; Gyrald. Synt. X, 333; + Tristan. Comm. hist. p. 378, 382 sq., et 486. Ceterum Silius ad + sacra Herculis Gaditani nonnulla, quæ proprie ad sacra hujus dei + apud Ægyptios et in Italia pertinent, transtulisse, et v. 32 sqq. + ubi res ab eo gestas recenset, Herculem Gaditanum cum Thebano + confudisse videtur. + --_aras onerat_ (scil. Hannibal, non Bostar, quod Barth. putabat) + _donis_, ut ap. Virg. Æn. V, 101; et X, 620. + + 14. _cornigeri_ emend. Modius. Male! Poeta enim non amplius de + Jove Hammone, sed de Hercule Gadit. agit, et voce _Exin_ sermonis + seriem abrupit. Numum Hadriani, qui Herculem Gadit. _clavigerum_, + +korunêphoron+, exhibet, ex Tristani Comm. histor. T. I, p. 486, + exprimendum curavit Drak. + 16. _semusta_, et IX, 123, _semanimi_, auctore N. Heins. scripsere + Drak. et Lefeb. Sed vid. Pier. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. + III, 578; V, 697; X, 396. _Semiambusta_ sup. II, 681. Conf. inf. + ad v. 495, et ad II, 353. Vel pueris nota est +sunizêsis+. + + Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani + Inpositas durare trabes, solasque per ævum + Condentum novisse manus: hinc credere gaudent + Consedisse Deum, seniumque repellere templis. 20 + + 17. Vulgaris, nec vana quoque fama est, templum non saxo, sed + trabibus asseribusque exstructum esse, nec unquam refectionem + desiderasse. +Petrôdes de autês ouden, alla balbidi xestêi + eikastai.+ Ceterum Marsus monet, poetam ad hoc templum traduxisse, + quod de templo Apollinis Uticensi et Dianæ Saguntino memoret Plin. + XVI, 40, eorum scil. «trabes etiam nunc durare, ita ut positæ + fuerint prima urbium origine.» + 19. _gaudent_, solent, ut _amant_, +philousi+. + 20. _Consedisse_, sedem ibi ac domicilium constituisse, vid. V.L. + 21, 22. Sacerdotes a sacris et ara H. feminas arcent, ut in + Italia, vid. Macrob. Sat. I, 12. Gell. II, 6; et Prop. IV, iv, (al. + ix), 21... 70. + + 19. _Hinc_, non _hic_, Col. et Put. cum Ven. Marsi et all. edd. + prob. N. Heins. Tum suppl. hic, sc. hoc in templo, quod durum est. + Ego potius crediderim legendum esse, _Hic c. g. Concessisse_ sc. + vita, seu fato et naturæ. h. mortuum esse, ut ap. Tac. Ann. + IV, 38; XIII, 30. Nam teste Mela III, 6, _ut sanctum sit templum, + ossa Herculis ibi sita efficiunt_. + + Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse, + Femineos prohibent gressus, ac limine curant + Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli + Ante aras cultus; velantur corpora lino, + Et Pelusiaco præfulget stamine vertex. 25 + + 23. Id Herculi Ægyptio proprium fuisse notat Dausq. et ab Ægyptiis + ortum, qui sues et subulcos aversabantur ut inpuros, quod vel ex + Herodoto II, 47, notum. Sed aliis locis porcos Herculi inmolatos + esse, patet ex Sext. Empyr. Pyrrh. hypotyp. III, 24, p. 155; et + Phædr. Fab. V, 4, quos citavit Drak. + --_curant arcere_, pro arcent, Drak. qui laudat Barth. ad Stat. Th. + II, 360, cf. Virg. Æn. IX, 518. + --_nec discolor_, unus idemque. + 24. _velantur lino_, h. vestibus lineis, quarum usus sacris Isidis + proprius. Vid. Broukh. ad Tibull. I, iii, 30. Cave tamen existimes, + his verbis, lectionem vulg. loci Virg. Æ. XII, 120. confirmari. + 25. _Pelusiaco stamine_, Ægyptio lino: nam _Pelusium_ urbs Ægypti, + nunc _Tineh_, non _Damiata_. Epitheton ornat et cum dilectu positum + est: de hujus enim lini candore et mollitia vid. inf. v. 374; Plin. + XIX, 1, et Grat. Cyneg. v. 41 sq. _Stamen_ vero h.l. est vitta, seu + infula, ut ap. Prop. IV, ix, 52. Frontes sacerdotum Ægypt. vitta + forte linea, non, ut vulgo, lanea, cingebantur. Vide Heyne ad + Virgilium, loco citato. + + 25. _Et_, non _Ex_, scripti et priscæ edd. + + Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum + Sacrificam lato vestem distinguere clavo. + Pes nudus, tonsæque comæ, castumque cubile: + Inrestincta focis servant altaria flammæ. + Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum 30 + Majestate locum, et sacro inplevere timore. + + 26, 27. Poeta ad Herculem traduxisse videtur, quæ solis cultui + apud Phoenices propria erant. Heliogabalus certe, Bassianus olim + dictus, et Emesæ in Phoenicia natus, ibi ut solis sacerdos +proêiei + schêmati barbarôi, chitônas chrusoüpheis kai halourgeis cheiridôtous + kai podêreis anezôsmenos, ta te skelê skepôn panta ap' onuchôn es + mêrous, esthêsin homoiôs chrusôi kai porphura pepoikilmenais+, et, + quum Imperator esset ac Nicomediæ hiemaret, +tên hierôsunên tou + epichôriou theou, hêi entethrapto, periergoteron exôrchêto; schêmasi + te esthêtos polutelestatês chrômenos, dia te porphuras chrusou + huphasmasi, perideraiois te kai pselliois kosmomenos;--ên te autôi + to schêma metaxu Phoinissês hieras stolês kai chlidês Mêdikês+: + unde et principes Romanorum Heliogabalo et Soli sacra faciebant, + +anezôsmenoi chitônas podêreis kai cheiridôtous, nomôi Phoinikôn+ + (ut fere h.l. _e lege parentum_) +en mesôi pherontes mian porphuran + hupodêmasi te linou pepoiêmenais echrônto, hôsper hoi kat' ekeina ta + chôria prophêteuontes+. Vid. Herodian. V, 3 et 5. Non ad manum mihi + est, quem ex eodem Herod. docte h.l. illustrasse N. Heins. notavit, + Rubenius rei vestiar. I, 17. + 27. _latus_ itaque _clavus_ etiam sacerdotum insigne fuit, et + Baliares, Gaditanis vicini, +platusêmous chitônas+ invenere. Vide + quos Dausq. laudavit, Strab. III, p. 116, al. 169; et Eustath. ad + Dionys. Per. Vid. 65. + 28. +Anupodêsia+ in sacris plurium populorum usitata erat. Vid. + Spanh. ad Callim. H. in Cer. vers. 125, et Sagittar. de Nudipedal. + vett. + 29. Hercules ut in Græcia roboris, sic in Oriente et inpr. + Phoenicia, + ubi origo totius fabulæ et ideæ, quam veteres sibi de hoc deo + informarunt, quærenda est, Solis symbolum fuit: unde ignis æternus, + ut in templo Vestæ. Vide Selden. de Molocho in Synt. I. de Diis + Syris c. 6. Cl. Herman. Mythol. Lyricor. pag. 293 seqq.; Voss. + Theol. Gent. II, 15; et quos Drak. laudat, Tristan. Comm. hist. T. + I. p. 494; T. II. p. 165; et Beger. Thes. Brand. T. III, p. 46. + 30. Comparant Philostr. vit. Apoll. V, 5, ubi refert, in hoc templo + Herculi Ægyptio et Thebano aras esse, +agalmata de autoin ouk einai; + bômous de tou men Aiguptiou duo chalkous kai asêmous, hena de tou + Thêbaiou+. Huic loco alium, non minus aptum et memorabilem adjicio + ex Herodiano V, 3, ubi de Phoenicio Solis templo agitur: +agalma men + oun, hôsper par' Hellêsin ê Rhômaiois+ (ut h.l. _simulacra nota_ sc. + Romanis atque recepta) +ouden estêke cheiropoiêton theou pheron + eikona; lithos de tis esti megistos, katôthen peripherês, lêgôn eis + oxutêta. Kônoeides autôi schêma, melaina te hê chroia. diopetête + auton einai semnologousin, exochas de tinas bracheias kai tupous + deiknuousin; eikona te Hêliou anergaston einai thelousin, houtô + blepontes+. Herculem sub symbolo ignis inrestincti, non arboris, + quod ex v. 691, perperam Dausq. colligebat, cultum fuisse + suspicabatur Drak. + 31. _timore_, vide ad I, 82. + + 26. Non _thura_, a +thuô+, sed _tura_, a voc. Celt. _tyr_, resina, + recte scribi notat Lefeb. male rem, ex Arabia adlatam, a Celtis + repetens. Servius ad Virg. Ge. I, 57; a _glebis tunsis_, quibuscum + tus de arboribus fluens coalescat, sed melius alii a _tusis_ + granis tus dictum putant. + 30. _nullæ e. s. vota D._ utique corrigendum censebat N. Heins. + contra sentiente Drak. quo judice mens poetæ est, in hoc templo + simulacrum Herc. non nosci ejusque effigiem non exstare. Vid. not. + + + In foribus labor Alcidæ Lernæa recisis + Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis + Ora Cleonæi patulo cælantur hiatu. + Ast Stygius, sævis terrens latratibus umbras, 35 + Janitor, æterno tum primum tractus ab antro, + Vincla indignatur, metuitque Megæra catenas. + + 32. In foribus templi labores Herculis (Thebani) expressi, non vero + pictis tabulis, ut VI, 653 sqq. sed _cælatura_, vel sculptorio et + anaglypho opere (_en bas relief_) quod ex v. 34 intelligitur, et ex + Philostr. l.c. nisi quod hic in ara et columnis +ta dôdeka + Hêrakleous erga ektetupôsthai lithou onta+, memorat: quæ Silius, + Maronis vestigia premens, ad fores templi transtulit, quæ ita olim + ornari solebant. Drakenb. laudat Cic. Verr. IV, 56; Val. Fl. V, 417; + Claud. Cons. Hon. VI, 44; Ovid. Met. II, 4; Prop. II, xxiii, 2. Cf. + Heyne Exc. XV, ad Virg. Æn. I, 453 sq.; et Not. ad Ge. III, 26 sq; + et Æn. VI, 20 sq. Posteriorem locum poeta noster etiam in eo + expressit, quod otium fecit Hannibali ad argumentum sculpturæ + perlustrandum, misso Bostare, qui oraculum consuleret, quemadmodum + Æneas interea Achaten ablegaverat ad Sibyllam adducendam. Qua + occasione utitur ad narrationem de sacris Herculis rebusque ab eo + gestis, quæ alioquin ab h.l. aliena videri possit, carmini suo + intexendam. Præterea ad Virgilii ductum sculpturæ argumentum + divisisse videtur. Nam in unis forium valvis expressa, puto, hydra + Lernæa, leo Nemeæus et Cerberus, v. 32... 37. _Juxta_ vero, h. in + alteris valvis (_contra_ ap. Virg. Æn. VI, 23; et Val. Fl. I, 137), + reliqua v. 38... 44. Facile autem adparet, Silium non nisi sex + Herculis _labores_, +athlous+, recensuisse, et pugnas cum Antæo, + Centauris et Acheloo ad alias res ab eo gestas spectare. Quis vero + poetam ad ejusmodi subtilitatem exiget? + 32. Cf. ad II, 158; et de ipso mytho Cl. Herman. Mythol. Homeri et + Hes. p 75. + 33. _leo Cleonæus_, vulgo +Nemeos+, vel +Nemeaios+: nam _Cleone_, + seu _Cleonæ_, +Kleônai+, op. Argol. non longe a silva Nemea aberat. + 34. _hiatus_, +chasma odontôn+ Anacr. II, 4. --_patulus_, ut + _Nemeæus magnus hiatus_ ap. Lucret. V, 24: cf. Burm. ad Val. Fl. I, + 34; et Drak. ad h.l. qui _patulum_ dici monet ob guttur elisum, non + ob malas divulsas, quod Marsus putabat. 35. De Cerbero, et descensu + H. ad inferos vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 12. p. 428 sqq.; et + Herman. Mythol. Homeri et Hes. p. 147 et 404. Ipsa verba Silius + mutuatus est a Virg. Æn. VI, 395, 400, 401; et VIII, 296, quod a + lectione sollicitanda VV. DD. revocare debebat. Sed vid. V.L. + 37. _Megæra_ pro Furiis. + --_metuit catenas_ præclare ad vim Herculis declarandam. + + 33. _nixuque_ h.c. magno conamine, Nut. et al. Male! _Ora nexu_, + +hammasi+, _elisa_, more Herculis, cujus præcipua vis in brachiis + erat, quibus arte adductis leonem ab eo _elisum_ fuisse + (+anchthênai+), omnes fere numi et poetæ declarant. Conf. Drak. ad + h.l. et Heyne ad Apollod. p. 342; sed de vi et usu verbi _elidere_ + Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 60, et voc. _nexus_ Gronov. Diatr. + Stat. c. 25; Gesn. et Burm. ad Quintil. II, viii, 13, et c. 12 pr. + 34. _cælantur_ pro _celantur_ recte emend. Bentl. et N. Heins. + 35. _Ast, Stygias_, etc. conj. Burm. et mox _inferno tum primum + abstractus_ N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. VII, 413. Sed + _æternum antrum_ est, quod jam Drak. col. IX, 118; XIII, 611, et + XVII, 471, docuit, unde numquam abstrahendus erat, ubi æternum + manere debebat. + + Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos + Æripedis ramos superantia cornua cervi. + + 38. _Equi Thraces_, h.e. Diomedis, Thraciæ regis, +androphagoi+. + Vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 8, p. 370 sqq. + --_pestis E._ aper in Erymantho, monte Arcadiæ. Vid. Heyne l.c. p. + 350; _pestis_, ut _p. Lernæa, Nemeæa_, +pêm' anthrôpois+ ap. Hesiod. + Theog. v. 329. cf. ad I, 174. ["ad I, 174": in Not.] + 39. _cervus_, vel _cerva Cerynitis_ a poetis fingitur +chrusokerôs+, + vel quia Dianæ sacra fuit et omnia divina sunt aurea, vel propter + summam cornuum pulchritudinem; eadem _æripes_, +chalkopous+, ob + præcipuum robur et velocitatem pedum. Vid. Diodor. IV, 13; Qu. + Calab. VI, 223; Heyne ad Virg. Æn. VI, 803; et ad Apollod. II, 5, 3, + p. 348 sqq. + + 39. _cervi_ Col. Ox. R. 2, 3; Parm. Med. unde cum Lefeb. recepi. + Sic et ap. Hygin. Fab. 30; Plaut. in Persa I, i, 3; Martial. + IX, 101, et alios, quos laudat Drak., qui tamen vulgatum _cervæ_ + retinuit, cui favent Virg. Æ. VI, 803, et quos excitavit Muncker. + ad Hygin. l.c. Nec negari potest, verba +hê elaphos, hê hippos, + hê pardalis, tigris, kuôn, arktos+, ut _cerva_, _bos_, _canis_, + _equa_, _panthera_, _tigris_, _leo_, promiscue de utroque sexu + usurpari, et Græcos certe sæpius femin. genere uti. Vid. Muncker. + l.c. Heyne ad Virg. Ge. I, 59; Burm. ad Val. Fl. VI, 70, 71, 347; + Græv. et Spanh. ad Callim. H. in Dian. 102; Ernesti ad Hom. Il. + XX, 221 et ad Callim. in Lav. Pall. v. 2; Spanh. de V. et P. N. + p. 163 seq. et Drak. ad h.l. qui posterior ita quoque factum + monet, ut alii Herculem Geryonis boves masculos, alii feminas ex + Hispania abduxisse, (vid. ad VI, 629, et Cerda ad Virg. Æ. + VIII, 203) et alii eum equis, alii equabus suis Diomeden objecisse + tradiderint. Vid. Heins. ad Ovid. Epist. IX, 68, et Met. IX, 194. + Hinc et _cornua cervæ_ facile defendi possunt, etsi cornigeras + cervas inveniri negarunt jam olim Aristot. hist. anim. IV, extr. + et alii, quibus suffragantur Swart. Analect. I, 2; Bochart. + Hieroz. III, 17, et Salmas. Exerc. Plin. p. 157; sed reclamant + Græv. et Spanhem. l.c. Schol. ad Eurip. Herc. fur. 375; Scalig. de + re poet. III, 4 et 9; Wessel. ad Diodor. p. 258, 72; conf. Heyne + ad Apollod. p. 349. Omnino in talibus non argutandum, neque poeta + ad physicorum subtilitatem exigendus est. + + Nec levior vinci Libycæ telluris alumnus 40 + Matre super, stratique genus deforme bimembres + Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan. + Inter quæ fulget sacratis ignibus Oete, + Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammæ. + + 40. Intell. _Antæus_, cujus regia Irasa ad Tritonidem paludem in + Cyrenaica fuit, quique hospites ad luctam provocasse, et tactu + terræ, matris suæ, novas vires collegisse dicitur. Vid. Heyne ad + Apollod. II, v, 11, p. 417 seq.; et ad Pind. Pyth. IX, 185. + 41. De Centauris, qui poetis _bimembres_, _biformes_, _semiferi_, + _semihomines_, +diphueis+, vocantur, et de Herculis pugna cum iis, + res nota vel ex Ovid. Met. XII, 198 sq. vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, + 674; VIII, 293; ad Apollod. p. 351... 9; et ad Pind. Pyth. II, 41. + 42. _amnis Acarnan_, Achelous, fl. Acarnaniæ, quam ab Ætolia + dividit. De ejus lucta cum Hercule vid. Ovid. Met. IX, 8 sq. Herman. + Myth. Lyricor. p. 288 sqq. Heyne ad Apollod., p. 461; et + _Antiquarische Aufsätze_ P. I. De cornibus fluviorum, quæ originem + locumque huic fabulæ dederunt vide ad I, 415. + --_frontem minor_ græce dicitur, qui alterum cornu amisit et frontem + habet truncam. N. Heins. et Drak. contulere Juven. Sat. VIII, 4, + _Curios jam dimidios, numerosque minorem Corvinum_, et Lucan. II, + 717, _Rapta puppe minor subducta est montibus Argo_. Add. Val. Fl. + I, 582, _Nec scopulos, aut antra minor tellus_. + --_nunc_, post Herculis luctam, quum antea, ut taurus et ut deus + fluvii, duo cornua haberet. Sic de eadem re Val. Fl. I, 36, _ambobus + jam cornua fracta juvencis_. + 43. _Oete_, +Oitê+, mons Thessaliæ, Herculis rogo nobilitatus. Vid. + Heyne ad Apollod. II, 7, 7, p. 480... 6. + --_sacratis ignibus_, fulmine, quo Hercules raptus et inter Deos + relatus est. (Nam in inferis est ejus +Eidôlon, autos de met' + athanatoisi theoisi Terpetai en thaliêis+, ut utar verbis Homer. Od. + XI, 601.) Cf. Soph. Philoct. 1427. Apollod. l.c. et Diodor. IV, 38 + et 39, ubi vid. Wessel. + + 42. Vulgo male legitur, _frontemque timet minor omnis A._, quæ + verba Cell. ad Acheloum cujus frontem parvuli Acarnanum timuerint, + referebat: Dausq. autem. cujus nugis Barth. temere subscribit, ad + Abantas +opisthokopous+, qui postea in Ætoliam translati et + Acarnanes dicti fuerint. Vid. Hom. Il. II, 542; Plut. Thes. p. 2; + Strab. X, p. 714, A. _frontemque minor nunc omnis A._ Col. _f. + timet nunc omnis A._ Oxon. _f. illinc_ (ab altera parte) _minor + amnis A._ conj. Bentl. non improb. Drak. _f. minor truncam amnis + A._ indubitate scribendum videbatur N. Heins. ad h.l. et ad Sabini + Epist. III, 91; quod recepere Drak. et Lefeb. Nec dissimulo, + literas _am_ in _truncam_ facile excidere potuisse, quia et + eliduntur, et in initio sq. voc. repetuntur. Sed non adsequor, cur + respuamus +to+ _nunc_, quod non modo optimorum libb. auctoritate + firmatur, sed minus quoque languet, quam _truncam_, cujus vis et + notio voce _minor_ satis declaratur. Itaque revocavi lectionem c. + Col., nisi quod pro _omnis_ reposui _amnis_, cui medelæ, per se + satis obviæ, boni etiam libri favent. + + Postquam oculos varia inplevit virtutis imago, 45 + Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi + Injectum terris subitum mare, nullaque circa + Litora, et infuso stagnantes æquore campos. + Nam qua cæruleis Nereus evolvitur antris, + Atque imo freta contorquet Neptunia fundo, 50 + Proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans + Oceanus fontes torrentibus ingruit undis. + + 45. Vide, quo studio poeta ornatum sectetur. Postquam Hannibal res + præclaras, ab Hercule gestas, in foribus templi expressas viderat, + æstus marinos contemplabatur, et miraculo rei stupebat; ut Syphax + inf. XVI, 195 seqq. Vss. 46... 54 adcessus, et v. 55 sq. recessus + sc. defluxus maris describitur. + --_inplevit_, ad satietatem delectavit. + 46. _molem profundi_ (+tou bathous+) pro aquarum inmani copia nova + phrasi dictum videbatur Barth. Adv. XXI, 15. Sed quamvis non modo + magnitudinem et difficultatem, sed copiam quoque poetis _molem_ + dici, vel tironibus nota res est. Vid. Ind. + 49... 50. Cfr. Virg. Æn. II, 419. + 49. _cæruleis antris_, ut mox _imo fundo et cæcos_ (reconditos, + profundos) _fontes_. + 51. _Proruptum pelagus_, vide Heinsium ad Claudian. de laud. + Stiliconis, II, 462; Heyne ad Virgilium, Æneid. I, 246, in V.L.; et + Exc. VII; Burmann. ad Valerium Flaccum, IV, 507. + + 45. _variæ_ malebat N. Heins. frustra. + 47. _Injectum_ Col. Tell. et omnes fere edd. _Inventum_ Put. + _Innectum_ Parm. _Invectum_ Ox. quod præter Barth. prob. + N. Heins., qui et _Ingestum_ legi posse monet. + 51. _Proruptum_, non _Præruptum_. Col. + 52. _Oceanus_ scripti et editi ante Marsum, qui primus dedit + _Oceani_, in quo adquiescit Lefeb. + + Tum vada, ceu sævo penitus permota tridenti, + Luctantur terris tumefactum inponere pontum. + Mox remeat gurges, tractoque relabitur æstu, 55 + Ac ratis erepto campis deserta profundo, + Et fusi transtris exspectant æquora nautæ. + + 53. _sævo tridenti_, ut ap. Virg. Æn. I, 138, ubi vid. Heyne. + --_tridenti_ sc. Neptuni, quamvis et Nereo tribuitur a Virg. Æn. + II, 418. + 55. _æstu_, fluctibus. + --_tracto_, retracto, rejecto. Virg. Æn. X, 307, _retrahitque pedem + simul unda relabens_. + 56. _ratis_ et _nautæ exspectant æquora_, æstum maris, quo a terra + continente repellantur. + --_deserta_, relicta in _campis_, litore, terra _erepto p._ recessu + maris. + + 55. _fractoque_ corrig. N. Heins. ad h.l. ad Val. Fl. VII, 583, et + ad Ovid. Met. XI, 729. Tacite id receptum a Lefeb., nec + displicuisse videtur Draken. qui multis certe exemplis ostendit, + undam, fluctus, æstum, mare _frangi_, quum impetus eorum litore, + scopulis, aliove impedimento retundatur. Plura qui desiderat, + consulat Burm. ad Val. Fl. III, 36, ad Ovid. Epist. VII, 69, et ad + Petron. c. 123. Enimvero mare non ad scopulos, vel litora frangi + solet, quum sponte in recessu post æstum relabitur et residet, sed + quum intumescit. Quare si quid mutandum, _stratoque_ potius + legerem. _Sterni_, ut +storeisthai+ et +katastoreistai+, dicitur + mare planum et tranquillum, quod prius intumuerat. Vid. Heyne ad + Virg. Ecl. IX, 57, et Æn. V, 763. Possis etiam _tractutque r. + æstus_ refingere, ut _tractus_ undarum ap. Lucan. III, 551; + V, 565; X, 257; et flammarum ap. Virg. Ge. I, 367; Lucret. + II, 207, al. Sed vid. not. + 56. _Stat ratis_ conj. N. Heins. et Gron. Obss. IV, 17. quod + iterum, lectore non admonito. recepit Lefeb. nec intercederem, + nisi a vulg. lect. nimis recederet et hæc utique ferri posset. + 57. _Et fusi_, quod Dausq. jam divinaverat. Col. et Ox. Vulgo + _Effusi_. Sed _Et fusis in transtris_, h. sedentes, seu jacentes, + a manu ipsius Silii fuisse putabat N. Heins., quod impense + adridebat Drak. coll. VII, 303, et Virg. Æn. I, 214. Plura exempla + vid. ap. Heins. ad Claud. bell. Gild. 327; Burm. ad Val. Fl. + I, 252, et ad Petron. c. 130. Sed nostra forte lectio eodem modo + explicari potest. + + Cymothoes ea regna vagæ, pelagique labores + Luna movet: Luna, inmissis per cærula bigis, + Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys. 60 + + 58. Causam æstus, vel fluxus et refluxus maris, jam olim ante + Cartesium quidam, v.c. Pytheas Massiliensis ap. Plut. de plac. + philos. III, 17, a sole, sed plerique rectius a luna repetebant; + quorum sententiam firmarunt potissimum Newton. philos. nat. princip. + mathem. quique hunc excerpsit Edm. Halley _in the true theory of the + tides, in the philos. Transact. N. 226, art. 2_. Cf. _Recueil des + pièces qui ont remporté le prix à l'Acad. roy. des Sciences_, T. IV; + VV. DD. ad Virg. Georg. II, 479; Strab. III, p. 117 sq. loc. class. + Plin. II, 97 (ubi vid. Intpp.), et, quos Drak. laudat, Mand. II, 90; + Claud. Cons. Hon. VI, 499; in Paneg. Mall. Theod. v. 107; Sidon. + Apoll. XXII, 107; et, qui plures causas jungunt, Lucan. I, 412 sq., + et Mela III, 1. + --_Cymothoes_ (Nereidis ap. Virg. Æn. I, 144. al.), _regna_, h.e. + mare. + --_vagæ_ vid. Broukh., et Heyne ad Tibull. I, 3, 39; et II, 6, 38. + --_labores pelagi_, eleganter pro æstu et recessu maris. + 59. _bigis_, vid. Heyne Exe. II, ad Virg. Æn. II. + 60. _reciproca T._ ut _revoluta_ ap. Claud. in Ruf. I, 132. + + 60. _Tethys_, +Têthus+, priscæ edd. Vulgo _Thetis_, et Lefeb. + _Thetys_, claudicante versu. Draken. laudat Bentl. et Davis. ad + Cæs. b. G. III, 12, et Richter. Specim. Obss. Crit. p. 74. + _Tethys_ ut XVII, 244 et al. pro mari, ut _Thetis_, etsi Deæ sunt + diversæ. + + + Hæc propere spectata duci: nam multa fatigant. + Curarum prima exercet, subducere bello + Consortem thalami, parvumque sub ubere natum. + Virgineis juvenem tædis, primoque Hymenæo + Inbuerat conjux, memorique tenebat amore. 65 + At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti, + Bissenos lunæ nondum compleverat orbes. + + [61.] _fatigant_ vid. ad I, 63 et V.L. + 62. Dulcissimi versus, qui amorem conjugalem et parentis adfectum + spirant. Juvenes harum deliciarum studiosi comparent Hom. Il. + VI, 394 sq. inpr. v. 440 sq., et 474 sq. Lucan. V, 722 sq. Virg. Æn. + XII, 435 sq. ubi vid. Heyne. Scalig. Poet. V, 16. + 63. _parvum sub ubere natum_, +hupomazion+, ut IX, 71. Virg. Æn. + V, 285. Stat. Th. III, 683; al. Drak. + 64. Conf. XVII, 73, ubi Drak. monet, amorem primum majorem + acrioremque putari secundo. + 65. _memori amore_, ut _memori ira_ XIII, 71, ubi Drak. laudat Ovid. + Epist. XXI, 9; et Met. XII, 583; Liv. IX, 29; et Virg. Æn. I, 4, ubi + vid. Heyne. + + 61, 62. Ita scripti et editi ante Nicandrum, qui in. Junt. primum + vulg. lect. protulit, _nam multa fatigant Pondera curarum, primum + subducere bello_, quæ et ipsa suas veneres habet, et latini + leporis gustum præ se fert. Sed alteram præferunt Mod. Barth. + N. Heins. et Drak. (qui conf. IX, 134; XI, 379; XIII, 468; + XVII, 76) quidquid obloquatur Dausq. + 66. _in ore_ scripti et editi ante Marsum, qui dedit _in ora_, + idque exposuit, in regione Saguntina. Quod quum metri legibus + repugnare videret Nicander, reposuit _ad ora_, ut vulgo legitur. + Male! _In ore_ est coram, prope, in conspectu, v.c. _urbis_ ap. + Flor. II, xv, 7; Drak. laudat X, 464, et Senec. de Ben. VII, 19; + conf. Heins. ad Claud. Honor. IV, 270, et ad Ovid. Epist. X, 126: + _more_ R. 2. + + Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis, + Adfatur ductor: «Spes o Carthaginis altæ, + Nate, nec Æneadum levior metus, amplior, oro, 70 + Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas, + Quîs superes bellator avum, jamque ægra timoris + Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos. + Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus, + Ingens hic terris crescit labor: ora parentis 75 + Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces, + Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum. + + 69 sqq. Cf. Val. Fl. I, 267 sq. _amplior sis patrio decore_, major + patre tuo claro: +patros pollon ameinôn+ Hom. l.c. v. 479. + ["Hom. l.c." i.e. Il. +VI+, v. ad 62 supra] + 71. _nomina condas_, famam pares, ut IV, 37. + 73. Cf. I, 110 sq., et IV, 729. + --_numeret_, augurans et timens futura pericula. + 75. _crescit_ ut ap. Flor. II, 6. «Scipio, qui in exitium Africæ + crescit» Drak. + --_labor_, calamitas, ut +ponos+, +mochthos+, +kopos+: vel qui + Romanis multorum laborum et exitii causa, erit ut _metus Æneadum_, + et contra _spes Carth._ Cf. IV, 815, 816, et ad I, 479. + 77. _Vagitum gravem_, signum futuræ fortitudinis, iracundiæ et + fervidi ingenii, unde _Felix_ (terra) _quæ tantis sonuit vagitibus_ + dixit Martial. IX, 21, adulator Domitiani. + --_elementa irarum mearum_, prima indicia indolis bellicæ et + virtutis paternæ. + + 72. _Quîs_ scripti et editi ante Marsum, qui primum _Qui_ male + intulit: _jam gesta timoris_ Oxon. unde _jam justa timoris_, h. + quæ jam timendi causam habeat, suspic. Barth. Adv. VI, 15, et _jam + certa t._, h. quæ jam noverat, olim sibi timendum esse, N. Heins. + qui tamen vulgatum exemplis, a se congestis ad XV, 135, et ad Val. + Fl. III, 737, defendi posse recte monet. + 75. _Ingens hic malis_ Oxon. teste Barth. l.c. qui inde non male + conj. _Italis_. Nullam in cod. suo discrepantiam scripturæ ex + Oxon. notatam vidit N. Heins., qui quidem _Ingens Hesperiæ_, vel + _I. hic Teucris_ legi posse, sed vulgatam quoque bene se habere + fatetur, adsent. Draken., qui monet, _terras_ IX, 59; XIII, 790, + 893; Val. Fl. I, 631 (ubi vid. Intpp.); Virg. Æ. VI, 870; Sen. + Herc. fur. 250, et al. homines dici, in terra viventes, et + Hannibalem sperasse, Carthaginem non modo Italiæ, sed et totius + terrarum orbis caput a se relictum iri. + + Si quis forte Deum tantos inciderit actus, + Ut nostro abrumpat leto primordia rerum; + Hoc pignus belli, conjux, servare labora! 80 + Quumque datum fari, duc per cunabula nostra; + Tangat Elissæas palmis puerilibus aras, + Et cineri juret patrio Laurentia bella. + + 78. Drak. laudat Lucan. V, 659, _licet ingentes abruperit actus_ (ut + et inf. X, 136) _Festinata dies fatis_. + --_Incidere_, abscindere, præcidere, impedire, tollere, id. quod + _abrumpere_ vs. seq. quo eadem sententia exprimitur. + 80. _pignus belli_, puerum, qui bellum a me inchoatum continuet; + Ern. + 81. Cf. I, 78 sqq. + --_duc per cunabula nostra_, eum puerum sic forma et institue, ut + ego in pueritia institutus sum. + 82. _Tangat aras_, ritu eorum, qui precantur et jurant, ut ap. Virg. + Æ. IV, 219; XII, 201; Hor. Od. III, xxiii, 17; Prop. III, xx, 25. + + 78. _tantis inviderit actis_ conj. Bentl. non improb. Drak. quia + Dii VI, 84, 340; VII, 61; XV, 514, et al. nimium felicibus hominum + rebus invidere, eorumque fortunam omni conatu abrumpere dicantur. + 79. _Et_ non male corrig. Bentl., quod prob. Drak. et tacite + recepit Lefeb. _nostra_ maluerit N. Heins. et v. 80 _bellis_, non + male, judice etiam Schmidio, cui tamen _pignus belli_ videtur + esse, qui magnorum bellorum futurus est administrator. + 82. Vulgo _Elisæas_, vel _Eliseas_. Vid. ad I, 81. + + Inde, ubi flore novo pubescet firmior ætas, + Emicet in Martem, et calcato foedere victor 85 + In Capitolina tumulum mihi vindicet arce. + + 84. _flore novo_, +kouridiôi anthei+, D. Heins. +prin sphôin hupo + krotaphoisin ioulous Anthêsai, pukasai te genun euanthei lachnêi+ + Hom. Od. XI, 318; conf. ad I, 61. + 85. _Emicet_, inruat, _in Martem_, ut XV, 158; XVI, 524. + --_calcato foedere_ ut ap. Stat. Th. III, 208. _Calcare_, ut + +patein+ pro +huperbainein+. D. Heins. Tum _calcare foedus_, ut + +huperbasiêi horkia dêlein+ dixit Hom. Il. III, 107; et, +kata d' + horkia pista patêsan+, Il. IV, 157. Sed verbum _calcare_ notionem + potius spernendi exprimit, et nostra dictio petita est a victoris + more, quo contemtus et insultationis causa collum, vel pectus et + caput devictorum olim calcabat, +lax en stêthesi bainôn+ Il. XIII, + 618; de quo copiose disputavit Barth. ad Stat. Th. II, 713. + +Echthroisin autou zônt' epembênai podi+, et +ou gar thanonti kai + prosembênai se chrê+ dixit Sophocl. in Electra et Ajace. Hinc + +patein+ pro +kataphronein+ v.c. ap. Anacr. XLVI, 6, +Sophiê, Tropos + pateitai+, et ap. Aristophan. Equit., p. 596, +Boulên patêseis kai + stratêgous klastêseis+, cf. ad VI, 414 et 550. + 86. _tumulum_ inanem sc. honararium, cenotaphium, ut ap. Tac. Ann. + II, 7; Virg. Æn. VI, 380, 506; et Suet. Claud. I; conf. XV, 807. + + 86. _dedicet_ omnino scribendum censebat N. Heins. coll. vet + epigr. ap. Trebell. Pollion. in vita Aureoli (_pontem Aureoli + dedicat et tumulum_) et Gruter. Inscr. p. 931. Sed Drak. putat, + vulgata lect. non male exprimi jactantiam Hannibalis, qui in + Capitolio locum, quasi ad se pertineat et injuste a Romanis + possideatur, sibi _vindicari_ velit, ut in eo sepeliatur: proprie + enim _vindicari_ a nobis ea, quæ nostra sint, sed quorum + possessione exciderimus. + + Tu vero, tanti felix quam gloria partus + Exspectat, veneranda fide, discede periclis + Incerti Martis, durosque relinque labores: + Nos clausæ nivibus rupes, subpostaque cælo 90 + Saxa manent, nos, Alcidæ mirante noverca, + Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes. + Quod si promissum vertat Fortuna favorem, + Lævaque sit coeptis, te longa stare senecta + Ævumque extendisse velim: tua justior ætas, 95 + Ultra me inproperæ ducant cui fila Sorores.» + + 88. _fide_ Drak. et Lefeb. non male adcipiunt pro _fidei_, ut + _segnitie_ IX, 6; cf. II, 409, IV, 574, XVI, 249, et de ipso + archaismo VV. DD. ad Hor. Od. III, 7, 4; et Sat. I, 3, 95, ad Virg. + Ge. I, 208; Gell. IX, 14; Heins. et Burm. ad Ovid. Met. III, 341. + 90. _subposta cælo Saxa_; Alpes tam altæ, ut cælum ferre videantur. + Cf. I, 202; XI, 136, 217; XII, 73. + 91. _Alcidæ noverca_, Junone, conf. ad II, 356. + 93. Similis color orationis ap. Virg. Æn. IX, 211 sq. + 94. _Lævus_, ut _sinister_ et +skaios+, adversus; cf. VV. DD. ad + Virg. Ge. IV, 7; Burm. et Heins. ad Val. Fl. I, 370, IV, 540. + --_stare_ vid. ad II, 639, in V.L. + 95. _justior_, ut +dikaios+ pro +axios+, D. Heins, _tua vita dignior + ætas_, Virg. Æn. IX, 212. + 96. _cui fila ducant Ultra me_, longiora meis, h.e. cui longiorem, + quam mihi, vitam dent. + --_Sorores_, Parcæ, _inproperæ_, tardæ in filo rumpendo, ut _Sorores + pigræ_ ap. Stat. Silv. II, 3, 21; ex emendat. Heinsii, quem vid. ad + Ovid. Met. IV, 470, Drak. + + 94. _longæ instare senectæ_ conj. N. Heins. + + + Sic ille: at contra Cirrhæi sanguis Imilce + Castalii, cui materno de nomine dicta + Castulo Phoebei servat cognomina vatis, + Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes: 100 + + 97 sqq. Imilce nata _Castulone_, (Liv. XXIV, 41), urbe Punico bello + clarissima, (vid. Liv. XXIII, 19, 20), in finibus Hispaniæ Bæt. et + Tarrac. ad ripas Bætis sita, hod. forte _Cazlona_, vel _Cazorla_. + Poeta in gratiam uxoris tanti viri, vel veterem aliquam famam + secutus, vel sola nominum similitudine ductus, tradit, Castalium + quemdam Cirrhæum h. ex Phocide (ubi _Cirrha_ urbs Delphis vicina, et + _Castalius_ fons, Musis sacer in Parnassi radicibus, est) vel, si + Marianæ II, 9, fides habenda, Cirrhæum Castalium, h.e. Phocensem, + oppidum illud condidisse, et Castulone matris nomine _Castulonem_ + (quæ inde inf. v. 391 _Parnassia_ vocatur) adpellasse, ibique + Milichum, Satyri et Myrices Nymphæ filium, unum ex Imilces + majoribus, regnasse: quod etiam a Dausq. laudatus Mariana I, 12, + memorat. Cellarius Geogr. ant. II, 1, p. 124, hæc notat: «Castulo + sive vera Phocensium colonia fuit, sive fictum ita est a poetis; + quod tamen non ratione caret. Nam ut Lud. Nonius c. 64 tradit, mons + urbis bivertex est, ut Parnassus: ab uno latere tenuis scaturigo, + non impar Castalio fonti: etiam numismata ibi reperta, quæ alatum + Pegasum referebant. Sed lusum ita esse, vera nominis origo, a + Bocharto tradita, ostendit, quippe a crepidine fluvii (Arab. + #Kas(h)talat#) derivat, et ex Strab. confirmat, qui Bætim ad hanc + urbem propter +rhacheis orôn+ rupes amni imminentes, negat esse + navigabilem.» + + 99. Pro _vatis_ forte leg. _fontis_, vel _nati_, ut intelligatur + Castalius fons, vel, unde huic nomen inditum tradunt Probus ad + Virg. Ge. III, 293 et alii, Castalius, Apollonis f. + + Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos, + Concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen, + Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice, + Milichus indigenis late regnarat in oris, + Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem. 105 + Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, + Barbarica paulum vitiato nomine lingua. + + 101. Bacchum in expeditionibus suis in Hispaniam quoque venisse, + ibique a Luso, comite ejus, Lusitaniam, ut a Pane Hispaniam, nomen + adcepisse, memorant Marian. VI, p. 203; Sosthenes ap. Plut. de + flumin. p. 1159; et Varro ap. Plin. III, 1; cf. Diodor. III, 62; et + Voss. Theol. gent. I, 33. + 102. _armata_ thyrso et hasta, conf. Ovid. Met. VI, 592 sqq. + 105. Vid. ad I, 407 et 415. + 106. _Hinc._ +hothen+, h.e. +aph' hou+, vid. ad I, 283, in Var. + Lect. + 107. _vitiato nomine_, ut infra, v. 366 _violato_. + + 103. Leg. f. _Lascivo et genitus_. + 104. _Milichus_ scripti, prob. etiam Dausq. quoniam idem nomen ap. + Tac. Ann. XV, 54, 55, 71, et Martial. II, 63 occurrat, idemque + vocis origo (+Meilichos+) prope flagitet. Vulgo _Milicus_, ut ap. + Marian. I, 12. + + + Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: + «Mene, oblite tua nostram pendere salute, + Abnuis inceptis comitem? sic foedera nota 110 + Primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum + Deficiam montes conjux tua? crede vigori + Femineo: castum haud superat labor ullus amorem. + Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui, + Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro. 115 + + 109. Suavissima contentio, cujus exemplum poeta petiit a Virg. Æn. + IX, 199 sqq. conf. etiam Lucan. V, 739 sq., 761 sq. Hom. Il. VI, 407 + seq. et inf. VI, 500 sq. + 110. _Sic foedera nota Primitiæque tori_, sic me ab initio conjugii + nostri expertus es, ut credas, me a latere tuo discessuram, utque + justa tibi causa sit, cur me deseras? cf. Virgilium, Æn. II, 44, + _sic notus Ulysses_; et Lucan. V, 767 seq. + 112. _crede vigori_, confide audaciæ et viribus meis. + 114. Si solam sexus imbecillitatem, non amorem conjugalem et, quos + hic dat atque habet, vires respicis. + --_adspicimur_, dijudicor. + 115. _adnuat_, faveat coeptis tuis. + + 109. _salute_ Col. et Vulgg. _salutem_. Nihil interest. + 111. _gelidos ut scandere_ Col. Ox. Parm. probb. Barth. N. Heins. + et Drak. _sic scandere_ Med. et al. Vulgatum _gelidosne scandere_, + Nicandri ingenio procusum, more suo tuetur Dausq. nec deseruit + Lefeb. Metri tamen leges ei non adversantur: (vid. ad VII, 618) + unde frustra _gelidosne escendere_ conj. Davis. ad Cæs. B. G. + VII, 27, prob. Richter. Spec. Obss. crit. p. 74: _gelidos ut s. t. + Deficiar_ emend. N. Heins. ad h.l. et _gelidos nec s. t. Deficior_ + idem ad Ovid. Epist. V, 150; ubi usum verbi pass. _defici_ pro + _deficere_ multis quidem exemplis confirmat, sed _defici_ simpl. + sic poni non probavit. + 114. _fixumque relinqui_ scripti et editi ante Nicandrum, qui in + Junt. perperam edidit _sexumque relinquis_, quod ipsi Dausq. + displicuit. + + I felix, i numinibus votisque secundis, + Atque acies inter flagrantiaque arma, relictæ + Conjugis et nati curam servare memento. + Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes, + Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses, 120 + Objectasque caput telis, nec te ulla secundo + Eventu satiat virtus: tibi gloria soli + Fine caret, credisque viris ignobile letum + Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus, + Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus. 125 + Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque + Averte, et serva caput inviolabile Teucris.» + + 116. Cf. Virg., Æn. VI, 546. + 118. _memento_, +memnêso+, _servare_ pro serva, sed majore cum vi, + ut passim ap. Horat. _curam servare memento_, ita scil. ut non tui + tantum, sed nostri quoque causa vitæ tuæ parcas, nec temere periculo + te obferas. + 120. Quantum tibi metuo, ne quid gravius tibi adcidat, Cell. Male. + _te_ scil. tam audacem gloriæque cupidum; nimiam audaciam tuam + mentisque fervorem. Conf. v. 146; +Daimonie, phthisei se to son + menos+, Hom. Il. VI, 407. + 122. _gloria_, gloriæ cupiditas, conf. Ern. clav. Cic. + 123 sq. Cf. I, 59, et XIV, 630 sq., et inf. ad v. 145; _ignobile + letum_, ut _mors inhonorata_, _inhonesta_, _ingloria_, _turpis_, + _ignava_, cujus contr. _pulchra_, _honesta_, _honora_, _egregia_, + _speciosa_, quæ manu viri fortis infertur; vid. Ind. et Drak. ad + IV, 607. Sic et _ignobilis_, _inglorius_, +duskleês+ dicitur, qui + ruri, vel in otio et pace vitam agit, Homer. Il. IX, 22. Virg. Ge. + II, 486; IV, 564, et Æn. X, 52. +Ho megas de kindunos analkin ou + phôta lambanei. Thanein d' hoisin ananka, ti ke tis anônumon gêras + en skotôi Kathêmenos hepsoi matan, hapantôn kalôn ammoros+; Pind. + Olympic. I, 129 sq. + 125. _se tibi_, suam virtutem tuæ, _conferat_, vel, ut _componat_, + tecum pugnet, ut ap. Virg. Æn. X, 735. + 126. _nefas_ +enargôs+ pro opprobrio, ut _prohibete nefas_ ap. Virg. + Æn. 197. + 127. _inviolabile Teucris_ (h. Romanis) junge et cf. ad V, 602. + + 121. _nec ulla_ R. 3; Parm. Med. _non ulla_ Put. + 125. _conferet_ Ox. et. Put. + 126. _Sed tu, Bele, oro, genitor, miserere_ coll. I, 73; III, 650; + VIII, 31, et Virg. Æn. I, 626 corrig. Bentl. ad Hor. Od. I, xxxv, + 29; ubi vulgatam lect. inter meras nugas refert, quærens, ex qua + uxore, vel amica Mars bella genuerit? Sed _genitor_, vel _pater_ + sæpius etiam dicitur vel _auctor_, vel _præses_ alicujus rei, quam + amore et cura quasi paterna complectitur, unde patris instar + colendus est. Sic Jupiter _deorum hominumque pater_, Augustus + _pater patriæ_, Romulus _Romanæ pater urbis_, Ovid. Fast. III, 72; + _Æolus ventorum pater_ Hor. Od. I, iii, 3; Neptunus _genitor + profundi_ Ovid. Metam. XI, 202; Mars +nikês eupolemoio patêr+ Hom. + VII, in Mart. v. 4. Ita et _genitor fraudum_ inf. XIII, 738: _g. + vitiorum_ Plin. XV, 4; conf. ad I, 606, et Burm. ad Virg. Æn, + I, 155. Schmidio _bellorum genitor_ est, qui bella ex bellis + serit, hisque solis delectatur. + + + Jamque adeo egressi steterant in litore primo, + Et promota ratis, pendentibus arbore nautis, + Aptabat sensim pulsanti carbasa vento; 130 + Quum, lenire metus properans, ægramque levare + Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus: + «Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux! + Et pace et bello cunctis stat terminus ævi, + Extremumque diem primus tulit: ire per ora 135 + Nomen in æternum paucis mens ignea donat, + Quos Pater æthereis Cælestum destinat oris. + + 129. _ratis_ (proprie nautæ) pandebat vela vento inflanda. + 132. _Adtonitis_, quæ mentem uxoris adtonitam, sollicitam faciebant, + ut apud Virg. Æn. VI, 53, _Adtonitæ magna ora domus_, ubi vid. + Heyne. Sic _sollicito labori_ inf. v. 161, ubi vid. not. Quoad + sensum, ad _mentem_ quoque referri potest. + 133. Hæc expressa ex Hom. Il. VI, 486, sq. et Virg. Æn. XII, 72 sq., + ubi vid. Heyne. + 134. Silius variavit Maroniana Æn. VI, 128 sq. et V, 467 sqq. + --_stat_ pro _est_. Vid. ad v. 94. + 135. _Extremumque diem primus tulit_, ut _Primus dies dedit + extremum_ ap. Sen. Oed. v. 988. Drak. Cf. ad II, 224. Schmidius male + exponit: extremus dies sc. finis belli qualis sit futurus, primo die + est significatum. Hannibal potius h.l. propositum consiliumque suum + tuetur brevitate vitæ, qua ad materiam gloriæ mature quærendam + incitemur. + --_ire per ora_ v. ad II, 511. + 136. _mens ignea_, ut _ardens virtus_ ap. Virg. Æ. VI, 130; et + _ignea virtus_ ap. Lucan. IX, 7. Conf. VI, 209, _donat_, al. _dat_, + ut v. 597. + + 129. _pandentibus_, vel _tendentibus_, sc. carbasa, in mentem + veniebat. N. Heins. quod languet, quoniam hæc idea jam verbis + _aptabat c._ exprimitur. Idem tamen monebat, vulgatam _pendentibus + arbore_, h. a malo, loco Lucani II, 697, firmari. + 134. _æque_ pro _ævi_ suspicit N. Heinsius. + 135. _ille per ora_ duo codd. teste Dausq. _ire per auras_ corrig. + Modius. Male. + + An Romana juga, et famulas Carthaginis arces + Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras + Increpitans genitor: stant aræ atque horrida sacra 140 + Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horæ + Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una + Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis + Gens hominum? letique metu decora alta relinquam? + + 138. _juga_, jugum servitutis, a Romanis nobis inpositum. + --_famulas_ cf. ad I, 74. + 139. _manes et genitor_, h. manes genitoris mei. + 140. _aræ atque horrida sacra_ cf. I, 81 seqq., et ad II, 426 sqq. + 141. «Vitæ summa brevis spem nos vetat inchoare longam,» Horat. Od. + I, 4, 22. + --_mutabilis horæ_, temporis modo felicis, modo infausti. + 142. _Prolatare diem_ ut ap. Sallust. Cat. 43 ubi vid. Corte. + --_Sedere_ ut +kathêsthai+ ap. Hom. Il. XIV, 403; et al. pro + negligentem, ignavum, otiosum esse, obscuram agere vitam. Vid. Ind. + et Ern. clav. Cic. + 144. _decora alta_, gloriam magnam et præclaram, ut ap. Virg. Æn. X, + 737, 875. + + 143. _sum_ R. 2, non improb. Lefeb. _ut, qui sim, ne sciat omnis_ + conj. N. Heins. Tum _ut ne_ pro _ut non_, vel simpl. _ne_, ut + passim ap. Cic. et alios. Vid. Gronov. a Draken. laud. ad Cic. Ep. + ad Qu. fratrem I, 1. + + Quantum etenim distant a morte silentia vitæ? 145 + Nec tamen incautos laudum exhorresce furores: + Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta + Gloria, quum longo titulis celebratur in ævo. + Te quoque magna manent suscepti præmia belli: + Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis, 150 + Iliacæque nurus, et dives Dardanus auri.» + + 145. _silentia vitæ_, ut _mutum ævum_ v. 579, vita obscura et + ignobilis, vel hominis otiosi, qui latet et nihil memorabile agit, + qui _vitam silentio peragit_ (Sallust. Cat. pr.), vel _in tenebris + trahit_ (Virg. Æn. II, 92); ut. _vitæ tenebræ_ inf. XV, 70. + Comparant Hor. ad Od. IV, 9, 29. «Paullum sepultæ distat inertiæ + Celata virtus,» et Claud. Cons. Hon. IV, 222. «Vile latens virtus: + quid enim submersa tenebris Proderit obscuro?» cf. ad v. 123. + 146. _laudum furores_ vid. ad I, 32. + 147. _Et nobis est lucis honos_, +timê+ etiam ego non vile vitæ + pretium statuo, non sperno eam. Refellit verba uxoris v. 119 sq. + 149 sqq. Nihil aptius dici poterat ad animum muliebrem movendum, + ejusque dolorem mitigandum. Nec tamen minus placent verba Hectoris + apud Homerum, Il. VI, 454 sq. ubi metu captivitatis uxorem flectere + studet. + 150. _Dare se alicui_, sc. faciles dicuntur, qui ad ejus voluntatem + se adcommodant, eique vel omni officiorum genere grati esse student, + vel favent. Cf. Heins. ad Ov. Epist XVI, 161; et Gronov. Diatr. + Stat. c. 20. + --Italia triplici modo designatur, respectu ad Trojanam Romanorum + originem habito. + + 146. _Nec tamen_, non _Ne tamen_, Col. et Oxon. + 147. _Est nobis, est lucis honos_, tamquam +energêtikôteron+, + malebat Dausq. + + + Dumque ea permixtis inter se fletibus orant, + Confisus pelago celsa de puppe magister + Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito. + Hærent intenti vultus, et litora servant, 155 + Donec, iter liquidum volucri rapiente carina, + Consumsit visus pontus, tellusque recessit. + + 156. _iter liquidum_, +hugra keleutha thalassês+. + --_rapiente_ vid. ad I, 569. + 157. _Consumsit pontus visus_, forte ademit adspectum; _consumere_ + vocem dixit Tac. Hist. I, 42; vel finiit conspectum amantium, ut IX, + 47; et XV, 411. Sed vid. V.L. + + 157. Ita scripti, quorum lectionem tuentur N. Heins., Gronov. + Diatr. Stat. c. 40, et Draken. cujus verba sunt: _Pontus visum + consumit_, quum in medium mare provecti nautæ nil nisi undas + undique cernunt, postquam terra jam ex oculis evanuit: (conf. not. + ad v. 538) _recedere_ autem _terra_ dicitur, a qua recedimus, ut + ap. Virg. Æn. III, 72; Ovid. Metam. XI, 466; Val. Fl. II, 8; Stat. + Th. I, 550. Sic et _diffugere et discedere maria_ dixit Val. Fl. + IV, 655: _tellus transit_, quam nos transimus, id. II, 431; + V, 121; conf. Gronov. ad Senec. Med. 164. Ita Drak. qui ad + XV, 215, observat, eodem modo passim dici _rem adtolli et + crescere_, quo propius eam accedamus, et _decrescere_ (v.c. ap. + Claud. R. Pros. I, 190) quo quis longius decedat. Vulgo male h.l. + legitur, _C. visus, tellus pontusque r._ quod misere torsit Barth. + Adv. VI, 15; ubi postremo ad conj. _tellus pone usque recessit_, + confugit. + + + At Poenus belli curis avertere amorem + Adparat, et repetit properato moenia gressu. + Quæ dum perlustrat, crebroque obit omnia visu, 160 + Tandem sollicito cessit vis dura labori, + Belligeramque datur somno componere mentem. + + 159. _moenia_ putant esse Carthaginem Novam; nec ignoro, eo + Hannibalem, Sagunto capta, in hiberna concessisse, et, quum Gades + profectus Herculi vota exsolvisset, rediisse, teste Liv. XXI, 21 et + 22. Sed quoniam nulla hujus urbis ante mentio facta est, crediderim + potius, eum a litore post discessum conjugis, moenia Gadium + repetiisse; cf. ad v. 3. + 161. _vis dura cessit labori_, ab eo victa et fatigata est; Withof. + coll. v. 549. + + 161. Sensum h.l. non perspexere N. Heins. et Drak. Itaque ille + emend. _solliciti cessit vix cura laboris_; hic vero _solliciti c. + vis dura laboris_, h.e. durus labor, qui sollicitudinem ei + creabat, vel etiam _solliciti c. vix cura sopori_, ut ap. Stat. + Th. VI, 237, _seris vix cessit cura tenebris_. Sed nulla mutatione + opus. Sententia h.l. est: Hannibal (cujus singularis constantia in + laboribus cujuscumque generis ferendis sup. I, 242, et al. + laudatur) tandem curis ærumnisque belli defessus, somno + obprimebatur. _Vis dura_, pertinax et indurata ad laborem (vid. + not. ad I, 558) _labori cessit_, succubuit, ut +eikein margosunêi+ + dixit Apollon. III, 795: +eikein kakois+ Æschyl. Prom. 320; + _cedere malis_ Virg. Æn. VI, 95, et alia, quæ vid. ap. Burm. ad + Quintil. Declam. VI, 16; _labori sollicito_, curis belli, quæ + animum ejus sollicitum, inquietum reddebant, eum vexabant, + cruciabant, ut _sollicitus metus_ dicitur Ovid. Trist. III, 11, + 10; _amor_ Virg. Ecl. X, 6 (ubi vid. Heyne); _dolor_ Ovid. Fast. + V, 372; _opes_ Hor. Serm. II, vi, 79; _curæ_ Stat. Th. IX, 603: + Gr. +mermera erga, mermeron kakon+, vel +ethnos+, etc. conf. ad + v. 132. Dura est et ab h.l. aliena Marsi ratio: _vis dura_, + vehemens amoris affectus cessit post longam belli cogitationem et + studium. Lefeb. hæc adnotat: _durus_, ut in Virg., h. + _infatigable_, _opiniâtre_. + 165. Vulgo inepte distinguunt _labores Præcipitat, consulta viri, + segnemque_, etc. + + + Tum pater omnipotens gentem exercere periclis + Dardaniam, et fama sævorum tollere ad astra + Bellorum meditans, priscosque referre labores, 165 + Præcipitat consulta viri; segnemque quietem + Terret, et inmissa rumpit formidine somnos. + Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram + Aligero lapsu portabat jussa parentis. + + 163. Hoc H. somnium memorant etiam Liv. XXI, 22; Cic. de Div. I, 24; + Val. Max. I, 7, ext. 1, et Zonaras: sed partes, quas omnes isti + juveni cuidam divina specie tribuunt, Silius sapienter ad Mercurium, + Jovis nuntium somniorumque præsidem, transtulit. Videtur etiam ante + oculos habuisse Virg. Æn. IV, 222 sq., 258 sq. Conf. tamen Polyb. + III, 48, ubi hanc aliasque fabulas, de Hannibalis itinere ejusque + difficultate fictas ridet. + --Drak. monet, ingeniose a poeta causam reddi, cur Romani, quibus + imperium in Poenos fatis deberetur, initio hujus belli adversissimam + experti sint fortunam. Conf. v. 576; et IX, 348. + 165. _priscos referre labores_, bellum Punicum reducere. Ita malim + adcipere, quam cum Drak. de calamitate Gallica. + 166. _Præcipitat consulta viri_, stimulat eum ad consilia belli + gerendi et incepta strenue exsequenda. + 167. _formidine_, nocturno visu, qui formidinem ei injiciebat. + 168. Verba Jovis, quibus Mercurio hoc negotium ab eo injunctum, + omittuntur, quæ narrandi brevitas poetam decet. + --_humentem noctis umbram_ cf. ad II, 469, in V.L. + + Nec mora: mulcentem securo membra sopore 170 + Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris: + «Turpe duci totam somno consumere noctem, + O rector Libyæ; vigili stant bella magistro. + Jam maria effusas cernes turbare carinas, + Et Latiam toto pubem volitare profundo, 175 + Dum lentus coepti terra cunctaris Ibera. + + 170. _mulcentem sopore_, +thelgonta hupnôi+. + 172. Comparant Hom. Il. II, 24 et 61, +Ou chrê pannuchion heudein + boulêphoron andra+. + 173. _stant_, constant, vel nituntur, ut _fama bella stant_ dixit + Curt. III, viii, 7; regnum, vel resp. _stat concordia_, _virtute_, + _disciplina_, etc. Liv. IV, 40; VIII, 7; XV, 19, al. conf. VII, 743; + XVII, 401; Virg. Æn. II, 163; Valer. Flacc. III, 673. + --_stare_ omnino dicitur, quidquid durat, vel firmum, stabile, + immobile, (ut VIII, 649), constans ac certum est, adeoque + observatur, ut _cadere_, quod infirmum est et violatur v.c. _fides_ + VI, 472; Val. Fl. VIII, 249; _vultus stans_, h.e. constans et + immotus, XV, 29; et Lucan. V, 214; _voluptas stans_ (stabilis) _et + movens_ Cic. Fin. II, 10, coll. 23; _pax_ Val. Fl. II, 84; ubi vid. + Burm. et ad Petron. 3; et Quinctil. Decl. III, 13. Possis etiam +to+ + _stant_ exponere, dignitatem et auctoritatem obtinent, rebus + prosperis opibusque florent, _vigent_, ut _socio stant castra + labore_ inf. v. 377; conf. Virg. Æn. I, 268; et II, 88; ubi vid. + Heyne. + --_magistro_, duce, imperatore, ut _magister equitum_ etc. Cf. + N. Heins. et Drak. ad h.l. ad VII, 47; et VIII, 389. + 174. _maria turbare_ ut ap. Virg. Æn. IV, 566. + 176. _lentus coepti_ conf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 172. + + 171. _ac monitis_, non _monitisque_, scripti cum Parm. ac Med. + + Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus, + Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? + En age, si quid inest animo par fortibus ausis, + Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem: 180 + Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum: + Victorem ante altæ statuam te moenia Romæ.» + + 178. _Saguntos_, una urbs. + --_Graia_ epithet. ornans, vid. ad I, 332. Drak. contra notat, + _Græca_ et _Græcula_ Romanis plerumque per contemtum dici, ut XII, + 41; et Petron. Sat. c. 46; (ubi vid. Burm.) unde sensus h.l. fit, + nullum adhuc decus partum expugnatione Sagunti, urbis Græcæ et + inbellis, sed id omne in obsidione Romæ positum esse. + 181. Hæc de non respiciendo superstitio in sacris mortuorum + inferorumque non ignota est, ut +ametastreptei+ aliquid fieri + jubeant, et ad eam adludunt Hom. Od. X, 527, 528; Virg. Ecl. VIII, + 102 (ubi vid. Cerda); Theocr. XXIV, 91 sq. (unde Maronis locus + originem cepit) Æschyl. +Choêphorois+ v. 97; aptissime autem a + Mercurio, qui +nekropompos+ est, hæc præsertim in somnis dicuntur; + D. Heins. qui plura docte, sed intempestive, ut solebat, et parum + apte disputavit. Ceterum idem memorant historici ad v. 163, laudati. + _ille_ cum emphasi hic et alibi poni monent Drak. ad. h.l. et ad + Liv. I, 24; Heins. ad Virg. Æ. VII, 110; et ad Claud. Cons. Hon. IV, + 284; Broukh. ad Tibull. I, 4, 23; ubi tamen vid. Heyne in Obss. + --_pater ipse Deorum_ non male conji. Livin. ad verba _respexisse + veto_ cf. etiam Ovid. Met. X, 51; et quæ de Loti uxore tradunt libri + sacri; Ern. + [182.] _altæ moenia Romæ_ ut ap. Virg. Æn. I, 7. + + 179. _En age, si quid inest animi, par fortibus ausis Fer gressus_ + corrig. Burm. Non male. + + + Jamque videbatur dextram injectare, graduque + Lætantem trahere in Saturnia regna citato; + Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras 185 + Exterrent sævis a tergo sibila linguis; + Ingentique metu Divum præcepta paventi + Effluxere viro, et turbatus lumina flectit. + Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto + Contorta amplexu, tractasque per invia rupes, 190 + Ater letifero stridebat turbine serpens. + + 183. _dextram injectare, et trahere_ modo accusatoris, qui reum in + jus rapit; quo Silius respexisse videtur. + 184. _Saturnia regna_ ut I, 70; _fragor_ cæli. Conf. v. 196, 197; et + Liv. XXI, 22. + 188. _Effluxere_, vid. II, 628. + 189. _rapiens_ sc. evellens, evertens arbores. + 191. Pulcher versus dilectu verborum. _Alter_ cf. Bentl. ad Hor. + Serm. II, 8; extr. _stridere_ vid. ad II, 53; _turbine_, gyro, vel + sonitu. + + Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos, + Et geminum lapsu sidus circumligat anguis: + Inmani tantus fauces diducit hiatu, + Adtollensque caput nimbosis montibus æquat. 195 + + 192 sqq. Eadem comparatione ingentis serpentis cum coelesti angue + sc. dracone utuntur etiam, ab aliis jam laudati, Stat. Th. V., 529 + seqq.; et Ovid. Met. III, 46 sq. + --_Arcti non æquæ_, h. inæquales magnitudine, ut _Arcti diversæ_ I, + 198. Ursa major et minor, inter quas Serpens volvitur; cf. Virg. Ge. + I, 244 sq. + --_perlustrat_, vid. ad II, 266. + 193. _circumligat_, alteram Arcton capite, alteram cauda + amplectitur: quem poetarum errorem notat Drak. nam propr. non nisi + Helices caput cauda tangit, et circa Cynosuram vertitur. + --Rationem illam multi poetæ sequuti, v.c. Virg. Ge. I, 124; Ovid. + Met. III, 45; et Manil. I, 305; qui adcommodate ad veritatem + astronomicam utrasque Arctos a Dracone potius divisas et sejunctas + retulerunt; Ern. coll. Ernesti ad Hom. Il. XVIII, 488. + 194, 195. Quam ornate pro, tantus erat hic serpens! + + 192. _non æquis_ malebat N. Heins. vel _non siccas_, ut hic + serpens cælestem illum magnitudine etiam superare dicatur. Sed + vid. not. + + Congeminat sonitus rupti violentia cæli, + Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. + Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ + Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras + Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit, 200 + Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra + Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu. + + 196. _sonitus_, tonitru, (sonitus ex adtritu orbium cælestium ortus) + Drak. coll. Prop. II, xiii (al. xvi), 49; ubi vid. Broukh. Sed malim + fere interpretari: auget sonitum, a serpente excitatum. + --_rupti_ vid. ad I, 135. + 197. _hiems_, ut +cheimôn+, tempestas. Cf. Noris. Cenot. Pis. Diss. + II, p. 136. + --_torquet hiemem_, ut ap. Virg. Æn. IX, 671; ubi vid. Heyne. + 199. Virga, +rhabdos+, Mercurii satis nota vel ex Virg. Æn. IV, 242 + sq. Cf. Cl. Hermann. Mythol. Hom. et Hes., p. 128; et Lyricorum, + pag. 180. + 200. _somno_, nocte, ut _nox_ pro _somno_ v. 216, et II, 563; ita D. + Heins. et Drak. qui præterea monent, hæc verba ad fidem visis et + prædictioni adstruendam pertinere, quum somnia matutina vulgo + veriora crederentur vespertinis, quorum suspecta fides esset. Vid. + quos Drak. laudat, Cic. de Div. I, 28; Horat. Sat. I, x, 33; Ovid. + Epist. XIX, 196; Stat. Th. II, 120; et Quint. Cal. I, 133 sq. Adde + Broukh. ad Tibull. III, iv, 1... 7; et Eustath. ad Homer. Od. IV, + 841. Sed Mercurius _soporem_ potius discussit et _lucem somno + miscuit_, ita ut H. somniantium more cuncta cernere sibi videretur: + nam _alta nocte_, h.e. alto somno obpressi nil vident. + --Marsus bene: «quoniam videbat, quamvis esset nox.» Ernesti: «non + crepusculum matutinum describitur, verum mihi parenthesis omnis huc + redit, non verum et profundum soporem fuisse, in quo omnia obscura + sint, sed Deum _miscuisse lucem somno_, h.e. effecisse, ut, quamvis + oculis clausis, lucida omnia adparerent Hannibali, ut fit in + somniis.» + 201. _urgentia_, vexantia, infestantia. + + 196. _rupti_ Col. Vulgo perperam _rapti_ legitur et comma ponitur + post _æquat_. + 197. _permixtam_ Col. et Tell. non improb. Drak. Sed _permixta_ + Ox. et Put. cum R. 3; Parm. Med. quod exquisitius est, et firmatur + locis Virg. Æ. IV, 120, 161; cf. Bentl. ad Hor. Od. IV, i, 24, et + Epod. IX, 5. + 202. _depascat_ conj. N. Heins. quem vid. ad Claud. Laud. Stil. + II, 115. Vulgatum defendit Draken. coll. I, 677; II, 30, 44; + confer ad XVI, 681. ["XVI, 681": recte XVI, 680] + + Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris: + «Bella vides optata tibi: te maxima bella, + Te strages nemorum, te moto turbida cælo 205 + Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ + Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur. + Quantus per campos populatis montibus actas + Contorquet silvas squalenti tergore serpens, + Et late humectat terras spumante veneno: 210 + Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro + Involves bello Italiam, tantoque fragore + Eruta convulsis prosternes oppida muris.» + + 203. Cf Virg. Æn. VIII, 138, 139. + --_Almum_ dicitur, quidquid vel _alit_, vel recreat, adeoque gratum, + beneficum, bonum, sanctum et venerabile est. Conf. Heyne ad Virg. + Æn. I, 306; et Tibull. I, x, 67. + 207. _Idæi generis_, cf. ad I, 126. + 211. _Bellum atrum_ est horridum (vid. ad IV, 431), vel triste + potius et infaustum, ut _ater dies_, _atra cura_, _formido_ etc. + _niger metus_ Val. Fl. III, 404; ubi vid. Weitz. Cf. Burm. ad + Petron. c. 82 et 89. Cerda ad Virg. Æn. IX, 719. + --_perdomitis_, superatis. + + 205. _moto_, non _toto_, scripti et R. 2, ut XV, 145; conf. Heins. + ad Ovid. Fast. III, 347. + 211. _decurrens... Involves_, non _decurres Involvens_, Col. + et Ox. + + + His ægrum stimulis liquere Deusque soporque: + It membris gelidus sudor; lætoque pavore 215 + Promissa evolvit somni, noctemque retractat. + Jamque Deum regi Martique sub omine fausto + Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro + Placatus meritis monitor Cyllenius aris. + Extemplo edicit convellere signa, repensque 220 + Castra quatit clamor permixtis dissona linguis. + + 214. _ægrum_ animo, anxium et sollicitum. + --_stimulis_, visis nocturnis, quibus ad bellum stimulabatur. + 215. _It membris_, per membra, ut _per artus_ ap. Virg. Æ. II, 173. + --_pavore_, +deisidaimonia+ D. Heins. Sed. conf. Ovid. Metam. X, + 287; inf. VI, 572; inpr. XVI, 432; ubi N. Heins. hæc notat: «Videtur + _pavor_ esse aliquid medium inter spem metumque: _lætum horrorem_ + dixit Stat. Th. I, 493; et _lætum pudorem_ id. Silv. V, iii, 218; + qui locus huic illustrando egregie facit: elegans autem descriptio + læti hujus pavoris ap. Stat. Th. VI, 392 sq., 802 sq.» _Pavebat_ + adhuc propter horrendum visum (v. 198), et _lætus erat_, quoniam + læta omnia eo portendi Deus dixerat. + 217. _omine_, ostento, prodigio. + 218. _Instaurare honorem_ ut ap. Virg. Æ. V, 94, cf. Æ. III, 62; IV, + 63; VII, 146. + --_honos_, ut +timê+ dicitur omne id, quo Dii placantur et quod in + eorum honorem fit, sacrificium, libatio, etc. conf. Drak. ad VII, + 90. Burm. ad Grat. v. 458; ad Petron. Fragm., p. 636; et ad Anthol. + vet. lat. T. I, lib. I, Ep. lxiii, 8; Cuper. Obss. II, 3; Broukh. ad + Tibull. IV, vi, 1. + 221. _permixtis dissona linguis_ propter variarum gentium copias, + non quia Poeni _bilingues_ et _Migdilibyes_, quod Dausq. in mentem + venit. + + 218. _Instauratus_, non _Instauratur_, Ox. R. 2, 3; Parm. Med. + Ald. + 219. _Placatus_, non _Placatur_, scripti cum R. 3; Parm. Med. + + + Prodite, Calliope, famæ, quos horrida coepta + Excierint populos, tulerintque in regna Latini; + Et quas indomitis urbes armarit Iberis, + Quasque Parætonio glomerarit litore turmas 225 + Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos, + Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam + Sævior it trucibus tempestas acta procellis; + Nec bellum raptis tam dirum mille carinis + Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem. 230 + + 222. Catalogus copiarum Hannibalis manifestam prodit imitationem + Virg. Æn. VII, 641 sqq.; ubi vid. not. ill. Heynii, quæ paucis + mutatis ad h.l. transferri potest. Conf., Liv XXI, 21 et 22. + --_Calliope_ princeps Musarum. + 223. _Prodere famæ_, ut _prodere memoriæ_. + 224. _Iberis_ pro Iberorum, ut mox _terris_ pro terrarum. + 225. _Parætonius_, +Paraitonios+ ap. Strab. lib. ult. sed + +Paraitonion+ apud Ptol. IV, 5; Plin. V, 6; al. Libyci Nomi urbs, + Hammonia, inter Cyrenaicam et Ægyptum, cum magno portu: unde + _Parætonius_ est vel Ægyptius, ut ap. Lucan. X, 9; vel Lybicus, ut + h.l. XVII, 450; et V, 356; ubi Syrtis major ita dicitur, etsi inter + eam et Parætonium tota Cyrenaica jacet. + 226. _rerum freni_ vid. ad I, 144. + 227. Conf. Virg. Æn. VII, 222 sqq., et inf. VIII, 618 sqq. + --_terris mutare jugum_, imperium populorum, vel orbis terrarum; + Romanis eripere et ad se transferre. + 229. _raptis_ in hostem, sc. Trojam, vel raptim collectis, vel + denique raptim remorum ventorumque vi actis. + --_mille carinis_ ut VIII, 628; XV, 277; et ap. Virg. Æn. II, 198; + (ubi vid. Cerda et Heyne), Ovid. Epist. VIII, 26; XIII, 97; et + Metam. XII, 6; XIII, 93; Sen. Troad. 27; et Agam. 40; Petron. c., + 89; Liv. XLV, 27; Drak. ["VIII, 628" recte VIII, 621] + + 222. Vulgg. _Prodito_, quod præter Dausq. tuetur Cell., qui forte + non ita sensisset, nisi a Modio _prodita_ præferri falso putasset. + _Prodite_ Col. et Ox. cum Med. et Junt., ad exemplum Virg. Æ. + IX, 525. Nam poetæ aliique scriptores, quum verba ad collegium, + aut plures conjunctos faciunt, unum adloqui, et addito plur. + numero reliquos simul innuere et respicere solent: quæ vulgo + enallage, vel syllepsis et synthesis numeri dicitur. Vid. Cerda ad + Virg. l.c. Burm. ad Val. Fl. VIII, 178; Heins. ad Ovid. Rem. Am. + v. 164, et ad h.l. ubi conf. inf. v. 288, 369; XII, 390 (_Sed vos, + Calliope_, etc.); XVI, 212; quibus locis add. VI, 292, 562. + 224. _Hiberas_ Col. non improb. N. Heins. qui tamen malebat _in + domitis Hiberis_, quod R. 2, exhibet. Idem tamen fatetur, pro + vulgata facere v. 327; conf. etiam Horat. Od. IV, v, 27; 14, 50. + 226. _Libyæ_ Dausq. et alii. + 228. _Sævior hac_ volebat N. Heins. Sed vulgata doctior, et Silius + tam imaginem, quam ipsa verba debet Maroni Æn. VII, 222 seqq. + 229. _ruptis_ Col. et Oxon. _rapidis_ conj. D. Heins. _raptis in + Trojam mille e._ Salmas. Epist. 85; _raptis in Pergama mille c._ + N. Heins. ad marg. Silii. Mitior forte medicina: _raptis Graiorum + mille c._ nisi malis _Argivum_, vel _Actiacum_ refingere pro + _Acrius_, ut verba _tam dirum infremuit_ jungantur. Vulgatam + defendit Drak. putans, non necessariam esse h.l. _Trojæ_ + mentionem, quum _mille carinæ_ Trojanum bellum intelligi satis + declarent; _tam dirum_ autem _bellum_ esse maximopere dirum, + dirissimum: quod tamen loca Terent. Andr. III, v, 2; et Adelph. + II, iv, 10; mihi certe non persuasere. + + + Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, + Membra levis, celsique decus fraudata superbum + Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos + Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique + Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque 235 + Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis + Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem. + + Vss. 231 sqq. recensentur Libyæ, et 325... 405 Hispaniæ populi et + civitates, ex quibus Hannibal exercitum conscripserat: sed de + ordine, quo geographi progrediuntur, parum sollicitus est poeta. + 232. Conf. VI, 304 sq. _Numquam tarda nectere dolos_, +plekein + mêchanas, palamas, logous, prophaseis+, etc. h. +doloplokos+. + 234. _Rudis parma_ vid. ad I, 629. + 235. _vestigia nuda_, pedes non ocreati, ut ap. Virg. Æn. VII, 689. + 236. _sinus cingere inadsuetum_ vid. ad II, 56. + --_rubræ... cruorem_, ob quam causam et terribilem præterea + adspectam, puniceis quoque vestibus utebantur Iberes, teste Polyb. + III, et Spartani, de quibus vid. Ælian. V. H. VI, 6; et Val. Max. + ii, 2, ubi Vorstius idem de Persis notat. Conf. a Drak. laudati + Cragius de republ. Laced. L. III, tab. 6, c. 6; et Meurs. Misc. + Lacon. II, 19. + + 233. _at_, non _ac_, Col. et ed. Rapheleng. + 234. _his tum_ Put. vid. ad VI, 299; _radiis tum_ R. 3; _rude + sutum parma_, h.e. rudi opere suta, conj. N. Heins. quem vid. ad + Virg. Æn. X, 313. + 235. _at_, non _ac_, Col. + + His rector fulgens ostro super altior omnes + Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu + Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis. 240 + + 239. _Grato_ Magoni _tumultu_, ut +hippôn kai sakeôn hadomena + patagôi+ ap. Callim. H. in Lav. Pall. v. 44, de Pallade; Drak. + 240. _fratrem spirat_, ejus virtutem adfectat et præ se fert. Sic + +pneiein menea+ dixit Hom. Il. II, 536; III, 8; +pneein Arê+ Æschyl. + Agam. 387; +empneein apeilês kai phonou+ Act. XI, 1; +phusâin + polemon, pnein doru kai lonchas+ (Aristoph. in Ran.), +pnein + thumon+, seu +phonon+, (Theocr. Id. XXII, 82.) +pnein+ et +phusâin + mega+, vel +megala+ pro +mega phronein+ etc., conf. Heins. ad Ovid. + Met. V, 348; et Vulp. ad Prop. II, xv, 53. + + 238. _Hos_ malebat N. Heins. et mox _patrioque tumultu_. Neutrum + vulgatæ lect. præferendum: nam _his nitet_ exquisite pro, his est, + dicitur, et _gratus tumultus_, quod jam Drak. monuisse video, est + strepitus Magoni gratus, quo delectabatur; quod viri fortis et + bellicosi indicium est. + + + Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis, + Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ. + Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro, + In clipei speciem curvatis turribus, Aspis. + Sed dux in sese converterat ora Sychæus, 245 + Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore + Maternum inplebat genus, et resonare superbo + Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore. + + 241. _Utica est effusa maniplis_ h. copiæ ejus effunduntur, + effundunt se, vid. II, 151. + --_Sidonios manipulos_ Dausq. ad Uticenses refert, propter originem: + nam Utica fuit colonia Tyria. Sed Drak. rectius connectit verba + _proxima Sidoniis maniplis_ h.e. Carthaginiensibus, ut voc. + _proxima_ (quod absolute etiam pro _proxime_ positum videri potest) + more Silii tertio casui jungatur. Secundæ post Carthaginem partes + merito Uticæ tribuuntur, quia hæc urbs et dignitate et magnitudine + secunda a Carthagine, et hac diruta caput totius Africæ, + Romanorumque receptaculum et statio ad res Libyæ componendas fuit. + 242. _situ_, vetustate, ut ap. Ovid. Met. VII, 303. + --_Byrsæ_ vid. ad I, 24. Utica a Tyriis (Plin. V, 9, Mel. I, 7. + Justin. XVIII, 4); paucis post Gades annis, Codri, adeoque Saulli + temporibus; teste Velleio I, ii, 9; et, si Aristot. de Mirabil. + fides habenda, 287 annis ante Carthaginem condita est. + 243. _Sicanio muro_, structo ab Agathocle, Siciliæ rege +kath' hon + kairon epepleuse tois Karchêdoniois+, Strab. XVII, p. 1191; Diodor. + et Oros. monente Dausq. + 244. _Clupea_, seu _Clypea_, +Klupea+, Græcis +Aspis+ dicta, urbs + maritima Africæ, in promont. Mercurii (nunc _Cabo di Bona_ in regno + Tunitano) sita, quæ a clipei forma numen adcepisse dicitur, et prima + fuit ex urbibus Libyæ, quam romani b. Punico I, expugnarunt. Polyb. + I, 29; Fl. II, 2. +Klupean+ et +Aspida+ distinguit Ptol. IV, 3, quem + errorem jam notavit a Drak. laudatus Salmas. Exerc. Plin., p. 227. + --_Turres_ pro ædificiis, et urbe in universum: collem etiam nomine + Aspis ibidem situm Strabo XVII, p. 1191, docet; Ern. + 246. Similis orationis color XIV, 94 sq.; et XV, 291 sq. + --_tumore_ vid. ad II, 288. + 247. _Maternum genus_: nam ejus mater Hannibalis soror fuit. + + 243. _Tunc_ Cell. Lefeb. et alii. + 248. _usquam_ alii. + + + Adfuit undosa cretus Berenicide miles, + Nec tereti dextras in pugnam armata dolone 250 + Destituit Barce sitientibus arida venis. + Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis + Battiadas pravos fidei stimulavit in arma. + Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam, + Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes. 255 + + 249. _Berenice_, urbs Pentapoleos, seu Cyrenaicæ, unde _Berenicis_ + scil. regio, ut ap. Lucan. IX, 524; tractus Cyrenaicæ prope et circa + eam, juxta mare mediterr., et Syrtim majorem; hinc _Undosa_, de quo + voc. vid. Heyne ad Virg. Æ. III, 693. + 250. _dolon_ Dausq. Cell. et aliis est pugio, quibus favent Plut. in + Graccho (+xiphidion lêistrikon, ho dolôna kalousin+), Hesychius + (+dolônes xiphidia en xulois apokekrummena+) et Serv. ad Virg. Æn. + VII, 664, ubi vid. tamen Heyne. + [251.] _Barce arida_ vid. ad II, 62. + 252. _Cyrene_, seu _Cyrenæ_, caput Cyrenaicæ et urbs quondam + Carthaginis æmula, cujus conditor Aristoteles, seu _Battus_ Theræus + III, ortus ex posteris Theræ, quo duce colonia Spartanorum ex + Peloponneso (unde h.l. _Pelopei stirpe nepotis_), deducta in Theram, + Ægæi maris insulam, a Cadmo primum et Phoenicibus inhabitatam. vid. + Herodot. IV, 150, 170; Pindar. Pyth. IV et V; Apollon. IV, 1750 seq. + inpr. Spanh. ad Callim. Cyrenæi vatis H. in Apoll. v. 65... 75, 83 + sq., et quos Cl. Schlichthorst, Collega conjunctiss., Geogr. Africæ + Herodot., p. 139 seq. laudavit, _Hardion_, _Mém. de l'Acad. des + Inscrip._, T. IV; et _Bouhier_, _Recherches et Diss. sur Hérodote_, + c. 12 pag. 134 sq. Conf. inf. IV, 628; et VIII, 57 sq. + 253. _Battiadus_ vid. ad II, 61. + --_pravos fidei_, perfidos vid. V.L. + --De _Cyrenes_ origine, de Theræis et Batto vid. Strab. XVII, p. + 1194; valde durum et fere absurdum foret, si poeta perfidiæ notam, + quæ ex Drakenb. rationibus ad solum Battum pertinebat, ad Cyrenaicos + ideo transferre voluerit, quod ab illo Battiadæ dicti fuerint; Ern. + 254. _trahit_, ducit. + 255. _consilio viridis_, cui _serus_ obponitur, est promtus ad + consilia capienda, conf. ad I, 187. + --_serus belli_, quia senex erat. + --_seri studiorum_ apud Hor. Sat. I, x, 20. _Ed._ + + 252. Vocis _Cyrene_ prima syllaba producitur, ut IV, 628, et + VIII, 57, alias corripitur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in + Apoll. 73. + 253. _parvas fidei_ Put. _parvos f._ Parm. et Med. _Battiadæ + proavos_ conj. D. Heins. _gnavos fidei_ Barth. Adv. VI, 15; coll. + VIII, 57 seqq. Drak. nihil mutandum censebat et suspicabatur, + Silium his verbis vel ad perfidiam Batti, qui Annam, Didonis + sororem, cui dextram, fidei signum, tetenderit, audito fratris + ejus, Pygmalionis, adventu ejecerit (v. VIII, 62 seq.), + respexisse; vel ad historiam, nunc nobis ignotam, adlusisse; vel + denique duos Battos, alterum Laconem, Cyrenarum conditorem, + alterum pastorem, quem ob perfidiam a Mercurio in lapidem indicem + mutatum esse copiose memoret Ovid. Metam. II, 676 seq. confudisse, + quales poetarum errores notaverint Heins. ad Sabin. Epist. I, 33; + Broukh. ad Prop. III, xviii, 25; Gronov. Diatr. Stat. c. 55. Per + eundem lapsus videtur poeta inf. VIII, 57; ubi multo juniorem + Cyrenarum conditorem confundit cum Batto, Melites rege, cujus in + eadem historia mentionem facit Ovid. Fastor. III, 567 sq. ubi vid. + Burm. et Neapol. Conf. ad v. 423. Sed in illis Drak. conjecturis + non facile adquiescas. ["ad v. 423": in Not.] + 255. _belli_ non _bello_, scripti, prob. N. Heins. cui non + _Consilii_ quoque in mentem venisse mireris. _Ilerces_ Col. + + + Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis, + Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos, + Et Tingin rapido mittebat ab æquore Lixus. + + 256. _Sabratha_, _Oea_ et _Leptis_ magna, urbes Africæ propr. sic + dictæ, ex quibus conflata Tripolis illa Africana, vel vetus, hod. + _Tripoli vecchio_; vid. Solin. c. 27 et 40. Posterior propius Syrtim + majorem, priores ad Syrtim minorem sitæ. + --_Sabratha_ (nunc _Sabart_) dicitur _Sabrata_ Plin. IV, 3, Antonin. + Itiner., p. 227, et aliis; sed +Sabathra+ Ptol. IV, 3; qui ab ea + urbem mediterran. +Sabratan+ distinguit. + --_Tyrium vulgus Sarranaque Leptis_, nam Sabratha et Leptis Tyriorum + coloniæ; vid. Sallust. b. Jug. c. 19 et 77. Cf. ad I, 72. _Leptis_ + magna, Phoenicibus _Leptis_ h.e. statio dicta, (Lucan. IX, 948) + Romanis vero _Neapolis_ (Ptolem. IV, 3; Strab. XVII, p. 835); et + hod. _Lebeda_. A Neapoli diversam putant Plin. V, 4; et Mela I, 7. + Cave tamen eam confundas cum altera Neapoli in Zeugitana (Plin. + V, 3), vel cum Lepti parva juxta Adrumetum et Syrtim minorem, nunc + _Lemta_, vel, ut alii putant, _Susa_ in regno Tunitano, de qua vid. + Ptol. IV, 3; Plin. V, 4. + 257. _Oea_, +Ôia+, aliis _Oeea_ +Ôiea+, hod. _Tripoli_; vide + Wesseling. ad Antonin. Itin., p. 63; et VV. DD. ad Tac. Hist. + IV, 50. + --_Oea_ colonia jam a veteribus dicta; unde _Trinacrios colonos_, ex + Sicilia eo delatos; Ern. + 258. _Tingis_ et _Lixus_, nunc _Tinja_ et _l'Arais_, vulgo _Tanger_ + et _Larache_, urbes Mauretaniæ, non Cæsariensis, sed Tingitanæ + (_Fez_ et _Marocco_), et coloniæ Romanorum, a Claudio Cæsare + deductæ, quarum prior Traducta Julia est dicta, et parti Mauretaniæ + cognomen dedit. Vid. Plin. V, 1, et ibi Harduin. + --_Lixus_, aliis _Lixum_, _Tinga_, _Linga_, _Linx_, +Linx+, Strab. + II, p. 68; XVII, p. 825; et +Lixa+, Ptolem. IV, 1, dicitur. + --_rapido ab æquore_ quia oram Oceani adjacet. + --_mittebat Tingin_, ejus forte imperio olim subjectam. Non + defuerunt certe inter Romanarum rerum scriptores, qui Lixum + prævalidam urbem ipsaque Carthagine majorem fuisse traderent, quos + merito vituperat Plin. V, 1. + + 256. _Sabratha_ scripti, probb. N. Heins. et Drak. quum vicina + oppida sint Oea et Leptis magna. Rectius forte _Sabrata_ Marsi + Ven., Junt. et al. Vid. not. _Sabraca_ Med. In ed. Basil. primum + Drak. invenit vulgatam _Tabraca_, quæ est urbs maritima Numidiæ, + et Ptol. IV, 3: +Thabraka+, Plin. V, 3, _Tabracha_ dicitur. + 257. _Oeaque_ Col. _Oraque_, _Æaque_, _Eaque_ aberratt. + + Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo, + Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus, 260 + Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. + Ducit tot populos ingens et corpore et armis, + Herculeam factis servans ac nomine famam, + Antæus, celsumque caput super agmina tollit. + + 259. _Vaga_, +Ouaga+, Ptol. IV, 3; aliis _Vacca_, hod. _Vegja_, opp. + Numidiæ prope Cirtam, notissimum ex Sallust. bell. Jug. c. 29, 47, + 66 sq., ubi vid. Cort. et Cell. Aliam hujus nominis urbem in Byzacio + memorat Plin. V, 4. + --_antiquis dilectus regibus Hippo_, h.e. Hippo regius, nunc _Bona_, + urbs Numidiæ, sedes olim regni (Strab. XVII, p. 832), et postea D. + Augustini episcopi; a qua differt Hippo Zarytos, vel propr. + +diarrhutos+, h.e. irriguus, hod. _Ben Zert_, in Zeugitana, prope + Uticam. + 260. _Ruspina_, urbs Byzacii, inter Adrumetum et Leptin parvam, nunc + forte _Susa_ in regno Tunitano. + --_non æquos_, exundatione noxios, ut ap. Virg. Ge. II, 225; III, + 546; et inf. V, 477. Conf. ad I, 101; et II, 364. + --_procul_, nam a portu II M. P. abest, Cell. coll. Hirt. bell. + Afric. c. 10. + 261. _Zama_, hod. _Zamora_, urbs Numidiæ mediterr., Jubæ regia, + satis nota ex Liv. XXX, 29; Sallust. b. Jug. 57; Flor. III, 1; et + Strab. XVII, p. 831. + --_Thapsus_, nunc _Demsas_, oppid. marit. Byzacii, non procul a + Syrti minore et Lepti parva. Dion. I, 43; Liv. XXIX, 30 al. + --_Rutulo_, Romano, _nunc sanguine uberior_, h. pinguior et + fecundior. Cf. XIV, 130; et Virg. Ge. I, 491. Non multo post pugnam + Pharsalicam, Cæsar ibi copias Scipionis, Afranii et Jubæ, qui + Pompeii partibus studebant, ingenti clade prostravit. Vid. Flor. IV, + 2; et Hirt. b. Afric. c. 28, 44, et 79. + 262, 264. _Antæum_ ex posteris gigantis illius, de quo vid. ad v. + 40, fuisse fingit. + + 259. _Tam vaga_ Col. _Tinuaga_ Put. et Med. + 260. _cavit_, non _cernit_, Col. et Ox. _spernit_ conj. N. Heins. + 261. _Rama_ R. 3; _Rutulo nunc s._ Col. _Rutulamine s._ Ox. et + Put. _Rutulonun_ Put. in marg. _Rutulo de s._ priscæ edd., Vulgg. + _Rutulorum s._, quod per +prolêpsin+ intell. _Dapsus_ Col. Vulgo + _Tapsus_. Sed _Thapsus_ recte emend. N. Heins. +Thapsos+ dicitur + Ptol. IV, 3; Strab. XVII, p. 572; al. 834; Plin. V, 4, et Liv. + XXIX, 30; ubi vid. Sigon. + 263. _ac_, non _a_, scripti. + + + Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo, 265 + Qui magneta secant: solis honor ille metalli, + Intactum chalybem vicino ducere saxo. + + 265. _Æthiopes_ sunt vel occidentales et Hesperii, in Africa + interiore et ad mare Atlanticum, vel orientales, supra Ægyptum, + usque ad sinum Arabicum, habitantes: sed Æthiopia veteribus passim + tota interior Libya dicitur. + --_Nilo_, cujus fontes Mela, III, 9, in Æthiopia occident., Ptol. + IV, 9, et alii in Æthiopia orient. et quidem in Lunæ montibus, alii + vero alibi quæ rendos putarunt, quosque nuper Cl. _Bruce_ invenisse + creditur. + 266. Vid. V.L. + --_metalli_, lapidis. + 267. _chalybem ducere saxo_, ex montium visceribus proferre, Schmid. + Sed _ducere_ est adtrahere, ut _ducere ferrum_ apud Lucret. VI, 907, + ubi plura de magnete disputat, ut de ejus vi v. 1098 sq. Cf. Plin. + XXXIV, 14; XXXVI, 16; Claud. Epigr. XIV, de magnete, ubi vid. Barth. + p. 998 sq. + + 266. In hoc versu, de quo Intpp. tacent, semper hæreo. Putaveritne + poeta, _solis_ Æthiopibus magneta esse? An potius legendum, _soli + est honor_ (vis) _ille metallo_ (magneti), vel _solis metallis_ + scil. his, pro huic metallo soli? Hunc certe lapidem etiam in + Magnesia, Thessaliæ parte, (quæ Plinio, Lucretio et aliis magnetis + patria dicitur, unde nomen quoque adceperit) in Cantabria, India + (vid. Ptol. VII, 2) alibique reperiri, docent Barth. et vett. + auctt. quos in not. laudavi. + + His simul, inmitem testantes corpore solem, + Exusti venere Nubæ: non ærea cassis, + Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus; 270 + Tempora multiplici mos est defendere lino, + Et lino munire latus, scelerataque succis + Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno. + + 268. _simul_ pro cum, ut _una_, _pariter_, +homôs+, +homou+, et + +hama+, ap. Hom. Iliad. I, 226; Odyss. I, 331 al. Cf. Drak. ad VIII, + 395; Burm. et Heins. ad Ovid. Fast. I, 567; et ad Val. Fl. IV, 88. + 269. _Nubæ_ populus Libyæ interioris, vel, teste Strab. XVII, p. + 786. Æthiopiæ ad sinistrum, seu occident. flexum Nili. Contra Nubæ + Plinii VI, 30, Agathem. et Ptol. IV, 8, non longe absunt ab Arabiæ + latere, Nili ripa orient. et mari Rubro. + 270. Galeæ et loricæ Nubarum non aheneæ, sed linteæ. Milites + +linothôrakes+ noti vel ex Corn. Nep. Iphicr. 1; Hom. Iliad. II, + 529, 830; Plin. XXIX, 1; Xenoph. Cyrop. VI, iv, 2; Liv. IV, 20 et + al., quos laudavit Dausq. Cf. IV, 291; et IX, 587, quibus tamen + locis _multiplex linum_ non galeam, ut h.l. sed, quod Drak. jam + notavit, thoracem, ex variis linis invicem inpositis compactum, + significat. Cf. Cuper. Obss. II, 12; Casaub. ad Sueton. Galb. c. 19; + Lips. Mil. Rom. III, 6; Ferrar. rei vestiar. II, iv, 11; et inpr. + Nicet. Choniat. hist. p. 247; in Script. Byzant. ed. Paris. 1647. + --_riget_ exquisite pro, est illis. + 272, 273. _Spicula scelerata_, noxia, _succis_ herbarum + venenatarum, h.e. veneno imbuta. Cf. 219, 324. Sic _sceleratum + frigus_, Virg. Ge. II, 256; _sinapis_, Plaut. Pseud. III, ii, 28; + _herba_, Apul. de herbis, c. 8. + + 269. _Exusti v. Nubæ_ Col. et Put. quod etiam conj. Ortel. et + Dausq. _Nube_ Oxon. _Mibe_ plures antt. Vulgg. _Exusto Mibæ_. + Pessime _Mybæ_ R. 2. + 270. _non tenditur_ Col. unde recepi. Vulgo _nec t._ + 273. _inflammare_ ingeniose corrig. N. Heins. ad h.l. et ad Val. + Fl. I, 108; idque recepit Lefeb. + + Tum primum castris Phoenicum tendere ritu + Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba 275 + Ora viris, humerosque tegunt velamine capri + Sætigero; panda manus est armata cateia. + + 274. Imitat. Virg. Ge. III, 311 sq., ubi vid. Heyne. + --_tendere_, scil. tentoria, ut ap. Virg. Æ. II, 29 al. + 275. _Cinyphii Macæ_, vid. ad II, 60. + 276. Pro _velamine capri_ pellem struthionum Macis tribuit Herodot. + IV, 157, Drak. + 277. _cateia_, ut ap. Virg. Æn. VII, 741, ubi vid. Heyne, et Lips. + Poliorc. IV, 4. + --_panda_, incurva, inflexa, ob longitudinem; vel cujus lignum est + lentum. + + 276. _velamine Sætigero_ scripti et priscæ edd. Vulgatum _velamina + Sætigeri_ in ed. Marsi, qui in Comment. _velamine_ agnoscit, culpa + typogr. irrepsisse, et hinc ad reliquas promanasse monet Drak. + + Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte + Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure. + Sed mensis asper populus, victuque maligno: 280 + Nam calida tristes epulæ torrentur arena. + + 278. Etiam hæc petita ex Virg. Æn. VII, 732, ubi Servius monet, + _cætram_ esse scutum loreum, quo utantur Afri et Hispani. + 279. +Adurmachidai+, Ægyptiis confines, oram totius Nomi Libyci in + Marmarica obtinebant. De eorum sedibus moribusque conf. IX, 223 sq.; + Herod. IV, 168 seq., et Schlichth. Geogr. Afric. Herod. p. 119 sq. + --_tegmina_, ocreæ, in sinistro pede. Conf. VIII, 419; et Heyne Exc. + VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. pr. + 280. _asper mensis_, ut _asper victu_, ap. Virg. Æn. VIII, 318; et + contra _facilis victu_, Æn. I, 442, ubi vid. Heyne in V.L. et Exc. + XIV. + --_victum_ proprie dici parva aridaque que alimenta, observat Burm. + ad Val. Fl. IV, 459. + --_maligno_, cui _benignus_ obponitur, exili, parco, tenui, ut + _malignus aditus, ignis, lux_, etc., apud Virg. Æ. VI, 270; XI, 525; + Martial. X, 96. + + 278. _cætra_ Col. h.l. et v. 548. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. + VII, 732, et Drak. ad Liv. XXI, 21; XXVIII, 5. Vulgo _cetra_, quod + defendit Pier. ad Virg. l.c. et h.l. Lefeb., cui voc. Punicum, et, + si ad originem spectes, _cethra_ potius scribendum videtur. + _falcatus in harpen_ emend. N. Heins. quod prob. Drak. et recepit + Lefeb. qui verbis _ab arte_ vix sensum inesse putat. Sed hæc + lectio a vulgata nimis recedit et mihi potius languere videtur: + nam inter +harpên+ et falcatum ensem nihil differt. _Ab arte_ + autem est artificiose, vel pro simpl. arte, ut ap. Tibull. I, v, 4 + et ix, 66; ubi vid. Heyne. + 279. _Adyrmachidis_ Col. et Ox. quod et conj. Dausq. + _Achimaridis_, vel _Achimaradis_ in reliquis membrr. et priscis + edd. Vulgo _Adyrmachidæ_. + + Quin et Massyli fulgentia signa tulere, + Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ. + Præfuit intortos demissus vertice crines + Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas, 285 + Atque inter frondes revirescere viderat aurum. + + 282. _Massyli_, vid. ad I, 101. + 283. De _Hesperidibus_ earumque hortis ac pomis cf. IV, 636 sq.; VI, + 184; Spanh. ad Callim. H. in Cer. v. 11; Hermann, Mythol. Hom. p. + 402; Heyne ad Virg. Æ. IV, 480 sq.; ad Apollod. p. 406 sq.; et Comm. + de Theog. Hes. pag. 141. + --_domus_, alias stirps, familia, h.l. totus populus; quo sensu vix + alibi reperitur. + --_ultima terræ_, in extremo occidentali Africæ litore. + --Bocchus Hesperidum hortos viderat, h. ex Mauretania advenerat. + Conf. IV, 636 sq. + 284. _intortos_, crispatos, ut apud Martial. VIII, xxxiii, 9. + --_demissus crines_, comis promissis. + 285. _atrox_, fortis (vid. ad I, 2); nisi forte poeta respexit ad + Bocchum, Mauretaniæ regem, et vel generum, vel socerum Jugurthæ, + quem L. Sullæ vivum tradidit. + --_sacratas_, vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 485. + + 283. _Vicini Hesperidum lucis_, vel _Hesperidum venam_ (argenti et + auri) e _lucis_ conj. N. Heins. forsan quia Hesperidum horti h.l. + in Mauretania collocantur. Sed vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 484, et + ad Apollod. p. 408 sq. Ego potius _gens ultima terræ_ legendum + crediderim. + + + Vos quoque desertis in castra mapalibus itis, + Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum, + Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras. + Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva 290 + Mos, atque errantes circumvectare penates. + Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris + Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant. + + 287 sq. Vid. ad II, 85, et 441 sq.; Sallust. b. Jug. c. 18 et inpr. + Jani ad Horat. Od. III, xxiv, 9 sq. + 289. Vid. ad I, 406. + 293. _doctus virgæ sonipes_, conf. ad I, 215. + + 288. _Gætulia sueta_ Col. Conf. V, 217; sup. ad v. 222, Heins. ad + Ovid. Rem. Am. 164, et Fast. I, 393; _Gætule adsuete f._ emend. + Gronov. de pecun. vet. II, 4, quod recepit Cell. Sic sup. v. 222, + _Gætuli adsueti gregibus miscere ferarum_ conj. Dausq. _Gætula + sueta_ Ox. et Put. cum R. 3; quod proxime ad veram lectionem + accedit; _Gætula adsueta_ Med. In vulgata _gregibus, Gætuli, + adsueta f._ adquiescit Barth. Adv. VI, 15; ubi _adsueta_ ad + _castra_ refert, quo non omnis difficultas removetur. + 292. _Hinc_ Col. et Ox. Vulgo _His_. + 293. _ruebant_, non _ruebat_, scripti. + + Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet + Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber 295 + Nare sagax e calle feras, perterrita late + Agmina præcipitant volucres formidine cervi. + Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena, + Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras. + + 294. _vagi_ proprie sunt ipsi canes. + 295. _Lacon_ et _Umber_, vid. ad I, 421; et II, 689. + [296.] Spartanæ canes non minus erant _nare sagaces_, +eurines+ + (vid. Sophocl. Ajac. v. 8; Grat. Cyneg. v. 171 sq.; et Voss. ad Val. + Fl. VI, 420), quam _pernices_, +thassones auraôn+, Callim. H. in + Dian. v. 94, ubi vid. Spanh. + 297. _formidine_, ut ap. Virg. Ge. III, 372; et Æ. XII, 750, ad quæ + II. vid. Cerda et Heyne. + 298. _haud læto_, etc., ob mortem Asbytes, de qua vid. II, 56 sq., + et 197, ut de morte Acherræ, X, 76, et Iarbæ, qui utriusque pater + fuit, I, 414, Drak. + + 299. _Acherras_ Colon. ut VII, 338, in omnibus libris. Vulgg. + _Acheras_, ut in Col. inf. X, 76; ubi _Acerram_ vulgo legitur et + _Acherram_ scribendum suspic. Drak. quia _Acherres_ notus Ægypti + rex. + + + Marmaridæ, medicum vulgus, strepuere catervis; 300 + Ad quorum cantus serpens oblita veneni, + Ad quorum tactum mites jacuere cerastæ. + Tum, chalybis pauper, Banjuræ cruda juventus, + Contenti parca durasse hastilia flamma, + Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis. 305 + + 300... 302. _Marmaridæ_, vid. ad II, 57. + --_medicum vulgus_, qui +ophiodêktois+ medentur. Vid. de toto h.l. + ad I, 412. + 303. _Banjuræ_, +Baniourai+, populus Mauretaniæ Cæsar., ap. Ptol. + IV, 1, et Plin. V, 2, ubi vid. Hard. + --_Bajuræ_ dicuntur Ammian. Marcell. XXIX, 5, aliis +Baniouroi+ et + +Baniourbai+. + --_cruda_, vid. ad I, 405. + + 302. _tactum_ revocavit N. Heins. e cod. Col., in quo tamen + _tactus_ invenere Modius Novant. Lect. Ep. 98, et Gronov. Obss. + II, 1; _tact[-u]_ R. 2; _tactus_ Put. Vulgatum _cantus_ defendit + Dausq. qui vel silices, opinor, concoquere maluisset, quam Modio + suffragari. Cf. ad I, 412. ["ad I, 412": in Not.] + 303. _Banjuræ_ Colon. _Bamuræ_, _Bamure_, _Bamurre_ aberratt. + _Banjuræ et cruda j._ corrig. N. Heins. + + Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis, + Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis; + Tanta fuga est! certant pennæ, campumque volatu + Quum rapuere, pedum frustra vestigia quæras. + Spectati castris, quos succo nobilis arbor 310 + Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca. + + 306. _Autololes_, vid. ad II, 63; _vagi_, dicuntur Lucan. IV, 677. + --_ignea_, ut VI, 209; et ap. Virg. Æn. XI, 718, ubi vid. Heyne. + 308. _certant pennæ_, vid. ad I, 234. + --_pennæ_, cum avibus, ut v. 344. + --_campum rapuere_, vid. ad I, 569. + --_volatu_, cursu. + 309. _pedum_, etc., ut ap. Virg. Æ. VII, 808 sq. Plura exempla + desideranti suppeditabit Drak. ad IV, 147. + 310. Intell. _Lotophagi_, non longe a Syrti minore et Meninge ins. + quæ inde +Lôtophagitis+ dicitur Ptol. IV, 3; Strab. I, p. 25, al. + 44; III, p. 157, al. 233; XVII, p. 834, al. 1191; Plin. V, 7; et +hê + tôn Lôtophagôn nêsos+, Polyb. I, 39. + 311. _lotos nimis hospita_, tam dulcis, ut vescentes non nisi inviti + discedant et patriæ obliviscantur. Cf. Virg. Culic. v. 123 sq. + (_Impia lotos... quæ hospita nimis tenuit dulcedine captos_); et + Plin. XIII, 17. Loca class. Hom. Odyss. IX, 84 seq.; et Herodot. IV, + 177, 178. Conf. et Athenæus XIV, 18; et de loto, quæ Arab. _Seedra_ + vocatur et in Barbaria abundat, vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 728 + sq.; Riccii Diss. Hom. T. III, p. 74. sq.; Spanh. de U. et P. N. VI, + p. 301 sq.; Wesseling ad Diodor. T. I, p. 40; et _Shaw Voyages_, + T. I, p. 292 seq., et n. 270 coll. _Travels of M. Bruce_ in Præf. + + 310. _quos_ scripti et antt. edd. _quo_ ed. Junt. et quæ inde + fluxerunt. + + Quique atro rabidas effervescente veneno + Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis. + Fama docet, cæsæ rapuit quum Gorgonis ora + Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem; 315 + Inde Medusæis terram exundasse chelydris. + Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes, + Neritia Meninge satus, cui tragula semper + Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram. + + 313. _Dipsas_, serpens, +dipsas+, vel +prêstêr+ et +kausos+ dicta, + quoniam ejus morsu oritur tumor quidam solutus sitisque + inexplebilis, unde indesinenter bibentes mox dissiliunt. Vid. + Dioscor. VIII, 119; Cæl. XXV, c. ult. Ælian. H. A. VI, 51; Lucan. + IX, 610, 718, 738 seq.; Plin. XXIII, 8; XXXV, 5. + 314 sq. Fabula satis nota vel ex Ovid. Met. IV, 616 sq., et, quos + alii laudant, Lucan. IX, 619 sq.; et Apollon. IV, 1513 sq. + 318. _Meninx_, ins. maris mediterr. postea _Girba_, nunc _Zerbi_ + dicta. Cf. ad v. 310. + --_Neritia_, Ulyssis ara et adventu inclita. Vid. Strabo XVII, p. + 834; Eustath. ad Hom. Iliad. II, 632; et Odyss. XVII, 217; cf. ad + II, 317. + + 312. _rabidas_, non _rapidas_, scripti et R. 2, quod et conj. + Dausq. + 315. _Libyam_, non _Libya_, Col. + 317. _Coaspes_ alii. Sed a Persiæ vel Indiæ fl. nomen ductum + videtur. + 319. _libratum_ emend. N. Heins. _liberandum_ c. Tell., unde + _librandum_ reposuit Lefeb. Vulgatum tuetur Drak. ut sit telum + celebre, satis notum, propter ingentia, quæ inferebat, vulnera. + Vid. Lips. Poliorc. IV, 4. + + Hinc coit æquoreus Nasamon, invadere fluctu 320 + Audax naufragia, et prædas avellere ponto: + Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, + Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha + Invento primam Libyen perfudit olivo. + + 320. Cf. I, 408 seq. + 321. _naufragia_, naufragas naves. + 323. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 171; et ad Apollod. p. 40 et 747. + Cf. inf. IX, 297; et ad II, 65. + 324. De _olivo_ a Minerva _invento_, vid. Bentl. et Jani ad Hor. Od. + I, vii, 7; et Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 26. Confusæ h.l. + vulgari poetarum errore Pallas Libyca et +Athênê+ Atheniensium. + + 320. _Huic_ Col. in quo v. 322; _Huc_, quod bis scribendum putabat + N. Heins. et recepit Lefeb. + --_æquoreo fluctu_ malebat N. Heins. et vs. sq. _averrere_, coll. + Horat. Sat. II, iv, 37; (ubi vid. Bend.), vel etiam _avertere_, + coll. Virg. Æn. X, 78. Illud significat ita auferre, ut nihil + relinquatur; hoc abigere, per fraudem inpr. auferre et in rem suam + convertere, +nosphizesthai+. Posteris recte, puto, præferendum + videtur Drak., qui laudat Gronov. Obss. IV, 5; Lindenbr. ad + Ammian. Marcell. XIV, 2, et Muret. ad Catull. nupt. Pel. et Thet. + v. 5. Add. Burm. ad Virg. Æn. I, 472. + + + Nec non totus adest vesper, populique reposti. 325 + Cantaber ante omnes, hiemisque æstusque famisque + Invictus, palmamque ex omni ferre labore. + Mirus amor populo, quum pigra incanuit ætas, + Inbelles jam dudum annos prævertere saxo, + Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis 330 + Lucis causa sita, et damnatum vivere paci. + + 325. Recensentur populi Hispaniæ, et quidem 325... 377, Hisp. + Tarrac., seu citerioris (mentione simul insularum v. 362... 365 + inserta); 378... 383, Lusitaniæ; et 384... 405, Hisp. Bæticæ, vel + hodiernæ Andalusiæ et Granadæ. + --_vesper_ populus Hesperiæ, h.e. Hispaniæ. + 326. _Cantaber invictus_, cf. V, 195 sq.; et Jani ad Hor. Od. II, + vi, 2; III, viii, 22. + 328 seq. Cf. I, 225 sq.; et Lucan. II, 105. + 329. _prævertere_, vid. ad IV, 804, in V. L. [recte IV, 802] + 331. _damnatum vivere paci_, dedecori est et contemtui, in pace + vivere, ut VI, 448; vel nolunt, recusant, ut V, 60; vel inprobant, + ut XI, 285. + --_vivere paci_ (dat comm.), ut pacis artes exerceant. + + 325. _motus_ placebat N. Heins. + 329. Forte leg. _taxo_, h.e. veneno. Taxi baccis in Hispania + præcipue venenum letale inesse testatur Plin. XVI, 10. + + + Venit et Auroræ lacrimis perfusus in orbem + Diversum, patrias fugit quum devius oras, + Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. + His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem, 335 + Aut inconcusso glomerat vestigia dorso, + Aut molli pacata celer rapit esseda collo. + Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer + Metiri, jaculove extendere prælia Mauro. + + 332. Venerunt et Astures, oriundi ab _Astyre_, Memnonis armigero, + post domini mortem ex Oriente in Hispaniam profecto: quod poeta + propter nominis similitudinem, ut solet, comminiscitur. + 334. _lacrimis_, cf. Ovid. Met. XIII, 621, 622. + --_Auroræ lacrimis perfusus_, vivens in extremis orientis partibus. + --De _Memnone_, Tithoni et Auroræ f. Æthiopum duce, vid. Quint. Cal. + lib. II; et Heyne ad Apollod. p. 756; et Exc. XIX, ad Virg. Æn. + I, 489. + 335. Plinius VIII, 42: «In Hispania, inquit, Gallaica gens et + Asturica equini generis, quos Thieldones vocamus, minori forma + adpellatos Asturcones, gignunt, quibus non vulgaris in cursu gradus, + sed mollis alterno crurum explicatu glomeratio: unde equis tolutim + (h.e. volutim, volubiliter, si fides habenda Nonio I, 12, nec potius + _volutim_ substituendum) carpere incursus traditur arte.» Ejusmodi + Asturco, gradarius, seu tolutarius equus, +badistês+, Gallis dicitur + _guilledin_, vel _haquenée_, _qui va l'amble_, nobis _Passgänger_, + _Zelter_. Cf. XVI, 349 sq., et 584; Martial. XIV, ep. 199, et, quos + Drak. laudat, Ulit. ad Grat. v. 514; Gron. et Burm. ad Petron. + c. 86. + 336. _inconcusso dorso_, molli lenique incessu. + --_glomerat vestigia_, ut ap. Plin. l.c., et Virg. Ge. III, 117, ubi + vid. Intpp. + --_glomerat vestigia_ equus, quum passibus brevioribus incedit, ut + faciunt parvi equi; Ern. + 337. Conferenda et ex h.l. explicanda sunt verba Virg. Ge. III, 204. + --_pacatum_, pacis usui inserviens, _essedum_, cujus contr. currus + bellicus. + 338. _Cydnus_ Asturas _agit_, h.e. ducit, ut mox v. 354. + --_acer metiri_, +deinos diodeuein+, ut ap. Lucan. I, 146. + --_metiri juga_, ut _metiri æquor_, Virg. Ge. IV, 389; et +metrein + pelagos+, Hom. Odyss. III, 179, dixit. + 339. _jaculo Mauro_, vid. Heins. ad Ovid. Fast. V, 580; Bentl. et + Jani ad Hor. Od. I, xxii, 2. + --_extendere prælia_, eminus pugnare; Schmid. + + 334. _Astur_ R. 3. Sed _Astyres_ quoque in antt. marmorr. reperiri + monet N. Heins. + 335. _natus_ ex ingeniosa emend. N. Heins. recepit Lefeb. Sic gr. + +pephukôs+. Drak. laudat VI, 341; XV, 464; Intpp. ad Hor. Od. I, + xxvii, 1; Broukh. ad Prop. II, ii, 93; Gronov. Obss. IV, 17; + Heins. ad Ovid. Rem. Am. 220. + 337. _rapit_, non _trahit_, Col. et Ox. + 338. _Cydnus_ Col. +Kudnos+ Ciliciæ fl. vid. ad I, 306; _Erdnus_ + Ox. _Ervus_ Put. _Erdus_ e R. 2 et 3 recepit Lefeb. quod plures + hujus nominis fluvii olim apud Celtas fuerint, et hodie prope + Nannetes sit fl. _Erde_. Alii _Ardus_, _Arvus_, _Ergus_, _Herdus_. + + + Venere et Celtæ sociati nomen Iberis. 340 + His pugna cecidisse decus, corpusque cremari + Tale nefas: cælo credunt Superisque referri, + Inpastus carpat si membra jacentia vultur. + + 340. Celtiberos in parte australi Hispaniæ Tarrac., qui a _Celtis_, + dextram _Iberi_ fl. ripam occupantibus, nomen originemque habent, + +periphrazei+, ut Lucan. IV, 9, nam versus natura ipsum nomen non + admittit. Celtas autem et Iberos, seu Hispanos post multas pugnas + postremo in unum nomen populumque coaluisse, nota res est. V. quos + laudant Appian. Hisp. c. 2 (ubi vid. Schweigh. V. Cl.); Strab. I, p. + 33; Diodor. V, pag. 309. + 341. Nefas iis videtur, _corpus tale_, h.e. ejus, qui pugna cecidit, + cremari, Drak. coll. XIII, 471 seq. + 342. _cælo credunt referri_, etc., in cælum redire putant animam, + si, etc. Quare? forte quia aves cælo diisque adeo propiores esse + fingebantur, ex qua rudi notione auguria quoque orta, et quod in + apotheosi Cæsarum aquila animam defuncti in cælum portare + credebatur. Caspii, teste Strab. XI, si mortuos ab avibus dilaniari + viderent, prædicabant beatos, sin a feris aut canibus, non item. + Stob. Ecl. 122, Diogenem dixisse testatur, si canes cadaver suum + dilacerarent, Hyrcanam fore sepulturam; si vultures, Iberam. Barcæi + Iberi, seu Hispani eos, qui in prælio ceciderant, ut summa virtute + ornatos, vulturibus objiciebant, quod eas aves sacras putabant, de + quo vid. Ælianus H. A. X, 22. Conf. Kirchman. de funer. Rom. Append. + c. 2, p. 595 sq. + + 341. Vulgo post _cremari_ +diastizetai+, ut sensus sit: cremant + cadavera cæsorum, quia piaculum putant, a feris ea lacerari. Male, + et repugnante usu loquendi. + 342. _Tabe nefas_ emend. N. Heins. quo indice excidit versus, qui + innuerit _corpus resolvi Tabe nefas_. _Vile_ pro _Tale_ legendum + esse non male opinabatur Withof. quem vide in Spec. ad Guntheri + Ligurinum, p. 60 et 61. N. Heins. mox _In pastus_ conj. Sed conf. + VII, 129; Virg. Æn. IX, 339; X, 560. + + + Fibrarum, et pennæ, divinarumque sagacem + Flammarum misit dives Callæcia pubem, 345 + Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, + Nunc, pedis alterno percussa verbere terra, + Ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras. + + 344. _pennæ_, aves, ut +agathai pteruges+, ap. Callim. H. in Lav. + Pall. v. 124. + 345. _dives Callæcia_, vid. ad II, 397. Triplex divinandi genus + jungitur, extispicium, vel haruspicina, augurium ex volatu, cantu ac + tripudio avium, et auspicium ex tonitru et _divinis flammis_, h. + fulmine. Drak. jam comparavit Virg. Æ. X, 179 sq.; Lucan. I, 587 + sq.; Val. Fl. I, 231 sq., ubi vid. Burm. et Tibull. I, viii, 3, ubi + vid. Broukh. Strabo, III, p. 232, de Lusitanis in genere similia + habet; Ern. + 346. Hæc, quod jam Drak. monuisse video, spectant ad morem + barbarorum, quo saltantes et cætras percutientes virorum fortium, + seu heroum laudes canunt, quum prælium ineunt, vel eo finito + quiescunt et Diis sacra faciunt, vel _sacras_ epulas festis diebus + celebrant. Conf. VIII, 420 seq.; Liv. XXXVIII, 17; et Virg. Æn. VII, + 698, ubi vid. Heyne. Drak. ad X, 230, comparat Liv. XXI, 28; Val. + Fl. VI, 92 sq.; Lucan. I, 447 sq.; Tac. Ann. II, 88, et Mor. Germ. + 2; Ammian. Marcell. XV, 9. Observa autem h.l. dilectum verborum. + 346. Cf. Lips. analect. ad mil. rom. III, 1; Opp. T. III, p. 430; + ubi etiam similis Diodori locus de Hispanis laudatur: +En de tois + polemois pros rhuthmous embainousi, kai paianas âidousin, hotan + epiôsi tois antitetagmenois+. + --_carmina barbara_, more barbarorum incondita ad celebrandum + auctorem stirpis. + 347. _pedis alterno verbere_, pede in numerum, alterne posito. + 348. _Ad numerum_, +pros rhuthmon+, ut VI, 363; et ap. Virg. Ecl. + VI, 27; et Ge. IV, 175: +amboladis tetupontes+, Cyclopes ferrum + cudentes ap. Callim. H. in Dian. v. 61, ubi vid. Spanh. + --_cætras plaudere_, saltare Pyrrhichen, +tên enoplion choreian+, de + qua vid. D. Heins. ad h.l. Ern. et Spanh. ad Callim. H. in Jov. v. + 52, 53; in Dian. v. 241, 242; et in Del. v. 136, 137; Cf. inf. X, + 230 sq.; et Lucret. II, 635 sq. _Armati in numerum pulsarent æribus + æra_, etc. + + 345. _Callæcia_ antt. membrr. Alii _Gallæcia_ et _Gallecia_, vid. + ad II, 397. ["ad II, 397": in Not.] + + Hæc requies ludusque viris, ea sacra voluptas. + Cetera femineus peragit labor: addere sulco 350 + Semina, et inpresso tellurem vertere aratro + Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum, + Callaici conjux obit inrequieta mariti. + Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis + Extractum lustris; primo Viriathus in ævo, 355 + Nomen Romanis factum mox nobile damnis. + + 349. _ludus_, +paidia+, animi relaxatio. + --_sacra_, in sacris epulis et festis diebus. + 350 sq. Idem de Scythis, Celtis, Thracibus et Artabris memorant + Strab. III, p. 250, et alii quos laudat Dausq. 356. + 354. _Viriathus_ Lusitanus, qui serius cum Romanis bellum gessit, + notus ex Liv. Epit. 52; Flor. II, 17; Cic. Off. II, 11 al. Vid. V.L. + 356. Silius forte eo respexit, quod Viriathi nomen ignobile antea + fuit, quia ex pastore venator, ex venatore latro, et mox justi + exercitus dux factus est; Ern. Cf. X, 220 sq. + + 349. _cara voluptas_, vel _sera_, post bellum, maluerit N. Heins. + Vid. not. + 350. _abdere_ Put. Sed _addere_ pro simpl. dare, vel tradere + centies occurrit. Vid. Ind. + 352. _gerendum_, non _gerendum est_, scripti. + 354. _Viriathus_ Col. h.l. et X, 220; ubi Drak. monet, ita etiam + esse in ant. marm. ap. Gruter. p. 871, n. 2, (quod tamen Scaligero + spurium videbatur) et +Ouiriathos+ in excerptis Dion. p. 614; ed. + Vales. probb. Fabric. ad Cic. Off. II, 11, et Schott. ad Aurel. + Vict. de viris ill.c. 71. Vulgo _Viriatus_ forte rectius ut ap. + Gruter. p. IX, 4; XII, 11; et Gr. +Ouiriatos+. _Viriatthus_ quædam + edd., ut +Ouriatthos+ et +Ouiriatthos+ apud Appian. Hisp. c. 60, + 74; ed. Schweigh. (nam in aliis +Ouriathos+) et ap. Diodor., v.c. + in excerptis p. 346, ed. Vales. et al. conf. Drak. ad Liv. Epit. + 52; et quos Reimar. ad Dion. T. I, p. 32 sq. laudavit. + 356. _Omen_ R. 2. + + + Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, + Aut Vasco, insuetus galeæ, ferre arma morati. + Non, quæ Dardanios post vidit, Ilerda, furores, + Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem, 360 + Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena. + + 357. _Cerretani_ et _Vascones_, populi Hisp. Tarrac. in hodierna + Catalonia et Navarræo regno, ad Pyrenæi radices habitantes. Plin. + III, 3. + --_Tirynthia castra_, quod Hercules tradebatur per Cerretanos ad + Pyrenæos versus iter fecisse; Ern. Coll. v. 421 sq. + 358. _insuetus galeæ Vasco_, cf. V, 197; IX, 232. + 359. _Ilerda_, urbs Hispaniæ Tarrac., hod. _Lerida_, ad Sicorim fl. + (_Segre_) quæ mala belli civilis, a Cæsare et Pompeio gesti, experta + est. Vid. Cæs. b. Civ. I, 43... 59; Lucan. IV, 11 sq.; Flor. IV, 2. + 360, 361. Concani (vid. V. L.) imitantur morem Massagetarum vel + Scytharum, qui sanguinem equinum bibunt, de quo vid. Dausq. ad h.l. + VV. DD. ad Martial. spect. 3, 4; Barth. ad Claud. in Rufin. I, 311, + et Stat. Achill. I, 307; Cerda ad Virg. Ge. III, 463, et Burm. ad + Val. Fl. II, 157. _Lætum equino sanguine Concanum_, dixit Hor. Od. + III, iv, 34, ubi vid. Jani. + --_parentem_, conditores urbis, teste Tarapha, Dausq. + --_Massagetæ_, inclita Scythiæ orientalis gens, Parthis vicina. + Plin. VI, 19; Herodot. II, 201. + + 357. _Cerretani_ Col. +Kerrhêtanoi+ Strab. III, p. 111, al. 162; + Martial. XIII, 54, et Plin. III, 3; _Terretani_ Ox. Put. R. 3; + Vulgo _Ceretani_, ut in vet. marm. +Kerêtanoi+ ap. Dion. l. 48; + p. 382. Sed +Kerrhoitanoi+ Ptol. II, 6. + 359. _Non_ Col. Vulgo _Nec_. + 361. _Concane_, non _Concave_, scripti. +Konkana+ Ptol. II, 6; (in + cod. Palat. pro +Koukana+) urbs mediterr. Cantabrorum, hod. + _Cangas de Onis_, +Kônkanoi+ ap. Strab. III, p. 107, al. 159, ubi + ita pro +Kôniakoi+ legendum putabat a Drak. laudatus, Delrius ad + Senec. Hippol. 110; cf. Jani ad Hor. Od. III, iv, 34. + + Jamque Ebusus Phoenissa movet, movet Arbacus arma, + Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto: + Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo, + Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo; 365 + Et quos nunc Gravios violato nomine Graium + Oeneæ misere domus Ætolaque Tyde. + + 362. Pityusæ, +Pituousai+, insulæ maris Balearici prope Hispaniam, a + piceis, quibus abundant, sic dictæ (nam +pitus+ est pinus) quarum + major _Ebusus_, minor +Ophiousa+, hodie _Iviça_ et _Formentara_. + Posterior tam parva est, ut a quibusdam nulla ejus ratio habeatur. + Livius XXVIII, 37, _Pityusam_ sing. num. dixit, et Plin. III, 5, + extr. _Pityusæ a Græcis dictæ: nunc Ebusus vocatur utraque. + Phoenissa_, Phoenicum, vel Poenorum colonia, quibus #Yebusa# + _Jebuso_, a _siccatis ficubus_, dictam suspicabatur Bochartus. + --_Ebusus_ Diodoro V, 16, +Eresos+, et Dioni Cass. XLIII, p. 258, + +Ebesos+ dicitur; Ern. +Artabroi+, seu +Artabrai+, memorantur etiam + Eunap. p. 99. Cf. _d'Orville_ ad Chariton VI, 7, p. 549; ed. Lips. + 363. _Verutum_, jaculi genus, de quo vid. Lips. Pol. IV, 4; Heyne ad + Virg. Ge. II, 168; Æ. VII, 665. + 364, 365. Moverunt arma Baliares, qui a Rhodiis originem ducunt. + Nam +tines meta tên ek Troias ephodon tas Gumnêsias nêsous+ (h. + _Baliares_, hod. _Majorca_ et _Minorca_) +hupo tôn Rhodiôn + ktisthênai legousin+, teste Strab. XIV, quocum consentiunt Timæus et + alii. + --_Tlepolemus_, Herculis f. qui, Licymnio Argis occiso, exsul venit + Rhodum ins. ibique _Lindum_, Jalyssum et Camirum condidit, quæ loca + in unam postea urbem, Rhodum, coaluere, vid. Hom. Iliad. II, 653... + 671; Pind. Ol. VII, 49 sq.; Strab. XIV, p. 655, al. 749 sq.; + Diodor. IV, 58... 60; V, 19, et Heyne ad Apollod. II, vii, 6, et II, + viii, 2. Verba _cui Tlepol. s._ Dausq. et Cell. ad _Rhodam_, + +Rhodên+, (nunc _Roses_) Hisp. Tarrac. urbem, ad Pyrenæum sitam, + referunt; paulo durius, opinor, etsi hoc oppidum a Rhodiis conditum, + et postea a Massiliensibus restitutum tradit Strabo l.c. + 366, 367. _Gravios_ dicit nomen et originem habere a _Graiis_ s. + Græcis, quorum dux Diomedes, _Ætoliæ_ rex, _Tydei_ f. et _Oenei_ + nepos, Hispaniam quoque adiit (cf. Dionys. Perieg. v. 483 sq.), + _Tydenque_, Graviorum urbem, condidit et ex patris nomine vocavit; + vid. ad I, 235, et cf. XVI, 369, ubi _Tinde_, quæ Diomedis Thracis + regia fuit, pro _Tyde_ reponebant Salmas. ad Solin. p.m. 631, al. + 898, et Gronov. Diatr. Stat. c. 55, p. 364, ut Sil. Diomedem Ætolum + cum Thracio confuderit. Refragantur Drak. et N. Heins. ad l.c. et + Voss. ad Mel. p. 133. Cf. de Diomede Heyne ad Apollod. I, viii, 4... + 6, et Exc. I, ad Virg. Æn. XI. +Toudai+ urbs +Grouiôn+ in Hispania + ap. Ptol. III, 6; _Tyde_ eorum castellum Plin. IV, 20. _Tude_ + Antonin. hodie _Tuy_ in Gallicia. + + 362. _Ebosos_, secunda correpta, malebat N. Heins. ut +Ebousos+, + +Ebosos+ et _Ebosia_ ap. Stat. Silv. I, vi, 15. Vid. quos Drak. + citavit, Gevart. Lectt. Papin. I, 41, et Gronov. Diatr. Stat. c. + 14. Sed _Ebusus_ dicitur Plin. III, 5, extr. Mel. II, 7; Livius + XXII, 20, et, producta media, Avien. descr. orbis 621; Gr. + +Ebousos+, +Ebusos+ (Strab. III, p. 240 et 254) et Ptol. + +Ebussos+. Mox _Arbacus_ Col. prob. N. Heins. quoniam +Arbakê+ + ap. Steph. Byz. urbs Celtiberiæ, _Arbachi_, vel _Arbaci_ ap. + Aurel. Vict. de viris illustr. c. 61, et _Arrebaci_ ap. Plin. + III, 3; ubi tamen Harduin. recte edidit _Arevaci_, quibus _Arevam_ + fl. nunc _Arlanzo_ nomen dedisse, Plinius ibid. extr. tradit. + +Areouakoi+ Strab. III, p. 112 al. 162 et 246. +Areouakai+ Ptol. + II, 6; _Arbatus_ Put. R. 3; Parm. _Arbutus_ Ox. Vulgatum + _Artabrus_ respuit N. Heins. quoniam gentem Artabrum nullam esse + manifeste prodat Plin. IV, 22, quem tamen refellit Resendius + Antiq. Lusit. I, 22; _Artabrus_ certe Lusitan. prom. (nunc _Cap de + Fineterre_) memoratur Plin. II, 108; IV, 21, et _Arrotrebæ_ atque + _Arrotrebarum_ vel Celticum prom. IV, 20, et bis c. 22. Hoc Strab. + III, p. 106, al. 154 et Ptol. II, 6: +Nerion akron+ dicitur: sed + ille adcolas ejus +Artabrous+ et +Arotrebas+ (al. +Aretrebas+) sua + ætate adpellatos tradit, hic juxta illud +Artabrôn limena+ ponit. + Præterea uterque cum Plin. IV, 22; consentiunt in eo, quod e + regione hujus promont. fuerint insulæ, Græcis a stanno, + +kassiterô+, _Cassiterides_ dictæ, ad quas Silius forte h.l. + respexit, ubi de insulis Hispaniæ agit, quamvis eæ nusquam fuisse + videntur. Conf. et Mela III, 1. + 363. _Aclyde_, non _Aclide_, Col. ut VIII, 550; vid. Intpp. ad + Virg. Æn. VII, 730, et ad Val. Fl. VI, 99; Lips. Poliorc. IV, 4, + et Salmas. ad Trebell. Claudium c. 14; _tereti veruto_ emend. + Cerda ad Virg. Æ. VII, 665. Sed differentiam forte inter _veru + Sabellum_ Maronis et _verutum Arbacorum_ Silii fuisse, idemque + _tenue_ simul et _teres_ esse posse, monet Drak. + 364. _Lyndus_ alii, etiam Drak. et Lefeb. Sed est +Lindos+; + vid. not. + 365. _Funda_, non _Fervida_, scripti; prob. etiam Dausq. propter + copulum _et_; _ferens_, h.e. inferens, movens, ex c. Col. et + priscis edd. restitui, idque non spernendum videbatur Drak., qui + conf. I, 386; X, 68; Stat. Th. III, 665; VIII, 76; add. Ovid. + Epist. VIII, 26. Sic et _ferre tela_ IX, 545; _vulnera_ forte + V, 235; certe ap. Virg. Æn. XI, 749; _f. plagam_ Æn. X, 797; + XII, 299: +pherein polemon, phonon, thanaton, area, pêma+, etc. + Vulgo _gerens_. Sed _serens_ ex emendat. N. Heins. recepere Drak. + et Lefeb. vid. ad I, 394; 235. _Baliaris_, non _Balearis_, Col. + +Balliarides+ certe Straboni esse et +Baliarides+ Steph. Byz. + monet N. Heins. et Drak. laudat Tenull. ad Frontin. III, iii, 16, + et Salmas. exerc. Plin. p. 199. + 366. _Gravidos_ ed. Ven. vid. ad I, 235. + + Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto, + Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem + Vitifera, et Latio tantum cessura Lyæo. 370 + + 368. _Carthago_ Nova, quæ, Polybio +Kainopolis+ Polyæno _Phoenissa_, + et a sparti copia in vicinis campis _Spartaria_ et +hê Spartagenês+ + Plin. XXXI, 8; Anton. Itin. p. 396, ed. Wess. et Appian. Hisp. c. + 12, nobis vero _Cartagena_ dicitur, ab Hasdrubale paulo ante b. + Punicum II condita; vid. Polyb. II, 13; Strab. III, p. 157 sq., + Bochart. Chan. I, 35; Hard. ad Plin. XIX, 2, et Schweigh. V. Cl. ad + Appian. t. III, p. 218 sq.; Silius vero h.l. et XV, 192, Teucrum + urbis conditorem facit, ut Justin. XLIV, 3. Quosdam Teucri comites, + non ipsum huc venisse tradit Strabo l.c. De Teucro ejusque exsilio + vid. Heynii Exc. XXIII, ad Virg. Æn. I, et Jani ad Hor. Od. I, vii, + 21. De situ, dignitate, et interitu urbis vid. Livius XXVI, 42. + 369. _Emporiæ_, +Emporiai+ Ptol. II, 6, nunc _Ampurias_, urbs Hisp. + Tarrac. prope Pyrenæos et mare mediterr. sita. + --_Phocaicæ_; cf. Liv. XXVI, 19. A Massiliensibus eam conditam + memorant Strab. III, p. 110, al. 159; Scylax in Periplo p. 2; Steph. + Byz. et alii: nam Massilia etiam Phocæensium colonia fuit. Cf. + omnino Liv. XXXIV, 9, et Plin. III, 3, seu 4, ex quibus etiam + intelligitur, cur _Emporiæ_ in plur. dicantur et +Emporeion Dipolis+ + Strab. l.c. + --_Tarraco_, hod. _Tarragona_, in ora Cataloniæ, unde pars Hispaniæ + olim Tarraconensis dicta: nam fuit quondam urbs in his oris + maritimarum opulentissima, teste Mela II, 6, ævoque Strabonis numero + civium ne ipsi quidem Carthagini cessit. + 370. Cf. Plin. XIV, 6. + --_Tarraco Campano tantum cessura Lyæo_ iisdem fere verbis dixit + Martial. XIII, 118. _Lyæo Latio_, vinis Latii, quæ olim generosa + fuere, ut Falerna, Massica, etc. + + 369. _dant T._ R. 3, et Med. quod arridebat N. Heins. vid. ad v. + 222 et 288. + 370. _Lyeo_ quidam. Sed est +Luaïos+, quoniam vinum +luei+, solvit + curas. + + Hos inter clara thoracis luce nitebat + Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis + Atque altrix celsa mittebat Sætabis arce, + Sætabis et telas Arabum sprevisse superba, + Et Pelusiaco filum componere lino. 375 + Mandonius populis, domitorque insignis equorum + Inperitat Cæso, et socio stant castra labore. + + 371. _Thoracis_ linei, Drak. ad IX, 587; cf. ad v. 270. + 372. _Sedetani_ prope Celtiberiam, cujus gentis caput Cæsaraugusta, + nunc _Saragossa_. Plin. II, 3; Ptol. II, 6. + --_Sucro_ oppidum apud Antonin. et Liv. XXVIII, 24 (hod. _Alzira_), + sed fluvius inter Saguntum et Carthaginem, nunc _Xucar_, ap. Plin. + III, 3; Ptol. II, 6, et Strab. III, p. 159. + --_rigentibus undis_, ut v. 671. + 373. _Sætabis_, hod. forsan _Xativa_ in regno Valentiæ, ad fluvium + ejusdem nominis, qui in Sucronem influit. + --_altrix_, vid. ad I, 218. + --_celsa arce_, quia in colle sita. + 374. _A Sætabi tertia in Europa lino palma_, etc. Plin. XIX, 1. Hinc + _sudaria Sætaba_, ap. Catull. epigr. XXV, cf. Casaub. ad Strab. III, + p. 99. + --Cf. ad v. 24, 25, et Plin. l.c. + 375. _filum componere_, vid. ad I, 39. + 376. _domitor equorum_, ut apud Virg. Æ. VII, 651 et 691, ubi vid. + Heyne. + 377. _socio stant castra labore_, vid. ad v. 173. + + 372. _Sedetana_ Col. et Put. probb. N. Heins. et Draken. + _Hedetana_ emend. Modius. Veteres auctt. admodum variant. + _Sedetani_ memorantur Livio XXVIII, 24; XXIX, 1, 2; XXXI, 49; + XXXIV, 20: +Sêdêtania+ Appian. Hisp. c. 77; _Edetani_, seu + _Hedetani_, +Êdêtanoi+ Ptolem. II, 6, et Plin. III, 3; +Sidêtanoi+ + Strab. III, p. 112; _Editani_ Gruter. p. 481. Vulgatum _Sedentana_ + tuentur J. Marca in Marc. Hispan. II, 6, et Dausq. Sed nemo + Sedentanorum mentionem facit. + 373. _Sætabis_ Col. ut in marmorr., in numo ant. ap. Anton. + Augustin. Dial. VII, et in vetustis codd. Grat. Cyneg. 41; + +Saitabis+ etiam Ptol. II, 6. Ita N. Heins. et Drak. Conf. + Inscript. ap. Murator. p. 1077, n. 4. Vulgo _Setabis_, ut et + XVI, 475; +Setabis+ Strab. III, pag. 110 al. 160. Sic et ap. Plin. + Præf. pr. et III, 3; XIX, 1; _arte_, pro _arce_, quidam. + 374. _sprevisse_ (+aoristôs+ pro spernere) _superba_, scripti cum + R. 3; Parm. Med. quod et Dausq. amplectabatur. Vulgo _superbas_. + 375. _linum c. lino_, vel _filum c. filo_ malebat Vlit. ad Grat. + Cyn. 41. + + + At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto. + Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit, + Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum, 380 + Et Venerem occultam genitali concipit aura. + Sed non multa dies generi, properatque senectus, + Septimaque his stabulis longissima ducitur æstas. + + 378. _Vettones_ populus Lusitaniæ circa Tagum, inter Durium et Anam. + --_probat_, pro ducit, ut sup. _agit_, _rapit_, _raptat_, _trahit_; + (nam poeta variat) propr. forte lustrat. _Probare_ certe est + examinare, inspicere v.c. opus, athletas, hostias apud Cic. Agr. II, + 34; Verr. I, 54; Off. I, 40; _p. villam publicam_, ap. Liv. IV, 22, + ubi vid. Drak. Schmidius interpretatur: re ipsa demonstrat, egregios + esse in planis campis milites. + 379. Cf. XVI, 365, 366. Constat, in Lusitania, circa Olisiponem opp. + (_Lisbonam_) et Tagum amnem, equas _Favonio flante_ obversas + animalem concipere spiritum, idque partum fieri et gigni + pernicissimum ita: sed _triennium vitæ_ non excedere. Ita Plin. + VIII, 42; cf. Varr. R. R. II, i, 9; Colum. VI, xxvii, 3 sq., et + Solin. c. 23. Silius pro triennio septem annos habet exemplo Virg. + Ge. III, 271 sqq., ubi vid. Cerda et Heyne. Verba Justini XLIV, 3, + hæc sunt: «Fabula ex equarum fecunditate et gregum multitudine nata, + qui tanti in Gallæcia et Lusitania, ac tam pernices visuntur, ut non + immerito vento ipso concepti videantur.» + 380. _servans_, observans, ut VI, 384... 563; VII, 442... 522; VIII, + 351; N. Heins. Add. V, 45; XV, 217; XVI, 317. + 383. _stabulis_, h. equis stabulantibus, vel qui stabulis quam bello + aptiores sunt, ut _naufragia_, _servitia_, _aucupia_, etc. Ita + Dausq. cujus altera ratio: _his_ equis in _stabulis_, minus + probanda. + + 378. _Vectonum_ Col. h.l. et XVI, 366, ut in antt. exempl. + Cæsaris; Livii et Plinii. Sed _Vettonum_ reposui, quam scripturam + etiam defendit N. Heins. ad h.l. et ad Prudent. +peri steph.+ + III, 187, etsi inf. XVI, 366, Dausq. carpit, qui idem sentiebat. + Gr. +Ouettones+, et sic quoque ap. Gruter. p. 383, n. 7, et + p. 591; _Vasconum_ Parm. Vulgo _Vetonum. præit æquore_ conj. + N. Heins. non invito metro. Præstiterit _alis volat_, vel potius + _alas rapit_, ut ap. Virg. Æ. VII, 725; X, 178. Sed vid. not. + 380. _perstat_ (h.e. stat, ut ap. Virg. Ge. III, 273.) Col. prob. + N. Heins. qui conf. v. 686, et VI, 385; sed ante hunc versum + nonnihil excidisse putabat; _præstat_ Ox. et Put. Vulgo _prostat_, + quod retinuit Lefeb. _prostrat_ quidam. + 383. _Tertiaque_ nonnulli, quos Modius refutat ad Justin. XLIV, 3; + vid. not. _in stabulis_ corrig. D. Heins. _æstas_, non _ætas_, + Col. ut ap. Virg. Georg. III, 190; IV, 207; unde ne Dausq. quidem + displicebat. + + + At non Sarmaticos adtollens Uxama muros + Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma 385 + Haud ævi fragilis sonipes, crudoque vigore + Asper frena pati, aut jussis parere magistris. + Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum + Et rictu horrificant galeas; venatibus ævum + Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt. 390 + + 384. Quæ de vitæ genere et armis notantur, Sarmatica sunt; Ern. + coll. Strab. VII, p. 480; ubi et equi Scythici +oxeis kai + duspeitheis+ adpellantur, unde h.l. _crudus vigor_, ferocitas et + contumacia nondum arte domita. + 385. _Tam levibus_, ad cursum agilibus; nam equi +Ibêres easi thooi + podas ênemoentas+ teste Oppiano, quem laudat Dausq. cf. ad v. 379. + --_persultant_ proprie equi. + 386. _crudo_, vid. ad I, 405. + 387. Cf. Virg. Ge. III, 208. + --_jussis magistris_, vid. ad I, 173, et Heins. ad Ovid. Epist. + XV, 83. + 388. _sparus_, ut VIII, 521, +eidos akontiou+ in Gloss. Labb. Drak., + qui laudat Donat. ad Liv. XXXIV, 15, et Pontan. in Gloss. prisco + Gall. h.v. cf. Heyne ad Virg. Æ. XI, 682. + --_ore ferarum_, etc.; cf. II, 156. + 390. _rapta pascunt_ Sarmatas et Iberos, Dausq. + + 384. _Suvana_ Put. _Saunia_ Parm. Vulgo _Susana_, cujus nemo + meminit. _Suxama_ Col. unde _Uxama_ emend. N. Heins. quod recepi + cum Drak. et Lefeb. qui posterior _Sarmaticam_ urbis originem, + Heinsio ignotam, a _Jaxamatis_, gente Sarmatica, repetit. _Uxama_ + memoratur Plin. III, 3; duplex +Ouxama argellai+, et +Ouxama + Barka+ Ptol. II, in Gallæciæ litore Marianæ III, 18, et Antonino + in itinere ab Asturica Cæsaraugustam; nunc forte _Osma_ ad Durium, + in vet. Castilia. Sed si poeta non omnem prorsus ordinem neglexit, + quod in urbibus quidem, non vero in partibus Hispaniæ describendis + fecit, h.l. vel Lusitaniæ, vel Hisp. Bæt. urbem designare debebat. + Forsan itaque leg. _Sucrana_, de qua v. Plin. III, 1; vel + _Cartama_, cujus opp. pulcherrima monumenta præclare exposuit + Carter. _Reise von Gibraltar nach Malaga_ p. 204 sqq. + 387. _jussis magistri_ emend. Dausq. et recepit Cell. + 388. _Rhyndacus_; non _Rindacus_, in priscis libris. +Rhundakos+ + Mysiæ fl. + + + Fulgent præcipuis Parnasia Castulo signis, + Et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal, + Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis, + Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra + Nebride, et arcano Mænas nocturna Lyæo. 395 + + 391. _Parnasia Castulo_, vid. sup. ad v. 97. + 392. _Hispal_, seu _Hispalis_, nunc _Sevilla_, Andalusiæ caput, urbs + Hisp. Bæticæ, ad dextram ripam Bætis, qui non procul ab ea in sinum + Gaditanum fluit, et hinc æstum marinum statis vicibus adcipit. + --_Hispalis_ ad Bætin fl. ubi sunt æstuaria ex oceano Gaditano + confluentia, de quibus, vid. Strab. III, p. 206 sq., et Plin. II, + 97; Ern. + --_celebre Oceano_, h. magna, quam faciebat, mercatura. + --_alternis æstibus_, +apsorrhoôi hudati+, ut ap. Prop. II, xxvi, + 54; cf. XV, 226... 237. + 393. _Nebrissa_, hodie _Lebrixa_, inter Hispalin et mare sita. Quæ + de sacris, vel orgiis Bacchi, ibi agitatis, memorantur, ad lusum + ingenii, ex similitudine voce. _Nebrissa_ et _nebris_ ortum, + referenda videntur. cf. tamen ad v. 101 sq., et ad VII, 171. Res, + vel loca _conscia_ dicuntur eorum, quæ in ipsis fiunt, vel quæ in se + continent. cf. mox v. 399; (ubi vid. Drak.) V, 23; VIII, 531; Heyne + ad Tibull. I, vii, 48, et Burm. ad Val. Fl. I, 5. + 394. _Satyri leves_, agiles et veloces, vel leviter saltantes ac + salientes, +elaphroi+, +kouphoi+, vel etiam hilares, læti, jocosi, + +philopaigmones+, quibus _graves_, +bareis+, obponuntur. cf. Jani ad + Hor. Od. I, i, 31; II, xi, 6, et Burm. ad Val. Fl. I, 389. + 395. _Nebris_, +nebris+, pellis hinnuli, +nebrou+, quam Bacchus et + Bacchæ gestabant, unde ille +bassareus+, +nebrôdês+, + +nebridostolos+, seu +nebridopeplos+, hæ +bassarides+ dicuntur. vid. + Cl. Hermann. Mythol. Lyricorum p. 261, 262, et Jani ad Hor. Od. I, + xviii, 11. + --_Mænas nocturna Lyæo_, sacra nocturna celebrans, +nuktelousa ta + Orgia+, in honorem Bacchi, qui inde +Nuktelios+, +nukteros+ Orph. H. + LI, 4, et Virg. Georg. IV, 521, _nocturnus_ vocatur. Sed vid. V.L. + --_Lyæo arcano_, ut +arrhêtos+ et +kruphios+ apud Orph. H. XXIX, 3, + cujus +teletas+ effari nefas est, vel cujus sacra secreto et noctu + aguntur, cujusque orgiis et mysteriis secessus, a profanis remoti et + phantasiæ incendendæ apti, conveniunt. Forte et poeta respexit ad + +liknophorous+, vel +kanêphorous+, quæ vannum mysticam Iacchi + pluresque cistas (+likna+, seu +kana+) ferebant, in quibus +ta + mustika+ Bacchi, vel Cereris erant recondita, de quibus vid. Spanh. + ad Callim. H. in Cer. v. 127. + + 391. _Fulgent_ ex. Put. recepi cum Drak. auctore N. Heins. Vulgo + _Fulget_, quod non minus probum. _Parsania_ Col. + 393. _Dei Nysæis conscia_, vel etiam _concita_ pro _conscia_, quod + voc. mox sequitur, conj. N. Heins., quoniam secunda syll. in + _Dionysius_ corripi solet. Bacchus vero non tantum +Dionusos+, sed + etiam +Diônusos+ et +Diônussos+ poetis dicitur v.c. Hom. Il. VII, + 132, 135; Odyss. XXIV, 74, et H. in Bacch. I, pr. Hesiod. Theog. + vss. 940, 946. Callim. II. in Cer. v. 71, et Fragm. 171. + 395. _arcano_ Col. et quidam alii, quod recepit Drak. non repugn. + N. Heins. Quos secutus sum, etsi tertium casum cum _nocturna_ + junctum vix alibi reperias, unde non levis me suspicio tenet, pro + _arcano_ poetam _accla[-n]s_, h.e. _acclamans Lyæo_, (clamans, io + Bacche! Evoe!) vel _orgia agens_, vel simile quid scripsisse, et + compendium scripturæ fraudi fuisse librariis; _hortando_ R. 3, et + Parm. Vulgatam lect. _Hortano_ ab Horta urbe, prope Nebrissam + sita, cujus tamen nemo mentionem facit, repetebat Marsus. + _Ortano_, h.e. _Oretano_, conj. Rosweidus, laudatus a Dausq., qui + ipse _hortanti_ proponebat; _Orthano_, vel rectius _Orthanæ_ h.e. + Baccho, ingeniose tentabat N. Heins. et prius valde arridebat + Drak. +Orthanês+ deus Atheniens. Priapo similis, et ab erecta, + +orthê+, ut putant, virilitate dictus: Priapus vero Bacchi comes, + (_B. rustica proles_ Tibull. I, iv, 7) qui cum eo a quibusdam + confunditur. Vid. Meurs. Ath. Act. II, 14; quosque Heins. et Drak. + citarunt. Strab. XIII, p. 404, al. 587; Hesych. v. +Orthanês+ (non + +Orêthanês+) Plat. in Phaone ap. Athen. Deipn. X, p. 441; Tzetz. + ad Lycophr. Alex. v. 538 (ubi +Orthanên+ leg. pro +Orthagên+) + Palmer. Exerc. in auctt. Gr. p. 783; Athen. I, 23, p. 30, et Voss. + ad Mel. II, 11, p. 133. Sed non ipse Bacchus +Orthanês+ dicitur, + et tum duo certe h.l. sum Bacchi nomina: _Lyæus_ enim, etsi propr. + adject. est, semper simpl. Bacchus vocatur. _Orthana_ tamen + exhibet ed. Genev. quod perperam ab editorr. Amstelod. in + _Hortano_ mutatum monebat Salvinius, a Drak. in fine Præfat. + laudatus. _Orthane_, græca forma, scripsit Lefeb. qui male + interpretatur: redimita s. n. et in O. Lyæo, h.e. cum orthane, + phallo Ebræorum, quem gestat in extremo thyrso. _Menas_ Dausq. + Lefeb. et alii. Sed est +Mainas+. + + Arganthoniacos armat Carteia nepotes. + Rex proavis fuit humani ditissimus ævi, + Ter denos decies emensus belliger annos. + Armat Tartessos, stabulanti conscia Phoebo, + Et Munda, Emathios Italis paritura labores: 400 + Nec decus auriferæ cessavit Corduba terræ. + + 396. _Carteia_, ad Calpen promont. in ora oceani Gaditani (Liv. + XXVIII, 30), urbs olim inclita, metallis abundans (Diodor. VI, 9), + et primum a Phoenicibus inhabitata, deinde a Poenis capta, quæ + Græcis quondam _Tartessos_ dicta, si fides habenda Plin. III, 1; + Mell. II, 6; Pausan. Hellad. VI, p. 378, et Strab. III, p. 148, C, + et 151, B; quia forte post Tartessi excidium ejus mereatura et nomen + Carteiam translatum, quod suspicatur _P. Flores in Espanna Sagrada + P. IX_. Silius omnino utramque urbem distinguit, et Arganthonium + Carteiæ regem facit, non, ut alii, Gaditanum, et, ut plerique, + Tartessiorum regem: nam Carteiæ, Tartessi et Gadium nomina a + veteribus permisceri solent. Wessel. ad Antonin. Itin. p. 407, + Carteiam putat esse, quæ nunc _Rocadillo_ adpellatur. Carteiam vero + Calpen esse, et, Tartessus quæ fuerit, non constare, monet Vales. ad + Exc. Peiresc. pag. 72. Confer Schweigh. V.C. ad Appian. Hisp. c. 2, + et inpr. Carteri Itin. (_Reise von Gibraltar nach Malaga_), pag. + 30... 69, ubi copiose de fatis et situ Carteiæ disputat. + 396... 398. _Arganthonium_ CL annos vixisse tradunt Anacr. ap. Plin. + VII, 48; Strab. III, p. 225; Phlegont. de longævis c. 4 (ubi vid. + Meurs.), Censorin. et Lucian. in Macrobiis; sed CXX annos memorant + Herodot. I, 163 (ubi vid. Wessel.); Lycophr. Schol. p. 94; Cic. de + Sen. c. 19, et Asin. Pollio ap. Val. Max. VIII, 13, ext. 4. + 399. _Tartessus_, portos Hispaniæ, Phoenicum navigationibus + celeberrimus, inter duo Bætis ostia, cujus ne vestigium quidem ullum + Strabonis ætate reliquum fuit. Sed jam Salomonis ævo hæc urbs, vel, + quod Carter l.c. probabilius fecit, Carteia, tum #Tarsis# [or + #Tarshish#] dicta, mercatura inclaruit; vid. Bochart. Geogr. S. III, + 7, p. 160... 165; et Michaelis Spicileg. Georg. ext. hebr. post + Bochartum P. I. p. 82 sq. + --_stabulanti conscia Phoebo_, ubi sol equorum stabula habet, et ad + hæc eos disjunctos ducit, h.e. occidit. Cf. VI, pr. X, 538, et Ovid. + Met. XIV, 416. + --_conscia stabulanti Phoebo_, quia ad Oceanum occiduum ultra + Hispaniam sita est; Ern. coll. v. 411, et Virgil. Æneid. lib. XI, + v. 913. + --_conscia_, vid. ad vers. 393. + 400. _Munda_ ab hodierna ejusdem nominis urbe tertio Hispanorum + milliario aberat. De priscis ejus monumm. vid. Carter. l.c. p. 190 + sqq. Prope eam Cæsar atroci proelio cum Pompeii M. filiis conflixit, + vid. Strab. III; Dion. XLIII, p. 233; Liv. Epit. CXV; Flor. IV, 2; + Hirt. b. Hisp. c. 29 seqq. + --_labores Emathios_, calamitatem, qualem experti sunt in Emathia, + h.e. Macedonia, ad Philippos et Pharsalum, vid. Heyne ad Virg. Ge. + I, 489 sqq. + 401. _Corduba_, nunc _Cordova_, Lucani et utriusque Senecæ patria. + --_auriferæ terræ_, Hispaniæ. Cf. I, 155... 228 sqq., et inpr. a + Drak. laud. Martial. IX, 61. + + 398. _Ter quinos decies_ conj. Mariang. Accurs. ad Auson. Epist. + X, 5, non improb. Lef. + 400. _Hemathios_ scripsere Drak. et Lef. + 401. _æriferæ_ ex Plin. XXXVIII, 2, adfectate corrigi posse + notabat Dausq. + + Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys, + Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris, + Æquales ævi; genuit quos ubere ripa + Palladio Bætis umbratus cornua ramo. 405 + + 402. _flaventi vertice_, juvenis, vel pulcher. vid. ad I, 438. + 403. _Spiciferis oris_, cultis terris agrisque, quibus Hispania + maxime Bætica excelluit, _gravis_, noxius et timendus, ut I, 412; + _aves cultis graves_ dixit Ovid. Fast. I, 683; de Bæticæ regionis + fertilitate vid. Plin. III, 1; ibid. XVII, 12, _olea non alia major + in Bætica arbor_. Ern. + 405. _Palladio ramo_, oliva (vid. ad v. 324, et I, 238.) qua utraque + Bætis ripa consita est. Bene comparant Martial. XII, 100. + --_cornua_, vid. ad I, 415. + + 402. _Phorcys_ Col. nomen a Deo marino desumtum, qui +Phorkus+, + seu +Phorkun+, sed et +Phorkos+ (ut _Phorcus_ inf. X, 174) + dicitur. Vulgo _Phorcis_. + 403. _Arauricus_ Col. ut V, 557. Ab _Araurio_, Galliæ Narbon. fl., + qui aliis Rauraris vocatur, nomen deductum suspicabatur N. Heins. + _Aranticus_, _Aranthicus_, _Avaricus_ in reliquis libris. + 405. _Bætis_, +Baitis+, in membranis. Vulgg. _Bethis_, vel + _Bætes_. + + Talia Sidonius per campos agmina ductor + Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis, + Qua visu comprendere erat, fulgentia signa, + Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat. + Non aliter, quoties perlabitur æquora curru, 410 + Extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn + Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris + Nereidum chorus, et sueto certamine nandi + Candida perspicuo connectunt brachia ponto. + + 407. _raptat_, raptim ducit, ut _rapit_ ap. Virg. Æn. VII, 725, + et X, 178. + 408. _erat_, +exên+. + 409. Longe _umbram_, h.e. densam pulveris nubem excitat, exercitu + iter faciente. + 410. Comparatio ad ducem, et, quæ eum sequuntur, copias spectat. + Conf. Virg. Æn. V, 816 sqq. + --_perlabitur æquora curru_, ut ibid. I, 147, 155, 156. + 411. _Extremam Tethyn_, occident. Oceanum, cf. v. 60. + --_Phoebea cubilia_, cf. Ovid. Met. II, 68 seq. + 412. _antris_, ut v. 49. + + 407. _lustransque_ scripti; _lustrasque_ R. 2. Vulgo _lustratque_. + 410. _curru_ Colon. et Ox. Vulgatum _cursu_ male defendit Dausq. + 414. _connectunt_ e Col. restituendum censebat N. Heins. ad h.l. + et ad Ovid. Epist. V, 48. Sed vulgata _convertunt_ loco forte non + movenda erat, judice etiam Drak., quia magis natantium, ut + _nectere_, vel _jungere brachia_ saltantium gestus exprimit. + + + At Pyrenæi frondosa cacumina montis 415 + Turbata Poenus terrarum pace petebat. + Pyrene celsa nimbosi verticis arce + Divisos Celtis late prospectat Iberos, + Atque æterna tenet magnis divortia terris. + + 415 sq. De transitu H. per Pyrenæum saltum cf. Polyb. III, 35, 40, + et Liv. XXI, 22. + 418. _Prospectare_ et _spectare_ de situ urbium montiumque; vid. + Burmann. ad Phædr. II, 5. + --Montes Pyrenæi Hispaniam a Gallia dirimunt. + 419. _æterna divortia_, +deinôs+ de tantis montibus. + + 418. _late_ scripti. Vulgatum _alte_ tuetur Dausq., ut sit + +hupsothen+, ex alto. + + Nomen Bebrycia duxere a virgine colles, 420 + Hospitis Alcidæ crimen; qui, sorte laborum + Geryonæ peteret quum longa tricorporis arva, + Possessus Baccho, sæva Bebrycis in aula + Lugendam formæ sine virginitate reliquit + Pyrenen, letique Deus, si credere fas est, 425 + Causa fuit leti miseræ Deus: edidit alvo + Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras, + Confestim dulces liquit turbata penates. + + 420. Pyrenæi montes, quos Strabo III, fulminum ictu, et Diodor. V, + 35 (ubi vid. Wessel.), ab igne pastorum, quo combusti sint, dictos + tradit, nomen h.l. adcepisse finguntur a Pyrene, Bebrycis, in his + montibus regnantis, filia, ab Hercule compressa, et a feris + discerpta. «Quæ de Hercule ac Pyrene traduntur, fabulosa in primis + arbitror,» Plin. III, 1. + 422. Cf. I, 277 sq. + --_longa_, longinqua, longo spatio remota, vid. Drak. ad IV, 374; V, + 9; VI, 628, et ad Liv. IV, 18; Heins. ad Ovid. Rem. Am. vers. 595, + et Broukh. ad Tibull. I, iv, 18. + 423. Aula Bebrycis ultra Hispaniæ limitem in finibus Volcarum + quærenda, cf. v. 443 sq., et XV, 497. Bebryces postea Narbonenses + dicti, et diversi ab Asiaticis in Mysia. vid. Tzetz. ad Lycophr. + Cassandr. v. 516, et 1305. + --_Possessus Baccho_ ebrius. Vox _sæva_ vulgo refertur ad + crudelitatem Amyci, Bebrycum ad Pontum Euxinum regis, de quo vid. + Heyne ad Apollod. I, ix, 20, et II, v, 9. Tum poeta nomina + fabulasque confudit, ut sup. v. 253, et forte mox v. 427. + 424. _formæ_, +heneka+. + + 422. _Geryonæ_, ut XIII, 201, scripti cum priscis edd. _Gerionis_ + primus edidit Buschius in ed. Wolfii Basil. Gr. +Gêruonês+ et + +Gêruôn+. Vid. Heyne ad Apollod. p. 386, et, quos Drak. laudat, + Heins. ad Virg. Æn. VIII, 202; ad Ovid. Epist. VIII, 9; ad Vellei. + Pat. I, 1; Gronov. ad Senec. Herc. fur. v. 1170, et Agamemn. + v. 841; Serv. ad Virg. Æn. VII, 662. + 426. Vulgatam distinct. _miseræ, Deus edidit alvo. Namque_, etc. + mutavit N. Heins., qui et +to+ _patriasque_ pro _patrias_ ex + scriptis et editis ante Marsum libris restituit. Tum Pyrene + serpentem peperisse dicitur: quod quia offendit VV. DD., quum + tamen hæc narratio, teste, quem Drak. excitavit, Plin. III, 1, et + ipso quoque Silio v. 425, fabulosa inprimis fuerit; ex ingenio + hunc locum sanare conati sunt. Davis. ad Cæs. b. G. III, 20, + tentabat _edit ut alvo_, et Barth. _miseræ Deus: edita ut alvus + (Namque, ut serpentem, patrias e. i.) Confestim_, etc. Dausq. + _Deus: edidit_, vel _dumque edidit alvo_; (scil. Galaten f., ab + Hercule ex Celtici regis filia genitum, teste Diodor. V, 25, + p. 210) _Confestim dulces l. t. penates: Namque, ut serpentem, p. + e. i._, ut alias, _cane pejus et angue_. Docte Salmas. Epist. 85, + conj. _edidit alvo Namque ut Cenchream_; ut librarius _serpentem_, + cujus genus quoddam, maculis sparsum, instar milii granorum, + +Kenchriês+, +Kenchrinês+, seu +Kenchritês+ dicatur, ad oram + notaverit, idque postea in contextum irrepserit. Quod si verum + est, vel poeta +Purênên+, Bebrycis regis f., ab Hercule + compressam, cum +Peirênêi+ Acheloi quæ ex Neptuno +Kenchreian+ + peperit, confudisse, vel Salmas. hunc errorem ei obtrudisse + censendus est. Illud Lefeb., hoc Draken. nobisque probabilius + videtur. + + Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris, + Et promissa viri silvis narrabat opacis; 430 + Donec moerentem ingratos raptoris amores, + Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem + Diripuere feræ: laceros Tirynthius artus, + Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens + Palluit invento dilectæ virginis ore. 435 + + 429. _noctem_, concubitiun, ut II, 503; _solis_ pro sola; nisi malis + antra deserta ab incolis, ut _desolata_ XII, 12, et +oiopolos+ + passim ap. Hom. interpretari cum Drak. qui laudat. IV, 560; Ovid. + Epist. X, 129; XI, 84; ej. Am. III, vi, 50, et Rem. Am. 579; Val. + Fl. IV, 5; Sen. Hippol. 66, et Agam. 436; Gifan. Ind. Lucret. et VV. + DD. ad Tibull. I, ii, 35, et ad Prop. I, ii, 11; II, xv, 7. + 430. Cf. Virg. Ecl. II, 5. + 434. _Dum remeat victor_, occiso Geryone. Cf. I, 276, 283. + 435. virgo, ut _puella_ et Gr. +parthenos+, quæcumque in flore + ætatis est, etsi vel nupta est, vel jam peperit. vid. Gesner in + Thes. hh. vv. Jani ad Hor. Od. II, viii, 23; III, xi, 35, et xxii, + 2; quique a Drak. laudatur Serv. ad Virg. Ecl. VI, 47, et Æn. XI, + 687. Sic et +numphê+ pro nupta. vid. Cl. Koeppen ad Hom. Iliad. III, + 130, et Heyne Obss. ad Tibull. III, i, 21. + + 429. _in auris_ R. 3, et Med. _arvis_ quædam edd. antt. prob. + N. Heins. + + At voce Herculea percussa cacumina montis + Intremuere jugis: moesto clamore ciebat + Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum + Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit, + Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo, 440 + Defletumque tenent montes per secula nomen. + + 436. _percuti_, _feriri_, _quati_, _ici_, _pulsari_, _verberari_ + dicuntur montes, vel loca clamore, voce, rumoribus, etc., vid. Drak. + ad IV, 7, Burm. ad Val. Fl. I, 743; II, 91; V, 273, et ad Ovid. + Fast. III, 741. + + 436. _At_, non _Ac_, Col. et Put. _motis_ malebat N. Heins. + _summis_ Burm. ad Val. Fl. II, 91. + 439. _resonant_ scripti, et R. 2. Sed teste Lefeb. non nisi duo + MSS. id exhibent, et duo alii (qui sint, ut solet, tacuit) + _reboant_, quæ vulgata lectio tum omnino præferenda est, et + placuit etiam Drak. ut firma et stentoria Herculis vox declaretur; + _memorant_ Parm. et Med. + 440. _intercidet_ duo scripti et R. 2; teste Lefeb. qui id + recepit. + + + Jamque per et colles, et densos abjete lucos + Bebryciæ Poenus fines transcenderat aulæ. + Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura + Volcarum populatur iter, tumidique minaces 445 + Adcedit Rhodani festino milite ripas. + Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali + Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem + Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos, + Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo. 450 + + 444. Hannibal, peragrato Volcarum agro, Rhodanum trajicit, cf. + Polyb. III, 41... 43, et Liv. XXI, 26... 28. _Volcæ_ in Gallia + Narbonensi sunt vel Tectosages, vel Aricomici, qui posteriores ad + Rhodanum usque, teste Strab. IV, p. 129, vel ad utramque ejus ripam + habitarunt, si fides habenda Liv. l.c. + 445. _iter populatur_, hoc est, facit cum vastatione agrorum, ut + apud Virg. Æn. XII, 525. Lenz. + 447. Ex Alpibus _caput proserit_, oritur, ut _extrahit amnem_. Cf. + Virg. Æn. VI, 831, et V.L. + + 448. _Proserit_ Col. ut ap. Lucan. IV, 412; Plaut. Asin. IV, i, + 50; Avien. descr. orb. 342; 702; _exserere_ sup. I, 30; Sen. Herc. + fur. 594, et Oedip. 532. Ita N. Heins. et Drak. _Procidit_ Put. + Vulgo _Prosilit_. + 449. _vortice_ coll. Virg. Ge. I, 481, conj. Lefeb. pro _gurgite_, + quod voc. mox vss. 452 et 457, repetitur. Drak. v. 452, commendat + Burm. emendat. _vorticibus anhelis_ coll. Claud. R. P. I, 25, ubi + tamen Heinsius ex MSS. et nostro loco _gurgitibus anhelis_ + reposuit. + + Auget opes stanti similis, tacitoque liquore + Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis + Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva + Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen. + Invadunt alacres inimicum pontibus amnem: 455 + Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur, + Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis. + + 451. Rhodanus præter alios fluvios _Ararim_ ad Lugdunum, (vid. Liv. + XXI, 31; Polyb. III, 49) et, propior ostiis, _Druentiam_ (v. 468 + sq.) excipit. + --_Auget opes_, confer ad I, 606. + 452. _Arar_, vel _Araris_, (nunc _Saone_) ex Vogeso monte ortus, + tanta lenitate, ut cernere non possis, in utram partem labatur, + (vid. Cæs. b. Gall. I, 12.) Rhodanus vero rapido cursu fluit. Cf. + XV, 504; Plin. III, 4; Claud. Cons. Mall. Theod. vers. 53, in Rufin. + II, 111, et in Eutrop. II, 267; Lucan. I, 433; VI, 475. + 454. Arar Rhodani nomen adcipit. + 455. Conf. Polyb. et Liv. II. cc. + --_inimicum pontibus_, inpatientem pontis. + + 456. _arma tuentur_ scilicet ab aquæ injuria, scripti et editi + ante Nicandrum, qui primus _tenentur_ edidit; quod servavit Lefeb. + 457. _undis_ Oxon. et Puteol. cum R. 3; Parm. Med. + + Fluminea sonipes religatus ducitur alno, + Bellua nec retinet tardante Libyssa timore: + Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum 460 + Connexas operire trabes, ac ducere in altum + Paulatim ripæ resolutis aggere vinclis. + + 458. _Equorum pars magna nantes loris a puppibus trahebantur_, + Liv. l.l. + --_alno_, scapha, ex trunco alni excavatæ, ut IV, 491, et XII, 522, + ubi vid. Drak. + 459. _Bellua Libyssa_, elephanti. + --_retinet_, remoratur transitum. + 460. _vada_, flumen, vid. ad I, 52. + 461. _trabes_, naves, pontis in modum junctas, cf. Polyb. III, 46, + et Liv. XXI, 28. + --_ducere in altum_, alveum fluminis, _aggere ripæ_, ab rate, a + terra in amnem porrecta, et parte superiore ripæ religata, + _resolutis vinculis_, quibus altera ratis huic erat copulata; ita + Liv. loc. laud. _gregis fremebundo_, fremebundi, _inlapsu_ in + fluvium (ut apud Liv. _excidere sævientes quidam in flumen_), vel + potius in ratem, _territus Rhodanus, stagnisque_, etc., aquis e + fundo fluvii erutis torquendo et agitando undas murmur emisit. Lenz. + + 460. _ratibus vada_ edd. Paris. prob. Dausq. + 461. _operire rates_, quod et nobis in mentem venit, emend. + N. Heinsius qui et vers. 462, _revolutis_ malebat. Sed conf. Liv. + XXI, 28. + + At gregis inlapsu fremebundo territus acris + Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis + Torsit arenoso minitantia murmura fundo. 465 + + 463. Terror egregie ipsi fluvio tribuitur, cf. ad I, 48, et Virg. + Æn. VIII, 240, et IX, 125. + --_gregis_, ut _gregem elephantorum_ dixit Plin. V, 1; _equorum_, + Cic. Verr. II, 7; _asinorum_, Varr. R. R. II, 6; _armentorum_, Cic. + Phil. III, 12; _ducem gregis_, taurum, Ovid. A. A. I, 326. Conf. + Cerda ad Virg. Æn. I, 185. + --_acris Rhodanus_, ut _ferox_ IV, 61. + --Tum _acris_ est masc. gen. ut _somnus acris_ dicitur Ennio ap. + Priscian. Sed præstiterit jungere _gregis acris_, vel _acris_, h.e. + acres, _moles_, fortes et magnos elephantos. + 464. _stagnis refusis_, vid. N. Heins. ad XIV, 349; Burm. ad Val. + Fl. V, 255; Heyne ad Virg. Georg. II, 163, et Æneid. I, 126. + 465. _murmura_, fluctus sonantes. + + 463. _inlapsu_ Col. et Ox. _et lapsu_ Put. Vulgo _allapsu_. Mox + _atras Exp. moles_ conj. N. Heins. quod summopere blandiebatur + Drak. qui conf. Sidon. Apollin. XXII, 58, _nigrantes elephanti_; + Claud. laud. Stil. III, 351, _nigra cervice_; Lucan. VI, 208, + _squalenti tergo_; Avien. descr. orb. v. 777, _tætros elephantos_; + et Græv. ad Flor. II, 6; Add. inf. IV, 618, et IX, 240. Sed vid. + not. + + + Jamque Tricastinis intendit finibus agmen, + Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit. + Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum + Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus, + Avulsas ornos, et adesi fragmina montis 470 + Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis, + Ac vada translato mutat fallacia cursu, + Non pediti fidus, patulis non puppibus æquus: + Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis + Corpora multa virum spumanti vertice torquens, 475 + Inmersit fundo laceris deformia membris. + + 466. Imitat. Liv. XXI, 31. + --_Tricastini_ et _Vocontii_ inter Rhodanum et Druentiam, in + Delphinatu, habitabant. + 467. _faciles campos_, ubi iter facile est, nec montibus impeditur, + ut _facilem adiri planitiem_ XII, 163. _Haud usquam impedita via, + priusquam ad Druentiam fl. pervenit_, Liv. l.c. + --_carpit_, vid. ad I, 569. + 468. _Druentia_ (hod. _Durance_, cujus fons in _Mont Genevre_) non + nisi ad _Cabellionem_ (_Cavaillon_) navium patiens est. + --_Druentia_ hoc loco masculini generis, ut apud Strabonem +ho + Drouentias+. + --_lætum_, hucusque prosperum et jucundum, _iter vastavit_, vastum, + h.e. asperum et durum fecit, vel vexavit, turbavit, ut _mentem + vastare_ dixit Sallust. Cat. 15, ubi vid. Corte. Sed cf. V.L. + 471. Fluctus et venti _latrare_, _clamare_, _plangere_, _anhelare_, + _gemitum edere_ dicuntur: +kuma boaa+ dixit Hom. Iliad. XIV, 394; + +megala bremei+, Iliad. IV, 425; +megal' iache+, Iliad. I, 482; + Odyss. II, 428; +stonôi bremousin antiplêges aktai+ Sophocl. Antig. + v. 603, cf. I, 592; V, 397, 398, IX, 516; Drak. ad hunc locum, et + IV, 524; Burmann. ad Valer. Flacc. lib. I, vers. 590; Virgil. Georg. + lib. III, vers. 261, et Æneid. lib. VII, vers. 588. + 473. _æquus_, ut apud Virg. Georg. lib. III, v. 546. + 474. Verba petita e Virg. Æn. I, 100 sq., et 116 sq. + --_sub armis_, armata. + 475. _vertice_, id. qd. _vortice_, quæ antiqua scriptura est, ut + _vorsus_, _vortere_, etc. Drak. adscripsit verba Quintil. Inst. Or. + VIII, ii, 7: «Vertex est contorta in se aqua, vel quidquid aliud + similiter vertitur: inde propter flexum capillorum pars est summa + capitis; et ex hoc, quod est in montibus eminentissimum.» Cf. eund. + I, vii, 25; Var. L. ad II, 631; IV, 230; V, 513; VV. DD. ad Virg. + Æn. I, 117; VII, 31; Cellar. Orthogr. lat. T. II, p. 85; ed. III. + Harles. Drak. ad. h.l. et Heins. ad Val. Flacc. VIII, 332. + + 466. _intendit_ Put. h.e. tendit, contendit, ut in eadem + narratione _tetendit_ ap. Liv. XXI, 31, vel _intendit_ se, seu + iter, ut ap. Liv. IV, 19; X, 43; XXI, 29, 30; Cic. Mur. 9; extr. + Terent. And. II, ii, 6, et al. Conf. Heins. et Burm. ad Val. Fl. + VI, 540, 600; VII, 114; _incendit_ Ox. Vulgo _incedit_. + 467. _Vocontia_ alii. +Ouokontioi+ dicuntur Strab. IV, p. 128, + sed +Ouokountioi+ p. 140. + 469. _tardavit_ conj. N. Heins. _vexavit_, h.e. impedivit, Burm. + ut ap. XXXVI, 30; XLIII, 21. Id recepit Lefeb. coll. Gell. II, 6. + Withof. conj. _ductoris tristavit_, vel _lassavit_, ut apud Ovid. + Met. XI, 730; vel _stitit acris iter_. + + + Sed jam præteritos ultra meminisse labores + Conspectæ propius demsere paventibus Alpes. + Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta + Atque ævi glaciem cohibent: riget ardua montis 480 + Ætherei facies, surgentique obvia Phoebo, + Duratas nescit flammis mollire pruinas. + Quantum Tartareus regni pallentis hiatus + Ad manes imos atque atræ stagna paludis + A supera tellure patet: tam longa per auras 485 + Erigitur tellus, et cælum intercipit umbra. + + 477. Memoriam priorum calamitatum delevit majus periculum novusque + terror, conspectis Alpibus incussus, de quarum transitu cf. Liv. + XXI, 32... 38, et Polyb. III, 49... 56. + 479 sqq. Imago Alpium earumque altitudinis, quam pluribus, et + nimiis fere passimque obviis, coloribus poeticis exornavit, commode + præmittitur descriptioni periculosissimi et memoria dignissimi + itineris, quod Hann. primus hominum ingressus est. + 480. _glaciem ævi_, æternam, perpetuam. + 481. _surgenti obvia Phoebo_, præclare ad summam altitudinem + declarandam. Sol quam primum exoritur, et antequam adscendit, + adspicit jam Alpes occidentales, nec tamen radiis suis, qui montem + per totum diem feriunt, æternam glaciem liquefacit. Lenz. + 483. Cf. Hom. Iliad. VIII, 13 seq. Virg. Ge. II, 291, et Æn. VI, + 577 seq. + 486. _cælum_, lucis radios. + + 480. _Æquam ævi glaciem_ tentabat Barth. Adv. VI, 15; et _Æquævam + g._, scil. cum grandine, Dausq. et, qui præterea _tectæ_, ut + græcismus esset, malebat N. Heins. _Atque cui_ Ox. _Pæne ævi + glaciem_ conj. Withof. + 481. _Ætheriæ_ in ed. Paris. 1531, irrepsit errore typogr. quem + D. Heins., Dausq., Cell. et alii temere descripserunt. + + Nullum ver usquam, nullique æstatis honores: + Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur + Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes + Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos. 490 + Jam cuncti flatus ventique furentia regna + Alpina posuere domo: caligat in altis + Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes. + + 487. _honores_, munera, fruges ac proventus, ut ap. Virg. Ge. II, + 404; Cf. Burm. ad Grat. 376; Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, xvii, + 16. +Tôn Alpeôn ta men akra kai ta pros tas huperbolas anêkonta, + teleôs adendra kai psila pant' esti, dia to sunechôs epimenein tên + chiona kai therous kai cheimônos; ta d' hupo mesên tên parôreian ex + amphoin toin meroin, hulophora kai dendrophora, kai to holon + oikêsima estin.+ Polyb. III, 55 extr. + 492. Iterum poeta in altitudine Alpium exprimenda ingenio suo + indulget. + --_caligat obtutus_, ut fere _caligans fenestra_, quæ tam alta est, + ut despici vix sine oculorum vertigine possit, ap. Juvenal. VI, 31. + + Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti, + Ossaque cum Pelio, cumque Hæmo cesserit Othrys. 495 + Primus inexpertas adiit Tirynthius arces: + Scindentem nubes, frangentemque ardua montis + Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis + Intemerata gradu magna vi saxa domantem. + + 494. _Mimas_ altissimus Ioniæ mons, prope Chium ins. vid. Hom. + Odyss. III, 172; Strab. XIII, pag. 645; Plin. V, 29; Ptol. V, 2, et + inpr. Spanh. ad Callim. H. in Del. v. 67. + 495. _cesserit_ Alpibus altitudine. + 496. Vid. ad II, 356. Verba _scindentem_, _frangentem_ et _domantem_ + ad operosum ornatum spectant. + 499. _Intemerata gradu_, nullis vestigiis humanis profanata, Drak. + coll. XV, 532, et XVII, 501 seq. _Perseus temeravit nubila volatu_ + dixit Stat. Th. III, 463, et _oculis temerare profanis_ Claud. b. + Get. v. 102; _temerato litore_ Lucan. III, 194; conf. ad I, 11, et + II, 472. _Intemerata_, quoniam _sacri_ sunt _fines_, v. 501. _Sacra_ + autem dicuntur maria, fontes, fluvii, arbores, et inpr. montes alti + cæloque propiores, propter numina, quæ in iis habitare credebantur: + homines enim, subtiliore quadam naturæ scientia destituti, totum hoc + universum, sidera, aerem, flumina, etc. dæmonibus, seu numinibus, + tanquam motus et agitationis auctoribus, plenum putant, cf. Spanh. + ad Callim. H. in Apoll. v. 112, et inf. IV, 70. + + 494. _Mimanti_ pro _Minanti_ e Col. revocavit N. Heins. coll. + Ovid. Met. II, 222, et Lucan. VII, 450; v. not. + 495. _Phlegeo_ e Col. recepit Lef. et. ad gallicum edit. suæ + indicem, qui mihi ad manus non est, provocat. _Pholoe_ conj. + N. Heins. coll. Stat. Achill. I, 238, et al. Add. inpr. Lucan. + VII, 449. _Pindo_ volebat Dausq. ex Ovid. Met. II, 225, et Plin. + IV, 8; quod recepit Cell. putans vulgatam lect. _Pelio_ legibus + metricis repugnare. Vocatur quidem +Pêlion+, sc. +oros+; sed + +dissullabos+ vox per +sunizêsin+ occurrit ap. Catull. a Dausq. + laud. et Virg. Ge. I, 281; Conf. Bentl. ad Hor. Serm. II, viii, 1; + et Gronov. ad Senec. Thyest. v. 233. Similiter _sinuatis_ inf. + VI, 226; VII, 503; X, 182. Conf. sup. ad v. 16. An leg. _Phiceo_, + vel _Phicio_? +To Phikeion+, vel +Phikion oros+ in Boeotia, sedes + Sphingis; vid. Heyne ad Apollod. p. 601; _Æmo_ pro _Hæmo_ + substituebat Spanhem. ad Callim. H. in Cer. 87. + + + At miles dubio tardat vestigia gressu, 500 + Inpia ceu sacros in fines arma per orbem, + Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent. + Contra quæ ductor (non Alpibus ille, nec ullo + Turbatus terrore loci; sed languida monstris + Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem): 505 + + 501. _Sacros fines_ Barth. Adv. X, 24, exponit, remotos ab usu + hominum; Cell. in quos non liceat hominibus penetrare. Sic _vetitas + vias_ adcipio IV, 788, et _inlicitas tentare vias_, ap. Val. Fl. I, + 197; vel _inlicitas temerare undas_, ib. v. 627, ubi vid. Intpp. + 502. _Natura prohibente_, ipsa invita, quse hanc ob causam arduos + montes esse jussit, ne pedibus humanis calcarentur. Lenz. + 505. _fovet_, incendit, excitat, ut +thalpein erôta+, etc. + + 504. _mæstus_ e scriptis recepit Drak. Sed tum H. simul moestus et + nullo terrore turbatus fingitur, et vulgatum _monstris_, quod + multo aptius et concinnius est, indoctis librariis deberi, quis + sibi persuadeat? conf. Virg Æn. III, 307; V, 659; VII, 376, et + Heyne ad h.l. Hinc illud servavi ei parenthesin induxi; quod et + tacite Lefeb. fecisse video. + + «Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis, + Post belli decus atque acies, dare terga nivosis + Montibus, et segnes submittere rupibus arma? + Nunc, o! nunc, socii, dominantis moenia Romæ + Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen. 510 + Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.» + + 506 sq. Cf. Liv. XXI, 30. + --_obsequio Superum_, etc., favore deorum perpetuaque rerum fortuna + _fessos_, emollitos, ut _f. luxu_ XII, 83. + 507. _dare terga_, ut XII, 329, et ap. Prop. III, ix, 6, forma + loquendi, a bellica re petita, ut mox _submittere arma_. + 509 sq. Cf. Liv. XXI, 35; Polyb. III, 54, et inf. IX, 213 sqq. + 510. _Jovis culmen_, arcem, Capitolium. + --_moenia Romæ summumque Jovis culmen_ etiam ipsas Alpes dici posse + existimat Lenz. coll. Polyb. III, 54, +akropoleôs phainesthai + diathesin echein tas Alpeis tês holês Italias+. Sed _Jovis culmen_ + non bene Alpes dixeris, et sublimior est sensus ille, quem et Liv. + XXI, 35, similiter expressit: _moenia eos jam_ (ita pro _tum_ + legendum crediderim) _transcendere non Italiæ modo, sed etiam urbis + romanæ: uno, aut summum altero prælio arcem et caput Italiæ in manu + ac potestate habituros_. + + 511. _et dabit hic_ Colon. + + Nec mora: commotum promissis ditibus agmen + Erigit in collem, et vestigia linquere nota + Herculis edicit magni, crudisque locorum + Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle. 515 + Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus + Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes. + + 514. Adroganter jubet, asperis locis inferri pedem, et propriam a + quovis sibi viam muniri. + --_crudis locorum_ græce pro, cr. locis, h. non perviis, seu nondum + calcatis, cf. ad I, 405: _cruda loca_, nondum trita, ut _rudis + Amphitrite_ Catullo LXIII, 11, mare navibus intactum. + 515. _proprio_, quem primus ipse aperuit; N. Heins. + 516. _Rumpit aditus_, vid. ad I, 54. Graviter ita et prima et + difficilis rei molitio exprimitur. + 517. _Summa rupes_, non summum cacumen Alpium, sed primum, quod + Hannibal adscenderat, montis jugum. Lenz. + + 512. _quum motum_ emend. N. Heins. et vers. 515, _prono calle_, + quia agmen jam in collem erectum. Sed in Alpium cacumen nondum + evasisse, monet Draken. + + Tum, qua durati concreto frigore collis + Lubrica frustratur canenti semita clivo, + Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu 520 + Nix resoluta viros, altoque e culmine præceps + Humenti turmas operit delapsa ruina. + + 518 seq. Bene comparant Petron. 123. «Sed postquam turmæ nimbos + fregere ligatos, Et pavidus quadrupes undarum vincula rupit, + Incaluere nives; mox flumina montibus altis Undabant modo nata; sed + hæc quoque justa putares. Tum vero malefida prius vestigia lusit, + Decepitque pedes: passim turmæque virique Armaque congesta strue + deplorata jacebant.» Cf. et Liv. XXI, 35 et 36. + --_concreto frigore_, ut ap. Virg. Ge. II, 376. + --_qua lubrica semita frustratur_ sc. pedem (nisi malis Hannibalem), + certum vestigium terræ imponere non sinebat _canens clivus_, nive + obductus, Hannibal _premit glaciem_ sc. pedibus, incedit cum + exercitu super glaciem, _luctantem ferro_, quæ armis et militibus + resistebat, eos quasi subplantabat et prosternebat, etc., quas + ærumnas Poeni in descensu potius passi sunt teste Liv. XXI, 36. + Lenz. + + 521. _e culmine_, non _a c._ scripti. + 522. _Umenti_ Col. vid. ad II, 125. _Viventi_ Oxon. _Viventis_ + Put. Hinc _Uventi_ legendum putabant N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. + Amor. III, v, 6, et Gronov. Diatr. Stat. c. 24. Sed vid. ad + II, 469. _Undanti_ audacter reposuit Lefeb. qui male provocat ad + Petron. v. 122. Vulgatum _Viventes turmas_ mordicus tenebat Dausq. + quia viventes efficacius, quam si mortuos operiri dicas. + + Interdum adverso glomeratas turbine Corus + In media ora nives fuscis agit horridus alis: + Aut rursum inmani stridens avulsa procella 525 + Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem + Contorto rotat in nubes sublimia flatu. + + 524. _fuscis alis_, ut XII, 617, quæ atras nubes adducunt, unde et + venti dicuntur _nigri_, _picei_, etc. Cf. Val. Fl. VI, 494, et quos + ibi Ill. Harles. laudat, Broukh. ad Tibull. II, i, 89, et Stanley ad + Æschyli Prom. v. 88. + 525. Invertit Maroniana Æn. I, 102. + 527. _Contorta flatu_, turbine. + + 523. _glomeratas_, non _glomeratus_, Colon. + 525. _sursum rapit_ conj. N. Heins. + 526. _Nudatis viris_, non _Audacis viri_, Col. + + Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi, + Erexere gradum, crescit labor: ardua supra + Sese aperit fessis, et nascitur altera moles, 530 + Unde nec edomitos exsudatosque labores + Respexisse libet; tanta formidine plana + Exterrent repetita oculis, atque una pruinæ + Canentis, quacumque datur permittere visus, + Ingeritur facies. Medio sic navita ponto, 535 + Quum dulces liquit terras, et inania nullos + Inveniunt ventos securo carbasa malo, + Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis + Æquoribus fessus renovat sua lumina cælo. + + 530. _altera moles_, laboris species et molestia, _nascitur_, + oritur, adparet. + 531. _Unde_, ex qua altitudine; quæ tanta erat, ut vix sine quadam + oculorum animique vertigine despicere possent. + --_altera moles_, novus collis, _unde_, de quo. Lenz. + 533. _pruinæ_, gelu, seu nivis, ut IV, 744, et ap. Virg. Ge. II, + 376; III, 368; IV, 518. + 534. _permittere_, mittere. Ubivis nil nisi nivem conspiciunt, qua + totus mons obrutus est, et acies oculorum obtunditur: quod egregia + comparatione illustratur. + 536. _inania_, vento non inflata. + 537. _securo_, a vi ventorum, quoniam hi quiescunt. + 538, 539. Oculos _lassare_, _vincere_ et _consumere_ dicuntur + æquora omniaque ea, quibus videndis diu intenti sunt, quia tum eadem + semper rerum facies redit, nec quidquam novi et jucundi obfertur, + cujus varietate oculi reficiantur quasi et recreentur: +paptainôn + emogêsa+ dixit Musæus Amor. Leandr. et Herus v. 78. Cf. v. 157, ad + VII, 470; Burm. ad Val. Fl. III, 661, et VI, 174. --+ekamon de moi + osse Pantê paptainonte pros êeroeidea petrên+, dixit Homerus, Odyss. + XII, 232. Lenz. + 538. _victa_, fessa. + 539. _renovat_, recreat. + --_cælo_, ejus adspectu. + + 529. _Erepsere gradus_, h.e. lento gradu et quasi repentes montem + transcenderunt, suspic. N. Heins. et _Erepsere gradu_ edidit + Lefeb. Cf. XIII, 332; XV, 617; Hor. Sat. I, v, 79, Stat. Th. + VII, 451. Enimvero Poeni nondum superaverant Alpes, sed _evadere + nituntur_ et in adscendendo clivo _gradum erigunt_, h.e. altius + tollunt: ut taceam, nos _gradu_ non repere. + 532. _plana_, quæ arduis et præruptis obponuntur, non _plena_, + Col. et Ox. idemque jam conj. Dausq. conf. Heins. ad Ovid. A. A. + II, 243. + 534. _promittere_ Col. quod prob. N. Heins. et recepit Lefeb. ut + sit, extendere oculos, ut _p. capillum ac barbam_ ap. Liv. VI, 16; + _p. tela_ in veterr. ed. Rom. Hirt. B. G. VIII, 9; _p. ramos_ ap. + Colum. V, 6, et ibid. VII, 8; _trans maria promitti_ ex emendat. + N. Heins. quam et adhibet ap. Lucret. IV, 687, 694. + + + Jamque, super clades atque inportuna locorum, 540 + Inluvie rigidæque comæ squalore perenni + Horrida semiferi promunt e rupibus ora; + Atque effusa cavis exesi pumicis antris + Alpina invadit manus, adsuetoque vigore + Per dumos, notasque nives, atque invia pernix 545 + Clausum montivagis infestat cursibus hostem. + Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo + Infectæ rubuere nives: hic, nescia vinci, + Paulatim glacies sedit tepefacta cruore; + Dumque premit sonipes duro vestigia cornu, 550 + Ungula perfossis hæsit comprensa pruinis. + + 540 seq. Cf. Liv. XXI, 33; Polyb. III, 51... 53. + 542. _semiferi_, barbari homines montani. + 547. _sanguine multo_ ob stragem Poenorum Alpinorumque. + 550 seq. Cf. Polyb. III, 55, et Liv. XXI, 36, extr. + --_premit vestigia_, ut ap. Virg. Æn. XI, 788. + + 540. _super cautes_, vel _calles_ scribendum videbatur N. Heinsio. + Sed _super clades_ est, præter stragem, vel ærumnas et + calamitates; vid. ad lib. I, v. 40. + 543. _effusa_ scripti; vid. not. ad II, 151. Vulgatum _evulsa_ + perperam præferebat Dausq. ut sit emphasis eos notans, qui vi + quadam de novo adsumta, vel expromta se alicunde agunt; quum + potius invitum ac difficilem motum innuat. + 549. _cruori_ malebat N. Heins. + 551. Vulgg. _compressa_. Sed _comprensa_, vel _deprensa_ corrig. + N. Heins. et prius cum Lefeb. recepi, quia _premit_ proxime + præcessit. + + Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt + Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus. + Bis senos soles, totidem per vulnera sævas + Emensi noctes, optato vertice sidunt, 555 + Castraque præruptis suspendunt ardua saxis. + + 552, 553. Nec jumentorum lapsus unica calamitas fuit, sed adcessit + etiam hæc, ut pedes, in acuta et rigida glacie hærentes, + frangerentur. + 554. Nono id die factum, Polyb. III, 53, et Liv. XXI, 35, tradunt, + et forma orationis ut ap. Virg. Æn. III, 203. Drak. + --_per_, inter, _vulnera_, quæ ad membra fracta et vulnerata, + pugnasque cum montanis initas spectant. + 555. _optato vertice sidunt_, ut ap. Virg. Æn. VI, 203. + 556. _suspendunt_, vid. ad I, 128. + + 552. _lapsu_ ex emend. N. Heins. tacite recepit Lefeb. _abscisa_, + non _abscissa_, scripti, ut X, 52, 148. _Abscidere_, vel + _abcidere_ (unde _abscisus_, vel _abcisus_ et _abscidit_, seu + _abcidit_, media producta), ex _abs_, vel _ab_ et _cædere_; + _abscindere_ vero (unde _abscissus_ et _abscidit_, media correpta) + ex _ab_ et _scindere_ compositum est; vid. quos Drak. ad XV, 473, + laudat, Heins. ad Val. Fl. I, 837; ad Prudent. Apotheos. v. 945; + Gronov. ad Liv. XLIV, 5; ad Sen. Phoeniss. 194, et Muncker. ad + Fulgent. I, 2; Add. Heins. ad Virg. Ge. II, 23; Æ. IV, 590, et + conf. inf. ad VII, 643. + 554. _per scrupea_, vel _lubrica_ conj. N. Heins. + 556. _proruptis_ ed. Lefeb. qui id in quibusdam libris antt. + reperiri testatur; _ostendunt_ Med. + + + At Venus, ancipiti mentem labefacta timore, + Adfatur genitorem, et rumpit moesta querelas: + «Quis poenæ modus, aut pereundi terminus, oro, + Æneadis erit? et quando terrasque fretumque 560 + Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros + A te concessa Poenus parat urbe nepotes? + Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur + Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti. + + 557 sqq. Similis oratio Veneris ap. Virg. Æn. I, 229 sq., et inpr. + X, 16 sqq. Dea Romanis suis timet et de periculo ipsis inminente + queritur, quasi hostis jam ad moenia urbis esset. + --_mentem labefacta_, ut ap. Virg. Æn. IV, 395. + 558. _rumpit querelas_, vid. ad I, 95. + 561. _sedisse_ h.e. fixas sedes et pacem. + 563. _Libyen_, +pathêtikôs+, pro exercitu Poenorum, ut II, 311, et + ap. Virg. Æn. I, 68. Auget rem, ut magis moveat Jovem; Mars. + + 560. _ecquando_ non male conj. N. Heins. et recepit Lefeb. Cf. + Intpp. ad Virg. Æn. III, 341. Val. Fl. II, 395. + + Quo Trojæ extremos cineres, sacramque ruinam, 565 + Assaracique larem, et Vestæ secreta feramus, + Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est, + Exsilia errantes totum quæsîsse per orbem? + Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?» + + 565, 566. Hæc quoque +deinôs+ et cum moeroris sensu dicta. Cf. + Heyne ad Virg. Æn. V, 787; IX, 259, et Exc. IX, ad Æn. II. + --_sacra ruina_, ut _Trojæ cineres_, vel potius Palladium + +diipetes+, quod cum Penatibus et igne sacro etiam conjunxit Lucan. + IX, 990 sq. Cf. ad I, 251. + 568. Cf. Æn. III, 4. + 569. Possis hæc ita explicare: An fata Trojæ bis captæ (vid. ad I, + 43.) repetentur, Roma bis capta, quam primum Galli expugnarunt? an + Romanis eadem, quæ Trojanis, obtingent? vel: an, Roma iterum capta, + Troja restaurabitur et Pergama recidiva erunt? vel etiam: _an iterum + repetentur Pergama_, h.e. an iterum Romani, a Trojanis oriundi, + Trojam revertentur, Roma capta. + + 569. _repetuntur_ R. 2. + + + His Venus; et contra genitor sic deinde profatur: 570 + «Pelle metus, neu te Tyriæ conamina gentis + Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit + Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis + Mole viros spectare paro, atque expendere bello. + + 570. Manifesta imitatio Maronis Æn. I, 254 sqq., ubi vid. Heyne, et + Exc. XIV, ad Virg. Æn. VI, p. 669. Silium tamen cum eo et novis + sententiis imaginibusque, et verborum ornatu contendisse videbis. + Forte et respexit Æ. VI, 766... 888. Conf. ad I, 125. + 573, 574. Hoc tam gravi bello Romanorum virtutem exercere et + explorare, vel ex ejus eventu æstimare constitui. Causam vid. inf. + IV, 603, 604, et cf. sup. v. 163 sq., et Flor. I, 13. + + 570. _Sic Venus_ malebat Withof. _at contra_ ex emend. N. Heins. + reposuit Lefeb. coll. Virg. Æn. I, 325; X, 16. + 571. _ne_ refinxit Lefeb. pro _neu_, quod non nisi pro _neve_ et + post _ne_ poni putat. Sed _neu_, seu _neve_, +mête+, vel _ne_ et + _aut ne_, præmisso _ne_, sive _ut_; vel, quod non minus usitatum + est, _nec_, _neque_, _et non_ significare, quodvis lexicon eum + docere poterat. + + Gens ferri patiens, ac læta domare labores, 575 + Paulatim antiquo patrum desuescit honori; + Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris, + Et semper famæ sitiens, obscura sedendo + Tempora agit, mutum volvens inglorius ævum, + Sanguine de nostro populus, blandoque veneno 580 + Desidiæ virtus paulatim evicta senescit. + + 575 seqq. Romani ab antiqua virtute et severiore majorum + disciplina paulatim desciscunt. Conf. præclara loca Hor. Od. II, 15, + tota, et Juven. XIV, 160 seq. + --_ferri_, belli ejusque ærumnarum. + --_læta domare labores_, +philoponos+, +philokindunos+, + +philopolemos+. + 578. _sedendo_, vid. ad v. 142. + 579. Verba Maroniana, ex h.l. explicanda, Æn. XII, 397, ubi vid. + Heyne in Exc. IV. Conf. sup. ad v. 123 et 145. + --_mutum_, ut _surdum_ et _cæcum_. Cf. ad VI, 75, et Ernesti clav. + Cic. + --_volvens_, doctius quam agens, ut apud Virgil. Georgic. lib. II, + vers. 295. Proprie anni se volvere, seu volvi dicuntur v.c. Æneid. + lib. I, v. 234, 269; et lib. IX, v. 7; +peritellomenôn eniautôn+, + Hom. Iliad. II, 551; VIII, 404. + 580. _Blandum venenum_ præclare tribuitur _desidiæ_, quæ in mentes + hominum, illecebris ipsius inretitas delinitasque, sensim, instar + veneni, se insinuat. Cf. VII, 260; XI, 550; XIII, 536. + 581. _senescit_, conf. ad II, 457. + + 581. _effeta_ in mentem veniebat N. Heins. Nihil mutat Drak., qui + monet, _evicta_ esse penitus victa. Conf. Broukh. ad Prop. IV, + vii, 2; Intpp. ad Hor. Od. I, v, 8 al. Nec tamen hæc emphasis, ut + vulgo fit, nimis sectanda est. + + Magnæ molis opus, multoque labore parandum, + Tot populos inter, soli sibi poscere regna. + Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum + Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro 585 + Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus, + Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis. + + 584. Ad consilium Silii sufficiebat, non nisi viros bell. Pun. II + claros, gentemque Flaviam, poetæ temporibus regnantem, laudasse. + --_maxima rerum_, ut ap. Virg. Ge. II, 534, ubi vid. Burm. et Heyne. + 585. _Nobilior sit Roma malis_, ipsis malis cladibusque animosior, + major et illustrior. Drak. laudat Sidon. Apoll. V, 65; VII, 6 (ubi + vid. Savar.), et verba Liv. XXVI, 41: «Ea fato quodam data nobis + sors est, ut magnis omnibus bellis victi vicerimus.» Add. Liv. XXII, + 37, pr. XXVII, 14, et inpr. splendid. loc. Hor. Od. IV, 53... 68, + ubi vid. Jani. + 586. _Paulus_, L. Æmilius Paulus, Macedonici pater, _animæ magnæ + prodigus, superante Poeno_, Hor. Od. I, xii, 37. + 587. _gratusque mihi Marcellus opimis_, vid. ad I, 133. + + 585. _huic_ R. 3. + 587. _gratisque_ malebat N. Heins. + + Hi tantum parient Latio per vulnera regnum, + Quod luxu, et multum mutata mente nepotes + Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus, 590 + Qui Poenum revocet patriæ, Latioque repulsum + Ante suæ muros Carthaginis exuat armis. + Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur ævo. + + 590 sq. Jam natus est P. Scipio Africanus; cf. var. lect. et VII, + 487 sq. + 593. Postea Imperatores, seu Augusti diu summæ rerum præerunt. + + 591. _revulsum_ conj. Drak. et recepit Lefeb. coll. VII, 489, et + XVI, 636; quum Scipio, bellum in Africam transferendo, Hannibalem + ab Italia invitum abstraxerit (_extorserit_ Flor. II, 6, extr.), + non vero repulerit, numquam in Italia cum eo congressus. Sed + quoties _repellere_ +deinôs+ pro arcere, avertere, dicitur? + + Exin se Curibus virtus cælestis ad astra + Efferet, et sacris augebit nomen Iulis 595 + Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino. + + 594. Sequitur nunc Flaviæ gentis elogium, splendidissimo verborum + ornatu expressum, et v. 607 sqq. ubi de Domitiano agitur, quo + regnante poeta carmen hoc composuit, in summam turpemque adulationem + compositum, quæ eo magis displicet, quod Jupiter loquitur. + Quodammodo tamen, si non defendi, certe excusari potest, si miseram + illorum temporum hominumque doctorum conditionem reputaveris. Hinc + similia poetarum loca v.c. Val. Fl. I, 7 sq., et inpr. Statii passim + obvia. Huc adcedit, quod Silius h.l. res Romanas vaticinio exponit, + unde facile ad graviorem spiritum adsurgere, resque amplificare et + ad miraculum evehere poterat. + --Tum regnabit «gens Flavia, obscura illa quidem, ac sine ullis + majorum imaginibus, sed tamen reipubl. nequaquam poenitenda,» ex + Sabinis orta, quorum princeps urbs Cures, vid. Sueton. Vesp. c. 1, 2 + et 12. + 595. Augebit numerum _sacrorum_ h.e. Divorum, consecratorum Cæsarum; + nisi malis _sacris_ pro substant. et _Iulis_ pro Iuliis, seu Iuleis + adcipere, ut sensus sit: augebit numerum sacrorum imperialium (ut + _Iuleæ olivæ_ et _habenæ_, ap. Martial. IX, xxxvi, 9, et civ, 15), + vel flaminum, quales primum D. Julius Cæsar, et deinde Cæsares Juliæ + gentis habuerunt, addito Flavialium collegio, quod una cum templo + splendidissimo patri fratrique sacravit Domitianus. De utroque vid. + Suet. Domit. 4, 15 et 17. VV. DD. ad Val. Fl. I, 15; Panuin. Civ. + Rom. c. 27; Reines. Inscr. 49; et Spanh. de V. et P. N. p. 611 (T. + II, p. 276). + 596. _Sabino_ agro _baccifero_, olivis abundante; cf. Martial. IV, + iv, 10; Virg. Æn. VII, 711; Juven. III, 85. + --_Sabinum_ de Vespasiano, et mox _patrem_ de Marte, vel Romulo + adcipit Lefeb. Male! + + 595. Versus hic in edd. Marsi operarum errore, (nam in Comment. + eum illustravit) et hinc temere in aliis prorsus omittitur, in + Parm. autem et Med. sequenti postponitur. _Exseret_ Col. et R. 3; + quod respuit N. Heins. sed restituit Lefeb. et placere potest, + quia ignobilitatem gentis Flaviæ, nunc primum in lucem quasi + protractæ, vividius exprimit; vid. not. et ad I, 30. Forma tamen + orationis paullo insolentior est et durior; _sacris Iülis_ Parm. + vid. Heins. ad Val. Flacc. I, 9; _Iulus_ scripti, R. 3. Med. Vulgo + _Iuli_. ["ad I, 30": in Not.] + 596. _bacifero_ quidam, prob. N. Heins. ad VIII, 134, et XV, 535; + quibus locis Drak. monet, utroque modo scribi posse, etsi non + desint, qui ita distinguant, ut _bacca_ sit fructus arboris, + _baca_ vero gemma, unio. Utrumque tamen in optimis MSS. plerumque + _baca_ dicitur; _pacifero_ edidit D. Heins. et conj. Voss. ad + marg. ed. Junt. Male! ["XV, 535" recte XV, 532] + + Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen, + Inque Caledonios primus trahet agmina lucos: + Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros, + Palmiferamque senex bello domitabit Idumen. 600 + + 597. _pater_, Vespasianus, vincet _Caledonios_ (in Britannia + barbara, nunc Scotia), h.e. Britannos. Vid. Sueton. Vespasian. cap. + 4; Tacit. vit. Agricol. cap. 13 et 17; Valer. Flacc. lib. I, 7 seq. + --_donabit vincere_, al. _dabit_, +dôsei+, Hom. Conf. supra vers. + 136. + --_Thule_ extremi septemtrionis insula, veteribus _ignota_, quorum + alii Schetlandiam, alii Islandiam, alii denique Scandinaviæ penins. + (Sueciam et Norwegiam) intellexisse putantur. Cf. Ill. Voss. ad + Virg. Ge. I, 30; Dietz. ad Mel. III, 6, p. 57, _Schwedische + Bibliotek_, P. I, §. 12, p. 22 seq.; Cel. Schlözer. _Allgem. Nord. + Gesch._ (_Allgem. Welthistorie_, T. XXXI), p. 14... 20, 62, 70, 160 + seq., 201 sq. «Insulam Vecten, Britanniæ proximam, in ditionem + redegit,» teste Suet. c. 4. Pro ea _Thulen_ posuit poeta. + 598. _lucos_, silvam Caledoniam, notam ex Ptol. Flor. I, 17; Plin. + IV, 16; Cæs. b. Gall. III, 10. + 599. «Legatus legionis in Germaniam missus est, et sortitus Africam + integerrime, nec sine magna dignatione, administravit,» Sueton. + c. 4. + --_Rhenum_, ejus adcolas. + 600. Senex Judæam in provinciæ formam rediget. Vid. Suet. c. 4; Tac. + Hist. I, 10; III, 4; V, 10. + --_Palmiferam Idumen_, cf. VII, 456; et Virg. Ge. III, 12, ubi vid. + Heyne. + + 597. _Hinc_, non _Huic_, scripti et edd. antt. + + Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna, + Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores. + Tum juvenis, magno præcellens robore mentis, + Excipiet patriam molem, celsusque feretur, + Æquatum imperio tollens caput: hic fera gentis 605 + Bella Palæstinæ primo delebit in ævo. + At tu transcendes, Germanice, facta tuorum, + Jam puer auricomo præformidate Batavo. + + 45 sq. + --_viduata lumine regna_, ut ap. Virg. Cul. v. 372, ubi vid. Intpp. + 603. _juvenis_, Titus. + --_præcellens robore mentis_, cf. Suet. Tit. c. 3; Tac. Hist. II, 1. + 604. _molem patriam_, paterni imperii; vel majestatem et potentiam + patris. Vide Gronovii Observat. I, 21 extr. + 606. Confer Sueton. ibid. cap. 5; Tacit. Histor. lib. V, i, 10 seq.; + et Joseph. de b. Jud. + 607. Laudes Domitiani, ut XIV, 687 sq. + --Vers. 607, quod jam Drak. monuit, spectat ad expeditionem, quam + anno Chr. LXX et ætatis circiter XIX, in Germanos suscepit, et ad + duplicem de iis triumphum cognomenque _Germanici_ propter victoriam + imaginariam a. Chr. LXXXI, ab ipso sumtum. Vid. Dodwell. Annal. + Stat. §. 8; Suet. Dom. 2, 6, 13; Tac. Agr. 39 sq.; et Hist. IV, 85 + sq.; Martial. II, 2; VIII, 26 al.; Stat. Silv. I, 1; IV, 1 al. + --_transcendes_, ut apud Sen. Troad. 702, et Thyest. 912. + 608. _puer_ ex usu Romanorum dicitur. Cf. IV, 130, 454; Duker. ad + Flor. II, 6, p. 296, et simil. loc. Martial. II, 2. + --_auricomo Batavo_, Germanis, quibus, æque ac Gallis, crinis tam a + natura, quam ab arte rutilus est; cf. IV, 202, et Tac. Germ. c. 4, + ubi vid. Lips. + + 602. _sedem_ scripti; _superam sedem_, et v. 604, _celsoque_ + malebat N. Heins. + 607. _transcendes_ Oxon. Vulgo _transcendens_. + 608. _præformidate_, non _performidate_, scripti. _Britanno_ + scripti et priscæ edd. Tum sensus h.l. est, Britannos, quibus + _rutilæ comæ_ a Tac. Agric. c. 11, tribuuntur, timuisse, ne + Domitianus olim, patris exemplo, (de quo vid. not. ad v. 598) + bellum ipsis inferret. Sed vulgata aptior, judice etiam Drak. + _Batano_ R. 2. + + Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes: + Sacrilegas inter flammas servabere terris; 610 + Nam te longa manent nostri consortia mundi. + Huic laxos arcus olim Gangetica pubes + Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras. + + 601, 602. Cf. Virg. Ge. I, 503; Æn. I, 289, 290; et Hor. Od. I, ii, + 609. Cf. Suet. Dom. 1, ubi vid. Ern. et Tac. Hist. III, 69... 74. + --_culminis_, templi, ut ap. Stat. Silv. III, 202; Claud. R. P. I, + 68, et laud. Stil. II, 401. + 610. _Sacrilegas flammas_, vid. Heyne Obss. ad Tibull. III, v, 11. + 611. _Mundus_, totius universi compages, hic pro terra adcipitur, + unde _nostri mundi_, Drak. Sed hanc ipsam ob causam præstiterit, + cælum interpretari et _longa_, longinqua, sera, remota. Cf. mox v. + 626, 627. + --_mundum_ pro cælo dici, observant Drak. ad XII, 336; Broukh. Vulp. + et Heyne ad Tibull. III, iv, 18; Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 246 + (_ipse suo voluit commercia mundo Jupiter_, etc.), 563, et in + Anthol. lat. poet. p. 9 et 164. + 612, 613. Silius imitatur morem poetarum seculi Augustei, qui in + Augusti gratiam de rebus ejus _Parthicis Indicisque_ magnifice + loquuntur; quorum tamen adulatio honestior est, quoniam Augustus + arma certe contra Parthos paravit, eoque tantum iis metum incussit, + ut signa militaria restituerent. De Domitiano ne hoc quidem constat. + Cf. tamen Dio. Fragm. 49; Stat. Silv. IV, iii, 154 al. Dausq. + mentionem facit nummi ap. Occonem, quo Domitianus Cos. V, et Parthus + signa reddens cusus est. + + 613. _obtendent_ ingeniose emend. N. Heins. prob. Drak. Cf. + XIII, 69, 341; Virg. Æn. VIII, 116, 128; Ovid. Trist. II, 227. + Vulgatum defendit Schmid. et interpretatur: ostendent Parthi + pharetras suas vere vacuas, et sine fraude se agere. + + Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem, + Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos. 615 + Idem, indignantem transmittere Dardana signa, + Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum. + + 614. Innuitur duplex triumphus de Cattis Dacisque, vid. Suet. c. 6; + Stat. Silv. I, i, 7; ii, 180; iv, 89 sq.; Martial. VIII, 65. + --_currus_ triumphales, ut I, 616; VI, 546 (ubi vid. Heins. et + Drak.); VII, 558; IX, 635. + 615. _Eoos_ de Indis et Parthis. + --_Baccho cedente_, cf. XVII, 648; Herman. Mythol. Lyricorum, p. + 262; et Virg. Æn. VI, 805. + 616, 617. De Sarmatico bello vid. Suet. c. 6; Stat. Th. I, 19 al. + Cf. var. lect. + + 617. _cætibus_ Put. _sectibus_ Oxon. _legibus_, vel _cædibus_ + conj. Dausq. et posterius quoque N. Heins. repug. Gronov. Diatr. + Stat. c. 2; ubi hanc docet esse poetæ mentem: _perdomabit Istrum + sedibus S._, h.e. Sarmatas in sua ripa, transgressus Istrum + indignantem, non illos transgressos in ripa Romana. + + Quin et Romuleos superabit voce nepotes, + Quîs erit eloquio partum decus: huic sua Musæ + Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus, 620 + Et venit Rhodope, Phoebo miranda loquetur. + + 618. Eloquentia iis quoque Romanis antecellet, qui ea maxime + inclaruere, cf. Suet. c. 20. Minervæ filium se jactabat, teste + Philostr. vit. Apoll. VII, 12; VIII, 10. Sapientia Palladi Jovique + par dicitur Stat. Silv. I, i, 37 sq.; et Martial. VI, 10. + 619. Studium ejus poeticum turpiter laudant multi v.c. Quintil. + Inst. Or. IV; Prooem. et X, i, 91; Val. Fl. I, 12 sq. (ubi vid. + Heins.); Tac. Hist. IV, extr. Plin. in Præf. Stat. Ach. I, 14. + --_huic sua Musæ Sacra ferent_, poetæ in ejus honorem carmina + scribent, vel tanquam fautor et princeps poetarum coletur. Sed + proprie hæc intelligere, a reliqua adulatione vix abhorret. + 620. _melior lyra_, etc., vincet ipsam Orphei Thracii lyram, quæ + tamen fluviorum retardavit cursum, et montes silvasque secum duxit; + cf. Hor. Od. I, xii, 7 sq., et a Drak. laudatum Occonis numisma + XVII, cum duabus lyris. + + 619. _Qui ferit_ Col. _Qui serit e. patrum decus_ Put. _Bisque + erit_ corrig. N. Heins. + + Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis, + Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe, + Et junget nostro templorum culmina cælo. + Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas 625 + Imperio terras patrio rege. Tarda senectam + Hospitia excipient cæli, solioque Quirinus + Concedet, mediumque parens fraterque locabunt: + Siderei juxta radiabunt tempora nati.» + + 622. Capitolium, incendio absumtum (v. 609), et a Vespasiano jam + instauratum, (Suet. Vesp. 8; Tac. Hist. IV, 53) sed de cælo tactum + iterum restituit. Vid. Suet. c. 5; Stat. Silv. I, 6, extr. IV, + iii, 16. + 623. _Aurea Capitolia_ dixit exemplo Virg. Æn. VIII, 348, ubi vid. + Heyne. + 624. Hæc inprimis spectant ad splendida ingentiaque templa, quæ + Flaviæ genti Jovique Custodi, in Capitolio, sacravit, vid. ad v. + 595; Suet. c. 5; Tac. Hist. III, 74; Martial. IX, 4 (_Addita quid + Latio Flavia templa polo_, etc.) et 35, ubi aliarum quoque ædium + mentio fit. Cf. Virg. Æn. VIII, 99. + 625. Comparant Virg. Æn. IX, 642, et Stat. Silv. I, i, 76. Statio et + Martiali passim _Deus_, _Jupiter_, _Tonans_, dicitur. Vota Jovis + personam dedecent. + --_dature_, geniture, ut VII, 492. + 626. _Tarda senectam Hospitia excipient cæli_, sero Dii senem in + consortium recipient. Cf. Hor. Od. I, ii, 45 seq. Sed poeta iterum + personæ, quam loquentem ipse induxit, inmemor fuisse videtur. + Jupiter certe falsus fuit vates: nam Domitianus anno ætatis XLV + occisus est. Nec _Divos_ quoque _dedit_; sed unicum habuit filium. + 627. _Hospitia_, ut XIII, 278. + --_solioque Q. Concedet_, cedet, vel decedet, adsurget, honoris + causa. + 629. Post apotheosin, Cæsares eorumque liberi sidera nova fieri + putabantur. Vid. Burm. ad Val. Fl. I, 19, et Ovid. Trist. V, ii, 52. + Corona autem, vel caput radiatum divinitatis, sive consecrationis + signum. Vid. Suet. Aug. 94; Flor. IV, 2; Plin. Paneg. c. 52, ubi + vid. Schwarz. Lucan. VII, 458. Cf. Stat. Theb. I, 27 sq. + --_tempora_, caput, _nati_, qui inmatura morte defunctus et + consecratus est. Vid. Græv. et Ern. ad Suet. c. 3. Vocem _nati_ + pluraliter capiebat Dausq. qui Domitiano quoque filiam fuisse, + Domitiam Longinam, cum Cell. et aliis putabat. Sed hanc potius + uxorem ejus, ex Suet. Dom. c. 1 notam, fuisse, nec aliorum Domitiani + liberorum mentionem facere Stat. Silv. I, i, 99 sq. aliosque, sed + tantum patrem, filium, fratrem ac sororem memorare, jam monuit Drak. + qui etiam h.l. exprimendum curavit nummum Domitiani, a Tristan. + Comment. Hist. T. I, p. 348, illustratum, in quo filius stellatus + conspicitur, orbique insidet, ut pater ap. Occonem, quem laudavit + Dausq. + + 622. _Ille_ Med., ut conj. N. Heins. et Scalig. _vides_ Col. et + Ox. Vulgatam lect. _Illa etiam q. p. Fides_, etc. propugnat + Dausq., quia _Fides_ passim _prisca_ dicitur et in Capitolio + colebatur. Male! Cf. quos Drak. et Heins. citarunt, Noster inf. + IV, 425, 665; IX, 528; XII, 708, XIII, 733, 825; Virg. Æ. VI, 760, + Gron. Obss. IV, 17. + 625. _Tuque o n. Deum_, vel _Dei_ malebat N. Heins. + + + Dum pandit seriem venturi Juppiter ævi, 630 + Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis, + Lapsantem dubio devexa per invia nisu + Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat. + Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci + Prærupto turbant, et cautibus obvia rupes. 635 + Stant clausi, moerentque moras et dura viarum; + Nec refovere datur torpentia membra quiete. + Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis + Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos. + + 630. Cf. Liv. XXI, 36, 37, qui copiosius planiusque eadem memorat. + --_seriem_ al. ordinem. Vid. Burm. ad Val. Fl. II, 218; IV, 449. + 633. _humentia_ nive. + 635. _obvia_ forte contraria, adversa, _cautibus_, propter saxa + aspera et abrupta; cf. VV. DD. ad Virg. Æ. III, 499. + --_rupes obvia_ cum _cautibus_, ad perpendiculum fere declivis; + Lenz. Sed vid. var. lect. + 638. _Noctem operi jungunt_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 411, ne noctu + quidem ab opere cessant. + --_coactis_, densis, pluribus oneri submissis; vel incurvis, ut + _vertice coacto pinus_, ap. Sen. Hippol. 1223. + + 635. _turbant_, non _turbat_, Col. et Oxon. _ovia_ Puteol. _abvia_ + Tell. _obsita_ conj. N. Heins. _invia_ Burm. _avia_ reposuit + Lefeb. Quæ omnia et mihi in mentem venerunt. _Cautes Alpium inviæ_ + dicuntur Plin. XXXVII, 2, _et cursibus_, vel potius _et cuntibus + obvia rupes_ emend. Withof. coll. sup. v. 481, 530 sq.; IV, 518, + 651; VII, 147, 307; IX, 272; Ovid. Met. III, 91, 568; VIII, 548; + XI, 138; quibus locis _obvium_ dicitur, quod conatui alicujus + obstat. + + Jamque ubi nudarunt silva densissima montis, 640 + Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem + Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro + Dat gemitum putris resoluto pondere moles, + Atque aperit fessis antiqui regna Latini. + His tandem ignotas transgressus casibus Alpes, 645 + Taurinis ductor statuit tentoria campis. + + 640 sq. Montes _nudari_, _exui_, _spoliari_ arboribus, ut contra + _amiciri_ iis et _vestiri_ dicuntur. Vid. Burm. ad Val. Fl. + III, 332. + --Mireris Silium non fecisse mentionem rei multo mirabilioris, + aceti, quo infuso ardens rupes refrixerit, et magis putrefacta sit: + tota quoque hæc historia, propter silentium Polybii, difficultatem + adgerendarum arborum, quæ in superioribus Alpium jugis frustra + quæruntur, aliasque rationes, in dubium vocata est nuper a Matthiæ + in Obss. ad Liv. lib. XXI, p. 40 sq. sed defensa a Boettigero in + Ephemerid. Brunsvic. Lenz. + 643. _pondere_, saxo, _resoluto_, diviso, vel putrefacto igni et + infuso aceto; unde _putris moles_, montes igne exesi, +petra + psaphara+, ap. Appian. b. Hannib. c. 4, quem vide et Liv. XXI, 37. + 644. _aperit regna Latini_, ostendit Latium, et viam in hanc terram + pandit. + 646. Cf. Polyb. III, 60; et Liv. XXI, 38, 39. + --_Taurini_ in Italia Transpadana ad Alpium radices habitabant, + eorumque urbs, _Augusta Taurinorum_, nunc _Turinum_ vocatur et + Pedemontii caput est. Plin. III, 17. + --_statuit tentoria_, quinto vel sexto mense, postquam ex Hispania + moverat, Alpibus die XV superatis. Vid. Appian. l.c. et Liv. XXI, 38 + pr. Quanam parte Hannibal Alpes transierit, ne inter antiquos quidem + scriptores constitit. Vide Liv. XXI, 38; Lips. Epist. ad Belgas + Cent. I, Ep. 93; Opp. T. II, pag. 826 sqq., et _Folard_ ad Polyb. + + 643. _putris_ Col. Vulgo _patiens moles_, quod Dausq. venuste + dictum putabat pro rupes reluctari nescia, cedens et cædua, quum + antea esset incædua et non nisi Herculi pervia. Male! + + + Interea, voces Jovis atque oracula portans, + Emensis aderat Garamantum lætus arenis + Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante: + «Maxime Belide, patriis qui moenibus arces 650 + Servitium dextra, Libycas penetravimus aras. + Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis: + Nos pæne æquoribus tellus violentior hausit. + + 647 sqq. Cf. sup. v. 6... 13, et ad I, 414. + 650. _Belides_, Hannibal, cf. II, 49. + 652. Cf. Lucan. IX, 447... 497, et de campis Bactrianis Curt. IV, 7, + et VII, 4. + --Cf. Virg. Æn. III, 564 sq. ubi vid. Heyne. + 653. _violentior_, ob arenas et ardorem solis. + + 650. Ita scripti et priscæ edd. Vulgo _Belidæ, patriis qui a m. + a._ Sed _Belida_ edidit Lef. quæ forma græca et N. Heinsio in + mentem venerat. Cf. ad XII, 258; XIII, 71, 796; XVI, 192; Heins. + ad Ovid. Epist. III, 87, et ad Virg. Æ. III, 475; VI, 126. + ["XVI, 192" recte XVI, 191] + 651. _aras_, h.e. templum Hammonis, non _oras_, Col. et Ox. + + Ad finem cæli medio tenduntur ab orbe + Squalentes campi: tumulum natura negavit 655 + Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens + Construxit turbo, inpacta glomeratus arena: + Vel si, perfracto populatus carcere terras, + Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus + Invasere truces capientem prælia campum, 660 + Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes. + + 654. Ad occasum a meridie porriguntur. Cf. Cellar. Geogr. I, 1, 2, + p. 7, 8; Lucan. IX, 351, 496. + 655. _Squalentes_, cf. ad I, 211. + 656. Ut ap. Hom. Iliad. XII, 157. + 658. Conf. VII, 569 sq. + --_carcere_, cf. Virg. Æn. I, 54; et Burm. ad Val. Fl. I, 584. + 659. _Africus_ et _Corus_ venti contrarii. + 660. _capientem prælia_, iis aptum, patentem. + + 654. _panduntur_ conj. Burm. _orbe_ scripti, R. 3; Med. Vulgatum + _ore_ ortum ex errore typogr. in ed. Marsi, qui in Comment. + nostram lect. illustravit. + 657. _Constrinxit_ Put. + 659. _surgens_ Oxon. non improb. N. Heins. ut sit pro surrigens, + ut _porgens_ pro porrigens; _aera_, non _æthera_, scripti; _aut_ + (populatus) _pontum, surgens super æquora, Corus_ perperam + reposuit Lefeb., quo judice absurdam huic loco medicinam facit + N. Heins., nec altius sapit Drak. quod nollem ei excidisset! + 661. _montes_ Colon. Vulgata _montis_ non spernenda tamen, si + +archaikôs+ scripta censeatur. + + Has observatis valles enavimus astris: + Namque dies confundit iter; peditemque profundo + Errantem campo, et semper media arva videntem, + Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis. 665 + + 662. Commentarii loco sint verba Lucan. IX, 493 sqq.; Curt. VII, 4, + §. 28, 29; Plin. IV, 5; Arrian. III, 1; VI, 5. + --_enare_ pro evadere, transire, quoniam via per hos campos, ut in + mari, ad astra dirigitur, quod jam monuit Drak. coll. XV, 375, et + XVI, 335; Add. XVII, 370, et vid. inf. ad v. 682. + 663. _dies confundit iter_, incertum reddit, quoniam astra non + conspiciuntur. + 665. _Cynosura_, h.l. pro quovis sidere, et reliqua ad ornatum + spectant. Nam _Cynosura_ proprie est +arktos+, vel Ursa minor, quæ + Phoenicum, ut major, vel Helice Græcorum navigationem dirigebat, cf. + Ovid. Fast. III, 107; Epist. XVIII, 149; et Trist. IV, iii, 1; Val. + Fl. I, 17; Manil. I, 299 seq.; Strab. I, p. 3; Schwarz. ad German. + Arat. v. 40, et Scheffer. milit. nav. vet. IV, 6. + + Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna + Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus, + Exceptos hospes tectis inducit Arisbas. + Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha, + Quæ nascente die, quæ deficiente tepescit, 670 + Quæque riget, medius quum sol adcendit Olympum, + Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris. + + 666 sq. De templo Jovis Hammonis cf. Curt. IV, 7. Lucan. IX, 511 + sqq.; Diodor. I, 13; XVII, 50; Herodot. II, 42; IV, 181. De + vestigiis ejus etiamnum reliquis, vid. _Grammaye_ Afric. illustr. + p. 10. + 669 sq. De _Solis fonte_, vid. Curt. l.c. Ovid. Met. XV, 309 sq.; + Plin. II, 103; V, 5, ubi vid. Hard. Mel. I, 8; Diodor. XVII, 50, + pag. 528, al. 589, B; Herodot. IV, 181; Arrian. III, 4, et inpr. + Lucret. VI, 848 sq., ubi in causas hujus miraculi inquirit, Silioque + præivisse putatur. + 671. Cf. Virg. Ge. IV, 401. Sed _adcendit_ h.l. est, illustrat; Cf. + XV, 681; Claud. Cons. Mall. Theod. 78, et Burm. ad Val. Fl. III, + 411, et V, 370. + --_medius sol_, vid. ad I, 258. + + 667, 668. Ita Col. et Oxon. Vulgo novus versus, ab infaceto + versificatore procusus, inseritur: _fulgentia t. columnis + Advenimus_ (_Advehimur_ ant. ed. Ven. quod reponere præstat, quam + _attigimus_, vel _adpulimus_, similiusve cum Dausq.) _magnis, quam + læta fronte_ (_mente_ Put.) _sacerdos Exceptos, hospes_, etc. Hunc + versum vel propterea delendum monet Drak., quod Arisbas hospes + est, non sacerdos, a quo v. 694, distinguitur. + 671. _medius... accendit_ Col. et Put. Vulgo _medium_: Non male, + et ne opus quidem videtur, ut tum, vel _adscendit_ coll. Hom. + Iliad. VIII, 68, et Virg. Æn. VIII, 97; corrigas cum N. Heins., + vel _adcedit_ cum Drak. qui et _medius sol adscendit O._ ex Val. + Fl. II, 444; defendi posse notat, licet ei lectio c. Col. propter + antithesin, quam Silius hoc et seq. vs. captaverit, præferenda + videtur. + + Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas + Ostentat senior, lætaque ita mente profatur: + «Has umbras nemorum, et connexa cacumina cælo, 675 + «Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora. + «Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem, + «In gremio Thebes geminas sedisse columbas? + «Quarum, Chaonias pennis quæ contigit oras, + «Inplet fatidico Dodonida murmure quercum. 680 + + 673. _loca plena Deo_, sc. silvas, in quibus oraculum erat. Cf. + Lucan. IX, 522. + --_dites sine vomere glebas_, sponte frugiferas, cf. Lucan. IX, 420 + seq.; Curt. IV, 7, §. 16. + 675. _cacumina_ nemorum. + 676. _Calcatos_, sæpius visitatos, quia locus ipsi sacer; vel, quod + D. Heins. jam monuit, habitatos, ut +choreuôn+ ap. Musæum, v. 48, + pro +naiôn+. + 677. De origine oraculi cf. Herodot. II, 54... 57, Jac. Gronov. ad + Steph. Byzant. Fragm. de Dodone, Strab. VII, p. 329, al. 506. + Triglandi Conjectan. in Thes. Antiq. Gr. T. VII; Parrhas. ad Claud. + de R. P. I, 31; Serv. ad Virg. Ecl. IX, 13, et D. Heins. ad h.l. qui + omnes fere fabulam inde ortam putant, quod +peleiades+ et columbæ et + mulieres fatidicæ dicuntur, et columbæ fuerunt subjectum +tôn + entautha manteuomenôn+, singularisque earum in vaticiniis usus, vid. + et Tiraq. ad Alex. ab Alex. VI, 2, et Aristoph. in Avib. 720 sq. + 678. _In gremio Thebes_, +en Thêbêsi+, sed +tais Aiguptiêsi+, ut + +kolpous leimônôn+ ap. Aristoph. in Ranis, D. Heins. Cf. Drak. et ad + II, 574. Sunt vero etiam, qui fabulentur, has columbas e gremio + Thebes, virginis, evolasse. Lefeb. hæc notat: «An hæc ficta e + _Theba_ q.d. arca Noachi, qui columbas emisit? Valde suspicor.» Sed + veremur, ut multis id adrideat. + 679. _Chaonias oras_, Epirum. cf. Intp. ad Virg. Ecl. IX, 13; Ge. I, + 8, et Prop. I, ix, 5. + + 680. _Dodonida_ R. 2; prob. Lefeb. _murmure_, non _munere_, + scripti et editi ante Marsum, ne improb. quidem Dausq. Conf. + v. 698. _Chaonis quercus loquax_ Sen. Herc. Oet. 1623, de silva + Dodonæa, in qua columbæ oracula reddunt, quod vel ex Hom. Odyss. + XIV, 328; XVI, 233, notum. + + «At quæ, Carpathium super æquor vecta, per auras + «In Libyen niveis tranavit concolor alis, + «Hanc sedem templo Cythereia condidit ales: + «Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos, + «Ductore electo gregis, (admirabile dictu!) 685 + «Lanigeri capitis media inter cornua perstans + «Marmaricis ales populis responsa canebat. + + 681. Mare _Carparthium_ pars maris Ægæi, a Carpatho ins. (hod. + _Scarpanto_) inter Cretam et Rhodum sic dicta. Sed quare columba tam + late vagatur? Poeta forte v. 678, Thebas Boeotiæ perperam innuit, + non Ægypti urbem, a qua Hammonii non nisi decem dierum iter aberant, + teste Herodoto IV, 181. + 682. _niveis_, vid. V.L. Nota D. Heins. hæc est: «Nigræ +peleiades+ + sunt: +pelon+ enim +to melanizon chrôma+, nigricans color; unde et + bovem nigram +pellên+ dicunt, et +peliôma to melan+.» + --_concolor_ Afris fuscis, sed Lefeb. judice, quia voc. _Libye_, ab + orientali _Lub_, significat _nigrum_, _ustum_. + --_tranare_, ut _nare_, seu _enare_, pro volare. Cf. XII, 95; XIII, + 185, 238. Hinc _pennarum_ et _alarum remi_ XII, 98; Ovid. Met. V, + 558; _remigium alarum_ Lucret. VI, 743; Virg. Æn. I, 301, et VI, 19, + ubi vid. Heyne. +eiresia pterôn+ Lucian. in Timone, T. I, p. 183, + edit. Schmid. (Chrestom. Gr. Stroth. p. 166.) Cf. ad v. 662; Cerda + ad Virg. Ge. IV, 59, et Æn. IV, 245; VI, 16; Heins. ad Ovid. A. A. + II, 47, et Drak. inf. ad XII, 98, ubi verba Aristophan. in Avib. +tô + pteruge naustolein+ et Nonn. Dionys. XXXI, 15: +nêchomenos + pterugessi+ excitat, et contra _volare_ de navi monet dici, ut + +diaptasthai+ Eurip. Med. 1, unde +eretma, tate ptera nêusi + pelontai+ ap. Hom. Odyss. XI, 124; de quo vid. Cerda ad Virg. Æn. + III, 520, et Barth. ad Claud. Cons. Hon. VI, 38. + 683. _Cythereia ales_, columba, Veneri sacra. + 685... 687. De columba, quæ medio arietis capiti insidens oracula + ediderit, vid. Turneb. Advers. XIV, 18; Dempster. paralip. ad Rosini + Antt. Rom. II, 5, et inpr. Beger. Thes. Brandenb. T. III, p. 221 + sq., unde Drak. gemmam h.l. exprimendam curavit. + + 682. Vox _niveis_ et contextui et fabulæ adversatur; vid. Herodot. + II, 57 al. Hinc _furvis_ conj. N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. + III, 273; _piceis_ Burm. _nigris_ Drak. et Beger. Thes. Brandenb. + T. III, p. 222, quod et mihi in mentem venit et a Lefeb. receptum + video; _liveis_ Dausq. voce inaudita et metro contraria. + 683. _templo_, non _primo_, Col. et Oxon. non repug. Dausq. + 684. _nunc arma_ scripti constanter, unde _aram_ cum Drak. dedi, + suadente N. Heins. Vulgo _aras_. + 685. _Ductori_ non male emend. N. Heins. + Idem v. 690, malebat _tenuere_ scil. æthera. Sed vid. not. Ibid. + _pavore_ in scriptis, suffrag. Dausq. vid. ad v. 31, et ad I, 82. + Vulgo _favore_, quod operarum errore in ed. Lefeb. relictum. + [ad v. 31, et ad I, 82: in Nott.] + + «Mox subitum nemus atque annoso robore lucus + «Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus, + «A prima venere die: prisco inde pavore 690 + «Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris.» + + 688. _subitum_, subito enatum, unde _exsiluit_. + 689. _premunt_, alias feriunt, vel tangunt vertice. + 690. _venere_, provenere, crevere, ut ap. Virg. Ge. I, 54, et + II, 11. + --_pavore_, vid. ad I, 82. + 691. _Arbor numen habet_, vid. ad v. 499, 673, et cf. X, 167; + Gronov. Obss. I, 13, pag. 111, et Intpp. ad Virg. Ge. II, 16. + + Dumque ea miramur, subito stridore tremendum + Inpulsæ patuere fores, majorque repente + Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos + Effulgens nivea, et populi concurrere certant. 695 + Inde ubi mandatas effudi pectore voces, + Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro + Conlisis trabibus volvuntur murmura luco, + Ac major nota jam vox prorumpit in auras: + + 694. _ferit_, vid. ad II, 580, et Drak. ad h.l. + 697. Cf. Virg. Æn. VI, 45 sq., 77 sq. Deus dicitur _intrare_ (Stat. + Achill. I, 514.) ut _insidere_, _inrumpere_ (Lucan. V, 167; Stat. + Th. X, 341), _possidere_, _inplere_, _inhabitare_, _incolere_ vatem, + qui ita _plenus_ et _totus Dei_, +holos tou theou+, vel +katochos ek + tou theou+ et +entheos+ fit, (_Phoebo intrata sacerdos_ XII, 323.) + et _deum pectore adcipit_, _tenet_, vel _suspirat_ (IV, 777), ut + contra, furore cessante, _excutit_. Cf. ad I, 124; Burm. ad Val. Fl. + I, 207; IV, 445; VI, 673; Heyne ad Virg. Æn. V, 679. + --_alta murmura_, ut _alta vox_. + 698. _Conlisis trabibus_, arboribus sono quasi percussis et + repercussis. + 699. _major nota vox_, ut ap. Val. Fl. II, 226. + + «Tenditis in Latium, belloque agitare paratis 700 + «Assaraci prolem, Libyes: coepta aspera cerno, + «Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram + «In latus Hesperium flammam exspirare furentes + «Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora. + + 700. Cf. ad I, 125, et Virg. Æn. VI, 83 seqq. + --_agitare_, cf. ad I, 146. + 701. _Assaraci prolem_, cf. v. 566, et Virg. Æn. I, 284. _Libyes_, + o Poeni, vid. ad I, 189. + 702, 703. _flammam atram_, atri belli, et æstum furoris. + + 701. Vulgarem distinctionem, _prolem: Libyes coepta_, etc. + sustulit N. Heins. + + «Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati 705 + «Deposcis, claroque ferox das vela labori, + «Invade Ætoli ductoris Iapyga campum: + «Sidonios augebis avos, nullique relinques, + «Altius Ausoniæ penetrare in viscera gentis; + «Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna. 710 + «Nec ponet pubes unquam Saturnia curam, + «Dum carpet superas in terris Hannibal auras.»» + + 705. _extrema_, finem, eventum. + 706. _Deposcis_, scire cupis. + --_dare vela labori_, ut famæ ap. Martial. VIII, 70; pro studere, + operam dare; vel summo studio ad laborem perficiendum + adcelerandumque ferri, quo forte sensu _vela dare fatis_, h.e. + mandatis consiliisque deorum, dixit Virg. Æn. III, 9, et contra + _vela contrahere_ Hor. Od. II, 10, extr. + 707. Pete Cannas, vid. ad I, 51 et 125. + 708. _augebis avos_, h.e. majorum gloriam, ut +auxein+, +ophellein+. + --_nulli relinques_, sc. gloriam et famam, h.e. permittes, concedes, + adeoque nemo poterit. + 711. Romani non sine timore et bello erunt. + 712. Cf. Virg. Æn. I, 387, 388. + --In hoc Hammonis oraculo, sicut in toto Silii poemate, continuam + Virgilii imitationem deprehendere est, quæ, licet aliquando + felicior, sæpius tamen ibique præsertim pallet, et quasi Maroniani + solis radios caliganti orbe jam debiles remittit. Non ita profecto + vaticinatur Cumæa illa sacerdos, quum, vere Deo præsente plena, nec + jam _mortale sonans_, divina voce, _Horrendas canit ambages, + antroque remugit_. _Ed._ + + + Talia portabat lætis oracula Bostar, + Inplebatque viros pugnæ propioris amore. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber III + + 26-27n. +hieras stolês kai chlidês+ [+ka+] + 42n. _Antiquarische Aufsätze_ [Auffätze] + 97 sqq. n. [97 solum] + 176n. [175] + 222n. [122] + 236n. Val. Max. ii, 2 [sic scriptum: pro II. vi. 2? + Val. Max. II. vi. 2 "punicis in proelio tunicis utebantur"] + 239n. Callim. H. in Lav. Pall. [h. in ...] + 278v. _falcatus in harpen_ emend. N. Heins. quod prob. Drak. [qnod] + 362n. colonia, quibus #Yebusa#, _Jebuso_ [#Yekusa#] + 365n. vid. ad I, 394; 235 [sic "235" solum scriptum] + 380v. [330] + 395v. Voss. ad Mel. II, 11, p. 133 + [incertum vel II.ii vel II.11] + 396n. Pausan. Hellad. VI, p. 378 [Pausan. Eliac.] + 479n. periculosissimi [periculossimi] + 712. ... in terris Hannibal auras.»» [auras.»] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER QUARTUS. + +ARGUMENTUM. + +De Hannibalis tam audaci trajiciendarum Alpium consilio, et felici ejus +effectu, tristes nuntii Romam veniunt, unde summa quidem in urbe et +agriis trepidatio oritur, sed Patribus auctoribus magno quoque animo +bellum comparatur; 1-38. + +Interea Hannibal, quum Gallos, Padi adcolas, donis ad defectionem +sollicitasset, castra ex Taurinis movet, et P. Cornelii Scipionis +consulis, cui ex Massilia redeunti obviam venerat, vestigia persequens +ad Ticinum amnem raptim contendit; 39-55. + +Ibi duces militum animos ad pugnam adcendunt; 56-89. + +Et, ad exploranda circa loca cum parte equitum progressi, ad prælium se +expediunt; 90-100. + +Primus omnium Bogus auspex, ex læto prodigio certam victoriæ spem +augurans, telum in Romanos emittit; 101-142. + +Quo facto in prima Poenorum acie pugnam capessunt Boii, duce Cryxo, qui +magnam hostium stragem edit; 143-188. + +Quam dum ulcisci conatur Quirinus, a Vogeso interficitur; 189-215. + +Impetum vero Gallorum, quibus multo successu audacia crescit, fortiter +propulsat Scipio consul, qui ingenti eos cæde prosternit; 216-247. + +Et Cryxum, insolentius se jactantem, in singulari, ad quod eum +provocaverat, certamine, hasta trajicit; 248-299. + +Ubi Gallos, ducis nece consternatos, terga vertere videt Magus, equites +Poenorum in primam aciem deducit: quo facto, diu dubio utrimque eventu +pugnatur; 300-323. + +Postremo Hannibal suis auxilio adcurrit, magnumque hostium numerum +cædit; 324-354. + +Forte in utroque tum exercitu trigemini erant fratres, qui inter duas +acies infestis armis concurrunt, et mutuis vulneribus confossi cadunt; +355-400. + +Mox foedam Romanorum fugam sistit Scipio, et in confertissimos hostes +inruit; 401-416. + +Præsentissimum Consulis periculum repellitur auxilio Martis, a Jove +missi, et interventu tum primum pubescentis filii, qui, Deo adjuvante, +per densos hostes viam sibi ferro facit, multisque occisis patrem, +gravi vulnere saucium, in conspectu Poenorum, admiratione tam egregii +spectaculi obstupefactorum, humeris suis ex acie reportat; 417-479. + +Noctis interventu prælium dirimitur, et quarta ejus vigilia Scipio +tacito agmine profectus ad Trebiam fluvium, in colles, equiti +inpeditiores, aciem erigit, ubi Ti. Sempronius Longus Consul, +compositis Siciliæ rebus, collegæ conjungitur; 480-497. + +Ibidem Hannibal, secunda fortuna ferox, trajecto Pado, castra communit; +et, ne quod rei gerendiæ præmitteret tempus, hostes ad novam pugnam, +elicit, quam et Sempronius, vir fortis gloriæque cupidus, non +detrectat; 498-524. + +Magna tum cæde ab utroque perpetrata, Romani postremo pedes referunt, +ripamque fluvii, qui nocturno imbri adcreverat, petunt, ubi alii inter +cunctationem ingrediendi ab hostibus trucidantur, alii vero nive, +nimbo, intoleranda vi frigoris, paludibus et undis absumuntur; 525-597. + +Terror stragesque augetur, ubi elephantos quoque aquam ingredi vident, +quos tamen mox, Fibreni exemplo incitati, verutis fortiter conjectis +necant; 598-621. + +Quin ipsam Romanorum pugnam restituit Scipio consul, qui licet vulnere, +ad Ticinum adcepto, adhuc debilitatus, suis repente auxilio venit, et +Trebiam hostium cadaveribus replet; 622-637. + +Fluvius, id graviter ferens, magna vi ac mole aquarum super ripas +effunditur; et in Consulem inruit, quem Vulcanus, precibus Veneris +motus, præsenti periculo eripit, flamma undique excitata, qua vis +undarum coercetur; 638-697. + +Uterque deinde exercitus in hiberna concedit; et Romæ C. Flaminius, vir +temerarius, et victoria, in priore consulatu a Boiis reportata, ad +intolerabilem superbiam inflatus, Consul creatur; 698-721. + +Lætus hic nuntius a Junone, in deum præsidem Trasymeni lacus conversa, +ad Hannibalem perfertur, qui extemplo Apenninum quoque transire +conatur, et, vi tempestatis in paludibus, præter homines et jumenta, +altero etiam oculo amisso, in Etruria ad Trasymenum lacum castra +locat; 722-762. + +Dum hæc in Italia geruntur, Carthagine Patres, Hannonis sententia et +sorte commoti, parvum Hannibalis filium Saturno inmolandum decernunt; +sed Imilces lamentatione ad misericordiam adducti, patris arbitrio +permittunt, sortemne respuere malit, an adcipere? 763-807. + +Hannibal, legatis benigne exceptis, pro filio, cujus mortem deprecatur, +se aliquot hostium millia diis patriis inmolaturum esse vovet, et, +exercitu quadrifariam diviso, ad pugnam se expedit; 808-829. + + + Fama per Ausoniæ turbatas spargitur urbes, + Nubiferos montes, et saxa minantia cælo + Adcepisse jugum, Poenosque per invia vectos; + Æmulaque Herculei jactantem facta laboris + Descendisse ducem: diros canit inproba motus, 5 + Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro + Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces. + + 2. _saxa minantia cælo_, ut ap. Virg. Æn. I, 162; cf. Burm. ad Val. + Fl. IV, 178. + 3. _Adcepisse jugum_, h.e. superata esse. + 4. Cf. I, 510; II, 356; III, 91, et Liv. XXI, 41. + --_jactantem_, v.c. II, 356; XI, 136, ap. Liv. XXI, 41 et 48, quæ + loca jam laudavit N. Heins. + --_Herculei labores_, ut ap. Horat. Od. I, iii, 36, vid. inf. ad + v. 599. + [5.] _inproba_ fama, quæ mala et tristia vulgat. + 6. Hæc petita e Virg. Æ. IV, 173 sq. + 7. _arces_, vid. ad I, 7. + + 4. Ita in c. Col. legitur; _Herculeo labori_ in mentem veniebat + N. Heins. _jactatum fama_ Put. _jactantem fama_ ed. Lefeb. + operarum haud dubie incuria. Vulgo _jactatur fama_. + 5. _diro c. i. motu_ malebat N. Heins. + 7. _aures_ ant. ed. Veneta, prob. N. Heins. Cf. ad II, 580. + Vulgatum confirmat Drak. similibus locis Val. Fl. I, 743; II, 122; + V, 273; et inpr. Virg. Æ. IV, 187. Cf. not. ad III, 436. Schmidio + videtur elegans esse traductio ab ariete, qui propr. quatit muros. + ["ad II, 580": in Not.] + + Adstruit auditis, docilis per inania rerum + Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres + Bellorum raptim curas; subitusque per omnem 10 + Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque. + + 8. Subitus belli adparatus, metusque Hannibalis adventu incussus, + magno orationis ornatu et copia adumbratur. Silio autem ante oculos + fuit Virg. Æn. VII, 623... 640. + --_Adstruit_ ut _adnectit_ XI, 604; XV, 808, pro adfingit, plura + addit, ut metus solet. Drak. cf. VI, 557; Claud. b. Get. v. 227, et + verba Liv. XXIX, 3, _Omnia in majus metu augente_, etc. + + 8. _verum rumorem_ placebat aliquando N. Heins. coll. Claud. + Eutrop. II, 470. + + Pila novant, ac detersa rubigine sævus + Induitur ferro splendor; niveumque repostæ + Instaurant galeæ coni decus: hasta juvatur + Amento; revocantque nova fornace bipennes. 15 + + 13. _ferro_, gladio, cujus splendida acies terrorem incutit + mortemque minatur, unde _sævus_. + 14. _hasta juvatur Amento_, hastis amentum addebatur, ut eo fortius + et majori cum impetu adigi possent, Drak. Conf. ad I, 318. + + 13. _niveumque... coni_ (+phalou+) _decus_, Colon. et Tell., h. + cristas, seu jubas, +lophon+, ut _gloria coni_ ap. Stat. Th. VIII, + 706, et inf. X, 400. Vulgatam lect. _juvenumque_, quæ errore + typogr. in ed. Lefeb. remansit, prob. Dausq. (qui tamen + _juvenesque_ malebat) et Barth. quod juvenes armorum ornatu maxime + (an vero et soli?) capiantur, nec omnes cristæ nivei coloris + fuerint. Neuter vidit, _niveum_ esse epith. ornans, ut II, 399; + ap. Stat. Th. IV, 130, al. _reposti_ frustra volebat N. Heins, + quum conus, non galea reponatur. + 15. _revocantque_ Col. Ox. R. 2, h.e. reficiunt; vid. Gronov. + Obss. II, 19; _recoquuntque_ ingeniose corrig. Bentl. ad Hor. Od. + I, 35, 38; prob. Drak. cui nostra lectio inaudita et ex antiqua + scribendi ratione _recocunt_ orta videbatur, quod firmari potest + loco Virg. Æ. VII, 636. Vulgo _renovantque_; in quo Dausq. + adquiescit, quum tamen _novant_ modo præcesserit; _recoquuntque + novas_ conj. Lefeb. Male! + + Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas + Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax. + Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum + Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem. + Nec vero muris, quibus est luctata vetustas, 20 + Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque + Retractant turres, edit quas longior ætas. + + 16. _Conseritur_, ut ap. Virg. Æn. III, 467. + 17. _dextras_ et _vulnera_ h.e. ictus. + 18. _arcu invigilant_, arcubus fabricandis operam dant. Cf. Virg. + Ge. IV, 158, et Æn. IX, 605. + --_domitat in gyros_, cf. Heyne ad Tibull. IV, i, 94, et Virg. Ge. + III, 191. + 19. _exasperat_, acuit, ut _asperare saxo pugionem_, et _ossibus + sagittas_ dixit Tac. Ann. XV, 54, et Germ. 46; Drak. comparat Lucan. + VII, 139 sq. + + 16. _inultas_ emend. N. Heins. quia _irrita vulnera_ subsequuntur. + Sed ita +tautologian+ poetæ obtrudi monet Drak. + + Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis + Et fidos certant obices arcessere silva: + Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister 25 + Præcipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis. + Deseruere larem: portant cervicibus ægras + Adtoniti matres, ducentesque ultima fila + Grandævos rapuere senes: tum crine soluto + Ante agitur conjux; dextra lævaque trahuntur 30 + Parvi, non æquo comitantes ordine, nati. + Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor. + + 23. _robora_, obices ligneos, ut _ferratæ robora portæ_ dixit Stat. + Th. X, 505. + [24.] _fidos obices_, ut _fidus ensis, fidelis lorica_, ap. Virg. + Æn. VII, 640; IX, 707, et _firma objice_, ap. Ovid. Metam. XIV, 780; + cf. I, 489, XIII, 252. + 25. ut VII, 349 seq. Comparant verba Ciceronis Philipp. II, 36, + _timor non diuturnus magister officii_; et Plinii Epistol. VII, 17, + _timor est emendator acerrimus_. + --Confer Lucan. lib. I, v. 484 sq., et Valer. Flacc. lib. II, v. 163 + sq. + 28. _ducentes ultima fila_, quæ propr. Parcæ ducunt. Conf. Virg. Æn. + X, 815. + 30, 31. Cf. Virg. Æn. II, 723, 724. + 32. Sic vulgus metu fugaque sua timorem injicit aliis, nec quæritur, + quisnam sit auctor rumoris. Cf. Lucan. l.c. Possis etiam _tradunt + metus_ interpretari, narrant metuenda. Cf. Val. Fl. II, 166, ubi + vid. Burm. + + 23. _ast_ contra omnes libros scripsit Lefeb. ne admonito quidem + lectore. + 26. _agris_ Col. _armis_ Ox. + 32. _Sic vulgus_ (sc. facit); _traduntque metus_, vel _Dira + serunt, creduntque metu_, vel _Sic vulgus; crescuntque metus_ + conj. Withof. + + + At Patres, quanquam exterrent inmania coepta, + Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa + Decepere, tamen crudam contra aspera mentem 35 + Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis + Ad decus, et dextra memorandum condere nomen, + Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis. + + 34. _In sinu_, in intima Italia, ut VI, 652; Tac. Hist. III, 38; + Sallust. Catil. 52 (al. 56), §. 35, et Claud. Eutrop. II, 575. + 35. _crudam_, vid. ad I, 405. + [36.] _juvat ire_, etc. Cf. I, 570. + 37. _condere_, vid. ad III, 71. + + 34. _nec pervia_, vel _impervia saxu_ emend. Schmid. quum Alpes ut + non perviæ semper jactentur, et, si perviæ sint, in iis non poni + possit spes, Poenum eas non transcensurum. Sed Alpes, quas + Hannibal primus præter omnium opinionem _pervias_ fecerat, + _decepere_, quia eas hominibus impervias esse putaverant. + 35. _Decepere_ scripti et editi ante Martin. Herbipol., qui primum + _Accepere_ dedit. Conf. Gronov. Obss. III, 20. + + + Sed Libyæ ductor tuto fovet agmina vallo, + Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos; 40 + Solandique genus, lætis ostentat ad Urbem + Per campos superesse viam, Romamque sub ictu. + At non et rerum curas, consultaque belli + Stare probat, solusque nequit perferre quietem. + + 39. _fovet_ Liv. XXI, 37, _quies fessis data triduo_. + 41. Cf. Liv. XXI, 35. + --_Solandique genus_, ut fere ap. Virg. Æn. VIII, 487, et Val. Fl. + II, 195. + 42. _Per campos_, patentem et expeditam. + --_sub ictu_, in præsentissimo periculo et tam propinquam, ut fere + sub ictum quasi detur. Cf. I, 528; V, 46, 549; VIII, 309. Similiter + _sub cuspide_ XII, 277. + 43. _At non et_, ut _sed non et_, ac contra _sed tamen et_, de quo + vid. Heins. ad Ovid. Metam. IV, 273, et ej. Epist. III, 4; ad Claud. + Cons. Hon. IV, 500. + 44. _Stare_, quiescere, cessare, ut I, 341; XII, 41; XIII, 37. + + 40. _gradu_ e Col. recepit Lefeb. et exponit _erependo gradu_, + _gravissant sur les roches_; respiciens forte ad III, 529. Sed + olim potius _gradu_ scriptum, vel ultima litera voc. _gradum_ a + prima vocis seq. absorpta, judice Drak. + + Armiferæ quondam prisca inter tempora gentes 45 + Ausonium invasere latus, sedesque beatas, + Et metui peperere manu: mox inpia bella + Tarpeius pater et capti sensere Quirites. + + 45 sq. _Armiferæ gentes_, ut XV, 172, sunt Galli, qui _priscis + temporibus_ Tarquinii Prisci Italiæ partem, quæ postea Gallia + Cisalpina dicta est, occuparunt, ac fortitudine sua circumjacentibus + populis terrorem injecerunt, mox et Romanos adgressi ipsam Romam + expugnarunt, Drak. Mireris, Dausq. de Siculis, Aboriginibus, + Pelasgis, Lydis, Tyrrhenis cogitasse. Hannibal quietem, quam + exercitui dederat, ipse non capit; sed hoc temporis spatio utitur ad + Gallos sibi jungendos, et junxisset, ni subito eos adventus Consulis + obpressisset. Liv. XXI, 39. + [47.] _metui_, metum, _peperere manu_, perfecere ut metuerentur, ut + fere XVI, 15. + 48. _Tarpeius pater_, Jupiter Capitolinus, pro ipso Capitolio, quod + a Gallis obsidebatur. + + Hic dum sollicitat donis, et inania corda + Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit; 50 + Jam consul, volucri pervectus litora classe, + Scipio Phocaicis sese referebat ab oris; + Ingentesque duces, pelagi terræque laborem + Diversum emensos, propiora pericula vallo + Jungebant, magnæque aderant primordia cladis. 55 + + 49, 50. Similiter Galli dicuntur _corde leves_ inf. v. 708, _ingenio + fluxi, vaniloquum genus ac mutabile mentis_, VIII, 16, 17. Cf. Liv. + XXI, 39, 52; XXII, 1. + [50.] _fluxam_, nimis mutabilem, parum firmam et constantem, ut + _f. fides, res_, etc. + 51. Cf. Liv. XXI, 26, 32, 39; Polyb. III, 41, 49, 56, 61. Poeta + nimis abrupte in hæc incidit, neque certiorem fecit lectorem, cur + Scipio, cujus nomen hoc loco primum legitur, Massiliæ fuerit. + 52. _Phocaicis ab oris_, a Massilia (_Marseille_), urbe Galliæ + Narbonensis, condita a Phocæis, seu Phocæensibus, incolis Phocææ, + urbis Ioniæ (conf. XV, 168, 172 seq.; Plin. III, 4; Mel. II, 5; + Strab. IV, p. 125; Tacit. vit. Agricol. cap. 4; Liv. V, 34; + XXXIV, 9), non a Phocensibus, quos Justin. XXXVII, 1; XLIII, 1; et + Lucan. III, 340; IV, 256, cum Phocæis confudisse videntur, errore + antiquo et vulgari, de quo cf. ad I, 335. + 53. _labores pelagi_, ad Scipionem, et _terræ_ ad Hannibalem + spectant. + + 49. _Sic_ conj. Dausq. Male! + 51. _prævectus_ corrig. N. Heins. ut et VIII, 126: non male; etsi + vulgata quoque ferri potest, si suppl. _ad_, ut V, 204; XVI, 519 + al. + + Namque ut, conlatis admoto consule castris, + Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris + Adcensæ viso poscebant hoste cohortes; + Debellata procul, quæcumque vocantur Iberis, + Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor 60 + Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem + Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum, + Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum + Amphitryoniadæ fuerit labor, isse sub armis + Poenorum turmas, equitemque per ardua vectum 65 + Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes. + + 57. _signum furoris_, furiosi impetus, pugnæ, h.e. classicum. + 59. Longior est H. oratio apud Polyb. III, 63, et Liv. XXI, 43, 44. + Hispaniam debellatam esse jactat. + 63. _Raptum iter_, vid. ad I, 569. + 64. Cf. III, 513, 514, et ad II, 356. + 66. _Insultasse jugo_, ut ap. Virg. Ge. III, 117. + --_fremuisse hinnitibus Alpes_, ut ap. Virg. Æn. IV, 668, et XII, + 922. + + 56. _Namque en_ tacite refinxit Lef. puncto post _cohortes_ + posito. + 57. _furore Adcensæ_ conj. Schmid. quod et nobis in mentem venit. + Sed vid. not. + 59. _coluntur_ volebat N. Heins. _habitantur_ Drak. _quacumque + vagantur Iberi_ Livineius. Contra _vocari_, _audire_, _cluere_ pro + _esse_, XII, 709 et al. poni, monet Lef. At _vocari alicui_ simpl. + pro _ei esse_ nemo facile dixerit, sed potius pro _vocari ab + aliquo_. Præterea non omittendum est, quid et quomodo hoc, vel + illud vocetur, seu audiat. Vulgata itaque lectio omnino suspecta + videtur. Withof. varia tentabat: _locantur Iberis_, vel _vocantur + Ibera I. T. n. tot agmina_, vel _morantur Iberi_, seu _Iberos_, + (h.e. Pyrenen aliaque, quæ ipsi superare timent) vel _lavantur + Ibero_ (ut V, 161, 271; IX, 185, 195), vel _armantur Iberis_ (ut + III, 224; XI, 144), vel _occantur Iberis_, vel denique _cavantur + Iberis_, ut adludatur ad auri fodinas Hispaniæ. + 60. _numerosa_, non _nemorosa_, Col. Ox. Parm. _memor ausa per a._ + frustra conj. Barth. Adv. VI, 3; quum meminerit Hannibal, quid + quisque et quovis tempore gesserit. + 61. _ferocem_ Col. prob. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. Cons. + Mall. Theod. v. 53. Vulgo _furentem_, non minus recte. + 62. Alii _rutulam_, vel _rutilam_. Conf. I, 291, 584. + + + Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul: + «Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis + Cautibus, atque ægre torpentia membra trahentem. + + 67. Conf. Polyb. III, 64, et Liv. XXI, 40, 41. Sed ibi castris jam + ad Ticinum positis loquitur. + --_pulchra_ gloriosa; quia certam victoriæ spem ostendit. + [68.] _amburi_, _uri_, +kaiesthai+, +apokaiesthai+, _frigore_, nota + phrasis, vid. Drak. ad h.l. et Cerda ad Virg. Ge. I, 93. _Præusti + artus_, _membra torrida gelu_, etc., ap. Liv. l.c. + + En age, qui sacros montes, rupesque profundas 70 + Transiluit, discat, quanto stat celsius arce + Herculea vallum; et majus sit, scandere colles, + An vestros rupisse globos: det inania famæ, + Dum magna fuso pugna, retroque ruenti, + Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum 75 + Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines + Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa. + + 70. _sacros montes_, vid. ad III, 501. + 71. _arce Herculea_, Sagunto. cf. I, 273, vel Alpibus; vid. III, + 496. + --_celsius_, expugnatu difficilius, _stat_, est. + 72. _colles_ contemtim dicit Alpes. + 73. _det inania famæ_, vanas res a se gestas laudibus efferat et + celebret, Drak. qui confert VII, 217; XI, 140; XVI, 44, et monet, + alio sensu ita dixisse Hor. Sat. II, 2, 95, ubi vid. Bentl. + 75 sq. Hæc +deinôs+ dicta. + 77. Cf. ad II, 574. + + 71. _Transiliunt, discant_ Put. _stet_, vel mox _et majus si + scandere_ corrig. N. Heins. reclam. Lefeb., quia mutatio modorum + passim sit obvia. + 73. _vestros_, non _nostros_, Col. et R. 2. + 74. _fusa_ ed. Paris. Colinæi, errore typogr., quem D. Heins. et + Dausq. fideliter descripsere. + + Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum + Carthago, anne eadem mittat, quæ, mersa sub æquor, + Ægates inter vasto jacet obruta ponto.» 80 + + 78 sq. Liviana verba c. 41, _Experiri juvat, utrum_, etc. + + 78. _nova num_ corrig. N. Heins. citra necessitatem. Conf. v. 72, + 806, et quos Drak. laudat Perizon. Diss. de Dict. Cret. §. 40, et + Bentl. ad Hor. Serm. II, iii, 166; _vobis_ R. 2. + + + Hæc ait, atque agmen Ticini flectit ad undas. + Cæruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso + Perspicuus servat turbari nescia fundo, + Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem. + Vix credas labi; ripis tam mitis opacis 85 + Argutos inter volucrum certamine cantus, + Somniferam ducit lucenti gurgite lympham. + + 81. Amplificavit narrationem Liv. XXI, 45 sq., et Polyb. III, 65. + 82... 84. Notio aquæ liquidæ variis modis exornatur more Silii. + 85. _ripis_, inter ripas. + --_mitis_, lenis, placide manans, ut VIII, 537; XVI, 642, et ap. + Virg. Æn. VIII, 88. + 86. _Cantus arguti_ dicuntur _volucrum certamine_, h.e. certatim, + vel magno concentu canentium volucrum: quo sensu voces _agmen_ et + _certamen_ a poetis usurpari, nota res est; Ern. Præstiterit, + opinor, vulgata lectio _Argutos inter, volucrum certamina, cantus_, + ut _cantus_ per adpositionem dicantur _volucrum certamina_, quatenus + hæ certatim canant. + 87. _Somniferam lucenti_, propter cantum avium et lene murmur aquæ, + Drak. Conf. Horat. Epod. II, 28, al. + + 86. _certamine_ Col. Put. Parm. Vulgatum _certamina_ servavit + Lefeb. Recte opinor. + + + Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris + Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas. + Explorare locos consul, collisque propinqui 90 + Ingenium, et campis quæ sit natura, parabat. + Par studium Poeno, similesque in pectore curæ. + Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis. + + 89. _suas_, justas. + 91. _Ingenium_, ut _natura_, indoles, situs, +phusis+, ut XIV, 284. + Plura exempla dabit Drak. ad h.l. et ad XVI, 46, it. Duker. et + Freinsh. ad Flor. II, 6, n. 6. + + 88. _fugientibus_ prisci tantum non omnes; nec opus tot exemplis, + quot congessit Drak. _fulgentibus_ R. 3, et alii recentt. probb. + Barth. et Dausq. quia abeunte nocte splendor auroræ umbris + intermicet. + 89. _duas horas_ conj. uterque Heins., h.e. vigilias. Sed hanc + notionem incertam esse, et noctem apud Romanos quatuor vigiliarum + fuisse, nec minus æstate quam hieme duodecim horas habuisse, docet + Drak. conf. not. ad VII, 154 sqq. + 91. _campi_ frustra emend. Burm. ob præc. _collis_: quasi poetam + non deceret orationem variare. + + + Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes, + Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro 95 + Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer + Vincentum lituos hinnitus sævit equorum: + Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque. + Ambobus velox virtus, geminusque cupido + Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors. 100 + + 94. Cf. Liv. XXI, 46; et similia loca Virg. Aen. IX, 33... 39; XI, + 597... 607, et 908 seq. + 95. _ferre_, inferre, _gradum_, adcedere. + 97. _sævit_, ut XIII, 600, et ap. Virg. Æn. V, 257; cf. Heins. ad + Val. Fl. IV, 455. + 98. Cf. XII, 169; N. Heins. ad XI, 133, vel, ubi eadem exempla + congessit, ad Ovid. Met. XI, 377, et Cerda ad Virg. Æn. VII, 460. + 99. _velox virtus_, alibi _ignea_ et _vivida_. + --_geminus_, similis, par, ut passim ap. Cic. Sic et mox _concors_. + Ter eadem sententia exprimitur. + + 98. _capite_ Col. ut VIII, 275; XII, 169. Sed +to+ _rapite_, ut + VI, 210, efficacius esse, monet N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. + II, 603. + 100. _consors_ conj. N. Heins. et v. 101: _dirimebat, adacto + Quantum inp. valet deprendere_, ut ap. Cæs. B. Civ. III, 51. Sed + telum tormentumve, non nodum adigi, a Schmid. jam notatum video: + _et prendere_ Put. + + + Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu, + Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo; + Quum subitum liquida, non ullis nubibus, æthra + Augurium mentes oculosque ad sidera vertit. + Accipiter, medio tendens a limite solis, 105 + Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones, + Turbabat violentus aves; atque unguibus idem, + Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alæ, + Ter quinas dederat sæva inter vulnera leto. + + 101. Cf. XII, 651; Virg. Æn. XI, 608 seq., et loca Hom. Iliad. + XV, 357; XVI, 589; XXI, 251, quæ jam comparavit Drak. qui docet, hoc + spatium +dourênekes+ dici Iliad. X, 357, ut, quod longius sit, + +metaichmion+, de quo vid. Schol. Eurip. ad Alcest. 91, et Phoeniss. + 1246. + 102. _nodo_, vid. ad I, 318. + 103. sq. Variavit et in usum suum convertit locum Virg. Æn. XII, 244 + sq. Alia prodigia, quæ Romanis terrorem injecerint, memorat Liv. + XXI, 46. + 105. _medio a limite solis_, a m. spatio, seu via, quæ soli + conficienda est, adeoque a medio cælo, seu meridie. + 106. _Dione_, mater Veneris, et ipsa quoque Venus, vid. Barth. ad + Stat. Silv. III, 5, 79; et Schwebel. ad Bion. I, 93. + + 105. _limine_ R. 3; Parm. Med. non improb. N. Heins. Cf. eum et + Burm. ad Virg. Æ. VI, 255. Sed quis unquam dixit, a _medio_ limine + solis venire? + 106. _ab honore_ scripti et editi ante Nicandrum, qui primus _in + h._ dedit. + + Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor 110 + Gliscere; et urgebat trepidam jam cæde priorum, + Incertamque fugæ, pluma labente, columbam; + Donec Phoebeo veniens Jovis ales ab ortu + In tenues tandem nubes dare terga coegit. + Tum victrix lætos signa ad Romana volatus 115 + Convertit; prolesque ducis qua parte decora + Scipio quassabat puerilibus arma lacertis, + Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscæ + Perstringens conum galeæ, se reddidit astris. + + 115. _lætos_, Romanis fausta portendentes. + 116, 117. Ornate pro, ubi Consulis filius armatus stabat. Confer + infra ad vers. 456 seq. + + 110. _satiasve_ corrig. Dausq. quod prob. N. Heins. et recepere + Drak. ac Lefeb. Recte, puto, quia _saties_, si dubiam lectionem + loci Plin. VIII, 51, exceperis, non nisi ap. Juvenc. I, 637; III, + 216, occurrit. + 115. _jactos volatus_ R. 3; _lævos_ conj. N. Heins. h.e. + a sinistra conspectos, quod felix augurium videbatur Romanis, ut a + dextra Græcis. At _lætum_, seu faustum omen erat potius fuga + accipitris, non aquilæ volatus; quod Drak. jam adnotasse video. + 119. _Præstringens_ ex Oxon. recepit Drak. auctore N. Heins. qui + ubivis hanc scripturam intrudunt; vid. ad I, 358, et conf. v. 352; + V, 24, 274; Virg. Æn. X, 344 al. + + + Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes 120 + Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra): + «Poene, bis octonos Italis in finibus annos, + Audaci similis volucri, sectabere pubem + Ausoniam, multamque feres cum sanguine prædam: + Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna 125 + Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum: + Adsis o, firmesque tuæ, Pater, alitis omen. + Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu + Mentitur superos præpes, postrema subactæ + Fata, puer, Libyæ, et majus Carthagine nomen.» 130 + + 120. Liger (quod nomen, a Galliæ fluvio ductum, occurrit etiam ap. + Virg. Æn. X, 596), ex numero columbarum, ab accipitre occisarum, + auguratur æque ac Calchas ap. Hom. Iliad. II, 321 sq., et Ovid. Met. + XII, 13 sq., quod Drak. jam observasse video. + --_Superos sentire_, voluntatem deorum cognoscere. + --_monere et monita_ vocabb. propria de vatibus, oraculis et diis, + qui vel somniis, vel prodigiis aliisque signis futura significant, + vid. Ind. et Drak. ad V, 117, et X, 373; quibus locis laudat Heins. + ad Ovid. Met. XIII, 216; Gronov. Diatr. Stat. c. 56, et Broukh. ad + Tibull. I, vi, 50; III, iv, 2; Add. Burm. ad Val. Fl. I, 29, 231, et + ad Ovid. Met. II, 639. ["X, 373" recte X, 372] + 121. _penna magistra_, ut _natura magistra ac duce_, et alia. + --_penna_ pro avibus earumque volatu, vid. ad III, 344. + 125. Aquila innuit, Jovem tibi imperium Italiæ recusare. + 126. _Nosco te_, ut ap. Virg. Æn. XII, 260. + 127. Hæc desumta ex Virg. Æn. VIII, 78; Drak. lectores remittit ad + Turneb. Adv. XIII, 16, et Burm. Jov. +kataib.+ c. 9. + 130. _puer_, cf. ad v. 454. + --_majus Carthagine nomen_, cognomen Africani, quod Africam, non + solam Carthaginem, armis subactam declarabat. Cf. Bentl. ad Hor. + Epod. IX, 25. + + + Contra læta Bogus Tyrio canit omina regi, + Et faustum accipitrem, cæsasque in nube volucres + Æneadis cladem et Veneris portendere genti. + Tum dictis comitem contorquet primus in hostes, + Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam. 135 + + 133. _Veneris genti_, Romanis, qui in Veneris tutela sunt, ut + columbæ. + 134. Cf. Virg. Æn. IX, 52, et XII, 266 sq. + --_dictis comitem_, +emmapeôs+, ut I, 304, et IX, 569; Drak. Cf. + Burm. ad Val. Fl. V, 601. + + 131. _omina_ R. 3; Parm., Veneta tam Marsi quam Martini Herbipol., + et Junt. probb. Heinsiis, Draken. et Lefeb. Vulgo _læta omnia_ ut + ap. Liv. XXXI, 7, et _foeda omnia_ ibid. c. 12. + + Illa volans patuli longe per inania campi + Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas, + Dum primæ decus adfectat decerpere pugnæ, + Obvia quadrupedis præceps Catus ora tulisset. + + 137. _Ictum perdiderat_, h.e. perdidisset hasta, ut, +halion belos + ekphuge+ Iliad. XI, 376. + --_Perdere_ dicimur, quæ inrita sunt et fine suo excidunt, vel quæ + sine utilitate profundimus, nec in rem nostram convertimus, + quorumque eventus et spes nos frustratur, v.c. _vulnera_, Stat. Th. + VIII, 415; _lacrimas_, _ævum_, _jactus_, ibid. II, 656; V, 136; X, + 393; _ictus_ Lucan. VI, 197; _mortem p._ (h.e. inultum mori, ut nec + amicis id expediat, nec hostibus noceat), inf. v. 605, ubi N. Heins. + et Drak. laudant Senec. Agam. 519; Lucan. III, 706; Stat. Th. IX, + 58; Auct. ad Herenn. IV, 44 (_Decius amisit vitam, at non + perdidit_), et Burm. ad Petron. 82. + --_fusus habenas_, pro _fusis habenis_, ut XIII, 172; sic _fusa + comas_ XIV, 570; Val. Fl. III, 315; _f. barbam_, Virg. Æn. X, 838. + 138. _decerpere decus_, ut +drepein timên+ ap. Pind. Pyth. I, 95. + + 137. _Ictum_ Col. Vulgo _Letum_; quod non minus probum. Dausq. + interpretatur: vires _leti_ inferendi perdiderat, ut contra + dicitur hasta _letum ferre_, +propempein phonon+; vid. not. + + Sic elanguescens, ac jam casura, petitum 140 + Invenit vulnus, cædemque adcepit ab hoste + Cornus, et oblatæ stetit inter tempora frontis. + Incurrunt acies, magnoque fragore per æquor + Suspendunt cuncti frenis sublime reductos + Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras 145 + It sonipes, rapidaque volans per aperta procella + Tenuia vix summo vestigia pulvere signat. + + 141. _adcepit cædem_, vulnerandi et occidendi occasionem, _ab + hoste_, qui sagittæ occurrebat. + 144. _cuncti_ equites _suspendunt_ equos, h.e. habenas ita + adducebant, ut equi in priores pedes se elevarent et quasi + penderent. Drak. citat Stat. Th. VI, 504. + 146. _procella_, impetu. + 147. Drak. comparat III, 308; XIII, 327; XIV, 508; Hom. Iliad. XX, + 226; Virg. Æn. VII, 808 sq.; Stat. Th. VI, 638 sq.; Ovid. Met. X, + 654; Claud. Cons. Hon. III, 197, et al. + --_summo vestigia pulvere signat_, verba Maroniana, Ge. III, 171; + cf. inf. XVI, 485. + + 141. _accepit_ Col. Vulgo _recepit_, quod Cell. exponit: hasta, + jam invalidior spatio facta, non tam intulit cædem, quam recepit + et admisit ex occursu Cati. + 144. _cunei_ opinabatur N. Heins. ut v. 516; I, 454; XV, 739; quum + de equitatu etiam et copiis navalibus hæc vox adhibeatur a Claud. + in Rufin. II, 352, et Cons. Hon. IV, 625; Stat. Th. V, 426, et + inf. XIV, 540. Nihil muto cum Drak. + 145. _ultroque ruunt_ conj. N. Heins. Vulgatum contra eleganter + dictum videbatur Barth. Adv. VI, 3, quasi ferentes ipsi ultro + denuo ferant. + + Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala + Arietat in primos, obicitque inmania membra. + Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat 150 + Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat; + + 148. _Boios_ in Gallia olim Celtica, seu Lugdunensi, et quidem in + Burbonio potissimum agro habitasse, eorumque alios Sigoveso duce + Boiohemum et, a Marcomannis inde pulsos, Vindeliciæ ac Norici + partem, quæ ab illis Boioaria, seu Bavaria dicitur, expugnasse; + alios vero, de quibus h.l. agitur, partem Galliæ Cisalpinæ, inter + Padum et Apenninum sitam occupasse, et in partibus Poenorum + stetisse, ex Livio aliisque nota res est. + --_Boios_ a Romanis ad Poenos defecisse, eorumque regulum _Magilum_, + vel _Magalum_ foedus cum Hannibale junxisse, memorant Polyb. III, + 40, 44, et Liv. XXI, 29; eos vero in prælio ad Ticinum (de quo vid. + _Guischard, Mém. milit._ T. I, c. 5) adfuisse, nemo memoriæ prodidit + præter Silium, qui vel alios, quorum scripta interciderunt, vel suum + quoque ingenium sequutus est, quo spectant etiam ea, quæ de Cryxo, + ejus nomine, habitu et certamine cum Scipione tradit, quæ ex + historia pugnæ Virdomari, Gallorum regis, cum Marcello (vid. Plut. + Marcell. p. 300. sq.) hausisse videtur; Lenz. + 149. _Arietat_, inruit, ut ap. Virg. Æn. XI, 890. + --_in primos_, Romanorum +promachous+. + --_inmania membra_, conf. ad V, 110 sq. + 150. Historia notissima (cf. ad I, 624 sq.) et insculpta clipeo, in + Britannia reperto, quem Drak. delineandum curavit. + --_Brenni_, Gallorum Senonum ducis. + 151. _in titulos trahebat_, sibi gloriæ ducebat. + --_Capitolia capta_, de conatu et jactanter pro, obpugnata, ut + _tenebant_ ap. Virg. Æn. VIII, 657. + + 148. _Cryxo_ ex emend. N. Heins. recepit Drak. _Crixo_ scripti et + edd. antt. In recent. _Chrixo_ et _Chryxo_. Forte leg. _Brixo_, a + _Brixello_, Boiorum opp. in Gallia Cispad. + 150. Vulgatam distinct. _membra Ipse tumens, atavi B._ mutavit + N. Heins. qui et _atavis_ pro _atavi_, et mox _in titulis_ + legendum monuit. Prius recepit Draken. quem secutus sum; _tumens + satavi_ Med. + + Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro + Pensantes aurum Celtas umbone gerebat. + Colla viri fulvo radiabant lactea torque, + Auro virgatæ vestes, manicæque rigebant 155 + Ex auro, et simili vibrabat crista metallo. + + 153. Vid. ad I, 407. + --_umbone_, clipeo, qui Gallis oblongus est. + --_gerebat_ insculptos. + 154. Hæc sublecta Virg. Æn. VIII, 659 sqq., ubi vid. Heyne. + Comparant etiam Æn. IV, 138 sq.; VI, 144. + --_Colla lactea_, ut XVI, 520 et ap. Virg. Æn. VIII, 660; X, 137, + alias _nivea_, _marmorea_, _eburnea_, etc.; conf. N. Heins. et Drak. + ad XII, 245, 246; Jani et Bentl. ad Hor. Od. I, xiii, 2. + --_fulvo_, aureo. + [155.] De _vestibus virgatis_, +rhabdôtois+ (nobis _gestreifte + Gewänder_), cf. Diodor. V, 30; XII, 21; Burm. ad Val. Fl. II, 159, + et, quos Drak. laudat, VV. DD. ad Virg. Æn. VIII, 660; Scalig. ad + Varr. L. L. p. 67; Salmas. ad Vopisc. Carin. c. 20; Spanh. ad + Callim. H. in Dian. v. 12; Jungerm. ad Polluc. VII, §, 53. Perperam + Lefeb. exponit gall. _galonnées_, a _virga_, _galon_, germ. _Band_, + _Borte_. + 156. _crista_ non +lophos+, sed +korus+, quod inutili eruditionis + adparatu probat Daniel Heinsius. + --_vibrabat_, vid. ad I, 539. 157. _Camertes_, seu _Camerini_, + Umbri, quorum urbs Camers, seu Camerinum (hod. _Camerino_) in + montibus qui Picenum ab Umbria dirimunt. + + 153. _gerebat_, non _ferebat_, Col. et Put. + 156. _rubrabat_ Ox. _rutilabat_ ed. Nutii Antwerp. + + + Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum + Prima phalanx; spissæque ruunt conferta per arma + Undæ Boiorum: sociata examina densent + Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum 160 + Pectoribus toto volvuntur corpora campo. + + 159. _Undæ_ ut ap. Virg. Ge. II, 462; Juv. III, 244; Stat. Th. II, + 224, et aliis locis, a Drak. cit. Sic quoque _torrens_ XIII, 760, et + _undans vulnus, unda sanguinis_, etc.; X, 240, 245. + 160. _Infandi Senones_, cf. I, 624 sq. + + 159. _et sociata_ conj. N. Heins. + --_densent_ scripti et priscæ edd. vid. Intpp. ad Virg. Georg. I, + 248, 419; Æn. VII, 794; X, 432; XI, 650; XII, 264; Bentl. et Jani + ad Horat. Od. I, xxviii, 19; Creech. ad Lucret. I, 393, et, quos + Draken. laudat, Gifan. Ind. Lucret., Prisc. Gramm. VIII, p.m. + 336; Heins. ad Ovid. Met. XIV, 369; et Fast. III, 820; ad Val. Fl. + III, 207; VII, 629; ad Claud. Cons. Hon. IV, 325; et ad Prudent. + Cathemer. hymn. V, 53. Vulgatum _densant_ primus Wolf. Basileæ + edidit. + + Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum + Lubrica belligeræ sorbet vestigia turmæ. + Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu, + Et circumvolitans tetros a sanguine rores 165 + Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore. + Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori + Purpureo moriens victricia sanguine tingis. + + 162. Deformitas rei nimis fere ad vivum resecatur. + --_natant_, cruore submersa sunt, Drak. + 163. _sorbet_, abscondit, ita replet, ut conspici et cognosci + nequeant. Propr. vestigia sorbent cruorem. Durior, judice Drak. + locutio, quam alibi non notavit. Cf. tamen Lucan. III, 261; IV, 100. + 164. _letum peragit_, eos prorsus necat. + 165. Verba Maroniana Æn. XII, 339. + 167, 168. Sensus est, quod Drak. jam monuisse video, Tyrrhenum + tubicinem, adhuc _puerum_, h.e. juvenem (vid. ad III, 608), occisum + esse a Peloro juvene, qui nunc _prima spicula_ miserit, vel primum + ad bellum venerit. Barth. Cell. et alii _puerum_ male exponunt + filium Pelori: tum _spicula prima_ essent, quæ primum in hoc bello + conjecta sunt. Sed vid. v. 134. + --_tumidi_ tibicinis, buccas inflantis, Cell. Sed est potius, + superbi: nam tibicen h.l. Tyrrhenus esse fingitur, cujus nomen, æque + ac Miseni ap. Virg. more poetarum (vid. ad I, 306, in V.L.) + effictum, et quidem exquisite, quia Tyrrheni tubam invenere. + + 166. _arma_ Put. Vulgo _ora_, et quidam _ore_. + 167. _dumidi_ Colon. _Numidæ_ emend. N. Heins. non improb. Drak. + _Tyrrhena_ R. 2; _Tirena_ Put. _Thyrrhene_ ed. Lefeb. + + Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in prælia mentes + Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu, 170 + Hæsit barbaricum sub anhelo gutture telum, + Et clausit raucum letali vulnere murmur. + At sonus, extremo morientis fusus ab ore, + Flexa pererravit mutis jam cornua labris. + + 169 seq. Comparant Virg. Æn. VI, 165; et cum v. 171, Æn. VII, 533. + Sed observa h.l. operosum ornatum. + 173, 174. «Quumque caput caderet, carmen tuba sola peregit, Et, + pereunte viro, raucum sonus ære cucurrit,» verba Ennii, ex quibus + hunc locum, et Stat. Th. XI, 55 (ubi vid. Barth.), desumtum notat + Drak. qui etiam inf. XV, 473, ibique Sen. Thyest. 728 sq., et Iscan. + b. Troj. V, 253 sq., comparat. + + 169. _dum_, non _quum_, scripti et priscæ edd. + 174. _Flexa_ scripti, ut ap. Ovid. Met. I, 98, et Fast. IV, 181; + Virg. Æ. VII, 513; Sen. Oed. 733; Draken. Vulgo _Fessa_, prob. + Dausq. ut sit viribus destituta, flatore ipso conatum destituente. + Male! + + Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo; 175 + Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta, + Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque + Dum petit, ac lævo meditatur fallere gyro, + Hasta viri femur et pariter per anhela volantis + Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem. 180 + + 176. _rasilis_, polita, +xestos+. + 178. Cf. Virg. Æn. X, 885. + + 175. _ambos_ corrig. Barth. Adv. VI, 3. Sed _ambo_ est ant. accus. + ut XVII, 427, ubi Draken. laudat Serv. (add. Pier. et Heins.) ad + Virg. Ecl. VI, 18; Ge. IV, 88; Æn. XII, 342; Gronov. ad Liv. VIII, + 3; XXXV, 21. + 176. _Dat gladio Laurum_ conj. Barth. _Sed gladius Lauro_ + N. Heins. At nihil h.l. deest, modo subintell. +apo koinou+ + _occidit_, vel simile verbum; vid. Gronov. l.c. + 179. _femore_ coll. I, 540, suspic. N. Heins. qui plura exempla + congessit ad Ovid. Met. XV, 162. Sed +to+ _per_ ad utrumque + substant. referri potest; _per nuda_ Col. et R. 2; quod recepit + Lefeb. non improb. N. Heins. + 180. _et_, quod in Put. est, vulgo omittitur. + + Idem, sanguinea Venuli cervice revellens, + Sternit præcipitem tepido te, Farfare, telo; + Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino, + Egregium Ausoniæ decus, ac memorabile nomen, + Si dent fata moras, aut servent foedera Poeni. 185 + + 182. _Farfare_, a Farfaro, seu Fabari (hod. _Farsa_), Sabinorum fl. + vid. ad I, 306, in V.L. + 183. _Velinus_ amnis et lacus in Sabinis, nunc _Lago di Rieti_, quia + Reate urbs adjacet; _gelido_, quoniam inter montium juga est. Cf. + Heyne ad Virg. Æn. VII, 517, et ibid. Exc. VIII, ad v. 712. + 185. _dent_ et _servent_, pro dedissent et servassent. + + 182. _tepido_ Col. et Ox. Vulgo _trepido_, vulgari variatione. + + Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello + Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum, + Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus. + + 187. Cf. V.L. + --_Hispellum_, urbs Umbriæ, in qua etiam _Metaurus_ fl. unde + _Metauri_ nomen ductum, cf. ad VII, 486, et VIII, 457. + 188. _cuspis dubia_, quod Drak. recte contra Barth. Adv. VI, 3, + monet, non est utrimque acuta, ut _anceps ferrum_ et _securis_, quæ + +amphitupos+ Q. Calabr. I, 158, dicitur, sed, quam manu tenet homo + dubitans et secum deliberans, quem primum inpetat, ut _dubia coena, + fames, ala, arcus_ ap. Terent. Phorm. II, ii, 28; Hor. Serm. II, ii, + 77; Sen. Thyest. v. 715; Val. Fl. I, 401; IV, 527, ubi vid. Burm. + Ernesti emend. _haud dubia meditatus c. v._ Nec tamen damnat + vulgatam lectionem, quam ita interpretatur: Cryxus collimans, et + cuspidem studiose dirigens; nam qui collimat, is meditatur veluti + vulnus, et adhuc dubius est, feriat scopum, nec ne. Rationem Drak. + quam nos sequuti sumus, improbat V. Cl. quod hic sensus in Cryxum + non cadat, qui non unum præcipue, sed omnes trucidasse dicatur. Enim + vero verba nostra commode referri possunt ad magnam hostium + multitudinem; quam qui adgreditur, ambigere solet, quem primum armis + petat. Malim tamen _meditatum_ legere, de quo vid. Varias lectiones. + + 182. _tepido_ Col. et Ox. Vulgo _trepido_, vulgari variatione. + 186. _Remulum_ Parm. Junt. Ald. Gryph. Nut., ut apud Virg. Æn. + lib. IX, v. 360, 593, 633; XI, 636. Vulgo _Romulum_. + 187. _Tyburtes_ Dausq. Lefeb. et alii. _Magios_ e scriptis, R. 3, + et Parm. revocavit N. Heins. Vulgo _Tiburtes magnos_. Poeta autem, + ut v. 184, gentem Tulliam. ita h.l. fratres Tiburtes respexit, + Tiburnum, seu Tiburtum, Coram et Catillum, seu Catilum, Amphiarai + filios, olim _bello_ Æneæ _claros_, et _Tiburis_ (_Tivoli_) prope + Anienem conditores, de quo conf. v. 224, 225; VIII, 364; Heyne + Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 670 sqq. Cluver. Ital. ant. p. 958; + Solin. c. 2; Jani ad Horat. Od. I, vii, 13; xviii, 2; II, vi, 5; + _Hispellatesque M. Et Clanium_ conj. N. Heins. et recepit Lefeb. + _Metaurum_ Colon. _Mataurumque_ Put. vid. ad VII, 486. Vulgo + _Metaurumque_. Tum versus est hypermetros, ut XVII, 400, et passim + ap. Virg. Ovid. aliosque. + 188. _Clanium_ Col. vid. not. ad VIII, 535. _Davium_ R. 3; Parm. + Med. Vulgata lectio _Damum_ debetur Marso; _meditatum_ emend. + Barth. Adv. VI, 3, et recepit Lefeb. ut non ad Cryxum, sed ad + Clanium referatur, qui, dum ferire dubitat, ipse ictum recipit. + Non male, judice etiam Drak. + + + Nec locus est Tyriis belli, pugnæve, sed omnem + Celticus inplevit campum furor: inrita nulli 190 + Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum. + Hic inter trepidos inmane Quirinius audens, + Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat + Rebus in adversis exceptum pectore letum, + Cuspide flammat equum, ac dispergit gæsa lacerto; 195 + Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro + Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis, + Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso + Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus. + + 190, 191. Drak. bene comparat Stat. Th. VIII, 419. + 194. Conf. ad V, 594. + 195. _Cuspide flammat_, calcaribus incitat; _gæsa_, ut I, 629. + 196. _rumpere iter_, cf. ad I, 54. + --_regem_, Cryxum, ducem Boiorum, ut _tyranno_, v. 709, et +basilêa+ + Iliad. XVI, 660. _Reges_, +basileis+, +anaktes+, dicuntur omnino + potentes et divites, deinde duces et heroes, regio inprimis sanguine + orti, ut rex _Æneas_, etc., etiam Dii, ut +anax Apollôn+. + 198. _decus_ occisi Cryxi, _quod_, cujus fructus, _nequeat sentire_, + percipere, quia _certus necis_ erat. + + 191. _omni_ volebat Modius. + 198. _sancire_ conj. N. Heins. + + Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor 200 + Cæsariem crinemque tibi, Gradive, vovebat + Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum. + Sed Parcæ intonsa non exaudita voventem + Ad Manes traxere coma: per candida membra + It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit. 205 + + 200 sq. Sarmenti Gallo apte adfingitur votum Germanis usitatum, de + quo vid. Cluver. ant. Germ. et Lips. ad Tac. Hist. IV, 61, et Germ. + c. 31, _victor_ si foret. + --_ponere_, +anatithenai+, consecrare. D. Heins. et Lefeb. male + exponunt, suspendere in arbore, quæ inde _capillata_, vel + _capillaris_ dicta, teste Festo. Ad eam non nisi Vestalium virginum + capillus deferebatur, vid. Plin. XVI, 44, seu 85. + 202. _Nodus_ +korônê genos emplokês+. D. Heins. + --_nodum rutilum_, rutili crinis, (qualis Gallis est, de quo vid. + Liv. XXXVIII, 17, et sup. ad III, 608) nisi malis de _aureo nodo et + circulo_ adcipere, de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 138, et IV, + 138; conf. ad II, 78, in V.L. + --_sub vertice_, posteriore, circa occiput. Commentarii loco sint + verba Tac. Germ. c. 38. «Insigne gentis, obliquare crinem, nodoque + substringere... horrentem capillum retro sequuntur, ac sæpe in ipso + solo vertice religant,» vid. ibi Intpp. + 203. _non exaudita_ a Marte _voventem_, vanum irritumque votum + nuncupantem. + 205. _It cruor per membra_, ut VIII, 186; XII, 243, et ap. Virg. Æn. + IX, 434. Confer Draken. ad XI, 396; Heins. et Burmann. ad Valer. + Flacc. II, iii, 233; IV, 217; VI, 724. + + At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus + Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem, + Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti + Adnectunt nervi, decisaque vulnere læva + Laxatis paulum moribunda pependit habenis; 210 + + 206. Ligaunus Quirinii manum, Vosegus collum amputat. + 207. _adversum ensem_, ut IX, 626, vid. Burmann. ad Valer. Flacc. + lib. VI, v. 256. + 208. _insurgens_, vid. ad v. 610. + 209. _vulnere_, ictu. + 210. Conf. Virg. Æn. X, 341. + + 206. _Ligaunus_ scripti. _Licaunus_ et _Lycaunus_ in editis. + _Lygaunus_ ed. Lefeb. qui Celticam putat esse vocem, quæ _nigrum_ + et _corvum_ significet. + 209. _dextra_ scripti, R. 3; Parm. Med. Sed _læva_ frenum regi + monet Drak. coll. v. 416; Sen. Hippol. 1259, et Barth. ad Stat. + Silv. I, i, 37. Has autem voces sæpius a librariis permutari docet + Gron. ad Sen. l.c. et ad Liv. XXXIII, 9. At manus quoque + simpliciter _dextra_ dicitur. + + Dumque micans tremulo conatu lora retentat, + Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos. + Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque + Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti + Ora viri, patrio Divos clamore salutat. 215 + + 211. Ludit exemplo Virg. Æn. X, 396 (ubi vid. Intpp.), ut alii, v.c. + Ovid. Met. V, 117; VI, 558 seq. quem contulit Drak. + --_micans_, ut V, 285, et Virg. Æn. X, 398, tremens, palpitans. + --_retentat_, retinet, vel potius iterum tentat, ut in simili loco + Ovid. Met. V, 117; cf. Burm. ad Val. Fl. III, 97. + 213. _Demetit_, ut +ekeire+ dixit Sophocl. Ajac. 55, et Apollon. + III, 415; +êmêse+ Hesiod. Theog. 181; +etherise+ et +apethrise+ + Anthol. L. III, et alibi. Cf. Drak. ad X, 147; (ubi ex Hom. Iliad. + XI, 67, hujus locutionis colorem ductum putat) Cerda ad Virg. Æn. X, + 513; Heins. ad Ovid. Met. V, 104; Burm. ad Val. Fl. III, 670. + ["X, 147" recte X, 146] + 215. Victor exsultabundus exclamat in ipso prælio et +epinikion+, + vel pæana et hymnum canit, more heroum. Cf. v. 262; X, 231, XV, 691; + Virg. Æn. X, 738, ubi vid. Heyne. ["XV, 691" recte XV, 688] + + 213. _Vesegus_ Ox. et Put. _Vesogus_ Parm. Vulgo _Vesagus_, et + _Vosegus_ Colon., quem secutus sum, etsi admodum probabilis est + emend. N. Heins. _Vogesus_, quam Drakenb. et Lefeb. recepere. + Corruptela forte inde orta, quod Vogesus Galliæ mons, unde nomen + ductum videtur, scriptoribus medii ævi, v.c. Venant. Fort. VII, 4, + et Gregor. Turon. _Vosagus_ et _Vosacus_ dicebatur. Apud Cæs. B. + G. IV, 10, _Vosego_ exstat in ed. Junt. et Oudend. + + + Dumque ea Gallorum populi dant funera campo, + Adcitas propere castris in prælia consul + Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem, + Candenti sublimis equo: trahit undique lectum + Divitis Ausoniæ juvenem, Marsosque, Coramque, 220 + Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum, + Et Gradivicolam celso de colle Tudertem, + Indutosque simul gentilia lina Faliscos; + + 218. _Raptabat_, ut _rapere_ passim, vid. Ind. et Virg. Æn. VII, + 725; X, 178. + 220. _Divitis Ausoniæ_, vid. Virg. Georg. II, 136... 166. + --_Cora_, hod. _Core_, Latii opp. in Volscis, vid. Heyne ad Virg. + Æn. VI, 776, et Cluver. Ital. ant. pag. 1017. + 221. _Laurentum_, vid. ad I, 110. + --_decus_, electos juvenes. + --_jaculatorem Sabellum_, vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 665. + 222. _Tuder_, seu _Tudertum_ (nunc _Todi_) opp. Umbriæ, in colle + situm, cf. VI, 645; Plin. III, 14. + --_Gradivicolam_, cf. VIII, 462, et, quem Drak. laudat, Gruter. + p. 423, n. 1. + 223. _Faliscos_ in Etruria, qui _Æqui_ dicuntur VIII, 488, exemplo + Virg. Æn. VII, 695, ubi vid. Heyne, et in Exc. VIII, ad Æn. VII, 722 + sq. _Faliscos_ populum, et _Falerios_ oppidum adpellant Livius et + alii, sed urbem memorat Eutrop. I, 18, quæ hodie _Falari_ dicitur, + vel potius _Civita Castellana_, vid. Fontanin. Antiq. Hortæ colon. + Etrusc. pag. 80 (in Graev. Thes. Ant. Ital. T. VIII). De _linis + Faliscis_ auctore Drak. consule Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 40. + + 220. _Coræque... decus_ malebat N. Heins.; et v. 223, _Indutosque + humeris_; audacter et frustra; nam _simul_ pendet a verbo + _trahis_. + + Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris + Pomifera arva creant Anienicolæ Catilli; 225 + Quosque in prægelidis duratos Hernica rivis + Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini. + + 224. Intell. Tibur, de quo vit. ad v. 187, in V.L. + --_taciturno flumine_, Aniene, ut ap. Horat. Od. I, xxxi, 8. Cf. + V.L. + --_Herculeis muris_, ob cultum templumque Herculis, +to Hêrakleion+, + unde _Hercules Tiburtinus_ in marmorr. priscis memoratur; vid. quos + Drak. laudat, Gruter. p. 49, n. 6; p. 1013, n. 3, et Rader. ad + Martial. I, 13. Cf. etiam Strab. V, p. 164; Prop. II, xxxii, 5; IV, + vii, 82. + 225. De _pomiferis arvis_ Tiburis, vid. Bentl. et Jani ad Horat. Od. + I, vii, 14, et Sat. II, iv, 70, quosque Drak. jam citavit, Heins. ad + Ovid. Amor. III, 6, 46, et Broukh. ad Prop. IV, vii, 81. + 226. _Hernica saxa_, cf. VIII, 391; Cluver. Ital. ant. p. 979, et + Heyne ad Virg. Æn. VII, 684. + --_duratos in rivis_, cf. Virg. Æ. IX, 603 sq. + 227. _Casinum_, seu _Cassinum_, Latii municipium (vid. Gruter. Insc. + p. 351 et 431) in Volscis, trans Lirim. + --_nebulosi_, in alto monte siti; Mars. ob viciniam Simbruinorum + stagnorum; Dausq. Sed ea nimis distant. _Sub Casinum stativa + habita_, Liv. XXVI, 9, non longe ab hodierno _Monte Cassino_. + + 224. _taciturno murmure_ Oxon. Put. R. 3; Parm. Med. prob. Barth. + Adv. VI, 3. Id quominus in contextum reciperem, vix mihi temperare + potui. Vulgatam quidem lect. firmat Draken. auctoritate c. Colon. + et ipsius Silii, qui inf. XII, 539, _leniter sine murmure labi_ + Anienem memorat. Sed is locus, nisi argutari velis, cum nostro + facile conciliari potest. Præterea idem fluvius variis sæpe locis + sine et cum murmure labitur, et ipse _Anio_, seu Anien + (_Teverone_), leniter alias fluens, prope _Tibur_ de scopulo cum + murmure ruit, unde _præceps_ dicitur Hor. Od. I, vii, 13 (ubi vid. + Jani), et _murmur tumidamque rabiem_ ipsi tribuunt Prop. IV, vii, + 4; et Stat. Silv. I, iii, 21, ut taceam, de fluminibus poetas sæpe + diversa prodere. Conf. Burm. ad Val. Fl. V, 180; Heyne Obss. ad + Tibull. I, vii, 14; et ad Virg. Æn. I, 317. _Taciturno_ autem + _murmure_ dici potest, ut _tacito rumore Mosellæ_ ap. Auson. + Mosell. v. 22, laudatum a Drak. qui ad XI, 421, in his verbis + acumen quoddam captatum putat, ut in _concordia discors_ ap. + Lucan. I, 98; _discordia concors_ ap. Manil. I, 42, et in aliis, + quæ notaverint Ciofan. ad Ovid. Met. I, p. 19; Victor. Var. Lectt. + X, 12; Lambin. ad Hor. Od. I, xxxiv, 2; Intpp. ad Cic. Phil. I, 2; + et Martin. var. lect. III, c. 9, 11. Sed simpl. lene murmur innui + crediderim. + 225. _Anienicolæ_, non _Antenicolæque_, scripti, prob. N. Heins. + ad h.l. et ad Ovid. Epist. IX, 141; quia et Maro Æn. VII, 672, et + Noster VIII, 366, primam in _Catillo_ syllabam produxere, etsi + corripuit Stat. Silv. I, iii, 100. + + Ibant in Martem terræ dominantis alumni, + Damnati Superis, nec jam reditura juventus. + Scipio, qua medius pugnæ vorat agmina vertex, 230 + Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum + Inferias cæsis mactat Labarumque Padumque, + Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum, + Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu. + + 228. _terræ dominantis_, Italiæ, etsi tum hoste tenebatur, unde + immerito lectio videbatur suspecta Barth. Adv. VI, 3. Nec est, quod + poetam ad sua tempora respexisse cum Drak. censeas. + 230. _medius vertex pugnæ_, media acies, similis fluctuum rapido + vertici, naves voranti. Conf. Virg. Æneid. lib. I, v. 117, et ad + II, 555. + 232. Confer v. 261; XV, 823; Virg. Æneid. lib. X, v. 519 seq., ubi + vid. Heyne. + 233. _fusum_, vid. ad II, 113. + 234. _Gorgoneo_ exquisite pro torvo, seu obliquo, ob iram et + furorem. Cf. Virg. Æn. VIII, 438, ubi vid. Intpp. + + 228. _mortem_ conj. Burm. quod arridet Drak., qui argutam tum et + elegantem in hoc versu obpositionem inesse putabat. + 230. _notat_ Put. R. 3; Parm. Med. unde _rotat_ conj. N. Heins. + Vulgatum confirmat Drak. locis Virg. Æn. I, 117. et Val. Fl. VIII, + 332; _vertex_, non _vortex_, scripti et priscæ edd. cf. ad III, + 475. ["ad III, 475": in Not.] + 233. _Caunum_, non _Camum_, Col. Caunus Hispaniæ mons ap. Liv. XI, + 50; _vix visum_ in mentem veniebat Burm. _Breucum_ Col. Vulgo + _Brennum_, unde _Breunum_ conj. Lefeb., quia _Breuci_ in Pannonia + fuere, _Breuni_ vero inter Alpinas gentes. Sed hi Alpium + Rhæticarum incolæ varie scribuntur, _Brenni_, _Breuni_, _Brenci_, + _Breuci_, _Breones_, _Briones_: vid. Casaub. ad Strab. IV, p. 142, + et Intpp. ad Hor. Od. IV, xiv, 11; Plin. III, 25; Suet. Tib. 9; + Flor. IV, 12, pr. + + Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato: 235 + Nam dum frena ferox objecto corpore prensat, + Atque æquat celsus residentis consulis ora + Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis, + Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens + Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat, 240 + Ictu quadrupedis fulva porrectus arena + Elisa incussis amisit calcibus ora. + + 239. _caput jacuit_ in _humeris_, ut ap. Virg. Æn. IX, 754, 755. + 242. _amisit ora calcibus_, h.e. calcibus equi Scipionis conculcatus + adeo est, ut confusis lineamentis nosci non potuerit, quis foret, + Drak. coll. IX, 397 sq., et Luc. II, 167. + + 235. _Occidit, tristi pugnas L. f._ quidam Marsum secuti; _pugnax_ + scripti cum Parm. et Med. Vulgatum _pugnans_ debetur Martino + Herbip. _Leopontice_ Nut. Sed Lepontii populus Alpinus in Rhætia; + vid. Plin. III, 20. + 236. _prensat et æquat_ scripti cum R. 3, Parm. Med. Vulgo + _prensas_ et _æquas_; non male. + 238. _occidit_ Put. Tell. R. 3; Parm. Hinc _accidit_ scribendum + videbatur N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Fast. V, 360. + 239. _at Batus_ Col. _ad Batus_ R. 2; _Achbatus_ Put. _Achutus_ + Ox. _Acatus_ R. 3; _Arcatus_ Parm. Vulgo _Abbatus_. 240. _Ut + luctatur_ malebat N. Heins. + + Perfurit Ausonius turbata per æquora ductor, + Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo + Icarium fundo victor mare; navita vasto 245 + Jactatur sparsus lacerata classe profundo, + Cunctaque canenti perfunditur æquore Cyclas. + + 243 sqq. cf. ad I, 468 sq., ubi _Ægæum mare_ pro quovis mari + procelloso; sed cum dilectu positum, ut h.l. _Icarium_, pars Ægæi, + inter Samum et Myconum, ab Icaria ins. quam adluit, sic adpellata, + ut _Myrthoum_, _Carpathium_, etc. + 247. _Cuncta Cyclas_, omnes Cyclades insulæ; cf. ad I, 472, et Hor. + Od. I, i, 15; _Luctantem Icariis fluctibus Africum_, etc. + + 244. Vulgg. _gelidus Boreas_, ut passim ap. poetas. Sed _Geticus + Boreas_ Oxon. et Put. quod exquisitius est, ut _Sarmaticus_, + _Edonus_, _Scythicus_, _Arctous_, _Hæmonius_, _Odrysius Boreas_. + Cf. Gron. Obss. IV, 17. + 245. _Icaru_ Tell. _Irarum_ Ox. R. 3; Parm. Med. unde _Iratum + mare_, h.e. turbatum conj. N. Heins. non improb. Drak. quia + Africo, non Boreæ imperium in mare Icarium tribuunt Hor. Od. I, i, + 15, et alii. Sed vid. not. Si quid mutandam, legerem _rector_ pro + _victor_; ut _arbiter_ et _dux Hadriæ_ ap. Horat. Od. I, iii, 15; + III, iii, 5. + + + Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis, + Armat contemtu mentem necis: horrida barba + Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis 250 + Albet, et adfuso squalent a pulvere crines. + Invadit Tarium, vicino consule pugnas + Miscentem, sævisque virum circumtonat armis. + + 250, 251. Horrida facies hominis desperatis rebus sævientis. Cf. + v. 277 seq., et V, 434 seq. + --_Sanguinea spuma... Albet_, ut _canens cruor_ I, 424. Spumat + furore, sed _spuma rutilat_ sanguine cæsorum, qui de sua quoque + barba destillat. Lenz. + + 248. Huic versui vulgo subjungitur alius, _Jam videt esse suæ + mortemque adstare propinquam_, quem tamen non agnoscunt scripti et + edd. ante Juntinam, quare tanquam a Nicandro procusum omisi cum + Lefeb. Saltem _esse super_ Burm. et _instare_ N. Heins. scribendum + videbatur. + 251. _adfuso_, non _effuso_, scripti, de quo verbo plura + disputavit N. Heins. ad V, 66; VI, 572, 686; et ad Val. Fl. I, + 762. + 252. _Darium_, vel _Clarium_ Colon. _Tarrum_ quædam edd. _Marium_ + conj. N. Heins. ut sit Rom. nomen. _Dasium_ (vid. ad XIII, 32), + vel _Clanium_ (quo tamen nomine Silius jam sup. v. 188, usus est) + tentabat Drak. Sed idem _Tarium_ quoque notum in Italia nomen + fuisse, ex Plin. XVIII, 6, et Sen. de Clem. I, 13, probat. + + Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos + Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore 255 + Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris. + Longa cruor sparso linquit vestigia campo, + Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat. + + 255... 257. Tarius, Cryxi hasta equo dejectus, cingulo illius + impeditur, et sic, membris ad connexa cingula vinctis, ab equo per + terram trahitur, Drak. Male Barth. Adv. VI, 3, ex h.l. colligit, + veteres, ut eo firmius equis hærerent, cingulis sese eorum + adligasse. + --_abies_, ut +elatê+ ap. Hesiod. Scut. Herc. 188, 190. Sic et + +melia+, _fraxinus_ et _taxus_; vid. Ind. + --_Fata ext. ferens_, ut _fatifera_, _letifera tela_. + --_pavore equi_, ab equo consternato. + 258. _ductus signat_, sulcos facit; conf. Virg. Ge. III, 171, et Æn. + I, 478. + --_Tremula_ proprie est hasta. Lenz. comparat Stat. Theb. VII, 595, + 596; XI, 514. + + 257. _linquit_, non _liquit_, Col. + + Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat + Ulcisci consul manes, quum dira per auras 260 + Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit, + Haud notum vultu: surgit violentior ira + Comminus, atque oculos optato in corpore figit. + + 259. _Laudabat leti_, +emakarise tou thanatou+, D. Heins. + 261. _Vox dira_, magna, ingens. Cf. VIII, 384, et Heyne ad Virg. Æn. + VIII, 350; IX, 185. + --_ferri_, +pheresthai+, se ferre, incedere, inruere, ut I, 65, 497, + 521; II, 527; inf. v. 519; V, 492; VIII, 72; XIV, 317. (cf. Burm. ad + Virg. Æn. V, 373), vel ferri in cælum, tolli ad cælum, efferri, + celebrari, _clamore_, adclamatione et plausu laudantium, vid. ad + v. 215. + --_dira vox_ clamantium, Cryxum adesse, et consul _clamore_ suorum + _audit_, cognoscit, Cryxum _ferri_, inruere. Lenz. + 262. _surgit_ ei _violentior ira_, ut _sævæ jamque altius iræ + Dardanio surgunt ductori_ ap. Virg. Æn. X, 813. + + 260. _auris_ Ox. et R. 2, _aures_ Put. quod placet Lefeb. non + mihi. Conf. X, 366, ubi Drak. conf. XIII, 283; XVII, 42; Virg. Æn. + IX, 112. + 262. _iræ_ malebat N. Heins. quia Silius secundos casus amat. Sed + vid. not. + + Tum, stimulans grato plausæ cervicis honore, + Cornipedem adloquitur: «vulgum Martemque minorem 265 + Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne + Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi præmia pono + Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta, + Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis.» + + 264. Drak. comparat XVI, 357; Virg. Ge. III, 185 sq., et Æn. XII, + 85, 86 (quibus locis vid. Cerda); Nemesian. Cyneg. v. 296, et Auson. + Lud. VII; Sapient. pr. Add. Ovid. Met. II, 867, ubi vid. Heins. + 265. Adloquitur _Garganum_, equum suum (cujus nomen a monte Apuliæ + ductum), ut Iberus Panchaten XVI, 390; Hopleus Tydei equum ap. Stat. + Th. IX, 211, et Mezentius Rhoebum suum ap. Virg. Æn. X, 860 seq., + ubi vid. Heyne. Cf. ad V, 166. + --_vulgum_, vid. ad I, 399. Lenz. vocem _vulgum_ e glossa inrepsisse + suspicatur, et h.l. ita emend. _Cornipedem adloquitur: tu Martem + linque minorem:_ (vel _tu mortes linque minores_, id est, desine + stragem edere ignobilium). _Nos, Gargane, vocant Superi_ ad majora, + h.e. ad Cryxum adgrediendum. Meo qualicumque judicio non + sollicitanda est lectio, quæ auctoritate omnium librorum tam + scriptorum quam editorum ante Nicandrum firmatur, et adfectui + loquentis convenientior est. + 267. _eat_ pro sit, ut _incedo_ ap. Virg. Æn. I, 46, vel potius + _quantus eat_ pro, quam superbe incedat. + --_præmia pono_, propono, _tapeta_, ut XVI, 459, et apud Virgilium + Georg. 268. Cf. Virg. Æn. VII, 277 sq. + [268.] _ardore Sidonio_, purpura Tyria, II, 382, 530; Æneid. V, 292. + --propr. ejus splendore. Nam _ardere_, +phlegein+, +aithein+, + +aithesthai+, de fulgore coloris et splendore purpurae, auri, + armorum, etc., usurpantur, vid. XI, 679; XVII, 396; Virg. Ge. IV, + 99, et Æn. IV, 262; XI, 602; Val. Fl. III, 340; VI, 526, ubi + vid. Heins. Similiter _purpura mixto incenditur auro_ dixit Stat. + Th. X, 60; _purpura flammatur_ id. Achill. I, 297; _igneus vibrat_, + vel _micat auro et ostro, ignea purpura_ et _chlamys_, etc., id. Th. + IV, 265; Val. Fl. I, 427; II, 342; VI, 708; _vestis candet cocco + rubro tincta_ Hor. Serm. II, vi, 102; conf. sup. ad I, 126. + ["XI, 679": locus incertus; + "XVII, 396" recte XVII, 395] + 269. _Barbaricum decus_, vid. VV. DD. ad Virg. Æ. II, 504, et + XI, 777. + --_fulvis_, aureis. + + 265. Post hunc versum Nicander alium primus exhibuit in Juntina, + _Hactenus, et leto dedimus sine nomine gentem_. Conf. ad VIII, + 508. Eum omnino barbarum et +tautologon+ esse, sed, quum sensus eo + omisso non constet, alium ejus loco excidisse putabant N. Heins. + et Drak. dissent. Lefeb., qui male reposuit _vulgum, Martique + minore Hactenus, et... gentem, Mox_, etc. coll. XVII, 511. Quis + enim umquam _Marti_ pro _Marte_ dixit? Nos totum versum delevimus, + quia omnibus scriptis et editis ante Nicandrum abest, nec abrupta + ejusmodi oratio ab ardore impetuque animi abhorret. _Mox_, scil. + adoriemur, vel occidemus, vel simile quid. Sed _Martem minorem_ + quomodo explicabimus? Forte viros minus fortes, ut sit id. qd. + _vulgus. Minor_ quidem _Mavors_ dicitur, V, 457; ubi tamen _minor_ + est pro minus. Aliquando conjiciebam _partemque_, quod nunc minus + mihi placet. Præstiterit _sordemque_, vel _fæcemque virorum_, ut + _sordem urbis et fæcem_ dixit Cic. ad Att. I, 16, et similia alii. + Sed vereor, ne sic poetam, non librarios, correxisse videar. _Nos_ + pro _Mox_ idem Nicander scripsit. _Nunc_ suspic. N. Heins. Sic + _hactenus... nunc_ ap. Virg. Ge. II, i, 2; Ovid. A. A. I, 263; + Plin. XXVIII, 8; XXXI, 6; quod moneo, quoniam _hactenus_ pro + adhuc, ad hoc usque tempus, latine dici posse Drak. et alii + dubitant: quod tamen ex his locis et inpr. ex Liv. VII, 26, et + Tac. Agric. 10, intelligitur. ["ad VIII, 508": in Not.] + + Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat 270 + In pugnam, ac vacuo poscebat prælia campo. + Nec detrectantem par ira adcenderat hostem. + Ut jussæ cessere retro, spatiumque dederunt + Hinc atque hinc alæ, et medio stetit æquore pugna: + Quantus Phlegræis telluris alumnus in arvis 275 + Movit signa Mimas, et cælum exterruit armis; + Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur + Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras. + + 270. _ciebat_, vocabat, provocabat. + 271 et 273. Cf. Virg. Æ. X, 444; XII, 696. + 275. Similis locus de Mezentio Virg. Æ. X, 762 sq. + 276. _Mimas_ sup. III, 494, montis nomen, h.l. _telluris alumnus_, + +gêgenês+ (ut ap. Virg. Æn. VI, 595), unus gigantum, cui _Prochyte_ + insula (de qua vid. ad VIII, 542) inposita dicitur XII, 147. Conf. + Sen. Herc. Fur. v. 981; Claud. R. P. III, 347, et Gigant. 85 sq.; + Hor. Od. III, iv, 53. ["ad VIII, 542" recte VIII, 540] + --Campi _Phlegræi_, +to phlegraion+, seu +phlegraion pedion+, vel + _Phlegra_, +hê phlegra+, contr. pro +phlegura+, sc. +gê+ (unde + _Phlegræus_, +phlegraios+, et +phleguros+, igneus, VIII, 655), ubi + sedes et pugna Gigantum cum Diis fuit. Hoc nomen a poetis ad varia + loca, terræ motibus ignibusque cæcis obnoxia, in Thessalia, Thracia, + Macedonia et Italia prope Cumas, traducitur; vid. Heyne ad Apollod. + p. 69 sq., et Gesner. ad Orph. v. 1123; cf. VIII, 540; IX, 305; + XVII, 650. + --_Movit signa_, ut ap. Virg. Ge. III, 236, et Æn. XII, 6. + 277. _Torquet murmur_, ut III, 465; X, 246, et _t. sibila_ VII, 424, + ubi v. not., 279, 280. Cf. sup. v. 150, 151. + + 274. _et_ Col. In vulgatis libris omittitur. + 276. _signa minax_ Ox. Put. Parm. Med. et al. Cf. ad III, 494. + 278. _exigit_ R. 3; _egerit_ conj. N. Heins. coll. Stat. Silv. IV, + iv, 79; Ovid. Trist. IV, iii, 38; et Lucan. II, 64. Sed _erigit_ + est auget, excitat, liberius exerit, +ôrsen+, +ôtrunen+: unde _ira + surgere_ dicitur. Conf. Virg. Æn. II, 381 (ubi vid. Heyne), et + quos Drak. laudat, Virg, Æ. XI, 452; Lucan. VII, 384, et Gronov. + Obss. II, 21; Val. Fl. II, 165, et inf. V, 105. + + «Nemone incensæ captæque superfuit urbi, + Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma, 280 + Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;» et una + Contorquet nodis et obusto robore diram + Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum, + Ac nimio jactu servasse inprovida campi + Distantis spatium, propiorem transvolat hostem. 285 + Cui consul: «ferre hæc umbris proavoque memento, + Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique + Haud licitum sacri Capitolia cernere montis.» + + 282. _nodis et obusto robore_, ut ap. Virg. Æn. XI, 553. + --_diram quassare_, satis magnam (vid. ad v. 260), vel idoneam et + satis validam ad quassandum. Græcis +to deinon+ est +hikanon kai + dunaton+, D. Heins. + 283. _trabem_, ut _telum trabale_ ap. Virg. Æn. XII, 294. + 284, 285. Hasta ab inprovido Cryxo, qui non satis spatii modum + observabat, nimia vi conjecta, Scipionem, propius adstantem, + transvolabat, seu supervolabat, +huperptato+, ut apud Virg. Æn. X, + 522, et Hom. Iliad. XIII, 408; XXII, 275. + 286 sq. Sarcasmus qualis I, 398 sqq. + --_ferre umbris_, ad umbras, vel simpl. referre, dicere iis. + --_ferre memento_, ut III, 118. + --_proavo_ Brenno. Cf. v. 150. + + 283. _quassare_ scripti. Vulgo _quassasse_; +aoristôs+. Non male! + 286. _hæc_, non _hoc_, libri vett., ut et mox _Tarpeia sede_, non + _T. a sede_. + + Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam, + Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras 290 + Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis, + Atque altum tota metitur cuspide pectus. + + 289. _nodo adjuvat hastam_, vid. ad I, 318. + --_adjuvat_, Cf. V, 325, et, si tanti est, N. Heins. et Drak. ad + VII, 354; XIV, 422, et Burm. ad Val. Flacc. II, 528. + 290. _Dignum mole viri nisus_, tantum adnisus, ut conatus ille + dignus esset mole viri, quem hasta trajicere volebat, Drak. Idem + comparat V, 521; Virgil. Æn. X, 588; XII, 924; Add. Æn. X, 476 sq. + et 783. + 291. _Multiplicis lini_, vid. ad III, 272. + --_subtextaquue tegmina nervis_, h.e. clipeum multiplici corio + taurino compactum. Cf. V.L. et ad V, 318. + 292. _altum_, intimum _pectus_, vel alte, profunde, ut ap. Virg. Æn. + IX, 699, al. + --_metitur_, trajicit. vid. ad III, 339. + + 290. _Dignum_ Col. Vulgo _Dignam_ prob. Dausq., qui exponit + +axian+, parem, quæ satis virium habet sternendæ tantæ moli; + _nisus_, non _nixus_ Col. vid. ad II, 123; _oras_, non _ora_, + scripti cum antt. edd. + 291. _subtextaque_ Col. _subjectaque_ Tell. Vulgo _subtectaque_. + Pro _nervis_, vel _tergis_, vel _tauris_, h.e. _pelle taurina_, + (quin etiam _aheno_, vel _ferro_), legendum putabat N. Heins. ut + clipeus innuatur, ut ap. Virg. Æn. X, 784, 785; Stat. Th. III, + 592; VII, 310; Lucan. IV, 132, et aliis locis a Draken. laudatis, + qui tamen _nervos_ a Tac. Ann. II, 14, eodem sensu adhiberi monet. + + Procumbit lata porrectus in arva ruina, + Et percussa gemit tellus ingentibus armis. + Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo, 295 + Pugnatura fretis subter cæcisque procellis, + Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto. + + 293. _lata ruina_, ob magnam Cryxi molem. + --_porrectus_, mortuus, +tanustheis+ ap. Hom. Iliad. XVI, 485, al. + Cf. Burm. et Voss. ad Val. Fl. VI, 553. + 294. Totus hic locus concinnatus ex Virg. Æn. IX, 708... 716, ubi + vid. Heyne. Cf. etiam Jani ad Hor. Od. II, xviii, 20 sq. et III, i, + 33 sq. + 295. _Tyrrhena_, maris Tyrrheni, seu Inferi, cui Campania et + Baianum, amoenissima ejus regio, adjacent. + 297. _inpingitur_, inmergitur, in altum demittitur. + + 293. _arva_, non _arma_, scripti et R. 3, reclam. Dausq. + + Inmugit Nereus, divisaque cærula pulsu + Inlisum adcipiunt irata sub æquora montem. + Ductore amisso pedibus se credere Celtæ: 300 + Una spes anima, tantusque pependerat ardor. + + 298. _Nereus_, mare, a saxi ruina æstuans. + 299. _irata æquora_, ut ap. Val. Fl. II, 63; VII, 582; Cf. ad I, + 101; VV. DD. ad Hor. Epod. II, 6, et Broukh. ad Tibull. II, iv, 10. + 300. Ut ap. Hom. Iliad. XVI, 659 Dausq. Celtæ, metu perterriti, + fugere coeperunt, ut feræ et armenta, quæ incendio diffuso trepide + monte decurrunt, et undique ad imas valles confluunt. Pulchra illa + comparatio quam poeta, nescio cui, debet. Loca Virg. Æn. X, 405 sq., + et XII, 521 sq., 587 sq., non satis conveniunt. + + 299. _mirata_ conj. N. Heins. + 301. _anima_, non _animæ_, scripti cum Parm. et Med., adsent. + etiam Dausq., hoc est, ab, vel ex unius vita. Comparant VII, 743; + XVI, 19 (ubi vid. not.); XVII, 405; Virg. Æneid. lib. X, vers. + 592; Curt. V, 4; Val. Flac. V, 20; _Celtusque p. a._ Oxon. quod + Barthio Adv. VI, 3, placuisse mireris. + + Ac veluti summo venator densa Picano + Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram + Inmittit passim dumosa per invia pestem; + Dum tacitas vires et flammam conligit ignis, 305 + Nigranti piceus sensim caligine vertex + Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo; + Mox subita in tanto lucent incendia monte. + Fit sonitus; fugere feræ, fugere volucres, + Atque ima longe trepidant in valle juvencæ. 310 + + 302. _Picanus_, mons Apuliæ, Mars. _nemorosi maxima cernes Culmina + Picani_, Avien. Descript. Orb. v. 499, ubi mediam Picentinorum + regionem designari suspicatur, et primam voc. _Picani_ syllabam + produci monet Drak. + 303. _lustra exagitat_, ut VIII, 565, ubi vid. V.L. + 304. _pestem_, ignem, ut I, 174. + In v. 305 Silio præivisse videtur Virg. Ge. II, 304... 309. + 306. _piceus vertex_, ut supra II, 631. + 308. _in monte tanto_, permagno, ut VI, 262; X, 234, ubi vid. Drak. + Cf. Heins. ad Val. Fl. VII, 132. + + 302. _Piceno_ emend. Scalig. vid. not. + 308. _tanto_, non _toto_, Col. + 310. _ima longe_ Col. et Oxon. _una longe_ conj. Dausq. Vulgo _una + longæ_, inepte. + + + At Mago, ut vertisse globos primumque laborem, + Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum + Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi + Adsiliunt frenis, infrenatique manipli. + + 311. _Mago_, Hannibalis Hasdrubalisque frater. + --_primumque laborem, Qui solus genti est_ Drak. comparat VIII, 16 + sq., et Liv. X, 28, ubi Gallos «dicit primo impetu feroces esse, + quos sustineri sat sit... primaque eorum prælia plus quam virorum, + postrema minus quam feminarum esse.» Add. quoque Liv. V, 44; «gens + est, cui natura corpora animosque magna magis quam firma dederit: eo + in certamen omne plus terroris, quam virium ferunt.» Ibid. libro + XXXVIII, 17. «Jam usu hoc cognitum est; si primum impetum, quem + fervido ingenio et cæca ira effundunt, sustinueris, fluunt sudore et + lassitudine membra, labant arma: mollia corpora, molles, ubi ira + consedit, animos sol, pulvis, sitis, ut ferrum non admoveas, + prosternunt.» Polyb. lib. II, 33, pr.: +tois te thumois kata tên + prôtên ephodon, heôs an akeraion êi, phoberôtaton esti pan to + Galatikon phulon+. Cf. et Appian. T. I, p. 75, 81, 82, ed. Schweigh. + et Flor. II, 4. + 313. _nudi frenis_, sine f., ut +gumnos+, seu +psilos hoplôn, + esthêtos, hippeôn, sarkôn, skeuous+, etc., vid. Ind. it. Wesseling. + Diss. Herodot. pag. 99, et Ill. Harles. Anthol. Gr. Poet. pag. 283. + --_infrenati_, quod Intpp. jam observasse video, non modo dicuntur + equi et equites infreni, vel qui frenos non habent, ut ap. Liv. XXI, + 44 (ubi Hannibal _frenatos et infrenatos equites pugnaturos_ + sperat), sed etiam frenati; nam _infrenare_ propr. est frena dare et + inponere. Cf. VV. DD. ad Virg. Æn. XII, 287; Sigon. et Gron. ad Liv. + XXXVII, 20 (ubi _infrenare_ et _infrenatus_ eo sensu occurrunt), et + Burm. ad Quintil. Decl. XIII, 8, p. 281. + 314. _Adsiliunt_, advolant (vid. Heins. et Drak. ad XV, 695, et + Ind.) equites Africani, tam _nudi frenis_ h.e. Numidæ (vid. ad I, + 215), quam _infrenati_ h.e. Carthaginienses. + --_manipli_ de equitibus, ut ap. Apul. Met. IX, p. 221, ed. Elm. + + 313. _patrium_, h.e. Libycum, Col. et Ox. Vulgatam lect. _primum_ + tuetur Dausq. tanquam consentaneam legi militaris disciplinæ, ex + qua primum eques, tum pedes pugnet, ut ad Cannas ap. Liv. XXII, + 47. Sed, ut de hac lege taceam, _primum_ modo præcessit, et tota + ad Ticinum pugna fuit equestris. Cf. sup. v. 93; _nudis_ Ox. et + Put. + 314. _Adsiliunt frameis_, vel potius _phaleris_ corrig. N. Heins. + qui _nudos frenis_ ab _infrenatis_ non differre putabat. Sed vid. + not. _undique nudos Adsiliunt in equos infrenatosque manipli_, + Benessa. + + Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis; 315 + Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas; + Aut illi dextros lunatis flexibus orbes, + Aut illi lævos sinuant in cornua gyros: + Texunt alterno glomerata volumina cursu, + Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt. 320 + + 315. Conf. VII, 644 seq. Virg. Æn. V, 583 sq.; XI, 618... 630. + Luxurioso ornatu singula expressit poeta, et respexisse videtur + locum Polyb. III, 72, ubi tradit, +tous Nomadas apochôrein+ (Numidas + terga vertere) +men eucherôs kai sporadên, epikeisthai de+ (in + hostem inruere) +palin ek metabolês+ (fronte conversa) +tolmêrôs kai + thraseôs; to gar tês Nomadikês machês idion esti touto+. + --_in tergum referuntur habenis_, ut ap. Virg. Æn. XI, 623, h.e. + tergum vertunt, seu dant, ut VII, 623; X, 17. Sic _in terga revolvi_ + et _redire_ dixit Stat. Th. IV, 460, et X, 194, quæ loca excitavit + Drak. ad IX, 507; _in tergum recessit_ Virg. Æn. XI, 653. + 319, 320. Utrobique in cursu orbem faciunt, per orbem concurrunt; et + eadem arte orbem resolvunt, h.e. refugiunt. + + 316. _avehit_, non _advehit_, Col. et Ox. + 318. _Aut illi lævo sinuantes cornua gyro_, vel _Aut illi in lævos + sinuatim cornua gyros Texunt_ suspic. N. Heins. frustra. + 320. _Atque eadem refuga_ Col. _Atque sedem refugam_ Ox. et Put. + Pro vulgata _Ac cædem refugam_ stat Dausq. + + Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos, + Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi + Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant. + + 321... 323. Drak. expressum putat locum Virg. Æn. XI, 623 sq., qui + tamen nostro parum respondet. Paulo similior est Æn. II, 416 sq., + ubi vid. Heyne. + + + Advolat aurato præfulgens murice ductor + Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque. 325 + Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem + Extulit, et magno percussit lumine campos, + Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit + Vertere terga pudor: nec leti cura decori, + Sed fugere infixum est, terræque optantur hiatus. 330 + + 324 sq. _aurato murice_, veste purpurea, cui fila auri intexta sunt, + ut apud Stat. Theb. X, 60, _purpura mixto incenditur auro_; Lenz. + Nihil sublimius et ad dignitatem Hannibalis adumbrandam aptius fingi + potest hac ejus specie, qua instar Martis in aciem descendit, + subitoque pavore Romanorum animos percellit. +Deimos+, +Phobos+, + +Eris+ Martis comites ap. Homer. Iliad. IV, 440, ejusque filii et + aurigæ Iliad. XV, 119. Hesiod. Theog. v. 933, et Scut. Hercul. 195 + et 463, quos exemplo Virg. Æn. XII, 335, poetæ variare solent: vid. + Burm. ad Val. Fl. II, 204, et cf. inf. ad v. 438 sq. + 326. _Callaici tegminis_, clipei. Cf. II, 395 sq. + [327.] _percussit_, vid. ad III, 436. + 330. _terræ optantur hiatus_, vulgare votum eorum, qui suæ saluti + desperant. Drak. laudat Virg. Æn. XII, 883; Ovid. Her. VI, 144, et + Fast. III, 609; Petron. c. 81; cf. Heyne ad Virg. Æ. IV, 24, et X, + 675. + + Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris, + Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras + Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat + Desertas victrix valles, jamque ora reducto + Paulatim nudat rictu, ut præsentia mandens 335 + Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu. + + 331 sq. Præclara admodum comparatio, et v. 334 sq., eximia naturæ + imitatio. Cf. Hom. Iliad. XV, 323 sq., ubi tamen vix tenuissimas + lineas reperias. Forte ante oculos quoque habuit et variavit loca + Virg. Æn. IX, 59 sq., et X, 723 seq. + --_Caucasus_, notus Asiæ mons, pars Tauri ferisque frequens, unde + +to+ _Caucasiis_ cum dilectu positum, ut apud Virg. Æn. IV, 367. + 334. _reducto_, diducto. + 335. _ut præsentia_, tanquam præsentia forent, _mandens Corpora_, + pecora: venuste, ut passim ap. poetas. N. Heins. laudat Val. Fl. I, + 272; III, 589, ubi vid. Intpp.; VII, 197, 315, 466; Varium ap. + Macrob. VI, 2; Lucan. V, 319; VII, 767; Petron. c. 123, ubi vid. + Burm. Stat. Th. II, 133, 687; III, 569; V, 88; VI, 401. Claud. b. + Gild. 351, et alios, quibus Drak. addit Virg. Æn. IX, 63 (ubi vid. + VV. DD.); Sid. Apoll. XXIII, 334, et Gunther. Ligur. III, 124. + + 333. _insano adsultu_ in mentem veniebat N. Heins. + 334. _Desertas_ Col. et R. 2, non improb. Dausq. qui tamen + maluerit _Dejectas_, h.e. humiles et submissas. _Distectas_ Put. + Vulgo _Disjectas_, prob. Barth. Adv. VI, 3; ubi interpretatur + _disjectas_ cursu armentorum. + 335. _mandans_ Col. unde _mandens_ emend. Modius Nov. Lectt. Ep. + 88; quod cum Drak. et Lefeb. recepi. _mandet_ Ox. et Put. _mandat_ + editi tantum non omnes; _atque absentia mandit_ conj. N. Heins. + Sed ex nostra lectione eundem sensum oriri monet Drak. vid. not. + + Non illum Metabus, non illum celsior Ufens + Evasere tamen, quamvis hic alite planta, + Hic ope cornipedis totis ferretur habenis. + Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens 340 + Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite cæso + Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit. + Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque + Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro + Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando. 345 + + 338. _alite planta_, +podas ôkus+. + 341. _poplite cæso_, succiso, ut V, 347; X, 38, et aliis locis, quæ + congessit Drak. + 344. _Fucinus_, lacus in Marsis (nunc _Lago di Celano_), quem Jul. + Cæsar et Claudius in Tiberim emittere conabantur; vid. Ern. Excurs. + ad Suet. Claud. c. 20. + + 341. _cæso_, non _flexo_, Colon. + 343. _Sthenium_ Oxon. quod etiam conj. Dausq. et prob. N. Heins. + coll. Virg. Æn. X, 388, ubi tamen olim _Sthenelum_ defenderat. + _Sthenum_ Put. Vulgo _Stemium_. + --_Larumque_ Col. + 344. _viridi_ ex. scriptis, R. 2, 3, aliisque edd. revocavit + Lefeb. quem secutus sum, quia tanta auctoritate nititur, et + commodum præbet sensum. Conf. V, 20. Vulgatum _vitreo antro_ + præferunt N. Heins. et Drak. coll. Ovid. Met. V, 48, et Stat. + Silv. III, ii, 16, et arridere omnino potest. _Vitreus_, ut + +hualinos+, +hualoeis+, viridis, color vitri antiqui et maris. + Conf. Virg. Ge. IV, 350; Æ. VII, 759 (_vitrea Fucinus unda_); inf. + VII, 413; VIII, 191; Jani ad Hor. Od. I, xvii, 20; Heins. ad Ovid. + Met. V, 48, et ad Claud. Fescenn. v. 75. + + Fit socius leti conjecta Massicus hasta, + Vitiferi sacro generatus vertice montis, + Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto + Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri, + Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas. 350 + + 346. _Massicus_, mons Campaniæ, vini nobilioris ferax. + [347.] _sacro_, vid. III, 501. + 348. _Liris_ fl. olim _Clanis_, seu _Glanis_, (Strab. V, p. 161, + 237; Plin. III, 5) nunc _Garigliano_ dictus: ex Apennino effusus, + præter alia flumina prope Arpinum, ubi Ciceronis villa et patria + erat, frigidum _Fibrenum_ recipit, (vid. VIII, 398) et Latium a + Campania dirimit. + --_fonte quieto_, etc. Conf. VIII, 396; Hor. Od. I, xxxi, 7; Cic. + Leg. II, 1 et 3. + 350. _Perstringere ripas_, ut XVI, 478. Sic _stringere_ dixere Virg. + Æn. VIII, 63, et Stat. Th. I, 39; _terere_ Claud. Cons. Olyb. 260, + ubi vid Heins.; _radere_ Lucret. V, 257; Lucan. II, 425; VIII, 246; + _lambere_ et _mordere_ Hor. Od. I, xxii, 7; xxxi, 8, ubi vid. Jani. + Cf. ad I, 358; V, 24, 274; Heins. et Drak. ad XIII, 4, et Broukh. ad + Tibull. IV, i, 142. + --_tacitas_, +kat' ennoian+ ad fluvium refer. + + 350. _Præstringit_ conj. N. Heins. et Livin. Conf. ad I, 358, et + IV, 119, in Var. Lect. + + Exoritur rabies cædum, ac vix tela furori + Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo, + Pesque pedem premit, et nutantes casside cristæ + Hostilem tremulo pulsant conamine frontem. + + 351. Poeta immemor esse videtur turpis fugæ a Romanis modo captæ, + v. 328 sq. Lenz. + 352, 353. Drak. comparat V, 219; IX, 322 sq.; Virg. Æn. X, 361, ubi + vid. Intpp. Ennii Fragm. pag. 303, ubi vid. Column. Ovid. Met. IX, + 44, 45, et al. Cf. et Clark. ad. Hom. Iliad. XIII, 130 sq. + + + Tergemini primam ante aciem fera prælia fratres 355 + Miscebant, quos Ledæo Sidonia Barce + Xanthippo felix uteri inter bella crearat. + Res Graiæ, ductorque parens, ac nobile Amyclæ + Nomen, et injectus Spartanis colla catenis + Regulus, inflabant veteri præcordia fama. 360 + + 355 sqq. Ejusmodi scenæ, quum varios ornatus admitterent, et + misericordiæ admirationisque sensu animos movere possent, nullus + fere poetarum Rom. exstitit, quin similibus carmen distingueret: + geminos saltem fratres multi, ut Silius sup. II, 636 sq.; Virg. Æn. + X, 390 sq.; Lucan. III, 603; Stat. Theb. VI, 340; IX, 292 sq., et + Ovid. Metam. V, 107, produxerunt. Ern. Hanc vero pugnam trigeminorum + Noster adumbravit fere ad certamen Horatiorum et Curiatiorum, ex + Liv. I, 24 sq., notum. + 355. _Tergemini fratres_, ut _gemini f._ XVI, 534, ubi Drak. + adposuit verba Quint. Inst. Or. IX, 4; _fratres addere non est + necesse_. + 357. _felix uteri_, +euteknos+, fecunda, D. Heins. Sic _felix arbor_ + est frugifera, et _infelix_ sterilis, ut, monente Drak. apud Liv. V, + 24, et Apul. Apolog. p. 288, ed. Elm. Conf. V, 465, et Heyne ad + Virg. Ge. I, 154, 345; II, 81. + --_Barce_, Sychæi nutrix ap. Virg. Æn. IV, 632, h.l. _Sidonia_, + Carthaginiensis, uxor _Ledæi_, Spartani, _Xanthippi_. Cf. II, 434; + VI, 303 sq., 680 sq. + 358. _Res Graiæ_, h.e. a Spartanis gestæ, duce Xanthippo, Poenorum + socio, qui Regulum vivum cepit. + --_Amyclæ_, Xanthippi patria. + + 355. _sacra prælia_ Col. prob. Lef. ut sint _detestanda_, propter + Regulum, quem corum pater captivum Poenis tradiderit; _sata p._ + conj. N. Heins. ut _serere bellum_. Male! + 358. _Graias_ Col. _Amyclæ_ idem. Vulgo _Amycle_, ut _Mycene_ et + alia, græce. + 359. _insertus colla c._ conj. Burm. qui tamen vulgatum quoque a + Græcorum usu loquendi non abhorrere recte monuit. + 360. _inflabat_ Colon. et quædam edd. + + Marte probare genus, factisque Lacona parentem + Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes + Taygeta, et tandem bellis innare subactis + Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi. + + 362. Cupiebant, finito bello in patriam suam redire: quod his vss. + et v. 365, variis modis exprimitur. + 363. _Taygetus_ mons, a mari per totam Laconicam procurrens, + notusque propter Orgia Bacchi et venationes. Ad ejus radices sita + est Sparta, quam adluit Eurotas amnis, nobilitatus certaminibus et + exercitat ad eum habitis. Cf. ad VI, 311 sq.; Cic. Tusc. V, 34; + Propr. III, xiv, 15 sq., et Meurs. Miscell. Lacon. II, 9. + --_Taygetus_ sc. mons, +Taügetos+ Straboni et aliis +to Taügeton + oros+ dicitur, unde _Taygeta_ sc. juga, +ta Taügeta orê+; vid. Burm. + ad Val. Fl. II, 359, et Intp. ad Virg. Ge. I, 103. Sic +ta Dinduma, + Pangaia, Rhipaia, Keraunia, Kubela+, _Dindyma_, _Pangæa_, _Rhipæa_, + _Ceraunia_, _Mænala_, _Gargara_, _Ismara_, etc. + --_bellis subactis_, forte confectis, finitis, fere ut _exercere_ et + _fatigare diem_, etc., de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 94, et + XI, 808. Proprie homines dicuntur _subacti atque durati bellis_, + v.c. Liv. XLII, 52, metaphora a farina et luto, vel a terra, quæ + crebro aratur et colitur, petita, quæ ad ingenium quoque, usu sæpe + exercitatum et excultum, transfertur. + + 363. _Taygetæ_ Put. _bellis juvat ire_ Put. Tell. et priscæ edd. + unde recepit Lefeb. Sed +to+ _innare_ exquisitius est, judice + etiam Drak. _subacti_ (sc. _Ardebant_) forte legendum, vid. not. + 364. _Eurotan_, non _Eurotam_, scripti. + + Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt 365 + Ausonii, totidem numero; quos miserat altis + Egeriæ genitos inmitis Aricia lucis, + Ætatis mentisque pares: at non dabat ultra + Clotho dura lacus, aramque videre Dianæ. + + 365. _fratres Ausonii_, alii tergemini ex Romanis. + --Versus 367 et 369, cum nomine _Virbii_, v. 380, desumti e loco + classico de _Aricia_ Virg. Æn. VII, 762 sq., ubi vid. Heyne in notis + et Exc. VIII; conf. etiam Heins. ad Ovid. Met. XIV, 331. + 367. _Aricia_, nunc est _Nemi_, vicus a nemore Dianæ sic dictus; in + quo nemore erat fons _Egeriæ_; Liv. I, 21, Ovid. Met. XV, 487 sq., + 547 sq. + --_inmitis_ ob cultum Scythicæ, vel Tauricæ Dianæ, cui homines + mactabantur. Cf. VIII, 362; et Ovidius ex Ponto III, 2, 71. + 369. _lacus_ Triviæ ante Aricinum nemus et lucum Dianæ, +to + Artemision+, vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 516, Strab.V, p. 165 et + 239 (366, ed. Alm.), VV. DD. ad Horat. A. P. 16; Ovid. Fast. III, + 263 sq.; Suet. Jul. 46; Plin. XXXV, 7; Casaub. ad Pers. Sat. VI, + p. 501; Salmas. Exerc. Plin. p. 48. + + 365. _Spartam remeare_ maluerit N. Heins. _negarunt_, non + _negabant_, Col. + 369. _Cloto_ edidere multi, etiam Cell. et Drak. Sed est +Klôthô+. + + Namque ut in adversos, inpacti turbine pugnæ, 370 + Eumachus et Critias, et lætus nomine patris + Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones + Inter se furibunda movent, et murmure anhelo + Squalentes campos et longa mapalia complent: + Omnis in occultas rupes atque avia pernix 375 + Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso, + Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos; + Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento + Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus. + + 370. _inpacti_, inpulsi, acti, ut ap. Virg. Æn. V, 805; Tac. Hist. + II, 41; III, 22; Lucan. VI, 406. Cf. Ind. + 372. _junxere gradus_ gradibus, congressi sunt; cf. Ill. Harles. ad + Val. Fl. I, 198. + 372 sqq. Eximia comparatio, quam Silius, leonibus in taurorum locum + substitutis, ni fallor, Virg. Æn. XII, 715 sq., sublegit. Nam locum + Homeri, quem Dausq. et Cell. comparant, Iliad. XVI, 756 sqq., ubi + leones, fame compulsi, de cerva occisa pugnant, poeta expressit + potius inf. v. 563 sq. ubi nemo id observavit. Feras non nisi in + diversa genera sævire, contendunt Horat. Epod. VII, 11, 12 (ubi vid. + Bentl.); Juvenal. XV, 159 sq.; Plin. VII, 1, et alii. Sed cf. VV. + DD. ad hh. ll. et Scaliger. Exercit. 240, adversus Cardanum p. 737. + 374. _Squalentes campos_ vid. ad I, 211. + --_longa mapalia_ ut III, 422. + 376. _profuso ubere_, quod lacte manat et abundat. + 378. _dira fremunt_, ut +deinon+ pro +deinôs+, vide App. et ad lib. + I, 398; Clark. not. ad Homerum Iliad. II, 269, et viros doctos ad + Virgil. Æneid. lib. IX, v. 791. + 379. _artus pugnant_, membra moventur ac resistunt. + + 371. _Critias_, nomen græcum, quod ex scriptis et priscis edd. + restituit N. Heins. In vulgatis libris _Clitias_ et _Clytias_. + 376. _profundo_ R. 3, prob. Lefeb. qui græcum +bathukolpos+ ei + respondere putat. + 378. _perfectaque_ Col. unde _præsectaque_ conj. N. Heins. + 379. _feri_ scripti cum R. 3, et Med. quod prob. N. Heins. et + recepit Lef. cui substant. esse videtur; _ferri_ Put. + + Haud secus Egeriæ pubes, hinc Virbius acer, 380 + Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis. + Subsidens paulum perfossa proruit alvo + Albanum Critias (ast illi cuncta repente + Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu); + Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat 385 + Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis + Adnexam parmæ decidit vulnere lævam, + Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu + Infelix manus, atque hæsit labentibus armis. + + 381. _paribus in armis_, vid. ad II, 132. + 382. _Subsidens_, +huphizanôn+, _proruit_, prosternit. + 386. _tegimen_, clipeum. + 387. _lævam Adnexam parmæ_, loro, seu ansæ, +ochanô+, +telamôni+, + insertam. Nam veteres scutum ex sinistro humero suspendebant, et + dextra hostem adoriebantur; unde +ep' aspida+ et +epi doru+, ad + sinistram et dextram, se convertere dicebantur; cf. V, 319; Hom. Il. + XVI, 106; Virg. Æn. II, 671; XI, 693; Ælian. V. H. XI, 9. + --_vulnere_, ictu, ut ap. Virg. Æ. V, 433. + 388. In ipso nisu, dum niteretur parmam reddere, decisa est, Schmid. + Imo h.l. sententia, luxuriose expressa, hæc est: manus amputata in + nisu, quo lorum clipei tenebat, firmiter huic adhæsit, nec illud + reddidit, non missum fecit. + + 388. _prensa est_ recte, opinor, emend. N. Heins. + + Ultima restabat fusis jam palma duobus 390 + Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus + Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta, + Et tandem æquatæ geminato funere pugnæ. + Inde alterna viris transegit pectora mucro, + Inque vicem erepta posuerunt prælia vita. 395 + + 390. _fusis_, vid. ad II, 113. + --_palma_, ut XVI, 504, 573, et ap. Virg. Æn. V, 339, vid. ad I, + 479. + 391. _huic_, hujus manu. + --_trepidos ducere gressus_, timide et lento gressu fugere, ne tres + victores simul inpetum facerent, ut _ducere lympham_ pro lente + fluere sup. v. 87. + 394, 395. Critias et Virbius se invicem jugulant. Apud Liv. loc. l. + unus Horatiorum, Curiatiis cæsis, superior discedit. + + 391. _stimulanti_ in scriptis; _adducere_ malebat N. Heins. h.l. + et X, 18, h.e. contrahere, ut _a. cutem_ dixit Ovid. Met. III, + 597; _a. artus_ Virg. Ge. III, 483, et _colligere gradum_ poeta + noster VII, 695. + 393. _Ut tandem_ præstiterit, judice N. Heins. + + Felices leti, pietas quos addidit umbris! + Optabunt similes venientia secula fratres, + Æternumque decus memori celebrabitur ævo; + Si modo ferre diem, serosque videre nepotes + Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo. 400 + + 396 sqq. Cf. Virg. Æn. IX, 446 sq., et sup. ad II, 696. Sed h.l. vix + est, quod ad mentem miseratione adficiendam valeat. + --_pietas_ in patriam. + 399, 400. Silius et Maro modestius, quam Horat. Od. III, ult. et + Ovid. Met. XV, 871, de carminum suorum vita præsumsere, Drak. + --_ferre diem_, ut _ferre annos_ dixit Ovid. ex Ponto IV, viii, 51, + et _ferre vetustatem_, id. Trist. V, ix, 8, de scriptis, ut Cic. + Amic. 19, de vino. + + 396. _allicit_ Put. R. 3; Parm. Med. unde _adjicit_ emend. + N. Heins. dissent. Drak. + 398. _Æternumque_, non _Extremumque_, scripti et R. 2. + 399. _serosque_ est ex emend. Dausq. N. Heins. et al. _vestrosque_ + Parm. In reliquis libris, tam scriptis quam editis, legitur + _miserosque_, vulgari permutat.; _in serosque venire_ conj. Barth. + Adv. VI, 3; coll. II, 511; VI, 711; XII, 312; Add. inpr. Val. Fl. + VIII, 398. Sed nostra lectio præferenda, judice etiam N. Heins. + + + At consul toto palantes æquore turmas + Voce tenet, dum voce viget: «quo signa refertis? + Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi + Si sors visa loci, pugnæque lacessere frontem; + Post me state, viri, et pulsa formidine tantum 405 + Adspicite! has dextras capti genuere parentes. + + 403. _vos_ +enargôs+ pro, animum et virtutem vestram; cf. Claud. + Cons. Mall. Theod. 196; Stat. Th. II, 417, et Silv. I, ii, 168; Sen. + Thyest. 53, et 242, ubi vid. Gronov. + 404. Si nimis timetis in prima acie pugnare. Cf. Virg. Æn. V, 429. + 406. _Adspicite_, vid. ad II, 230, in V.L. ["II, 230" recte II, 231] + --_dextras_, viros. + --_capti_ primo bello Punico. Detrahit hostibus, ut magis impellat + suos. Mars. + + 402. Pro _dum_ in antt. libris reperitur _quam_, _qut[-u]_, + _quum_ teste Lefeb. qui propterea _quam_, h.e. quantum, reposuit. + 406. In vulgatis libris _Adspicite has dextras. Capti g. parentes + Quos fugitis_ legitur. _Adspicite hanc dextram_ corrig. N. Heins. + qui tamen malebat _Adspicite; has dextras c. g. p. Quas fugitis_. + Idem non improb. +to+ _Quo_, quod ex ed. Parm. recepi cum Drak. + _Qua_ scripti cum R. 3, et ed. Lefeb. + + Quo fugitis? quæ spes victis? Alpesne petemus? + Ipsam turrigero portantem vertice muros + Credite submissas Romam nunc tendere palmas. + Natorum passim raptus, cædemque parentum, 410 + Vestalesque focos exstingui sanguine cerno. + Hoc arcete nefas!» Postquam inter talia crebro + Clamore obtusæ crassoque a pulvere fauces, + Hinc læva frenos, hinc dextra conripit arma, + Et latum objectat pectus, strictumque minatur 415 + Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem. + + 408. Imitat. Lucan. I, 186 seq. + 409. _submissas palmas_, vid. ad I, 673. Sed huic rei ornata Romæ + descriptio parum apta. Lucan. longe præstat, VII, 369. _Ed._ + 410, 411. Romæ jam captæ imago ante oculos mihi obversatur. In copia + et ornatu totius orationis summa vis et brevitas, ad animum + percellendum aptissima. + 411. _sanguine_, cæde sacerdotum. Cf. simil. loc. Ovid. Met. XV, + 778. Graviter vero et præclare, ad augendam rei atrocitatem, + Vestalium potius, quam aliarum virginum, mentio fit. + + 409. _summissas_ omnino scribendum monet Lefeb. qui tamen sup. I, + 673; rectius _submissi_ edidit. + 410. _Natarum_, h.e. virginum, _raptus_ malebat Burm. Sed virginum + potius in seq. vs. mentio fit, ut h.l. juvenum, qui in servitutem, + vel ad mortem rapiuntur. + + + Quas acies alto genitor dum spectat Olympo, + Consulis egregii movere pericula mentem. + Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur: + «Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis, 420 + Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnæ + Ardentem, oblitumque sui dulcedine cædum. + Siste ducem Libyæ: nam plus petit inprobus uno + Consulis exitio, tota quam strage cadentum. + + 417. Legentium sensus splendido commento et conversione ad Scipionem + Africanum inclinatur, cujus primum virtutis documentum poeta + præclare exornavit, ut Q. Fabii inf. VII, 710 sqq.; cf. Liv. XXI, + 46. + 419. _patrio ore_, quia Mars Jovis filius est, non, quod Dausq. + putabat, quia Jupiter vulgo creditus Scipionis Africani pater, ut + hac oratione filii honori consuleret; Drak. + 422. Cf. Virg. Æ. III, 629. + 423. _Siste_, reprime conatus Hannibalis, ut XII, 699. + --_plus_ commodi _petit_, consequi studet et sperat; vel ad majora + tendit et adspirat, si unum Scipionem occidere, quam si totum + exercitum delere conatur. + + 422. _oblitumve_ rectius videbatur N. Heins. Ego potius post + _cædum_ semper putavi distinguendum esse, in quo Lefeb. nunc mecum + consentire video. Vulgo ne comma quidem post _cædum_ ponitur. Sed + _oblitus sui_ est Consul, dum nimio pugnæ ardore summo mortis + periculo se committit. + + Præterea (cernis) teneræ qui prælia dextræ 425 + Jam credit puer, atque annos transcendere factis + Molitur, longumque putat pubescere bello; + Te duce primitias pugnæ, te magna magistro + Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem.» + + 426. _annos transcendere factis_, ut ap. Stat. Silv. V, i, 12 seq.; + Cic. Phil. XIV, 10; Sen. Ben. III, 33; Drak. + 428. Imitat. Virg. Æn. VIII, 515 seq., ubi vid. Heyne. + 429. _primum_ (+kata+) _hoc vincat_, hæc prima sit ejus victoria. + Singula prorsus divina, sententiarum verborumque gravitate! + + + Hæc rerum sator: at Mavors in prælia currus 430 + Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri + Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum + Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum + Sudatum thoraca capit, quassatque per auras + Titanum bello satiatam sanguinis hastam, 435 + Atque inplet curru campos: exercitus una + Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti + Innumeræ facies, frenisque operata regendis + Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello. + + 430. Mars non respondet, sed extemplo mandata exsequitur; vid. ad + II, 543, et de _curru Martis_ ad I, 434. + 431. _Odrysia tellus_, Thracia, Martis sedes (vid. ad I, 433), cujus + potentiores olim populi post Edonas fuere Bessi et Odrysæ. + --_fulminis atri_, terribilis, ut _atra formido_, _tigris_, _acies_, + _ira_, _vipera_, etc., ap. Lucret. VI, 253; Virg. Ge. IV, 407, et + Æn. VII, 525; Val. Fl. II, 205; Hor. Od. III, iv, 17; cf. ad III, + 211, et V, 165. + 432 sq. De armis et insignibus Martis in numis, vid. Spanh. ad + Callim. in Del. v. 64 et 136. + 433. _Haud facilem_, non facile gestandum, propter pondus. Præclare + ad vim et robur Martis declarandum. _Facilis_, ut _habilis_ v.c. + ensis VIII, 374: +eumetacheiristos+, qui facile regi, tractari, + fingi potest, ut _coma_ VIII, 559, _cera_, _lutum_, etc. De utraque + voce, vid. Heyne ad Tibull. I, i, 40; ix, 7, et ad Virg. Æn. I, 318; + IX, 365; XI, 555; XII, 431. + --_Cyclopibus_ et Vulcano opera præclaræ artis, +hêphaistoteukta+, + ea in primis, quibus Dii utuntur, tribui, nota res est. + 434. _Sudatum_, multo sudore h.e. labore confectum, elaboratum, + Drak. citat III, 92, 531; Liv. V, 5; Stat. Th. V, 189 (ubi vid. + Barth.), et Jac. Gothofr. ad l. 7, Cod. Theod. de lustr. collat. + --_quassat hastam_, cf. ad I, 434. + 435. _Titanes_, h.l. ut passim confusi videntur cum Gigantibus, in + quorum pugna cum Diis præcipuæ Martis fuere partes; vid. Claud. + Gigant. v. 75 sq. + --_satiatam sanguinis_, sanguine; vid. ad V, 274. + 436. _implet campos curru_, h.e. strepitu currus, ut mox v. 444. Nam + +brisarmatos Arês keklêgôs eporousen+ ut utar verbis Hesiodi Scut. + H. 441, vel Homeri +mega d' ebrache phêginos axôn Brithosunê; deinon + gar agen theon+, Iliad. V, 838. + --Silius duo Maronis loca ante oculos habuit, Æn. VIII, 700 sq., et + XII, 331 sqq. + [437.] _Furor_, _Ira_, ac _Pavor_, ap. Stat. Th. III, 424, et + _Bellona_, _Pavor_ atque _Formido_, ap. Claud. in Rufin. I, 344 sq. + Martis sunt comites et aurigæ. Cf. ad v. 324. et _Bellona_ Hom. + Iliad. V, 333, al. et inf. V, 220 sq. + 438. _operata_, vid. ad II, 674. + [439.] _atro flagello_, sanguineo, quale ei tribuit Virg. Æn. VIII, + 703 (ubi vid. Cerda), et Lucan. VII, 568; cf. Broukh. ad Tibull. + I, vi, 46; Heins. ad Ovid. Ibin, v. 159, et Burm. ad Val. Fl. VIII, + 20. Hastam ei pro stimulo dat Statius, Thebaid. lib. VII, vers. 73. + + 433. Vulgata lectio _illi_ ex errore typogr. in Marsi ed. orta. + 436. _implet cursu_, h.e. emetitur, ed. Parm. quod recepit Drak. + prob. N. Heins. quia _currus_ v. 430, præcessit. Sed tam levem ob + causam nil mutandum. + + Fertur ab inmenso tempestas horrida cælo, 440 + Nigrantesque globos et turbida nubila torquens + Involvit terras: quatitur Saturnia sedes + Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit, + Audito curru, fontique relabitur amnis. + + 440 sqq. Numinis adventum, seu +epiphaneian+ et descensum in terram + tempestate motuque inprimis terræ indicari, olim omnium fere + populorum opinio fuit, iisque tam familiaris, ut ne a vulgari quidem + prosæ orationis usu abhorreret, quod vel ex Act. Apost. XVI, 25, + intelligitur; cf. Virg. Æn. III, 90 sq.; VI, 255 sq.; Apollon. II, + 681; Sophocl. Oed. Col. v. 95; Callim. H. in Apoll. 2 et 7, ubi vid. + Spanh. Petron. c. 124, ubi vid. Intpp. Eodem spectant permulta + sacrorum poetarum loca et imagines, quæ vulgo male ubivis a descensu + Dei in montem Sinam et augusta illa latæ legis scena Exod. XIX, + arcessuntur, unde et totam hanc ideam a gentilibus petitam esse, + parum probabilis est conjectura; Drak. Ceterum Martis _currum_ non + minus fere exornavit poeta, quam Miltonus currum tonantem, a Deo + post rem ab angelis male gestam filio suo concessum, qui eo vectus + summum repente hostibus terrorem incutit eorumque agmen prosternit. + Forte et Martem h.l. +keraunobolon+ finxit, ut Virg. Æn. I, 42, + Minervam. + 442... 444. Summa +deinotês+ et majestas in his vss. ut in toto loco + a v. 430. Cf. magnifica loca Hom. Iliad. A, 530; VIII, 199, 443; + XIV, 285, inpr. XIII, 18 sq. Hesiod. Scut. H. 437 sq. et Theog. 841 + sq., inf. VII, 458 sq.; IX, 300; Virg. Æn. XII, 334; Miltonus: + _under his burning wheels The stedfast Empyrean shook throughout, + All but the throne itself of God_, etc. + 443, 444. Præclare terror etiam _amni_ (_Ticino_) tribuitur, isque + strepitum currus _audire_ fingitur; vid. ad I, 49; III, 463; et cf. + Virg. Æn. XI, 405. + + 440. _incenso_ volebat Burm. + + + Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes 445 + Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat, + Armorum spolium, et rorantia consulis ora. + Stabat Fortunæ non cedere certus, et acri + Mole retorquebat crudescens cædibus hastas. + Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore 450 + Membra madent: cecidere jubæ, gyroque per orbem + Artato, Garamas jaculis propioribus instat, + Et librat sæva trajectum cuspide ferrum. + + 445. Scipionem cinxerant Poeni. + 447. _rorantia_ sanguine, roris instar guttatim destillante, ut ap. + Virg. Æn. VIII, 645, et XI, 8; et inf. VII, 181, 324; X, 263. + 448. _acri mole_, vi, vel multitudine, vel etiam magnitudine, vid. + Ind. et Gronov. Obss. I, 21. + 449. _crudescens_, crudior, h. crudelior, sævior factus, + exacerbatus, ut XI, 89, et contra _molliri_, vel _mitescere_. Cf. + Virg. Æn. VII, 788; XI, 833, et vid. sup. ad I, 405 et 432. + 451. _cecidere jubæ_, crista galeæ, vel galea ipsa capite delapsa, + aut ab hoste dejecta est; Lenz, qui tamen id h.l. languere + existimat, et ingeniose conj. _cecinere_ tubæ, ut Numidæ signo dato + Scipionem undique jaculis petierint. + --_gyroque per orbem Artato_, vid. Heyne ad Tibull. IV, i, 94. + + 453. _trajectum_ Col. non improb. N. Heins. quem vid. ad Virg. Æn. + X, 587. Hoc in contextum recepi cum Lefeb., qui vulgatum lect. + _conjectum_ sine sensu, et mentem poetæ hanc esse putat: librat + ferrum, quod trajicit sua cuspide. + + + Hic puer ut patrio defixum corpore telum + Conspexit, maduere genæ, subitoque trementem 455 + Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit. + Bis conatus erat præcurrere fata parentis, + Conversa in semet dextra: bis transtulit iras + In Poenos Mavors: fertur per tela, per hostes + Intrepidus puer, et Gradivum passibus æquat. 460 + + 454 seq. Similis locus Maronis de Lausi in Mezentium patrem pietate, + Æn. X, 789 sq. Conf. etiam Æn. lib. X, 680, 686. Ipsa historia satis + nota vel ex Liv. lib. XXI, 46; Flor. II, 6; Senec. de Ben. III, 33; + et Polyb. X, 3, pag. 804, edition. Gronovii, ubi decimo septimo + ætatis anno Scipio Africanus patrem servasse dicitur. Nam _puer_ + vers. 130 et 460; est juvenis; vid. ad III, 608. + 456. _gemitum rupit_ vid. ad I, 95. + 457. _Bis... bis_, ut ap. Virg. Æn. VI, 32. Alias _ter... ter_ ut + VIII, 156; Æn. IV, 690; +Tris men epeirêthê, tris d' escheto+ + Apollon. III, 654. + + Continuo cessere globi, latusque repente + Adparet campo limes: metit agmina tectus + Cælesti clipeo, et sternit super arma jacentum + Corporaque auctorem teli, multasque paternos + Ante oculos animas, optata piacula, mactat. 465 + + 461. _Latus limes_ sumtus e Virg; Æn. IX, 323, et X, 513; ubi vid. + Heyne. Conf. inf. IX, 379, 610, et ad V, 269. + 462. _metit_ ut v. 213. + 463. _Cælesti_, Martis. + 464. _auctorem teli_, qui patrem vulneraverat; _piacula_, in + ultionem patris vulnerati. Ern. + + 464. Ita scripti cum Parm. et Med. nec est, quod _fertur super + ipsa jacentum Corpora_ cum Livineio substituamus; _Corpora + auctorem_ in ed. Marsi errore typogr. unde _Corpora et auctorem_ + emend. Martin. Herbip. quem reliqui editt. secuti sunt: quod jam + monuit Drak. + + Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta, + Innixum cervice ferens humeroque parentem, + Emicat: adtonitæ tanta ad spectacula turmæ + Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis + Late cedit Iber: pietasque insignis et ætas 470 + Belligeris fecit miranda silentia campis. + Tum celso e curru Mavors, «Carthaginis arces + Exscindes, inquit, Tyriosque ad foedera coges. + + 466. Nemo facile erit, cujus animus dulcedine hujus loci non + tangatur, eaque pietate percutiatur, qua h.l. et hostes percussos + videmus. Poetæ autem animo et oculis obversabatur Lausus ap. Virg. + Æn. X, 800, et Æneas Æn. II, 721 sq. quem similiter a Græcis, + pietate ejus obstupefactis, incolumem esse dimissum memorant, + a Drak. laudati, Auctor de Orig. Gent. Rom. c. 9, et poeta in + Anthol. Gr. I, 87, Epigr. 2; Cf. IX, 432; Lycocophr. 1264 seq. et + Sophocl. ap. Dionys. Hal. I, 48. + 467. _Emicat_, ex acie profugit. Conf. ad II, 238. + 471. _Belligeris campis_, passive, in quibus bellum geritur. + 472. seq. Ingeniose usus est loco Virg. Æn. IX, 638 sq. ubi Apollo + minus opportune, quam h.l. Mars, juvenem laudat et adhortatur. + + 467. _Innisum_ scripsit Lef. Vid. ad II, 123; _Innexum_ quædam + exemplaria, teste Dausq. + + Nulla tamen longo tanta exorietur in ævo + Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra, 475 + Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt: + Sed nequeunt meliora dari.» Tum nubila Mavors + Ætheraque, emenso terras jam sole, capessit, + Et fessas acies castris clausere tenebræ. + + 474. _tanta lux_, tam felix dies, qui tantæ tibi laudi esse possit, + quam hic, quo patrem servasti. + --_longo in ævo_; non constat, quonam ætatis anno mortuus sit Scipio + Afric. v. Liv. XXXVIII, 56, et XXXIX, 52; anno LVI putabat Vellei. + II, 4. + 475. _macte_, vid. Heyne ad Virg. Æ. IX, 641, et Burm. ad Val. Fl. + VI, 547. Repetitio vocis adfectui egregie convenit. + --_indole sacra, Vera Jovis proles_; nam Scipio Afric. ex Jove, in + anguem mutato, et Pomponia natus vulgo credebatur; quam divinæ + originis famam, quum tantus vir esset, consequebatur, et ipse, + Alexandri exemplo, augebat. Cf. XV, 187; VII, 148; et inpr. XIII, + 615 sq. 642 sq. Liv. XXVI, 19; Gell. VII, 1; Plut. vit. Scip. et + Plin. VII, 9; XXVI, 43. + 476. _majora_, virtutis documenta; _meliora dari nequeunt_, + insignius generosæ indolis pietatisque exemplum a te edi, vel ejus + declarandæ optatior occasio et facultas tibi dari non potest. + + 474. _longe_ Put. quod non spernendum putat Lefeb. + + + Condebat noctem devexo Cynthia curru, 480 + Fraternis adflata rotis, et ab æquore Eoo + Surgebant roseæ media inter cærula flammæ. + At consul tristis, campos Poenisque secundam + Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat. + + 480. _Condebat noctem_, finiebat, _Cynthia_ h.e. Luna, _curru + devexo_, cursu declivi, nocte jam exacta. + 481. _adflata rotis_, equis, et _roseæ flammæ_ vid. ad I, 578. + --_Fraternis_ conf. VIII, 175; Virg. Ge. I, 396. + 483. _campos... metuens_, quia Poenus equitatu melior erat, Drak. + Conf. Liv. XXI, 47, pr. et 48; Polyb. III, 66, pr. et 67, extr. + + 480. _cornu_ Parm. non improb. N. Heins. + 484. _evadens_, vel _vitans_, vel _evitans_, vel denique _campo P. + secunda Planitie cedens_ frustra tentabat N. Heins. + + Jamque dies rapti cursu navoque labore, 485 + Et medio abruptus fluitabat in amne solutis + Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen, + Eridani rapidas aderat quum Poenus ad undas. + + 485. A Scipione «castra ab Ticino mota, festinatumque ad Padum est, + ut ratibus, quibus junxerat flumen, nondum resolutis, copias + trajiceret... Hannibal transire non potuit pontem, ut extrema + resoluta erant, tota rate in secundam aquam labente», Liv. et Polyb. + ll. cc. + --_dies rapti_, quibus raptim iter fecerant. Conf. ad I, 569. + 488. _Eridani rapidas undas_ Conf. Virg. Ge. I, 481 sq. + + 485. _raptus_, ut intercursantes acies diem sibi non senserint + eripi, vel _actus_ conj. Dausq. Utrumque ab h.l. alienum; + _vanoque_ Col. Put. R. 3; Parm. Med. unde _navo_ emend. N. Heins. + quod cum Drak. et Lefeb. recipere non dubitavi; vid. ad I, 549. + Vulgo _varioque_. + 487. _prævexerat_ Put. unde _travexerat_ suspic. N. Heins. prob. + Drak. qui laudat Gronov. ad Liv. XXXII, 6. Sic mox v. 492; + _travehat_ in scriptis, _tramitto_ sup. v. 347; inf. VII, 383; + VIII, 552; XII, 460. + + Dumque vada et molles aditus, per devia flexo + Circuitu petit, et stagni languentia quærit, 490 + Interdum rapta vicinis saltibus alno + Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem. + + 489. _aditus molles_, vada, transitus faciles, ut _clemens clivus_ + I, 274; Drak. qui laudat Ovid. Fast. III, 13; Claud. in Rufin. II, + 102, et in Apono v. 12. Conf. Burm. ad. Val. Fl. VI, 239. + 490. _Circuitu_ vid. Liv. l.c. + 491. _Interdum_, interim, interea, ut contra hæc pro _interdum_ + ponuntur; Drak. ad VI, 30, et VII, 395. + + Ecce aderat, Trebiæque simul vicina tenebat + Trinacrio adcitus per cærula longa Peloro, + Gracchorum proles, consul: gens inclita magno 495 + Atque animosa viro, multusque in imagine claris + Præfulgebat avus titulis bellique domique. + + 493 seq. Cf. Liv. XXI, 51, et Polyb. III, 68. + 494. _Peloro_ pro tota Sicilia, cujus res composuerat: nam proprie a + Lilybæo promontorio Ariminum venerat, si Livio et Polyb. fides + habenda. + 495. _Gracchus_ cognomen Semproniorum, _inclitæ gentis_, ex qua orti + quatuor Consules, b. Punico II clari, Ti. Sempronii Longi, pater, + A.U. 536 (de quo h.l. agitur), et filius, A.U. 559; P. Sempr. + Tuditanus A.U., 549, et Ti. Sempr. Gracchus A.U. 538; cujus + pronepotes fuere fratres nobilissimi, Caius et Tiberius Gracchi, qui + propter leges nimium populares perierunt. + 496. _multus avus_, multi majores. + 497. _titulis_ magistratuum, triumphorum, rerumque gestarum, quibus + imagines ornabantur. + + 495. _Graccorum_ scribendum videbatur N. Heins. quia numi jubent. + Sed adspiratio usu recepta; vid. quos Drak. citavit, Cic. Orat. c. + 48; Quintil. Instit. Orat. I, 5, et Charis. Instit. Gramm. I, p.m. + 78. + + + Nec Poeni, positis trans amnem in gramine castris, + Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum, + Increpitansque super ductor: «Quis tertius Urbi 500 + Jam superest consul? quænam altera restat in armis + Sicania? en omnes Latiæ, Daunique nepotum + Convenere manus: feriant nunc foedera mecum + Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant, + At tu, donata tela inter Martia luce, 505 + Infelix animæ, sic, sic vivasque, tuoque + Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub ævi + Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt. + + 499. _prospera rerum_, ut _subita_, vel _fortuita belli_ et similia. + Conf. Heins. ad Claud. b. Gild. v. 103. + 500. _Quis tertius Urbi_, etc. bene comparant Liv. XXI, 53, et 57, + etsi neutro loco Hannibal loquitur. + 501. _quænam altera Sicania_, unde Consul cum exercitu revocari + possit? + 502. _Dauni nepotum_, Romanorum; vid. ad I, 291. + 505. Acerba orationis conversio ad Scipionem. + 506. _Infelix animæ_, qui vitam tuam filii, non tuæ virtuti debes. + --_sic, sic_ +deinôs+, ut IX, 25; et XVI, 125. + 508. _Obpetere_ ut ap. Virg. Æ. I, 96; ubi v. Heyne. + --_in bello_, quod virum fortem decet. Conf. ad II, 705. + --_fata vocabunt_ te, h.e. tibi moriendum est, ut _vocat lux ultima + victos_ ap. Virg. Æn. II, 668. Cf. inf. X, 523. Sic _bella_, _ira_, + _præda vocant_, monente Drak. ad X, 112; in quibus tamen loquendi + modis verbo _vocare_ invitandi potius notio inest, ut in his, + _venti_ et _fluctus vocant vela_, +kairos kalei ploun+, Sophocl. + Philoct. 472. + + Pugnantem cecidisse meum est.» Hæc personat ardens: + Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis 510 + Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem. + + 510. Conf. Liv. XXI, 54, et Polyb. III, 71, extr. Poeta omittit + pugnam equestrem, in qua Sempronius superior fuerat, et hinc + ferocior factus. Liv. XXI, 52, 53; Polyb. III, 69, 70. + --_Massylum_; vid. ad I, 101. + 511. _Castra_ Romana. + --_datis_, missis. + + 511. _allicit_ quidam libri. Male! + + + Nec Latius vallo miles debere salutem + Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas. + Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto + Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes 515 + Cassidis Auruncæ cristas, humeroque refulget + Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno + Respectans clamore vocat, quaque obvia densos + Artat turba globos, rumpens iter æquore fertur. + + 512 sqq. Cf. omnino Liv. XXI, 53 et 55. + 515. _comantes cristæ_, ut XVI, 167. + --_galea comans_, +korus+, seu +kuneê hippouris, hippokomos, + hippochaitês, hippodaseia+. + 517. _sagulum Sanguineum_, paludamentum purpureum, vestis + imperatoria, _insigne velamen_ v. 536; _fulgens_ XVII, 529; _rubens_ + IX, 420; ubi tamen sagum, vestem militarem, intelligit Drak. et cum + Gronov. ad Liv. XLI, 10; contra Lips. Mil. Rom. II, 12; et Abraham. + ad Cic. Or. in Pis. p. 780; contendit, lictores, magistratuum ad + bella proficiscentium comites, non in paludamentis, sed in sagis + fuisse. Enim vero _paludatos lictores_ Liv. XLV, 39, et _milites_ + Sidon. Ep. V, 7, dixit: +Autou d' êgountai tou stratêgou rhabdouchoi + phoinikous chitônas endedukotes+, Appian. de reb. Pun. c. 66; Conf. + Liv. I, 26 (ubi paludamenti Curiatiorum mentio fit); Plin. IX, 36; + Varr. L. L. VI, 3 + 519. _rumpens iter_ vid. ad I, 54. + + 514. _cuneisque prior_ conj. N. Heins. + 515. _Gracchis_, h.e. a G., non _Gracchus_, scripti. + 516. Vulgo _Cassidis auricomæ_, ingrata verborum repetitione; + _aurivomæ_ corrig. D. Heins. sup. ad v. 156. Sed rectius _Auruncæ_ + Col. Put. R. 2, h.e. _Ausoniæ_, nisi forte ipsa hæc vox reponenda. + Sic _cassis Sidonia_ XVI, 452; _c. Ætola_ ap. Stat. Th. VIII, 704; + cf. ad VII, 295; XIV, 536; Heins. ad Virg. Æn. XII, 94. + + Ut torrens celsi præceps e vertice Pindi 520 + Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore + Avulsum montis volvit latus; obvia passim + Armenta, inmanesque feræ, silvæque trahuntur; + Spumea saxosis clamat convallibus unda. + + 520. Comparatio passim obvia, Conf. XII, 184 sq. XVII, 122 seq. Hom. + Iliad. V, 87 seq. XI, 491 seq. Virg. Æn. X, 603; XII, 523 sq. et + quoad ornatum Æ. II, 305 sq. Ovid. 496 sq. Fast. II, 219 sq. Alia + exempla, a Dausq. et Drak. prolata, v.c. Virg. Æn. XII, 684; Hom. + Iliad. XIII, 137, al. cum h.l. minus congruunt. + --_torrens_, +cheimarrhos+, +charadra+. + 524. _unda clamat_, +boâi+, v. ad III, 471. + + 522. _monti_ malebat N. Heins. + + + Non, mihi Mæoniæ redeat si gloria linguæ, 525 + Centenasque pater det Phoebus fundere voces, + Tot cædes proferre queam, quot dextera magni + Consulis, aut contra Tyriæ furor edidit iræ. + + 525 sqq. Poetæ, rem memorabilem relaturi, plura sibi ora pluresque + linguas optare solent. Conf. IX, 340 sq. Silio præivit Virg. Ge. II, + 43, et Æn. VI, 625 sq. XII, 500 sq. ut huic Hom. Iliad. II, 488 sq. + quibus locis Drak. addit Ovid. Trist. I, iv, 53 sq. Val. Fl. V, 218 + sq. VI, 36 sq. Claud. de laud. Stil. 185, et Cons. Hon. VI, 436, et + Cons. Olybr. et Prob. v. 55 sq. ubi vid. Barth. De ipsa pugna cf. + Liv. XXI, 55, 56, et Polyb. III, 71, 74; vide etiam _Guischard Mém. + mil._ tom. I, ch. 6. + --_Mæonius_, seu _Mæonides_ dicitur Homerus a Mæone patre, vel + potius a patria Colophone, seu Smyrna, oppidis Mæoniæ h.e. Lydiæ, + quæ olim Ioniam quoque, vel certe partem ejus complectebatur. + 528. _Tyriæ furor iræ_, h.e. iratus Hannibal. Cf. ad v. 601, et + I, 71. + + 526. _fundere_ scripti, probb. N. Heins. et Drak. Vulgatum + _rumpere_, quod c. Tell. et antt. edd. habent, retinuit Lef. Cf. + ad I, 95. ["ad I, 95": in Not.] + + Murranum ductor Libyæ, ductorque Phalantum + Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum, 530 + Alter in alterius fuderunt comminus ore. + Monte procelloso Murranum miserat Anxur, + Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo. + + 530. _laborum veteres_, peritos, diu in iis versatos, qui longa + experientia usuque labores belli et perficere et tolerare + didicerant. Sic _vetus operis ac laboris, v. scientiæ + cærimoniarumque, vetus regnandi_ ap. Tac. Ann. I, 20, extr. (ubi + vid. Lips. et Ern.); VI, 12, et 44. Cf. inf. VI, 616; XI, 26; XVII, + 297, et ad VI, 254, in V.L. ["XVII, 297" recte XVII, 292] + 531. _fuderunt_ vid. ad II, 113. + --_in ore_, conspectu, +en opsei+. + 532. _Anxur_ Volscum nomen urbis Latii ad mare, quæ postea Græcis ac + Romanis _Tarracinæ_, seu _Tarracina_ et, ut nunc, _Terracina_ + dicebatur; (Plin. III, 5; Liv. IV, 59) quæque hodie quidem ad + radices montis, sed olim in ipso ejus vertice sita erat, in quo + etiamnum reliquiæ ædium et murorum reperiuntur. Hinc _monte + procelloso_ dixit poeta. Cf. VIII, 390; Hor. Sat. I, v, 26; Lucan. + III, 81; Stat. Silv. I, iii, 86; Cluver. Ital. ant. pag. 1009; Heyne + ad Virg. Æ. VII, 799. + 533. _Tritonis_, palus Libyæ, _sacra_ Palladi, (vid. ad III, 322.) + vel ut +krênês hieron rhoon+ ap. Apollon. I, 1208; Theocr. VIII, 33, + et alia passim obvia. Vid. ad III, 501. + + 532. _Monte salebroso_, vel _e præcelso_, conj. N. Heins. Sed + _procellosus_ est epith. alti montis, ut _nubifer nivalis_, etc. + _Axur_ emend. Lef. quia _atzur_ in lingua Punica _rupes_ dicatur; + cf. ad VIII, 390. + 533. _Libyco_ pro _niveo_ malebat N. Heins. prob. Drak. coll. IX, + 297. Sed hoc nimis a literarum ductu recedit, et _nivea aqua_ est, + quæ alias _nitida_, _lucida_, _argentea_ vocatur v.c. Martial. + VII, xxxi, 11; Sen. Hippol. 504, et Oedip. 427; _Sarra_ pro + _sacra_ R. 3; quod recepit Lefeb. quoniam _Pallas Libycis + Tritonidos edita lymphis_ IX, 297, dicitur; _Sarrani_ autem sint + _Libyes_. Sed _Sarra_ est priscum Tyri nomen (vid. ad I, 72), + _Triton_ vero fluvius et _Tritonis_ palus Africæ, non Asiæ; cf. + not. ["ad I, 72": in Not.] + + Ut primum insigni fulsit velamine consul, + Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus 535 + Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam, + Et summæ figit tremebundam margine parmæ. + Cui consul, namque ira coquit: «Pone, inprobe, quidquid + Restat in ore fero, et truncata fronte relucet.» + Sic ait, intorquens directo turbine robur, 540 + Et dirum tota tramittit cuspide lumen. + + 534. _insigni velamine_ cf. ad v. 517. + 535. _orbus partem visus_, +monophthalmos+. + 536. _citat_, vibrat, movet, concitat, ut _gladium_ IX, 592; _arma_ + ap. Stat. Th. VIII, 144. + 538. _ira coquit_ vid. ad II, 327. + --_inprobus_, audax, ut ap. Virg. Æn. XI, 512. + 539. Observa variationem ejusdem sententiæ. + --_quidquid Restat_, etc. h.e. alterum oculum. + --_truncata_, vel _trunca frons_ IX, 400, in qua aliquid deest. + 540. _intorquens turbine_ ut ap. Virg. Æn. XI, 284. Cf. ad II, 135. + + 535. _Cupencus_, non _Cupentus_, Col. vid. Intpp. ad Virg. Æn. + XII, 539. + 536. _improbus_ mox repetitur. Vellem _impiger_, vel simile quid + scripsisset poeta. + 537. _agit_ Put. unde _affigit_ conj. N. Heins. + 539. _feri_ malebat Livin. vel Corte: _reducet_ Ox. _reluce_ Parm. + _relucta_ R. 3, unde _relictum est_ suspic. N. Heins. quod admodum + languet. + 540. _derecto_ Col. ut et VI, 228, et IX, 583, quod prob. Drak. et + recepit Lefeb. Conf. ad II, 92. + + Nec levior dextra generatus Hamilcare sævit: + Huic cadit infelix niveis Varenus in armis; + Mevanas Varenus, arat cui divitis uber + Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis 545 + Candentes gelido perfundit flumine tauros. + + 543. _niveis_, splendidis. + 544. _Mevania_, hodie _Bevagna_, Umbriæ Cisapenninæ urbs, prope quam + _Tiniæ_ fl. qui nunc _Topino_ dicitur, miscetur _Clitumnus_, + (_Timia_) cujus aqua pota olim putabatur _candidos boves_ facere, + quorum in his locis magna copia erat, quique in _victimarum_ + inprimis usum alebantur. Conf. VIII, 450, 452; VV. DD. ad Virg. Ge. + II, 146 sq. quem locum Silius ante oculos habuit, Claud. Cons. Hon. + VI, 506 seq. Prop. II, xix, 25, 26, inpr. Plin. Ep. VIII, 8; Cluver. + Ital. ant. II, 10, p. 701; Oberlin. V.C. ad Vib. Sequestr. p. 101 + sq. 211 sq. Keyssleri Itin. p. 887, ed. pr. et de Mevania inf. VI, + 645 sq. Cluv. l.c. p. 628. + 544. _divitis uber Campi_ ut tota Umbria, teste ejus alumno Prop. I, + 22, extr. + 545. _patulis_ ut _latis arvis campis_ VI, 645. + --_Fulginia_, seu Fulginium, urbs vicina, ad Tiniam sita, hod. + _Foligno_, seu _Fuligno_. Conf. VIII, 460, et Cluver. l.c. p. 628. + 546. _perfundit flumine_ ut VIII, 450, ex Virg. Ge. II, 147 + --_gelido_, nam _rigor aquæ certaverit nivibus_; _nec color cedit_, + teste Plin. l.c. + + 542. _levior dextræ_, ut _opum levior_ II, 102, volebat N. Heins. + qui hanc loquendi formam pluribus exemplis illustravit ad V, 363; + VIII, 515; et XII, 563. Sed ubivis vulgatam tuetur Drak. Junge + h.l. _levior sævit_. + 543. _Hinc_ Rom. 3; _Huc_ Put. Male: +autôi piptei+ pro +ep' autou + +, ut sup. v. 391 et al. passim. _Varenus_, non _Varrenus_, Col. et + Ox. Nomen notum vel ex Cic. Or. pro Vareno. + 544. _Mevanas_ Col. ut _Hispellas_, _Privernas_, _Arpinas_, + _Larinas_, _Aquinas_ et alia, quæ vid. in Ind. et ap. Heins. ad + Claud. Eutrop. II, 248, et Salmas. ad Pollionis Gallien. c. 2, + quos laud. Drak. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xvi, 14; _Mevano_ Ox. + Put. R. 3; Parm. Vulgo _Mevanus_. + 546. _perfundit_ scripti et priscæ edd. vid. not. Vulgata + _profundit_ ex Juntina in alias edd. venit et metro contraria est. + + Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura + Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti. + Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus. + Hinc pila, hinc Libycæ certant subtexere cornus 550 + Densa nube polum; quantumque interjacet æqui + Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt + Tela, nec artatis locus est in morte cadendi. + + 547. _tristes_, adversi, vel duri; vid. ad I, 147. + --_maxima Victima_, taurus, ut ap. Virg. Ge. II, 146; ubi _gregibus_ + obponitur. + 550. _pila_ propria Romanorum tela, quæ vel majora, vel minora, + (utrumque autem legionarius ferebat) et vel rotunda, ut plane manum + inplerent, vel quadrata, ambitu quatuor digitorum, erant. Majoris + pili lignum æque ac ferrum, quod hamatum et crassitie digiti unius + ac dimidii esse solebat, tricubitale erat, ita tamen, ut dimidia + ferri pars hastæ infixa esset; vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 664; + XII, 121; ad Tibull. IV, i, 90; Veget. II, 15; Plut. vit. Marii pag. + 419, D; de forma Lips. Mil. Rom. III, 4, et, qui eam ex numo + exhibuit, Guther. de vet. jure Pontif. III, 16, p. 329. Cf. inf. + v. 631 sq. (ubi locus class. Dionys. lib. V, a Dausq. laudatur) V, + 216; IX, 336. + --_cornus_, vid. ad II, 124. Ipsam vocem, si arborem significet, et + secundæ et quartæ declinationis esse, monet Drak. ad X, 132; coll. + Stat. Th. VII, 647, et Ovid. Her. X, 107. + --_subtexere nube polum_ ut ap. Virg. Æn. III, 582; ubi vid. Heyne. + Cf. ad I, 311. + 552. _vibrantia_ v. ad I, 539. + 553. Comparant Lucan. II, 201 sq. et Stat. Th. VIII, 422. + + 547. _ingratæ_ (quia inutilis est et nil proficit) _maxima curæ_ + corrig. N. Heins. Non male! + + + Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis + Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum 555 + Persultabat equo, mediosque invectus in hostes + Appula non vana torquebat spicula dextra. + Huic horret thorax Samnitis pellibus ursæ, + Et galea annosi vallatur dentibus apri. + + 554. _Argyripa_, +Argurippa+, seu +Argos hippion+, alias _Arpi_, + urbs Apuliæ, a Diomede condita. Cf. XIII, 30; XVII, 326, et Heyne in + not. et Exc. I ad Virg. Æn. XI, 246. + --_Dauni_ vid. ad I, 291. + 555. _Iapyge_ conf. ad I, 51. + 556. _Persultabat_ ut ap. Virg. Ge. III, 117, et Æn. XI, 600. + 557. _non vana dextra_, certo ictu. + 558. Ad Allium bene transtulit habitum venatorium Ornyti ap. Virg. + Æn. XI, 677 sq. ubi vid. Heyne. Cf. et Æn. V, 37; VII, 666 sq. Hom. + Iliad. X, 263 sq. et sup. ad II, 156. + --_horret_ exquisite pro, est. Conf. ad I, 423. + --_Samnitis ursæ_, ut _Sabellicus sus_ ap. Virg. Ge. III, 255. + 559. _vallatur_ ut ap. Sen. Herc. Oet. IV, 1935; Ovid. Her. IV, 159, + et Fast. III, 449. + + Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret 560 + In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum, + Hinc Mago, hinc sævus pariter videre Maharbal, + Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi + Invadunt trepidum gemina inter prælia taurum, + Nec partem prædæ patitur furor: haud secus acer 565 + Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto. + + 561. _Garganus_, Apuliæ mons, silvis abundans, nunc _Monte di S. + Angelo_. Conf. Virg. Æn. XI, 247; Hor. Od. II, ix, 7. + --_terga_, corpora, ut ap. Virg. Æn. VII, 20, «in vultus ac terga + ferarum». + 562. _Mago_ in insidiis collocatus ap. Liv. XXI, 54, 55; Polyb. III, + 71. + 563 seq. Egregia comparatio, sed translata ex Hom. Iliad. XVI, 756 + sq. nam in Marone eam legere non memini. + 565. _partem prædæ_ h.e. eam partiri, dividere. + 566. _devolvitur_ sc. ex equo. + + It stridens per utrumque latus Maurusia taxus: + Obvia tum medio sonuerunt spicula corde, + Incertumque fuit, letum cui cederet hastæ. + Et jam, dispersis Romana per agmina signis, 570 + Palantes agit, ad ripas, miserabile! Poenus + Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat. + + 567. _taxus_ v. ad v. 255. + --_Maurusia_, Afra. Cf. tamen ad III, 339. + --_stridens_ ut ap. Virg. Æ. IX, 419, 632 (ubi vid. Heyne); XI, 863. + 568. Comparant Lucan. III, 585, 589, qui nimis in hac re lusit. + 569. _letum cui_, etc. cuinam hastæ esset _letum_ h.e. honos quasi + et gloria mortis inlatæ. Schmid. +to+ _cederet_ explicat traderet, + permitteret. + + 569. _crederet_ malebat idem, non improbante Drakenb. Sed vellem + sensum quoque, qui tum verbis inest, simul nos docuissent, qui ex + tot, quot adferunt, exemplis non satis perspicitur; vid. not. + 570. _En_ tacite dedit Lefeb. ut passim. + + + Tum Trebia infausto nova prælia gurgite fessis + Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas. + Haurit subsidens fugientum corpora tellus, 575 + Infidaque soli frustrata voragine sorbet; + Nec niti, lentoque datur convellere limo + Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci + Hærent devincti gressus, resolutaque ripa + Inplicat, aut cæca prosternit fraude paludis. 580 + + 573 seq. Hic, non sine aliqua jucunditate, exornavit verba Liv. XXI, + 54, et 56, qui memorat, aquam Trebiæ nocturno imbri pectoribus tenus + auctam fuisse, et, qui flumen petierint, aut inter cunctationem + ingrediendi ab hostibus obpressos, aut gurgitibus haustos periisse, + quum orti solis calore, liquescente nive, increvisset amnis, ut nec + stare propter aquæ altitudinem, nec nare ob arma possent: præterea + imbrem nive mixtum et intolerandam vim frigoris homines multos et + jumenta absumsisse. Cf. Polyb. III, 72, et Appian. b. Hannib. c. + 6, 7. + [574.] In verbis _precibus Junonis_ poetam agnosce. + 575. _tellus subsidens_, vestigiis cedens, mollis, propter _limum_ + et liquefactam nivem: hinc et frustrabatur _infida voragine soli_. + Sic ap. Curt. VIII, 14, pr. «imber violentius quam alias fusus + campos lubricos fecerat, gravesque currus inluvie et voraginibus + hærebant... aliorum turbati equi in voragines lacunasque + præcipitavere curricula, etc.» Schmid. jungit verba, _tellus soli + frustrata_, quæ frustra credita est solum. + 577. _convellere_, evellere, extrahere. + --_lento limo_ id. qd. mox _tenaci labe; lento_ Lefeb. explicat + +glischrôi+, viscoso, unde _lentor_ de humoribus viscosis apud + medicos, et eodem forte sensu _tabo lento acrique_ II, 463. + 578. _labe_, limo, vel quod facile laberentur, vel potius, quod + esset causa perniciei; Schmid. + 579. _resoluta_ imbri _ripa_, propr. nix in ripa. Sic mox _putri + cespite_. + + 578. _Labes_, ut _pestis_, quævis res noxia et mala. Sed + præstiterit, puto, _tabe tenaci_, hoc est humore foedo et + lutulento e nive liquefacta. Sic _fluentem tabem liquescentis + nivis ingrediebantur... et in levi glacie tabidaque nive + volutabantur_ dixit Liv. XXI, 36; ubi vid. Gronov. _tabes nivis_ + Lucan. lib. X, v. 225; _humor calore tabescit_, h.e. liquefit, + Cic. Nat. D. II, 10. + + Jamque alius super atque alius per lubrica surgens, + Dum sibi quisque viam per inextricabile litus + Præripit, et putri luctatur cespite, lapsi + Obcumbunt, seseque sua pressere ruina. + Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta 585 + Dum parat, et celso connisus corpore prensat + Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis, + Contorta ripæ pendens adfigitur hasta. + Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis, + Luctantemque vado permixta morte coercet. 590 + + 581. _super atque_, +epi kai+, et insuper. + 583. _Præripit_, præoccupat. + 585. Conf. Virg. Æn. VI, 358. + 590. _Luctantem_, qui emergere conabatur. + --_permixta morte_, promiscua; simul cum eo moriens. + + 582. _inextricabile_ scripti et R. 3. Vulgatum _inexplicabile_ + metro adversatur. + 586. _connisus_, non _connixus_, Col. vid. ad II, 123. Forte leg. + _pressat_, quoniam _adprendere_ modo præcessit. + 590. _Luctantemque_ duo scripti. Vulgo _Undantemque_ prob. Dausq. + ut +antithesis+ sit, et alter _adfixus ripæ_ moriatur, alter + _undans vado_, fluitans, jactatus, huc illuc pulsus. + + Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis; + Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora + Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem. + Enabat tandem medio vix gurgite pulcher + Irpinus, sociumque manus clamore vocabat; 595 + Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo + Inpulit asper equus, fessumque sub æquora mersit. + + 591. _facies_, spectacula, vel genera, ut ap. Virg. Ge. I, 506, et + _formæ_ Æn. VI, 626; conf. Ind. et Drak. ad h.l. Burm. ad Val. Fl. + VI, 279. + 593. _longis singultibus_ ut ap. Virg. Ge. III, 506, et Æn. IX, 505. + --_Sanguineum amnem_, aquam sanguine mixtam. + 595. _socium_, sociorum, _manus vocabat_, non, quod Cell. putabat, + _clamore manus_, gestu et indicio manu facto, Drak. + 597. _Inpulit_, ut mox v. 650, et ap. Virg. Æn. XII, 380. + --_asper_, exasperatus, incensus. + + 595. _Irpinus_, non _Hirpinus_, Col. _Pulcher_ (nom. propr.) + _Hirpinus_ (a patria) conj. N. Heins. + 596. _Quem_ emend. Burm. ut v. 649, non improb. Drak. quos mireris + omissione pronom. _eum_ offensos fuisse. + 597. _fessusque_ priscæ edd. + + + Adcumulat clades subito conspecta per undas + Vis elephantorum turrito concita dorso. + Namque vadis præceps rapitur, ceu proruta cautes 600 + Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem + Præ se pectore agit, spumantique incubat alveo. + + 598. Conf. Appian. b. Hannib. c. 7, et Liv. XXI, 55, 56, ubi tamen + elephanti non in fluvio pereunt, et aversi inprimis sub caudis + fodiuntur. + 599. _turrito dorso_, cf. IX, 239 sq. + --_Vis elephantorum_, h.e. multitudo eorum, vel, ut abstractum pro + concr. positum sit, multi, sive robusti elephanti, ut _vis canum_ + ap. Virg. Æn. IV, 132 (ubi vid. Heyne), +biê Helenoio+, et doctius + +biê Hêraklêeiê, hieron menos Atreidao, Arêos, menos oxu thumou, + puros deinon+, et +anemôn, hierê is Têlemachoio, is anemois, sthenos + Ôriônos+ ap. Hom. Iliad. II, 658 (ubi vid. Koeppen et ad v. 851); + III, 105; XIV, 182; XI, 268; XIII, 758; XVIII, 264, 485; Odyss. II, + 409; V, 478; XIII, 276, al. Conf. App. et ad I, 71; VI, 338; VII, + 523; Jani ad Hor. Od. I, iii, 36; III, v, 13; xxi, 11, et id. in + Arte poet. lat. p. 475; Weitz. ad Val. Fl. I, 561. Vulgo putant, + substantiva _vim_, +biên+, +menos+ et alia ejusmodi redundare, vel + periphrasi cuidam servire. Sed vid. Cl. Schelleri præcept. stili + bene lat. T. I, p. 304. + 600. Cf. Virg. Æn. XII, 684 sq. _insueta_, ut ap. Virg. Æn. VIII, + 248 (vid. ad v. 378), vel pro insuetos, nunquam antea visos + elephantos. + 601. _timentem_, cf. ad I, 48. + + 601. _timentem_ scripti. Vulgo _trementem_, vulgari, sed non + infelici variatione. + + Explorant adversa viros, perque aspera duro + Nititur ad laudem virtus interrita clivo. + Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem 605 + Et famæ nudam inpatiens, «Spectabimur, inquit, + Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum. + + 603. _Explorant adversa viros_, ut _secunda felices, adversa magnos + probant_ dixit Plin. Paneg. c. 31, ubi vid. Intpp. et ad Plin. Ep. + IX, xxvi, 4; Lucret. III, 55; Sen. de Prov. 4, et. al. Cf. sup. ad + III, 574. + --_per aspera duro_, etc. Cf. II, 578; VI, 120, et ipsa Virtutis + verba XV, 101 sqq., quæ ex pulcherrimo loco Hes. +Erg.+ 289 sq., + petita sunt. Add. Sen. de const. Sapientis c. 1; Xenoph. Memorab. + Socr. II, §. 20 sq.; Stat. Achill. II, 376, ubi vid. Barth. + 604. _Nititur_, enititur, ut ap. Virg. Ge. II, 428, et Æn. II, 443. + 605. _perdere mortem_, vid. ad v. 137. + --_inhonoratam mortem_, vid. ad III, 123. + 606. _Spectabimur_, spectata erit virtus nostra, vid. ad I, 77, et + III, 574. + 607. _meum condes sub gurgite letum_, non perficies, ut obscuram et + _inhonoratam mortem_ in undis inveniam, vid. ad III, 123, et inf. ad + v. 671 sq. + + 605. _perdere mortem_ scripti, (nisi quod in Puteol. _pendere_ + legitur) et editt. antt. ante Juntinam, in qua Nicander primus + _cernere m._ dedit, quod putant dictum pro oppetere, vel propr. + decernere mortem, seu moriendi certum esse. + 606. _famæ undam_ Col. et Ox. unde _nudam_ recte emend. Modius. + Vulgg. _famæ mundam_, quod nemo facile cum Dausq. defendere ausit, + quamvis formarum loquendi +katharos adikias, katharai psophôn + hodoi, hagnos phonou, gamôn, aphrodisiôn, Dêmêtros+ _sceleris + purus_, etc. memor sit. _Spectabitur_ Col. et R. 3; _Spectabimus_ + in aliis. + + Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis + Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta.» + Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit 610 + Spicula sæva feræ, telumque in vulnere linquit. + Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum + Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso + Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro. + + 610. _adsurgens_ in hastam, ut in ensem et ictum, ap. Virg. Æn. V, + 443; X, 797; XI, 284, ubi vid. Heyne. Sic +ereidein, epereidein to + enchos+ ap Hom. Iliad. III, 358; V, 856, al. cf. v. 208; I, 400. + Similiter quoque _insurgere_ et _incumbere remis_ dixit Virg. Æn. + III, 207, 560; V, 15, 189: +eperrhôont' elatêsi+ Apollon. II, 663; + +embalein kôpaisi+ Pind. Pyth. IV, 356. + 612. Junge _prosequitur ictum stridore_, percussa horrendum clamorem + edidit: quem elephanti clamorem Florus quoque I, xviii, 12, + _stridorem_ dixit. + + 609. _Tyrrhenave permeet_ Col. _Tyrrhenave pervidet_ Put. Vulgo + _Tyrrhenaque pernecet_. Citra necessitatem _perneget_, vel + _Tyrrhena nec enecet_ conj. N. Heins. + 611. _in lumine_ Ox. et Put. cum plerisque edd. antt. quod non + displicuit Drak. Equidem in Ovidio, qui in ejusmodi repetitt. + ludere solet, ferrem, non in poeta epico; _linquit_, non _liquit_, + Col. et Ox. + + Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta, 615 + Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos + Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus. + Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso, + Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat, + Donec, consumtis longo certamine telis, 620 + Concidit, et clausit magna vada pressa ruina. + + 617. _laterum extentus_, ut _laterum passus_ (qs. pansus, + expansiones), et _tractus_ ap. Stat. Silv. I, i, 29, et Theb. IV, + 173. + --poeta in mente habuit loca Virg. Æn. X, 892; XI, 638 sq., et + _laterum extentus_ sunt latera vasta, extenta, ut _obtentus frondis_ + apud Virg. Æn. XI, 66, pro frondibus obtentis. Ern. + 618. _nigranti dorso_, vid. ad III, 463, in V.L. + 619. Drak. comparat Stat. Th. V, 533. Sed huic et nostro poetæ + præivit Virg. Æn. X, 887. + 621. _vada_, Trebiam fl. vel ejus aquas (vid. ad I, 52) et quidem + h.l. earum cursum mole sua _clausit_, præclusit, obstruxit, ut VI, + 708; XI, 138, et ap. Virg. Æn. XI, 298. + --_pressa_, ut _corporibus premitur Peuce_ dixit Claud. Cons. Hon. + IV, 630. + + 617. _extentus_, non _extensus_, scripti et Parm. + 621. Ita Col. Vulgo _magna depressa ruina_ prob. Dausq. qui + _clausit_ positum putat pro defecit, vel potius _clausa_, + occoecata est bestia, coll. v. 612. Vide ad quam duras rationes + more suo confugiat, ne Modio et veritati victas manus dare + cogatur. Ceterum +homoioteleuta+ auribus parum grata. + + + Ecce per adversum, quanquam tardata morantur + Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem + Scipio, et innumeris infestat cædibus hostem. + Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum 625 + Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas. + Mazæus jaculo, Gestar prosternitur ense; + Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon. + Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum, + Et, quantum longo ferri tenuata rigore 630 + Procedit cuspis, per hiantia transigit ora. + + 622. Scipionem huic prælio interfuisse negat Liv. XXI, 52, 53 et 57; + sed adfirmat Nepos Hannib. c. 4. quod jam alii monuere. + 623. _Vulnere_, ad Ticinum accepto. + 628. _Pelopeus avis_, h.e. propter majores, Cyrenarum conditores, + vid. ad III, 252. + 629 seq. Cf. ad v. 550. + 630. _ferri rigore_, pro ferro rigido, et hoc simpl. pro ferro, ut + ap. Virg. Ge. I, 143. + 631. _Procedit_, prominet. + + 627. _Mazæus_, non _Mezeus_, scripti et priscæ edd. +Mazaioi, + ethnos tôn Pannoniôn+, ap. Strab. VII, p. 217. + Versus 628, 669, in comment. quidem illustravit, sed in contextu + prorsus omisit Dausq. + 629. _Huic_, non _Hinc_, scripti et R. 2. Idem conjecerat Dausq. + _Intorquet_ olim in mentem veniebat N. Heins. + + Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes. + Nec leto quæsita quies: turgentia membra + Eridano Trebia, Eridanus dedit æquoris undis. + Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato. 635 + Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum, + Fulvos aurifera servantes arbore ramos? + + 633. Cf. V.L. + --_turgentia_, aqua absorpta. + [634.] _æquoris_ Hadriatici. + 636, 637. Cf. III, 283 sq. et de tota orationis forma Virg. Æn. X, + 319 sq., ubi vid. Heyne. + + 633. _leto_ ex Col. bene restituit Modius, ut ne in morte quidem + invenerit quietem, sed fluctibus jactatus sit; _jacta_ Ox. Vulgg. + _jacto_, quod tuetur Dausq. ut sit projecto, vel jactato. + 635. _Thapse_ Col. vid. ad III, 261; _Tapse_ Ox. R. 3; Parm. Med. + _Taxe_ Put. _Lanse_ ed. Martini Herbipol. _Lapse_ Mars. et post + eum alii. + 637. _Sacros_ præstiterit, ut ap. Virg. Æn. IV, 485; _Fulvos_ + certe languet, quia cum _aurifera_ jungitur. + + + Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis; + Jamque ferox totum propellit gurgite fontem, + Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris 640 + Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens. + + 638. Manifeste h.l., quod jam alii viderunt, imitatur Hom. Il. XXI, + 136... 384, inpr. v. 234 seq., ubi Xanthus in Achillem insurgit. + Silii figmentum inde ortum notat Drak. quod fluvius imbri + increverit, de quo vid. ad v. 573. Similem locum Stat. Th. IX, 404 + sq., comparari jubet Lefeb. + --_stagna_, maris, seu fluvii profunda, vid. Heyne ad Virg. Æn. I, + 126. + 640. _omnes torquet vires_, ut VII, 529, h.e. movet, vel effundit, + ut _torquere bella_, _hastam_, _murmura_, _sibila_, quæ vid. in Ind. + nisi malis cum Schmidio interpretari: intendit, quoniam contorta + sunt validiora. + 641. _novus torrens_, quatenus ad fluctus inusitatos excreverat et + ante non visos. Ern. + + 638. _Intonuit_ Ox. et Put. quod, judice Drak., ex Hom. Iliad. + XXI, 237, defendi quodammodo potest; conf. Burm. ad Ovid. ex. P. + II, iii, 27, et Heins. ad Ovid. Met. I, 187. + + Sensit, et adcensa ductor violentius ira, + «Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, poenas + Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis + Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam, 645 + Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas, + Inlabique Pado dabitur: quænam ista repente + Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?» + + 642 seqq. Non tam animosus fingitur Achilles ab Hom. l.c. + ["Hom. l.c." = Il. XXI 136-384] + 644 sq. Similiter, quod Drakenb. monet, Sicorim fl. punit Cæsar ap. + Lucan. IV, 141 sq., et Gyndem Cyrus ap. Sen. de ira III, 21. + --_lacerum_, etc., in rivos diducam. + 646. _premam_, obturabo, fontes tuos obstruam; quod tamen ab his quæ + Scipio vss. 644, 645, minatur, abhorrere putat Lenz. Equidem non + video, cur utrumque locum habere non possit; alioquin _quove_ pro + _quoque_ substituerem. + --_nec tangere ripas_, retinere ripas suas. Lenz ad ripas Padi + refert. + 648. _Sidonium_, Sidoniis h.e. Poenis faventem, ut _undis + socialibus_ v. 701. Cf. ad I, 118. Schmidius expressa putat Gr. + +mêdizein+, +philippizein+. + --_infelix_, vid. ad II, 667. + + 642. _violentius_ Ox. et Put. cum priscis edd. _violentior_ R. 2, + Basil., Colinæi et aliæ edd. quas secuti sunt D. Heins. Cell. et + Lefeb. Nostra lectio, fateor, glossa videri potest, sed ad aures + gratior est, et auctoritate MSS. nititur: nam de c. Col. nihil + h.l. dixere Modius et N. Heins. + 643. _mi_ ex emendat. Scalig., et Voss. recepit Cell. ut suavius + inter tot dactylos. Drak. adposuit simil. loc. Propert. II, iv + (al. 5), 3; _meritas in perfide_ Med. _meritas_, _imperfide_ + quidam alii. + 647. Forte leg. _quianam_; vid. ad I, 443. + + + Talia jactantem consurgens agger aquarum + Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit. 650 + Arduus adversa mole incurrentibus undis + Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem. + Nec non a tergo fluctus stridente procella + Spumeus inrorat summas adspergine cristas. + + 649. _jactantem_, ut ap. Virg. Æ. I, 102. + 650. _Inpulit_, +ôse+ ap. Hom. l.c. v. 235; conf. ad v. 597. + --_curvato gurgite_, vid. ad I, 472. + 651. _Arduus adversa mole stat_, elegantius quam +stênai enantibion+ + ap. Hom. l.c. v. 266; cf. Virg. Æn. X, 771. + --_adversa undis_, quam undis obponit. + 653. _stridente procella_, ut ap. Virg. Æn I, 102. + 654. _inrorat_, adspergit, aqua roris instar guttatim destillante. + + 649. _agger_, non _aggere_, scripti. + 651. _incurrentibus_, non _irrumpentibus_, Col. _adverso cumulo_ + aliquando tentabat N. Heins. ut ad Trebiam referri possit; quod + vel sinc lect. mutatione licet. Sed vid. not. + 652. _sustulit_ scripti et R. 3. Sed recte præferunt vulg. lect. + _sustinet_; ut _retinere amnem manibus et clipeis_ dixit Flor. + III, 3. + + Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum 655 + Subducta tellure Deus; percussaque longe + Raucum saxa sonant; undæque ad bella parentis + Excitæ pugnant, et ripas perdidit amnis. + + 655. _stabilemque vetat defigere gressum_, +oude podessin eiche + stêrixasthai+ ap. Hom. v. 241, et _Suducta tellure_, +koniên d' + huperepte podoiin+, v. 271. + 656. _Deus_, Trebia, ut Xanthus +megas theos+ ap. Hom. v. 248. + 657, 658. _ad bella parentis Excitæ_, a parente ad auxilium sibi + præstandum advocatæ. + --_ripas perdidit amnis_, exspatiatus est supra ripas; Lenz. + --_parentis_, Trebiæ, non Eridani, quod Dausq. putabat; vid. ad + I, 606. + + 655. _Nare vadis_ corrig. N. Heins. Sed nare quidem poterat, + subducta tellure, non vero ire et stabilem gressum defigere: quod + jam monuit Draken. + 657. _parentis_, non _patentes_, Col. Oxon. R. 3, Parm. cf. Gron. + Obss. IV, 17. + + Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum + Adtollit cum voce caput: «Poenasne superbas 660 + Insuper, et nomen Trebiæ delere minaris, + O regnis inimice meis? quot corpora porto + Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum, + Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui. + Cæde, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur. 665 + Adde modum dextræ, aut campis incumbe propinquis.» + + 659. Cf. Virg. Æn. VIII, 31 sq.; X, 205, et inf. v. 726. + 660. _cum voce_, ut X, 432, et ap. Virg. Æn. X, 667, «cum voce manus + ad sidera tendit.» + 662. _regnis_, v. Burm. ad Val. Fl. II, 621. + 663. _fusa_, vid. ad II, 113. + --Cf. Hom. l.c. 217 sq. Virg. Æn. V, 806 sq. + 664. _Adde modum_, fac finem, _dextræ_, cædibus. + 666. _incumbe_, ut ap. Virg. Georg. II, 311, et Æn. I, 84, ubi + videndus Heyne. + + 760. _Poenosne superbos_ conj. D. Heins. Sed cf. sup. v. 645: + _superbus_ emend. N. Heins. quod merito placet Draken. + 662. _quot_, non _tot_, Col. et Ox. + 666. _aut_, non _et_. Put. et prisci libri ante Marsum editi. + Sensus verborum est: fac modum, seu finem cædibus, aut, si pugnare + cupis, non in alveo meo pugna, sed in campis. + + + Hæc, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto + Mulciber, obscuræ tectus caligine nubis. + Ingravat ad cælum sublatis Scipio palmis: + «Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma, 670 + Talin' me leto tanta inter prælia nuper + Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra + Indignum est visum? redde o me, nate, periclis; + + 667, 668. Conf. Hom. Iliad. XXI, 328 sq. Junonis partes Silius + detulit Veneri, Romanis faventi. + 669. Similes preces ac vota Achillis ap. Hom. l.c. v. 272 sq., et + Ulyssis Odyss. V, 298 sq., ex quo loco desumta est oratio Æneæ ap. + Virg. Æn. I, 93 sq., ut ex hac Hannibalis verba inf. XVII, 260 seq., + ubi Drak. monet, veteres vehementer mortem in undis exhorruisse, tum + quod animam igne constare (vid. Virg. Æn. VI, 130 sq.), adeoque aqua + exstingui putarent; tum quod naufragio absumtis raro sepultura + obtingere posset. Cf. ad I, 154; Jani ad Hor. Od. I, xxviii, 23; + viros doctos ad Valerium Flaccum, I, 633; Burm. ad Petron. c. 103 et + 114; Cuper. Obss. I, 8; Guther. de jure man. I, 10. + --_Ingravat_, ut ap. Virg. Æn. XI, 220, eodemque sensu _asperare_ + inf. v. 774, et _acerbare_ VI, 116; Drak. + 670. _Dardana_, vid. ad lib. I, 14. + 671. _Taline leto_, tam foedæ morti in undis; +leugaleô thanatô+ + dixit Homerus Iliad. XXI, 281; Odyss. V, 312. + 672. _fortine_, etc., cf. ad II, 705. + 673. _redde_, etc., ut apud Virg. Æn. II, 669; X, 61. + --_nate_, qui me ad Ticinum servasti. + + 672. _fortine_, non _fortunæ_, Col. et Mars. + + Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem, + Quam patriæ fratrique probem.» Tum percita dictis 675 + Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem + Conjugis invicti vires: agit undique flammas + Dispersus ripis ignis, multosque per annos + Nutritas fluvio populatur fervidus umbras. + + 675. _fratrique_, Cn. Corn. Scipioni Calvo, qui notus est ex Liv. + XXI, 32, 60. + --Conf. Hom. Il. XXI, 328... 384. + 676 sq. _Ingemuit_, gravius +meg' ause+ Hom. + 679. _umbras_, arbores, Trebiæ ripam obumbrantes, ut ap. Virg. Ecl. + V, 40; Ge. I, 157; IV, 511, al. cf. Ind. + + 676. _direxit_ Col. +es potamon trepse phloga pamphanoôsan+ dixit + Hom. Iliad. XXI, 349; _detexit_ Ox. et Put. unde _derexit_ olim + scriptum fuisse suspicabatur Drak. quod tacite edidit Lefeb. conf. + ad II, 92. Vulgg. _detrusit_. + 677. _inviti_ malebat N. Heins. quia Vulcanus semper Trojanis ac + proinde Romanis infensus fuerit. Sed ut alias Junoni, matri suæ, + sic nunc uxori obsequi potuit, et Silius, puto, expressit +to + akamaton pur+ Hom. Iliad. XVIII, 225, et XXI, 341, unde et Virg. + Æn. V, 680, _vires indomitas flammarum_ hausit, ut Noster VII, + 370, _indomitos ignes_: +Hêphaist', outis soi ge theôn dunat' + antipherizein+, etc. dixit Hom. Iliad. XXI, 357; conf. mox v. 681; + Burm. vulgatam lect. præferebat, quia Vulcanus ipse lampadem jacit + v. 693 seq. _flammas_, non _flammam_, Col. et Oxon. quos secutus + sum. + 679. _umbras_, non _undas_, iidem scripti cum priscis edd. + + Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos 680 + Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis. + Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni; + Jam, solo restans trunco, dimisit in altum + Populus adsuetas ramis habitare volucres. + Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos 685 + Absorbet latices, sævoque urgente vapore + Siccus inarescit ripis cruor: horrida late + Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit + Tellus, ac stagnis altæ sedere favillæ. + + 681. Conf. Virg. Æn. V, 662, et Georg. II, 307; inf. XVII, 96, et ad + VI, 556. + --_crepitat_, vid. Bentl. ad Hor. Od. IV, xi, 11. + 682 sq. Imitat. Hom. Iliad. XXI, 350 seq. + --_comas_, frondes, vel folia, ut +chaitê+ ap. Anacr. XXII, 3, et + Callim. H. in Del. v. 81: +komê+, +triches+, +trichôdes+, seu + +trichomanes+ de arboribus et plantis, +oros kekomêmenon hulê+, ap. + Callim. H. in Dian. v. 41, ubi vid. Spanh. + 684. _Populus_, definite pro quav. arbore. + 685. Conf. Ovid. Met. II, 211, et ad vss. 691... 695, ibid. v. 264 + sqq., quem locum Silius expressit; Lenz. + --_imo de gurgite_, fundo, +bussothen+, absorbet, +anarrhoibdei+. + Reliqua minus ornata, quam ap. Hom. l.c. v. 361 sq. ubi Xanthus + aheno, igne ebullienti, comparatur. + 686. _vapore_, ut ap. Virg. Æn. V, 683; +teire d' autmê+ Hom. l.l. + 366. + [687.] _horrida_, squalida. + + 686. _sævumque_ conj. N. Heins. Non male. + + + Miratur pater æternos cessare repente 690 + Eridanus cursus; Nympharumque intima mæstus + Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra. + Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta + Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis: + Ter conrepta Dei crines nudavit arundo. 695 + + 690. Ipse Padus, in quem Trebia influit, magnam incendii, quo hic + ardebat, vim sensit: quod præclare poeta expressit. + --_pater_, vid. ad I, 606, et cf. IX, 187, et Virg. Ge. I, 482. + --_cursus æternos_, ut +aupnous+ Sophocl. de fontibus; D. Heins. + 691. _Nympharum_, Nereidum. + 695. _Arundo_, sertum ex ea, tegens caput Dei fluvialis, _nudavit + crines Dei_, quia _conrepta_ est flammis, vel combusta. Conf. + v. 659. + + 693. _jactu_ Put. In aliis _tacta_. + + Tum demum admissæ voces et vota precantis, + Orantique datum ripas servare priores; + Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas + Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes. + + 698, 699. Cf. ad v. 483, et Liv. XXI, 56. + + 696. Cum Lefeb., qui Virg. Æn. IV, 460, comparat, in contextum + recepi ingeniosam emendat. Gronov. ad Liv. XXXI, 5, quæ etiam a + N. Heins. et Drak. probatur, nititurque auctoritate c. Oxon., nisi + quod in eo _voce_ pro _vota_ legitur. _admissæ_ Col. Ox. R. 2, + h.e. exauditæ, ab effectu, quod jam notavit Drak. coll. Senec. + Consol. ad Marc. c. 2; _voces_ Ox. et Put. Vulgaris lectio _amissæ + vires et voce precantis_ idoneo sensu destituitur, quanquam +to+ + _vires_ sive ad Vulcanum, sive ad Trebiam (ut +Xanthoio damê + menos+ ap Hom. Iliad. XXI, 383) retuleris, vel _admissæ vires_ cum + Drak. reposueris: nec difficultates tollit conj. Barthii _devota + precanti_; vel Cell. _et voce precanti_. + 698. _Sic tandem_ omnino legendum videbatur Withofio. + + At Poenus, multo fluvium veneratus honore, 700 + Gramineas undis statuit socialibus aras, + Nescius heu! quanto Superi majora moverent, + Et quos Ausoniæ luctus, Trasymene, parares. + + 700. _honore_, vid. ad III, 218. + 701. _Gramineas aras_, e cespite, +bômous autoschedious+, ut ap. + Virg. Æn. XII, 118; Ovid. Met. VII, 240, al. cf. Ind. + --_undis socialibus_ cf. ad v. 648. + 703. Silius silentio prætermittit prælia, hiberno tempore prope + Placentiam commissa, de quibus vid. Liv. XXI, 57 et 59. + + 701. _statuit_ Col. trahit Put. Vulgo _stravit_. + + + Boiorum nuper populos turbaverat armis + Flaminius, facilisque viro tum gloria belli, 705 + Corde levem atque astus inopem contundere gentem. + Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno. + Hunc, lævis Urbi genitum ad fatalia damna + Ominibus, parat imperio Saturnia fesso + Ductorem, dignumque virum veniente ruina. 710 + + 704 sq. C. Quinctius Flaminius Nepos Cos. A.U. DXXX, adeoque sex + annis ante alterum consulatum, in quo ad Trasymenum lacum, quod nunc + poeta memorabit, periit, victoriam de _Boiis_ reportaverat, quam + tamen tribunis suis debebat temerarius imperator, qui imperitia sua + eam pæne prodiderat. Eam ob causam, et quoniam auspicia, prodigia ac + literas, quibus Romam revocabatur, spreverat, non nisi privatus et + plebe indignante triumphabat. Cf. V, 107 sqq., 646 sq.; Liv. XXI, + 63; XXII, 6; Oros. IV, 13; Flor. II, 4; inpr. Polyb. II, 31... 34, + et Plut. in Marcell. p.m. 299, et in Flamin. + 706. _Corde levem_, v. ad v. 50. + --_contundere_ gravius quam vincere, domare, ut ap. Virg. Æn. I, + 264, «populosque feroces Contundet, etc.» cf. Broukh, ad Tib. III, + vi, 14. + 708. _lævis Ominibus_, adversis fatis: vel _omina_ ad Flaminii + genesin, seu horoscopum spectant. + 709. _Saturnia_, cui poeta omnium, quæ Romanis contingunt, malorum + causam adtribuere solet. + --_fesso_, malis, cladibus, bello; conf. ad I, 566. + 710. _ruina_, insigni clade. + + 705. _dum_ Col. _data gloria_, vel _facilisque v. tum gloria, + bellis_, etc. emend. N. Heins. _facilique bello_, ut ap. Justin. + VII, 3, conj. Burm. ut _tum_ facili bello hostes contundere ei + gloriæ fuerit, quam nunc ipsi fortuna denegaverit. Vulgatam lect. + tuetur Lefeb. et explicat: facilis ei fuit gloria in hoc bello, + contundere, etc. + + Inde ubi prima dies juris, clavumque regendæ + Invasit patriæ, ac sub nutu castra fuere; + Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem + Nescius, adcepit miseræ si jura carinæ, + Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis 715 + Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis + Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri. + + 711. _prima dies juris_, calendæ Januariæ, quibus consulatum iniit. + 713... 717. Cf. ad I, 687 sq. + --_artem_ +kat' ex.+ esse peritiam navis gubernandæ, monent Barth. + ad Stat. Th. III, 29, et Drak. ad h.l. et ad XIV, 454. + 714. _jura carinæ_, ut _regna_ et _imperium navis_, ap. Val. Fl. I, + 418 (ubi vid. Burm.), et V, 14. + 715. _Ventorum tenet vicem_, est loco ventorum, et imperitia sua + facit, quod venti solent. + 716. _Dat jactare_, cf. ad V, 324; Virg. Æn. I, 319. «dederatque + comas diffundere ventis.» + 717. _magistri_, gubernatoris navis, inter quos Liv. quidem XXIX, + 25, et XLV, 42, non vero poetas distinguere, monet Drak. + + 712. _ac_, non _et_, Col. Quinque, qui sequuntur, versus turbati + sunt in c. Puteol. + 714. _miser ut si_ corrig. Barth. Adv. X, 24. Sed _misera_ est + navis, quia tali committitur gubernatori. + + Ergo agitur raptis præceps exercitus armis + Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci + Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum 720 + Mæonios Italis permixta stirpe colonos. + + 719 sq. Etruriam intellige, et de _Lydorum populo_, a quo, vulgari + Romanorum a Græcis adscito errore, Etruscorum, seu Tyrrhenorum origo + repetitur; vid. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 479; IX, 11, et Exc. III, + ad Æn. VIII; Lips. et Ernesti ad Tac. Ann. IV, 55; de _Corytho_ + autem, Etruriæ principe ac conditore _Cortonæ_ urbis (unde montes + _Cortonenses_, quos Trasymenus subit, mox v. 823.) Heyne ad Æn. III, + 170; IX, 10; X, 719, et Exc. VI, ad Æn. III; it. Cluver. Ital. ant. + p. 590 sq. Cf. V, 9 sq., et ad VIII, 472. + 721. _Mæones_, prisci Lydiæ coloni, et hinc Etrusci; cf. Virg. Æn. + VIII, 499; XI, 759; Herodot. I, 7, et Ind. + + 720. _Corithi_ et _Coriti_ vulgo vitiose scribitur; vid. Heyne ad + Virgil. Æneid. lib. III, v. 170, et IX, 10. + + + Nec regem Afrorum noscenda ad coepta moratur + Laude super tanta monitor Deus: omnia somni + Condiderant, ægrisque dabant oblivia curis, + Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui, 725 + Et madidæ frontis crines circumdata fronde + Populea, stimulat subitis præcordia curis, + Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem. + + 722. vid. V.L. + --_miscenda ad coepta_, h.e. turbanda consulis consilia, suspicatur + vir doctus in _Allg. Lit. Zeit._ 1796, _N._ 139. + 723. _Deus_, vel omnino est numen divinum, vel pro dea, ut +hê + theos+; cf. Virg. Æn. II, 632; VII, 498, et Vulp. ad Tibull. I, vi, + 43. + --In his poetæ animo oculisque obversabatur locus Virg. Æn. VIII, + 26... 67, ubi vid. Heyne, et ad Æn. II, 268 seq. + 724. _curis ægris_, quæ ægros, miseros faciunt homines, cf. ad I, + 85, in V.L. + 725. _stagni_, Trasymeni lacus. + 726. Cf. Virg. Æn. VIII, 31 sq., et sup. v. 659. + + 722. _nascenda_ scripti et priscæ edd. ante Basil., in qua primum + _noscenda_ reperitur. Prius recepit Lefeb. et exponit, mox futura. + Male! _pascenda_ conj. N. Heins. non improb. Drak. coll. sup. + v. 9, et VII, 497. Neutrum vulgatæ lect. præferendum, cujus hæc, + puto, sententia est: Juno Hannibalem non moratur, quominus, h.e. + exhortatur, (nam +litotês+ esse videtur) ut consulis coepta, seu + conatus propius noscat, eumque in Etruriam subsequatur, _super + T. laude_, propter tantam, quam sibi ita parare possit, gloriam: + nisi verba _laude s. t. monitor_ jungere malis. Sed vix dubito, + quin _molienda_ legendum sit, hoc sensu: Juno adhortatur H. ad + præclara, sed gravis moliminis facinora obeunda pro tanta, quæ + inde redundet, laude et gloria. Ita Silius plane exscripsit Virg. + Æn. IV, 233; sed et præter poetarum morem primam syllabam + corripuit, vel tribus vocem syllabis extulit, ut _Pelio_ sup. III, + 495, et alia. + 725. _numen_ Col. Pro vulgata _juvenem_ male pugnat Dausq. + 727. Vox _curis_ modo præcesserat. Forte poeta scripsit _jussis_, + ut +epea pteroenta+ ap. Hom. + 728. Hic versus merito ejiciendus videbatur N. Heins. qui bene + monebat, dormienti hæc Hannibali, non vigilanti oblata esse, et + frigere illud _haud spernenda voce_. Lente contra hunc versum, pro + majestate Divæ, procedere putat Lefeb. et interpretatur: Juno + turbat quietem somni voce plurimi facienda; +kat' antiphrasin+, ut + _morum non spernendus_ ap. Tac. Ann. XIV, 40. + + «O felix famæ, et Latio lacrimabile nomen, + Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset, 730 + Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus? + Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris. + + 729. _Latio lacrimabile nomen_, cf. I, 110 sq., et III, 73. + --_nomina_, ut +onomata+, pro hominibus ponuntur, ut VI, 298; XI, + 513, al.; cf. Heyne ad Tibull. III, iv, 61, et Bentl. ad Hor. Od. + III, xxvii, 34. Passim quoque _nomen_ redundat; v. ad V, 161. + ["XI, 513" recte XI, 511] + 730. Qui Deus olim futurus esses, si in Italia nasci tibi + contigisset, ubi tales viri, qualis tu es, in Deorum numero referri + solent. Drak. comparat inf. VII, 36, 37, et Cic. pro Muræna c. 36, + «gratias egit Diis... quod ille vir in hac republica potissimum + natus esset;» add. inf. XVII, 403, 404. + 731. _cur fata tenemus_, retinemus, remoramur? ut _fatis currentibus + obstare_ VII, 307, et contra _urgere fata_ VII, 224; _fata irritare_ + V, 234; _incumbere fortunæ_ VII, 241; _Præcipitare fatum_ I, 691; + _lacessere fata_ XV, 36, vel _fato urgenti incumbere_ ap. Virg. Æn. + II, 653. + + 730. _Ausoniæ_; conj. Dausq. et N. Heins. Prior tamen et Draken. + _Ausonia_ etiam pro _in A._ dici posse monent; _fortuna favoris_, + ut v. 732, Col. culpa librarii male festinantis. Conf. ad VIII, + 468. + 731. _cur_ Col. et Put. _cui_ Ox. Vulgo _quum f. t._ quod Cell. + exponit: dum per fata nobis licet nocere Romanis; _cur tanta_ Put. + + Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti + Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum + Sanguinis, et patrias satiabis cædibus umbras. 735 + Nobis persolves meritos securus honores. + Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit + Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis.» + + 734. _Jurares_, cf. I, 113 sq. + 735. _satiabis_, placabis, ut ap. Virg. Æn. II, 587. + 736. Imitat. Virg. Æn. VIII, 61 sq. + 738. _Tmolo_, ex Lydia, cujus mons est Tmolus. + --_missa manus_, h.e. Etrusci, cf. ad v. 719, et VII, 210. + + 736. _meritos_ scripti et editi ante Marsum, qui primus _merito_ + refinxit; _persolve emeritos_ in mentem veniebat N. Heins. + 738. _stagni opaci_ corrig. idem. + + + His agitur monitis, et lætam numine pubem + Protinus aerii præceps rapit aggere montis. 740 + Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo + Piniferum cælo miscens caput, Apenninus. + Condiderat nix alta trabes, et vertice celso + Canus apex structa surgebat ad astra pruina. + Ire jubet: prior exstingui labique videtur 745 + Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis. + + 739. _numine_, ejus monitis. Cf. ad I, 93, in V.L. + 741. Cf. omnino Liv. XXI, 58, cujus narrationem cur tam strictim + adtigerit Silius mireris, quum tamen poeticum ornatum et res + admittat, et ipse diligenter sectetur. + --_Horrebat_, etc. Cf. Virg. Æn. IV, 249, 251; XII, 702 sq. + 744. _pruina_, vid. ad III, 533. + 746. Si, post Alpes superatas, aliis iisque minoribus montibus iter + impediatur et obstruatur. + + 739. _lætus_ edidit Lefeb. invitis membrr. quasi non exercitus + quoque hoc visu lætari possit. + 744. _structa_, non _stricta_. Colon. quod multis exemplis + illustrarunt Drak. et, quos laudavit, Salmas. ad Tertull. de Pall. + p. 286 seq. Zinzerl. Promuls. crit. c. 49; Gonsal. ad Petron. c. + CX, et Gronov. Diatr. Stat. p. 90. + 745. _lubet_, vel _juvat_ malebat N. Heins. + + Scandunt prærupti nimbosa cacumina saxi, + Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem. + Plana natant, putrique gelu liquentibus undis + Invia limosa restagnant arva palude. 750 + + 748. _mulcet laborem_, minuit, ut XII, 220. + --Delet hunc versum Col. Imo vero ex eo quodammodo pendent + sequentia, cum quibus cohæret: dicit enim, superato jugo jam nondum + finitum fuisse laborem (_superasse jugum_, græco more pro superatus + montis adscensus), sed quasi novum ex paludibus in plano campo + objectum. Ern. + 749 sq. Nam Apenninum transgressos _plana natantia_ h.e. planities, + seu campi paludosi (quos Silius solita verborum luxuria depingit) + remorabantur. Liv. XXII, 2, «Propiorem viam (in Etruriam) per + paludem petit, qua fluvius Arnus per eos dies solito magis + inundaverat.» Proprie hoc iter non continuo H. ingressus est, simul + atque Apenninum superavit; vid. Liv. XXI, 59. Sed poeta res levioris + momenti omittere solet. + --_putri_, resoluto, nondum indurato _gelu_ impediti rivi se late + diffundunt; ut solent, quæ calore liquescunt; Cellar. coll. Virg. + Ge. I, 43. + + 748. Totus deest versus c. Col. prob. N. Heins. qui ejus loco unum + alterumque desiderari, vel certe _finis cumulusque laborum_ + legendum putat. Sed recte, opinor, hunc versum vindicat, + codicemque Col., teste Modio, suas quoque lacunas habere monet + Lefeb. cf. mox ad v. 750; _mulcetve_, non _mulcetque_, Put. quod + recepi cum Lefeb. + 749. _liquentibus_, non _linquentibus_, Parm. Bas. Mars. Junt. + Ald. Gryph. Nut. prob. etiam Dausq. + 750. Totus versus abest. c. Col. _Invia_ Ox. Put. Tell. et editi + ante Marsum, qui primus _Invida_ dedit, quod tamen jam in R. pr. + legi testatur Lefeb. _Invia_ jam conj. Dausq. vel _Uvida_, quod in + mentem quoque venit N. Heins. ut et mox _duci nudus_. + + Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex + Sævitia quatitur cæli, manante per ora + Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes, + Optatum bene credit emi quocumque periclo + Bellandi tempus: non frontis parcit honori, 755 + Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur + In pretium belli dare, si victoria poscat; + + 751 seq. Hannibal, quod jam Drak. observasse video, Apenninum + transgressus, sæva tempestatis vi, in via per paludem et profundas + Arni fl. voragines, alterum amisit oculum, testibus Polyb. III, 79; + Liv. XXII, 2, et Corn. Nep. c. 4; (qui tamen non omnino cum illis + consentit, de quo vid. ej. Intp. et Drak. ad Liv. l.c.) non a + frigore in Alpibus, quod Schol. Juven. ad Sat. X, 153, adnotavit. + 751. _tanta inhospita_, tam i. loca, ut VI, 308. + 753 sq. «Quia medendi nec locus nec tempus erat, altero oculo + capitur,» Liv. et Polyb. l.c. quæ poeta exornavit. + --_facilis sprevisse_ (+aoristôs+) h.e. facile spernebat, ut I, 225; + VIII, 59. + 754. _bene_, h.e. vili pretio, parvi _emi_; quam locutionem, vel + tironibus notam, magna exemplorum copia illustravit Drak. ad h.l. ad + V, 601, et VII, 620. + 755. _frontis honos_, possit esse decora facies, ut ap. Stat. Silv. + I, ii, 113. Sic _honor capitis_, ap. Plin. Paneg. 8, id. qd., _caput + honestum_, ap. Virg. Ge. II, 392. Sed h.l. est frontis decus h.e. + oculi, ut cornua Tacito _gloria frontis_ dicuntur Germ. c. 5; + _honores_, pulchritudo, _formæ_ inf. XII, 243; _h. togæ_ VI, 394; + _h. croceus_, color rutilus et pulcher VIII, 442; cf. Heyne ad Virg. + Æn. I, 591, et Jani ad Hor. Od. II, xi, 9. + + 753. Vulgo distingunt, _Perque genas, oculo f. sprev. medentes. + Optatum_, etc. quod præferendum videtur Schmid. + 756. _moretur_ volebat N. Heins. + + Satque putat lucis, Capitolia cernere victor + Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem. + Talia perpessi tandem inter sæva locorum 760 + Optatos venere lacus; ubi deinde per arma + Sumeret amissi numerosa piacula visus. + + 761. _lacus_, ad Trasymenum lacum. + 762. _piacula_, solatia. + + 759. _petat_ pro _queat_ R. 2, Benes. et alii, teste ac prob. Lef. + ut _petat cernere_ sit pro _eat c._, ut _ite precari_ inf. v. 793. + Sed quis unquam ita locutus est, vel ex forma dicendi _petere + locum_ hoc efficiet? + + + Ecce autem Patres aderant Carthagine missi: + Causa viæ non parva viris; nec læta ferebant. + Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido, 765 + Poscere cæde Deos veniam, ac flagrantibus aris + (Infandum dictu!) parvos inponere natos. + + 765. Poeta, ornatus et variationis studiosissimus, facile in + episodium hoc incidere poterat, memor libri III, 64 seq. + --_Mos_, Poenis a Phoenicibus, quorum Moloch a Saturno parum + diversus fuisse videtur, traditus, pluribusque barbaris gentibus + communis, de quo vid. præter VV. DD. ad h.l. Column. ad Ennii Ann. + I, p. 28; Ill. Meiners de relig. varior. popul.; Hendreich de + republ. Carthag. II, i, 4; Bryant. de sacrif. hum. et Michaelis Jus + Mos. T. V, §. 247. Notandum vero ex v. 768, sacrificium hoc annuum + fuisse sortique commissum. + --_condidit_, vid. ad I, 28, in V.L. + 766. _Poscere Deos veniam_, vel _pacem_, pro gratiam et opem ab iis + petere, vel simpl. illos placare, ut in formulis precum, inpr. + pontificum, passim occurrit. Conf. XV, 437; Virg. Æn. III, 261; IV, + 50; Liv. I, 16; VII, 2, al. + + Urna reducebat miserandos annua casus, + Sacra Thoanteæ ritusque imitata Dianæ. + Cui fato sortique Deum de more petebat 770 + Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon. + Sed propior metus armati ductoris ab ira, + Et magna ante oculos stabat genitoris imago. + + 768. _annua_ quotannis. + --_casus_, sacrificium. + 769. _Diana Thoantea_, ut XIV, 260, et ap. Val. Fl. VIII, 208, h.e. + Taurica, seu Scythica, cui hostiæ humanæ mactabantur; quem deæ + cultum, ex fabulis de Iphigenia, Oreste ac Pylade notissimum, + _Thoas_, rex Taurorum, primus instituisse dicitur; vid. Herodot. IV, + 103; Strab. V; Diodor. IV, 45; Pausan. III, 16; IX, 19; VV. DD. ad + Ovid. ex Ponto III, ii, 45... 96, et Trist. IV, iv, 63... 82; Hygin. + fab. 98, et 120; Serv. ad Virg. Æn. II, 116; Spanh. ad Callim. H. in + Dian. v. 173, 174; Muncker. ad Antonin. Liberal. fab. 27, et Eurip. + Iphig. v. 39. + 770. _petebat_, destinabat. Cf. II, 29. + 771. _discors Hannon_, cf. ad II, 277. + 772. _metus propior_, cf. I, 32. + + 773. _genitoris_, non _redeuntis_, Col. + + + Asperat hæc foedata genas, lacerataque crines, + Atque urbem complet mæsti clamoris Imilce. 775 + Edonis ut Pangæa super trieteride mota + It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum. + + 774. Præclare adfectus materni vis singulis Imilces factis verbisque + exprimitur. + --_Asperat_, auget, _hæc_, metum hujus iræ paternæ, Imilces, + conjugis, moeror, ut _asperare ignes_ dixit Val. Fl. V, 369; _a. + iram_ Tac. hist. II, 48; cf. ad v. 669. + 776 sq. Conf. Virg. Æn. IV, 300 sqq. (ubi vid. Heyne de _orgiis + trietericis_ et _motis sacris_), et Lucan I, 674 sq. + --_Edonis_, Baccha, ab Edonis, populo Thraciæ, ubi orgia Bacchi + potissimum celebrabantur. Conf. Intpp. ad Theocr. VII, 111; Bentl. + ad Hor. Od. III, xxv, 9, et viros doctos, in V.L. laudatos. + --_Pangæa juga_, ut II, 73. + 777. _suspirat_, +anapnei+, pro spirat, +pnei+, ut XII, 136, et + XIII, 426; D. Heins. Similiter _totum spirant præcordia Phoebum_, + Drak. monente, dixit Claud. de R. P. I, 6; cf. ad III, 240 et 697; + Burm. ad Val. Fl. II, 278. + + 774. _Asperat_ Col. Recte. _Asperad_ Oxon. Vulgo _imago Aspar: ad + hæc_, etc. ut _Aspar_ sit Hannibalis filius et nomen Punicum, ut + _Bostar_, _Gestar_, _Hamilcar_, et alia. _Aspera ad hæc_ conj. + Dausq. et Scalig. quod recepit Cell. + 776. In _Edonis_, Gr. +Êdônis+, ut alii in _Bistonis_ et + _Sidonis_, secundam corripuit etiam Lucan. I, 675, ubi _Odonis_ + scribendum putabat Salmas. ad Solin. c. 9, pag. 153, al. 109, quia + +Ôdones helkesipeploi+ Dionysio sunt populus Thraciæ, quod + probavit Berkel. ad Steph. Byz. Ethn. voc. +Êdônoi+. Sed + vid. Heins. et Burm. ad Virg. Æn. XII, 365; ad Ovid. Rem. Am. + v. 593; Oudendorp. ad Lucan. l.c. Heyne ad Virg. Cir. v. 165, et + quos Drak. laudat, Silium nostrum V, 463; VIII, 57, 412, 578, 579; + XV, 15, 337, (quibus locis eadem utitur licentia) Heins. ad Ovid. + Trist. IV. i, 42; Broukh. ad Prop. I, iii, 5; IV, ii, 61; Spanhem. + ad Callim. H. in Apoll. v. 73; Bentl. ad Hor. Od. I, xxv, 11; III, + xxv, 9; Barth. ad Stat. Silv. I, vi, 64, et Theb. V, 78, Serv. ad + Virg. Æ. I, 343, et Intpp. ad Catull. Nupt. Pel. et Thet. v. 37; + conf. sup. ad III, 252, et ad VI, 303. + + Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres + Clamat, «Io conjux! quocumque in cardine mundi + Bella moves, huc signa refer: violentior hic est, 780 + Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis + Urbis Dardaniæ muris, vibrantia tela + Excipis intrepidus clipeo, sævamque coruscans + Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis. + + 778. _facibus subdita_, propr. facibus subditis, igni admoto + combusta, unde _clamat_; vel simpl. pro incitata sc. furore, ut + _faces subjicere invidiæ_, _bellis_, etc., et _subdere ignem + seditioni_ Liv. VIII, 32: vel _subdita_, subjecta, permissa, adeoque + stimulata _facibus_, h.e. ceu Mænas, quæ adcensis facibus noctu per + montes ac nemora cum clamore discurrit. Ejusmodi certe faces + contextui aptiores sunt. Cf. V.L. + 779 seq. Tota oratio spirat furentem ac bacchicum mentis fervorem, + quo instincta Imilce in absentem maritum acerrime invehitur; et + gravissimæ indignationis adfectum, qui, elevata herois laude ac + gloria, tenerrimos paterni amoris sensus agitat et v. 787 sq., cum + amara inrisione permiscetur; sed, quod minus exspectes et probes, + nimis abrupte v. 791, (ubi +to+ _porro_ +rhêtorikôs+ magis, quam + +deinôs+ dictum) ad pios philosophicosque, etsi præclaros, sensus + descendit, quibus enthusiasmi impetus, qui subito v. 796, iterum + effervescit, interrumpitur. + --_Io conjux_, ut _Io Bacche!_ cf. ad V, 634, in V.L. + --_cardine mundi_, plaga, seu regione. + 781. _propior_ tibi, tanquam patri; ad te magis spectat. + 782. _vibrantia_ se, vibrata; vid. ad I, 539. + + 778. _concita_, vel simile quid legendum semper putavi cum Burm. + In vulgata certe lect. quocumque te vertas (vid. not.), duri quid + inest, cujus tamen rei culpa in ipso forte poeta residet. De + facibus Bacchicis agi videtur; unde non satisfaciunt Schmid. et + Lefeb. qui Vulgatam defendunt ex VII, 351; X, 228; XVII, 224; ut + sit hypallage et græcismus. + + Interea tibi prima domus atque unica proles 785 + Heu! gremio in patriæ Stygias raptatur ad aras. + I nunc, Ausonios ferro populare penates, + Et vetitas molire vias! I, pacta resigna + Per cunctos jurata Deos! sic præmia reddit + Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores! 790 + + 788. _molire vias_, ut ap. Virg. Æn. X, 477, et VI, 477; ubi vid. + Heyne. + --_vetitas_, vid. ad III, 501. + --_pacta resigna_, irrita fac, rumpe, propr. sigillo ablato. Schmid. + adcipit pro simpl. _signa_, firma. + [789 sq.] Vis verborum _sic_ et _tales_ voce et gestu declaranda. + + 786. _gremio in p._ scripti; _gremio e. p._ malebat N. Heins. h.l. + et XI, 587. Vulgg. _gremio patriæ_ prob. Lefeb. + 790. _solvit_ Col. _fovit_ Ox. et Put. _vovit_ libri editi. + + Quæ porro hæc pietas, delubra adspergere tabo? + Heu primæ scelerum causæ mortalibus ægris, + Naturam nescire Deum! justa ite precari + Ture pio, cædumque feros avertite ritus. + + 791. Notum est, priscos homines sanguinis effusionem religioni + habuisse, iisque morem fuisse +theous karpois+, h.e. +aparchais + agallein+, hisque frugum primitiis ac libaminibus solum deinde tus + sine hostiis addere. Cf. loc. class. Ovid. Fast. I, 337... 454, et + IV, 409 seq. + 792. _ægris mortalibus_, ut ap. Virg. Ge. I, 237; cf. ad I, 85, in + V.L. + 794. _Ture pio_, quo pietatem in Deos testamini, ut ap. Tibull. II, + ii, 3; III, iv, 10, et Virg. Æn. IV, 637; V, 745. + 795. Conf. Intpp. ad Act. Apost. XVII, 28, 29; Dausq. citat Cic. + Leg. I, 8; Epictet. I, iii, 9; Polyb. Ecl. 25, et al. + --_hactenus_, id tantum, _sit satis_; sufficiat certe animalia, non + homines mactasse. Conf. XIII, 270, et IX, 347, ubi Drak. laudat + Gronov. Obss. I, 15, et Obss. in Script. Eccles. c. 22. Lefeb. qui + vers. 791, _tabum_ etiam de sanguine humano intellexerat, h.l. + vertit: _contentons-nous à l'avenir de n'immoler que des animaux sur + les autels_. Ernesti toto h.l. non victimas humanas, sed in genere + cruenta sacrificia reprehendi putat, quoniam his sublatis et illæ + tollantur, ideoque jungit _hactenus sit satis_, hoc sensu: desinite + nunc tandem cruentis sacrificiis Deos colere; aut si firmiter vobis + persuasistis, Superis tale nefas placere posse, me immolate. Neuter + mihi quidem sententiam suam persuasit. + + 793. _ite precati_ Col. Ox. R. 3, Parm. Med. Sed exquisitius est + vulgatum _ite precari_ h.e. precatum, ut _veni sperare_, _ruit + animare_, et similia græce dicuntur; vid. quos Drak. laudat. Prop. + I, i, 12; Stat. Silv. V, iii, 11; Ovid. Am. II, ii, 21; Vulp. ad + Prop. I, vi, 34; Heins. ad Claud. R. P. III, 386, 387, et in + Rufin. II, 98; conf. sup. ad I, 170, et inf. ad XIV, 581; ubi + Drak. citat Stat. Th. VII, 177. + + Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro, 795 + Sit satis ante aras cæsos vidisse juvencos; + Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque, + Me, me, quæ genui, vestris absumite votis. + + 797. _nefas_, nefaria hæc sacrificia, sc. humana. + --_fixumque sedetque_, cf. Virg. Æ. IV, 15. + 798. _absumite_, perdite, mactate, _vestris votis_, victima vota, + vel votorum, quæ fecistis quorumque rei estis, solvendorum causa. + Cf. Virg. Æ. III, 279, et ibi Heyne. + + 796. _fudisse_ conj. N. Heins. quod languet, quia vox _cæsos_ + eandem exprimit notionem. + 798. _absumite_, non _assumite_, Col. et Put. + + Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras? + An flendæ magis Ægates, et mersa profundo 800 + Punica regna forent, olim si sorte cruenta + Esset tanta mei virtus prærepta mariti?» + + 799. _hac indole_, hoc puero tantæ indolis. + 800. _Ægates_, ut I, 61. + --_mersa Punica regna_, jactura tot navium hominumque, qua simul + imperium maris nobis ereptum, et populus nomenque Poenorum ad + internecionem prope redactum est. + 802. _virtus mariti_, ut +menos Arêos+, etc., vid. ad v. 599. + + 801. _sorte_ non _forte_, Col. R. 3, Parm. Med. + 802. _præcepta_ Ox. h.e. ante diem intercepta, propr. ante capta, + ut _prævertere_ III, 329, et _præsumta_ V, 209; VI, 300; prob. + N. Heins. quem vid. ad Val. Fl. IV, 341, 751; ad Virg. Æ. X, 277; + ad Claud. Cons. Mall. v. 262; ad Ovid. Epist. XVII, 107, et Fast. + IV, 940; cf. ad VI, 300; XV, 659; XVI, 338, et Gronov. ad Liv. + XXII, 41. ["XV, 659; XVI, 338" recte XV, 656; XVI, 337] + + + Hæc, dubios vario Divumque hominumque timore, + Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum, + Abnueret sortem, an superum pareret honori. 805 + Tum vero trepidare metu vix compos Imilce, + Magnanimi metuens inmitia corda mariti. + + 803. _Hæc_, verba. + 804. _cauta_, consilia. + --_ipsique_, Hannibali. An ut +autos epha+? + + 803. _hominisque_ Ox. Put. R. 3, Med. h.e. Hannibalis, cujus + vindictam, filio cæso, non minus quam deorum iram, sacrificio + neglecto, extimescebant. Id probavit Barth. Adv. VI, 3, et recepit + Lefeb. nec spernendum crediderim, quia tum +to+ _ipsique_ v. seq. + minus durum est, et facilius intelligitur, cur v. 810, ipse + Hannibal _æquatus Superis_ sibi videatur; _Superum Hannibalisque + favore_ conj. Heins. Lenior certe medicina foret, _Divum + Hannibalisque timore_, vel _Divumque ducisque t._, nisi malis + _regique_ pro _ipsique_ refingere. + 806. _sui_ pro _metu_ scribendum censebat N. Heins. ut _sui_ + exciderit ob cognatas literas voc. _vix_. Equidem leviori + mutatione reponerem _trepidat mentis_. Pro vulgata lect. stat + Lefeb., quum _compos_ absolute dicatur inf. XVII, 226. Sed ibi + v. 222, integra loquendi forma _mentis compos_, quæ repetitur, + præcesserat, et præterea +to+ _metu_ merito supposititium + videbatur N. Heins. quum _metuens_ mox subsequatur. Itaque aut + versus 806 et 807 corruptos, aut, quo magis fere sententia mea + qualiscumque inclinat, a mala manu insertos laciniasque esse, + e margine adsutas, necesse est. + + + His avide auditis ductor sic deinde profatur: + «Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat + Hannibal æquatus Superis? quæ præmia digna 810 + Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque + Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo + Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino. + + 809 seq. Oratio bene convenit ingenio Hannibalis, quod in gratia + quoque referenda superbiæ indicia prodit. + 810. _Hannibal æquatus Superis_, quod divina res et sacrificii causa + ejus arbitrio permittitur; Cellar. coll. Plinio, Epist. I, 7, pr. + Non male. Confer tamen ad v. 803, in variis lectionibus. + 813. _ab Ausonio Quirino_, a populo Romuli, h.e. Romano. + + 809. _nunc impar_ rectius putabat N. Heins. ut imparem se + fateatur. Sed Drak. monet, vulgatæ lect. eundem sensum esse: Quid + tibi solvam pro tanto munere, quod ei non inpar sit? + 813. _veniet_ R. 2, non inprob. Lefeb. coll. Terent. Eunuch. II, + ii, 53, _faxo insultabis_, pro _insultes_. + + At puer armorum et belli servabitur heres. + Spes, o nate, meæ, Tyriarumque unica rerum, 815 + Hesperia minitante, salus, terraque fretoque + Certare Æneadis, dum stabit vita, memento. + Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori. + Vos quoque, Dî patrii, quorum delubra piantur + Cædibus, atque coli gaudent formidine matrum, 820 + Huc lætos vultus totasque advertite mentes. + Namque paro sacra, et majores molior aras. + + 817. _stabit_, vid. ad II, 639, in variis lectionibus. + --_certare memento_, confer ad III, 118. + 820. _formidine matrum_, præclare pro cædibus et sacrificiis, quæ + matres potissimum horrent et reformidant. + 822 seqq. Color orationis fere ut apud Virg. Æneid. XI, 515 sq. + --_sacra_ majora, stragem Romanorum. + + 816. _nutante_, vel _titubante_ conj. N. Heins. invita Minerva. + Nam, quod Drak. jam bene animadvertit, nulla duci gloria nascitur + ex eo, quod saluti sit patriæ suæ adversus hostem vel _nutantem_, + vel _titubantem_. + 822. _Namque operosa sacra_ emend. N. Heins. qui vulgatam frigere + putabat; _majores_, non _meliores_, Col. Put. et R. 2. Inter hunc + et sq. versum nonnulla +leipein+, Scaliger notavit ad marg. Silii + sui. + + Tu, Mago, adversi conside in vertice montis: + Tu lævos propior colles adcede, Choaspe: + Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychæus. 825 + Ast ego te, Trasymene, vago cum milite præceps + Lustrabo, et Superis quæram libamina belli. + Namque haud parva Deus promissis spondet apertis, + Quæ spectata, viri, patriam referatis in urbem.» + + 823... 827. Conf. Liv. XXII, 2, et inpr. 4; Polyb. III, 82, extr. + 823. _mons_ et _colles_ sunt montes Cortonenses, cf. ad v. 720. De + _Sychæo_ et _Choaspe_, cf. III, 245, 317. + 825. _claustra_ et _fauces_, angustiæ saltus et montium. Cf. V, 42 + sqq. + 826. _vago milite_, expedito. + 827. _libamina belli_, cf. v. 822. + 828. _Deus promissis spondet apertis._ Confer v. 722 sqq., 733 sq. + 829. _viri_, legati. + + 824. _lectos_ R. 3, et Med. _bivios colles_ conj. N. Heins. quem + vid. ad Ovid. Epist. XVII, 178. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber IV + + 13v. (+phalou+) [_) deest_] + 91n. [90] + 213n. [212] + 341n. [340] + 530n. Cf. inf. VI, 616 ... ad VI, 254, in V.L. [IV, 616 ... IV, 254] + 653n. [652] + 660v. [760] + 704n. [706] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER QUINTUS. + +ARGUMENTUM. + +Hannibal solis occasu loca insidiis nata, ubi maxime montes Cortonenses +Trasymenus subit, militibus obsederat; 1-23. + +Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine +incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias +superat; 24-52. + +Quo facto, confestim pugnæ signum proponit, et, neque variis prodigiis +territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam speciosa +suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit; 53-104. + +Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat, +omnibusque jam ad prælium rite præparatis animum suorum, magna ex +parte fractum, verbis confirmat; 105-185. + +Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum habet, +suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito, omnes +ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem Dii +quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur; 186-207. + +Tum Picentes pugnam capessunt, et Poenis secunda fortuna, Romanis ira ac +desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur; 208-228. + +Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257. + +Nerius et Volunx pereunt; 258-267. + +Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque +impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi +sui, vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332. + +Nec minus tristem vitæ exitum habet Mamercus, qui, dum cæso signifero +Lusitano vexilloque ei erepto foedam suorum fugam sistit, permultis +vulneribus confossus cadit; 333-343. + +Magonem ab Appio vulneratum ex pugna subducit Hannibal, ut a Synhalo in +castris sanetur; 344-375. + +Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerendæ +occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn, +giganti similem, ingentemque aliorum Poenorum numerum prosternit; +376-456. + +Dum hæc in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis ab +Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sychæus Tauranum +aliosque trepidos cædit, et arbores, in quas conscenderant, vel +bipenni succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum +consul, gladio per latus adacto, jugulat; 457-529. + +Interim, Hannibal cum fratre sanato in prælium redit, et præter alios +Fontanum, Butam, Lævinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium +obtruncat; 530-583. + +Qua hostium strage edita, ex mæsto vultu et clamore Poenorum, qui +exanimum Sychæi corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo +præsagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen +provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610. + +Sed repente ingens terræ motus oritur, qui duces, ad impetum faciendum +jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam convertit; +611-631. + +Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum noscitans, +populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam, incitat: +quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum juvenum, +qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt, acervo +obruitur; 632-666. + +Prælio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa +virtutis Romanæ, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicuæ, +admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam +nocte in castra redit; 667-678. + + + Ceperat Etruscos occulto milite colles + Sidonius ductor, perque alta silentia noctis + Silvarum anfractus cæcis insiderat armis. + + 1 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 83. + 3. _cæcis armis_, insidiis. _Cæca_ passive dici occultata, +aorata+, + obscura, quæ non videntur, seu latent, et hinc quoque ignota, + obscura, ignobilia, multis exemplis probarunt Heinsii et Drak. ad + h.l. et ad VI, 7. Plura desideranti suppeditabunt Burm. ad Val. Fl. + VI, 422; Heins. ad Ovid. Fast. II, 214, et Met. I, 307; III, 490; + XI, 517, ad Val. Fl. VIII, 329, et Gifan. Ind. Lucret. Cf. inf. ad + VI, 75, et Ind. + + 1. _occulto limite_ malebat N. Heins. ut conveniat cum _latebrosis + collibus_ v. 192, et _opacis_ IV, 825. Sed Draken. jam recte + monuit, quosdam milites non occulta tantum via missos fuisse, sed + occultatos quoque et in insidiis latentes consedisse. + 3. _insiderat_, non _insederat_, Col. el Put. quod recepere Drak. + et Lefeb. Omnino quidem diversa sunt verba _insideo_, h.e. sedeo, + seu sum alicubi, locum teneo obsessum, et _insido_, sessum eo, + demitto me ad sedendum, seu quiescendum, sedem capio, occupo. Sed + præteritum utriusque verbi est _insedi_, si fides habenda + lexicographis, nec potius vulgaris est error, a stupore + librariorum profectus, qui ubivis hæc verba confundunt; vid. Burm. + ad Petron. c. 96, p. 458, ad Ovid. Metam. I, 367, ad Lucan. III, + 407; Heins. et Burm. ad Virg. Æn. I, 719; III, 565; et, quos Drak. + laudat, Gronov. Obss. IV, 16, 17, et ad Liv. XXII, 30; XXVI, 45; + Broukh. ad Prop. III, vii, 37; Heins. ad Ovid. Met. I, 307; XI, + 517; ad Val. Fl. VIII, 329; conf. inf. ad VII, 132. + + At parte e læva, restagnans gurgite vasto, + Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis, 5 + Et late multo foedabat proxima limo: + Quæ vada, Faunigenæ regnata antiquitus Arno, + Nunc volvente die Trasymeni nomina servant. + + 5. _in Effigiem_, in modum, instar. + 8. _volvente die_, ut ap. Virg. Æn. I, 269, et Ge. II, 402, ad quæ + loca vid. Heyne. Cf. sup. ad III, 579. + + 4. _parte e dextra_, quod Lefeb. edidit, legendum, vel poetam + humani quid h.l. passum esse, ut IX, 268, bene suspic. Drak. Nam + _colles lævi_ dicuntur IV, 824; quare non litus quoque Trasymeni + Poenis ad lævam esse potuit; et præterea idem lacus Romanis + quoque, qui Poenis obversi erant, ad lævam est inf. v. 95; ubi + propterea _dextra_ corrig. Cluver. Ital. ant. II, 3, p. 585; qua + tamen ratione difficultas ex lib. IV, 824, mota, non tollitur; + _vasti... pelagi_ Ox. Non male. + 5. _humectabat_ Col. (in quo propr. _umectabat_, de quo vid. ad + II, 125) Parm. Benes. Junt. Ald. Gryph. Nut. ut +hugrainein+ et + +hudrainein+, quod multis locis, Virg. Ge. IV, 126; Æn. XI, 90; + Claud. R. P. II, 121; et aliis illustrant N. Heins. et Drak. conf. + Ind. _invetabat_, vel _innetebat_ Ox. unde _incedebat_ parum + feliciter corrig. Barth. Adv. V, 15; ut tarditas sensim + progredientis exprimeretur; _invitabat_ Put. R. 3; Med. + _inundabat_ Veneta Marsi et Martini Herbip. claudicante metro, + unde _exundabat_ edit. Basil. Wolfii et quæ inde fluxerunt; + _pelagi inertis_ ex emendat. Barth. et N. Heins. recepi cum Drak. + et Lefeb. Sic _iners aqua_ ap. Ovid. Epist. XVIII, 121; _iners + Styx_ ap. eund. Met. IV, 434; _iners humor_ et _tarda palus unda_ + ap. Virg. Ge. IV, 25, 479, et, quæ Drak. comparavit, _lenta + stagna_, _iners Bosporus_, _tarda palus_, _piger Avernus_, + _ignavum flumen_, _lentum marmor_, inf. VIII, 605; Lucan. V, 436; + Varr. Atac. ap. Serv. ad Virg. Ge. I, 375; Stat. Th. XI, 588; + Appul. Met. IV, p. 145; Virg. Æn. VII, 27. Sed vulgatum _inerti_ + etiam servari potest, si _multum_ relingas, ut verba _inerti limo_ + jungantur. _Iners_, gravis, immobilis, vel inutilis, ut _i. + terra_, _gleba_, etc. ap. Hor. Od. III, iv, 45; Virg. Ge. I, 94 et + al. Conf. ad VI, 146. ["ad VI, 146": in Not.] + 7. _Arno_ Col. et R. 2, h.l. et VI, 109; quod cum Lefeb. recipere + non dubitavi, ut _Arnus_ sit heros +enchôrios+ Etruriæ, quam secat + _Arnus_ fl. (hod. _Arno_) ex Apennino ortus, de quo ex instituto + egit Ferd. Marozzi in _Raggionamento istorico dello stato antico e + moderno del fiume Arno_, etc. Conf. Heyne ad Virg. Æn. XI, 700; in + Varr. L. _Auno_ Tell. et editi tantum non omnes, quod defendunt ex + Virg. l.c. ubi tamen de Liguria agitur; _auro_ Ox. et Put. in + cujus marg. _auno_ legitur; _Anno_ corrig. Rupert. ad Sallust. + p. 144; sed Merula ad Ennii Ann. I, p. 95, _Amno_, qui, teste + Manethone, Aboriginum rex fuit, Fauni prisci filius, Martis Itali + pater. + + Lydius huic genitor, Tmoli decus, æquore longo + Mæoniam quondam in Latias advexerat oras 10 + Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris; + Isque insueta tubæ monstravit murmura primus + Gentibus, et bellis ignava silentia rupit. + Nec modicus voti natum ad majora fovebat. + + 9 seqq. Cf. ad IV, 719. + 9. _Tmolus_, Lydiæ urbs (ap. Herodot. I, 84, et Tac. Ann. II, 47, + ubi vid. Ern.) et mons, vino generoso, sed et croco abundans, de quo + dubitat quidem Heynius ad Virg. Ge. I, 56. Sed vid. Columel. III, + viii, 4, ibique Gesn. + 12. Hanc inventionem Tyrrheno Pisæo tribuit Plin. VII, 56; Tyrrheno + Herculis f. Hygin. fab. 274, ubi vid. Muncker. incolis Vetuloniæ + Sil. VIII, 488; alii aliis populis, sed plerique omnino Tyrrhenis; + vid. ad II, 19. + 13. _bellis ignava silentia rupit_, sustulit, morem belli segnius + gerendi sine tubarum cantu, qui milites ad pugnas adcendit, Drak. + Cf. IV, 169 sq. + --_ignava silentia_, ignavos milites reddentia: nam tubis alacres ad + pugnam animi fiunt. Ern. + + 9. _æquore longo_, h.e. longinquo, ut I, 584, emend. N. Heins. + quod recepere Drak. et Lef. Non male, vid. not. ad III, 422. Sed + vulgata non minus ferri et eodem sensu accipi potest; _longas_ + Oxon. + 12. _tubæ_, non _tuba_, Col. _primis_ Oxon. quod doctius videri + potest. + + Verum ardens puero, castumque exuta pudorem, 15 + (Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres) + Litore conreptum stagnis demisit Agylle, + Flore capi juvenum primævo lubrica mentem + Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta. + + 15. _puero_, Trasymeno juvene, Tyrrheni f. + --_ardere aliquo_, ut _tepere_, _calere_, _perire_ et mox v. 19, + _incalescere_. Veteres _ardere in aliquo_, _aliquem_ (propter a.), + _in aliquem_, sed plerumque _aliquo_ dixisse, monet Drak. Conf. + Broukh. ad Prop. I, iv, 12. + 17. _stagnis demisit_, more Naiadum. + --_Agylle_, Nympha Trasymeni lacus, unde dicta putatur _Agylla_, + Tuscia urbs, quæ etiam _Cære_, et nunc _Cervetere_ vocatur; vid. + Plin. III, 5, et Heyne Exc. III, ad Virg. Æn. VIII, 478 sqq. + --Formosos juvenes a Nymphis aliisque Diis rapi, satis nota res est. + De origine et sensu hujus mythi vide Heyne in _Antiq. Aufsätzen_ + Fasc. I; et commentat. meam in S. V. Henkii _Magazin für Religions + philosophie_, vol. VI, Fasc. I, p. 194... 210. + 18. _lubrica capi_, quæ facile raptimque capiebatur. + 19. _sagitta Idalia_, hoc est Veneris, cui sacrum erat Idalium, + Cypri opp. et mons. vid. Intpp. ad Virg. Æn. I, 681. + --_sagitta incaluisse_, +aoristôs+ et venuste: nam amor, igni et + flammæ similis, urit ac torret, (Anacr. X, 15; XXI, 7; Theocr. II, + 40; III, 17, al.) unde etiam poetæ Cupidini +ious purphorous+ + tribuunt, _ardentes sagittas_ Hor. Od. II, viii, 15 (ubi vid. Jani), + +oistous puripneustous+ Musæus v. 88; +puroenta belê+ Anthol. IV, + 470, et +puriblêtous+ (forte, +puriphlektous+) +akidas+ auctor carm. + Meleagri. Cf. inf. XI, 391 et 398, ubi Drak. laudat Mosch. I, 23. + ["XI, 391 et 398" recte XI, 389 et 396] + + 17. _demersit_ malebat N. Heins. prob. Drak. Sed vulgata + exquisitior; vid. not. ad I, 439. + 18. _juvenem mentem_ Col. et Tell. quod probavit Modius Epist. 59, + et recepit Cell. + + Solatæ viridi penitus fovere sub antro 20 + Naides, amplexus undosaque regna trementem. + Hinc dotale lacus nomen, lateque hymenæo + Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda. + + 20 seq. Naiades consolabantur Trasymenum, qui undas extimescebat et + amplexus Nymphæ, quæ mox ei lacus imperium in dotem dabat. + --_fovere_, metum et dolorem levarunt, ut vulnus, cui fomenta + adhibentur. + --Respexit Silius ad hæc Theocriti, +Eid.+ XIII, 53 sq. + +Numphai men spheterois epi gounasi kouron echoisai + Dakruoent', aganoisi parepsuchont' epeessin.+ + Quod apud nos carmine suaviori imitatus est egregius ille veterum + æmulator, morte infelicissima Musis et Patriæ ereptus juvenis, + Andreas _Chénier_: + _Sur leur sein, dans leurs bras, assis au milieu d'elles, + Leur bouche en mots mielleux, où l'amour est vanté, + Le rassure, et le loue, et flatte sa beauté. + Leurs mains vont caressant sur sa joue enfantine + De la jeunesse en fleur la première étamine, + Ou sèchent en riant quelques pleurs gracieux, + Dont la frayeur subite avait rempli ses yeux._ + Idyll. Hylas. --Ed. + 22. _dotalis_ propr. ipse lacus, qui _nomen_ inde adcepit. + 23. _Conscia_, vid. ad III, 395. + --_lascivo hymenæo_, ut _lasciva licentia_ et _lascivi amores_, ap. + Hor. Od. I, xix, 3, et II, xi, 7. + + 20. _Solatæ_, non _Sollicitæ_, scripti et Parm. + 21. _Naïdes_, +Naides+, non Naiades, +Naiades+, quod + quadrisyllabum est, Put. quod recte in textum recepit Drak. qui + laudat Pier. ad Virg. Eclog. X, 10; Gronov. ad Senec. Hippol. + v. 778, et Heins. ad Claud. R. P. II, 55; Add. Burm. ad Grat. + Cyneg. v. 17. + 23. _Trasymenia_, vel _Trasymenis unda_ volebat N. Heins. quod + magis poeticum est, ut _Thybris unda_ et alia, quæ notavit ad + Ovid. Epist. VII, 145; conf. sup. ad I, 14. Posterius probavit + Drak. et recepit Lefeb. _Thrasymentis_ c. Tell. _diditur_, coll. + I, 186, conj. idem Heins. ne poeta bis idem dicat. + + + Et jam curriculo nigram nox roscida metam + Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux 25 + Protulerat, stabatque nitens in limine primo, + Quum minus abnuerit noctem desîsse viator, + Quam coepisse diem: consul carpebat iniquas, + Prægrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat + Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis, 30 + Insertique globo pedites, et inutile Marti + Lixarum vulgus, præsago cuncta tumultu + Inplere, ac pugnam fugientum more petebant. + + 24. Vario ornatu expressa crepusculi matutini descriptio. Dausq. + comparat Ovid. Her. XIV, 21, 22, et Met. IV, 399 sq. et Amor. I, v, + 5; Apollon. II, et alios, quibus Drak. addit Ovid. Met. VII, 706, et + Sen. Herc. Fur. 671. Flaminium _vix dum certa luce_ et +eutheôs hupo + tên heôthinên+ angustias superasse, memorant Liv. XXII, 4, et Polyb. + III, 83, extr. + --_metam_, ut ap. Virg. Æn. V, 835, ubi vid. Heyne et Exc. II, ad + Æn. II, de noctis curru et equis. Forma loquendi _stringere metam_ + petita a circo, ubi currus proxime metam ita flectendus erat, ut + tamen eam non tangeret; +peri nussan Asphaleôs kamptonta trochôi + suringa phulaxai+ Theocrit. XXIV, 118; conf. VIII, 48; XIII, 299, et + inpr. XVI, 361, 362, ubi Drak. laudat Nonn. Dionys. XXXVII, 195, et + Sophocl. Electr. 746. Eodem sensu _meta teri_, vel _radi_ dicitur + poetis et +eu peri termath' helissein, strephein enguthen+ et +mal' + enchrimpsai nussêi+ Hom. Iliad. XXIII, 306... 348. Cf. ad IV, 350; + Heins. ad Ovid. Am. III, xv, 2, et Jani ad Hor. Od. I, i, 4. + 26. _nitens_ ore, nitida, pulchra, nisi malis pedem figens, ut ap. + Virg. Æn. II, 380. + --_in limine primo_, ut ibid. v. 269, et inf. XVI, 230. + 30. _levia arma_, ut ap. Virg. Æn. XI, 512. + 32. +Têlikouton gar proenebeblêkei katelpismon tois ochlois, hôste + pleious einai tôn ta hopla pherontôn tous ektos parepomenous, tês + ôpheleias charin, komizontas haluseis kai pedas, kai pasan tên + toiautên paraskeuên+ Polyb. III, 82. + 33. _fugientum more_, sine ordine. + + 24. _En_ tacite, ut passim, dedit Lefeb. etsi non male. + 27. _abnuerit_, non _adnuerit_, vel _annuerit_, Col. et Ox. + + Tum super ipse lacus, densam caligine cæca + Exhalans nebulam, late conruperat omnem 35 + Prospectum miseris, atque atræ noctis amictu + Squalebat pressum picea inter nubila cælum. + + 34 sq. _Orta ex lacu nebula, campo quam montibus densior sederat_, + Liv. XXII, 4. Cf. Polyb. III, 84. + --_super_, insuper. + 37. _cælum pressum_, circumdatum, ut XII, 131, vel tectum, opertum, + _amictu_, nigro quasi peplo noctis. + --_picea nubila_, +nephos melanteron êute pissa+ Il. IV, 277. Cf. + V.L. + --_Squalebat_, vid. ad I, 211. + + 37. _spissum_ malebat N. Heins. _Spissæ_ quidem et _piceæ nubes_, + _tenebræ_, _caligo_, etc. passim occurrunt, nec opus erat tot + exemplis quot congessit Drak. Sed _spissum amictu_ legere haud + memini. + + + Nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto + Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet. + Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta, 40 + Incustoditum, mox inremeabile, litus. + Namque sub angustas artato limite fauces + In fraudem ducebat iter, geminumque receptis + Exitium, hinc rupes, hinc undæ claustra premebant. + + 38. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 83. + --_Nec Poenum liquere doli_, Hannibal, fecundum in fraudes ingenium, + sua arte fallendi usus est. Male Marsus exponit: doli Poenorum non + patuere. + --_sedet Abditus_, +enedreuôn+, vel potius quietus in castris, quæ + in aperto ac patentiori campo locaverat, nec prohibet Romanos, in + angustias, inter lacum et montes, quos leviter armatis obsederat, + ingredi, et propius ad castra sua, quæ spernebant, adcedere; ut ita + vario discrimine, quod angustiæ, montes, lacus et insidiæ + minabantur, undique urgerentur Cf. v. 93 sq., 198 sq. + 44. _undæ claustra_, lacus obstans. + + 40. Hic versus abest a R. 3, et aliis edd. + + At cura umbroso servabat vertice montis 45 + Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu. + + 45. _cura_, Poenus curiosus et ad omnia intentus; vel, notante + N. Heinsio, excubitorum et speculatorum custodia ac statio. + 46. _sub ictu_, vid. ad IV, 42. + + 45. _At cura_ Col. probb. Lef. et N. Heins. qui tamen _Par cura_ + malebat, quod placet Drak. _At castra u. servabant_ vetus ed. Non + male. _At circa_ Ox., ut inf. v. 94, non improbb. Barth. et + N. Heins. _servabat_, h.e. observabat, (vid. not. ad III, 380) + scripti. Vulgo _At contra u. servabant_. Hunc versum sequenti + postponendum putabat Dausq. ut minus durum esset, +to+ _habitura_ + ad _claustra_ referre, quo non opus est, si _cura_ legas; _turma_, + h.e. equites, ingeniose pro _cura_ conj. Schrader in Obss. libro + (Franeq. 1761, 4.) coll. Liv. XXII, 4, 3; (_Equites ad ipsas + fauces saltus, tumulis apte tegentibus, locat. ut, ubi intrassent + Romani_, objecto equitatu, _clausa omnia lacu ac montibus essent_) + et ipsius Silii loc. sim. VII, 273, 278, ubi etiam _turma palus_, + seu _undæ_, et _rupes_ junguntur. + 46. _refugos habet ira_, virtus, _sub ictu_, acie gladii, quum + hostem circumire posset Poenus, corrig. Barth. Adv. V, 15; Male. + + Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas, + Ore levem patulo texens de vimine nassam, + Cautius interiora ligat, mediamque per alvum, + Sensim fastigans, compressa cacumina nectit, 50 + Ac fraude artati remeare foraminis arcet + Introitu facilem, quem traxit ab æquore, piscem. + + 47 sq. Egregia comparatio, cui similem vid. inf. VII, 500 sq. «Non + aliter, quam qui sparsa, etc.» + [48.] _nassa_, calathus vimineus angusti colli, +ek schoinôn + laburinthoi+ Theocr. XXI, 11, +kurtos+, de quo v. Oppian. +Halieut.+ + III, 85 et 341 sq. Draken. adposuit verba Sapph. in Anthol. Gr. III, + iv, 1, et Festi, «piscatorii vasis genus, quo quum intravit piscis, + exire non potest.» Hæc _nassa_ +graphikôs+ h.l. definitur. + 50. _fastigans_, acuens, in artum contrahens. Hoc verbum ubivis fere + in optimis codicibus, quibus lex metri h.l. faveat, _fastigare_, non + _fastigiare_, scribi, et vel a _fastu_, vel a _fastigio_ formari, + copiosius docuit Drakenb. + --_cacumina_, +ta akra+, vimina summa. + 52. _Introitu facilem_, active, qui facile intrat. Cf. ad I, 615. + + 50. _vestigans_ priscæ edd. _castigans_, h.e. angustiora reddens, + premens, emend. Withof. coll. XII, 355; Stat. Silv. II, i, 43, et + Theb. IX, 687; Brit. Philipp. VII, 80. + + + Ocius interea propelli signa jubebat + Excussus consul fatorum turbine mentem, + Donec flammiferum tollentes æquore currum 55 + Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato, + Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat + Caligo in terras nitido resoluta sereno. + + 53. Consul signa, quæ convelli non possunt (v. 66 sq.), jam + præcesserat v. 29 sq., adeoque nunc iterum, ut moverentur, edixisse + videtur. Teste Liv. XXII, 3, signa effodi jusserat, antequam agmen + incedere et in angustias intrare coepisset. Ibid, tamen c. 4, quum + pridie solis occasu ad lacum pervenisset, inexplorato, postero die, + vix dum satis certa luce, angustiis superatis, in patentiorem campum + agmen pandit. + 54. _Excussus mentem_, vid. ad II, 592, in V.L. + --_fatorum turbine_, cursu, vid. ad IV, 731. + 55. Teste Liv. XXII, 4 et 6, non nisi inclinata re, adeoque prælio + finito, nebula incalescente sole dispulsa diem aperuit. + 56. _orbe renato_, ut _luce renata_, ap. Sen. Herc. Fur. 127. Cf. + Virg. Æn. IV, 119. + 58. _sereno_, +aithriâi+, serenitate, ut XII, 4, ubi Virg. Ge. + I, 393; Lucan. I, 530; VI, 55, Stat. Th. IX, 135, et alia loca + conferunt Dausq. et Drak. + + 58. Semper hæsi in verbis: _fluebat C. in terras_, h.e. defluebat, + decidebat, quoniam udæ sunt nebulæ, ut ap. Virg. Æn. XI, 828 et + al. Nam caligo et nebulæ h.l. non demum in terram demissæ, sed + solis radiis resolutæ dicuntur. Hinc legendum videtur, _fluebat C. + in terris_, h.e. diffluebat, vel discedebat, fugiebat, ut ap. + Virg. Æn. II, 169; Cic. Marc. 8; Or. 3 al. conf. Gronov. ad Liv. + XXVII, 17; Burm. ad Virg. Ge. III, 67. + + Tunc ales, priscum populis de more Latinis + Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum 60 + Explorant super eventu, ceu præscia luctus, + Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit. + Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras + Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem + Incerta cervice ferens, altaria liquit. 65 + + 59. Hæc pugnæ præsagia et historici memorant. Cf. ad VIII, 624 sq. + et de ostentis, prodigiis ac monstris omnino Heyn. Opuscul. Acad. + Vol. III, p. 198... 215, pag. 255... 275, et ad Virg. Ge. I, 466 + sq., ad Tibull. II, v, 71. + --Hujus prodigii Cic. de Div. I, 35, mentionem facit; eodemque + contemto, P. Claudium b. Punico I male pugnasse, notum ex Liv. Epit. + XIX, et Flor. II, 2, quod jam alii notarunt. Loco ejus aliud memorat + Liv. XXII, 3. + 62. _Damnavit_, vid. ad II, 595, et III, 331. + 63 sq. Idem omen evenisse Syphaci inf. XVI, 264 sq., et Pompeio ap. + Lucan. VII, 165; sed Flaminio ante hanc pugnam, quum magistratum + iniret, teste Liv. XXI, 63, jam monuit Drak. Poeta autem ante oculos + habuit Virg. Æn. II, 223 sq., ubi vid. Heyne. + 65. _Incerta cervice ferens_, vulnere non certo et letali adcepto. + + 61. _eventum_ Colon. _eventus_ Dausq. + + Signa etiam adfusa certant dum vellere mole, + Teter humo lacera nitentum erupit in ora + Exsultans cruor, et cædis documenta futuræ + Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento: + + 66. Notum est hoc prodigium ex Liv. XXII, 3; Fl. II, 6 (qui apum + quoque examen signis insedisse tradit, de quo vid. ad VIII, 635), et + Cic. de Div. I, 35. Sed poeta illud ornat augetque, respiciens forte + fabulam Virg. Æn. III, 26 sq.; cf. ad v. 91. De causa portenti et de + rivis sanguinis vid. Heyne Opusc. Acad. T. III, p. 265 sq., et + p. 213, not. i. + --_vellere_, ut VIII, 240; nam signa terræ infigebantur in castris, + hisque movendis evellebantur. + 67. _humo lacera_, convulsa, effossa. + --_nitentum_, qui convellere conabantur. + 69. _parens_, terra. + + 66. _affusa mole_ militum, scripti, R. 3, Parm. Med. prob. + N. Heins. vid. ad IV, 251; _effusa mole_ Tell. et plurimæ edd. + quod præferunt Drak. Lef. et Burm. qui _effundere_ propr. de + conante (sed plerumque frustra conante, qui omnibus viribus + laborat, nec quidquam proficit) dici docuit ad Val. Fl. VII, 34. + Hinc iidem viri docti, præeunte Marso, exponunt: omni vi et + conatu, totis viribus effusis. Simplicius forte est, de _mole_ + militum _effusa_ intelligere, ut sup. II, 151, vel ut _labor + effusus_ ap. Virg. Ge. IV, 492, h.e. frustra consumtus. + + Ac super hæc Divum genitor, terrasque fretumque 70 + Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis + Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas, + Ictusque ætherea per stagna patentia flamma + Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes. + + 70. Hujus prodigii non alius meminit, nisi forte cum Dausq. et Drak. + huc referre velis verba Plin. II, 107. «Trasymenum lacum arsisse + totum Valerius Antias narrat.» Causa ejus ab ignibus subterraneis, + sub aqua ardentibus, repetenda; vid. Heyne l.c. Forte lacus ejusdem + fere naturæ est, vel fuit, cujus nunc est _Lago di bagni_, seu + _Solfatora_. Hujus aqua sulphurea est, et perpetuo fervet. Cf. + Cluver. Ital. ant. II, 3, p. 589, et sup. IV, 677. Eadem res vario + ornatu exponitur. + 71. _Cyclopum caminis_, fabricis. Cf. Virg. Ge. IV, 170 sq. et Æn. + VI, 630. + + 73. _Ictusque_ scripti et R. 3; _Littusque_ Parm. et Med. proxime + verum. Vulgatum _Litus et_ tuentur Barth. et Dausq. qui tamen + suspic. _Intus et_, ut _Latus et_ N. Heins. _ætherea_, non + _ætheria_, Colon. quod rectius videtur Drak. qui laudat Pier. ad + Virg. Æn. V, 517. + + Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas 75 + Prodigia! heu fatis Superi certasse minores! + + 75. Justo poeta dolori indulget ob ferociam consulis, hæc prodigia + spernentis. + --_Parcas_ fatum. + --_morantia_, de conatu. + 76. _fatis Superi certasse minores_, ut _tanto certare minorem_ + dixit Hor. Serm. II, 3, 313, ubi vid. Bentl. Sic et +hêttôn orgês+ + et alia; vid. Burm. ad Val. Fl. VII, 349. Fatis autem Dii quoque + inpares credebantur. Nota sunt Pittaci verba, +anankê de oude theoi + machontai+ ap. Plat. Leg. VII, pag. 818, et alios; Liv. IX, 4, + «necessitas, quam ne dii quidem superant.» +Douloi basileôn eisin, + ho de basileus theôn, ho Theos Anankês+, dixit Philiscus ap. Stob. + Serm. LX, p. 33; +pros tên Anankên oud' Arês antistatai+ Sophocles, + et similiter alii ap. eund. l.c. et Ecl. Phys. c. 8, p. 10, et in + Excerptis p. 127. Conf. inf. v. 201; IX, 543; Menag. ad Laert. I, + p. 48; Burm. ad Ovid. Her. I, 28; Spanh. ad Callim. H. in Del. 122, + et de P. et U. N. XIII, p. 639 (IX, p. 839, ed. 2), ubi _Fata + Victricia_ ex numis illustrat. + + 76. _certare_ Col. et Tell. probb. N. Heins., Lefeb., qui id + recepit, et Drak. qui cum Bentl. putat, hæc verba ex Horatio + petita esse; vid. not. Sed _certasse_ doctius est et +aoristôs+ + positum. + + + Atque hic, egregius linguæ, nomenque superbum, + Corvinus, Phoebea sedet cui casside fulva + Ostentans ales proavitæ insignia pugnæ, + Plenus et ipse Deûm, et socium terrente pavore, 80 + Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit: + + 77. Sic omnes frustra in concilio salutaria suadent ap. Liv. XXII, + 3, et Polyb. III, 82, quorum verba Silius amplificavit. + --_egregius linguæ_, ut Drances _linguæ melior_ dicitur Virg. Æn. + XI, 338, ex emendat. VV. DD. Poeta autem respexisse videtur M. + Valerium Messalam Corvinum, summum oratorem, philosophum et + historicum, nec minus rei civilis, quam militaris peritissimum, de + quo vid. Jani ad Horat. Od. III, 21, in Argum., Ernesti Clav. Cic. + et Heyne ad Tibull. I, iii, 1, et alibi passim. + --_nomen_, vid. ad IV, 729, et cf. XI, 514. [recte XI, 511] + 78. Corvinus fingitur unus esse ex posteris M. Valerii M. F. + Corvini, seu Corvi, cujus pugna cum Gallo et cognomen a corvo, in + galea ejus considente, ipsi inditum vel tironibus notum est ex Liv. + VII, 26; Flor. I, 13; Val. Max. VIII, 15, et Gell. IX, 11, qui et + statuæ meminit, ab Augusto ei positæ, ad quam, nescio quare, poetam + respexisse suspicatur Drak. + --_Phoebea ales_, corvus, vid. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 66, + et Ælian. V. H. I, 48. + 79. _Ostentans_, etc., cf. ad I, 415. + 80. _Plenus Deûm_, perturbatus prodigiis, vel +entheos+, vid. ad + III, 698. ["III, 698" recte III, 697] + + 78. _furva... ales_ volebat D. Heins. Sed verba _casside fulva_, + h.e. aurata, seu ærea, jungenda esse, jam notarunt Dausq. et alii; + cf. not. ad II, 399. + 80. _Deum, et s._, non _Deum s._, scripti. + + «Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa, + Per patrios, consul, muros, suspensaque nostræ + Eventu pugnæ natorum pignora, cedas + Oramus Superis, tempusque ad prælia dextrum 85 + Opperiare: dabunt idem camposque diemque + Pugnandi; tantum ne dedignare secundos + Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam + Quæ stragem Libyæ portet, tum signa sequentur + Nulla vulsa manu, vescique interritus ales 90 + Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores. + + 82. Conf. Virg. Æn. IX, 258 sqq. + --_Iliacas flammas_, sacra Vestæ, vid. ad I, 543. + 83. _suspensa_, sollicita; vel suspensa ex eventu, quorum salus ex + eo pendet. + 86. _camposque diemque_, h.e. locum et tempus ad prælia aptum. Cf. + V.L. Utrumque v. 88... 96, illustratur. + 91. Cf. sup. v. 67 sq., et VIII, 644, 645, ubi Drak. laudat Liv. + XLV, 16; Curt. IV, 2; Appul. Met. IX, p. 201, ed. Pric. + + 82. _per te_, non _te per_, Colon. et Oxon. vid. ad lib. I, + v. 658. + 86. _camposque_, non _tempusque_, Colon. probb. N. Heins. et + Drakenborch. Ille monet, _tempus_ proxime præcessisse; hic vero, + non solum tempus Hannibalis adgrediendi infaustum memoratis ante + prodigiis declaratum, sed etiam callido Poenorum imperatori locum + circa Trasimenum lacum ponendis insidiis nimis commodum fuisse; de + quo utroque Flaminium monuerit Corvinus in sequentibus: præterea + _campos_ memorari a Silio, quod exercitus Romanus, + circumjacentibus montibus cinctus, locum aciei explicandæ aptum + non habuerit. Vulgatam lect. præter Dausq. et virum doctum, qui, + teste Draken., ad marg. Silii locum Corn. Nep. (vid. Pelop. c. 2) + adscripsit, et ad Bosium ibi consulendum provocavit; propugnat + Schmidius, qui docet, easdem voces sæpius repeti, et nihil eo + tempore magis timendum fuisse Romanis, quam campos patentes et + apertos, quia equitatu potissmum valuerit Hannibal, cujus nullus + usus in montanis. Sed h.l. agitur de temerario duce, qui ejusmodi + periculum spernebat. Conf. etiam v. 92 sq. + 89. _portet_, non _poscet_, Col. _adportet_ conj. N. Heins. + vulgare substituens poetico et exquisitiori. Nec adsentior Lefeb. + qui +to+ _portet_ interpretatur, portendat, coll. Virg. Æn. III, + 539. + + An te præstantem belli fugit, inproba quantum + Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis + Adversa fronte; at circa nemorosa minantur + Insidias juga, nec læva stagnantibus undis 95 + Effugium patet, et tenui stant tramite fauces. + + 92. _inproba fortuna_, ut ap. Virg. Æn. II, 80. + 93 sqq. Cf. v. 38 sq. + + 92. _præstantem belli_ Col. prob. N. Heins. coll. Virg. Æn. XII, + 19. Vulgo _p. bellis_, ut inf. v. 175. + 94. _at_, non _ac_, Col. + 95. _dextra_ conj. Cluver. de quo vid. ad v. 4; _lævam_ scilicet + versus, edidit Lefeb. qui in tribus antiquis _læva_ reperit. + 96. _instant_ conj. N. Heins. Sed _stant_ poeta dixit pro, sunt; + vid. ad III, 94. + + Si certare dolis et bellum ducere cordi est, + Interea rapidis aderit Servilius armis, + Cui par imperium, et vires legionibus æquæ. + Bellandum est astu: levior laus in duce dextræ.» 100 + + 97. _ducere_, trahere, protrahere, differre. + 98. _Cn. Servilius_, alter consul, qui placandis Romæ diis + trahendoque delectui operam dabat; vid. Liv. XXII, 1 et 2, pr. + 100. Lefeb. adscripsit verba Val. Fl. IV, 622: _sæpe acri potior + prudentia dextra_, et Hor. Od. III, iv, 65; _vis consilii expers + mole ruit sua_. + + 97. Ita scripti cum edd. Marsi et Martini Herbip. _Sic... cordi + est_ R. 3, Parm. Med. Vulgata _Sit certare dolis et bellum ducere + cordi_ auctorem habet Nicandrum; alioquin non inepta est. + 98. _raptis armis_ in mentem veniebat N. Heins. Vulgatum ex XII, + 482, firmat Drakenb. + 100. _in duce dextræ_ Col. et Put. quod et conjecerat Dausq. _in + duce dextra_ Ox. prob. Barth. Adv. V, 15; idque recepit Lefeb. + Parum interest, utrum præferas. Vulgo _indice dextræ_, quod Dausq. + exponit, cujus index est dextra, et Cellar. si actiones bellicæ, + priusquam fiant, digito quasi indice, hostibus præmonstrentur; + _vindice dextra_ dedit Rapheleng. + + + Talia Corvinus, primoresque addere passim + Orantum verba, et divisus quisque timori + Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari + Flaminium, ne Cælicolis contendere perstet. + + 104. Cf. Liv. XXI, 63. + + 102. _Oranti_, scilicet Corvino, malebat N. Heins. Sed ex vulgata + idem fere sensus exoritur, et _orantum verba_ sunt preces; + _diversus quisque timori_, h.e. pro suo timore, ex R. 2, recepit + Lefeb. quo judice vulgatum est glossema. Mihi potius contrarium + probabilius videtur, et _divisus_ ni fallor. est +daizomenos kata + thumon dichtadi+, ut ap. Hom. Iliad. XIV, 20, et +amphis + phrazesthai+ Iliad. II, 67; conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 285; + Heins. ad Ovid. Met. III, 381, et ad Claud. in Rufin. II, 25. Si + quis tamen _timore_ scribendum censuerit, non repugnem. + 103. _ne Fl._ ex emendat. Dausq. et N. Heins. cum Drak. recepi, + reclamante Lefeb., qui tamen vulgatum _de F._ adducto loco Cic. in + Pis. c. 20, §. 46, mihi non persuasit. + 104. _ni c._ Tell. prob. Lefeb. vid. ad I, 374. + + + Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira, 105 + Auditoque furens socias non defore vires: + «Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes + Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum + Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret? + + 106. In hac oratione singularum sententiarum vim, verborum dilectum, + ferocisque animi signa et adfectum quilibet facile percipiat. Primæ + quasi lineæ reperiuntur in verbis Flaminii ap. Liv. XXII, 3 (unde + expressi v. 121 sq.), et Polyb. III, 82. + --_Auditoque_, quum audivisset, ablat. absol. vid. App. et Drak. ad + XIV, 97. + 107. Cf. ad IV, 706. + --_Siccine nos Spectastis_, tales nos cognovistis, etc. Conf. Turni + oratio ap. Virg. Æn. XI, 396 sq., in qua etiam a v. 392, non minus + omnia in majus augentur. + 108. _lues_, ut _pestis_, pernicies, ab hoste timenda, vid. Ind. + 109. _iterum_, ut olim, quum Galli Senones Romam diriperent et + incenderent. + + 105. _se erexerat_, ut IV, 278; malebat N. Heins. Vulgatam + præferendam ducebat Drak. coll. Virg. Æn. XII, 494; et Val. Fl. + II, 165. Præstiterit _duci s. ira_, ut ap. Virg. Æn. X, 814. + + Quas ego tunc animas dextra, quæ corpora fudi, 110 + Irata tellure sata, et vix vulnere vitam + Reddentes uno! Jacuere ingentia membra + Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva. + + 110. _corpora Irata tellure sata_, monstra corporum: nam +Gaia+, + omnia fere, quæ unquam exstitere, monstra genuisse fingitur. Cf. VI, + 151, 254; Barth. ad Stat. Th. V, 506; Heins. ad Ovid. Met. III, 102; + Intpp. ad Virg. Æn. IV, 178; Cl. Hermann Mythol. Lyric. p. 31... 35. + Poetam tamen potissimum procreationem Gigantum respexisse, Draken. + inde probat, quod Galli +Opsigonoi Titênes+, Titanes serius nati, + vel Gigantum posteri, dicuntur Callim. H. in Del. v. 174. His bene + comparari possunt tam ob bellum, Brenno duce, Jovi quasi Capitolino + et Delphico Apollini inlatum, quam ob corporum inprimis + proceritatem, de qua præter h.l. vid. sup. IV, 149; Liv. XXXVIII, + 17; Flor. I, 13; (ubi hæc gens corporum mole, armis ingentibus et + omni genere adeo terribilis fuisse dicitur; _ut plane nata ad + hominum interitum videretur_) App. de reb. Gall. T.I, p. 73, 74, 78, + ed. Cl. Schweigh. quem vid. T. III, p. 171; Pausan. X, p. 647; Cæs. + B. Gall. II, 30, et alios ap. Dausq. + 111. _vix vulnere_, etc. Cf. I, 280 sq., et Virg. Æn. VIII, 566. + + 112. _uno_ scripti, Parm. et Med. quod ad immensa Gallorum corpora + spectat; vid. not. Vulgg. _imo_, quod placet Lef. ob locum Flori + II, 7, _vulnera ultra mortem patebant_. Mallet forte critica + prurigine laborans aliquis hic legere _ullo_, ut Silius ad + Alcyoneum, Antæum similiaque Terræ monstra respexerit. + + Scilicet has sera ad laudes Servilius arma + Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho 115 + Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam? + Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis, + Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem + Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum + Auspicium Latio, quod in armis dextera præstat. 120 + + 114. _Scilicet_ per ironiam et amaritudinem negat cum et sine + interrogatione, ut ap. Virg. Æn. IV, 379, et al. + --_laudes_, ut +klea+, facta laude digna et quibus laus parari solet + ac potest; vel decus et præmia victoriæ; cf. Heyne ad Virg. Ecl. IV, + 26, et Æn. I, 461; V, 355; VIII, 273; IX, 197, 252; X, 825; XI, 708. + 117. _Quippe_ est indignantis et cum amara irrisione sibi quid + opponentis, vel aliorum objectiones repetentis, ut VII, 397, et ap. + Virg. Æn. I, 39. + --_monent_, vid. ad IV, 120. + 118... 120. Ex virtute pendet victoria, non ex diis et auspiciis. + Cf. v. 126; Liv. XXII, 5, et quos comparant Virg. Æn. X, 773 (ubi + vid. Cerda), Apollon. I, 466 sq., et Stat. Th. III, 615, 648... 668. + Nec tamen hunc locum ex illo Maronis adumbratum crediderim cum + Drak., sed potius cum Dausq. ex Homerico Iliad. XII, 243, ubi Hector + his verbis, +Heis oiônos aristos, amunesthai peri patrês+, + Polydamantem auspicem objurgat, et v. 237 sq., auguria spernit ac + ridet, ut Flaminius h.l. et v. 162 sq. + + 117. _movent_ Parm. + + An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti + Ut teneat vallo? Poenus nunc occupet altos + Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem? + Hinc Clusina petat? postremo ad moenia Romæ + Inlæsus contendat iter? deforme sub armis 125 + Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus + Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris + Agmina circumstant, Trebiæ qui gurgite, quique + Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus.» + + 121. Cf. Liv. XXII, 3. + --_sedet_, vid. ad II, 385. + 123. _Arretium_, _Cortona_ et _Clusium_ (hod. _Arezzo_, _Cortona et + Chiusi_) in numero XII antiquorum Etruriæ oppidorum erant. + --_altos muros_, quoniam pars Arretii in colle, pars vero in + planitie sita. + --_Corythi arcem_, vid. ad I, 7, et IV, 719. Cf. Liv. XXII, 2... 4. + 124. _Clusium_, olim Camers dictum, Porsenæ regia. + 129. _Eridani_, quia Ticinus et Trebia eo miscentur. + --_inhumata juventus_, vid. ad IV, 669. + + 126. _Una superstitio_ Col. prob. N. Heins. ut mens poetæ sit: + deforme armato est, soli se superstitioni dare. Sed non minus viro + forti turpe est, vana et anili superstitione nimis imbutum esse et + terreri, quo majorem potius prodigiorum contemtum innui monet + Drak. Quis vero sibi persuadeat, Silium cogitasse Maronianum illud + Æn. XII, 817? Ibi eadem quidem verba (ut nostra Æn. VIII, 187) sed + longe alio sensu adhibentur; _est_ ex scriptis addidit Drak. + + + Nec mora: jam medio coetu signisque sub ipsis 130 + Postrema aptabat nulli exorabilis arma. + Ære atque æquorei tergo flavente juvenci + Cassis erat munita viro; cui vertice surgens + Triplex crista jubas effundit crine Suevo: + + 132. Conf. Virg. Æn. XI, 486 sq., ubi vid. Heyne. + --Non minus galeam Ulyssis ornat Hom. Iliad. X, 261 sq. + --Cassis ærea erat tecta pelle vituli marini, seu phocæ. Morem + ferinas pelles in galeas formandi, Dausq. et Draken. illustrarunt + multis vett. scriptt. locis, v.c. Virg. Æn. VII, 688 (ubi vid. + Cerda); X, 680; Strab. I, et VII, de Albanis, Amazonibus et + Roxolanis, Ovid, Met. XII, 380, et al.; cf. ad II, 156. +Kuneê + taureiê, ktideê+, etc., ex Homero nota. + 134. _Triplex crista_, +trilophia+, +truphaleia+. Cf. Heyne ad Virg. + Æn. VII, 785; Barth. ad Stat. Th. IV, 130; Val. Fl. III, 62, et + inpr. Koeppen ad Hom. Iliad. III, 371, ubi +triphaleia+ scribendum + putat. Ferrem, nisi toties libri ad lectionem +truphaleia+ + conspirarent, unde probabilius videtur, galeam innui, cujus conus + sit perforatus, seu politus, a +truein+. + --Dausq. docet, innui vel veras jubas, sed crine Suevo concolores, + h.e. flavas (vid. Lucan. II, 51), vel cristas ex _crine Suevo_, + præduro et prælongo, quod præferendum videbatur Drak. Conf. Tac. + Germ. 38; Claud. Cons. Hon. IV, 655, et Diodor. V, de Gallis, + +pachunontai gar hai triches apo tês katergasias, hôste mêden tês + tôn hippôn chaitês diapherein+. Flaminium autem bello Gallico hanc + cassidem reportasse, et in eo Boios ac fortasse Suevos fuisse + suspicatur Dausq. Lipsius de Mil. Rom. III, 5, putat Flaminio + _Suevum_, sc. Germanicum crinem adfingi, quia triumphaverit de + Gallis, qui a poetis hujus ævi confundantur cum Germanis. + + 134. _crine severo_ Col. et Put. _Sueno_ Ox. + + Scylla super, fracti contorquens pondera remi, 135 + Instabat, sævosque canum pandebat hiatus: + Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus + Boiorum cæso capiti inlacerabile victor + Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes. + + 135. _Scylla_, ut Chimæra in Turni galea ap. Virg. Æn. VII, 785; + conf. ad II, 306. + 137. _Gargeni spolium_ Drak. comparat inf. v. 323, et Virg. Æn. XII, + 94; conf. Heyne ad Æn. V, 260 sq. + + 137. _Gargævi_ Col. quod in contextum recepit Lefeb., quia urbs + Galliæ _Gergeau_, vel _Jargeau_ ad Ligerim, ubi antiquæ Boiorum + sedes; _Gargæni_ R. 2; _Gargheni_ Put. _Gergani_ Ox. _Gergeni_ + R. 3, et Parm. _Gargani_ Dausq. et al. quod fuit montis nomen sup. + IV, 561; _Gargeni_ plerique, Aldum et Marsum secuti. Non absurde + forsan corrigas _Gergovi_ a Gergovia, Boiorum urbe ap. Cæs. B. G. + VII, 10. + 138. _impenetrabile_, ut II, 402, et IV, 16, vel _interebrabile_ + conj. N. Heins. Vulgatam lect. Draken. bene firmat ex Virg. Æn. + XII, 98, et Sophocl. Ajac. flagell. v. 578, ubi +arrhêkton sakos+. + 139. _portarat_ R. 2. + + Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos 140 + Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro. + Tum clipeum capit, adspersum quem cædibus olim + Celticus ornarat cruor, humentique sub antro, + Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra, + Ingentem Assaraci cælo nutribat alumnum. 145 + + 140. Cf. ad II, 401, et Virg. Æn. IX, 707; et XI, 487 sq. + --_nexilis_, propter _hamos tortos_, h.e. annulos, catenulas. + 141. _squama_, laminæ. + --_rudi permixtoque auro_, intell. loricam auro bilicem, seu + trilicem. + --_asperat_, cf. ad II, 431. ["II, 431" recte II, 430] + 142 sq. Clipeum ornabat Celticus, seu Boiorum cruor, et lupa + (proprie cælata ejus imago), quæ nutriebat Romulum _cælo_, h.e. ut + in cælum aliquando reciperetur. + --_cædibus_, ut I, 525. + 145. _Assaraci alumnum_, vid. ad III, 566 et 702. + + 142. _capit_ quatuor scripti et R. 2. Vulgatum _quatit_ propugnat + Lefeb. coll. II, 454, et arridere potest. + 145. _nutrivit_ Tell. et R. 2; _nutriebat_ et _Assarici_ in + aliquot edd. + + Hinc ensem lateri, dextræque adcommodat hastam. + Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena, + Caucasiam instratus virgato corpore tigrim. + Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum, + Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet: 150 + + 146. Drak. comparat Virg. Æn. II, 393, et gladium, belli certe + Punici temporibus, ad dextrum latus ab humeris pependisse, probat ex + Polyb. VI, 21, cui alii auctores et numi quoque adversantur. Conf. + quos laudat, Salmas. ad Spart. Sever. c. 6; Barth. ad Stat. Silv. I, + i, 43; Fabrett. ad Column. Trajan. c. 2, et, qui Romanos mutasse et + aliter atque aliter gladios gestasse putat, Lips. Milit. Rom. III, + 3. + 147. Verba Virg. Æn. IV, 135. + 148. _virgato corpore_, pelle longis macularum ductibus lineata, + Drak. coll. Sen. Hippol. 344. et Herc. Oet. 146; Claud. Laud. Stil. + I, 66, et Salmas. Exerc. Plin. p. 148. + --_tigrim_ sub Augusto demum in Italia visam tradit Plinius VIII, + 18. Sed poetæ in ornatu orationis ad talia non respiciunt, neque ad + eam subtilitatem sunt exigendi. Conf. Heyne ad Virg. Æn. V, 37. + Præterea pellem ignotæ feræ advehi potuisse monet Lips. Mil. Rom. + III, 7. + 149. _exceptus equo_, ut ap. Virg. Æn. X, 867. Drak. + --_dant_, +didousi+, permittunt. + 150. _hortatibus inplet_, cf. ad I, 105. + --_subfixa_, adfixa hastis. + + 147. _spumantia_, vel _undantia_ malebat N. Heins. prob. Drak. + coll. X, 320; XII, 254; et Virg. Æn. IV, 135. Sed cur poetæ + variare non liceat. + + «Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem + Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora. + Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque + Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris + Ticini frater ripis jacet: at meus alta 155 + Metitur stagna Eridani sine funere natus. + + 153 sq. Quisque graves iræ causas, quibus sponte ad pugnam et + virtutem excitetur, a morte cognatorum repetat: 157, sed cui vestrum + non privata doloris causa est, _ingentia_ sc. hortamenta _e medio_ + certe, h.e., e publico et communi, e rebus, quæ ad totam remp. + spectant, sumat, perfractas sc. Alpes, eversionem Sagunti etc. An _e + medio_ est, ex rebus vulgaribus, satis notis? Sic _verba e medio + tollere_ h.e. verbis vulgaribus uti, dixit Cic. Or. III, 45, et _non + quæsita ex occulto, sed sumta de medio_: id. pro Domo 54, pr. + 154. _atris_, vel funestis, vel sanguineis; Drak. + 156. _Metitur_ corpore, ut ap. Virg. Æn. XII, 360. + --_sine funere_, exsequiis, quo rei acerbitas augetur. Conf. ad I, + 154, et IV, 669. + + 154. _atris_, non _acris_, scripti, Med. et Benes. + 155. Iidem _at meus_, non _ac m._ Sed _et_, _meus_, etc. (ut duo + hortamenta distinguantur) conj. Cel. Ern., qui etiam v. 161, + _limen Iberi_ tentat. + 156. _sine vulnere_ etiam legi posse notat N. Heins. ut undis eum + occubuisse innuat. Sed vulgata haud dubie præstat; vid. not. + + Hæc sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris + Privati rabies, is vero ingentia sumat + E medio, fodiant quæ magnas pectus in iras; + Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum, 160 + Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi, + Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis + Quæsitæ fibræ, vanusque moratur haruspex, + Solum jam superest, Tarpeio inponere castra.» + + [159.] Formam dicendi _fodere pectus in iras_ Dausq. repetit a + leone, qui, pugna adpetente, osseo stimulo, qui in cauda est, latera + fodicat, +mastietai+, irasque suscitat, ut ap. Hom. Il. XX, 170, et + Hesiod. Scut. H. 430. Sed vid. sup. ad I, 113. + 161. Conf. ad I, 294. + --_nomen Iberi_ græce pro, Iberum. Cf. ad IV, 729; Drak. ad h.l. et + ad XIV, 70; Burm. ad Petron. c. 80 et 123. Sed vid. V.L. + + 157. _sed et_ emend. N. Heins. prob. Drak. Sed nulla mutatione + opus, modo minor distinctio post _est_, et major post _iras_ + v. 159, deleatur; vid. not. + 161. Pro _nomen_ forte leg. _flumen_, seu _flumina_, h.e. aquas, + vel _limitem_. Cf. ad v. 155, _limen Iberi_ conj. Ern. + + + Turbidus hæc, visoque artis in millibus atras 165 + Bellatore jubas aptante: «Est, Orphite, munus, + Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti + Dona Jovi portet feretro suspensa cruento? + Nam cur hæc alia pariatur gloria dextra?» + + 165. _Turbidus_, vid. ad I, 477. + --_atras jubas_, forte rubras, judice quoque Drak., ut _rubra + crista_ ap. Virg. Æn. IX, 50, 270; XII, 88, _sanguineæ jubæ_, ibid. + IX, 731, et inf. XII, 171, _puniceæ_ ap. Stat. Th. IV, 218. Sic et + _atrum vinum_, _ater_, vel _niger cruor_, seu _sanguis_, (vid. Drak. + ad IX, 365) +haima kelainon+ et +melan+, ap. Hom. Iliad. III, 828, + 844; XX, 470. Forte ita quoque _atrum fulmen_ sup. IV, 431, et _ater + ignis_ XVII, 181, et IX, 441, ubi Drak. comparat +puros melainan + aiglan+ Eurip. Troad. v. 547, et _atros ignes_ Virg. Æn. XI, 186. + Sed vid. ibi Heyne, et Burm. ad Val. Fl. II, 236; cf. sup. ad IV, + 431, et III, 211. + --Hoc etiam probat Ernesti, apud quem «Flaminius facta ad milites + adhortatione pugnam inchoaturus, tribus militibus, suis cuique + meritis insignibus, mandata dictat, _Orphito_ (_aptanti jubas_, + cristas galeæ, _atras_ sive ob colorem, sive terribiles, sævas, quia + maxime serviebant terrori augendo), ut ducem Poenorum maxime petat, + _Murrano_, ut angustas vias patefaciat, _Æquano_, ut in copias + hostiles inruat.» + [166.] _jubas_, cristas, +lophon hippeion+, seu +hippiochaitên+, + unde +korus hippodaseia+ et +hippouris+. Male Cell. _jubas_ proprie + capit, quibus erectis equus bellator signum alacritatis dederit. + Dausq. exponit: viso hoste, leni manu jubam equi componente. Sed + judice Drak. poeta _jubas aptare_ dixit, ut XII, 170; et Virg. Æn. + XII, 88. + --_Orphitus_ nomen equi _bellatoris_, quem Flaminius adloquitur, + judicio Modii, Buschii, Dausq. Cell. et Lefeb. Cf. ad IV, 265. Sed + nomen viri _bellatoris_ esse putant N. Heins. et Drak. qui spolia + opima non a duce solum, sed a quovis etiam milite referri potuisse, + modo duci hostium detracta essent, a Perizon. hist. anim. c. 7, + probatum docet. Sed vid. Liv. IV, 20, etsi probabilis hæc sententia + videri potest, quia consul mox Murranum Æquanumque similiter ad + virtutem incitat. + 167, 168. Cf. ad I, 133. + --_Jovi volenti_, propitio, ut VII, 174, et _serenato_ mox v. 181. + Nota est solennis precum formula, _volens propitius_, vel ex Liv. I, + 16; VII, 26; XXIV, 21, 38; Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 324, et Heyne + ad Virg. Ge. II, 41. Stolida autem Flaminii ferocia, qui, omnibus ad + perniciem jam profligatis et perditis, ne spoliorum quidem opimorum + spem abjicit. + 169. _alia dextra_, sc. quam tua. Qui Orphitum de equi nomine + adcipiunt, supplent, quam mea. + + 165. _hirtas jubas_ volebat N. Heins. qui _atris jubis_ militem + Romanum fuisse usum non putabat, quod ater color esset ominosus. + Possis et _albas_, _altas_, vel _rubras_ tentare. _Afro + Bellatore_, h.e. Hannibale, ex c. Tell. recepit Lefeb. cui lect. + versus 167, 169, magnam probabilitatis speciem conciliant; vid. + not. + 166. _tubas_ Basil., Nutii Antuerp. et al. operarum errore, ut VI, + 8, et IX, 505; _En_ pro _Est_ tacite dedit Lefeb. + 167. _Est, ait, o certare tuum_ corrig. N. Heins. + + Hinc prævectus equo, postquam inter prælia notam 170 + Adcepit vocem; «Procul hinc te Martius, inquit, + Murrane, ostendit clamor, videoque furentem + Jam Tyria te cæde: venit laus quanta! sed, oro, + Hæc angusta loci ferro patefacta relaxa.» + + 171. _Martius clamor_, quo milites ad virtutem incendis. + 174. Angustias et fauces, cæsis hostibus, _relaxa_, aperias; cf. + v. 269, et VI, 319. + + 170. _prævectus_, ante suos vectus, in scriptis, ut VII, 117; IX, + 572; conf. Heins. ad Claud. R. P. II, 122, et ad Virg. Æn. VII, + 166; _profectus_ Med. Vulgo _provectus_. + 171. _vocem procul, Hic_ malebat N. Heins. ne +to+ _hinc_ + inconcinne repetatur. + + + Tum Soracte satum, præstantem corpore et armis, 175 + Æquanum noscens, patrio cui ritus in arvo, + Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis, + Exta ter innocuos lætum portare per ignes: + + 175 sq. Totum hunc locum poeta concinnavit ex Virg. Æ. XI, 785 sq. + ubi vid. Heyne. Conf. ad II, 150. Hæc sacra non Apollini, sed Deæ + Feroniæ fieri docet Strabo V, pag. 226 (al. 156). Sacerdotes autem + sæpius pugnantibus interesse, monui ad II, 149. + ["II, 149" recte 150] + --_Soracte_, seu _Sorax_ (_Monte di S. Silvestro_, seu _Tresto_), + mons Etruriæ in Faliscis, Apollini sacer. Conf. Ind. et Hor. Od. I, + ix, 2. + 177. _pius Arcitenens_, +toxophoros+, ut ap. Virg. Æn. III, 75, ubi + tamen _pius_ alio verborum contextu dicitur, quem Silius forte non + respexit. Cellar. explicat _pium_ in matrem Latonam, quod Pythonem, + ad eam persequendam a Junone immissum, occiderit. + 178. «Sacrificio annuo, quod fit ad montem Soractem Apollini, super + ambustam ligni struem ambulantes non aduruntur,» Plin. VII, 2; qui + locus class. est. Conf. Eckhard de ritu antiq. per ignes et carbones + candentes incedendi, in _Magazin für Philologen_, T. II, p. 36... + 48; _Brem._ 1797. + + «Sic in Apollinea semper vestigia pruna + Inviolata teras, victorque vaporis ad aras 180 + Dona serenato referas solennia Phoebo; + Concipe, ait, dignum factis, Æquane, furorem + Vulneribusque tuis: socio te cædis et iræ + Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem + Cinyphiæque globos dubitarim inrumpere turmæ.» 185 + + 179. _Sic_, ut +houtôs+, solennis obtestandi formula, de qua vid. + ad II, 301, in V.L. et Jani ad Hor. Od. I, iii, pr. ubi æque ac h.l. + preces votis postponuntur. Nam vulgaris ratio fuisset: _Æquanum + noscens--ait, Concipe furorem--sic_ h.e. ea conditione vicissim + opto, ut _teras_, etc. + --_teras vestigia_, ut _premere vestigia_, ap. Virg. Æn. XI, 788, de + lento incessu, ubi ex Silio et MSS. _victores_ pro _cultores_ reponi + jubet Lefeb. frustra. + 180. _victor vaporis_, ne quidem prunarum adflatum sentias; Dausq. + Sed _vapor_, ut apud Virgilii Æneid. lib. V, 683, 698. Mens autem + Silii et Maronis, D. Heins. monente, est, sic sacer semper et + inviolatus sacerdos maneas: experimentum enim, quo sacerdotes a + profanis, pios ab impiis distinguebant, erat ignis, cui salvi si + insistebant, puri erant et a noxa alieni. Ita Heins. coll. Sophocl. + Antig. 269, et aliis. Sed vid. Intpp. ad Virg. l.l. + 181. _serenato_, placato, benevolo, ut +galênioôn+, ap. Orph. + D. Heins. + 185. _Cinyphiæ_, vid. ad II, 60; III, 275. Dausq. conf. Hom. Iliad. + X, 246. + + 181. Vulgo post _Phoebo_ punctum ponitur, quod male retinuit + Lefeb. cujus tamen parenthesin expressi, ut sententia loci magis + in oculos incurrat. + 182. _fatis, A., f. Numinibusque tuis_ ingeniose conj. N. Heins. + et _fatis... Muneribusque_ Burm. quem secutus est Lefeb. ut ad + vatum furorem adludatur, et _fatis_ sit pro _effatis_, quod tamen + exemplis adductis nemini facile persuadebit. Equidem vulgatam + scripturam non omnino spreverim: nam, ut alia taceam, Æquanus vir + fortis esse, et forte, in bellis adversus Boios, vel alios hostes + gestis, specimina virtutis dare potuit, etsi Silius rerum ab eo + gestarum haud meminit. Videtur autem omnino ficta esse persona, ut + Murranus et tot alii, qui non minus fortes finguntur more poetæ, + qui hominem, nominum rerumque varietate lectores delectare studet. + Ceterum vulgatæ non obstat, quod sacerdos fuit; vid. not. + 185. _pugnæ_ R. 3. + + Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem + Ferre valet, longo Æneadis quod flebitur ævo. + Increpuere simul feralia classica signum, + Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras. + + 188 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 84. + --_Increpuere_, etc., ut ap. Virg. Æn. IX, 503. + + 189. _Ac_, non _At_, scripti et Parm. + + + Heu dolor, heu lacrimæ, nec tot post secula seræ! 190 + Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma + Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur, + Et Libys, et torta Baliaris sævus habena + Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque: + + 191. _Horresco referens_, ut ap. Virg. Æn. II, 204, ac si nunc malum + illud nobis inpenderet, et Hannibal suos contra nos duceret, Cellar. + Poeta paucis quidem, quibus dolor uti solet, verbis, sed gravibus + deplerat tristem sortem tot civium, qui consulis temeritate pereunt. + 193. _torta habena_, ut _verbere torto_, ap. Virg. Ge. III, 106, et + Tibull. I, vi, 46; ix, 22; cf. Ind. et ad I, 315. + ["I, 315" recte I, 305?] + + 190. _post prælia_ R. 2; _secula longæ_ Tell. + 191. _Ut pendente malo horresco_ R. 2; _Horresco impendente m._ + conj. N. Heins. Lenior forte oratio procedit, si refinxeris: + _Horresco ut p. m._ vel _impendente malo. Quum ductor_, etc. + 192. _Exciret_ Col. et Ox. quod multis exemplis, quibus non opus + est, vindicant N. Heins. et Drak. Vulgo _Excitet_, media, ut in + _exitus_, producta, judice Dausq. qui et _Excieat_, vel _Excutiat_ + substitui posse censebat; _Excitet hic Tyrius_ Parm. et Med. ut + metro consulatur; _Excipiet_ Nut. + + Tum, quo non alius venalem in prælia dextram 195 + Ocior adtulerit conductaque bella probarit, + Cantaber, et galeæ contemto tegmine Vasco. + Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque + Consona vox urget, signum clamore vicissim + Per colles Tyria circumfundente corona. 200 + + 195. De Cantabris, bellicosissima natione, cf. ad III, 326 seq. + --_venalem_, etc. Drak. comparat XV, 502 sq. + 196. _conducta bella_; propr. milites mercede conducuntur. + 197. _galeæ contemto tegmine Vasco_, conf. ad III, 358. + 198 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et ad v. 38 seq. + --_arma_, armati in castris, quæ Hannibal in patentiore campo inter + montes et lacum posuerat. + --_simulque Consona vox_, militum levis armaturæ, qui _per colles_, + in monte, de quo jam undique decurrunt, _signum_, scilicet signa, + exercitum Romanorum (unde _signis_ forte legendum est) + _circumfundebant_, h.e. circumdabant: nisi forte sensus est, _Tyriam + coronam_, nimirum ipsos Poenos, in monte circumcirca locatos, + _signum_ invadendi, ab Hannibale datum, _percolles_ cum _clamore + circumfudisse_, h.e. circum cecinisse, ut fere _fundere_ vocem, + preces, sonos, etc. + [199.] _urget_, vid. Heyne ad Tibull. II, i, 79. + --_Arma_ et _consona vox_ explicantur adjectis verbis: _Tyria + corona_, Poenis, _circumfund._ spargentibus _signum_; arma sua, una + cum _clamore_; Lenz. + + 199. _signum clangorque vicissim_ corrig. N. Heins. prob. Drakenb. + ut non ad _clamorem_, quem poeta per _consonam vocem_ jam + designarit, sed ad tubas referatur, quae utrimque simul + increpuerint. Conf. vers. 188. Sed quare verborum luxuries ac + variatio in Silio nos offendat? et nonne, illa conj. admissa, + inter verba _signum et clangor_ nihil differret, adeoque hæc + lectio non minus langueret? Lenior forte medicina foret + _clangore_, vel potius _signum_ Hannibalis _clamorque_ Poenorum + _vicissim_ tanquam vox consona urget, _Tyria corona + circumfundente_ Romanos. Nec tamen video, cur non feramus +to+ + _clamore_, quum Silius verba _signum clamore... corona_ ad + _consonam vocem_ explicandam adjecisse videri possit, modo comma + post _vicissim_ deleatur, ut _circumfundente_ ad signum spectet: + etsi forte præstiterit _circumlatrante_, vel _circumvolvente_, vel + _circumstridente_: nisi malis _signum... circumvellente_. Pro + vulgata etiam pugnat Lefeb. et +to+ _clangorque_ ineptum putat. + + + Avertere Dei vultus, fatoque dederunt + Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni + Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem + Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo + Tristem mærenti solatur pectine luctum. 205 + Sola, Apennini residens in vertice, diras + Exspectat cædes inmiti pectore Juno. + + 201. Ipsi dii, crudeli Junone excepta, sortem Romanorum, necessitate + fatorum, quam solvere quidem et rescindere cupiunt, nec tamen + possunt, constitutam lugent, et a spectaculo tam lugubri oculos + avertunt. Non poterat fortius exprimi adfectus doloris, cui poeta + ipse jam v. 75 et 189, indulserat. + --_fato Majori_ cesserunt, vid. v. 75. + 204. _Inlacrimat Venus_, ut apud Virg. Æneid. lib. I, 228, et + Apollo, doloris leniendi causa, procul a tristi pugnæ loco, lyram + plectro pulsat. Utraque pictura dulcissima et miserationis plena! + Conf. ad II, 476. + 206. Conf. Virg. Æn. XII, 134 sq., et Heyne Exc. ad Æn. IX, 638. + 207. _Exspectat cædes_ tanquam rem desiderabilem et exoptatam, Drak. + recte, ut VIII, 5; Liv. XXVIII, 27 (ubi vid. Gronov.); Terent. + Adelph. V, 4, 20, et al. Pro adspectat (ut ap. Stat. Silv. V, ii, + 23, et Petron. 17, ubi vid. Burm.), vel potius pro _espectat_, h.e. + spectando e vertice præstolatur, positum existimat Lefeb. qui + præterea Junoni comparat +Erin+ Hom. Iliad. XI, 73 sq. + + 202. _stupet_ Col. probb. N. Heins. et Drak. idque recepi cum + Lefeb. Præclare Mars ipse tam admiratione Hannibalis, quam metu et + dolore, ob calamitatem Romanis, quorum pater est, inpendentem, + defixus et adtonitus quasi torpere dicitur; _Stupet fortunam_ ut + ap. Virg. Æn. II, 31. et, quos Drak. laudat, Val. Flac. V, 96; + Stat. Th. IV, 448; VIII, 150, et Petron. c, 29; ubi vid. Burm. + Vulgo _timet_. + 206. _diras_, non _duras_, Colon. + 207. _Adspectat_ conj. Casaub. ad marg. ed. Gryph. quæ in + biblioth. Lugd. servatur. Sic Virgil. Æneid. lib. X, v. 4, et XII, + 136; _Despectat_ corrig. N. Heins. h.l. ut VI, 185, et VII, 421; + Possis et _Inspectat_ legere, ut +eisoroôn+ ap. Hom. Iliad. VIII, + 52, et XI, 82. Sed vid. not. _immiti_ Col. Vulgg. _inimico_, non + minus bene. + + + Primæ Picentum, rupto ceu turbine fusa + Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes + Invadunt ultro, et poenas pro morte futura, 210 + Turbato victore, petunt adcensa juventus; + Et, velut erepto metuendi libera cælo, + Manibus ipsa suis præsumta piacula mittit. + + 208. _Picentum_, cf. VIII, 424 sq. + --_rupto turbine_, ut ap. Virg. Æn. II, 416. + --_fusa_, effusa e montibus, _ruere_. + 211. _turbato victore_, turbando victorem, impetu in hostes facto; + Lenz. + 212. _metuendi libera_, h.e. a metu libera, vid. ad II, 441, in V.L. + et Burm. ad Ovid. Her. I, 80. + --_erepto cælo_, cæli lumine, luce, vita et ejus spe. + 213. _ipsa mittit piacula_, inferias, _præsumta_, ante mortem suam + (cf. VI, 300, et ad IV, 802, in V.L.) _Manibus suis_; et _poenas + petunt pro morte futura_, quam cæsis hostibus in antecessum ulcisci + conantur. + + 211. _ductore_ Med. + 212. _Et_, ut mox _Manibus ipsa suis_ et _mittit_ scripti cum + priscis edd. Recte: nam _manes_ h.l. intell., quod et vidit Dausq. + Vulgo sic editum: _At velut e. m. l.c. Ipsa suis manibus p. p. + mittens, Inferias mactat bellis accensa juventus. Primæ + Picentum... Turbato v. petunt, Martemtque reposcunt. Funditur + unanimo_, etc. Sed meliorem verborum ordinem ex c. Oxon. et Put. + restituere N. Heins. et Gronov. Obss. IV, 17. Verba _Inferias + mactat b. a. i._ sunt laciniæ, a Nicandro adsutæ. + + Funditur unanimo nisu et concordibus ausis + Pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi 215 + Submittunt clipeos curvato pondere teli. + Acrius hoc rursum Libys, ut præsentia sævi + Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim + Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus. + + 215. _Pilorum nimbus_, vid. ad I, 311, et IV, 552. + --_repulsi_, Poeni. + --_clipeos fixos_, transfixos telis curvatis et magni ponderis vix + sustinere possunt. Cf. V.L. + 217... 219. _Libys incumbunt_, nituntur, vel inruunt; vid. Ind. et + ad III, 288, in V.L. + 219. _pressoque_, etc. Cf. ad IV, 352. + + 215. _fixoque_ Put. Mox _curvato_, non _curvati_, scripti et antt. + edd. _fixoque r. S. c. curvatos p. t._ conj. N. Heins. Sed + hastilia, cuspidibus clipeo infixis, non clipei curvantur. + 217. _ut_ h.e. postquam, pro _et_, ex emend. Dausq. et N. Heins. + recepit Drak. Forte +to+ _et_ ferri potest, si verba _et + præsentia ... ducis_ +parenthetôs+ sumseris; _Libyes (præsentia + s. E. d.) hortantes_, etc. edidit Lefeb., ne admonitis quidem + lectoribus: sed ob similem locum Virg. Æn. IX, 73, arridere + potest. + 220. _fluidamque e sanguine m._ ut ap. Virg. Æn. IX, 651; emend. + N. Heins. cf. Bentl. ad Horat. Epod. XVI, 33; _ac foedam_, vel + _atramque a s. m._ tentabat Burm. _furvam_ satis confidenter, etsi + non male, scripsit Lefeb. de quo voc. copiose ct docte egit Heins. + ad Ovid. Met. III, 273; cf. ad I, 119. Possis et _fulvam_ (ut + _fulva nubes_ et _caligo_ ap. Lucret. VI, 460; Virg. Æn. XII, 792, + et Stat. Th. IX, 727) et quot non alia? substituere. Sed omnibus + forte his non opus est; vid. not. ad I, 438. + + + Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo 220 + Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat. + Stridit Tartarea nigro sub pectore Divæ + Letiferum murmur, feralique horrida cantu + Buccina lymphatas agit in certamina mentes. + + 220. Locus class. de figura Bellonæ. Cf. ad IV, 440; Hom. Iliad. V, + 592, inpr. Quint. Smyrn. lib. VIII, (ap. Barth. ad Stat. Th. VII, + 73) et Stat. Th. IV, 5 sq., ubi et _facem_ hastamque in signum belli + quatit. + 221. _acies pererrat_, ut ap. Virg. Æn. X, 761, «Tisiphone media + inter millia sævit.» + 222. _Tartareæ Divæ_, quæ in Tartaro sedem habet. Drak. coll. Claud. + in Eutrop. II, 144, (_quid dudum inflare moraris Tartaream, Bellona, + tubam_) et Petron. c. 124, ubi vid. Burm. De _tuba_ Bellonæ, vid. + Intpp. ad Val. Fl. III, 61. + + His iras adversa fovent, crudusque ruente 225 + Fortuna stimulus spem projecisse salutis: + Hos dexter Deus, et læto Victoria vultu + Adridens acuit, Martisque favore fruuntur. + + 225. _His_, Romanis. + --_iras fovent_, adcendunt, vid. ad III, 505. + --_crudus_, acer, seu acerbus iis _stimulus_ erat desperatio. Cf. ad + I, 405, et IV, 35. + 226. _projicere spem_, _vitam_, _animam_, etc., tanquam rem nullius + pretii, pro nihilo habere, spernere, ut _abjicere vitam_, ap. Cic. + Att. III, 19, pr. et Gr. +aporrhiptein kindunon, paraballein + heauton+, et ap. Plut. +proiesthai ton heautou bion+. Cf. ad I, 225; + Drak. ad X, 42, et Intpp. ad Virg. Æn. VI, 436. + 227. _Hos_, Poenos. + --_Deus dexter_, propitius, vid. Ind. + + 225. _monent_ corrig. Burm. quod merito rejecit Schmid. quum iras + jam gesserint, quæ itaque non erant movendæ, sed potius _fovendæ_, + h.e. augendæ. + + + Abreptus pulchro cædum Lateranus amore, + Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes. 230 + Quem postquam florens æquali Lentulus ævo + Conspexit, nimium pugnæ, nimiumque cruoris, + Infestas inter non æquo Marte catervas + Fata inritantem, nisu se concitat acri; + + 229. _Abreptus_, ut _oblitus suî dulcedine cædum_ IV, 422, et + _auferri_ alias dicitur. Conf. Drak. et quos laudat Gronov. ad Liv. + XXXV, 11; Heins. ad Ovid. Her. XV, 140, et ad Claud. Cons. Olybr. et + Prob. v. 153. + 230. _sequitur dextram_, faustis cædibus instat, Barth. Adv. V, 15. + 232. _nimium_, nimis cupidum. + 233. _non æquo Marte_, non parem hostibus, quia solus inruerat. + 234. _Fata inritantem_, temere in discrimen se inferentem, vid. ad + I, 268 et IV, 731. + + 229. _Abreptus_ Col. et quædam edd. antt. _Abrectus_ Marsi ed. + _Arrectus_ Put. R. 3; Med. prob. Dausq. qui et mox _dextra_ + legendum, vel post _sequitur_ distinguendum putabat. Vulgo + _Arreptus_. + + Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat 235 + Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta + Occupat, et socium duris se casibus addit. + Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci + Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis. + + 237. _Occupat_, +phthanei plêxas+, ut ap. Virg. Æneid. lib. IX, 770; + X, 699. + + 235. _Bogam_ Put. Parm. Med. Alius _Bagas_ sup. II, 111, et + _Bogus_ mox v. 403, memoratur; Draken. _serebat_ scripti et R. 2; + cf. ad I, 394; _Vulnera_ de telis intelligit Lefeb. de quo vid. ad + I, 397. Vulgatum _ferebat_ non modo Dausq. et Cell., sed, nisi + scripti libri repugnarent, etiam Drak. præferendum videbatur, qui + bene monet, _seri_ vulnera, vel tela, si passim et in diversos + hostes mittantur, hic autem Bagan unius Laterani _tergo vicina + ferre vulnera_; vid. ad III, 365. + 236. _velociter_ alii. + 238. _inglomerant_ ex R. 3; coll. Stat. Th. I, 350, recepit Lefeb. + cui tamen lectio c. Put. _glomerant_ verissima videtur, ut + posterior syllaba voc. _arma_ propter seq. _gl._ longa sit; + _coruscis_ Col. et Ox. _geminique corusca_ mavult Lefeb. + 239. _fulget_ Col. + + + Actus in adversos casu (namque obvia ferre 240 + Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum + Damnasset Stygiæ nocti?) præfracta gerebat + Syrticus excelso decurrens robora monte; + Et quatiens acer nodosi pondera rami, + Flagrabat geminæ nequidquam cædis amore. 245 + + 240. _adversos_, Lateranum et Lentulum. + 242. _Stygiæ nocti_, conf. ad II, 574, et Heins. ad Ovidii + Metamorph. III, 695. + 245. _geminæ_, Laterani et Lentuli. + + 242. _perfracta_ Put. et priscæ edd. ante Basil. Marsum in notis + _præfracta_ legere, sed male dura et inflexibilia exponere monet + Drak., quum potius sint robora parte superiori fracta, ut ap. + Ovid. Metam. XII, 360; _regebat_ Put. Parm. Med. + + «Non hic Ægates, infidaque litora nautis, + O juvenes, motumque novis sine Marte procellis + Fortunam bello pelagus dabit: æquoris olim + Victores, media sit qualis discite terra + Bellator Libys, et meliori cedite regno.» 250 + + 246 sq. Non ut olim in mari, nunc in campo victores eritis. + 250. _meliori regno_, nobiliori victoriæ Poenorum, quam Romanorum + apud Ægates; Cl. Ernesti. Cf. V.L. + + 250. _cedite cunctis_ Col. _regnis_ Ox. Male, etsi nec vulgata + satis placet. Suspicor potius, +to+ _regno_ ex interpolat. ortum + et ex vestigiis veterrimi cod. reponendum esse: _meliori_ (mihi + uni, sed fortiori viribusque superiori) _cedite juncti_, vos ambo; + quod melius cum anteced. cohæret. + + Ac simul infesto Lateranum pondere truncæ + Arboris urgebat, jungens convicia pugnæ. + Lentulus huic frendens ira: «Trasymenus in altos + Adscendet citius colles, quam sanguine roret + Iste pio ramus.» Subsidensque ilia nisu 255 + Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro + Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis. + + 253. Sic passim +adunaton+ exprimitur in omnibus fere linguis; Drak. + laudat Ovid. Her. V, 29, et Trist. I, vii, 1 sq.; Prop. II, xii, 33 + sq.; III, xvii, 5 sq.; Sen. Phoeniss. 85 sq., et Claud. in Eutrop. + I, 350 sq.; Cf. Cerda ad Virg. Ecl. I, 60; VIII, 27; Burm. ad + Lotich. II, xv, 45; IV, i, 23; Jani ad Hor. Od. I, xxix, 10; xxxiii, + 7, et Intpp. ad Theocr. I, 132 sq. Shakesp. in Romeo, _then shall + water be turned in fire_. + 254. _sanguine pio_, gravius quam nostro, ut innuantur Romani, pium + bellum gerentes, et fide ac religione superiores Poenis inpiis, + perfidis, foedifragis. + 255. _Subsidens_, +huphizanôn+, _fodit ilia_, corpus Syrtici, + _conantis_ arborem in Lateranum conjicere, unde _suspensa ilia_, + h.e. prominentia, vel tenta, ut ap. Virg. Georgic. III, 507, «imaque + longo Ilia singultu tendunt.» + + 251. _pondere_ Col. Put. Tell. R. 2; Med. probb. Modio, Cell. et + Lefeb. Vulgatum _vulnere_, quia _pondera rami_ (sed interpositis + demum sex versibus), præcessere, retinuerunt Dausq. N. Heins. et + Drak. qui _vulnus_ de telo accipiunt, ut I, 397, ubi vid. not. Hæc + ratio merito dura videbatur Burm. qui _verbere_ scribendum + censebat. + 255. _subsidensque_, non _subsidens_, Col. + + + Nec minus adcensis in mutua funera dextris + Parte alia campi sævit furor. Altus Iertes + Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi 260 + Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis + Pondera thesauris, patrio nec regia quondam + Præfulgens ebore, et possessa mapalia soli + Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri + Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo 265 + Congestis opibus donisque refersit opimis, + Nudum Tartarea portabit navita cymba. + + 259. _Parte alia campi_, apud Romanos. + 260, 261. _Rullo Obcumbis_, ab eo interficeris; vid. Burm. ad Val. + Fl. VI, 286. + --Ad opes Volusii ap. Tac. Ann. XIV, 56, adludi putabat Lips. ad + l.c. Drak. autem, quia _Volunx_ h.l. Afer est, ad Bocchi Maurorum + regis filium, qui _Volux_ vocatur Sallust. b. Jug. c. 105 sq., unde, + vel ibi _Volunx_, vel h.l. _Volux_ dicendus sit. + 262. _patrio_, Africano. + 264 seq. Ita sæpius philosophatur Horatius, v.c. Od. I, iv, 7, 9; + II, iii, 11, 14; Cf. XIII, 777, ubi Drak. comparat Prop. III, iii, + 35; Claud. R. Pros. II, 300 sq.; Auson. Epigr. 54, ubi vid. Vinct. + 266. _Congerere opes_ de avaris proprie dici notum est, vid. Drak. + 267. _Nudum_ opibus. Conf. simil. loc. Tibull. III, iii, 10 sq. + + 259. _Iërtes_, non _Hiertes_, Col. _Hiantem_, Nut. + 260. _arvi_ Colon. unde recepi, etsi vulgatum _agri_ eundem præbet + sensum et exemplis citra necessitatem confirmatur a Draken. + 261. _Volux_ tacite et libris non addicentibus edidit Lefeb. vid. + not. + 264. _Profuerunt_ Col. et Ox. quod jam conjecerat Dausq. nec + obstat metrum. Conf. loca a Drak. adscripta, X, 61; XIII, 304; + XIV, 46; XV, 280; XVI, 698; Virg. Ecl. IV, 61; et quæ addit Heins. + ad Val. Fl. IV, 432; ad Claud. laud. Stil. I, 372; ad Ovid. Epist. + II, 141; VII, 166, et Met. IV, 225; X, 55. Vulgo _Profuerint_. Mox + _parta juvant? quid habentibus_, h.e. divitibus, vel _mentibus_ + suspic. N. Heins. Sed _rapta_ majori cum vi dictum, et _gentes_ + poetis vocantur homines, ut Horat. Od. I, iii, 28; II, xiii, 20. + 267. _portabit_ Put. probb. N. Heins. Draken. et Lefeb. Vulgatum + tamen _portavit_ non prorsus ineptum videtur. + + + Juxta bellator juvenilibus Appius ausis + Pandebat campum cæde; atque, ubi plurima virtus, + Nullique adspirare vigor, decus inde petebat. 270 + + 269. _Pandebat campum_, viam patefaciebat, ut _laxare campum ferro_ + VI, 319; _laxare cuneos_ IX, 364; _angusta relaxare_ V, 174. Sic et + _limitem agere_ IX, 379. Cf. ad IV, 462. + --_ubi plurima virtus_, ubi maximus fortissimorum virorum numerus + erat. + 270. _nullique adspirare vigor_, h.e. _nec cuiquam propius adcedere + virtus_, ut utar verbis Virg. Æn. X, 712. Sic _adspirare_ passim + occurrit, v.c. inf. v. 442, et ap. Cic. Sull. 18; Pis. 5, et Tusc. + Qu. V, 5. + + 268. Poeta forte _juvenalibus_; scripsit; vid. ad II, 312. + + Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero, + Nequidquam extremæ longinquus cultor arenæ + Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo + Degustat cuspis generosum extrema cruorem. + + 273. _leviterque e corpore summo_ (capite, ob v. 277.) + 274. _Degustat_, +akrotaton d' ar' oistos epegrapse chroa phôtos+ + Hom. Iliad. IV, 139; VII, 187; XI, 388; XIII, 553: _umbonem detersit + ictu_ inf. v. 297; _parce perstrinxit corpus_ XV, 760; _parco summum + violasset vulnere corpus_ XVI, 111; cf. IV, 119; 350 (ubi vid. + not.); IX, 523; Virg. Æneid. X, 344, 478, et inprimis XII, 376, ubi + videndus omnino Heyne. Similiter +geuesthai+, apud Homerum, Iliad. + XX, 258; _bibere_ inf. VI, 293; (ubi Drak. laudat XV, 632; Virg. Æn. + XI, 804, et Anthol. I, 22; Epigr. I, et 4: +aspis+ et +belos haim' + epien+) _libare_ et _delibare_ h.e. leviter perstringere inf. IX, + 523, ubi Drak. citat Stat. Th. V, 587; VIII, 527; Iscan. b. Troj. V, + 322; VI, 311, 337, et al. Hinc _exsatiare enses cruore_ VII, 535; + _satiata sanguinis hasta_ IV, 435; _sitit hasta cruorem_ XII, 264; + +belê lilaiomena chroos asai+ Homer. Iliad. +encheiê hiemenê chroos + ammenai andromeoio+ Iliad. XXI, 70. + + 271. _Atlas a. l. I._ quatuor scripti (nisi quod _Athlans_ in + Oxon. est), et R. 2; vid. quos Drak. laudat, Prop. IV, vi, 37; + Val. Fl. I, 365; Liv. XXXI, 23; Intpp. ad Petron. c. 38; conf. + sup. ad I, 431; _Atlas a sanguine I._ R. 3, Parm. Med. Vulgo _a + sanguine clarus I._ + 274. Vox _extrema_, h.e. extrema parte, aptissima quidem et + genuina videtur, sed, quia modo præcessit, minus placet. An leg. + _externa_, ut ap. Val. Fl. VII, 422? + + Intonuere minæ, violentaque lumina flammis 275 + Exarsere novis: furit et diffulminat omnem + Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus + Martia commendat mananti sanguine membra. + + 275. _lumina flammis exarsere_, conf. ad I, 126, et Heyne ad Virg. + Æn. VI, 300 (in V.L.), et XII, 101, 102. + 276. _diffulminat_, dissipat et contundit, instar fulminis; vocab. a + poeta effictum. + 278. _commendat_, ornat sanguis membra, pulchriora facit, Mars. 279 + sq. Similis locus Hom. Iliad. III, 30... 37, ubi Paris, conspecto + Menelao, _in sociis se condit_, +aps hetarôn eis ethnos echazeto+, + et +authis kath' homilon edu Trôôn+. Cf. et. Iliad. XVI, 813, et V, + 596 sq., ubi Diomedes Hectorem +idôn rhigêse kai anechazeto+. + Comparationes, quibus poeta utitur, passim reperias. + + 277. _turbam_ scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus + _turmam_ habet, quod ne Dausq. quidem placuit; _at_ Col. _ac_ + reliqui scripti et edd. antt. Vulgo _et_, quod prorsus omisit + Cell. sed servavit Lefeb. + + Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet + Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva 280 + Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas + Conligit accipitrem cernens in nube columba; + Aut dumis subit, albenti si sensit in æthra + Librantem nisus aquilam, lepus ore citato. + Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem 285 + Demetit, ac mutat successu sævior hostem. + + 281, 282. _Hyrcana_ ornat, ut ap. Virg. Æn. IV, 367. + --Conf. Hom. Iliad. XXI, 493 sq. + --_pressa_, vid. varias lectiones. + --_pennas colligit_, forte alas, ad volatum jam expansas, contrahit, + in columbarium recedit et volatum cohibet, ut fere _colligere + gradum_ VI, 399; VII, 695, nisi potius poeta expressit Maroniana, + _Radit iter liquidum, celeres neque commovet alas_, Æn. lib. V, 217, + ubi videndi sunt interpretes. + --_territa pennas Colligit_, ut +ptôssein+, vel +ptêssein+ et + +hupoptêssein+ de avibus animalibusque, quæ frigoris, vel metus + causa pennas et membra contrahunt. Conf. Koeppen ad Hom. Iliad. II, + 312; IV, 476; V, 634, et _Ephemerid. Goetting. a._ 1795, p. 84. + 285. _micantem_, jactantem, quatientem, Schmid. Sed vid. ad IV, 211. + 286. _mutat hostem_, uno dimisso alium adoritur, ut VI, 238; Conf. + Burm. ad Val. Fl. VI, 614; Heins. ad eund. VII, 587, et ad Ovid. + Met. XIII, 937. + + 279. _adspiceres_ Col. et R. 2; conf. loca, a Drak. citata, VI, + 684; XVI, 501; Virg. Æn. VIII, 650; Ovid. Met. VI, 23; Stat. Th. + V, 596; Claud. in Rufin. II, 176; Petron. c. 7; ubi vid. Intpp. + Vulgg. _adspiciens_; Male! _credere_ emend. N. Heins. vel mox _in + sociis_, quod Drak. recepit. Sed +to+ _in_ centies omittitur a + poetis in formis loquendi _condere se silvis_, _aquis_, _umbris_, + _terra_, etc. + 281. _prensa_ R. 3, Parm. Mediol. Sed notionem _premendi_, hoc est + urgendi, instandi, persequendi, aptiorem hoc loco esse, quam + _prehendendi_, vel capiendi, docet Drak. Mox _pennis Remigat_ + quondam in mentem mihi veniebat. + 283. _dumis_ scripti et (si Mediol. exceperis, in qua vitiose + _divini_ scriptum) omnes edd. antt. ante Basil. in qua primum + _dumos_ exstat. Utrumque recte dici exemplis evincunt Drak. ad + h.l. et Heins. ad Ovid. Met. XIII, 611. Sed _dumis_ per se doctius + est; vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 161. + 284. _nisus_ scripti, prob. Draken. quum _librare visus_ sit + undique circumspicere, at _librare nisus_ intentius et omni nisu + volare. Nam _librari_ propr. dicitur hasta, quæ impetus augendi + causa libratur et vibratur: unde ad volatum avium traducitur; vid. + not. ad I, 317. Sed vulgata lect. _visus_ non prorsus contemnenda + propter locum Homeri, qui Silio ante oculos fuisse videtur, Iliad. + XVII, 674 seqq. +Pantose paptainôn, hôst' aietos, hon rha te + phasin Oxutaton derkesthai hupouraniôn peteênôn+, etc. _orbe + citato_ corrig. Barth. Adv. V, 15; quod non displicet N. Heins. et + Drak. ita tamen, ut non ad aquilam referatur, sed ad leporem, per + multos gyros orbesque refugientem. Ego potius olim suspicabar, + poetam scripsisse _ore levato_, quo sensu _sublimi fugere + anhelitu_ dixit Hor. Od. I, xv, 31. Nunc video, eundem sensum + vulgatæ tribui a Lefeb. quod tamen ab usu loquendi abhorret. + + + Stabat fulgentem portans in bella bipennem + Cinyphius; socerique miser Magonis inire + Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces, + Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus 290 + Foedere promissæ post Dardana prælia tædæ. + Huic inmittit atrox violentas Appius iras, + Conantique gravem fronti librare securim, + Altior insurgens, galeam super exigit ictum: + At fragilis valido conamine solvitur ensis 295 + Ære in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces + Umbonem incerto detersit futilis ictu. + + 288. _Cinyphius_, vid. ad II, 60, nisi h.l. et v. 296, simpl. est + Libycus. + 290. _vano_, ob inminentem sponsi mortem. + 294. _insurgens_, vid. ad I, 400. + 295. _solvitur_, confringitur, dissultat, _in ære_ galeæ. + 296. _dispar sortis_, vid. Heins. ad Sabini Epist. I, 35. + + 292. _Atrox_ Col. Parm. Benes. _atras_ Put. Vulgo _ovans_. Non + male! + 295. _At_, non _Et_, Col. adsent. Dausq. + 297. _detersit_ scripti et antt. edd. probb. N. Heins. et Drak. + qui coll. XIV, 383, interpretatur: perstrinxit vano ictu, quem + Appius super scutum excepit. Recte: nam Isalces _non dispar + sortis_ fuit, h.e. eodem irrito conatu, quo Appius, ictum dedit. + Conf. not. sup. ad v. 273; _detorsit_ Med. Marsi Veneta et + recentt. edd., h.e. repellere conatus, ut gladio nudum latus + hauriret. + + Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum, + Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans + Appius, et lapsu resupino in terga cadentem 300 + Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet. + Vidit conjuncto miscens certamina campo + Labentem socer; et lacrimæ sub casside fusæ + Cum gemitu; rapidusque ruit: data foedera nuper + Adcendunt animos exspectatique nepotes. 305 + + 298 sq. Comparant Virg. Æn. XII, 896 sq., ubi vid. Cerda ct Heyne. + 302. _conjuncto_, propinquo, vicino; vid. Gronov. ad Liv. XXII, 20, + in gustu ad Stat. Th. VI, 250, et Diatr. ad Stat. c. 43. + 303. Femina ita generi jacturam excusatius queritur; Ernesti V.C. + Sed non graviores ob causas heroes passim ap. Hom. lacrimant, et + ipse Hercules apud Virgilium, Æn. X, 465, «... magnumque sub imo + Corde premit gemitum, lacrymasque effudit inanes.» + --_socer_, Mago. + 304. _data foedera_, sponsalia facta. + + 298. _tollere_, non _vellere_, Col. + 299. _contorquet_ et _resupino_ Col. et R. 2. Vulgo _torquebat_, + ut ap. Virg. Aen. XII, 901, et _resupina_. + 304. _rata_ conj. N. Heins. h.l. et ad Ovid. Met. II, 757. Sed + recte vulgatam ex VI, 517, firmari posse arbitratur; conf. Heyne + ad Tibull. I, ix, 2. + + + Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra + Lustrabat visu; propiorque a fronte coruscæ + Lux galeæ sævas paulum tardaverat iras. + Haud secus, e specula præceps delatus opaca, + Subsidens campo submissos contrahit artus, 310 + Quum vicina trucis conspexit cornua tauri, + Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta + Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta + Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem, + Et sparsa pugnas meditantem spectat arena. 315 + + 306... 308. Non male: si coll. v. 268 sq. et 329 sq., reputaveris, + quantus vir Appius fuisse fingatur. + 309... 313. Cf. Virg. Æn. X, 454 sq., ubi vid. Heyne. + 314, 315. _signa moventem. Et sparsa_, etc. Maroniana Ge. III, 234, + 236, et Æn. XII, 106, ubi vid. Heyne. + + 310. _Subsidet_ Puteol. _Subsidit_ Colon. et Oxon. quod recepit + Lefeb. nec refragatur N. Heins. modo _et_ post _campo_ + interponatur, quod probabilius est. + 313. _sub irca_ Oxon. unde _hirqua_ suspic. Barth. Adv. V, 15; + quam nugacem correctionem ei in mentem venire potuisse mirabatur + N. Heins. + 315. _Et sparsa in pugnas m._, ut inf. XVII, 439, et ap. Virg. Æn. + X, 455, aliquando conjiciebam, et nunc idem N. Heinsio, qui + præterea _exspectat_ scribendum putat, in mentem venisse video. + Exquisitior certe loquendi forma est, quam illustravit Heyne ad + Virg. l.c. et non intellexit Lefeb. qui hunc versum sic male + lacessi existimat. + + + Hic prior intorquens telum sic Appius infit: + «Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus; + Et generum comitare, socer.» Per tegmina velox + Tunc ærisque moras lævo stetit hasta lacerto. + + 316. _infit_, paucis et amaris verbis, ut irati solent et heroes. + 318. _generum_ in spe, cum irrisione. + --_tegmina_, ut al. terga boum, corium taurinum, clipeo inductum, + quod multiplex esse solebat, unde +boeias thameias+ dixit Hom. + Iliad. +sakos heptaboeion+ Ajacis, Iliad. +sakos tetrathelumnon+ + Teucri Iliad. +pente sakeos ptuches+ Achillis Iliad. XVIII, 481. Cf. + Heyne ad Virg. Æn. X, 783 sq.; Drak. ad h.l. Ernesti ad Callim. + H. in Dian. 53, et inpr. Obss. Miscell. T. I, p. 32. + 319. _æris moras_, æs clipei, quod hastam morari poterat, ut IX, + 218; Virg. Æn. XII, 541, + --«nec clypei mora profuit ærei.» Val. Fl. VI, 97 (ubi vid. Burm.), + al. Drak. qui et recte monet, a Marso perperam _æris moras_ ad + loricam et galeam referri, quum hasta _in lævo lacerto stet_; vid. + ad IV, 387, et I, 479. + + 316. _Huic_, ut v. 292, conj. N. Heins. + 317. _dictum foedus_, ut _dicere legem_ et similia, emend. Burm. + dubitans. num _ici foedus_ de sponsalibus recte dicatur. Sed vid. + Heyne ad Tibull. I, v, 7; ut taceam, in filiabus olim consensu et + pacto signato despondendis non minus, quam in nuptiis coemtione, + +hednois+ vel usu et confarreatione contrahendis, foedus quoddam + initum fuisse, vel conseq. pro anteced. poni posse, unde Isalces + quoque jam gener vocatur. + 319. _Cunta ærisque_ vetus ed. teste N. Heins. unde _Cuncta_, in + quod facile quis incidet, emend. Drakenb. quod recepit Lefeb. ut + telum omnia tegmina, clipeo Magonis inducta, æreamque laminam + tegminibus subtextam perforaverit. A vulgata lect. nimis abeunt + conjecturæ N. Heins. _Suta ærisque moras_, (vid. eum ad Virg. Æn. + X, 313) vel _Per tunicæque moras_, vel denique _Thoracisque m._ + Præterea h.l. de clipeo agi, recte monet Drak. cui _Per cratisque + moras_ in mentem venit; _ferrique_ pro _ærisque_ c. Tell. a m. + sec. quod et in textum R. 2, in qua _Tunc æris ferrique moras_ + exstat, inrepsit, etsi inepta merito glossa videtur Lefeb. qui + copiose docet, quod vel tironibus notum est, veteribus æs pro + ferro in usu fuisse, ut et hodie Siberiæ et Americæ populis. + + At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam 320 + Perlibrat, magni donum memorabile fratris, + Cæso quam victor sub moenibus ille Sagunti + Abstulerat Durio, ac spectatæ nobile pugnæ + Germano dederat portare in prælia pignus. + + 321 sq. Hastam donum Hannibalis (is enim _frater_ est et _victor_) + facit, more poetarum, qui ita heroum arma ornant et commendant. Cf. + XII, 224 sq.; XV, 260, XVI, 459 sq. inpr. Virg. Æn. V, 260 sq.; IX, + 359; X, 700, ad quæ loca vid. Heyne. + 323. _Durio_, vid. I, 438. + 324. _dederat portare_, ut _donat habere_, +dôke pherein+, seu + +phorênai+, +dôken agein+, seu +echein+ et +aresthai+, +opasse + komizein+ et +opasaimi pheresthai+, ap. Hom. Iliad. XV, 532; XXI, + 297; XXIII, 151, 612; XXIV, 581, et al. Virg. Æn. V, 262; IX, 362; + X, 701. + + Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris 325 + Adjutum nisu, letalem pertulit ictum; + Exsanguesque viri conantis vellere ferrum + In vulnus cecidere manus: jacet æquore nomen + Clarum Mæonio, atque Italæ pars magna ruinæ + Appius: intremuere lacus, corpusque refugit 330 + Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento + Exspirans premit, atque admorsæ inmurmurat hastæ. + + 325, 326. _doloris Adjutum nisu_, conf. ad II, 123. + 328, 329. _æquore Mæonio_, campo Etrusco. cf. ad IV, 721. + --_Clarum nomen_, etc. cujusmodi nominibus clarissimorum suæ + superiorisque ætatis virorum carmen suum poeta exornare solet, inpr. + lib. VIII. + --_Italæ pars magna ruinæ_, ut ap. Virg. Æn. X, 737, et inf. VIII, + 426; X, 223; Dausq. conf. Virg. Æn. II, 6; VII, 707; X, 427. + 330. _Appius_ autem prænomen fuit antiquissimæ et nobilissimæ gentis + Claudiæ, quæ et patricia fuit et plebeia, acerrimaque majestatis + Patrum propugnatrix, quod vel tironibus ex Livio et Sueton. Tib. 1, + 2, notum est. Cf. VIII, 412 sq. + --Cf. ad I, 49, et III, 463. Ipsa oratio nimis fere turgida; sed + v. 332, præclare summa adumbratur indignatio et rabies. Similiter + Meges +psuchron hele chalkon odousin+, ap. Hom. Iliad. V, 75. + 332. _inmurmurat hastæ_, ut _terræ_, ap. Stat. Th. XI, 63; _iræ_ + inf. VII, 156; _insibilat ori_ et _membris_ IX, 517; XII, 616. + + 326. _Admissum_ Put. _Adjunctum_ Med. _pertulit_, non _protulit_, + scripti præter Tell. Cf. cum Drak. Virg. Æn. X, 786; XII, 907. + 327. _viro conanti_ malebat N. Heins. + 330. _tortusque_ ex c. Tell. recepit Lefeb. coll. v. 625. Non + male! + 334. _hastæ_ etiam legi posse notat N. Heins. + 336. _cæsi_ Col. cum R. 2, et recentt. edd. _teli_ Oxon. et Put. + cum priscis edd. quod præferunt Dausq. et Scalig. si signiferi + nomen sit, unde _Teli_ dedit Cell. + + + Nec fati melior Mamercus corpore toto + Exsolvit poenas, nulli non saucius hosti. + Namque per adversos, qua Lusitana ciebat 335 + Pugnas dira manus, raptum cum sanguine cæsi + Signiferi magna vexillum mole ferebat, + Et trepida infelix revocabat signa suorum. + Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis, + Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid 340 + Præbebat tellus, sparsis vix pervia telis, + Injecit pariter; pluresque in corpore nullo + Invenere locum perfossis ossibus hastæ. + + 333. _corpore toto_, nullo non corporis membro saucius; Drak. coll. + X, 513. + 334. _poenas_, quarum causa v. 336 sqq. adfertur. + 341. _sparsis vix pervia telis_, tantum telorum in terra sparsum + erat, ut vix iri posset; Barth. Adv. V, 15. + + 341. _pervid_ Ox. quare _pervida_, quæ per tela vix cerni potest, + suspic. Barth. Adv. V, 15, merito propterea vapulans censura + N. Heins. qui conj. _quidquid... sparsi teli_, et mox, _Ingessit + pariter_. + 342. _nullum_ omnes libri scripti, teste et prob. Drak. ut non ea + poetæ mens sit, neminem pluribus telis vulneratum esse, quam + Mamercum; sed tot tela in corpore ejus stetisse, ut pluribus locus + non fuerit. Non male! Sed +to+ _nullo_ etiam ferri potest, quod in + c. Col. et Tell. reperiri contendit Lefeb. + 343. Modius ex Col. restituit hunc versum, qui reliquis MSS. + priscisque edd. deest, et in cujus vicem in edd. Basil., Colin. et + Dausq. successit alius: _Unius hæserunt Romani militis hastæ_, qui + acumen interpolatoris, lacunam utcumque explere conantis, redolet. + + + Advolat interea fraterni vulneris ira + Turbatus Libyæ ductor, visoque cruore, 345 + Num lateri cuspis, num toto pondere telum + Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat. + + 344. Manifesta imitatio Virgilii, Æneid. lib. X, v. 383... 424, ubi + videndus est Heyne et Excursus IV. Sed non minus Silio ante oculos + fuisse videtur Homer. Iliad. IV, 148... 219, ubi Agamemnon similiter + ad fratris vulnus expavescit, et Menelaus, data fide, illud non + letale esse, metum ejus levat. + + 347. _fratremque_ scripti et R. 2. Pro vulgata _fremuitque_ + perperam stat Dausq. + + Utque metum leti procul, et leviora pavore + Cognovit, proprio tectum gestamine præceps + Ex acie rapit, et tutis a turbine pugnæ 350 + Constituit castris. Medicas hinc ocius artes, + Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus + Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu + Exigere, et somnum tacto misisse chelydro, + Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes 355 + Perque Parætoniæ celebratum litora Syrtis. + + 348. _leviora pavore_, vulnus levius esse, quam metuebat. + 349. _gestamine_, clipeo. + 353. Veteres +iatroi+, quod notum, sola fere vulnera sanabant, et + quidem _herbarum succis_, +pharmakois+ (Hom. Iliad. IV, 191, 218; V, + 900; XI, 829), et _cantu_, h.e. incantatione (ut sup. III, 301), + +epaoidê+ Hom. Odyss. XIX, 457; Pind. Pyth. III, 91. + 354. _Exigere_, extrahere et innoxium facere carmine magico; Schmid. + --_somnum tacto misisse chelydro_, cf. ad I, 412. + 355. _Anteibat ungere_, ut _Martem regere haud cederet Hannibali_ + VI, 307 sq., +diapherei to phronein+, et alia. + 356. _Parætoniæ Syrtis_, vid. ad III, 225. + + 352. _Synhali_, non _Synali_, Col. ubique. + 354. _tacto_ scripti; vid. ad I, 412, et III, 302. Vulgatum _toto_ + contradicendi studio tuetur Dausq. _torto_, scilicet in gyros, vel + orbes, corrig. Marsus et D. Heins. _tacito_ Parm. _immisisse_ + conj. N. Heins. Sed. vulgata doctior. + + Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon + Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum, + Telorumque graves ictus sedare medendo. + Atque is deinde suo moriens cælestia dona 360 + Monstravit nato, natusque heredis honori + Tramisit patrias artes; quem deinde secutus + Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers + Monstrata augebat studio, multaque vetustum + Hammonis comitem numerabat imagine patrem. 365 + + 357. _Garamanticus Hammon_, confer ad lib. I, vers. 414. Is + Synhalum, hujus Synhali proavum, quoniam in arte medica excelluerat, + ipse eam docuisse fingitur, ut Chiron Machaonem Iliad. IV, vers. + 219, et Apollo lapidem Virgilii, Æneid. lib. XII, 391. + 358. _Scire dederat_, vid. ad v. 324. + 361. _heredis honori_; claro heredi, ut _virtus Catonis_, _sapientia + Lælii_, etc. (vid. ad IV, 599), vel heredi, in ejus honorem, seu + tanquam munus. + 363, 364. _Garamantica Monstrata_, ut supra, _cælestia dona_ et mox + _proavita medicamina_, quorum usum _monstraverant_, vel docuerant + Hammon et proavus. + + 361. _Monstravit_ scripti, quod testatur N. Heins. sed negat + Lefeb. qui propterea vulgatam _Monstrarat_ revocavit. + 363. _Haud melior_ Put. R. 3, Med. _lenior famæ_ suspic. N. Heins. + qui ejusmodi elegantias ubivis sectatur; vid. ad IV, 542; _forma_ + Ox. et Put. cum R. 3; et Med. + 365. _patrum_ emend. N. Heins vel v. 358, _patri_. Sed auctor + etiam generis, et proprie forsan, _pater_ dicitur. + + Tum proavita ferens leni medicamina dextra + Ocius, intortos de more adstrictus amictus, + Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus. + At Mago, exuvias secum, cæsique volutans + Hostis mente necem, fraternas pectore curas 370 + Pellebat dictis, et casum laude levabat: + «Parce metu, germane; meis medicamina nulla + Adversis majora feres: jacet Appius hasta + Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat, + Sat nobis actum est; sequar hostem lætus ad umbras.» 375 + + 366. +êpia+, vel +odunêphata pharmaka passôn+ Iliad. IV, 218; VII, + 900; XI, 829. + 367. _de more_ medicorum, quo expeditiores essent vulneribus + sanandis; Draken. qui laudat Gevart. Lection. Papin. c. 34, et + Gonsal. ad Petron. c. 19. Cf. inpr. Virg. Æn. XII, 400 sq., et ibi + Heyne Exc. IV. + 368. Cf. Hom. Iliad. XI, 828, 844, et inf. ad VI, 91. + 371. _laude_, vid. ad v. 114. + 372. _Parce metu_, ut ap. Virg. Æn. I, 257. + 373. _Adversis meis_, mihi in calamitate mea non melius remedium et + solatium adferes morte Appii. Cf. X, 44, 45. + + + Quæ dum turbatos avertunt æquore campi + Ductores, valloque tenent; ex agmine Poenum + Cedentem consul tumulo speculatus ab alto, + Atque atram belli castris se condere nubem, + Turbidus extemplo trepidantes milite mæsto 380 + Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat + Jam rarescentes acies: tum voce feroci + Poscit equum, ac mediæ ruit in certamina vallis. + + 376 sqq. Similiter Turnus, Ænea saucio ex pugna subducto, plenus + spei in hostes inruit, Æn. XII, 324 sq. + --_æquore campi_, ut Æn. VII, 781. + 379. _Atra belli nubes_, Hannibal cum fratre et comitibus, qui nubem + telorum sparserant, vel potius Hannibal solus, ut +Mantin Oikleidan + polemoio nephos+ dixit Pind. Nem. X, 16, et _fulmina belli_ Virg. + Æn. VI, 843; cf. sup. ad I, 311. + 380. _milite mæsto_, vel ad Poenos (quæ ratio præstat), ob discessum + Hannibalis vulnusque Magonis tristes, vel ad Romanos, propter Appii + mortem mæstos, referri posse, monet Drak. De ira adcipit Lefeb. + coll. Val. Fl. V, 568. + 381 sq. _relaxat Jam rarescentes acies_, dissolvit jam minus densos + militum ordines, ut XVII, 427; Cf. Heyne ad Virg. Æn. III, 411. + + 377. Hunc et seqq. versus Marsus in ed. Veneta a. 1492, inf. + libro VI, intexuit, et lib. VI, vss. 96, 141, huc retraxit, quem + errorem, quales in ed. Dausq. passim deprehendas, primum a se + notatum miratur Lefeb. Ceterum vulgo male post _Poenum_, non post + _tenent_ distingui monuit N. Heins. qui v. 380, _milite lecto_ + conj. ut _multo_ Burm. non improb. Drak. + + Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum + Inlidit terris, molitur Juppiter altas 385 + Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia cælo, + Intremuere simul tellus, et pontus, et æther, + Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo. + + 384. Poeta egregie in rem suam convertit, et magis exornavit locum + Virg. Ge. I, 328 sq., ubi vid. Heyne. + --_crepitanti_ in tectis, ut ap. Virg. Ge. I, 449. + 385. _moliri_ h.l. est vel simpl. movere, quo sensu centies obvium + est, (vid. ad I, 645) vel jacere, (v.c. monente Drak. _molitus + sagittas_ et _robora_ dixere Ovid. Met. V, 367, et Stat. Th. VI, + 539) et hoc exquisite pro ferire, percutere, _nach etwas werfen_, ut + passim +ballein+, +akontizein+, et _jaculari_, ut _rubente dextera + sacras jaculatus arces_, ap. Hor. Od. I, ii, 3, quæ verba nostris + ita prorsus responderent. + 386. _Ceraunia_, +ta Keraunia+ (vid. ad IV, 363), vel _Ceraunii + montes_ (hod. _il monte della Chimera_) a +keraunô+, fulmine, quo + propter altitudinem sæpius percutiuntur, sic dicti, qui in Epiri + litore in mare procurrunt, et prominente jugo, seu promont. Ionium + mare ab Hadriatico dirimunt. Cf. ad VIII, 630, et Jani ad Horat. Od. + I, iii, 20, ubi _alta Ceraunia_, ut h.l. + --_mixta cælo_, et +orê êlibata+, ap. Dionys. Per. 389. Alii _montes + Ceraunii_ sunt in Asia inter Euxinum et Caspium mare. + + 385. Formam loquendi _Alpes fulmine moliri_, quæ proprie a + fundamentis et radicibus cruere ac transponere significet, non + concoquebat Burm. et ad exemplum Virg. Ge. I, 329, emendabat, + _molitus J. alto_ (ex cælo) _Fulmina_; _nunc Alpes, nunc m. C. c. + Intremuere_; _simul_, etc. quod probare videtur Drak. et recepit + Lefeb. _Fulmina_ Put. et R. 3; vid. not. _Jaculatus_ conj. Withof. + 391. _conspecti_, non, ut vulgo, _conspectus_, scripti cum R. 3, + Parm. Med. Veneta Marsi et Martini Herbip. _conspectu_ volebat + Davis. ad Cic. Tusc. Qu. III, 22. Sed +to+ _conspecti_ doctius. + + + Incidit adtonitis inopino turbine Poenis + Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa 390 + Pervasit miseris conspecti consulis horror. + It medius, ferroque ruens densissima, latum + Pandit iter: clamor vario discrimine vocum + Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat. + + 389. _turbine_ gravius quam impetu. + 390. _lues_, ut _pestis_ et +loimos+, calamitas, pernicies, vel + ipse consul, vir pestifer. + 392. _ruere_ transitive est facere ut aliquid ruat, agere, movere, + eruere, prosternere, inpellere, perrumpere. Conf. Lucr. I, 173; + Virg. Æn. I, 35; XI, 211; Ge. I, 105; II, 308, et Intpp. ad Val. Fl. + III, 102. + --_densissima_, hostium globos ordinesque densissimos. + 393. _Clamor_ et Poenorum, et victorum, qui +paian' ephumnoun+, ut + ap. Æschyl. Pers. 393. + 394. _sidera pulsat clamor_, ut _lacessit_ XVII, 387, et _ferit + sidera_, Virg. Æn. II, 488; V, 140. + + Ceu pater Oceanus quum sæva Tethye Calpen 395 + Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis + Contortum pelagus latrantibus ingerit undis. + + 395 seq. Clamorem pugnantium fragori ventorum et undarum, scopulis + litorique inlisarum, comparat Silius, exemplo Homer. Iliad. XIV, 394 + sq. + --_pater Oceanus_, cf. ad I, 606, et Virg. Ge. IV, 382. + --_Tethys_, Oceani soror et conjux. + --_sæva_, maris epith. ut alibi _alta_, _cana_, _vaga Tethys_. + --_Calpen ferit_, cf. Lucan. I, 554. + 396. _Herculeam_, quia una ex columnis Herculis. Cf. I, 141. + 397. _pelagus_, fretum Gaditanum, ut v. 400 _gurges_. + --_latrantibus undis_, vid. ad III, 471. + + 395. _sævior æthere C._ libri editi; _sævo sub æthere_ Put. _scene + cetre_ Oxon. si fides habenda Barth. Adv. V, 15. Sed _sævæ cetre_, + teste N. Heins. _sæva cethye_ Col. unde _sæva Tethye_ ingeniose + corrig. idem Heins. quod cum Draken. et Lefeb. recipere non + dubitavi; conf. Heins. ad Ovid. Met. VII, 297, et ad Claud. R. P. + II, Præf. v. 45. + 396. _atque_ scripti et R. 2. Vulgo _et_, quo in metrum non + peccari putabat Dausq. coll. IX, 335; Claud. Gigant. v. 60, et + Ovid. Epist. XVI, 141, quæ loca ulceribus, librariorum manu + inflictis, fraudi ei fuisse, ad illa et ad h.l. docuit N. Heins. + qui tamen _exesi_ malebat, cui conject. non tam exempla, a Drak. + congesta, favent, quam mos librarr., adjectiva et partic. ad + propius vocab. flectendi. Sed nec vulgata male se habet. + + Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas + Audit Tartessos latis distermina terris, + Audit non parvo divisus gurgite Lixus. 400 + + 398. _Dant gemitum scopuli_, +stonô bremousi d' amphiplêges aktai+ + Sophocl. Antig. v. 603; +Ochthai d' amphi peri megal' iachon+, Hom. + Il. XXI, 10. + 399. Hyperbole, qualis IX, 468, 469, et XVII, 596; vid. Burm. ad + Val. Fl. II, 620. + --_Tartessos_, cf. ad III, 399. + 400. _non parvo gurgite_, Herculeo freto. + --_divisus_ a Colpe. + --_Lixus_, fl. et urbs; vid. ad III, 258. + + 398. Forte leg. _fractosque in r. æstus_, et vox _undas_, quæ modo + præcessit, ex interpretam. et marg. in textum irrepsit. + + + Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras + Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem + Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam. + Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum + Crediderat, vanis deceptus in alite signis. 405 + Sed non augurio Parcarum inpellere metas + Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis + Suspiciens oculis cælum, Superosque reposcit + Tempora promissæ media jam morte senectæ. + + 401 sqq. Cf. IV, 131 seq. + --_jaculo fallente_, ut ap. Virg. Æn. X, 754, ubi vid. Heyne. Sic + _tacita penna_ v. 446. + 404. Imitat. Virg. Æn. X, 548 sq. + --_Clotho_, vitæ filum, quod Clotho +klôthein+, nere credebatur. + 405. _vanis in alite signis_, vano augurio. Cf. XIII, 820. + 406. Orationis color qualis ap. Hom. Iliad. II, 858 sq.; Virg. Æn. + VII, 756; IX, 327, 328; ad quæ loca vid. Heyne et Cerda. + --_metas Parcarum_, terminum vitæ fatalem, ut _metas mortis_, _ævi_, + etc.; cf. V.L. + --_inpellere_, propellere, procul amovere, prorogare. + --_augurio_ et ejus interpretatione. + 407. _cruentis_, iratis, vel pro _cruentus_, cruoris cupidus. + + 405. _navis_ Ox. + 406. _Parcarum telas_ conj. N. Heins. Non male! Insolentior certe + duplex metaphora, a Parcis et meta circi petita, nec uspiam + _Parcarum metas_ reperire memini. + + Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum 410 + Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem. + + 410. Cf. Virg. Æn. X, 550. + --_ne_ possit esse pro _ne quidem_, vid. Davis. ad Cic. Fin. I, 16, + et Burm. ad Sueton. Aug. 35. Sed præstat adcipere pro _nedum_, + +mêti+, +mê gar+, +mê dêta+, +mê hoion+, +mê hoti+, et jungere cum + verbis. + 411. _Consulis ante oculos_, quæ summa Pagasi audacia erat, et digna + quæ puniretur. Sic +to+ _ne_ occurrit ap. Cic. ad Div. IX, extr. et + Verr. IV, 23; conf. Gron. ad Liv. III, 52, extr. et Cort. ad + Sallust. b. Cat. 11, fin. + --_Libo_ cognomen Scriboniæ gentis, de qua vid. Ern. clav. Cic., + Indices Tac. et Livii, et, quos Dausq. laudat Prop. IV, ii, 31; Sen. + Ep. 70; Plin. XXXVI, 15; Eutrop. II, 9, extr. Dion. et Cassiod. + + 410. _Pagaso_ Col. quo nomine a Virg. Æ. XI, 670, adpellatur comes + Æneæ, qui eum forte ex Africa secutus est, et ad quem Silius + respicere potuit, judice Drak. _Bigaso_ Ox. Put. R. 3 Parm. Med. + Vulgo _Basago_, vel _Bagaso_. Vocem _ne_, quæ c. Oxon. deest, + prorsus explodendam censebat Barth. Adv. V, 15, ut _Pagasus_ + exsultare voluerit, cædem Libonis impune sibi relictam. _Nec P. + e., datur ne i. r._ Col. quod et conjecerat Dausq. _Nec P. e. + datum, atque i. r._ audacter emend. N. Heins. quod tamen recepit + Draken. Vulgatam lect. recte, puto, servavit Lefeb. nisi forte + _datum_ præstiterit; vid. Obs. + 411. _vita_, non _victum_, scripti. + + + Laurigeris decus illud avis navaque juventa + Florebat: sed Massylus subciderat ensis + Pubescente caput mala, properoque virentes + Delerat leto bellator barbarus annos. 415 + Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema + Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti + Ore simul cervix; juvit punire feroci + Victorem exemplo, et monstratum reddere letum. + + 412. _Laurigeris avis_, majoribus triumphalibus. + --_decus_ Italiæ, ut ap. Virg. Æn. XI, 508. Juventutis notio variis + modis declaratur. + 418 sq. _Ore simul_, vid. ad III, 268. + --_juvit punire Victorem_ audaci, quod ille præbuerat, exemplo, et + eodem leti genere, quod ipse monstraverat, quo Libonem adfecerat. + --_feroci exemplo_, crudeli morte, avulsa nimirum cervice: nisi + mavis jungi _victorem feroci exemplo_ h.e. simpl. ferocem, sævum, + quasi dicas exemplar victoris ferocis; Ern. Sed hæc ratio durior + est, et h.l. _monstratum letum_ respondet _feroci exemplo_. + + 412. _navaque_ Col. vid. ad I, 549. Vulgo _vanaque_, quia juvenis + interiit, Dausq. et Cell. Male! + 416. _voce suprema_ conj. N. Heins. Sed conf. quos Drak. laudat. + Virg. Æn. II, 447; Stat. Th. III, 69; Gonsal. ad Petron. c. 89, et + inpr. Bentl. ad Horat. Epist. II, ii, 173. + 417. _jam_ Col. Locus de mendo suspectus videbatur N. Heins. + 419. _Auctorem_, qui auctor ejus exempli fuerat, suspic. N. Heins. + quo auctore etiam +to+ _et_, quod omnibus libris deest, invexi cum + Drak. + + + Quis Deus, o Musæ, paribus tot funera verbis 420 + Evolvat, tantisque umbris in carmine digna + Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi + Primævos juvenes, mortisque in limine cruda + Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis? + Sternitur alternus vastis concursibus hostis: 425 + Nec spoliare vacat, prædæque advertere mentem. + + 420. Imitat. Virg. Æn. II, 6...8, et 361 seq. + --Cf. sup. II, 650 seq. + 421. _tantis umbris_, tantorum virorum morti, cf. ad VIII, 146. + ["VIII, 146" recte VIII, 145] + 423, 424. _cruda facta_, vid. ad I, 405, et observa h.l. copiam + verborum. + + 421. _Evolvat_ Col. Vulgo _Evolvet_, et quidam _Evolvens_. + 423. _limina_ Ox. _cruda_, non _crudæ_, Col. et Ox. + 424. _sub pectore_ Col. Vulgo _s. pectora_, prob. Lefeb. Conf. + Virg. Æn. VI, 101; VII, 457; IX, 718; ubi vid. Heins. et Heyne. + + Urget amor cædum, clausis dum detinet hostem + Fraternum castris vulnus, funditque ruitque + Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul + Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci 430 + Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis + Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa + Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum. + + 427. _hostem_, Hannibalem. + 431, 432. _inpia vallis_, Lefeb. dicta videtur, ut lib. VII, v. 48; + _porta scelerata_ (propter cædem Fabiorum, qui ea exierant) et ap. + Stat. Th. VIII, 141, _currus humus inpia sorbet_. Drak. quoniam + gentilem Romanorum sanguinem tam avide bibit, quod Africa non nisi + _invita_ fecisse dicitur XVII, 417. Omnino tenendum est, _inpia_ + poetis etiam dici tristia, noxia, abominanda, v.c. Ovid. Am. I, + viii, 104; Plaut. Most. II, ii, 73; Horat. Od. II, xvii, 22, ubi + vid. Jani et Lambin. Similiter _inprobus_, ap. Virg. Ge. I, 119, + 388, 431; Æn. II, 80; IV, 412, al. + 433. _imitantur_, ut ap. Virg. Ge. IV, 72, unde Echo ibid. v. 50, et + Horat. Od. I, xii, 4; xx, 8; _vocis imago_ dicitur. + --_flatus_, ut ap. Virg. Æn. XI, 911, «flatusque audivit equorum.» + + 429. Major distinctio post _ense_ tollenda videtur, ut verba + _funditque ruitque consul_ jungantur. + 431. _intima_ malebat N. Heins. vel _invia_, ut sup. v. 341; quod + non improbat Draken. Sed. vid. not. + + + Miscebat campum, membrorum in prælia portans + Celsius humano robur, visaque paventes 435 + Mole gigantei vertebat corporis alas + Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque + Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torvæ + Frontis cæsaries, et crinibus æmula barba + Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro, 440 + Et villosa feris horrebant pectora sætis. + + 434 sq. _Miscebat campum_, h.e. prælia, vel agmina in campo, vid. + ad I, 69, et Heyne ad Virg. Æn. X, 721. + 437. _Othrys_, mons, et h.l. magnæ molis homo, cujus species, + luxurioso ornatu depicta, non minus terribilis, quam Cryxi sup. IV, + 250 sq., 277 sq. + 440. _hispida_ et _villosa pectora sætis_, ut Caci, ap. Virg. Æn. + VIII, 266; +lasion kêr+, +stêthea lasia+ et +lachnêenta+, ap. Hom. + Iliad. I, 189; II, 743 et 851, ad quæ loca vid. Koeppen. + + 440. _hic_ Put. Non male, si mox _horrebat_ e c. Col. recipias. + + + Adspirare viro propioremque addere Martem + Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo, + Incessebatur tutis ex agmine telis. + + 442... 444. Comparant IX, 611, et, quem Silius utroque loco + expressit, Virg. Æ. X, 712 sq.; cf. sup. ad v. 269. + --_propiorem addere Martem_, cominus pugnare. + --_tutis_, ex tuto remotoque loco emissis. + + 442. _mortem_ quædam edd. + 443. _ausum_, non _visum_, scripti et R. 2; _Haud virtus cuiquam_ + conj. Withof. quasi imitator Virgilii ipsis ejus verbis utatur + necesse sit. + 444. _tutis_ Col. _cutis_ R. 2, proxime verum. Vulgo _cunctis_. + Sed +to+ _tutis_ aptius est et confirmatur loco Virg. Æn. X, 713. + + Tandem, vesanos palantum in terga ferenti 445 + Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna + Intravit torvum Gortynia lumen arundo, + Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul + Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas + Inrupit costas, hirtoque a pectore primum 450 + Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat + Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit, + Donec, abundanter defuso sanguine, late + Procubuit moriens, et telum vulnere pressit: + Spiritus exundans vicinum pulvere moto 455 + Perflavit campum, et nubem dispersit in auras. + + 445. _palantum_, fugientium Romanorum. Cf. ad II, 162. + 446. _tacita penna_, vid. sup. ad v. 401. + 447. _Intravit_, penetravit. + --_Gortynia arundo_, vid. ad II, 90, 101. + 450. + _a pectore_, e pectore prominentem, exstantem, ut contra _a tergo_ + II, 120. + 452. _nasci_, se ostendere, adparere, exstare, prominere. + 453. _late Procubuit moriens_, +keito megas megalôsti+, Hom. Iliad. + XVI, 776; XVIII, 26; Odyss. XXIV, 40. + 454. _telum vulnere pressit_, ut _ore_ sup. v. 332, vel _ore tenet + presso_ VII, 719, corpori vulnerato inpressit, vel denique vulnere + condidit, texit, ut ap. Virg. Æn. IV, 147; IX, 612, al. + + 450. _Irrupit_ et _ostendit_ scripti. Vulgg. _Irrumpit_ et + _ostentat_; _e pectore_ maluerit N. Heins. et v. 451, _rabidus_, + h.e. vulneris accepti dolore furens: quod feritati hujus semiferi + exprimendæ magis conveniat. Vulgatam e VI, 256, firmari docet + Drak. _rapidus_ est pro rapide, raptim. + 454. _telum in v. p._ volebat N. Heins. _pondere_ reposuit Lefeb. + coll. Lucan. III, 725; unde perperam id petitum putat. + + + Nec minor interea tumulis silvisque fremebat + Diversis Mavors, variaque per ardua pugna, + Et saxa et dumi rorantes cæde nitebant. + Exitium trepidis, letique et stragis acerbæ 460 + Causa Sychæus erat: Murranum ille eminus hasta + Perculerat; quo non alius, quum bella silerent, + Dulcius Oeagrios pulsabat pectine nervos. + + 461. _Sychæus_, cf. III, 245 seqq. + 463. _nervos Oeagrios_, lyram, qualis erat Orpheo Thraci: nam + Oeagrus Orphei pater, (vid. Hyg. f. 14; Ovid. in Ibid. 482; Apol. + I, 25, et alios ap. Dausq.) vel certe Thraciæ rex. + + 458. _Diversis_ scripti et R. 2, probb. N. Heins. Drak. et Lef. + coll. XVII, 547. Vulgo _fremebat Diversus_, h.e. a diversis + partibus sæviebat, ut _minor_ pro minus. + 459. _tepebant_ maluerit N. Heins. ut alius forte _natabant_, vel + _rubebant_, vel _madebant_. Sed _dumi cæde_, +phonô+, sanguine, + _nitent_, ut caput unguentis, et humeri oleo (Æn. V, 135), + _nitere_, h.e. madere, vel ut purpura fulgere et ardere dicitur. + Cf. ad I, 126, et Jani ad Hor. Od. I, iv, 13; II, vii, 7. + 463. _Oebalios_ conj. N. Heins. quia Græci et Romani secundam + syll. voc. _Oeagrius_ producere solent. Sed vid. ad IV, 776; + _pulsavit_ Col. + + Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso + Quæsivit montes leto, ac felicia Baccho 465 + Æquana, et Zephyro Surrentum molle salubri. + Addiderat misero comitem, pugnæque ferocis + Gaudebat tristi victor novitate Sychæus. + + 465. _quæsivit montes patrios_, quia oculus morientis vix adhuc res + externas cognoscere potest. + --_felicia Baccho_, feracia uvis, vid. ad IV, 357. Surrentini colles + vitiferi, et vinum Surrent. in generosis Italiæ; vid. Stat. l.c. + v. 4 sq.; Plin. XIV, 8; XXIII, 1; Hor. Sat. II, iv, 55; Ovid. Met. + XV, 710, et Martial. XIII, 110. + 486. _Surrentum_, Murrani patria, urbs Campaniæ maritima (hod. + _Sorrento_), prope quam est vicus Æquensis, unde h.l. _Æquana_, + scilicet juga; vid. Cluver. Ital. ant. IV, 3, pag. 1161, et Holsten. + in Ortel. pag. 6; Locus class. est Stat. Silv. II, 2, tot. + --_molle Zephyro_, cf. Stat. l.l. v. 26 sq. + 467. _Addiderat misero_ Murrano _comitem_ mortis Tauranum, ut apud + Virgil. Æneid. XII, 362. + 468. _novitate_, insolentia _pugnæ_ ac cædis, quæ v. 473, 474, + describitur. + + 465. _felicia Bacchi_, ut _f. famæ_, _uteri_, _necis_, _leti_, + etc. Heinsio non in mentem venisse mireris. + + Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam + In silvam, et priscæ reclinis ab ictibus ulmi 470 + Terga tuebatur trunco, frustraque relictos + Tauranus comites suprema voce ciebat. + Transegit juvenem, ac perfossis incita membris + Hæsit in obposito cuspis Sidonia ligno. + + 471. _Tauranus, reclinis trunco priscæ ulmi... frustraque ciebat + comites relictos_, quos sequutus, sed nondum adsequutus erat; Lenz. + 474. _Exit_ Oxon. + + 470. _reclinis_ scripti, quod jam conjecerat Dausq. Vulgo + _reclivis_, quod de loco, ut illud de homine adhiberi docet Drak. + et, quos laudat, Intpp. ad Virg. Æn. X, 835; Heins. ad Val. Fl. + II, 92; ad Ovid. Met. XV, 737; Barth. ad Stat. Th. I, 388, et + Silv. I, ii, 161, etc. + + + Quid vobis? quænam ira Deûm, vel mente sinistra 475 + Quæ sedit formido, viri? qui, Marte relicto, + Ramorum quæsistis opem: non æquus in artis + Nimirum rebus suasor metus: arguit asper + Exitus eventu pravi consulta timoris. + + 475. Commentum poetæ, ad quod lectores prologo quodam præparavit, ad + animos eorum rerum varietate excitandos, et ad magnitudinem + formidinis adumbrandam aptissimum. Conf. VII, 667 sq. et, ne totam + hanc scenam ab ipsa rerum natura narrationisque probabilitate + alienam, vel adeo absurdam censeas, Tac. Ann. II, 17, extr. ubi + timor idem intutum subfugium suasisse dicitur Cheruscis, quorum + «quidam turpi fuga in summa arborum nisi, ramisque se occultantes, + admotis sagittariis, per ludibrium figebantur; alios prorutæ arbores + adflixere.» Ibid. Gronov. locum simil. Dionis laudavit. + 476. _Marte_ pro campo. + 477. _Non æquus_, iniquus, malus, vel noxius (vid. ad III, 260). + 478. _suasor metus_, ut, monente Drak. _Pessimus in dubiis augur + timor_, ap. Stat. Th. III, 6, ubi vid. Barth. + + 475. _Quæ vobis?_ malebat N. Heins. + 477. _artis_, non _arctis_? Col. ubivis et passim optimi quique + codd. vid. Stoeber. ad Manil. p. 525; Ill. Harles. ad Cellar. + Orthog. p. 180; et, quos Drak. ad VI, 194, et VII, 280, citavit, + Bentl. ad Hor. Od. III, xii, 11; Pier. ad Virg. Æneid. I, 293; II, + 146; Gron. ad Sen. Oed. v. 277; Broukh. ad Tibull. I, v, 53; + Lambin. ad Lucret. I, 71; Castal. ad Rutil. Itin. II, 20. Rectius + tamen _arctus_ scribi crediderim, ab _arceo_, h.e. contineo. + 479. Forte poeta scripsit, _arguit asper_, infelix, _Exitus + inventa et pravi c. t._ vel _inventi_, vel _eventi_. + + Annosa excelsos tendebat in æthera ramos 480 + Æsculus, umbrosum magnas super ardua silvas + Nubibus insertans altis caput, instar, aperto + Si staret campo, nemoris, lateque tenebat + Frondosi nigra tellurem roboris umbra. + Par juxta quercus, longum molita per ævum 485 + Vertice canenti proferre sub astra cacumen, + Diffusas patulo laxabat stipite frondes, + Umbrabatque coma summi fastigia montis. + + 485. _molita_, vid. ad I, 645. + 486. _Vertice canenti_, ob senectutem. + 488. _coma_, conf. ad IV, 682. Ceterum in toto h.l. a v. 480... 488, + expende varios altitudinis designandæ modos. + + 480. _in_, non _ad_, scripti. + 481. _Æsculus_, non _Esculus_, Col. et priscæ edd. Conf. Heins. ad + Virg. Ge. II, 16. et Serv. ad Ge. II, 291. + 483. _tegebat_ emend. D. Heins. frustra. + 484. _nigra_ Col. Put. R. 2. + + + Huc Hennæa cohors, Triquetris quam miserat oris + Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti 490 + Dedecus, et mentem nimio mutata pavore, + Certatim sese tulit, adscendensque vicissim + Pressit nutantes incerto pondere ramos. + + 489. Poeta, ne Romanorum virtuti labem adspergeret, Siculos, auxilio + ipsis ab Hierone rege, sed, Livio teste, post hanc demum pugnam + (vid. ad VIII, 613 sq.) missos, præ metu in arbores adscendisse + comminiscitur. + --_Hennæa_, vid. ad I, 93. + --_Triquetra_, nomen Siciliæ, a tribus promont. ut _Trinacria_, vel + a figura potius triquetra, teste Plin. III, 8, pr. _Triquedram_ a + tribus quadris dicendam putabat Schol. ad Hor. Sat. II, vi, 55; + conf. Quintil. I, vi, 30. + 490. _Arethusa_, notus Siciliæ fons ad Syracusas; vid. ad XIV, 53 + sqq. + --_defendere_, arcere, prohibere, propulsare, ut passim, vid. Drak. + ad VII, 170, et XIII, 99. _Defendere dedecus morti_, a morte + avertere, ut _dedecus leto arcere_ IX, 370, vel pro, defendere + mortem a dedecore h.e. fortiter in pugna cadere. Sic +arêxai phonon + teknois+, dixit Eurip. in Med. et +amunein nêusi pur+, Hom. Iliad. + +arên hetaroisin amunai+, Iliad. +andrasi loigon amunai+, Iliad. XV, + 736; conf. et Odyss. VIII, 525; Heyne ad Virg. Ecl. VII, 47; Jani et + Lamb. ad Hor. Od. I, xvii, 3; Intpp. ad Plaut. Mostell. IV, ii, 20, + et inpr. Heins. ad Ovid. Her. V, 16, et ad Claud. Cons. Stilic. III, + 171. + 491. _mentem mutata_, +alloiophrôn+, +ekphrôn+, Schmid. + + 489. _Hennea_ Col. _Henea_ Ox. _Æneam_ Put. Vulgo _Ætnæa_; vid. ad + I, 93. + 490. _morti_, non _morte_, Col. et R. 2; vid. not. + + Mox alius super, atque alius consistere tuto + Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri 495 + Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor: + Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent. + + 495. _pars excussi_, collective et respectu generis nobilioris, ut + _mixti cohors_ VIII, 489; _pars inplevere divisi_ IX, 301; _animæ, + qui_ XV, 503; +tekea epanaboôntes+ pro +huioi ep.+ ap. Aristoph. + Plut. v. 292 (ubi Küster hanc constructionem +pros to sêmainomenon+, + non +pros to rhêton+, aliis exemplis illustrat) _dextera, quem_ inf. + X, 307, ubi vid. Drak. Conf. Gronov. ad Liv. I, 59; XXIX, 12, ad + Sen. Herc. fur. 1157, et Obss. I, 16; Intpp. ad Valerium Flaccum + I, 15. ["X, 307" recte X, 306] + + 494. _Mox_, non _Moxque_, Col. + + + Turbatos una properans consumere peste + Conripit æratam jam dudum in bella bipennem, + Deposito clipeo mutatus tela, Sychæus. 500 + + 499. _æratam_, ære præfixam, _in bella_, ad belli usum, ut _ærata + securis_, ap. Virg. Æn. XI, 656. Ita et interpretatur V. D. in + _Allgem. Lit. Zeit._ a. 1796, N. 139. + + 498. _una peste_ Col. Parm. Med. Vulgo _ima p._, arbore ab imo + excisa, Mars. + 499. Vulgg. _in colla_, quod probat N. Heins. si auctore Gron. + Obss. I, 13, _elatam_ refingatur pro _æratam_, quod adstruit ex + Val. Fl. V, 614, ubi vid. Burm. _in colle_ ed. Basil. quod non + displicebat Dausq. Utrumque, certe posterius, languet, nec verbis + _jam dudum_ satis convenit; _in bella_ scripti, quod cum Modio + recte, opinor, amplectuntur Dausq. Cell. Drak. et Lefeb. qui tamen + male interpretatur: «_jamdudum_, h.e. statim corripit bipennem ex + ære, (ut +auchena kopsas chalkeiô pelekei+ dixit Apollon.) quam + in, vel ad bella gerebat; ut _aqua in potum_, _panis in cibum_, + _pecunia in bellum_, etc. Notus idiotismus et locus clarus, licet + non intellectus Gronovio nec aliis.» Præstat Dausq. ratio: olim in + usus belli præparatam; etsi vix dubito, quin poeta scripserit, + _aptatam jamdudum in bella_, ad belli usum, non ad arbores + cædendas, vel _ad rura factam_, ut VIII, 550; Ill. Ernesti + simplicius putat dicere, omnem formulam instar epith. orn. elatam, + pro bipenni bellica, _ærata_ securi Æn. XI, 656. + + Incumbunt sociæ dextræ, magnoque fragore + Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos. + Fluctuat infelix concusso stipite turba; + Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos, + Fronde super tremuli vix tota cacuminis hærens 505 + Jactatur, nido pariter nutante, volucris. + Procubuit tandem multa devicta securi + Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus, + Elisitque virum spatiosa membra ruina. + + 501 sqq. Silio ante oculos fuisse videtur locus Virg. Æn. II, 626 + sq., cujus tamen pulchritudinem non adsecutus est. Verba _vix tota + hærens_ et _nido pariter nutante_ argute ac frigide dicta notat Ill. + Ernesti. + 504 sqq. Conf. Virg. Ge. II, 209. + 508. _inhospita quercus_, quæ parum tutum præbuit refugium. + + 505. _Fronte_ Col. prob. Modio. + 506. _Jactatur_, non _Luctatur_, Col. _nutante_ id. et Ox. ut ap. + Lucan. I, 141; Stat. Th. IX, 535; Sen. Thyest. 464 et 654, quos + laudat N. Heins. _mutante_ R. 2. Vulgo _luctante_. + 509. Ita Colon. et ed. Veneta Marsi prior, ut altera in comment. + ejus; _virum s. magna r._ Ox. et Put. vulgo _viros s. magna + ruina_. + + + Inde aliæ cladum facies: contermina cædis 510 + Conlucet, rapidoque involvitur æsculus igni. + Jamque inter frondes, arenti robore gliscens + Verticibus sævis, torquet Vulcanus anhelos + Cum fervore globos flammarum, et culmina torret. + Nec tela interea cessant: semiusta gementum, 515 + Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos. + + 510. Imitat. Virg. Georg. II, 303 sq. + --_cladum_ vid. ad I, 41. + --_facies_ vid. ad IV, 591. + 513. _Verticibus_, ut II, 631. + + 510. _cædi_ recte forsan ex ed. Veneta a. 1483, recepit Lefeb. + _tædis_ vel invitis membranis scribendum credebant N. Heins. et + Casaub. ad marg. ed. Gryph. Vocem _conterminus_ cum secundo casu + junxit, citatus a Draken. Apul. Met. VI, p. 118 et 120, ed. + Pricæi, vel p. 178 et 180, ed. Elmenh. Sed _cæsis_ neminem + conjecisse, merito miratur Cl. Ernesti. + 513. _Vorticibus_ Med. et al. vid. ad II, 631, et not. ad III, + 475. + 514. _lumina torret_ duo scripti cum R. 3, Parm. Med. _robora t._ + Veneta prior. + 515. _semusta_ Drak. et Lefeb. Sed. vid. ad III, 16. + + + Hæc inter miseranda virum certamina consul + Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychæo. + At juvenis dubio tantæ discrimine pugnæ + Occupat eventum telo tentare priorem; 520 + Cui medio leviter clipeo stetit æris in ora + Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates. + + 518. _volvens_, moliens, machinans; (vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 9, + et 23.) vel volvens animo, pectore, _volutans_; vid. Ind. et conf. + sup. v. 369. _Bellum adversus nos volverat_ dixit Tac. Ann. III, 38. + 520. _Occupat_, etc. +phthanei plêxas+ monente Heyn. ad Virg. Æn. + XII, 300. + 521. _æris ora_, +antux, itus chalkeios+. Conf. Hom. Iliad. XX, 275, + et sup. IV, 290 seq. + 522. _vetita est_, non potuit. + --_crates_ ut ap. Virg. Æn. VII, 633. Conf. Intpp. ad Val. Fl. III, + 199. + --Cito tentat prius mortem Flaminio inferre telo; _Cui_ Sychæo, h.e. + cujus cuspis stetit in Flaminii _clipeo medio_, _in ora_, in summa + superficie _æris_, et non potuit _tramittere crates_, æris laminas; + Lenz. + + 519. _dubio_ omnes scripti et editi ante Marsum, qui primus + _subito_ dedit. + 520. _eventu_ Parm. _priori_ malebat N. Heins. + + Sed non et consul misso concredere telo + Fortunam optatæ cædis parat, ac latus ense + Haurit; nec crudæ tardarunt tegmina parmæ. 525 + Labitur infelix, atque adpetit ore cruento + Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus + Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem + Adcipit, et longo componit lumina somno. + + 525. _Haurit latus ense_; vid. ad I, 392. + --_crudæ_, e crudo corio. + 526. _adpetit ore cruento Tellurem expirans_, ut alias _morsu + adprendere_, _mordere_, _mandere humum_, +odax lazesthai+, seu + +helein oudas+, vel +gaian+ Hom. Iliad. II, 418, (ubi vid. Koeppen) + XI, 748, al. Conf. Heins. et Drak. ad h.l. et IX, 383; XVII, 264; + Heyne in V.L. ad Virg. Æn. X, 489; Jani et Lamb. ad Hor. Od. II, + vii, 12. + 527. Cf. Virg. Æn. X, 745, 746. + 528. _manantem in viscera mortem_, conf. Virg. Cir. vers. 182. + 529. _componit_, claudit, ut ap. Val. Flacc. VII, 247, et inf. VII, + 204; X, 343. + --_longo somno_ vid. ad II, 574. + + 524. _at_ emend. Dausq. et Barth. Adv. V, 15; quod præter Cell. + tacitus recepit Lef. + 526. _appetit_ Col. et Put. cum ed. Veneta a. 1483. Vulg. + _oppetit_ tuetur Lef. et exponit: facie ob terram prona, hanc ore + mordet. Male! v. not. + + + Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors 530 + Casibus alternat, jam castris Mago relictis, + Jam Libyæ ductor properantia signa citato + Raptabant cursu, et cessata reponere avebant + Tempora cæde virum, ac multo pensare cruore. + It globus intorquens nigranti turbine nubem 535 + Pulveris, et surgit sublatis campus arenis, + Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor, + Undanti circum tempestas acta procella + Volvitur, atque altos operit caligine montes. + + 533. _Raptabant_, cf. ad IV, 218. + --_reponere_, ut _pensare_, restituere tanto majore strage, ut X, + 487, et al. vid. Drak. _cessata_, intermissa a cæde. + 534. _pensare_, ut I, 534. + 535. Omnia in majus auxit. Cf. Virg. Æn. IX, 33. + --_nubem pulveris_ cf. ad I, 311, et II, 174. + 536. _campus_, propr. pulvis e campo. + 538. _Undanti procella_, ut _pulveris nube_, qui _undare_ dicitur, + ut flamma sup. II, 631; +strophalingi koniês+. + + 533. _Raptabant_, non _Raptabat_, scripti et R. 2; _havebant_ Col. + _habebant_ Ox. et Put. + + Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum 540 + Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis + Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellæ + Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit. + + 541. Cuspis inpressæ sagittæ a tergo exstabat. Conf. I, 383, 397; + II, 120. + 542. Similia loca, ubi silvis, mari, terræ aliisque rebus inanimatis + tristitia luctusque tribuitur, VI, 284; XIV, 513 sq. et alia laudant + Drak. h.l. Cerda ad Virg. Æneid. VII, 759; Schwebel ad Bion. I, 32, + et Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. p. 111. Conf. ad I, 49, et III, + 463. + --_Fregellæ_, Volscorum urbs in Latio ad ripam Liris, quum a Romanis + defecisset, diruta; vid. Strab. V, p. 164; Liv. VIII, 22; IX, 12. + 543. _Anagnia_, hod. _Anagni_, princeps Hernicorum urbs; vid. + Cluver. Ital. ant. p. 981, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684. + --_Multiplicem proavis_ comparant Vellei. II, 105. + + 540. _femur_ scripti et edd. antt. Vulg. _simul_ primus edidit + Nicander, vel potius, teste Lef. Benessa. _Buta_ e scriptis + recepere Cell. Drak. Lef. _Butes_ memoratur Virg. Æn. V, 372, et + alius Æn. IX, 647; XI, 691; _Bura_ R. 3; _Butta_ plurimæ ex. + priscis edd. Vulgo _Bucca_. Sed _Buca_ Marsus et Martinus Herbip. + probb. Dausq. N. Heins. et Draken. quoniam _Buca_ cognomen Æmiliæ + gentis, et urbs Italiæ, de qua vid. ad VIII, 564. + 542. _luxere_, non _misere_ Col. et Oxon. cum R. 2; vid. not. + + + Haud dispar fortuna tibi, Lævine; sed auso + Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi 545 + Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon, + (Autololum moderator erat) quem poplite cæso + Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas + Fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu + Hoste superfuso subita cecidere ruina. 550 + + 548. _inmiticum turbine_, sævo, magno cum impetu. + 550. _Hoste superfuso_, super te cadente: nam, dum Ithemonem, + poplitibus semet excipientem, nec tamen toto jam corpore prolapsum, + spoliat, hasta Hannibalis ictus concidit, hoste superfuso. Ill. + Ernesti explicat: tibi, Lævine, super hostem fuso, seu cadenti. Sed + tum _hosti superfuso_, vel _hostem super fuso_ dicendum erat. + + 546. _Ithemon_, non _Hiremon_, Col. _Irhemon_ R. 2. Comma et + parenthesin tacite delevit Lefeb. + 548. _spoliat_ scripti. + 549. _irrupit_, non _irrumpit_, scripti. + + + Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat + Mille viros, nulli victus vel ponere castra, + Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros + Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes. + + 551. _Sidicini_ incolehant _Teanum Sidicinum_, coloniam et opp. + Campaniæ, (nunc _Teano_, seu _Tiano_) _a Teano Apulo_ diversum. Cf. + VIII, 511; XI, 176; XII, 524; Strab. V, p. 248, al. 237. + --_armat_, ducit armatos. + 552. _nulli victus_, secundus, a nullo superatus, _ponere_, in arte + ponendi, etc. Conf. VI, 142; VII, 223. + 553. _ratem_ Dausq. adcipit de jungendis navibus, ut turres, + sambucæ, similesque machinæ inponantur: melius N. Heins. et Drak. de + ponte ex ratibus _juncto_ ad flumina transeunda, de quo vid. Lips. + Poliorc. II, 5. + 554. De ejusmodi ponte, seu exostra vid. Veget. de re mil. IV, 17 et + 21; Lips. l.c. II, 4, et Hard. ad Plin. VII, 45. + + 551. _Viriasius_ Col. et R. 2. + 552. _nulli victus_ Col. quod et placebat Dausq. qui vulgatum _n. + melius_ explicabat: nulli melius fuit, magis profuit. + + Quem postquam Libyæ ductor virtute feroci 555 + Exsultare videt (namque illi vulnere præceps + Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis); + Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram, + Et dignum sese ratus in certamina sævo + Comminus ire viro, referenti e corpore telum 560 + Advolat, et fodiens pectus, «Laudande laborum, + Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra. + + 556. _Exsultare_, +gaurian+. + 560. _referenti_, Viridasio evellenti e _corpore_ Araurici fugientis + _telum_, quo eum vulneraverat. + 561. Cf. Virg. Æn. X, 825 sq. et sup. ad I, 398. + --_Laudande laborum_ +charin, heneka+, h.e. ob res præclare gestas, + +ponon machês+, ut VII, 28, al. + + 557. _Arauricus_ Col. cum R. 3, Parm. Med. _Araucus_ Put. In aliis + _Avaricus_ et _Auraricus_; vid. ad III, 403. + 559. _certamina_, non _certamine_, duo scripti et R. 2. + 560. _referens_ scil. Hannibal, male et invitis libris, neque + admonitis quidem lectoribus, edidit Lefeb. + + Ad manes leti perfer decus: Itala gentis + Ni tibi origo foret, vita donatus abires.» + Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum, 565 + Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar + Clarum spectato dederat certamine nomen. + Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma + Ille quidem cruda mente, et viridissimus iræ + Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam 570 + Prodebant ictus: stipula crepitabat inani + Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam. + + 563. _leti decus_, quia manu mea peris. + 565. _Labicum_, nomen ductum ab urbe, de qua vid. ad VIII, 366. + --_veterem bellare_, ut VI, 616. Cf. ad IV, 530. + 567. _spectato_, singulari et insigni. + 569 sq. Mente quidem juvenili, sed corpore et viribus senilibus; + Drak. qui _crudos_ dici fere juvenes et puellas, nuptiis nondum + maturas, monet; vid. ad I, 187, 405, et conf. Virg. Æn. V, 394 seq. + VI, 304; IX, 610 sq. + 571. _Prodebant_, indicabant, ut X, 116, nisi malis destituebant, et + ita periculo, ab hoste inminenti, objiciebant; vid. ad II, 247. + 572. Imitat. Virg. Ge. III, 99. + --_iners_, languidus. Cf. ad VII, 629. + --_cassam_, vid. Heins. ad Ovid. Fast. VI, 406, et Rem. Am. v. 446. + --_robore_, viribus; ut acer ejus animus sine corporis robore. + + 565. _Fadium_ malebat N. Heins. quod tacitus recepit Lefeb. + + + Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus + Armigero Poenum ductor, «Certamina primæ + Hic lue nunc, inquit, pugnæ: te notus Hamilcar 575 + Hac trahit ad manes dextra.» Tum librat ab aure + Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese + Transigit: extracta foedavit cuspide sanguis + Canitiem, ac longos finivit morte labores. + + 573. _adcepit_ forte pro excepit, scilicet occurrentem; an, ut + +katelabe+, invenit, seu invasit? Lef. interpretatur, animadvertit, + quod vellem exemplis firmasset. + --_patrio_ Hamilcaris, quocum b. Punico I, pugnasse fingitur v. 566, + 567, quæ _prima_ ejus _pugna_ fuit. + 576. _librat ab aure_, etc. Maronianum Æneid. IX, 417, ubi vid. + Cerda. + 577. _versantem in vulnere sese_ ex eodem Virg, Æn. XI, 669, ubi + vid. Heyne in V.L. + --_versantem_, quum jaculo jam transactus esset, quod video jam + monuisse Ill. Ernesti. + + 573. _aspexit_ conj. Burm. _accessit_, vel _agnovit_ Drak. Posses + etiam _excepit_, ut ap. Virg. Æn. III, 332 et al. + 578. _exacta_ Tell. + + Nec minus Herminium primis obtruncat in armis, 580 + Adsuetum, Trasymene, tuos prædantibus hamis + Exhaurire lacus, patriæque alimenta senectæ + Ducere suspenso per stagna jacentia lino. + + 580. _primis in armis_, vid. Heins. ad Ovid. Met. VIII, 313, et + A. A. I, 181. Conf. ad IV, 167. + 582. Plurimum hoc ad miserationem lectoris movendam valet. + --_alimenta ducere_, victum quærere. + 583. _stagna_ bene et apte _jacentia_ dicuntur: nam in tranquillo + mari facilius libentiusque piscaberis, quam in turbido. + + 583. _jacentia_, non _latentia_, Col. h.e. tranquilla, non + commota, ut locis, a N. Heins. adscriptis, Lucan. I, 261; III, + 524; V, 434, 443; Val. Fl. III, 731; VI, 211; Stat. Silv. II, ii, + 29, 74, et Theb. VII, 87; Martial. V, 1; _cubat unda_, Grat. + Cyneg. 434; _stagna sedent_, et al. Epitheton tamen h.l. languet, + et præstiterit _patentia_ h.e. late extenta, vel _virentia_. + 584. _exanimum_ Parm. sed sono minus grato; conf. VV. DD. ad Virg. + Æ. I, 484; IV, 8; IX, 444, 451; X, 496. + + + Interea exanimem mæsti super arma Sychæum + Portabant Poeni, corpusque in castra ferebant. 585 + Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes + Ductor, præsago percussus pectora luctu, + «Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum + Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis + Flagrantem et nimio primi Mavortis amore, 590 + Atra, Sychæe, dies properato funere carpsit?» + + 584. Conf. Virg. Æn. X, 841 sq. (ubi vid. Cerda) et v. 506. Huc + pertinere illud Laconicarum matrum, filiis clipeum tradentium, + +ê tan, ê epi tan+, notat Drak. + 587. _percussus_, vid. ad II, 213, in V.L. + --_præsago luctu_, ut ap. Virg. Æn. X, 843; ubi tamen de patre + agitur, qui, conspectis militibus, cadaver cum gemitu portantibus, + primum omnium filii mortem animo præsagit; sed quæ præcipue causa + est, cur Hannibal confestim Sychæi necem suspicetur? Hinc ab Ill. + Ernesti jam monitum video, Silium non tam rei naturam secutum, quam + verba Maronis imitatum, et hinc ineptam illam H. interrogationem + v. 589 sq. ortam esse. Non desunt tamen argumenta, quibus poeta + defendi possit. Nam primum Sychæus inter reliquos duces eminebat. + Deinde Hannibal ejus avunculus erat: (vid. III, 245 seq.) et in toto + ejus exercitu nemo erat cujus jactura ac mors acerbiorem ei dolorem + incutere poterat, si Magonem exceperis, qui tamen nunc demum in + aciem cum fratre redierat. + 591. _carpsit_, abstulit. Propr. vita carpitur, h.e. sensim + consumitur. Cf. XIII, 627, et ad II, 458. + + 588. _quemve_ Col. quod et conj. Dausq. Vulgo _quæve_. Modius + suspic. _quæ te_. + + Utque, dato gemitu, lacrimæ adsensere ferentum, + Et dictus pariter cædis mærentibus auctor; + «Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus + Cuspidis Iliacæ: dignus Carthagine, dignus 595 + Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater + Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra + Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar. + + 592. _lacrimæ_, non verba: vox enim deficit eos, qui dolori + subcumbunt, et _curæ leves loquuntur_, _ingentes stupent_, ut utar + verbis Sen. Hippol. 604. Cf. Clark. ad Hom. Od. X, 246. + 594. Viri fortis est, hostem semper adversum spectare, adeoque + _adverso_, non _averso_ ab hostibus corpore, hoc est, pectore, non + in tergo, ut fugientes solent, vulnerari. Cf. IV, 194, et mox + v. 639, 642, 669 sq. (ubi v. Dausq.) IX, 368 seq. X, 7; Ovid. + Fastor. II, 211; Intpp. ad Curt. III, ii, 9; Klotz. ad Tyrt. II, + xix, 20; Gell. II, 11; Virg. Æn. XI, 55; Plin. VII, 28, et inpr. + Hom. Iliad. XIII, 288 sq. XVII, 166 sqq. + 595. _Iliacæ_, Romanæ. + 596. _Hasdrubale_ patre tuo, (vid. III, 246) _avis_, avo Hamilcare. + 598. _Degenerem_ conf. Virg. Æn. II, 549. + + 592. _Utque_ scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus edidit + _Atque_, quod Dausq. et Cell. interpretantur _continuo_, _statim_; + de qua particulæ vi cf. Gronov. ad Liv. XXVI, 39; Duker. et Drak. + ad Liv. XXVII, 21; Davis. ad Cic. Legg. II, 4; Burm. et Heyne ad + Virg. Ge. I, 203, et Æn. VI, 162; conf. sup. not. ad II, 134. + + At mihi Flaminius, tam mæsti causa doloris, + Morte sua minuet luctus: hæc pompa sequetur 600 + Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma, + Non violasse mei corpus mucrone Sychæi.» + + 600. Elegantissime: ut enim pompa sequitur defunctum, ita Flaminius + Sychæo submittetur, Schmid. qui tamen non omnem sententiæ vim + adsecutus videtur: nam _pompa_ eo spectat, quod Flaminius Romanorum + Dux et Consul est, cujus morte Sychæum ulcisci parat. + 601. Imitat. Virg. Æn. X, 503; Conf. X, 287. + --_emtum_ scilicet magni, seu magno pretio (vid. ad IV, 754); quod + absolute ita dictum haud reperire memini. + --_sero_, frustra; vid. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, viii, 41 + --_volet_, optabit, scilicet propter magnas, quas nunc ab illis + expetam, poenas. Cf. loca similia VII, 620; (ubi vid. Drak.) IX, + 372; X, 287; Virg. Æ. V, 230; Claud. R. P. III, 194. + --_pompa_, funus Flaminii in pompa ferendum; _seroque volet emtum_, + velit Roma quovis pretio infectam facere posse Sychæi cædem; Lenz. + 602. _violasse_, ut _lædere_, et hinc _inviolabilis_, et _inlæsus_; + vid. Ind. et Draken. ad X, 261; XV, 764, et XVI, 111. + + 599. _Fit_ pro _At_, Put. unde _Sic_ reposuit Lef. ut sit pro + utinam, de quo vid. ad II, 301. Idem _minuat_ ex Col. Put. et + R. 2; recepit. Sed quis non videt locum ita languere? + 601. _careque emtum_ pro _seroque e._ recte, opinor, conj. + Schrader in Obss. p. 27, 28, ubi monet, illud _emtum_ sic nude non + poni, sed solemnia verba esse _emere care_, (ut ap. Hor. Ep. II, + i, 238) _magno_, _parvo_, _minimo_, _morte_, (v. Drak.) literasque + _s_ et _c_ millies a librariis permisceri, vel ultimam præcedentis + vocis literam, adhærentem initio sequentis sic exaratæ _cr_, + causam vitii fuisse. + + + Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem, + Iraque anhelatum proturbat pectore murmur, + Ut multo adcensis fervore exuberat undis, 605 + Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno. + + 603. Silio præivit Virg. Æn. VII, 462 seq. ubi vid. Heyne. + 605. _adcensis_, calefactis, ut _adolere_, Drak. qui laudat Gronov. + ad Sen. Med. 666. Weitz. spicil. ad auctor. Moreti v. 39, et Noris. + Cenot. Pis. III, 5, p. 393. + 606. _indignatur_, ut ap. Virg. Ge. II, 162, et Æ. VIII, 728. + + 603. _Hæc memorans_ tacite scripsit Lefeb. + 606. Vulgg. _aheno_; conf. Gell. II, 3; Intpp. Virg. Æ. II, 470, + et Hor. Od. I, xxxiii, 11. + + Tum præceps ruit in medios, solumque fatigat + Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille + Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors + Coeperat, et campo junctus jam stabat uterque; 610 + Quum subitus per saxa fragor, motique repente + (Horrendum) colles, et summa cacumina totis + Intremuere jugis: nutant in vertice silvæ + Pinifero, fractæque ruunt super agmina rupes. + + 607. _fatigat incessens_, probris sæpius vexat, more heroum, et ad + pugnam singularem provocat. Conf. ad I, 63. Lefeb. exponit fatigat + se, incessens, invadens F. solum. + 608. _Nec dicto segnius_, ut +emmapeôs+ ap. Hom. Iliad. V, 836, et + _dicto citius_ ap. Virg. Æn. I, 142, ubi vid. Heyne. + 609. _propior insurgere Mavors_, ut supra v. 442, ubi vid. not. + 611 seqq. Jam duces utrimque in singulare certamen descendunt, quod + animum lectoris magna exspectatione suspendit. Hunc nodum poeta + solvit terræ motu, de quo vid. Liv. XXII, 5; Cic. de Div. I, 35, + Flor. II, 6; Plin. II, 84; Plut. in Fabio, et Heyne Opuscul. Acad. + Vol. III, p. 259. + + 607. _medios_, non _medium_, Col. Tell. R. 2; _solumque_ Col. et + Oxon. quod ex Virg. Æn. XI, 220, et XII, 466, petitum putabant + Barth. et Drak. Vulgatam lect. _cælumque_ defendit Dausq. et + explicat: querelis et minis auras implet. Ortam potius crediderim + ex loco Maronis Æn. I, 280, margini adscripto. + 608. _dicto_, non _dictu_, omnes libri prisci ante Wolfii Basil. + prob. Dausq. + + Inmugit penitus convulsis ima cavernis 615 + Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus; + Atque umbras late Stygias inmensa vorago + Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi + Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos + Sublatus montes et sede excussus avita, 620 + Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas. + + 617 seq. Præivit Virg. Æ. VIII, 243 sq. ubi vid. Cerda et Heyne. + Conf. Ovid. Met. II, 260 sq. V, 356 sq. quosque Drak. et Lefeb. + comparant, Lucret. VI, 575, 599; Stat. Th. VIII, 31, 80; Petron. c. + 122, et Claud. R. P. II, 193 seq. + 619. _Antiquum_, quem olim viderant, quum in vivis essent. + --_Lacus ater_, turbidus, vel sanguine infectus. + 621. _Tyrrhenas silvas_ montes Cortonenses in Etruria. Cf. ad IV, + 719. + --_ignota_, insolita. + + 615. _concussis cavernis_ conj. Schmid. + + + Jamque eadem populos magnorumque oppida regum + Tempestas et dira lues stravitque tulitque. + Ac super hæc reflui pugnarunt montibus amnes, + Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto 625 + Apenninicolæ fugere ad litora Fauni. + + 623. _stravitque tulitque_, ut _rapiunt feruntque_ dixit Virg. Æn. + II, 374; ubi vid. Cerda et Heyne. + 624. _reflui montibus_, ad montes, unde oriuntur, ut _relabi + montibus_ apud Hor. Od. I, xxix, 11. + + 624. _refugi_ tacite, et contra omnes libros reposuit Lefeb. Voces + _pugnare_ et _mons_ mox iterantur, unde saltem _fontibus_ legendum + putabat N. Heins. Non male, etsi displicet Schmidio, qui male + _pugnarunt fontibus_ jungit, et vulgatam lect. exponit: retro + fluentes amnes et insurgentes pugnant montibus obpositis. + + + Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles, + Jactatus titubante solo, tremebundaque tela, + Subducta tellure ruens, torquebat in hostem, + Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit 630 + Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes. + + 627 sq. Livius, Plin. aliique memorant, tantum fuisse ardorem + animorum, ut nemo pugnantium hunc terræ motum senserit. + 629. _Subducta_, subsidente. + 630. Hæc fuga propr. non ante Flaminii mortem exorta; vid. Liv. + XXII, 6, et Polyb. III, 84. + 631. _Daunia pubes_ conf. ad IV, 502. + + 631. _illata est_ Col. Put. Tell. R. 2; ut IV, 596; XI, 245, et + aliis locis, a N. Heins. adpositis; conf. Gronov. Obss. II, 8; _in + alta_, vel _inalta est_ Oxon. Vulgo _latebat_, pro quo, ut solet, + digladiatur Dausq. + + Quis consul terga increpitans (nam turbine motæ + Ablatis terræ inciderat) «Quid deinde, quid, oro, + Restat, io, profugis? vos en ad moenia Romæ + Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis 635 + Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres + Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum, + Disce mori! dabit exemplum non vile futuris + Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam + Consulis adspiciat: solus, si tanta libido 640 + Est vobis rabiesque fugæ, tela omnia solus + Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras + Hac anima, vestras revocabo ad prælia dextras.» + + 632 seq. Conf. Liv. XXII, 5. In ipsa oratione summa vis inest et + gravitas. Nota Lefeb. hæc est: «Noluit Silius, ut ambo duces, præter + historiæ fidem, _viritim_ inter se certarent; atque in eo patet + poetæ ars ingeniosa.» + --_terga_, fugam, ut ap. Ovid. A. A. I, 209; ubi _terga pectoribus_, + h.e. virtuti obponuntur. + 633. _inciderat_, obviam venerat, _turbine motæ terræ_ propter motum + terræ; _Ablatis_ fuga, raptim fugientibus, +pheromenois+, ut VI, 57, + 257; (ubi Heins. et Drakenborch laudant Ovid. Metam. lib. I, 306; + Valer. Flacc. III, 636, et Gronov. ad Livium XXXV, 11); X, 72, 280. + Conf. Burmann. ad Val Fl. l.c. et Barth. ad Stat. Thebaid. X, 149. + --_Ablatis_, qui se abstulerant, aufugerant, _inciderat turbine motæ + terræ_ inlatus, jactatus est concussione terræ; Lenz. + 634 sq. Cf. et verba Flaminii ap. Liv. liv. XXII, cap. 3. + 638. _futuris_, +anthrôpoisi essomenoisi+ Homer. Iliad. VI, 358, et + +epessomenois genoimetha pasin aoidê+ Theocr. XII, 11; Dausq. + 639, 641. Conf. ad v. 594. Repetitio voc. _solus_ magnam vim habet. + 642. _consumo_, excipio, sustineo, ut præter me nemo feriatur, ut X, + 129. + --_tela omnia solus Pectore consumo_, pectore excipiendo omnia + hostium tela consumam, id est faciam, ut hostes in me uno omnem + telorum adparatum consumant; Lenz. + + 633. _Ablatus_ Col. et Tell. a m. pr. cum R. 2; quod recepit + Lefeb. qui hæc notavit: «Drak. non magis quam alii capit. + _Ablatus_ nempe Flaminius a pugna cum Hannibale, terræ motu, _in + hos milites_ inciderat. Subintelligit hic poeta pronomen ut + solet.» Sed vereor, ut multi sint, qui sapere virum doctum plus + quam ceteros arbitrentur. + 634. _jam_ pro _ïo_ conj. Dausq. cui fraudi fuisse suspicatur + Draken. quod voc. _ïo_ lætantis semper et triumphantis esse + crediderit, quum et invocantis sit, etiam in luctu, ut IV, 779, + et ap. Ovid. Met. III, 713; conf. Tibull. II, iv, 6, et Heins. ad + Ovid. l.c. et V, 625. + + + Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes, + Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri 645 + Nomen erat gentile viro, fusisque catervis + Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat + Vulnera barbaricæ mentis; noscensque superbi + Victoris vultus, «Tune, inquit, maximus ille + Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo, 650 + Corporis an tanti manet de vulnere sanguis. + Nec vos poeniteat, populares, fortibus umbris + Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit + Insistens victos alta ad Capitolia patres. + + 645 seq. Conf. Liv. XXII, 6. + 646. _Nomen_ hoc, nimirum Ducarii, _acri viro erat gentile_, apud + gentiles suos, Boios; et _gerebat vulnera barbaricæ mentis_, vulnus + menti feroci per Flaminii victoriam inflictum; Lenz. + [647.] _Boiorum_ conf. v. 107 sq. et ad IV, 704. + --_antiqua gerebat vulnera_ ut ap. Virg. Æ. I, 36, et Lucret. I, 35. + 651. Lefeb. putat, adludi ad +ichôr+ Hom. Iliad. V, 340, 416. + 652. Cf. Liv. l.c. + 654. Vid. ad IV, 704. + + 646. _fususque_ omnes scripti, quod recepit Lefeb. qui præterea + tacite et invitis libris dedit _in patriis_, ut sententia h.l. + sit: fusus etiam ipse inter catervas suorum fusas. + 650. _licet_ Col. + 653. _nostris hic curribus_ h.e. carpentis, Put. Tell. R. 2; Male! + 654. _vinctos_ refinxit Lefeb. Non male, sed frustra. + + Ultrix hora vocat.» Pariter tunc undique fusis 655 + Obruitur telis, nimboque ruente per auras + Contectus, nulli dextra jactare reliquit + Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto + Ulterior ductore fuit: namque agmine denso + Primores juvenum, læva ob discrimina Martis 660 + Infensi Superis dextrisque, et cernere Poenum + Victorem plus morte rati, super ocius omnes + Membra ducis stratosque artus certamine magno + Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas + Injecere manus. Sic densi cædis acervo, 665 + Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas, + Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem, + In medias fratre invectus comitante catervas + Cæsorum juvenum Poenus, «Quæ vulnera cernis? + Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum, 670 + Armatusque jacet servans certamina miles. + + 655 sq. Polyb. III, 84. Flaminium +prospesontes tines tôn Keltôn + apekteinan+. Ducarius ipse Consulem occidit, teste Liv. XXII, 6, + unde poetam vero decorum anteposuisse, putabat Cell. + --_Ultrix hora vocat_ ut fere ap. Virg. Æ. II, 668. + --_fusis_ et _nimbo_ vid. ad I, 267 et 311. + 657. Non passus est gloriari quemquam, h.e. nemo gloriari potuit, + Flaminium sua manu periisse. Virg. Æn. XII, 322; cf. Mars. + 659, 663. Hinc Flaminii corpus non invenit Hannibal; vid. Livius + XXII, 7; Plut. in Flam. et Fab. + 664. _corpora_ sua. + --_cædis acervo_, magna super et cum eo occisorum copia. + 665. Egregia laus virtutis Romanorum, cujus signa, in mortuis quoque + conspicua, Hannibal cum Magone admiratur, militibusque suis + commendat. Bene comparant loca simil. Flor. I, xviii, 17, et Eutrop. + II, 6, extr. + 669. _Quæ vulnera?_ scilicet adversa. Cf. ad v. 594. + 671. _servans certamina_, vultum trucem pugnantiumque habitum in + ipsa morte retinens. + + 657. _Confectus_ conj. Burm., ut aliqua certe mortis Flaminii + mentio fiat; _relinquit_ Puteol. et R. 2. + 660. _læva ob discrimina Martis_, non _sæva ad d. M._, Colon. + _lævi_, h.e. adversi (ut _Mars sinister_ I, 8) malebat N. Heins. + h.l. et XII, 208; quod merito placuisse videtur Drak. + 665. _Sic_ de mendo suspectum Cl. Ernesti, nescio quare. _densæ + cædis_ conj. N. Heins. et v. 671, _Armatique_. + + Hos, en, hos obitus nostræ spectate cohortes! + Fronte minæ durant, et stant in vultibus iræ. + Et vereor, ne, quæ tanta creat indole tellus + Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint 675 + Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.» + + 673. _Fronte minæ durant_, ut XIII, 733, ubi Drak. comparat Sen. + Oed. 618; Val. Fl. II, 21; Claud. de Rapt. Proserpinæ III, 340; et + Flor. I, 18. + + 672. _Hostesne hos obitus?_ suspic. Dausq. + 673. _perstant_, vel _restant_, frustra (vid. ad II, 639) emend. + N. Heins. sed mox melius _Ut vereor!_ Lefeb. _En, vereor_ tacitus + reposuit, ut passim; _exstant_ conj. Withof. + 676. _ne vincat_ conj. N. Heins. Sed _devincere_, quod Lefeb. + grave verbum videtur, pro simpl. _vincere_ accipit Draken. quo + sensu centies occurrit. + + + Sic fatus cessit nocti, finemque dedere + Cædibus infusæ subducto sole tenebræ. + + 678. _offusæ_ malebat N. Heins. ut XI, 271, Drak. voci + exquisitiori substituentes vulgarem et tritam Lefeb. conf. V, 57. + ["XI, 271" recte XI, 269] + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber V + + 17n. _Antiq. Aufsätzen_ [Auffätzen] + 212n. II, 441, in V.L. [I, 441] + 220n. Quint. Smyrn. ["S" incertum] + 550n. nec tamen toto jam corpore prolapsum, [prolabsum] + 549. conlapsaque [conlabsaque] + 594n. Hom. Iliad. XIII, 288 sq. [Illiad.] + + + + + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER SEXTUS. + +ARGUMENTUM. + +Postero die, ubi primum inluxit, patet foeda hominum equorumque +strages, et lacus cruore spumans cernitur; 1-13. + +Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se convertunt, +Bruttius et Lævinus; quorum ille aquilam, quam in acie tulerat, in +terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Poenisque ejus captæ +gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum hostem +laniando exspirat; 14-53. + +Dum Poeni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per +agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem +quærunt: ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu +sine comite venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et cæco ac +mirifico casu fores casæ pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli +miles et armiger fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera +fovet; 54-100. + +Tum juvenem, de foeda suorum clade querentem, exhortatur ad animi +magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad +Bagradam cum serpente magnitudinis portentosæ, et deinde cum Poenis +feliciter pugnasse; 101-302. + +Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse; +303-345. + +Et quum aliquot annis post a Poenis, ut de pace, et si eam non posset +impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset, +jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse, +et repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia +subire maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere; +346-551. + +Interim Romæ ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adceptæ; +ingens trepidatio et tumultus oritur, matronæque in primis, vagæ per +vias, quæ suorum exercitusque fortuna sit, obvios percunctantur; +552-573. + +Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto +filio, quem Marus domum reduxerat, lætitia exsultat, Diisque gratias +agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, 574-589. + +Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat, +committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione +adversus Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi sæva +tempestate, a Jove ipsi inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu +Dictator creatur Q. Fabius Maximus Cunctator, vir genere et +nobilitate civitatis suæ facile princeps, qui singulari prudentia +cautisque consiliis se parem Hannibali ducem præstat; 589-640. + +Poenus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Italiæ regiones +exercitum præda onustum ducit, et postremo castra in Campaniam +movet, ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum +Punicum primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit, +dirui jubet; 641-716. + + * * * + +Totus fere hic liber ad bellum Punicum I, spectat, cujus et brevis +historia in fine adjicitur v. 653, 697. Nec reprehendendus est +Silius in eo, quod hanc narrationem rerum, cum iis, quas tractat, +arto nexu copulatarum, carmini suo intexuit: in quo potius non minus +prudenter et cum judicio egisse videtur, quam Virgilius in excidio +Trojæ exponendo. Scriptor historicus eam toti forte operi +præmisisset: sed poeta quamvis opportunam occasionem, ad hanc rem +sibi oblatam, amplecti; et lectores non solum ornatu, sed etiam +variatione novoque rerum vel narrationis ordine delectare solet. + +Quo vero judicio insertum dicemus episodium de Regulo v. 117, 551? +Hoc enim, licet summa arte elaboratum, non modo nimis longum et ab +ingenio, ad fastidium luxuriante, profectum, sed alieno quoque loco +interpositum videri potest. Non desunt tamen argumenta, quæ si non +ad laudandum, saltem ad excusandum poetæ institutum consiliumque +plurimum valeant. Primum enim Regulus non rerum modo, in bello +Punico I gestarum, maxima fuit pars et auctor, sed insigne etiam +utriusque fortunæ exemplum, quique fractos Romanorum animos in +primis ad bellum strenue persequendum confirmavit. Propterea Silius +ex tota istius belli historia nullum facile argumentum seligere +poterat, quod ad poeticam tractationem epicamque dignitatem et vim, +quæ in elegantiore phantasmatum narrationisque forma cernitur, et in +memorandis factis fatisque virorum, vel virtute, vel fortitudine et +audacia conspicuorum versatur, magis adcommodatum esset; et ad +animum legentis non tantum admiratione, voluptate et miseratione +tenendum, sed etiam virtutis simul sensu imbuendum majorem vim +haberet. Omnino autem hoc egregie et summorum poetarum exemplo fit +ac more, ut aptissima ornatus materia, qua et oratio variari et +lectoris animus non minus delectari quam moveri possit, manibus non +dimittatur. Deinde hoc episodium per se quidem a rei summa alienum +est; sed ex historia tamen prioris belli petitum: quam quum in +carmen suum inferre apud animum constituisset poeta, facile +phantasia ejus magnis hisce imaginibus, quæ ante animum +obversabantur, tam fortiter feriri et tam vivide adfici poterat, ut +paulo diutius iis indulgeret, et longius, quam par erat, a via +deflecteret. Præterea non commodiori profecto tempore ab argumento +primario ita quodammodo aberrare, et rerum varietate lectores +delinire poterat, quam quum tres jam insigniores Romanorum clades +memorasset, et non nisi quarta superesset; res vero ab Hannibale +paulo ante pugnam Cannensem variis Italiæ locis gestæ minoris fere +momenti essent, nec satis poeticum ornatum admitterent. His itaque +silentio prorsus prætermissis, rem locumque, epica tractatione +digniorem, adripuit, et, ne fastidium moveret continuata præliorum +narratio, historia hac carmini inserta et cum ipso argumento +ingeniose coagmentata varietatem sectatus est. Denique animus poetæ, +delinitus venerandis ejusmodi priscæ virtutis imaginibus atque +exemplis, quorum ætas sua inops erat, sæpe iis diutius inmorari +solet; nec facile erit, qui id ægre ferat, quum nihil fere magis +delectet. Romanorum certe lectorum animos præclara hæc antiquioris +disciplinæ, virtutis morumque severitatis imago summa vi percusserit +necesse est. Ceterum quod Maro, qui Reguli miles fuerat, narrantis +partes adsignavit Silius, in eo consecutus est hoc commodi, ut tota +narratio et majorem haberet fidem, quum res ab eo, qui ipse iis +interfuit, exponantur, et magis etiam exornari atque amplificari +posset, quia senes in suis potissimum, vel amicorum fatis factisque +recensendis loquaces esse solent, quod, vel Nestoris exemplo +intelligitur, cujus memoriam animo poetæ obversatam esse non +inprobabili forte judicio suspicari possis. + +Sed jam dudum videri possum opera inani in defendendo poetæ +episodio defunctus esse, siquidem dimidia ejus pars, a v. 346, 551, +commentitia est fabula, in qua itaque tantopere ornanda ingenii +vires frustra consumsisse censendus sit. Quod si verum est, non tam +Silius peccasse videtur, quam magnus ille historicorum numerus, +quorum auctoritatem secutus est. Meminerimus quoque, nos in poeta +legendo versari, cui, in famæ narrationisque diversitate et delectu, +non minor fere delectationis ornatusque idonei ratio habenda est, +quam summæ veritatis, ad quam singula exigat, modo ne ea, quæ +narrat, vel a fide abhorreant, vel infirma auctoritate nitantur. +Neutrum vero argumenta, a viris doctis adlata, mihi quidem +persuaserunt. Hæc ceteris præivit Palmerius, qui Exercitatt. in +auctores Græc. p. 151 sqq. tam ex miro scriptorum Rom. dissensu, +quam ex Polybii silentio, et potissimum ex Diodori Fragm. lib. XXIV, +p. 273 seq. ed. Vales. et T. II, p. 566, edit. Wesseling. ingeniose +conjecit, Regulum omnino Romam a Carthaginiensibus non missum, et in +captivitate morbo mortuum, totam vero illam de ejus supplicio +narrationem confictam ab uxore ejus et vulgatam fuisse, ut hæc +crudelitatem suam in Poenos captivos, suæ filiorumque suorum +custodiæ traditos, excusaret. In hanc sententiam discesserunt Gesn. +in Chrestom. Cic. p. 547; Jani ad Horat. Od. III, v, 49; Wesseling. +ad Diodor. l.c. Lefeb. ad Sil. VI, 539; J. Toland. in _Collection of +several pieces_, Lond. 1726, T. II, p. 28 seq. Hofmannus, Lloid et +Iselin in Lexicis suis, quique majori eandem eruditionis adparatu, +nec tamen novis fere rationibus commendarunt, _Beaufort_ in fine +Diss. _sur l'incertitude des cinq premiers siècles de l'histoire +romaine, à Utrecht_, 1738, in-8vo, et Cl. Roos in Diss. de +suppliciis, quibus Regulus Carthagine traditur interfectus, Giess. +1790, quæ inserta est Repertorio scholis publicis destinato +(_Magazin für öffentl. Schulen, Bremen_ 1791) T. II, P. I, p. 50 sqq. +ubi a p. 61, 71; ipso, quo hæc scribo, tempore adjiciendum curavi +Epimetrum, et censuram hujus prolusionis. Quæ copiosius ibi +disputavi, nunc summatim quidem, sed aliis additis, aliis emendatis, +colligere liceat. + +Primum quidem non diffiteor, Rom. scriptores non inter se tantum, +sed a se quoque dissentire. Nam Cicero de Fin. II, 20; V, 27; Pis. +c. 19, et Off. III, 27; Sen. de Prov.c. 3; Val. Max. IX, 2; ext. 1; +Tudit. et Tubero ap. Gell. VI, 4; Silius VI, 539 seq. Aurel. Vict. +de vir. ill. c. 40, et Zonar. Ann. T. II. Atilium resectis palpebris, +vigiliis et inedia, Seneca l.c. et Epist. 98; Silius II, 343, 344 et +435; Flor. II, 2; in cruce, et denique Sen. de Prov.c. 3, de +tranquill. animi c. 15, et Epist. 67; Cic. Pis. 19; Val. Max. IX, 2; +ext. 1; Aurel. Vict. et Zonar. ll. cc. Silius VI, 539 seq. Oros. IV, +8; Augustin. de Civit. Dei I, 15; Appian. de reb. Pun. c. 4, et +inpr. Exc. II, ex Lib. V, de reb. Sic. T. I, pag. 93, edit. Cl. +Schweighäus. in arca angusta, seu machina lignea, ferreis clavis +undique intus sic munita, ut stare cogeretur, vigiliis ac fatigari +corporis laceratione, eum periisse memorant. Cf. Reimar. ad Dion. +Cass. T. I, pag. 62, et Duker. ad Flor. II, 2. Sed nihil est, quod +hoc dissensu offendamur, si Regulum variis exquisitisque tormentis +excruciarunt Poeni, quod præter eos, quos modo laudavi, Horat. Od. +III, v, 49; Cic. Parad. II, de Sen. c. 20, et pro Sext. c. 59; Liv. +Epit. XVIII; Val. Max. I, i, 14; Eutrop. II, 14, ibique Pæan. et +alii testantur. Res quoque aliqua omnino vera esse potest, quamvis +inter testes, nuntios et scriptores discrepet; et fama eundo vires +adquirere soleat. Mitior præterea et benignior interpretatio +præferenda est odiosæ, et, quod æquitatis est, non temere quisquam +repugnantiæ coarguendus. Diversas autem auctorum, quos citavi, +narrationes facile inter se conciliari posse, jam dudum viderunt a +Drak. inf. ad v. 539, laudati Lips. ad Senecæ ll. cc. Salmas. de +Cruce Epist. II, p. 491, et Gronov. ad Sen. de Prov. c. 3. +Posterior, cui Drak. et Cl. Roos suffragantur, non dubitat, quin +veteres auctores ipsam illam machinam ligneam, ferreis clavis +præfixam et supplicio Reguli comparatam, _crucem_ adpellaverint, quæ +conjectura etiam Dausq. inf. ad v. 539, in mentem venit, sed a locis +Silii II, 343 et 435, prorsus aliena videtur. Inepta certe est +Dausq. nota: «Crux machina ipsa est, non crux immissa, non commissa: +_pendet_ autem Regulus, non quode cruce pependerit; sed quia in alto +mutabundus (forte nutabundus), aut propensione sua casum +minitaretur, ut _pendentes e rupe capellæ_.» Ego potius Atilium, +variis tormentis prius excarnificatum, vel in cruce obiisse cum +Lipsio, vel post mortem, exempli et majoris ignominiæ causa, cruci +subfixum esse, cum Salmas. crediderim. + +Quod ad Diod. l.c. adtinet, tradit ille, uxorem Reguli, obitu +mariti comperto, _Poenorum incuria eum mortuum putasse_, et +propterea filiis suis auctorem fuisse, ut Bostarem Hamilcaremque, +captivos Carthag. duces, suæque custodiæ commissos, crudeliter +tractarent. Hinc potius suspicari possis, Romanos amicosque Marciæ +veram atrocis, quam Atilius obierit, mortis rationem ab ea +occultasse, ne dolori prorsus subcumberet. Præterea mirum videri +potest, captivos Poenos et ipsos duces, Regulo adhuc vivente, +mulieris et juvenum custodiæ traditos fuisse. Minus quis hærebit in +loco Gellii VI, 4. «Tuditanus somno diu prohibitum Regulum, atque +ita vita privatum refert; idque ubi Romæ cognitum est, nobilissimos +Poenorum captivos liberis Reguli a Senatu deditos... interiisse.» +Vide etiam Plinium, lib. IX, cap. 33. + +Superest, ut tertium argumentum, a Polybii silentio desumtum, +paucis refellam. Primum ex XL libris, quos scripsit, non nisi +quinque integri restant, eumque alio, qui periit, libro et loco de +hac re egisse, ex ejus Fragm. IX, (+kai oute tên gunaika es logous +edexato+, scilicet Regulus) et ex tota historiæ Polybianæ natura ac +indole probabiliter colligere mihi videor. Nam Regulus jam A.U. 499, +captus, sed demum post cladem, Poenis A.U. 503, a Metello Cos. +inlatam, anno eodem, vel seq. C. Atilio et L. Manlio Coss., Romam +missus est, quod intelligitur tum ex Liv. Epit. XVIII, coll. cum +init. Epit. XIX, tum ex Eutrop. II, 11; Oros. IV, 10; Zonara VIII, +15 et Dione Cass. Tom. I, p. 62; Exc. 149, ubi vid. Reimar., et Cl. +Schweigh. ad Appian. T. III, pag. 189 sq. Polybius autem chronicam +composuit historiam, et hanc Poenorum legationem non modo hanc ob +causam rebus a Regulo usque ad captivitatem gestis non adnectere, +sed postea quoque justo loco et tempore eo facilius omittere potuit, +quum prorsus inutilis fuerit, nec ad fortunam Poenorum mitigandam, +vel ad res mutandas quidquam habuerit momenti. Deinde sola fere +prælia, in b. Punico I edita, solasque propemodum res, ab ipsis +ducibus, et ne quidem ab omnibus, v.c. a L. Cornelio Scipione in +Sardinia et ab aliis gestas, nunquam vero eorum fata, vel prospera, +vel adversa, memorare solet; unde historiam quoque annorum ab V. C. +499, 503, quam paucissimis absolvit, et insignes honores, C. Duilio +a S.P.Q.R. habitos, Bostaris Hamilcarisque tam captivitatem quam +supplicia, et quot non alia? silentio prætermittit. Ad hæc, quæ +dixi, confirmanda multum valent verba Polyb. I, 36: +legetai de kai +heteros huper tês apallagês tês Xanthippou logos, hon peirasometha +diasaphein, oikeioteron labontes tou parontos kairon+. Cf inf. ad +v. 680 seqq. et VII, 558. Præterea non facile quisquam, nisi +præjudicata opinione imbutus, sibi persuadebit, solo Polybii +silentio solaque Diodori auctoritate, quæ nec adeo magna est, nec +vulgari quoque sententiæ adversatur, fidem tot scriptorum, qui ne +inprobabilia quidem, nedum absurda commemorant, (Tudetani inprimis +et Tuberonis, quorum alter cum M. Aquilio Consul et Polybii æqualis +fuit; alter, cujus historia a Dionysio, Livio aliisque passim +laudatur, belli civilis initio ex SCto Africam provinciam sortitus +est, unde rem, de quo quæritur, ex Poenorum non minus, quam +Romanorum actis publicis cognoscere potuit) penitus labefactari, +neminemque, vel eorum, vel Romanorum tunc temporis viventium, in +veram rei rationem inquisivisse, sed omnes rumori plebis nugisque +anilibus temere credidisse. Quam parum firma sunt argumenta, a +silentio scriptorum petita! Et nonne eadem ratio ad fidem Diodori +convellendam pertinet? Nam Bostaris Hamilcarisque et reliquorum, quæ +Diodorus narrat, nec Polybius, nec quisquam alius mentionem facit. +Denique ponamus, totam de Reguli supplicio narrationem esse fabulam, +quam vel uxor ejus, vel, quod Cl. Roos suspicatur, ipsi Romani sint +commenti. Num vero iidem finxerunt etiam, Atilium Romam venisse, et +Carthaginem rediisse? id quod Tubero, Cicero et tot alii, ne Polybio +quidem excepto, ut ex Frag. supra adlegato adparet, testantur, +quodque non mirum videbitur ei, qui meminerit, qualis quantusque vir +fuerit Regulus, et quam confidenter Poeni, eo Romanis reddito, +captivorum commutationem mitioresque pacis conditiones sperare +potuerint. Num et hoc in commentis numerandum est, cui tamen non +magis Romani tum viventes fidem habere dubitaverint? cui nemo +contradicere ausus sit? quum non clam ille et occulte in urbem +venerit, sed frequenti curiæ interfuerit? Silices concoquere potest, +qui ad hæc credenda pronum se esse profitetur. Quod si vero Regulus +revera Romam profectus est, et non modo non censuit captivos +redimendos, verum etiam dissuasit, adeoque summam unicamque hostium +spem fefellit: crudelitas, quam Poeni in ipsum redeuntem, et +vindicta, quam postea Romani in captivos hostium duces exercuisse +dicuntur, quam maxime probabilis est. Ceterum qui propterea forte +iter et legationem Atilii in dubium vocare sustinet, quod stulti sit +hominis, ea suadere, quibus sibi ipse pestem machinetur, et ad +exquisita potius supplicia redire, quam jurisjurandi religionem +fallere, eum remitto ad Cic. Off. III, 26 seqq. et tempora respicere +jubeo, quibus respublica Romana sanctissima fuit, et bonis exemplis +ditissima. + + + Jam, Tartessiaco quos solverat æquore, Titan + In noctem diffusus equos jungebat Eois + Litoribus, primique novo Phaethonte retecti + Seres lanigeris repetebant vellera lucis. + + 1. _Tartessiaco quos solverat æquore_ occidentali Oceano. Conf. X, + 538, et ad III, 399. + --_solverat_, _Titan_.... ut XII, 681. + 3, 4. Sol prima luce salutabat _Seres_, extremi orientis populum, + (in parte Schensi, seu Chensi, provinciæ Sinensis, cujus urbs Sera + nunc Kantschu dicitur, de quo v. Ill. Bruns _in d. Handbuch d. alten + Erdbeschr._ T. II, p. 267 seq.) qui _repetebant vellera_, sericum, + ut depecterent foliis, de quo serici parandi modo vid. Dausq. ad + h.l. et XIV, 664; Cerda et Heyne ad Virg. Georg. II, 121; Intpp. ad + Claud. Cons. Olybr. et Probi v. 180 seq. et ad Val. Fl. VI, 699; + Salmas. ad Solin. c. 63, et ad Tertull. Pall. p. 198 sq. 233 sq. + Hard. ad Plin. VI, 17; XI, 23; XII, 11. Cf. V.L. + --_Seres_ in occident. finibus Sinæ, _Tungut_, si fides habenda + _Sprengel._ in _Gesch. d. geogr. Entdeck._ p. 126. + --_lanigeris lucis_, +dendra eriophora+ ap. Theophr. H. P. IV, 9. + Cf. Herodot. III, 106; Plin. XII, 10, et Claud. l.c. + + 2. _urgebat_ Ox. et Put. cum priscis edd. Sed _jungebat_ obponitur + +tô+ _solverat_. + 3. _refecti_ conj. N. Heins. Ut vero nox terras tenebris, quasi + _amictu_, _velis_, _peplo_, _palla tegere_, sic sol _retegere_ + dicitur, quod Draken. illustrat locis Sil. V, 36; XII, 613; XV, + 284; Stat. Th. II, 527; III, 416; V, 396; inpr. Virg. Æn. IV, 120; + V, 65; Ovid. Met. VIII, 1; et Lucan. IV, 529; conf. Gronov. ad + Liv. I, 57. + 4. _relegebant_ emend. Burm. ut _legere vellera, fila, ramis_, + etc. Sed minima mutatione _lanigeri r. v. luci_ legi posse, et de + voce _repetere_ hoc sensu consulendum esse Gronov. Diatr. Stat. c. + 34, monet Drak. Ego potius _pectebant_ scribendum esse olim + putavi, et nunc idem editum video a Lefeb. qui in antiquis + _petebant_ inveniri testatur, et hinc male _repetebant_ emendatum + existimat, ne versus claudicaret. Conf. not. Nec tamen prorsus + damnanda est lectio vulgata. + + Et foeda ante oculos strages, propiusque patebat 5 + Insani Mavortis opus: simul arma virique + Ac mixtus sonipes, dextræque in vulnere, cæsi + Hærentes hastis: passim clipeique, jubæque, + Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat + Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat 10 + Frustra seminecum quærentia lumina cælum. + + 5. Cf. Liv. XXII, 6. Poeta autem ad hanc stragem transtulisse + videtur, quæ idem Liv. XXII, 51; de Cannensi refert. Conf. ad v. 47. + 6. _Insani Mavortis opus_ atrox bellum ejusque eventus. Cf. Virg. Æ. + VIII, 516, ubi v. Heyne. + 10. _nec cernere deerat_, ut al. _erat_, scilicet copia, seu + facultas, licebat, +ên+ h.e. +exên eti idein+, ut ap. Tibull. IV, i, + 100. Cf. ad v. 488, et I, 163. + 11. Cf. Virg. Æn. IV, 691, et ad II, 122. + + 5. _En_ iterum reposuit Lefeb. Non male, sed contra libros. _At_ + vel _Stat_ malebat N. Heins. + 7. _d. in pulvere cæsæ H. h._, quæ, etsi abscissæ, etiamnum hastas + tenebant, emend. Burm. Non male, judice etiam Drak. conf. V, 670; + XIII, 693; _in vulnere cæco_ conj. N. Heins. conf. not. ad V, 2; + _dextræque in funere_ (in ipsa morte) _cæsæ_ confidenter edidit + Lefeb. _dextræque in v.cæsi H. hostis_, h.e. manus abscissæ + etiamnum telum tenentes in corpus hostile inpressum, conj. Cel. + Ernesti. Vulgata forte lectio, si verba _dextr. in vulnere_, ut + reliqua, quæ præcedunt et sequuntur, substantiva ad _jacebat_ + retuleris, ferri potest; vel si distinctione post _vulnere_ + sublata, verba sic junxeris, _cæsi h. hostis in vulnere d._, ut + paulo durius id dictum sit pro, cæsorum dextræ hastarum loris, seu + amentis inhærentes, inplicatæ. ["not. ad V, 2" recte V, 3] + 8. _jubæque_, h.e. galeæ, Oxon. vel potius, teste Lefeb. tres + scripti cum R. 1 et 2, quod et Dausq. placuit. Vulgo _tubæque_; + cf. ad V, 166. + + Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo + Æternum tumulis orbata cadavera ponto. + + 13. Vid. ad I, 154; IV, 669, et V, 156. + + 14. _fuerat tota_ Col. unde _ruerat tota_ ingeniose corrig. + N. Heins. quod recepit Lefeb. quum virtus fracta quidem fuerit, + nec tamen tota ruerit; conf. ad XV, 739; _ruerat fracta_ multo + elegantius foret, judicio Ill. Ernesti, quum fracta, h.e. adfecta + fuerit virtus Romana, sed veluti se erexerit, non corruerit. + ["ad XV, 739" recte 736: in Not.] + + + Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus. + Bruttius ingenti miserandæ cædis acervo, 15 + Non æquum ostentans confosso corpore Martem, + Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat + Per stragem, nervis interlabentibus, artus, + Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper + + 15. _Bruttius_ et Volscorum gente, et aquilifer Flaminii in bello, + adversus Boios gesto, fuisse fingitur. + 16. _non æquum_, non propitium sibi et Romanis. Conf. ad II, 364; + III, 2, 260. + 18. Proprie artus ipsi interlabuntur, nervis succisis, e v. 13; Ern. + 19. _patre_, nobili genere. + --_lingua_, arte dicendi. + --_nitens_, clarus, inclitus. + --_asper Ense_ cf. v. 480, et Heyne ad Virg. Æn. I, 14. + + 15. _Bruttius_, Col. Vulgo _Brutius_, ut +Broutioi+, +Brutioi+ et + +Bretioi+ in scriptis quibusdam Græcorum libris, prob. Cluver. + Ital. aut. IV, 15, p. 1283; conf. VIII, 568; XI, 10. Sed + +Brouttioi+ et +Brouttia+ ap. Steph. Byz. qui ab hoc Calabriæ + populo _Brettios_, Tyrrheniæ gentem, distinguit. Sic et ap. + Gruter. p. 196, 199; Reines. Inscr. Cl. VI, 12, et in optimis + codd. Livii aliorumque: +Brettioi+ et +Brettia+ Polyb. IX, 7, et + plerisque Græcis dicuntur; vid. inpr. Strab. VI, p. 176 al. 255, + et Diodor. VI, 15, qui originem hujus nominis exponunt; +Bruttioi+ + ap. Appian. Hannib. c. 54; ubi vid. omnino Cl. Schweigh. T. III, + p. 379 sq. + + Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit 20 + Plus ævi, nec magnanima puer addere sese + Pubescente gena castris optarat, et acri + Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor + Obrueret bello Divis melioribus arma. + + 20. _redemit_, virtute sibi paravit. + --_ævum_, +aiôn+, æternitas, immortalitas famæ. Ill. Ernesti + opinatur, adolescentulum designari, tam strenue se gerentem, ac si + provectus ætate miles esset, adeoque quod ætati desit, redimentem + h.e. compensantem factis et virtute. + 21, 22. Dura est et contorta interpretandi ratio, a Draken. + proposita: puer magnanimus _nec_ h.e. nondum pubescente gena (ut + _dorsum citatum_ h.e. equi citati, X, 469, et _duro lacte lupæ_ apud + Propert. II, vii, 14; ubi vid. Broukh.) jam optarat, militiæ nomen + dare, ad quod propter ætatem cogi non poterat. Gesner. in Thes. voc. + _abdere_ et Lefeb. ad h.l. ex antea dictis +to+ _plus_ repetunt: nec + puer pubescente gena magnanima plus optarat, etc. Videntur itaque et + hi +to+ _magnanima_ +kat' ennoian+ ad puerum retulisse: sed _plus_ + h.l. pro _magis_ adcipi, grammatici minus concedent. + 23, 24. Quum Flaminius Boios bello obprimeret, vid. ad IV, 704. + --_melioribus_, benignioribus, magis propitiis, ut ap. Val. Fl. I, + 675; II, 369; VI, 676, et Virg. Æn. XII, 179. + + 21. _magna anima_ ex emend. Dausq. recepit Cell. coll. vers. 40, + et Horat. Od. I, xii, 37; _addere_ scripti et Parm. Vulgo + _abdere_, quod proprie significat a se dare, +apodidosthai+, + amovere, excludere, adeoque contr. +tou+ _addere_; vid. Heyn. ad + Tibul. II, i, 82, et ad Virgil. Georg. lib. III, vers. 96; it. + Gronov. de Pec. vet. IV, 8; p. 308; ubi _abdere sese castris_ + interpretatur, exesse castris. Contra Dausq. tutius in castris + agere et delitescere; _nec magnanimis puer addere sese P. g. c. + cessarat_, vel _dubitarat_, vel _tardarat_, vel _vitarat_ conj. + N. Heins. Levior forte medicina, _nec magnanimis puer abdere + sese... optarat_. Oratio tamen lenior fere profluere videtur, si + post _puer_ interpungatur, vel etiam verba, _nec e Volsca... + puer_, parenthesi includantur. Tum _magna anima_, seu _magnæ + animæ_, seu _magnanimus_ reponendum, et +to+ _addere_ e scriptis + recipiendum. Sed præstat ingeniosa Ill. Ernesti emendatio: _nam + magno animo_, vel _magni animi puer addere_, etc. ut ratio eorum, + quæ præcedunt, reddatur. + 22. _acri_, non _acer_, scripti. + + Inde honor ac sacræ custodia Marte sub omni 25 + Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti. + Namque necis certus, captæ prohibere nequiret + Quum Poenos aquilæ, postquam subsidere fata + Viderat et magna pugnam inclinare ruina, + Occulere interdum et terræ mandare parabat. 30 + Sed, subitis victus telis, labentia membra + Prostravit super, atque injecta morte tegebat. + + 25, 26. _Alitis sacræ_, aquilæ, quæ numinis instar ad aram in ejus + honorem in principiis positam, coli, jurari et adorari solebat; vid. + Dausq. ad v. 37, Lips. Mil. Rom. IV, 3 seq. V, 4, et ad Tac. Ann. I, + 39; II, 17, Intpp. ad Stat. Th. X, 170 seq. + --_Marte sub omni_ perpetua. + --_gloria_ et honos, quem virtute sibi paraverat, _nutrivit_, ut + alias _fovit_, _aluit_, h.e. servavit, e manibus hostium eripuit, et + hoc pro, inpulit eum, ut religiosissime curaret ac custodiret, summa + cura tueretur _causam leti_, aquilam, quæ mortis ipsi causa fuit, + quoniam in prima acie signa in hostem feruntur, isque illa + potissimum capere nititur. + 27, 28. _prohibere aquilæ_, ut +kôluein+ et +eirgein tina tinos+, + quod jam monitum video a N. Heins. et Drak. Similiter _defendere_ V, + 490, ubi vid. not. + --_subsidere_, recedere, vel eorum favorem decrescere, minui. + 30. _interdum_, interea, Drak. conf. ad IV, 491. + --_parabat_: nam morte puniebatur, qui signa amiserat. + 32. _morte_, cadavere, vel se mortuo. Conf. Acc. ap. Non. 2, n. 328; + Plin. XIV, 19; Prop. II, xiii, 22; Cic. Mil. 32, pr. coll. c. 13. + Cf. V.L. + + 32. _injecta_ Col. Vulg. _illecta_ Barth. explicat, omnes in cædem + suam illiciens tam forti facinore, et Cell. adpetens mortem, quæ + nondum aderat proxime; _efficta morte_ conj. Burm. et _injecta + mole_ scilicet corporis, N. Heins. Utrumque arridere potest; + _infecta_, vel _inficta morte_ tentabat Lefeb. _illæta_ non nemo + teste Dausq. + + Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore + Reddita, vicini de strage cadaveris hasta + Erigitur, soloque vigens conamine late 35 + Stagnantem cæde et facilem discedere terram + Ense fodit, clausamque aquilæ infelicis adorans + Effigiem, palmis languentibus æquat arenas. + Supremus fessi tenues tum cessit in auras + Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem. 40 + + 35. _Erigitur_, se ipsum erigit. + 36. _Stagnantem cæde_ ut XII, 43. Proprie aqua stagnat. Cf. Gron. + Diatr. Stat. c. 28. + --_facilem discedere_ quia cæde stagnabat. + --_discedere_ vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 371. + 37. _clausam_ inclusam terræ, vel, Voss. judice, sacello, +aetô, hos + esti neôs mikros, en hô aetos chrusous enidrutai+, teste Dione XL, + p. 128. Prior ratio simplicior est et satis apta contextui. Neutra + tamen Drak. satisfecit. Cf. V.L. + 38. _æquat_, æquas, planas facit, ne tumulus sit indicio rei + defossæ. + 40. +iphthimon psuchên aidi proïapse+ Il. I, 3. + --_misit sub Tartara_ ut ap. Virg. Æn. IV, 243. + + 35. _vigens_, non _ingens_, Col. + 37. _cassamque_, h.e. nil proficientem, quam nequidquam + venerabatur, suspic. N. Heins. Possis et _flavamque_, h.e. auream. + + + Juxta cernere erat meritæ sibi poscere carmen + Virtutis sacram rabiem. Lævinus ab alto + Priverno, vitis Latiæ præsignis honore, + Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat + Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis 45 + Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo + Invenit Marti telum dolor. Ore cruento + Pugnatum, ferrique vicem dens præbuit iræ. + + 42. _Virtutis sacram rabiem_ vid. ad VII, 9. + --_Lævinus_ conf. V, 544 seq. + --_ab alto Priverno_ conf. ad I, 431, in V.L. + 43. _Privernum_, Volscorum opp. in Latio, hod. _Piperno_, in colle + situm, unde h.l. _altum_ dicitur, quod Dausq. male exponit antiquum, + coll. Virg. Æn. XI, 540. + --_vitis_ vel baculus e vite erat insigne centurionis Romani, (unde + _Latia_) quo milites ob leviora delicta cædere solebat, quare + _vitis_ pro ipso centurionatu ponitur. Cf. XII, 395, 465; Plin. XIV, + 1, extr. Tac. Ann. I, 23; Liv. Epit. 57; Juven. VIII, 247; XIV, 193; + Lucan. VI, 146; Casaub. ad Spartian. Hadrian. 10; Lips. Mil. Rom. V, + et, quos Drak. ad XII, 395, laudat, Quintil. Decl. III, p. 43; + Euseb. hist. eccles. VII, 15; P. Fabrum Sem. I, 17, et Ursin. famil. + Rom. in gente Didia. + 45. _artis_, scilicet rebus. Conf. ad V, 477. + 46. _nudo_, sine armis. + 47 seq. Comparant Liv. XXII, 51, extr. Val. Max. III, 2, ex. 2; + Stat. Th. VIII, 760; ubi vid. Barth. Cf. ad v. 5. Sed quod Livius de + Poeno tradit, Silius in Romanum transtulit, foedamque scenam nimis + ad vivum resecavit. + + 41. _meritæ_ Col. et Ox. Vulgatam _merito sibi_ defendit Lefeb. ut + _merito_ scilicet Lævino poeta dixerit (hæc ejus verba sunt) + mutatione regiminis ad nobilius genus; conf. not. ad V, 495. + 42. _Lævinus_, non _Levinus_, Col. + 43. _præsignis_ scripti, Med. et Martin. Herbip. non repugn. + Dausq. Vulgo _persignis_, solenni aberratione, ex +tachugraphôn+ + compendio scripturæ orta, cujus exempla dat Drak. + 45. _Exanimus_ tacite reposuit Lef. Mox vulgg. _arctis_, vid. ad + V, 477. + + Jam laceræ nares, foedataque lumina morsu, + Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris 50 + Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus: + Nec satias, donec mandentia linqueret ora + Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret. + + 51. _inundat_ maluerit N. Heins. col. Virg. Æn. X, 24. + 52. _satias_ Oxon. conf. ad IV, 110; _satia_ Col. _satiat_ Put. + R. 3; Med. _saties_, _satis est_, et _satis es_ in editis. + + + Talia dum præbet tristis miracula virtus, + Diverso interea fugientes saucia turba 55 + Jactantur casu, silvisque per avia cæcis + Ablati furtim multo cum vulnere solos + Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura + Exterrent, pennaque levi commota volucris. + Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba 60 + Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta. + + 57. _Ablati_ cf. ad V, 633. + 58, 59. Imitat. Virg. Æn. II, 728; ubi vid. Cerda. + --_metari_, fuga peragrare, ut alias _metiri_. Conf. Sen. Hippol. + 505, et sup. ad III, 339. ["III, 339" recte 338] + 61. _arduus_, ut apud Virg. Æn. IX, 53. + + + Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles, + Qui longum semper fama gliscente per ævum, + Infidis servasse fidem memorabere Poenis, + Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella 65 + Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem, + + 62. _Serranus_, h.e. M. Atilius Regulus, cujus patri idem nomen + erat, vid. ad II, 8. + 65, 66. _patriis Auspiciis_, æque infeliciter, ac pater, Cell. 680. + + 62. Gentis Atiliæ cognomen in numis et marmm. _Sarranus_ et + _Saranus_ scribi, a devictis _Sarranis_, Tyriis, h.e. Poenis, + (vid. ad I, 72) vel potius a _Sarrano_, antiquo Umbriæ oppido, + unde _Sarranates_ dicti Plin. III, 14, monent Draken. ad h.l. et, + qui de familia Atilia doctissime egit, multosque vulgares errores + refutavit, Perizon. Animadv. hist. c. 1, p. 2 et 33. Vulgatam + scripturam _Serranus_ tuentur Heins. ad Virg. Æn. VI, 845, et + alii, qui propter historiam, ex Cic. Rosc. Amer. c. 18, Plin. + XVIII, 3, et Val. Max. IV, iv, 5, notissimam, _Serrano_ hoc nomen + a _serendo_ inditum putant. Sed inde potius _Serenus_, vel + _Seranus_ certe dicendus videtur. ["ad I, 72": in Not.] + + Et dulces tristi repetebat sorte penates + Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris + Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractæ + Innitens hastæ, furtoque ereptus opacæ 70 + Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva, + + 68. _super_, scilicet erat, vel superstes erat, ut ap. Virg. Æn. + III, 489. + --_atris Vulneribus_, ut ap. Virg. Æn. IX, 700, propter sanguinem + atrum. Confer Drak. et ad V, 165. + 70. _Innitens hastæ_, +enchei ereidomenos+, Hom. Il. XIV, 38, et + XVIII, 49. Conf. Virg. Æn. XII, 386, 398. + --_ereptus_, se eripiens, fugiens. + --_furtum Noctis_ ut apud Curt. IV, xiii, 9, et _furtum diei_ ap. + Liv. XXVI, 51. + --_furari_, ut +kleptein+ est, clam altero quid facere, vid. + Perizon. ad Ælian. V. H. III, c. ult. Cf. ad VII, 487. + 71. _Perusia_, hod. _Perugia_, urbs Etruriæ, juxta Tiberim, ab + altero latere Trasymeni lacus, qui nunc _Lago di Perugia_ dicitur. + + Ac fessus parvi (quæcumque ibi fata darentur) + Limina pulsabat tecti; quum membra cubili + Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis + Miles, et haud surda tractarat prælia fama) 75 + Procedit, renovata focis et paupere Vesta + Lumina prætendens, utque ora agnovit, et ægrum + Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!) + Lapsantes fultum truncata cuspide gressus, + Funesti rumore mali jam saucius aures: 80 + + 72. _quæcumque ibi fata darentur_ quemcumque casum fors ferat. + Nescius, hostis inde, an amicus proditurus sit, Cell. + 75. _surdus_, ut +kôphos+, passive dicitur, qui non auditur, et + tacet; hinc de quo nihil auditur, ignotus, obscurus, ignobilis, v.c. + _herbæ surdæ et ignobiles_ apud Plin. XII, 2; conf. Intpp. ad VIII, + 248; Broukh. ad Prop. I, vii, 18, et Barth. ad Stat. Th. IV, 359. + Similiter _mutus_ et _cæcus_ passim occurrunt; vid. ad III, 579, et + V, 2. + 76. _renovata_, adcensa. + --_Vesta_, +hestia+, ignis, vel focus. + --_paupere_, exigua, qualis pauperum esse solet. + 79. Cf. Virg. Æn. XII, 386, «Alternos longa nitentem cuspide + gressus.» et sup. v. 70. + 80. Similiter _gravior ne nuntius aures Vulneret_ dixit Virg. Æn. + VIII, 582, ubi vid. Burm. + + 72. _Ac_, non _Hic_, Col. et R. 2; mox _ibi_, non _hic_, vel + _heic_; et v. 73, _cum_, non _tum_, in scriptis. + 74. _jam tarda_ ob senectutem corrig. Barth. Adv. I, 13, quod + recepit Cell. quia cum _Evolvens_ jungitur. + 76. _veste_ Marsus, et quidam alii, vulgari errore; vid. quos + Draken. laudat VV. DD. ad Ovid. Fast. VI, 234, et Broukh. ad Prop. + II, xxii, 27. + 78. _Vulneribus crudis_, h.e. recentibus, malebat N. Heins. Non + male; sed non necesse est. + + «Quod scelus, o nimius vitæ, nimiumque ferendis + Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi, + Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem + Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis, + Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta 85 + Expulerint eversa meo de corde, dolorem. + + 82. Præclara ad Regulum patrem apostrophe, qua Marus, dolore et + indignatione incensus, Deos, malorum auctores, graviter adcusat. + Draken. ad v. 84, duplex inpietatis gentilium specimen notat, qui, + ubi quid infausti piis, et contra inprobis fausta quævis evenire + viderint, Deorum id crimine et invidia contingere putaverint, et + Deos esse, vel res humanas curare, negaverint. Hæc loquendi et + cogitandi ratio, quam _inpiæ gentilium priscorum nationi_ familiarem + fuisse, multis exemplis ostendit, minus offendet eos, qui Homeri + veterumque poetarum lectione imbuti sunt. + 83. _captivo vultu_, quamvis captivus esses. + 84. _crinem culpamque Tonantis_ ut _dedecus_ v. 340. _Diis facere + invidiam_ ap. Quintil. Decl. VIII, 14; ubi vid. Burm. p. 180. Conf. + ad III, 78, in V.L. et Cuper. Obss. II, 4. + 85. Cepi inde dolorem, quem ne Carthaginis quidem eversio lenire et + depellere possit. + + 81. _nimius vitæ_, qui nimis diu vixi, Colon. non refrag. Dausq. + Vulgatam _nimium vitæ... genitus_ male defendit Barth. Adv. I, 13; + ut sit, qui vixit diu, ut videret, quæ maxime omnium nollet. + 85. _ausi_ quidam recentt. + 86. _Expulerant_ Ox. + + Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro + Regulus, ac stirpem tantæ perjura recidit + Surgentem Carthago domus.» Inde ægra reponit + Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe 90 + Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha, + Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli + Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus. + + 87. _Superi_ justi. + 89. _Surgentem_, v. ad I, 112. + 90. Non ignarus artis medendi, quippe quam plurium bellorum usu et + experientia _callebat_, didicerat. Ita jam Draken. sensum hujus loci + cepit, qui N. Heinsio contaminatus videbatur. Conf. v. 99. + --_quippe_, nam. Virg. Æn. XII, 422, male comparavit N. Heins. + 91. Sanguis non modo ablui, sed et sisti solebat aqua frigida, ut + calida dolor mitigari: quod Draken. probat coll. v. 98 sq. Athen. + Deipnos. II, 4; Cels. de re med. V, 26, §. 21; cf. etiam sup. V, + 368; Heyne ad Virg. Æn. X, 833, 834, et Hippocr. Aphorism. V, 22, + 25. + 92. _succis_ conf. V, 353. + --_vellera_, infulas vittasque laneas, ut ap. Virg. Æn. IV, 459, et + Stat. Th. II, 95, vel sicca linamenta, quibus inplendum est vulnus, + auctore Celso l.c. + + 87. _eu_, h.e. heu, conj. N. Heins. + 88. _Regulus, ac stirpem_ scripti et R. 2. Vulgo _Regulus? an + stirpem... domus?_ Male _peritura_ Nut. et al. + 90. _medicamina opemque C. belli_ (ut _nec rudis belli_ sit, longa + militia exercitus), vel _Callebat telis_ emend. N. Heins. + + Exin cura seni, tristem depellere fesso + Ore sitim, et parca vires arcessere mensa. 95 + Quæ postquam properata, sopor sua munera tandem + Adplicat, et mitem fundit per membra quietem. + Necdum exorta dies, Marus instat vulneris æstus + Expertis medicare modis, gratumque teporem, + Exutus senium, trepida pietate ministrat. 100 + + 94, 95. Cf. XV, 813, et verba Celsi l.l. §. 25, a Draken. adscripta, + qui recte monet, Mari quoque paupertatem innui posse. + ["XV, 813" recte XV, 810] + 97. Cf. Virg. Æn. I, 691, 692, ubi v. Heyne. + 99. _teporem_ Barth. exponit naturalem calorem, placato æstu + reductum; Cell. fomenta, et Drak. aquam tepidam mitigando dolori. + 100. _Exutus senium_, inmemor senectutis, supra ætatis vires. Cf. + XIII, 120, ad VII, 496; Heins. ad Ovid. Her. IX, 111. Cuper. Obss. + I, 8. + --_trepida_, sollicita de amici vita: nisi ad Mari senectutem + referre malis. + + 95. Vulgo _accersere_; vid. ad I, 264. + + + Hic juvenis, mæstos tollens ad sidera vultus, + Cum gemitu lacrimisque simul: «Si culmina nondum + Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini, + Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem + Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis 105 + Æquos Iliacis oculos. Amisimus Alpes, + Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater + Stragibus Eridanus, tuque insignite tropæis + Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni. + + 105. _genitor_, Jupiter. Conf. ad 606. ["606": I, 606?] + 106. _Alpes_, Italiæ quasi propugnaculum, _amisimus_, via per eas + patefacta. + 107 sq. _ater Stragibus_, sanguine cæsorum infectus. Conf. ad V, + 129. + 109. _tellus lacrimabilis Arni_, Etruria, vid. ad V, 7 in V.L. + + 106. _Æquus_ Colon. _Æquior_ volebat N. Heins. Vulgatum ex. + Virgil. Æneid, lib. IV, vers. 372, et Valer. Flacc. IV, 1, firmat + Drak. + 109. _Arni_ ex Col. et R. 2, restituit Lefeb. quem secutus sum; + vid. ad V, 7; _Arvi_ Ox. et Benes. _Auni_ Put. et Tell. cum R. 3, + et Med. quod et h.l. viri docti præferunt. _Hanni_ Marsus, et + quidam alii. + + Sed quid ego hæc? gravior quanto vis ecce malorum! 110 + Vidi crescentes Trasymeni cædibus undas, + Prostrataque virum mole: inter tela cadentem + Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes, + Dignam me poenæ tum nobilitate paternæ + Strage hostis quæsisse necem, ni tristia letum, 115 + Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.» + + 110. _Sed quid ego hæc_ abrupta oratio, seu +aposiôpêsis+ hominis, + vel irati, vel queruli et lamentantis. Drak. ad h.l. et ad IX, 55, + laudat VII, 248; X, 290; Heins. ad Ovid. Her. XIII, 135; XV, 207, et + Fast. IV, 83; Barth. ad Stat. Th. III, 87. Conf. etiam Intpp. ad + Virg. Æn. I, 135; II, 101. + 113. Cf. Virg. Æn. II, 432 seq. + --_Manes_ parentis, quos _numinis_ instar colo. + 114. _poenæ paternæ_; de qua vid. inf. v. 539 sq. + 115. _letum_ viri fortis in pugna. + + 112. _prostratoque virum cumulo_ corrig. N. Heins. qui tamen + _molem_ pro corpore h.l. et alibi passim dici sup. ad v. 32, + monuerat. + + + Cetera acerbantem questu lenire laborans + Effatur senior: «Patrio, fortissime, ritu + Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus. + + 117. _acerbantem quæstu_ acerbe querentem. Confer. ad Valerium + Flaccum VI, 655, et vide varias lectiones. + 119. _rerum inclinata_, ut _res inclinatæ_ ap. Liv. IX, 12_. + + 117. _acervantem_ Ox. et Put. cum Parm. ac Med. ex more ævi + recentioris; vid. quos Drak. laudat, Pier. ad Virg. Æ. XI, 407; + Barth. ad Stat. Th. III, 214; XII, 75, et Carr. ad Val. Fl. VI, + 655. + 119. _Quidquid id est_, et _en_ pro _et_ e c. Tell. recepit Lefeb. + Prius etiam conjecerat N. Heins. prob. Drak. qui citant inf. + v. 582; Virg. Æ. II, 49; V, 710; Ovid. Epist. VII, 71; XIX, 203, + et ex P. I, i, 21; vi, 25; II, ix, 77; Senec. Thyest. v. 827, 963; + Martial. VI, 68; Nemes. Cyneg. v. 219; Rutil. Itin. I, 311. Sed + viri docti non viderunt, omnibus his locis illam loquendi formam + absolute poni, et h.l. voc. _duri_ adjici. + + Talis lege Deum clivoso tramite vitæ 120 + Per varios præceps casus rota volvitur ævi. + Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem + Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo + Inferior, tuus ille parens decora alta paravit + Restando adversis, nec virtutem exuit ullam 125 + Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus. + + 120, 121. Pulchri versus! conf. ad lib. IV, v. 603. + --_clivoso_, difficili, laborioso, unde _in medio clivo laborare_ + dixit Petron. c. 47, ubi vid. Burm. et Salmas. Exerc. Plin. p. 544; + Drak. + --Verba _rota volvitur ævi_ Barth. petita putabat ex Anacr. IV, vii, + 8: +Trochos harmatos gar hoia Biotos trechei kulistheis+. Vid. ibi + Barnes. et Rittersb. ad Oppian. Cyneg. I, 231. Ill. Harles Anthol. + Gr. poet. p. 8. Fortunam alii rotæ insistere fingunt. Vid. Broukh. + et Heyne ad Tibull. I, v, 70: +Kuklos ta anthrôpina+ prov. + 123. _Stant_, sunt, _documenta_ virtutis, quibus Reguli _domus_ + inclaruit. Drakenb. comparat XIII, 671. + 125. _Restando_, resistendo, ut VII, 130, cf. Broukh. ad Prop. III, + 6, (al. 8) 31, et Gronov. ad Liv. IV, 58. + + 125. _illam_ recte, opinor, emend. N. Heins. + + Vix puerile mihi tempus confecerat ætas, + Quum primo malas signabat Regulus ævo. + Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos, + Donec Dîs Italæ visum est exstinguere lumen 130 + Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem + Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat. + + 128. Cf. Ovid. Met. XIII, 754. + --_primo ævo_, lanugine. + 130. _lumen_, ornamentum et præsidium, ut IX, 532. Cf. Ernesti clav. + Cic. + 132. _alma Fides_ vid. ad III, 203. Quam præclare hoc ad exprimendum + Reguli animum, qiii ad exquisita supplicia redire malebat, quam + fidem hosti datam fallere!--136. _Marus est_ pro, ego sum, ut + v. 261. + + Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum + Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo + Quæ cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis 135 + Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona + Non prælatus eques. Verum superavit honores + Omnes hasta meos; cui me libare Lyæi + Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam.» + + 138. _libare Lyæi latices_, vinum, h.e. divino honore colere hastam, + de quo vid. Intpp. ad Justin. XLIII, 3; Burm. ad Val. Fl. III, 707, + et Cerda ad Virg. Æ. X, 773, et XII, 95 sq. + + 133. _hunc_ Col. _nunc_ Ox. et R. 2. Vulgo _en_, et quidam _ni: + instat_ Ox. + + + «Turbidus arentes lento pede sulcat arenas 140 + Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne + Victus limosas extendere latius undas, + Et stagnante vado patulos involvere campos. + + 140 seq. _Bagrada_, +Bagradas+, fl. Africæ propriæ in Zeugitana + regione, qui ex Manepsaro monte ortus, prope Uticam et Carthaginem + in mare mediterr. fluit, et nunc _Beierda_, vel _Megierda_ et + _Megarada_ vocatur, etsi eum etiamnum nomen retinere contendit + Olivar. ad Mel. I, 7. Nec tamen tantus est, quantum Silius eum h.l. + et Ptolem. faciunt, unde Claud. Bruns (_Handbuch der alten + Erdbeschr._ T. II, P. II, p. 160.) suspicatur, eos vel errasse, vel + in inter. Africa alium ejusdem nominis fluvium esse, qui in Usargala + monte oriatur; vid. _d'Anville, géogr. ancienne_ III, 74, et in + _Mém. de l'Acad. des Inscr._ T. XXVI. + --_lento pede sulcat_. Conf. v. 677, et inpr. Lucan. IV, 588. + --_pede_, aqua fluente, quæ poetis _ire_ et _currere_ dicitur. Drak. + laudat Lucret. VI, 638; Hor. Epod. XVI, 48; Virg. Col. 17, et + Broukh. ad Tibull. I, x, 36. + 142. _Victus extendere_ cf. ad V, 552. + + 141. _Bagrada_ scripti tres, R. 2 et 3, ut I, 407, et in optimis + codd. Ptolem., Liv. XXX, 25; Cæs. B. C. II, 24; Plin. VIII, 14; + Gell. VI, 3, et al. conf. Cl. Schweighaus. ad Appian. b. civ. II, + 45. Vulgo _Bragada_, quod etymo Punico proprius esse monet Lefeb. + +Bagadras+ dicitur Strab. XVII, p. 572; _non ulli amni victus_, ut + V, 552; malebat N. Heins. et v. 145, _riguis arvis_, et v. 149, + _furvoque_ coll. v. 161. De hac voce docte egit ad Ovid. Met. III, + 273. Vulgatum _curvoque_ firmat Drak. ex Val. Fl. III, 636, et + Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 209, quibus locis Virg. Ge. II, + 216, addit Lefeb. + + Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus, + Per ripas læti sævis consedimus arvis. 145 + Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris + Servabat sine sole nemus, crassusque per auras + Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem. + + 144. Eandem historiam memorant Gell. VI, 3; Val. Max. I, 8, extr. + Plin. VIII, 14; Flor. II, 2; Liv. Epit. XVIII, et Sen. Epist. 82. + Sed narrationis ornamenta et colores, in quibus tamen poetæ ingenium + nimis luxuriatur, Silius æque ac alii poetæ in similibus locis + (inpr. Ovid. Met. III, 28... 100, et Stat. Th. V, 505 sqq.) petiit + ex Virg. Æn. II, 209 sq. et VIII, 193 seq. ad quæ loca vid. Cerda et + Heyne. + 145. _sævis arvis_, ubi sævus serpens erat, ut mox v. 153, _letalis + ripa_, vel _sæva aula_ III, 423, et similia passim obvia, vid. Drak. + ad h.l. Bentl. et Jani ad Hor. Od. III, iv, 6. + 146. _Lucus iners_, ut ap. Stat. Th. X, 86, quietus, vel inutilis, + inadcessus, quo nemo facile venit. Cellar. nulli usui patens, + propter pestiferum halitum, et dirum monstrosi serpentis + habitaculum. Conf. ad V, 5, in V.L. + + Intus dira domus, curvoque inmanis in antro + Sub terras specus, et tristes sine luce tenebræ. 150 + Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira + Telluris genitum, cui par vix viderit ætas + Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas + Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos. + + 151, 152. _ira Telluris genitum_ vid. ad V, 111. + ["V, 111" recte V, 110] + 153. _centum_, numero rotundo. Longitudinem CXX pedum ei tribuunt + auctores sup. laudati. + 154. _lucos Avernos_ h.e. exitiosos, (ut _Stygius_ v. 146 et 219, + vel _Tartareus_ mox v. 175) ob pestiferam exhalationem; vel similis + lucis Avernis prope lacum, qui _Avernus_ h.e. +aornos+ dicitur, quia + aves supervolitantes foetore suffocantur, et decidunt. Conf. mox + v. 158, 159; XII, 120 sq. Lucret. VI, 738, 839; Virg. Ge. IV, 493; + (ubi vid. Cl. Voss.) Virg. Æn. VI, 118, 139, 237 sqq. et Heyne ibid. + Exc. II. + + 150. _Sub terra_ corrig. N. Heins. in quod facile quis incidat; et + proclivis error, quoniam litera _s_ sequitur. Sed præpos. _sub_ + non semper sexto casui jungitur, si de quiete in loco, et quarto, + si de motu ad locum agitur. Sic Livius, ut alios omittam, dixit + _sub jugum_ et _sub jugo mittere, sub terram necari, sub terra + demitti, sub terra edere pugnam_, et alia lib. I, 26, III, 28; + XXII, 17, 57; XXXVIII, 7; cf. Burm. et Heyne ad Virg. Ge. IV, 43, + et Aen. II, 472, in V.L. + 152. _viderit_, non _viderat_, Col. et Put. quod suadente + N. Heins. cum Lef. recepi. + + Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis 155 + Alvum deprensi satiabant fonte leones, + Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis + Armenta, et tractæ foeda gravitate per auras, + Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant + Ossa solo informi, lateque repletus et asper 160 + Vastatis gregibus nigro ructabat in antro. + + 155. Conf. Virg. Ge. III, 431, et Æn. II, 471 seq. et ad utrumque + loc. Heyne. + 158. _foeda gravitas_, +osmê bareia+, Drak. qui laudat Virg. Æn. VI, + 201, et Ge. IV, 270; Liv. XXV, 26, (_locis gravibus_ et _gravitate + loci_) Dioscor. III, 97. Cf. sup. ad I, 412. + 159. _tabe_, halitu venenato. Cf. v. 240. + 160. sq. Cf. Virg. Æn. III, 630, «Nam simul expletus dapibus, + vinoque sepultus... saniem cructans, etc.» + 162. _incendia_, fervorem stomachi, vel sitim aqua restinguebat. + Cellar. interpretatur: ubi aqua sedabat sitim, conceptam ex cibo, + qui, dum conficitur, in stomacho fervet. Lefeb. hæc adnotavit: + «_ferventi pastu_ a fermentantibus cibis in ventriculo pro veterum + opinione, quæ nostris hodie se probat chymicis; sed _fermentatio_ et + _effervescentia_ inter se differunt.» _Ferventi pastu_, cibo et + carne vivorum animalium. + + 155. _veneni_ R. 3; Parm. Med. ut II, 220; quod cur N. Heins., qui + Silianos Græcosque loquendi modos captare solet, minus h.l. + quadrare censeat mireris. + 156. _defusi_ R. 3. Error ortus ex compendio scripturæ _depusi_, + quod in R. 2, deprehendit Lef. qui v. 158, _tactæ_ refinxit. Sed + _tractæ_ sunt detractæ, adtractæ, delapsæ propter foetorem, qui + eos adflabat enecabatque. + 160. _informidate_ Put. Tell. R. 2; _eandemque repletus_ R. 3; + _eademque r._ Med. _tandem_ Benes. Hinc _saniemque_... (h.e. + sanguinem, vel venenum) _eructabat_ ingeniose conj. N. Heins. cui + locum Virg. Æn. III, 632, a Silio expressum, favere jam monuit + Draken. Vulgatam lectionem, quæ utique ferri potest, nollem Lefeb. + his verbis defendisset: «Ineptit H. qui vult _saniem_: prope + assentit incautus Drak. in notis»; _sanieque_, vel _tandemque_ + conj. Withof. + + Isque ubi ferventi concepta incendia pastu + Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis, + Nondum etiam toto demersus corpore in amnem + Jam caput adversæ ponebat margine ripæ. 165 + Inprudens tantæ pestis gradiebar, Aquino + Apenninicola atque Umbro comitatus Avente: + Scire nemus, pacemque loci explorare libebat. + + 164, 165. Comparant Stat. Th. V, 516. + 166. _Inprudens_ h.l. ignarus, qui ignorat, quod scire nequit. + 168. _pacem_, quietem, ut VII, 258: vid. Burm. ad Val. Fl. IV, 20, + et Barth. ad Stat. Th. VII, 87. + + 162. _ab æstu_ pro _pastu_ suspic. N. Heins. + 165. _aversæ_ ed. Drak. errore typogr. + 167. _Avente_, non _Havente_, Col. + 168. _faciemque locis_ conj. Burm. Male!--169. _tacitos in artus_ + maluerit N. Heins. vid. similia in Ind. sed conf. Heyne ad Virg. + Æn. VII, 446, et respice verba seq. _occulto frigore_. _Tacitus + Horror_, et _occultum frigus_ est ille terror, quem animus veluti + præsagiens periculum concipit, cujus tamen rationem certam reddere + sibi non potest, _eine bange schauderhafte Ahndung_. Ita bene jam + a Cl. Ernesti expositum video. Conf. VIII, 485. + + Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus + Horror, et occulto riguerunt frigore membra. 170 + Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur + Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes + Arcano gressus audemus credere luco. + + 171 sq. Cf. Virg. Æn. VII, 133, 140, (ubi v. Cerda et Heyne) et, + quos Drak. laudat, Ovid. Met. III, 24 seq. et Val. Fl. V, 195. + 173. _credere_ ut v. 201. + --_Arcano luco_, quem nemo ingrediebatur. + + 171. _nomenque_ Col. + + Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri + Tartareus turbo, atque insano sævior Euro 175 + Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa + Tempestas oritur, mixtam stridore procellam + Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim + Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri, + Atque antrum ruere, et visi procedere Manes. 180 + + 175. Ventus exitialis, et pestifer halitus erumpit. + --_insano_; vid. ad I, 101. + 177, 178. _stridore Cerbereo_, qualem Cerberus edit, in cujus capite + serpentes strident; cf. ad II, 537. + 179. Omnia in majus aucta, ut timor fingere solet. Locum autem hunc + ex Virg. Æn. VI, 255 seqq. desumtum jam monuit Drak. + 179. _Adspicimus_ scilicet ludibrio phantasiæ pavore concitatæ, ut + mox, _visi_ nobis sunt _manes procedere_, videbamur nobis in medio + Tartaro versari. Ita recte jam sensum h.l. declaravit Ill. Ernesti. + 180. _visi procedere Manes_ conf. ad VIII, 642. + + 176. _gutture_, non _gurgite_, Oxon. et Put. + 179. Post _Adspicimus_ punctum ponit N. Heins. prob. Lefeb. qui + infinitivos histor. sequi putat. Possunt et omnia a voc. _visi_ + pendere, et hoc pro _auditi_ simul positum videri, quoniam non + solum cum uno verbo, unde generalis notio petenda est, plura ab + illo per se aliena jungi solent, ut _flere fata et luctus_ inf. + v. 314, et similia, vel in prosa oratione centies obvia; (vid. + Jani ad Hor. Od. III, x, 7 et 8, et inpr. Stroth. ad Liv. III, 68) + sed etiam verba sensuum, ut +eidein+, +horan+, _videre_, et alia, + sæpius permutantur, de quo vid. VV. DD. ad Prop. II, 13, al. xvi, + 49. (_Vidistin' toto sonitus procurrere coelo?_) Wesseling. ad + Herodot. p. 155, n. 96; Klotz. lectt. Venus. p. 308. Krebs. Obs. + in N. T. p. 412, et inpr. Schrader. ad Musæi v. 5, p. 5 sqq. + Posteriorem ob causam Drak. non displicet major distinctio, quam + post voc. _solum_ ponendam putabat Burm. quum nihil alioquin sit, + quod adspexerint. Certe verba _resonare solum_ cum _Adspicimus_ + jungere, minus durum est, quam supplere _nos_, (etsi h.l. egregie + id timori conveniat) vel +to+ _vicissim_, h.e. per vices, cum + Lefeb. interpretari, alter alterum; vid. not. + + Quantis armati cælum petiere Gigantes + Anguibus, aut quantus Lernæ lassavit in undis + Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes + Auro servavit ramos Junonius anguis; + Tantus disjecta tellure sub astra coruscum 185 + Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam + Dispersit saniem, et cælum foedavit hiatu. + + 181 seq. Conf. III, 192, et Stat. Th. V, 529 seq. Triplex autem h.l. + serpentis comparatio, cum anguibus, Gigantum pedibus, (vid. Apollod. + I, vi, 1; Ovid. Fast. V, 37; Claud. Gigant, 8, 81; Val. Fl. II, 28; + ubi vid. Inttp.) cum hydra Lernæa (vid. ad III, 32.) et cum dracone, + horti Hesperidum custode, qui Ladon dicebatur, et de quo vid. + Hesiod. Theog. v. 333 sq. Apollon. IV, 1396; Apollod. II, v, 11; + (ubi vid. Heyne p. 412 sq.) Virg. Æn. IV, 484 seq. Lucan IX, 357 sq. + 184. Vid. ad III, 283. + --_Auro_, aureis foliis et malis, _comantes_, +komôntas+, comatos, + ut _comantes flamma_ h.e. ardentes X, 550; XIV, 420; +hê gê phutois + komôsa+ ap. Aristot. Nota est _coma_ arborum et flammæ: vid. ad I, + 461, et IV, 682. + --_Junonius anguis_ qui custodiebat poma aurea, Junoni a Terra pro + nuptiali munere data: vid. Heyne l.c. pag. 410 seq. + 187. _sanies_, sanguis, ut v. 237, vel humor lentus et glutinosus, + (_Gauche_) quæ propria et vulgaris verbi vis est: nisi venenum + potius significat h.l. et v. 276, 677; XII, 10, ubi Draken. laudat + XIII, 571; Virg. Æn. II, 221; Heins. ad Vellei. II, 87, Broukh. ad + Prop. III, iv, 27, al. + --_cælum_, aerem. + + 184. _Junonis et anguis_ Col. Male: cf. Heins. ad Ovid. Fast. I, + 55. + 185. _despecta tellure_ opinabatur N. Heins. quod multis exemplis + citra necessitatem illustravit Drak. Vulgatam lect. tuetur Schmid. + et explicat, prodiens, erumpens e terra; quum non adpareat, + quomodo dici possit _extulit caput_, si præcesserit _despecta + tellure_, et ratio poscat, ut dictum sit, extulit caput, et + despexit terram, scilicet jam elatus, seu erectus; _disjuncta_ + Tell. unde recte forsan _disjuncta_ reposuit Lefeb. + + Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli + Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum + Inplebant nemus. At subita formidine cæcus, 190 + Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant) + Antiquæ quercus ingenti robore sese + Occulit, infandum si possit fallere monstrum. + + 188. _tenuemque_ Col. Oxon. R. 2, quod ut legamus, rem ipsam + suadere monet Modius, quum ea sit natura metus inopinati et magni, + ut clamandi facultatem adimat. Conf. Intpp. ad Phædr. I, ii, 26, + et Virg. Æn. III, 48. Vulgatam lect. _Diffugimus tamen, atque_, + quam ex comp. script. _tn_ ortam putat Lefeb., defendit Dausq. qui + non male notat, clamorem propter sibila serpentis, non ob metum, + _frustra_ sublatum esse. Idem sensisse videtur N. Heins. qui _jam + sibila_ scribendum suadet, etsi Dausq. graviter taxat. Sed +to+ + _nam_ etiam ad _Diffugimus_ referri potest. + 190. _At_, non _ac_, scripti et Med. + 193. _possit_, non _posset_, R. 3; Parm. et Med. + + Vix egomet credo: spiris ingentibus arte + Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam 195 + Evertit fundo, et radicibus eruit imis. + Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem + Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris + (Vidi respiciens), obscoena condidit alvo. + + 194. Verba _Vix egomet credo_ et v. 199, _Vidi respiciens_, ut + omnino tota orationis forma, egregie conveniunt rem miram narranti. + Cf. Virg. Æn. III, 623 sq. + 196. Vid. Heyne ad Virg. Æn. V, 449, in V.L. Vol. III, p. 47; et VI, + p. 313; Edit. nostræ. + + 194. _spiris stringentibus_, vel quod Lefeb. recepit _cingentibus + arcte_, ingeniose conj. N. Heins. quia _ingenti_ modo præcessit. + _arctæ_ Gryph. _artæ_, typorum forsan errore, in ed. Drak. qui et + _altæ_ legi posse monet. Sed +to+ _artæ_ etiam nunc repositum + video ab Ill. Ernesti, qui jungit _spiris ing. artæ_, h.e. arcte + circumvolutæ voluminibus caudæ, quibus eam _abstraxit_, h.e. + inflexit. Cf. ad V, 477. + 195. _adstrinxit_ forte præstiterit, ne poeta ter idem dicat. + + Infelix fluvio sese, et torrentibus undis 200 + Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus. + Hunc medio invasit fluctu, ripæque relatos + (Heu genus infandum leti!) depascitur artus. + + 203. Plures ita periisse memorant Val. Max. et alii, vid. ad v. 144. + --_depascitur artus_, confer Cerda et Heyne ad Virgil. Ge. III, 458, + et Æn. II, 215. + + 202. _ripaque_ Colon. _relatos_, non _relatus_, scripti et ed. + Parm. + + + «Sic dirum nobis et lamentabile monstrum + Effugisse datur. Quantum mens ægra sinebat, 205 + Adpropero gressum, et ductori singula pando. + Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos. + + 206. _ductori_, Regulo. + + 204. _Vix_ suspic. N. Heins. + 206. _Et propero_ Ox. prob. Barth. Adv. I, 13. + + Utque erat in pugnas, et Martem, et prælia, et hostem + Igneus, et magna audendi flagrabat amore, + Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni 210 + Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum + Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim + Consequitur jusso manus, et muralia portat + Ballistas tormenta graves, suetamque movere + Excelsas turres inmensæ cuspidis hastam. 215 + + 208. Insignem +tautologian+ h.l. VII, 249, notandam dicit Drak. Sed + adfectui loquentis ea congruit. + 209. _Igneus_, vid. ad III, 306. + 212. _planta fodiens_, cf. ad II, 71. + 213 sqq. Cf. auctores ad v. 144, laudati. + 215. Intellig. falarica, Draken. Conf. v. 273, et ad I, 351 sqq. + + 208. _pugnas_ scripti; _pugnamque_ editi, nisi quod _pugnam_ extat + in ed. Parm. _in pugnam Martemque_ volebat Dausq. + 209. _magna_, ut IV, 430, non _magno_, Col. non contra sentiente + Dausq. Alioquin _audere_ etiam simpl. pro audere egregia et fortia + poni docet Drak. ad h.l. et ad IX, 452. + 210. _capi_ Oxon. vid. ad IV, 98. + 213. _Consequitur jusso_ scripti, R. 2, 3, Med. _C. jussum_ Parm. + _Obsequitur jussu_ in editis recentt. _rapto C. passu_ non male + conj. Burm. sed frustra, judice Schmidio, quum +to+ _jusso_ + absolute explicari possit, ut _audito_ et similia. + + Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam + Cornea gramineum persultans ungula campum; + Percitus hinnitu serpens evolvitur antro, + Et Stygios æstus fumanti exsibilat ore. + Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis: 220 + At nemus adrectæ et procera cacumina saltus + Exsuperant cristæ; trifido vibrata per auras + Lingua micat motu, atque adsultans æthera lambit. + + 216 sq. Nimio fere ornatu singula expressit. + --_aulam_ Barth. et Drak. exponunt antrum, ut +aulê+ apud Orph. Arg. + v. 391, coll. v. 377 et 388. Ill. Ernesti hoc vocabulum positum + putat non satis apta imitatione Virg. Æneid. I, 140, qui tamen Caci + specum simili modo _regiam_ dixerit Æn. libro VIII, 242. Possis + etiam hoc loco intelligere lucum et nemus circa antrum serpentis. + Cf. sup. v. 146 seq. + 218. _evolvitur_ vocab. propr. de motu anguis. Conf. v. 227. + 220. Conf. Virgil. Æn. II, 475; Ge. III, 433, 439; Heins. ad Ovid. + Met. III, 34. + 222, 223. _trifido Lingua motu_, conf. v. 263, et ad II, 587. + --_æthera lambit_, ut apud Stat. Th. V, 524, et Virg. Æn. III, 574. + + 218. _hinnitu_, non _immani_, Col. + 221. _Ac_ Nut. + + Ut vero strepuere tubæ, conterritus alte + Inmensum adtollit corpus, tergoque residens 225 + Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris. + Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens + Contortos orbes directo corpore totam + Extendit molem, subitoque propinquus in ora + Lato distantum spatio venit: omnis anhelat 230 + Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri + Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes. + + 224... 226. Cf. Ovid. Met. III, 77, 78. + 232. Conf. Virg. Ge. lib. III, 85, «....volvit sub naribus ignem.» + ubi vid. Cerda et Heyne. + + 226. _sinuatis_ lege tribus syllabis; vid. ad III, 495. + 228. _derecto_ Col. vid. ad II, 92. Id tacitus recepit Lef. et + prob. N. Heins. ut sit _erecto_, quod rejicit Schmid. quum serpens + erectus sit quasi stans, et sensus postulet, eum in longitudinem + extensum et diductum fuisse. + 230. _anhelat_, non _anhelans_, scripti, R. 3, et Parm. + 231. _A. serpentis equus_ scripti et priscæ edd. ante Nicandrum, + qui primus _A serpente et equus_ Silio obtrudit. Conf. ad X, 370, + et XIV, 246; _A. serpens et equus_ ed. D. Heins. + + Arduus ille super tumidis cervicibus altum + Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira + Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet 235 + Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram + Absorbet saniem, et tabo manante per ora + Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit, + Cedebant jam signa retro, victorque catervas + Longius avectas adflatus peste premebat; 240 + + 234. _Nutat caput_, capite, _utroque_, in utramque partem, ut Virg. + Æn. V, 469. + 238. _Mutat hostem_, conf. ad V, 286. + 239. _signa_, milites. + 240. _adflatus peste_, ut vers. 159. + --_premebat_, persequebatur. + + 234. _Nutat_ Colon. quod verbum, quia intransit. est, respuit + Lefeb. et _Mittit_ e c. Tell. recepit, Coll. Virg. Æn. V, 469; + unde potius _jactat_ refingerem. Sed _nutat_ +kata+ _caput_ + exquisitius est, ut ap. Val. Fl. VIII, 88, et al. passim; conf. + Heins. ad Claud. bell. Gildon. v. 220 et 281; _Mutat_ Ox. et Put. + cum priscis edd. quod minus displiceret, nisi mox sequeretur, + _Motat_ ed. Junt. et quæ inde expressæ sunt: non infelici vel + errore vel emendat. Nam verba _mutare_ et _motare_ centies vim + _movendi_ habere, et a librariis tam inter se, quam cum _nutare_ + confundi, docent VV. DD. ad Virg. Ecl. V, 5; VI, 28; Æ. III, 581; + V, 702; XII, 37, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Met. XIII, + 937, ad Claud. bell. Get. v. 595; Scalig. ad Catull. carm. XXII, + et inpr. Gronov. Obss. III, 1. + 236. _tunc_, non _nunc_, Col. et Ox. _tum_ tacite dedit Lefeb. + vid. ad VI, 299. + 239. _victorque_ scilicet serpens, non _victasque_, scripti et + R. 2. + 240. _arreptas_ R. 2; _arrectas_ Tell. + + Quum ductor, propere revocatam in prælia turmam + Vocibus inpellens, «Serpentine, Itala pubes, + Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur + Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes + Halitus, ac viso mens ægra effluxit hiatu; 245 + Ibo alacer, solusque manus componere monstro + Subficiam.» Clamans hæc, atque interritus hastam + Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto. + + 242 seqq. Drak. comparat II, 226 sq. IV, 402 seq. V, 640. + 245. _mens effluxit_, mente capti estis, mens sana, vel virtus metu + victa vos destituit. Conf. Cic. Brut. c. 61; Livius VII, 14. + 246. _manus componere_, vid. ad I, 39. + + 247. _hæc clamans, atque imperterritus_ malebat N. Heins. + 248. _per inane_ Col. vid. not. ad I, 97; _p ma ve_ Oxon. quod + eodem ducit. Hinc ortæ aberratt. _primave_, _primamve_, + _primamque_ et _primumque_. + + Venit in adversam non vano turbine frontem + Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis 250 + Contra ardore feræ, capiti tremebunda resedit. + Clamor ad astra datur, vocesque repente profusæ + Æthereas adiere domos. Furit ilicet ira + Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori, + Et chalybem longo tum primum passus in ævo. 255 + + 249. _non vano turbine_, non irrito ictu. + 250, 251. Cf. IV, 136 sq. Drak. + 254. _Terrigena_, vid. ad v. 152. + --_dare terga_, exquisite pro superari. + --_novus dolori_ qui ejusmodi dolorem nondum senserat. Conf. V.L. + + 251. _ferri_ refinxit Lefeb. coll. v. 268, tamquam exquisitius. + 252. _datur_, non _datus_, scripti et R. 2. + 253. _iræ_ volebat N. Heins. ut _iræ inpatiens_, vel _iræ dare + terga inpatiens_ jungantur. Sed num serpens iræ inpatiens _terga + dabit_? an _iræ quis terga dare_ potest? Quid vero causæ est, cur + +to+ _ira furere_ displiceat? Studium captandi exquisitiores + loquendi modos, (_iræ impatiens_, et _furit dare_) ut sæpe, fraudi + fuisse videtur viro doctissimo. + 254. _novusque doloris_ conj. Burm. conf. not. ad IV, 530. Sed + vulgata quoque bene se habet; vid. Ernesti ad Tac. Agric. c. 16, + et Ann. I, 3, pr. c. 20, extr. et II, 66, ex quibus tamen locis + fere conjicias, _dolore_ legendum esse. + + Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset + Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi + Instantem elusisset equo, rursusque secutum + Cornipedis gyros flexi curvamine tergi + Detortis læva celer effugisset habenis. 260 + + 257... 260. Ornate pro: nisi Regulus eum gyris modo ad dextram, modo + ad lævam factis elusisset, et sic tandem effugisset. + --_ablato_, +pheromenô+, celeri, conf. ad V, 633. + + 256. _rapidi_ scripti et priscæ edd. _rapidi_ e R. 2, recepit + Lefeb. Non male; sed etiam +to+ _rapidi_ (hoc est _instantis_, + rapide seu raptim inruentis) ferri potest; conf. ad lib. V, + v. 451. Vulgata _rapido_ ex Nicandri ingenio profecta. + Præstitisset saltem _rabido dolore_, vel _rapidi fuissent + impetus_. + 257. _ablato_ Col. cum R. 2, et Veneta a. 1492, in comment. Marsi. + Conf. ad V, 633, et h.l. not. _allato_ Put. Vulg. _alato_. + 258. _rursusque_ tres scripti cum R. 2; Parm. et Benes. + _cursusque_ Tell. et Med. unde vulgatam _cursuque_ ortam putat + Drak. + 260. _lævam_ h.e. ad l. manum seu partem, recte, puto, rescripsit + Lefeb. quem secutus est Ill. Ernesti. Possis et _lævum_ reponere. + Sed quodammodo defendi potest vulgata, si exponatur: manu sinistra + detortis; vel, læva parte effugisset; _effudisset_ scripti et + priscæ edd. ante Basil. Wolfii. qui primus veram lect. revocavit. + + + «At non spectator Marus inter talia segni + Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri + Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca + Lambebat lingua fessi certamine terga + Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox 265 + In memet sævi serpentis prælia verto. + Hinc imitata cohors certatim spicula dextris + Congerit, alternasque ferum diducit in iras, + Donec murali ballista coercuit ictu. + + 261, 262. Exquisite pro: at ego non segnis spectator eram. Cf. V.L. + 263. _extrema terga Quadrupedis_, scilicet Reguli. + 265. _urgentia prælia_, h.e. urgentis, instantis serpentis. + 268. Facit, ut serpens non in me solum, sed modo in hunc, modo in + illum iras evomat, et irruat. + --_ferus_ absolute serpens dicitur. Conf. Intpp. ad Phædr. I, xii, + 9, et Virg. Æn. II, 51. + 269. _murali ictu_, qualis e muro impingitur, vel quo muri + diruuntur, ut _murali turbine_ IX, 568. + + 262. _Torpebam_ emend. Burm. vid. eundem ad Virg. Æn. V, 355; + Broukh. et Heyne ad Tibull. III, iv, 50. Sed conf. inf. v. 600, + sup. v. 136. et ad II, 29; _tanti_ emend. Withof. + 265. _urguentia_ scripti et R. 2. Sic ubique in Col. aliisque cod. + scribi monent Drak. et, quem laudat, Pier. ad. Virg. Æn. V, 202. + Vulgg. _ingentia_. + + Tum fractus demum vires: nec jam amplius ægra 270 + Consuetum ad nisus spina præstante rigorem, + Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat. + Jamque alvo penitus demersa falarica sedit, + Et geminum volucres lumen rapuere sagittæ: + + 270, 271. _spina ægra_, vulnerata. + + 270. _jam_ scripti et priscæ edd. Hæc vox primum in ed. Marsi + omissa est operarum vitio, quod alii temere servarunt. Wollius + autem, ut metro consuleret, _enim_ intexuit; _non amplius_ conj. + Voss. ad marg. ed. Junt. Ceterum verba _nec jam amplius_ bis + sumenda, et tam ad _præstante_, quam ad _instat_ referenda, vel + _nec jam amplius, ægra_ (hoc est ægre, nisi ipsa hæc vox + substituenda) distinguendum, vel denique vers. 272, _instat_ + scilicet se, scribendum videtur, ut ita certe iram prodiderit + serpens, quum vires eum ad altius se a terra tollendum deficerent. + Conf. v. 275, et not. ad I, 539. Hac conj. admissa, verba _nec + jam... caput_ etiam parenthesi includere possis, quod, lectione + non mutata, perperam fecit Dausq. Quum hæc jam scripsissem, video + Cel. quoque Ernesti in alteram, a me propositam, rationem + incidisse, eique legendum videri: _nec jam amplius, ægre... caput, + acrius instat_. + 271. _rigorem_, non _vigorem_, scripti cum R. 3, et Parm. + 272. _Ut solito in n. tollit_ perperam edidit Wolfius, quem tamen + secuti sunt Colin. D. Heins. Dausq. et Cell. qui posterior + meliora, quæ noverat, non restituit, etsi vix serpentem illum tam + saucium fuisse ballistis putat, quam hunc locam. + + Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer 275 + Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque + Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti + Hæret humi, lassoque tamen minitatur hiatu; + + 275. _aer_, halitus pestilens. + 277. _pondere conti_, gravibus contis, vid. ad II, 246. + ["ad II, 246": in V.L.] + + 275. _atrum_ nonnulli pro _aer_. + 276. _spes ultima_ c. Tell. cum edd. recentt. forte et Col. ac + Put. quorum certe lectionem h.l. silentio prætermiserunt viri + docti. Hoc recepi cum Lefeb. et Cl. Ernesti, qui et _Ingentis + caudæ_ ex ed. R. 3, et Med. reposuere, quæ ratio durior videtur, + quam si ita exponas verba: _cauda, spes ultima_, in qua extremam + posuerat spem, _ingenti_ serpenti (quæ forte vox non supplenda + est, sed substituenda) _hæret humi_. Vulgo _specus ultima_, post + quæ verba colon ponunt, et de _specu_ (hiatu) vulneris cogitant, + coll. Virg. Æn. IX, 700. Utrumque displicuit Barth. Adv. I, 13, et + Drak., qui post _saniem_ distinguunt, et _specum ultimam_ putant + esse imum ventrem. Ille frustra provocat ad Virg. l.c. hic ad + Phædr. IV, v, 10 (ubi vid. Burm.) ad Prudent. hym. VII, Cathemer. + 115, et Avien. descr. orb. v. 791. Sed tum quoque _Ingens ac + cauda_, vel _Ingenti_ serpenti _ac cauda_ rescribendum videtur; + _ultima specula_ conj. Dausq. _pars ultima_, vel _spira ultima + jamque Ingentis caudæ jaculis_ N. Heins. Mox _pondere contis_ + Barth. ut _pondere_ saxa ingentia ballistis expulsa intelligantur, + quoniam conti cuspide, non pondere noceant. Sed copula certe sic + repetenda erat, et vid. not. + 278. _lassoque_ scripti et priscæ edd. _laxoque_ Marsus, et deinde + alii; _lapsoque_ e R. 2, recepit Lefeb. qui graphice ita caput + humi repens exprimi arbitratur; conf. Heins. ad Virg. Æn. IX, 436. + + Donec tormentis stridens, magnoque fragore + Discussit trabs acta caput, longoque resolvens 280 + Aggere se ripæ, tandem exhalavit in auras + Liventem nebulam fugientis ab ore veneni. + + 280. _trabs_, hasta, ap. Stat. Th. V, 566; IX, 124; Virg. Æn. XII, + 294, sed h.l. falarica; conf. ad v. 215, et Virg. Æn. IX, 705 sq. + 281. _Aggere ripæ_, ut apud Virg. Æn. VII, 106, et Val. Fl. VI, 149. + 282. _Liventem_, nigram, vel propr. subfusci coloris, vid. Ind. + + 282. _Lucentem_ Med. + + + «Erupit tristi fluvio mugitus et imis + Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum, + Et resonæ silvis ulularunt flebile ripæ. 285 + Heu quantis luimus mox tristia prælia damnis! + Quantaque supplicia et quales exhausimus iras! + Nec tacuere pii vates, famulumque sororum + Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda, + Nos violasse manu seris monuere periclis. 290 + + 283. Propter occisum serpentem, qui genius loci, vel Nympharum certe + _famulus_ erat, (de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. V, 84 et 95; Burm. + ad Val. Fl. I, 303; IV, 520 et sup. ad II, 584 sq.) Romani multa + subiisse mala finguntur, ut Cadmus ap. Ovid. Met. III, 31 seq. 95 + seq. quod jam observavit Drak. qui etiam contulit Stat. Th. V, 511 + sq. 578 sq. et Flor. II, 2, ubi _quasi in vindictam Africæ nata_ + serpens dicitur. + 285. Conf. ad V, 542. + --_ulularunt_ ut ap. Virg. Æn. II, 488, ubi vid. Heyne; conf. tamen + ad V, 542. + 287. _exhausimus iras_, poenas luimus. + 288. _pii vates_ ut ap. Virg. Æn. VI, 662. Hi nimis diu tacuerant. + + 283. _Erumpit_ tacite refinxit Lefeb. et minus recte, quoniam + _ulularunt_ mox sequitur. + 289. _trepida_ Col. repug. Drak. qui _undam_ docet _tepidam_ dici + propter ardorem solis, qui in Africa ferventissimus sit, ut _Nilum + tepentem_ Prop. II, xxiv, 3, et Martial. XI, 12; cf. sup v. 140. + --_Bragada_ vulgo scribitur; vid. ad v. 141. Mox _Non violasse_ + scripti, ut inf. v. 399, 400, et ap. Virg. Æn. VI, 620. Ita + N. Heins. + + + «Hæc tunc hasta decus nobis pretiumque secundi + Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente, + Princeps quæ sacro bibit e serpente cruorem.» + + 291, 292. Cf. v. 62 et 138 sq. + --_Vulneris secundi_, conf. sup. v. 263. + --_vestro_, tuo, ut _nostra_ pro mea v. 481; Drak. + 293. _bibit cruorem_ vid. ad V, 274. + + + Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat + Serranus, medioque viri sermone profatur: 295 + «Huic si vita duci nostrum durasset in ævum, + Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas, + Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges.» + + 298. _nomina_ cf. ad IV, 729. + + + Tum senior, «Magnas, inquit, de sanguine poenas + Percepit Tyrio, et præsumta piacula mortis. 300 + + 299 sq. De rebus, prospere a Regulo in Africa gestis, ubi Poenos + ubivis premebat, et dura iis imperabat, vid. Polyb. I, 26... 31; et + Flor. II, 2; vid. infra v. 672 sq. + 300. _Percepit_, cepit, petiit, sumsit, vel habuit _poenas magnas_ a + Poenis. + --_præsumta piacula mortis_ ultus est mortem suam, edita prius magna + hostium strage. Cfr. V, 213. + + 299. _Tum_, non _Tunc_, Tell. et Benes. quod recepi cum Lefeb. + etsi _tunc_ idem valere putant ap. Liv. XXII, 29, pr. Stat. Th. I, + 497; Claud. Cons. Hon. III, 33, et aliis locis, ubi tamen libri + variant, vel errori tam proclivi eadem forte medicina adhibenda + est; conf. ad v. 600 et al. + 300. _Percepit_, non _Præcepit_, quatuor scripti cum R. 3, et Med. + prob. N. Heins. quia _præsumta p._ sequitur, ne poeta bis idem + dicat: quæ tamen ratio in Silio minus me movet, quam librorum + auctoritas. + + Nam defecta viris et opes adtrita, supinas + Africa tendebat palmas, quum sidere diro + Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne. + + 301. _defecta viris et opes adtrita_, inops copiarum et pecuniæ. + --_supinas tendebat palmas_, supplex pacem petebat. + 302. De Xanthippo ejusque cum Regulo pugna cf. Polyb. I, 32... 34; + Flor. II, 2; Eutrop. II, 11... 14; Appian. Punic. c. 3, 4; Frontin. + Stratag. II, ii, 2, et iii, 10; Cic. Off. III, 26 sq. + --_diro sidere_, fato, ut apud Prop. I, 6, extr. et Ovid. Trist. V, + x, 45. Nota est veterum superstitio de vi siderum, et res futuras ex + iis computandi consuetudo. Vid. Jani ad Hor. Od. I, 11. + 303. _ductorem_, Xanthippum. Cf. II, 305, 433. + --_Agenoreis_, vid. ad I, 15. + --_Therapne_ urbs Laconicæ prope Spartam, in sinistra Eurotæ ripa, + Xanthippi patria; h.l. pro ipsa Laconica. + + 303. _Theramne_ priscæ edd. ut apud Plin. IV, 5: +Theramnai+ ap. + Steph. Byz. p. 303. Sed +Therapnê+ dicitur et +Therapnai+ Suidæ, + Pausan. Lacon. 14 et 20; Pind. Isthm. I, 43; Melæ II, 3; Statio et + aliis; conf. Meurs. Miscell. Lacon. IV, 12, et Cl. Scheller in + Lex. lat. cui _Theramne_ vitiosa videtur pronuntiatio, ut +omma+ + ab +optomai+, +tetummai+ a +tetupha+, etc. Secunda corripitur + quidem VIII, 412, et XIII, 43; sed passim quoque producitur; vid. + ad IV, 776; Heins. ad Ovid. Met. XIII, 430; Salmas. Exerc. Plin. + p. 33, et Voss. art. gram. II, 12. + + Nulla viro species, decorisque et frontis egenum + Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris 305 + Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus. + + 304. Cf. III, 232 sq. + --_decus_ et _frons_, dignitas corporis et oris. + + 305. _in_, non _at_, scripti et R. 2. Vulgo male post _membris_ + punctum, et post _artus_ comma ponitur. + + Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro, + Et duris facilem per inhospita ducere vitam, + Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli, + Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis 310 + Taygeta, hunc unum non durassetis opacis + Eurotæ ripis! Vidissem moenia flammis + Phoenissa eruere; aut certe non horrida fata + Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni + Exutos servans portabo in Tartara luctus. 315 + + 307... 310. Præterea ne Hannibali quidem _cederet regere Martem_, + h.e. in Marte, bello regendo, administrando, in arte ducis (ut fere + ap. Virg. Ge. II, 99, et sup. V, 352 sq., 552 seq. ubi vid. + not.)--_atque astus adjungere ferro_, in locandis insidiis, et _per + inhospita_ loca (ut IV, 753) _vitam ducere facilem duris_, h.e. + induratis ad bellum et laborem. Vid. ad I, 558. Nam Spartani frigida + Eurotæ aqua et exercitationibus, in ripa ejus institutis, in + pueritia _durari_ solebant. Vid. mox v. 311, et sup. IV, 362 sq. + quibus locis conf. omnino similia Virg. Æn. IX, 603 sq., et Val. Fl. + VI, 336, ubi vid. Intpp. Hinc _duri Spartiatæ_ dicuntur Cic. Tusc. + I, 43. + --In Annal. litter. Goetting. ann. 1790, p. 797, v. 308 ita + explicatur: vitam facilem, hoc est, sine molestiarum sensu, ducere + in rebus duris. + 311. _Taygeta_, vid. ad IV, 361. Si hic unus Spartanus haud fuisset, + _non flevissem ducis fata et luctus_, (vid. ad v. 179 in V.L.) _quos + servans portabo in Tartara, exutos_, depulsos, _nulla_ etc. _igni_, + rogo: nisi ad Carthaginis excidium referre malis, coll. v. 85, 86. + Tum _nulla morte_ exponerem, nullius, nec Hannibalis quidem, morte. + ["IV, 361" recte IV, 363] + + 307. _Martem regere_ Col. cum ed. Basil. Wolfii et aliis recentt., + h.e. ducem esse, bello præesse, ut, quod Drak. monet, _bella + regere_ VII, 47, et _disciplinam r._ ap. Suet. Cæs. c. 48, et Aug. + c. 24. Add. Cæs. B. G. VI, 16; ubi _Mars bella regit. Martem + ciere_ Oxon. et Put. cum priscis edd. quod defendit Gronov. Obss. + IV, 6; nec inprobat N. Heins. si _cire_ scribatur, verbo antiquo, + unde _concire_, _excire_, etc. ne versus laboret. Idem tamen conj. + Martem _tegere_, vel _occulere_, quod langet, quoniam de insidiis + in altero hemistichio agitur. + 308. _durus ducere vitam_ ex edit. Parm. et Med. recepere Draken. + et Lefeb. suadente N. Heins. cf. Horat. Sat. I, iv, 8. Ipse + suspicabar aliquando legendum esse, _Et doctus_, vel _docilis_, ut + III, 233; IV, 8; XIII, 120. Sed nunc re adcuratius perpensa vix + dubito, quin vera lectio sit _duris_, quam ex scriptis et + plerisque edd. revocavi, sublata interpunctione majori post + _vitam_, quæ displicuit etiam Lefeb. qui tamen +to+ _durus_ + præferendum putat. + 309. _ipsi_ malebat N. Heins. inmemor eorum, quæ ad Virg. Æn. VII, + 110, notaverat. + 313. Quotquot libri sunt noti, habent _moenia f. Phoenissæ ruere_ + scil. urbis, vel Didonis, quæ utraque ratio dura est. Hinc sine + ulla literarum mutatione scripsi _moenia f. Phoenissa eruere_, + scilicet ducem, vel Regulum _vidissem_. Audacior est emendatio + N. Heins. _Phoenissæ aut ruere_, nec quidquam proficit. + 314. _at nulla nunc morte_ conj. Burm. prob. Draken. et Ill. + Ernesti, qui tamen, etsi in sensu non valde hæret, verba seq. non + valde probat, quibus in omni Silio nulla alia duriora et magis + absona exstent; _ducis: at, nulla quos m. n. i. Exutus, servans_, + etc. refinxit Lefeb. ut _exutus_ sit pro exuar. Ita solus hunc + locum intellexisse videtur sibi, non mihi, nec facile aliis. Sed + +to+ _Exutus_ arridere potest, et mihi quoque in mentem venit: + _non flevissem fata d. et luctus, quos servans portabo in Tartara, + exutus_, liberatus ab iis, (conf. I, 86) _nulla m. n. i._ vid. + not. + + + «Consertæ campis acies, multusque per arva + Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira. + Hic inter medios memorandis Regulus ausis + Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat, + Nec repetenda dabat letali vulnera dextra. 320 + + 317. _ira_, virtus et audacia pugnantium. + 320. _Non repetenda_; nam mortifera erant, quæ primo ictu + infligebantur. + + 318. _Hinc_ dedit Nicander, quem secuti sunt alii; _Hic iter in + medios_ Marsus prob. Dausq. _Hic Nomadum in medios memorandi R. + ausi_ tentabat N. Heins. + 319. Vulgo _Laxabat ferro, campoque pericla ruebat_, quod Cell. et + alii activo sensu accipiunt, prosternebat, dimovebat pericula; + conf. not. ad V, 392; _Laxabat f. campumque pericla ruebat_ Colon. + _campum ac pericla_ Oxon. _campo ac pericla_ Put. Hinc _laxabat f. + campum_ (ut sup. V, 174 et 269, ubi vid. not.) _ac per tela + ruebat_ corrig. N. Heins. et _campum ac per iniqua r._ Gronov. + Obss. IV. Hoc recepit et exemplis illustravit Drak.; illud vero, + quod ad ductum literarum propius adcedit, Lefeb. Ego levissima + mutatione lectionem cod. antiquiss. restitui, quoniam omnes libri, + tam scripti quam inpressi, in _pericla_ conspirant, et _campu + inque_ facillimo lapsu in _campumque_ mutari potuit. + + Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris + Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam + Pendentem terris pariter pontoque minatur, + Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor, + Et pelago trepidat subductis navita velis. 325 + + 321. Egregia et ornatissima comparatio acerrimi ac furentis impetus, + quo Regulus hostes prosternit, cum turbine ac tempestate, quæ terris + ruinam minatur. Quæ de terrore, hominibus incusso, v. 324, 325, + adjiciuntur, ad ornatum imaginis, et simul ad formidinem hostium + spectant. Similis fere est locus Virg. Æ. X, 803 sq. + 321, 322. _globum nigrantem_, nubes glomeratas et nigrantes, vel + globum flammarum. + --_ruinam_, vid. ad I, 251. + 323. _Pendentem_, inpendentem, ingruentem, ut V, 191, vel, ut + _nubila pendent_ dixit Virg. Ge. I, 214. + 325. _subductis_, contractis. + + + «At fraudem nectens, socios ubi concava saxa + Claudebant, vertit subito certamine Graius, + Et dat terga celer ficta formidine ductor. + + 326. _fraudem_ insidiarum _nectens_. Cf. ad III, 234. + ["III, 234" recte III, 232] + --_concava saxa_, ut v. 337, _saxosæ latebræ_, rupes, insidiarum + locus. + 327. _subito certamine_, +hormê+, _Graius_, Xanthippus, _vertit se_ + eo; non _socios_, vel _terga_, quod Drak. putabat. Vid. ad I, 539. + + 326. _innectens_ putabat N. Heins. Nescio cui bono? conf. not. ad + III, 233. + 327, 328. Ita locum foede corruptum ex c. Col. restituit N. Heins. + et jam ante eum Modius, nisi quod hic _gyros_ et _facta_ pro + _Graius_ et _ficta_ ibi scriptum testatur et _gyros_ probat; + _vetice_ pro _vertit_ Put. _utre subito certamina gratos_ Oxon. + _vertit s. certamine gyros_ Parm. _Vertice claudebant s. certamine + gratos_ Med. Ita quoque Marsus et Mart. Herbip., nisi quod _gyros_ + pro _grates_ habent. Nicander, novo versu interjecto, hæc Silio + obtrudit: _Claudebant linquens, subito in c. gyris Vertit equum + simulatque fugam graviora ruina, Et d. t. c. ficta f. d._ Omnia + hæc fideliter expressere Ald. Gryph. Nut. Wolf. (qui v. 328 + perperam omisit) Colin. Dausq. et alii, præterquam quod omnes, + excepto Aldo, _graviore_ pro _graviora_, et Colin. Dausq. aliique + _victa_ pro _ficta_ substituerunt. Ceterum _vertit s. certamina + Graius_ emend. Barth. Adv. I, 13, et _Condebant_ pro _Claudebant_ + Burm. _At f. n. socios, ubi c. s. Claudebant, vertit_, etc. melius + forte distingui posse putabat Drak. h.e. vertit socios, ubi saxa + _claudebant_, h.e. desinebant, ut ap. Gell. I, 7, ubi vid. Intpp. + _Claudere_, _includere_ et _excludere_ pro finire passim + occurrunt, v.c. XIII, 686, ubi Drak. laudat XV, 655; Ovid. Fast. + III, 384; Prop. II, 12, extr. (ubi vid. Passerat.) Stat. Silv. II, + Præf. et Gronov. ad Senec. Epist. XII. Sed confer not. + + Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor + In foveam parco tectam velamine frondis 330 + Ducit nocte lupos positæ balatibus agnæ. + + 329 sqq. Præclara comparatio, in qua poeta, quantum memini, nihil + debet Maroni. De prisco luporum, fovea virgultis tecta, et balatibus + agnæ in ea _positæ_ et adligatæ, capiendorum modo, vid. Dausq. et + Drak. ad hunc locum et Steph. ad Saxon. Gramm. Hist. Dan. II, p. 21. + Loca class. sunt Polluc. V, 81; Oppian. Cyneg. IV, 210 sq., et + Claud. laud. Stil. III, 340 sq. ubi vid. Barth. + + 329. _et stabulis_ Oxon. Put. R. 3, _a stabulis_ Parm. _stabilis_ + quædam edd. recentt. + + + «Abripuit traxitque virum fax mentis honestæ + Gloria, et incerti fallax fiducia Martis. + Non socios comitumve manus, non arma sequentum + Respicere; insano pugnæ tendebat amore 335 + Jam solus, nubes subito quum densa Laconum + Saxosis latebris intento ad prælia circum + Funditur, et Poena insurgit vis sæva virorum. + + 332. _Abripuit_, ut V, 229, _Abreptus... cædum... amore_. + --_fax_, incitamentum, _mentis honestæ Gloria_, quæ _urere_ etiam + poetis dicitur. Vid. Burm. ad Val. Fl. I, 76. + 335. _tendebat_, sc. cursum, seu gressus, ut VIII, 37, 242, nisi + malis contendebat, pugnabat, vel repugnabat, de quo vid. Davis. ad + Cic. Fin. II, 5, et Gron. ad Liv. XXIII. + 336. _nubes_, vid. ad I, 311, et II, 433. + 338. _vis sæva virorum_, cf. ad I, 2, et IV, 599. + + 335. Majorem interpunct. post _amore_ in edd. vulgg. excepta + Parm., positam sustulit N. Heins. + 336. _solis_ Oxon. _soli_ corrig. Barth. Adv. I, 13; _condensa_ + Put. + 337. _intento_ Col. et Parm. conf. Heins. ad Claud. laud. Stil. I, + 256; intentæ Oxon. R. 3, Med. _intende_ Put. _intendens prælia_ + primus interpolavit Marsus, quem secuti sunt alii; _intenta_ ex + emend. Barth. recepit Cell. + 338. _Poena_, h.e. Poenica, seu Punica, Colon. quod probaverat + N. Heins. ad Claud. l.c. qui tamen in not. ad h.l. prætulit + conject. Barthii _Poenûm virorum_, adsentiente Drak. _pene_ Parm. + _poenæ i. jus et pena v._ Oxon. Vulgo _poenæ_; _spreta_ pro _sæva_ + volebat Barth. et _cæca_ N. Heins. de quo voc. vid. sup. ad v. 7; + _atque uni_ pro _et Poena_ legendum putabat Withof. + + O diram Latio lucem, fastisque notandam! + Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi 340 + Nata tuæ, tristi damnatur sorte catenæ. + Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit + Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho + Visa es, Carthago, Superis! quæ poena sequetur + Digna satis tali pollutos Marte Laconas? 345 + + 339. _fastis notandam_, tanquum infelicem et atram, ut Alliensis + dies erat. + 340. _Dedecus_, vid. ad v. 84 et 402. + --_dextra Nata tibi_, Marti, et _urbi tuæ_, Romæ ejusque defensioni. + Cf. ad III, 335, in V.L. + 343. _magna_, digna. + 345. _tali Marte_, pugna tam turpi, propter insidias et captivitatem + tanti viri, unde et _dedecus_, etc. v. 340. + + 339. _notandum Dedecus_ Ox. et R. 3. + 342. _ten'_ et mox _tune huic_ conj. N. Heins. Eodem suadente + Drak. interrogandi, sed Lefeb. non male exclamandi notam post + _carcer_ et _Superis_ posuit. + + + «At nova Elissæi jurato foedera Patres + Consultant mandare duci, pacisque sequestrem + Mittere, poscentes vinctam inter prælia pubem, + Captivamque manum ductore rependere nostro. + + 346. Nota sed splendide ornata narratio de Regulo, qui a Poenis et + Xanthippo ex insidiis captus, Romamque aliquot annis post de pace, + et, si ea rejiceretur, de captivis commutandis missus, utriusque + abnuendi auctor senatui fuit, et ad gravissimum supplicium redire + maluit, quam fidem hostibus jurejurando factam fallere. Cf. Hor. Od. + III, v, 12... 56 (ubi vid. Jani.); Cic. Offic. I, 13; III, 27 extr. + (quem locum poeta manifeste secutus est, judice Ernesti), 28 seq.; + Dionys. Fragm. Urs. 149 (ubi v. Fabric.) quosque laudavi ad v. 301, + et in Commentat. Argumento subjuncta, ubi de Polybii silentio + disserui. + --_Elissæi Patres_, vid. ad I, 81. + --_foedera_, pacis conditiones. + 347. _pacis sequester_, arbiter et medius, quem nunc barbare + _mediatorem_ vocant, per quem conciliatur pax; Drak. Conf. Pric. ad + Appul. Met. IX, p. 187; Ernesti clav. Cic. Heyne ad Virg. Æneid. XI, + 133, et inpr. Heins. ad Ovid. Fast. I, 287. + 349. _rependere_, commutare Poenos captivos cum Regulo, ut ap. Ovid. + Met. V, 15, et Val. Fl. VI, 560. + --_Auro rependere_, h.e. auro penso redimere, _magis_ proprie dixit + Hor. l.c. v. 25. + + 346. Vulgg. _Elisæi_ et pessime _Elisei_; vid. ad I, 81. + 348. _vinctam_ Col. quod ex v. 343 firmant N. Heins. et Drak. + Vulgatum _victam_ servavit Lefeb. quia _captivam_ sequitur. Parum + interest. Vulgarem lect. _victam_ Withof. quoque retinendam + censebat, ne bis idem dicatur, (sequitur enim _vinctam_) et + quoniam _inter prælia_ non _vinciantur_ homines, sed _vincantur_. + At dura oratio est, _inter prælia vinci_, nec tautologiæ a Silii + ingenio alienæ. + 349. Forte leg. _rectore_, quoniam _duci_ modo præcessit; conf. + v. 368 et 370. + + + «Nec mora; jam stabat primis in litoris undis 350 + Navali propulsa ratis; jam nautica pubes + Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta + Transtra novant: his intortos aptare rudentes; + His studium erecto componere carbasa malo. + + 350. Locus class. de navi paranda, et singula ornate expressa. Sed + his aliisque ejusmodi minutiis Marus, loquax senex, et poeta nimis, + nec satis opportuno tempore ac loco, inmorantur. + 352. _stringunt remos, aut Transtra novant_, ut ap. Virg. Æn. I, + 552, et V, 752 sq. + 353. _intortos_ Æn. IV, 575. + 354. _componere carbasa_, vela suspendere et aptare, _erecto malo_; + nam is deponebatur olim, navibus et ad litus adpulsis, et finito + cursu subductis. Cf. Virg. Æn. V, 487, 829; Hom. Iliad. I, 480, + quosque Drak. citavit, Hom. Odyss. IV, 577, 780; VIII, 52, et + Scheffersus de Militia navali II, 5. + + Unca locant prora curvati pondera ferri. 355 + Ante omnes doctus pelagi, rectorque carinæ + Puppim aptat clavumque Cothon: micat æreus alta + Fulgor aqua trifidi splendentis in æquore rostri. + + 355. Ancoram collocant in prora. Conf. Virg. Æneid. I, 169. Sed + juncta epitheta _unca_ et _curvati_ sunt luxuriantis ingenii. + 357. _Cothon_, gubernatoris nomen, quod jam Mars. vidit, a parva + ins. et portu Carthaginis ductum. Vid. Strab. XVII, p. 1189; Serv. + et Heyne ad Virg. Æn. I, 427. + 358. _trifidi nostri_, ut _ære tridenti_ ap. Val. Fl. I, 688, (ubi + vid. Burm.) et _rostris tridentibus_ ap. Virg. Æn. V, 143, ubi vid. + Intpp. Cf. Scheffer. l.l. + + 358. _trifido in æquore_, h.e. trifidi rostri reddente imaginem, + malebat N. Heins. coll. I, 86. Idem v. 360, conj. _Durum ad + tempus. Serum ad tempus_ suspic. Ill. Ernesti. Sed vulgata doctior + est et aptior. + + Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti + Rerum ad tempus opem: mediæ stat margine puppis, 360 + Qui voce alternos nautarum temperet ictus, + Et remis dictet sonitum, pariterque relatis + Ad numerum plaudat resonantia cærula tonsis. + + 359. _Tela_, vid. ad II, 576. + --_variamque Rerum opem_, h.e. varias res, alimenta cum funibus + aliisque rebus et instrumentis navalibus adferunt, quæ ad vim + tempestatis sustinendam ad tempus sufficere possint. + 360. Locus class. et ornatissimus de hortatore remigum, qui in media + navi stat, et Græcis +keleustês+ dicitur, quoniam celeusma canit, + quo efficit, ut nautæ remis æqualiter, et nunc fortius, nunc + remissius, mare plaudant, ut Orpheus, monente Drak. ap. Val. Fl. I, + 471, et Apollon. I, 540. Commentarii instar sint excitata jam ab + aliis verba Polyb. I, 21: +Kathisantes epi tôn eiresiôn tous andras. + MESON d' en autois stêsantes ton keleustên, hama pantas anapiptein, + eph' hautous agontas tas cheiras, kai palin, proneuein exôthountas + tautas suneithizon, archesthai te kai lêgein tôn kinêseôn+ +pros ta + tou keleustou parangelmata+. Cf. XI, 490 sq.; Cerda ad Virg. Æn. + III, 128; VIII, 90; Voss. et Burm. ad Valer. Fl. I, 186, et + Scheffer. Milit. nav. III, 1, et IV, 7, ubi putat. h.l. non de + hortatore, sed de symphoniaco agi, illumque ore ac simpl. voce, hunc + cantu et musicis plerumque instrumentis remigum ictus temperasse, + quod discrimen in dubium vocat Drak. qui præterea portisculum, h.e. + malleum, vel perticam, ab hortatore adhibitum fuisse, cum Gronov. + Obss. IV, 26, docet contra D. Heins. qui ipsum pausarium, vel + celeusten, _portisculum_ vocari contendebat cum Nonio II, 637, vet. + Onomast. Scalig. Casaub. et aliis. + 362. _relatis_, reductis. + 363. _Ad numerum_, vid. ad III, 348. + --_plaudat_, ut pulsare, ferire, verberare; +hup' Orphêos kitharê + peplêgon eretmois Pontou labron hudôr+, Apollon. I. +poliên hala + tupton eretmois+, Hom. Odyss. I, 180. Sed vid. V.L. + + 363. Suspicor, _Ad numerum ut plaudant_ (scilicet remi) legendum + esse, vel aliud mendum irrepsisse in contextum. Nam +keleustês+ + ipse non remigat. + + + «Postquam confectum nautis opus, horaque cursus, + Atque armata ratis, ventoque dedere profundum, 365 + Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque. + + 365. _armata_, armis, vel instrumentis nauticis instructa; Drak. qui + laudat Casaub. ad Athen, Deipnos. V, 9; conf. Virg. Æn. IV, 299, + Cæs. B. G. V, 1. + + 365. _ventoque_ scripti cum Med. et, teste Lefeb., R. 1 ac 2, + prob. N. Heins. ut _dedere_ ad nautas spectet. Sed nautæ vela et + navem, non mare dant ventis. Hinc loco non movenda videtur vulgata + lectio _ventique dedere p._ scilicet placatum, vel iter per mare; + conf. Virg. Æn. III, 69, 70. Vulgata servanda etiam videbatur + Withofio, qui tamen, coll. v. 528. et Pac. Paneg. c. 33, malebat + _ventique dedere profundo_, scilicet nos, vel ratem. + + Per medios coetus trahit atque inimica per ora + Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra + Pacatus frontem; qualis quum litora primum + Adtigit adpulsa rector Sidonia classe. 370 + Adcessi comes haud ipso renuente, ratique + Inpositus mæstis socium me casibus addo. + + 367. Poetica ratio pro vulgari: Regulus tristi sorte ac fato, vel + simpl. infelix Regulus per medios hostes habitu captivi ductus est. + Nam Fortunæ tribuitur quidquid vel prosperi, vel adversi hominibus + contingit. Cf. V.L. + 368. En invictam animi constantiam indolemque generosam Reguli, quæ + animum subita admiratione ferit. Non minus tranquilla ac serena + fronte captivus hostes contra adspicit oculosque circumfert, quam + quum primam Romanorum classem in Africam adpelleret. Cf. v. 429 sq. + 372. _socium me addo_, ut apud Virg. Ecl. VI, 20, et Æn. II, 339. + + 368. Pro _Fortuna_, cujus voc. nec causam nec ornatum + intelligebat, _importuna_ scilicet turba conj. Ill. Ernesti, cui + tamen succurrebant verba Livii in simili re Epit. XVIII: _Quærente + Fortuna, ut magnum utriusque casus exemplum in Regulo proderetur_, + etc. Conf. not. + + Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile, + Et certare malis urgentibus, hoste putabat + Devicto majus; nec tam fugisse cavendo 375 + Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo. + Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim + Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque + Tangere si miseris licuisset, corda moveri + Posse viri, et vestro certe mitescere fletu. 380 + + 373... 376. Quam præclare! Comparant Lucan. IX, 390 sq., et Sen. + Theb. 190 sq. Plura aptioraque loca quilibet facile in poetarum + lectione sibi notabit. + --_Inluviem_, sordes captivi, vel navis et nautarum. + 374, 375. _hoste... majus_, gloriosius, quam hostes vincere. + 378. _Atrox_, inmutabilis, inflexibilis, constans, ut _a. virtus_ + XII, 369, et _a. animus Catonis_ ap. Hor. Od. II, i, 24, ubi vid. + Jani. Cf. sup. ad I, 58. + 380. _fletu vestro_, conjugis et duorum filiorum. + + 374. _putabat_, scilicet Regulus, non _putabam_, Col. et Oxon. + 380. _viri_, non _viro_, iidem codd. quod suadente N. Heins + recepi, quia _viro_ subsequitur, etsi _duci_, vel _patri_ legendum + crediderim. + + Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam + Esse viro, et nostræ similem inter tristia mentem, + Quum tandem patriæ Tiberino adlabimur amni. + Servabam vultus ducis ac prodentia sensum + Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem. 385 + + 384. _Servabam_ et _perstabam_, ut III, 380. + --_prodentia sensum Lumina_, nam _oculi nimis arguti, quemadmodum + animo adfecti simus, loquuntur, et vultus indicat mores_, ut cum + Drak. utar verbis Cic. Leg. I, 9. + + 383. _patrio_ Put. _patrio Tiberini a. a._ conj. N. Heins. + 384. _ac_, non _et_, scripti. + + Si qua fides, unum, puer, inter mille labores, + Unum etiam in patria, sævaque in Agenoris urbe, + Atque unum vidi poenæ quoque tempore vultum. + Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat + Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui 390 + Inplentur colles; strepit altis Albula ripis. + + 386. _Si qua fides_ mihi est. + --_unum_, eundem. + --_puer_, Serrane. Cf. ad III, 608, et IV, 454. + --_labores_, ærumnas, ut +ponos+, +mochthos+, +kopos+. + 387. _Agenoris urbe_, vid. ad I, 15. + 388. _poenæ_, de qua vid. v. 539 sq. + 390. _campum turba vincente_, quum turba major esset, quam ut campi + eam capere possent. + 391. _Albula_, priscum Tiberis nomen, de quo vid. Virg. Æn. VIII, + 330 seq.; Liv. I, 3; Ovid. Fast. II, 389; V, 646. + --_strepit Albula_ h.e. turba hominum in ejus ripis. Cf. Virg. Æn. + VI, 709. + + 389. _junctis_, h.e. vicinis, corrig. N. Heins. + + + «Ipsi Poenorum proceres, inmitia corda, + Ad patrios certant cultus revocare, togæque + Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu + Et matrum turba, juvenumque dolore profuso, 395 + Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul + Tendebat dextram, et patria vestigia primus + Ponentem terra obcursu celebrabat amico. + + 393. Ultro ei obferebant _patrios cultus_, vestitum Romanum, quem + respuit. Conf. v. 407. + --_togæ honos_, toga honorifica, insigne honoris, sc. prætexta, + habitus magistratuum. Cf. ad IV, 755. + 394. _Addebatur_ ad patrios cultus, vel dabatur. Vid. ad III, 350, + in V.L. Possis etiam +to+ _togæ_ in tertio casu adcipere, ut _honos_ + sit limbus purpureus, qui honoris causa togæ albæ magistratuum + prætexitur. + 396. _aggere_, ex ripa. + 398. _celebrabat_, honorabat, _occursu amico_ amplecti eum cupiens. + + 394. _Addebatur_ scripti cum Med. Ald. Gryph. Nut. Vulg. lect. + _Abdebatur_ perperam tuetur, et _patrios cultus_ de Punico + vestitu, vel tunica accipit Dausq. + + Conlegit gressum; monitusque recedere consul, + Nec summum violare decus: cingente superba 400 + Poenorum turba, captivoque agmine septus + Ibat, et invidiam cælo Divisque ferebat. + + 399. _Conlegit gressum_ ut VII, 695, h.e. contraxit, revocavit, + retulit, reduxit sc. Regulus, ut _c. hastas_ et contra _protendere_ + dixit Tac. Ann. II, 21. + --_se colligere_ h.e. recipere, inf. X, 390. Cf. ad IV, 391, in V. + Lect. + 400. _violare_ contactu et amplexu captivi. + --_summum decus_, consulis Rom. majestatem. Conf. ad v. 412 et 460. + 402. _invidiam cælo Divisque ferebat_, adferebat concitabat, ob + tantas inmeritasque calamitates tam fidi et præclari viri. Cf. ad + v. 84. + + + «Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus, + Infelix nimia magni virtute mariti, + Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus. 405 + Agnoscisne diem? an teneris non hæsit in annis? + Atque ea postquam habitu juxta et velamine Poeno + Deformem adspexit, fusis ululatibus ægra + Labitur, et gelidos mortis color occupat artus. + + 403. _Marcia_, Reguli conjux. + 406. _Agnoscisne_, num reminisceris, Serrane?--_hæsit_ in animo, seu + memoria. + 408, 409. Deliquium animi patitur. + + 403. _Marcia_, non _Martia_, Col. ut in antt. hujus gentis + denariis et lapidibus; cf. ad v. 576, et XIII, 700, quosque Drak. + laudat, Sigon. ad Liv. I, 32, et Broukh. ad Prop. III, i, 52, et + ad Tibull. III, vi, 58. + 405. _tristes_ ex Colon. auctore N. Heins. recepere Drak. et + Lefeb. Ego priscam servavi scripturam, quæ in c. Agripp. passim + quoque obvia est. + + Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre 410 + Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta + Adfatus, jubet et vestros et conjugis una + Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille + Luctibus, et nunquam submissus colla dolori.» + + 410. Præclare in laudem Marciæ. + --_Si qua Deis pietas_, miseratio, vel potius amor pietatis. Cf. + Virg. Æn. II, 536; V, 688. + 411. _voce quieta_, quietus et inperturbatus. + 412. Nam Romanus civis esse desierat, adeoque et jura connubiorum + patriæque potestatis amiserat. Cf. Hor. Od. III, 5, 41 sq. ubi vid. + Jani. + 413. _patet inpenetrabilis ille Luctibus_. Cf. v. 396. + --_patet_, aures ejus patent querelis et lamentis familiæ, sed est + _inpenetrabilis_, invictus, insuperabilis, ut VII, 561. + --Poetam de industria verbis lusisse, ut sensus sit: auribus luctum + adcipit, non animo, suspicatur V.D. in _Allg. Lit. Zeit._ An. 1796, + nº 139. + 414. _submissus colla dolori_, eo victus; forma loquendi, ab onere, + vel jugo, catenis et vinculis petita, quibus collum submittitur. + Paulo altius eam repetit Drak. a more, quo devicti ante victoris + pedes se sternere cogebantur, ut is colla et caput pedibus premeret; + quo et adludi putat X, 216; XI, 19, et, de quo minus dubitandum, ap. + Prop. I, i, 4, cujus loci diversa ratio est. Vid. ad III, 85. + Doloris signum, caput demittere; Cell. Male! + + 413. _Arceri_ emend. N. Heins. prob. Drak. Frustra, nec tamen + absurde, quod putat Lefeb. Nam verbum _jubere_, quod vel tironibus + notum est, si de persona, vel re, cum qua aliquid faciendum est, + agitur, cum infinit. pass. plerumque jungitur; at non semper; vid. + mox v. 452; Virg. Æn. V, 773; (ubi conf. Burm.) XII, 584, et al. + Pro _patet_, quod cum _inpenetrabilis_ connectitur, forte lego + _manet_, vel leviori mutatione _amplexus pater: inpenetrabilis + ille_, etc. vid. tamen not. + 414. _corda_ volebant N. Heins. Drak. Sed vid. not. + + + Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis, 415 + «Magne parens, inquit, quo majus numine nobis + Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis + Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique + Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti, + Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore 420 + Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra + Non licitum? leviora forent hæc vulnera quantum, + + 416. _quo majus numine_, pro, numen, quo majus. + 417. _sedere_, ut _stare_ et +histanai+, pro esse et habitare, de + sedibus et domicilio deorum. Cf. ad III, 9. + 420 sq. _oscula Libavisse_, vide Heyne ad Virg. Æn. I, 256. + 422. _hæc vulnera_ +deiktikôs+ dixit. Cf. v. 67 sqq. + + 422. _quanto_ maluerit N. Heins. Sed _quantum_ quoque passim pro + quanto, vel in quantum et quantopere ponitur et comparativo + jungitur v.c. _quantum magis_, _longius_, _inferior_, etc. dixere + Liv. III, 15; XLIV, 7; Flor. I, 18, et alii. + + Si ferre ad Manes infixos mente daretur + Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor + Ni, Mare, (nam primo tunc hærebamus in ævo) 425 + Humana major species erat: horrida cano + Vertice descendens ingentia colla tegebat + Cæsaries, frontique coma squalente sedebat + Terribilis decor, atque animi venerabile pondus. + + 423. _infixos mente Amplexus_, vivam æternamque eorum memoriam. + 424 seq. Filius imaginem parentis, quæ ex animo fere jam effluxerat, + quantum potest, memoria repetit. Egregie et ad rerum naturam apte. + --_Ni vana recordor_, ni fallor. + 426. _Humana major species_, vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 592, et + Exc. XIII ad Æn. I, 402. + --_horrida... Cæsaries_, vid. numum apud Patin. num. 2, quem hoc + loco exprimendum curavit Drak. + 428. _fronti sedebat_, h.e. insidebat, vel in fronte sedebat, erat, + ut ap. Ovid. Met. I, 267; II, 776. + 429. _Terribilis decor_, confer Horat. Odar. III, v, 43, 44, et ibi + Jani. Infra v. 658, truci Regulus ore, +hupodra idôn, deinon + derkomenos+. + --_animi pondus_, +baros+, +barutês+, gravitas, ut VIII, 609, et + apud Statium Silvarum lib. II, iii, 65; V, iii, 246. + + 425. _Ni, Mare_ Col. Tell. Mars. _Mi Mare: nam_ Oxon. addito versu + spurio, Wof. Cell. et alii. _Ni male_ R. 3, Parm. Med. et recentt. + edd. Mox forte leg. _mærebamus_. + + Nil posthac oculis simile incidit.» Excipit inde 430 + Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu, + «Quid, quum præteritis invisa penatibus, inquit, + Hospitia, et sedes Poenorum intravit acerbas? + + 430. _Excipit_ loquentem Reguli filium. + 431. _questu_ nimio, quo sanguis æstum concipit. + --_convellere_, refricare. + 432. Quid diceres, si vidisses eum Romæ ædes suas prætereuntem, + Poenorumque hospitia ingredientem?--434 sq. Spolia _Sallentinorum_, + (vid. ad VIII, 573) de quibus Regulus in priore consulatu ante b. + Punicum I, triumphaverat, (vid. Flor. I, 20; Eutrop. II, 9.) foribus + præfixa erant; de quo Romanorum more, vid. Intpp. ad Tibull. I, i, + 54, et ad Prop. III, vii, (al. ix) 26, cf. mox v. 446. + + Adfixi clipei, currusque et spicula, nota + Ædibus in parvis magni monimenta triumphi, 435 + Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo + Clamabat, «Quo fers gressus? non Punicus hic est, + + 435. _Ædibus in parvis_, ob paupertatem Reguli, de qua vid. Val. + Max. IV, iv, 6; Liv. Epit. XVIII; Colum. I, 4, et Senec. Consol. ad + Helv.cap. 12. Egregie iis _magnus triumphus_ obponitur; cf. I, 616. + 436. _Pulsabant oculos_, (vid. ad II, 580.) tristem prioris fortunæ + memoriam renovabant. + --_in limine primo_, ut ap. Virg. Æn. II, 469; VI, 427. + + 434. _vota_ Tell. quod etiam conjecerat N. Heins. probb. Drak. et + Lef. Ferrem, si de templo ageretur; sed arma votiva ab h.l. aliena + videntur. Malim quoque _nota monimenta_ quam _n. spicula_ jungere, + unde distinctionem mutavi. + 435. _Magno_ duo veteres, (qui sint, nescio) teste Lef. qui id + recepit coll. v. 404. Non minus ei adridet lectio ed. R. 2, _magni + m. triumpho_. Equidem neutrum defendere ausim. + 437. _Poenicus_ scripsit Lef. + + Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri + Casta tori, domus et patrium sine crimine servat + Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro, 440 + Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu + Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes + Hæc est, unde ingens humeris fulgentibus ostro + Vidisti Latios consul procedere fasces, + Unde ire in Martem, quo capta referre solebas, 445 + Et victor mecum suspendere postibus arma. + + 439. Cf. Horat. Od. III, v, 41. + --_sine crimine_, adulterio. Vid. Bentl. ad Horat. Epist. I, vii, + 56. + 440. _quid... nobis_; interruptum hoc loquendi genus, ut tota + oratio, præclare convenit adfectui loquentis, quæ virtutis et + pudicitiæ sibi conscia est, et, nihilo secius congressum suum a + marito, quem prætereuntem cernit, vitari, quam maxime dolet. + 443 sq. _ingens consul_, propter summum honoris fastigium. + + 439. _en_ conj. N. Heins. cui et verba _quid, oro... nobis_ non + sana videbantur. Sed vid. not. + 444. _procedere_ scripti cum R. 3, Parm. Med. Marsi, Benes. et + Mart. Herbip. quod suadente N. Heins. recepit Drak. qui observat, + _procedere_ proprie dici solennem consulum pompam, qua primo initi + magistratus die ex ædibus in Capitolium deduci consueverint; conf. + quos laudat, Claud. Cons. Hon. III, 8; Norism. de numm. Dioclet. + Diss. I, 5; Cuper. ad Lactant. de mort. persecut. c. 17. et, qui + inde _processionibus_ Catholicorum Romanensium nomen inditum + docent, Savaron. ad Sidon. Apoll. Epist. V, 17, et du Cange + Glossar. mediæ Latin. Add. Spanh. de Pr. et Usu Num. Diss. VIII, + p. 705 sqq. ed. secundæ. Similiter _procedit funus_ ap. Terent. + Andr. I, i, 100. Vulgo _præcedere_ ut VIII, 486, ubi ad has + solennes pompas non respici putat, adeoque nihil mutat Drak. + 446. _meritis_ pro _mecum_ malebat N. Heins. + + Non ego complexus, et sanctæ foedera tædæ, + Conjugiumve peto: patrios damnare penates + Absiste, ac natis fas duc concedere noctem.» + + 447, 449. Non equidem oro, ut vincula conjunctionis, longa tua + absentia quasi abrupta, iterum nectas, et cum conjuge tua denuo + perpetuoque in eadem domo habites; sed id solum a te peto, ut domum + tuam, a patre hereditate adceptam, non prorsus _damnes_, hoc est, + contemnas, (vid. ad III, 331) et, si non mea, certe natorum causa, + noctem vel unam in ea commoreris. Vides Marciam ad infimas preces + delabi, ut Dido apud Virg. Æn. IV, 431 sq., quem locum Silius + manifeste imitatus est. Sententia vss. 447... 449, contraria + +semnotêti+ hujus loci, et fere absurda, vel ridicula videtur Ill. + Ernesti. Sed si illam eo, quo exposui, modo ceperis, non video, quid + in ea displicere possit, præter verborum ambages in v. 447, 448, quæ + facile aliquem ad perversum, ne dicam obscoenum, sensum poetæ + obtrudendum inducere possint. + + 449. _fas est_ Ox. Put. R. 3. + + + «Hos inter fletus, junctus vestigia Poenis 450 + Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit. + Vixdum clara dies summa lustrabat in Oeta + Herculei monimenta rogi, quum consul adire + Adcirique jubet Libyas: tum limina templi + Vidimus intrantem: quæ consultata Senatus, 455 + Quasve viri voces extremum Curia mærens + Audierit, placido nobis ipse edidit ore. + + 450. Cum Poenis eorum ingressus est hospitium. + 451. _questus_ querentem Marciam. + 452. De ortu solis ex Oeta, vid. Intpp. ad Senec. Herc. fur. 133; + Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 30, et Cirin. 350. Poeta ubivis ornatus + studio ardet, etiam ubi parum id desideres atque exspectes. + --_lustrabat_, illustrabat, vel obibat. Cf. VV. DD. ad Virg. Æn. IV, + vi, 607, et VII, 148. + 453. _Herculei monimenta rogi_, vid. ad III, 43. + 454. _Adciri Libyas_. Poenos in curiam vocari. + --_limina templi_, vid. ad I, 617, et Dausq. ad hunc locum qui tamen + ex v. 432, 433, et 451 perperam colligit, extra urbem et senatum + fuisse, Regulum cum legatis pernoctasse. + 457. _edidit nobis_; nam Marus extra curiam fuit. + --_edidit ore_, ut ap. Virg. Æn. VII, 194. + + 451. _clusit_ Col. (teste Lefeb. duo scripti) ne improb. quidem + Dausq. _clusit_ +archaikôs+ pro _clausit_, ut in quibusdam codd. + Stat. Th. XI, 58; Val. Fl. I, 34; Virg. Æn. I, 233; VI, 734, et + al. Vulgo _duxit_; conf. ad II, 52. + 453. _adiri_ conj. N. Heins. vid. ad v. 413. Mox _Lybias_, non + _Lybicos_, Col. vid. ad I, 189. + 455. _quænam consulta_ (h.e. consilia) _Senatus_ emend. N. Heins. + prob. Drak. _quæ consultata Senatu_ (h.e. Senatui idque pro + deliberata a Senatu) reposuit Lefeb. Sed nil forte mutandum, + quoniam poetæ adjectivis, vel particip. neutrius generis pro + substantt. uti amant. + 456. _Quasque_ rectius videtur. + + + «Intulit ut gressus, certatim voce manuque + Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant: + Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est. 460 + + 459. _solitam sedem_, quam inter consulares tenere consueverat. + --_vestigia_, locum, ut I, 505; conf. Cic. Or. III, 2. + 460. Cf. Eutrop. II, 14, et Cic. Off. III, 27, quo teste «in senatum + venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret, recusavit: quamdiu + jurejurando hostium teneretur, non esse se senatorem.» + 461. _non secius_, non minus. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 809, et + ad Virg. Æn. V, 862; IX, 441. Romani _prensabant_ et premebant + _dextram_ ejus, a quo quid petebant. + + 459. _vocabant_ (Senatus, scilicet universus) non _vocabat_, + Colon. + 460. _est_ a Colon. Oxon. et R. 2, abest. Hinc _adspernatur_ conj. + N. Heins. In vulgata longe graviorem inesse sententiam putat Lef. + quod equidem non adsequor. + + At circumfusi non secius undique dextram + Prensare, ac, patriæ ductorem nomine tanto + Redderet, orabant: captiva posse redemtum + Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces + Arsuras dextra, fuerit quæ vincta catenis. 465 + + 462. _tanto nomime_, tam clarum. + 463 sq. _captiva turba_ Poenorum. + --_redemtum Pensari_, pro simpl. pensari, vel, ut v. 349, _rependi_. + + 464. _hac_ pro _ac_ malebat N. Heins. et v. 467 _sator_. Ipse + aliquando conjiciebam _pater_, vel _potens_, vel denique _stator_, + h.e. tutor, conservator, defensor, quo sensu idem Jupiter _stator + urbis_, _imperii_ et _Rom. nominis_ dicitur Cic. Catil. I, 13, et + Vellei. II, 131. Vulgatam certe non satis mihi persuasit Drak. eo, + quod Dii +dôtêres heaôn+ Hom. Odyss. VIII, 325, 335, et Bacchus + _lætitiæ dator_ vocatur Virg. Æn. I, 784; conf. tamen Spanh. et + Græv. ad Callim H. in Jov. v. 96: +didou d' uretên te kai olbon+. + + Tum palmas simul adtollens ac lumina cælo: + «Justitiæ rectique dator, qui cuncta gubernas, + Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno, + Quos reditus testes jurata mente vocavi, + Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri 470 + Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit, + Stante fide reditus, et salvo foedere poenæ. + + 467 sq. Conf. oratio Reguli ap. Hor. Od. III, 5, 18 sq. in qua + summus potius indignationis adfectus, quo captivorum militum + ignaviam increpat, et magis Romanus feroxque spiritus vivit et + regnat. In his vss. sola jurisjurandi religione reditum excusat: sed + exitus orationis v. 482... 489, ubi pacis conditiones, detrimenti et + dedecoris causa, dissuadet, non minus magnum illum invictumque tanti + viri animum spirat. Regulus, quod Drak. monet, non per suos solum, + sc. Romanos Deos, Jovem +horkion+ et Fidem, sed, ut summa hostibus + religione obstrictus teneretur, per patria quoque Poenorum numina + juravit, inpr. per _Junonem Sarranam_, h.e. Tyriam et hinc Punicam + (vid. ad I, 26, 72), ut Syphax per Jovem Hammonem et Tarpeium inf. + XVI, 263. + 469. _jurata mente_, interposito jurejurando, Dausq. et Drak. non + lingua solum, sed ex animi quoque sententia; quibus verbis poetam + loca Cicer. Off. III, 29, et Eurip. Hippol. v. 612, respexisse, + argute magis, quam vere judicant. + 470 sq. _Latios focos_, religionem patriam et sanctitatem Deorum, + quos colimus. + 472. _Stante fide_ conf. ad III, 173. + --_foedere poenæ_, quam pactus sum, si re infecta rediissem. + + 468. _Serranaque_ Col. et Mars. non improb. N. Heins. ut Juno + numen tutelare gentis Atiliæ fuerit. Sed vid. not. + 470. _Si_, non _Sit_, Col. + + Sic nobis rerum exitio desistite honorem + Tendere: tot bellis, totque annis fregimus ævum: + Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent 475 + Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam, + Dum fuit, a duro cessavit munere Martis + Regulus: exsangui spectatis corpore nomen. + + 473. _exitio rerum_, cum reipubl. detrimento, Mars. et Cellar. + 474. _Tendere_, protendere, obferre, ut ap. Virg. Ge. IV, 535, Æn. + II, 674; Cic. Orat. I, 40. Pro _obtendere_ dictum censet Schmid. + --_fregimus ævum_ propr. bella et senectus me viresque mentis ac + corporis mei fregerunt. + 475 sqq. _fuit ille Regulus_, ut _non sum, qualis eram_ dixit Hor. + Od. IV, i, 3, _et fuimus Troes, fuit Ilium_, etc. Virg. Æn. II, 325. + 478. Simillima sunt, quæ Drak. excitavit, verba Licinii ap. Liv. V, + 18 «me jam non eundem, sed umbram nomenque P. Licinii relictum + videtis» etc. + --_nomen_ contemtim rei obponitur, ut X, 583. Cf. ad I, 293. + + 473. _Sit_ scripti. + 474. _Pendere_ (h.e. solvere, seu pensare, ut v. 486) conj. + N. Heins. qui tamen maluerit _Vendebat_, quod verosimillimum + videbatur Drak. ut contra dicitur _emere_; conf. not. ad IV, 754. + Sed vid. Obss. Wilhof. opinabatur _In nobis r. e. d. h. Perdere_. + + At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum + E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro 480 + Pectora, captivos nostra pensare senecta. + Ite dolos contra; gensque astu fallere læta + Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit. + + 479 sq. Sed fraudulenta Carthago, _non inscia quantum_, quam parum, + _e nobis restet_, quantopere corporis animique viribus defecerim, + intendit, captivos Poenos, qui etiamnum juvenes et bello apti sunt, + mecum, qui senex sum, commutare. Modeste de se ipso sentit, et + merita sua famamque sibi partam, qua freti Poeni votorum compotes + fieri speraverant, consulto extenuat, ut dolus hostium eo magis + pateat. + --_fraudum domus_. Cf. III, 233, 234. + + 480. _En_ ex Colon. recepit Lefeb. qui et _vobis_ reposuit ex + duobus antiquis, nescio quibus. _Et_ Put. _parat_, non _paret_. + Put. et Parm. _aspera bello pectora_ maluerit N. Heins. frustra: + vid. not. ad v. 19. + + Nec vero placeat, nisi quæ de more parentum + Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere 485 + Hæc referenda, pari libeat si pendere bellum + Foedere, et ex æquo geminas conscribere leges. + Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates, + Talia quam videam ferientes pacta Latinos.» + + 484. _de more parentum_, honestis scil. et Romano nomine dignis + conditionibus. + 486. _pendere_, æqua quasi lance ponderare, h.e. pares pacis + conditiones ferre. Cf. ad I, 534. + 488. Color orationis ut ap. Hom. Iliad. VI, 464, et Virg. Æn. IV, + 24 sq. + --_mihi sit_, +estô+, +genoito+, +endechoito+, liceat, detur, ut + contra _non est, ne sit, non sit_, +ouk esti+, +mê d' estô+, +mê + genoito+. Vid. ad I, 163. + --_Stygios penates_, ut _Stygios domos, Ditis domos_, +dôm' Aidao+, + seu +Aideô domoi+, ap. Val. Fl. I, 781; Virg. Æn. VI, 269; Hom. + Iliad. XV, 251. Od. X, 512. + 489. _ferire_, ut _icere_, _percutere_ foedus, +horkia temnein+, + #karat brit#. + + 485. _Libyes_, non _Libyci_, Col. et Ox. vid. ad I, 189. + + + «Hæc fatus Tyriæ sese jam reddidit iræ; 490 + Nec monitus spernente graves fidosque Senatu, + Poenorum dimissa cohors, quæ mæsta repulsa, + Ac minitans capto, patrias properabat ad oras. + Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens + Personat et luctu campus: revocare libebat 495 + Interdum, et justo raptum retinere dolore. + + 490. _Tyriæ iræ_, Poenis iratis scil. ob frustratum spem pacis. + captivorumque redimendorum. Cf. ad I, 71, et IV, 599. + 491. _monitus_ Reguli. + 495. _campus_ Martius. + + 491. _fidoque_ Col. more librariorum, qui epitheta proximo voc. + adcommodant. + 495. Ita ex ed. Benes. reposuit Lefeb. et jam ante eum ex Dausq. + emend. Cell. et Drak. Vulgo _Personat, et luctu campis r. + libebat_. + 496. _captum_ quidam libri, teste, et non improb. Lefeb. Sed + gravior est vulgata lect. _raptum_, h.e. abreptum, incensum, + _dolore_, nisi malis _raptum_ a Poenis ad naves. + + + «At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux + Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum + Vociferans, celerem gressum referebat ad undas: + «Tollite me, Libyes, comitem poenæque necisque. 500 + Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri + Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem + Terrarum pelagique pati, cælique labores. + + 500 sqq. Cf. ad III, 109 seq., et Corneliæ verba ap. Lucan. V, 762 + sq.; VIII, 639 sq. Oratio plenissima conjugalis maternique affectus, + qui sensim insurgit, et, quum omnibus argumentis, quæ ad animum vel + durissimum movendum ullo modo valere possint, nihil proficiat, mox + v. 514 sq. in furorem vertitur. + --Comparant verba Arriæ ap. Plin. Ep. III, 16. + 503. _labores_, ut v. 386. + + 498. _puppi... intrare_ Col. et Oxon. ut VII, 464; IX, 289; XI, + 473; XII, 435, 491; XIII, 814; XIV, 551, quod N. Heins. concinnius + videbatur. Sed conf. Burm. ad Val. Fl. I, 590, et ad Virg. Æn. + VIII, 389, ubi hoc serioris ævi esse monet. Vulgo _puppim_, ut + XIV, 391 et 423; conf. ad II, 378. ["XI, 473" recte XI, 470] + 500. _Libyes_, non _Libyci_, denuo Col. et Oxon. + + Non ego Amyclæum ductorem in prælia misi, + Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis. 505 + Cur usque ad Poenos miseram fugis? adcipe mecum + Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras + Flectemus lacrimis: aut, si præcluserit aures + Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit + Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam, 510 + In patria moriamur: adest comes ultima fati!» + + 504 sq. Drak. confert Ovid. Her. V, 155 sq. Sed forma orationis + petita ex Virg. Æn. VI, 425 sq. ubi vid. Heyne et Cerda. + --_Amyclæum ductorem_, vid. ad II, 434. + 509. _eadem hora manebit_, ut ap. Virg. Æn. IV, 679. _stat_, ut II, + 235. + + 506. Vulgo _ad poenas_, quod primus dedit Nicander in Junt. _ad + poenus_ Mart. Herbip. + 509. _eadem atque una hora_ conj. N. Heins. coll. Virg. Æn. XII, + 847. + + + «Has inter voces, vinclis resoluta moveri + Paulatim, et ripa coepit decedere puppis. + Tum vero infelix, mentem furiata dolore, + Exclamat, fessas tendens ad litora palmas: 515 + «En, qui se jactat Libyæ, populisque nefandis, + Atque hosti servare fidem! data foedera nobis, + Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?» + Ultima vox duras hæc tunc penetravit ad aures: + Cetera percussi vetuerunt noscere remi. 520 + + 514 seq. Justas preces, quas surdis auribus cecinit Marcia, excipit + acerba in maritum, summum fidei exemplum, invectio, ex + vehementissimo indignationis adfectu, æstuque iræ profecta. Cf. + Virg. Æn. IV, 305 sq., 450, inpr. 597 sq. + 517. _data foedera_, vid. ad V, 304, in V.L. + 519. _duras aures_, ut apud Virg. Æn. IV, 428. + + 515. _litora_, non _sidera_, scripti. + + + «Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras, + Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata + Æquor, et inmensas curva trabe findimus undas. + Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti + Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri 525 + Frangeret, optabam: letum id commune fuisset. + Sed nos ad poenam moderato flamine lenes + Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori. + + 521. Iterum poeta more suo luxuriatur. + 522. _legimus pontum_, ut Æn. II, 208. + 524. _Ludibrium_, turpe genus, _necis_, Regulo instantis. + 525. _furor inprobus Euri_, vid. ad I, 58, 71 et 101. + + 521. _raptim_, non _raptum_, scripti et priscæ edd. Idem, vel + _rapti_ conj. Dausq. + 522. _immane Æquor_ Col. ut _immensum_, _ingens_, _magnum_, + _vastum mare_ ap. poetas, a Drakenb. laudatos: +hals dia, pontos + apeirôn, eurus+ et +apeiritos+ ap. Homer. Iliad. I, 141; Odyss. I, + 197; IV, 510; X, 195. _Pinuque minante_ Oxon. Vulgo _juvente_. Sed + _innante_ conj. Dausq. non improb. N. Heins. qui etiam _pinuque in + transtra cavata_ tentabat, quia _immensæ undæ_ et _inmane æquor_, + quod tantundem sit, male jungantur: quæ tamen in Silio non est + justa emendandi ratio. _Pinuque infame cavata_ malebat Withof. + 526. Verba _letum... poenam_ in vulgg. edd. omittuntur, prob. + Dausq. Sed exstant in quatuor scriptis et in R. 2, ac Med. nisi + quod in poster. ed. est _in poenam_. + + + «Infelix vidi, patriamque remissus in urbem + Narrator poenæ dura mercede reverti. 530 + Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum, + Pygmalioneam tentarem expromere gentem, + Si majus quidquam toto vidisset in orbe + Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis + Edidit exemplum virtus: pudet addere questus 535 + Suppliciis, quæ spectavi placido ore ferentem. + Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto + Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus. + + 530. _dura mercede_; libertate mihi concessa hanc tristem ob causam, + ut Romam reversus narrarem, quæ poena a Regulo repetita esset. + 532. _Pygmalioneam gentem_, vid. ad I, 21. + --_expromere_, crudelitatem ejus exponere. + 534 sq. _virtus parentis_, ut _virtus Catonis_ apud Horatium, Odar. + lib. III, xxi, 11. Conf. ad IV, 599. + 535 seq. _pudet addere questus Suppliciis_, quæ propter summam + Reguli constantiam, animique magnitudinem, magis admiratione, quam + querelis, digna sunt. + 537 sq. _dignum te Fingere_, etc. ut ap. Virg. Æn. VIII, 364, 365. + + 538. _orientes_ Col. et R. 2, _haurientes_ Oxon. Vulgo _humentes_. + + + «Præfixo paribus ligno mucronibus omnes + Armantur laterum crates, densumque per artem 540 + Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri + Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis + Quocumque inflexum producto tempore torpor + Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus. + + 539 sq. Cf. commentatio Argumento subjuncta. + --_mucronibus_, stimulis clavisque acutissimis. + 540. _crates_, ut alias _compages_ laterum. + + 540. _densumque_, non _densusque_, Colon. quod græce et poet. pro + _dense_ dicitur. + 543. _Quocumque inflexum_ Oxon. et R. 3, probb. Barth. N. Heins. + Drakenb. Lefeb. _Quocumque flexum_ Colon. _Quocumque inflexo + perducto_ Puteol. _perducto_ etiam in Oxon. _Quodcumque inflexus_ + Parm. _Quoscumque in flexus_ in plerisque edd. Mox _torpor_ ex + emend. Dausq. recepere Cell. Drak. Lefeb. _Tactor_ Put. cum R. 3, + et Parm.: _tortor_ in reliquis libris: _somnique hac fraude negati + Quocumque inflexum producto tempore torpor Inclinavit i., + fodiuntur viscera, corpus_ corrig. N. Heins. ut verba _somni_ et + _tempore_ jungantur. Sed minus durum videtur, +to+ _somnis_ pro + _somno_ accipere, et +to+ _fodiunt_ ad _mucrones_ et _stimulum_ + referre. + + Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos 545 + Hæc superat currus: longo revirescet in ævo + Gloria, dum cæli sedem terrasque tenebit + Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen, + Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata + Audire horrebunt a te calcata minores.» 550 + Hæc Marus, et mæsta refovebat vulnera cura. + + 545. Quid hoc orationis exitu pulchrius, et ad consolandum Reguli + filium aptius esse potest?--_Hæc patientia_, talis rerum difficilium + et asperarum voluntaria perpessio, Drak. qui laudat Liv. XXX, 28. + Sen. de Prov. 3, et Tibull. III, 2, 5, ubi vid. Broukh. Hæc + patientia, qua Regulus atroces poenas sustinuit, quovis triumphio + præstabilior, gloriosior et admirabilior est. + 546. _currus_ triumphales, seu triumphos. Vid. ad III, 614, et + N. Heins. ad h.l. qui etiam comparavit XI, 596, et Lucan. IX, 598 + sq. + --Cf. Virg. Ecl. V, 76 sq. + 549 sq. _fata a te calcata_, superata, Schmid. Sed _calcare_ etiam + +deinôs+ ponitur pro spernere, vilipendere, propr. insultare. + _Inposito calcas quid mea fata pede?_ dixit Ovid. Trist. V, viii, + 10, ubi Ill. Harles. expressum putat Gr. +epembainein tê tuchê + tinos+. Cf. sup. ad III, 85. + [550.] _horrebunt_, cum horrore quodam obstupescent audientes, etc. + --_minores_, posteri. Vid. Drak. ad XVI, 44; Heyne ad Virg. Æn. I, + 532; Bul. et Burm. ad Val. Fl. III, 455. + 551. _cura_ et _refovere_, verba medicorum Drak. + --_vulnera_ Serrani. + + 546. _Hæc superat currus_ Col. _Hos superat currus_ Oxon. teste + N. Heins. non _cursus_, quod ex eo protulit Barth. Adv. I, 13, ubi + fortunæ cursus h.l. innui putavit: _currus_ est quoque in R. 2. + Vulgo _Hos s. casus_. + 548. _inviolabile_ Put. non improb. N. Heins. si _virtuti_ + legatur. Post _nomen_ distinxi, ut _vivet_ ad Regulum spectet. + Idem fecisse video Lefeb. coll. Tibull. I, iv, 65. + + + Interea, rapidas perfusa cruoribus alas, + Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda, + Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem. + Allia, et infandi Senones, captæque recursat 555 + Adtonitis arcis facies: excussit habenas + Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo. + + 552 sq. Tandem poeta in viam redit, de qua inde ab initio hujus + libri declinaverat. De ingenti terrore ac tumultu, Romæ ad primum + cladis nuncium orto, vid. Liv. XXII, 7; Polyb. III, 85, et Appian. + bell. Hannib. c. 11, extr. Silius autem narrationis colores hoc loco + a Virgilio Æneid. IV, 173 sq. (ubi vid. Heyne) inprimis vss. 180, + 188, 190, sumsit, et bene cruentas alas, in Trasymeno lacu tinctas, + Famæ tribuit. + 555. Cf. ad I, 547. + --_recursat_ animo, ut ap. Virg. Æn. IV, 3. + 556. _excussit habenas_, ut IV, 681, et ap. Virg. Æn. V, 662; XII, + 499, h.l. præclare de pavore, totum animum inplente ac pervadente. + 557. _tempestas_, calamitas et periculum. + --_aucta timendo_. Cf. ad IV, 8. + [559.] _Hostis adest_, nota excubitorum exclamatio. Vid. Burm. ad + Val. Fl. III, 45. + + 554. _Fama_ et mox _Pavor_ majoribus literis init. scripsi, ut + personæ sint, _per orbem_ Ox. Put. R. 3, Parm. Med. + + Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur, + Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela. + Ast aliæ, laceris canentes crinibus, alta 560 + Verrunt tecta Deûm, et seris post fata suorum + Sollicitant precibus: requiem tenebræque diesque + Amisere: jacent portis, ululante dolore, + + 560 sq. Cf. Liv. XXII, 7. In luctu ingenti matronis solenne fuit, + non capillos tantum spargere et vellere, sed crinibus quoque passis + aras ac templa verrere, +plunein+. Cf. XIII, 311; Liv. XXVI, 9, et + alia loca, a D. Heins. Dausq. et Drakenb. adscripta. + 562. _Sollicitant precibus_, scil. deos. + --_Requiem tenebræque diesque Amisere._ Romani nec die, nec noctu + sine cura quiescunt. + 563. Propr. homines dolore _ululant_. Cf. quos Lefeb. laudat Sen. + Herc. fur. 693; Stat. Th. III, 158, 272. + + 558. _Hinc_, scilicet ex urbe tempestas _ruit_, Oxon. quod + suadente N. Heins. recepit Drak. Vulgatum _Hic_ servavit Lefeb. ut + _hic_ ad viros, et _aliæ_ v. 560, ad mulieres spectet. + 559. _jaciuntque_ omnes scripti et R. 2. Vulgo _jaciunt_, quod + metro ad versari fatetur etiam Dausq. + 561. _Vertunt_ Ox. et Put. cum nonnullis edd. vitiose, ut passim. + 563. _jacent_, non _jacet_, Oxon. et Puteol. cum priscis edd. ante + Basil. conf. ad III, 222 et 288, _stimulante dolore_, vel + _vulgantque dolorem_, vel _cumulantque dolorem_, vel denique, quod + Drakenborgh in contextum recepit, _ululantque dolore_ tentabat + N. Heins. cui tamen postremo nil mutandum videbatur. Recte! vid. + not. + + Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo + Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum, 565 + Nec lætis sat certa fides, iterumque morantur + Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati, + Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures + Percussæ graviore malo: metus inde, negatum + Si scire, et dubius responsi nuntius hæsit. 570 + + 564. Ingens populi turba æquo cum remeantibus ex prælio gradu + incedit, ut ex iis suorum fortunam cognoscant, Drak. coll. Liv. + XXII, 7, quem locum Silius egregie exornavit. Cf. ad VII, 362. + 565. _Servat_, observat, judice D. Heins. ad III, 380. + Male!--_pendent ex ore loquentum_; attente, indesinenter, oculisque + non reflexis contemplantur, ut ap. Virg. Æn. IV, 79, et infra. VIII, + 93, ubi vid. Drak. Cf. ad VII, 362. + 566. «Proprium hoc miseros sequitur vitium, Nunquam lætis credere + rebus,» Senec. a Dausq. laud. + 567. _Orando_, dicendo, loquendo, adeoque et interrogando. + 569. _Percussæ aures_; cf. ad II, 580. + + 564. _reboantumque_ et v. 567, _Quærendo_ conj. N. Heins. Sed cave + quidquam mutes. + 568. _Hinc_ semper scribendum putavi, non _hic_, quia _inde_ + sequitur; et nunc Lefeb. id reposuisse video, cujus exemplum + secutus sum. + 569. _Perculsæ_ Tell. + + Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo + Corpora, sollicite læti funduntur, et ipsis + Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant. + + 571 sq. _redeuntum Corpora_, h.e. redeuntes, ut VII, 358; XIV, 105; + Virg. Æn. II, 18; VI, 22. + 572. _læti_, ob reditum suorum, sed simul _solliciti_ propter + vulnera visa, Cell. et Drak. Cf. ad III, 215. + --_funduntur_, ut circumfunduntur apud Liv. XXII, 7, vel ut sup. II, + 151. + 573. _Oscula vulneribus_, signis virtutis, _figunt_. Comparant Tac. + Germ. 7, extr. «Ad matres, ad conjuges vulnera ferunt: nec illæ + numerare, aut exigere plagas pavent.» Cf. IX, 350. + --_fatigant_ sc. precando, ut vulnera non sint mortifera, et gratias + agendo, ob reditum; ut _lacessere deos_. Cf. Drak. ad h.l. Broukh. + ad Prop. II, xiii, (al. 20) 3; Interpp. ad Hor. Od. I, ii, 26; II, + xviii, 12, et sup. ad I, lxiii, 675; II, 75. + + 571. _redeuntum_, vel _redeuntia_ pro vulg. _redeuntis_ emend. + Dausq. et N. Heins. Hoc recepit Drak. illud. nos cum Lefeb. cujus + nota est hæc: «In antiquis fuit _redeuntu pro redeunt[-u]_: hinc, + neglecta nota, _u_ sæpe mutatur in _is_, et scriptum _redeuntis_ a + librariis. Sine fide Drak. _redeuntia_, quod in nullo veteri + vidi.» Sed in quonam veteri vidit _redeuntum_?--572. _sollicite + læti_ Col. Marsus et post hunc alii, _sollicitæ læti_ Parm. + _sollicite læti_ Med. _sollicitæ leti_ et _sollicite lethi_ in + reliquis libris, _adfunduntur_ emend. N. Heins. ut IV, 251; V, 66 + al. Sed vid. not. + + + Hic inter trepidos, curæ venerandus, agebat + Serranum Marus; atque olim post fata mariti 575 + Non egressa domum vitato Marcia coetu, + Et lucem causa natorum passa, ruebat + In luctum similem antiquo: turbata repente + Agnoscensque Marum, «Fidei comes inclite magnæ, + Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte 580 + Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro? + + 574 sq. Marcia, viso Maro, qui Serranum Reguli filium ex acie + reducebat, hunc certe sibi redditum gaudet; de vulnere tamen anxia + inquirit, num id leve sit, an vero altum, Drak. + --_curæ venerandus_, ut XVI, 248. + --_agebat_, adducebat: adlevans et sustinens, quia Serranus + vulneribus tardior ibat, Dausq. + 577. _lucem passa_, vitam sibi invisam acerbamque etiamnum + pertulerat, nec sponte posuerat, ut maritum sequeretur, amore + filiorum mota. Cf. Burm. ad Val. Fl. V, 571. + 578. _similem antiquo_, quum captivus et occisus esset maritus. + 579. _Fidei magnæ_, fide antiqua, vel docte pro, Reguli. + 581. _ad viscera nostra_, filii mei, et sic ad mea quoque. Cf. VV. + DD. ad Virg. Æn. VI, 834. + --_viscera_ poetis liberi dicuntur. Cf. Ovid. Met. VI, 651; X, 465, + et Ep. Her. XI, 90, 118. Ceterum hæc et reliqua Marciæ verba ad + anxias matris curas, et tenerrimum amorem adumbrandum egregie + comparata sunt. + + 574. _Hinc_ quædam edd. antt. probb. Marso et Cell. ut sensus sit: + hinc Romam reducebat ad matrem. + 576. _Marcia_, non _Martia_, Col. vid. ad v. 403. + 577. _haud passa_ oræ libri sui adscripserat Scalig., non, quod + Cell. credebat, N. Heins. + 580. _Hunc_, scilicet filium, Col. et R. 2. Vulgo _Nunc_ legitur, + et, quod N. Heins. jam observavit, male interpungitur, _inante_ + pro _an alte_ conj. Dausq. sublatis interrogandi notis, ut + sententia h.l. sit: nunc reddis leve vulnus, quod _inante_, h.e. + ante, altissimum. Sed voc. _inante_ boni ævi Latio receptum non + fuisse, monet Drak. et quos laudat, Gronov. Obss. I, 15, Burm. ad + Ovid. Met. II, 524, IX, 325, et Broukh. ad Prop. II, ii, 52, etsi + illud vindicare conati sunt Gebhard. Crepund. II, 5; Scipio + Gentil. Parerg. I, 14, et Aus. Popma de usu antiq. locut. c. 14. + Nonnulla, quibus Marcia filium adgnoverit, excidisse putabat + Barth. Adv. I, 13. + + Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis + Abripiat, poenæque instauret monstra paternæ, + Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam, + Ne patrias iras, animosque in prælia ferres; 585 + + 582. _Quidquid id est_, cf. V.L. + 583. _poenæ monstra_, vid. ad II, 650. + 584. _Gratum est, o Superi!_ solennis formula flebile gaudentium, + quum tamen aliquid est læti in tantis malis; quod docuere, a Drak. + laudati, Gron. Diatr. Stat. c. 16. et ex eo Broukh. ad Tibull. IV, + 10 pr. + 585. Ut VIII, 328, Drak. + + 582. _Quidquid id est_, h.e. quidquid vulnerum filius sustinet, + scripti cum R. 3, Parm. Med. ne inprob. quidem Dausq. conf. ad + v. 119. _Quidquid adest_ Marsus, et post eum alii. + + Neu te belligeri stimularet in arma parentis + Triste decus? Nimium vivacis dura senectæ + Supplicia expendi: quæso, jam parcite, si qua + Numina pugnastis nobis.» At cladis acerbæ + Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis 590 + Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli + Certatur, pulsusque timor graviore periclo. + + 586 sq. _parentis decus_, gloria, _triste_, ob eventum. + 588. _Supplicia expendere_, h.e. pendere, solvere, ut VII, 713; + XIII, 698; Virg. Æn. VI, 740; X, 669; XI, 258; Dausq. et Drak. + --_jam parcite_, nunc demum ira vestra resideat, quum jam decrepita + sim. + 589. _pugnastis_, adversa fuistis, et infesta. + 590. _Patres_ solos nihil, quod a sua dignitate alienum esset, + commisisse, tradit Polyb. III, 85, extr. + 592. _graviore periclo_, ejus metu: ne scil. Hannibal Romam veniret, + Cell. + + 586. _Neu_, non _Nec_, Colon. vel potius, teste Lefeb., tres + scripti et R. 2. + 589. _At_, non _Hac_, Colon. In eodem _Discissa_, probb. N. Heins. + et Lefeb. quibus tamen nec vulgata displicebat. + 592. _timor_ scripti et R. 2. Vulgo _dolor_, quod retinuit, et tam + in duobus scriptis, quam in priscis edd. legi testatur Lefeb. qui + frustra tamen provocat ad Virg. Æn. VI, 382. + + + Maxima curarum, rectorem ponere castris, + Cui Latium et moles rerum quassata recumbat, + Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti 595 + Ausoniæ, atque Italis tempus protendere regnis + Cura fuit: nam Tyrrhenos, Poenumque secundis + Albana surgens respexerat arce tumentem, + Qui ferre in muros victricia signa parabat. + + 593. _ponere_, dare, ut ap. Virg. Æn. VII, 63, vel adponere, + subornare, constituere, ut +tithenai+ pro +diatithenai+. Sic + _custodem frumento_, et _judicem_, vel _accusatorem alicui ponere_ + dixit Cicer. Flacc. 19; Sull. 28, et ad Div. VIII, 12. + 595 sq. Jovis tonitru Hannibal perterrefactus a consilio Romæ + obpugnandæ revocatur (ut ap. Appian, b. Hannib. c. 12, pr. +theou + paragagontos auton+), ejusque instinctu Fabius, tantus vir, dux + belli creatur. Utraque res digna erat, quæ numinis ministerio + expediretur. Romani enim hostis adventum adeo timebant, ut + contrarium, sine deorum ope, vix sperarent; nec dux superesse + videbatur, a quo arceri, nedum vinci posset. Alias tamen causas, + cur Hannibal Romam nondum adcesserit, adferunt Liv. XXII, 9, et + Polyb. III, 86. Cf. ad v. 605 et 609. + 597. _Tyrrhenos_, Etruriam, ubi cladem adceperant Romani. Cf. ad IV, + 719, et V, 11 sq. + 598. _tumentem_, +oidainonta+, _secundis_ rebus. Vid. ad II, 288. + --_Albana arce_, monte, qui cum dilectu ponitur, quoniam in eo + templum Jovis Latiaris erat, in cujus honorem feriæ Latinæ quotannis + haberi, taurusque immolari solebat, de quo loca class. sunt Dionys. + Hal. IV, 6, p. 250, et VI, p. 366; Cf. Virg. Æn. XII, 134 sq; Cic. + Mil. c. 31; et sup. ad I, 26. + 599. _muros_ Romæ. + + Tum quassans caput, «Haud unquam tibi Jupiter, inquit, 600 + O juvenis, dederit portas transcendere Romæ, + Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles + Cædibus, et ripas fluviorum exire Latino + Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem, + Murisque adspirare veto.» Quater inde coruscum 605 + Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit + Mæonidum tellus, atramque per æthera volvens + Abrupto fregit cælo super agmina nubem. + + 600. _quassans caput_, +kinêsas karê+ Hom. Odyss. V, 285. + 603. Propr. sanguis et aquæ eo infectæ exeunt ripas. + 605. _Muris adspirare_, ut ap. Virg. Æn. XII, 352; Lefeb. cf. ad V, + 270; cf. Hom. Iliad. XVII, 593 sqq., ubi similiter iratus Jupiter + fulminibus terrorem incutit Achivis. + --_Quater_, ut _ter_ ap. Virg. Æn. VII, 141. + 607. _Mæonidum tellus_. Etruria, ubi Hannibal erat. Vid. ad IV, 719 + sq. + 608. _Abrupto cælo_, vid. ad I, 135 et 535. + + 600. _Tum quassans caput_, ut in simili loco Virg. Æn. VII, 292, + ex c. Tell. recepi cum Lefeb. Vulgg. _Tunc_, vid. ad v. 299. + _Tibi, Jupiter inquit, O juvenis, dederim_ etiam legi posse monuit + Drak. quod recepit Lefeb. quem tamen sup. v. 262, personarum + permutatio, quæ optimis poetis in deliciis est, non offendit. Non + equidem intercedo, quo minus _dederim_ rescribatur, sed tum + interpunctio retinenda, verbaque _Jupiter dederim_ jungenda + videntur, conf. ad v. 262. + 601. _transcindere_ e c. Tell. reposuit Lefeb. ut sit id. qd. + _frangere_ et _perfringere portas_ inf. X, 603, et XIII, 255. + 604. _accedere_ scripti, quod, quum Hannibal revera _T. collem_, + h.e. Romam adcesserit (vid. XII, 565), adscendere interpretatur + Drak. qui ad exempla, a Gifanio Obss. ad ling. lat. prolata, + provocat, et vel insolentiorem vocis vim librariis fraudi fuisse, + vel vulgatam lect. glossema esse existimat. Sed possis etiam + explicare: in Capitolium, sedem meam, venire. Vulgatum + _adscendere_ e scripto, nescio quo, et priscis edd. revocavit + Lefeb. qui v. 601, _transcindere_ poetæ obtruderat, et ad III, + 510, respici arbitratur, a quo loco nostra tamen lectio non + abhorret. Ceterum haud multum abfuit, quin refingerem: _T. + adcendere collem_, h.e. Capitolium, vel ipsam Romam. Hinc utraque + illa lectio facile nasci potuit incuria librar. vel ab his + substitui, ne _collis adcendi_ diceretur. Conf. inf. v. 712, 713. + 605. _Murisve_ emend. Lefeb. et _ve_ pro _immo_ positum putat. Mox + _corusca dextra_ concinnius foret, ut ap. Virg. Ge. I, 328, et + Horat. Od. I, ii, 2. Nec tamen quidquam mutare ausim: cf. Bentl. + ad Hor. Od. III, iv, 44. + + + Nec Poenum avertisse satis: dat numine magno + Æneadis, gentem gremio deponere tuto 610 + Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas + Credere ductori. Cui postquam tradita belli + Jura videt: «Non hunc, inquit, superaverit unquam + Invidia, aut blando popularis gloria fuco, + Non astus fallax, non præda, aliusve cupido. 615 + + 609. _dat_, indit, inspirat, _mentem_ Romanis, ut Venus Æneæ ap. + Virg. Æn. XII, 554, ubi vid. Serv. et Heyne. Conf. ad I, 63, et + Intpp. ad Val. Fl. IV, 568. + 610. _gremio deponere tuto_, ut ap. Virg. Æn. VII, 233, et inpr. IX, + 261. Origo formulæ satis nota. Lef. laudat Suet. Calig. c. 25; + Terent. Adelph. III, ii, 35, et Bernart. ad Stat. Th. I, 60. Cf. + V.L. + 611. Pro _tandem_, Withof. conj. _volucrem_ (hoc est aquilam, + imperii insigne), vel _causam_, vel, quod multum præstat, _molem_, + ut sup. v. 594, Cui _Latium et moles_ rerum q. _recumbat_, (cf. + v. 652, et VIII, 8) et _Romanæ pondera molis, moles Romani nominis_, + et similia apud Ovid. Trist. II, 231; Tacit. Ann. I, iv, 11; Stat. + Silv. V, i, 84; Aur. Vict. Cæs. c. 19; Curt. X, 5; sup. III, 604; + XI, xxvii, 310, et aliis locis quæ laudarunt Zinzerl. Promuls. c. 45 + et inpr. Burm. ad Petron. c. 120, p. 569. Idem vir doctus monet, + voc. _tandem_ etiam sup. I, 662, turbas olim movisse, et _molem_ + facile sic corrumpi potuisse ob ultimas syllabas proximæ vocis + _Romuleam_. + --_Fabioque_, etc. Cf. Liv. XXII, 8, et Polyb. III, 87. + --_salutis habenas_ summam reip. servandæ curam. Vid. ad I, 144. + 613. Splendidus de Fabio, ejusque ingenio, invicta constantia, + aliisque virtutibus, et generis nobilitate locus. Cf. I, 679 sq., et + ad VII, 413 sq. + 614. _fuco_, dissimulatione et _blanda_ oratione. Flaminium, qui V, + 77, _egregius linguæ_ dicitur, his verbis carpi suspicatur Lefeb. + + 609... 611. _dat n. m, Æneadis, gentem g. d. t. R. tandem_, + corrig. Drak. Sic quoque Lef. nisi quod _tandem g. d. t. R. + gentem_ audaciori conj. reposuit, addita hac nota: «Sensus est, + tandem post tam funestas clades concedit, ita facit Jupiter, ut + Æneadæ deponant gremio, etc. Quo nil clarius, nihilque minus + perspectum omnibus editoribus. Æternus forem, (!!) si eorum nugas + hic ventilarem. Pro _tandem_ legit Drak. _mentem_ contra fidem + scriptorum, et v. seq. _tandem_ absurde pro _gentem_. Non dixit + poeta _dat mentem_, sed _dat deponere_, ut _dat habere_, ne alia + sexcenta adferam (vid. ad I, 3, IV, 716, et V, 324; quod tamen + loquendi genus huic loco non satis convenit): hebraismus est. (!!) + Non male fuit affectus hic locus, nisi ab ipsis editoribus; + legendi erant scripti.» Vult itaque vir doctus, conjecturis suis + non minus fidei tribui, quam libris scriptis: nam ad hos provocat, + quum illas venditet. Nunc video, Ill. Ernesti emendationem Lefeb. + adsensu suo comprobasse, ut sensus sit: _dat n. m. A._ inspirit + Romanis, ut deus, ut _Romanam gentem_, h.e. copias suas, _tandem_ + aliquando _tuto g. deponant_, meliori ductori regendas tradant, + qui veluti in gremio ipsas foveat, iisque melius parcat. Meo + qualicunque judicio Silius expressit Maronem Æn. XII, 554, et sola + vox _tandem_ spuria est, quam etiam Dausq. et N. Heins. vario modo + correxerunt. Ille non male conj. _Romuleam gentem_: hic _R. + cladem_, vel _frondem_ (tamquam Romanis solennem), vel _laurum_ + (in gremium Jovis Capitolini delatam, de qua vid. not. ad IX, + 546), vel denique _laudem_; quod posterius ad vulgatam lect. + proxime adcedit. Possis et _famam_, vel _sortem_ tentare. + 614. _blando_ Col. cum R. 2. et Ven. ant. _libido_ Oxon. Vulgg. + _Libyco fuco_. + + Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta + Mente capax; par ingenium castrisque togæque.» + Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum. + + 616. _Bellandi vetus_, vid. ad V, 565. + --_laudum_, victoriæ et gloriæ inde redundantis. Vid. ad V, 114. + --_laudum capax_, bene ferens ac sapienter res secundas. Cf. Hor. + Od. II, x, 21 sq. + --_cladum capax_, non fractus calamitatibus, sed iis subficiens, quo + sensu etiam XI, 171; _capiunt Cannas_ capit Drak. coll. Sen. Oed.; + 83 _adversa capere_, et Agam. 31; _cepi nefas_. + 617. _par castris togæque_, non minus ad belli, quam ad pacis artes + aptum et peritum. _Toga insigne pacis et otii_, Cic. Pis. c. 30. + + + Hic, circumspectis nulli deprensus in armis, + Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum 620 + Gaudebat reducem patriæ adnumerare reversus, + Duxerat egrediens quam secum in prælia, pubem. + Nec membris quisquam, natove pepercit amato + Acrius; aut vidit socium per bella cruorem + Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor 625 + Hostili, plenis repetebat moenia castris. + + 619. _nulli deprensus_, a nullo obpressus inproviso, sic apud + Virgil. Æneid. X, 98, _flamina deprensa_, sunt, impedita, + intercepta, silvis inclusa (ubi vid. Heyne). Cic. Or. I, 48, et + Verr. IV, 12. + --_circumspectis in armis_, in bello, quod cautus administrabat: nam + _circumspectus_ active dicitur, qui cavendi causa circumspicere + solet, et considerate prudenterque agit, adeoque cautus et prudens + est. + 620. _mirabile_, vel _mirum quantum_, +thaumaston hoson, amuthêton + hoson+. Drakenb. laudat Lamb. ad Hor. Od. I, xxvii, 6; Voss. Art. + Gram. VII, 19, et Vechner. Hellenol. I, 4, p. 77. + 621. _adnumerare_, singulos reddere. + + 620. _quantum_ Colon. (ex quo Modium male protulisse _tanquam_, + docebat N. Heins.) et R. 2, _tantam_ conj. Dausq. Vulgo + (_mirabile_) _tantum_. + + + Stirpe genus clarum, cæloque adfinis origo: + Nam remeans longis olim Tirynthius oris, + Et triplicis monstri famam, et spectacula captas + Mira boves hac, qua fulgent nunc moenia Romæ, 630 + Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat + Inter desertos fundata Palatia dumos + Paupere sub populo ductor; quum regia virgo, + Hospite victa sacro, Fabium de crimine læto + Procreat, et magni commiscet seminis ortus 635 + Arcas in Herculeos mater ventura nepotes. + + 627 sqq. Vid. ad loca simil. I, 278; III, 422, et cf. Virg. Æn. VII, + 659 sq., et VIII, 201... 279. + 629. _triplicis monstri famam_, h. est, boves, quibus Geryon famam + sibi paraverat, et maxime gloriabatur. + --_captas boves_, vid. ad III, 39, in V.L. + 630. Cf. Ovid. A. A. III, 113... 120; Fast. VI, 261, et Heyne ad + Virg. Æneid. VIII, 348; ad Tibull. II, v, 23. + 631. Intell. Evander, ex Arcadia profugus, et gente Pelasgica + oriundus, qui Pallanteum arcem in monte Palatino condidit, de quo + vid. Heyne Exc. I; ad Virg. Æn. VIII, 51; Stroth. ad Liv. I, 5. + --_sic fama_, ut passim. Vid. Drak. + 632. _Palatia_, moenia. + 633. _Paupere sub populo_. Conf. Virg. Æn. VIII, 100 et 105; vid. ad + II, 3. + --_regia virgo_, Vinduna. + 634. _Hospite sacro_, ab Hercule. + --_victa_, vitiata. + --_crimine_, stupro, ut alias _peccatum_. Vid. Drak. + 636. _Arcas_, puella Arcadica. + --_ventura_, futura, vel ut +erchesthai+ et _ire_ v.c. _in nomen_ + alicujus ap. Virg. Æn. VI, 758, al. + + 634. _læto_, non _læta_, Col. et R. 2, _feta_ malebat N. Heins. + + Ter centum domus hæc Fabios armavit in hostem, + Limine progressos uno; pulcherrima quorum + Cunctando Fabius superavit facta, ducemque + Hannibalem æquando: tantus tunc, Poene, fuisti! 640 + + 637, 638. Cf. ad II, 4. + --_hostem_, Veientes. + 639. _Cunctando_, cf. Virg. Æn. VI, 847. De sapienti ejus cunctandi + consilio bene disputat Polyb. III, 89. + 640. Tantus eo tempore fuisti, o Hannibal, ut Fabius Max. cunctando, + teque detinendo, et se tibi æqualem imperatorem demonstrando, + egregia CCC Fabiorum facinora superasse judicatus sit, Drak. Quæ + Hannibal ipse de Fabio senserit, docet Liv. XXII, 12. + --Withof. existimabat Silium non spec. adloqui Hannibalem, sed + Poenos, hoc sensu: Tantus nunc, o Poene, fuisti, ut æquare + Hannibalem, Fabii summa laus fuerit. At quis nunc es? quæ rerum + vices? + + 640. _tunc_, non _nunc_, scripti et R. 2, _Hannibalem: quantus + tunc, Poene, fuisti_ conj. Dausq. + + + Dum se perculsi renovant in bella Latini, + Turbatus Jove, et exuta spe moenia Romæ + Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat + Hannibal, excelso summi qua vertice montis + Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis 645 + Projecta in campis nebulas exhalat inertes, + Et sedet ingentem pascens Mevania taurum, + + 641. Hannibal post pugnam ad Trasymenum lacum per Umbriam agrumque + Picenum in Campaniam exercitum ducit: de quo itinere ejusque causis + vid. Liv. XXII, 9, et Polyb. III, 86. + 642. _Turbatus Jove_, ejus fulmine. Vid. ad v. 595 sq. + 645. _Tuder_, vid. ad IV, 222. + --_pendet_, ut ap. Virg. Ecl. I, 77, et Æn. I, 106, 166; cf. ad I, + 128. Oppos. est v. 647 _sedet_, h.e. in planitie et depressa valle + jacet, ut VIII, 507, et XII, 162. +Hêmenô en chôrô+ (sed +heimenô + en chortô+ in edit. Reisk.) Theocr. XIII, 40; monente D. Heins. + _Jacentia et plana urbs loca_ dixit Tac. Hist. I, 86. Cf. Broukh. + ad Tibull. I, iii, 67. + [646.] _Projecta_ propter situm humilem et depressum, Drak. Sed + ita locus languet, quia sequitur _sedet_, quo satis declaratur + oppositio. + --_Projecta_ autem loca et res plerumque dicuntur, quæ vel in altum + eminent, vel, ut h.l. longe lateque extenduntur, quæ et _porrecta_ + vocantur. Vid. Heins. ad Virg. Æneid. X, 587, et Burm. ad Val. Fl. + VIII, 90. + [647.] De _Mevania_, vid. ad IV, 544 sq. + --_nebulas exhalat inertes_, propter naturam vallium. _Qua nebulosa + cavo rorat Mevania campo_, Prop. IV, i, 123. + + 643. _Pulsando_ Colon. + 644. _summi_, non _summum_, Colon. quod recepi cum Drakenb. + suadente N. Heins. qui et _Devexum lateris_ volebat, ut _adtonitus + serpentis_ et mille talia apud Silium. Sed _devexum lateri_, h.e. + in latere, ut _d. jugo_ VIII, 360. + 645. _lætis campis_, ut VIII, 456, suspic. N. Heins. et Drak. + Vulgata ex IV, 545, defendi potest, etsi +to+ _lætis_ præstiterit, + quoniam cum _projecta_ jungitur. + 646. _Porrecta_ suspicari possis: vid. tamen not. + + Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros + Picenum dives prædæ; atque, errantibus armis, + Quo spolia invitant, transfert populantia signa; 650 + Donec pestiferos mitis Campania cursus + Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit. + + 648. _Dona Jovi_, victimam, quæ ei solebat mactari. Cf. V.L. + _Palladios agros_, Picenum agrum oliviferum. Vid. Plin. XV, 3, extr. + et sup. ad I, 238. + --_se fundit_ Hannibal cum toto exercitu. Vid. ad II, 151. + 650. Quas Hannibal terras petierit, relicto agro Piceno, memorat + Liv. XXII, 9, et 13. + 651. _mitis_ et ad agrorum fertilitatem, et ad aeris temperiem + spectat. + 652. _sinu_, ut IV, 34. + + 649. _dives p._ ex scriptis et priscis edd. restituit N. Heins. + refrag. Lefeb. qui _dites_ edidit, ut conveniat verbis Livii XII, + 9, pr. _Picenum agrum refertum præda, quem effuse avidi atque + egentes_ rapiebant. Eandem lect. firmant Polyb. III, 86, extr. et + Appian. b. Hannib. c. 12, init. et, quod Ill. Ernesti monet, qui + se primum fundit in agros populandi et prædandi causa, nondum + dives est prædæ, si subtiliter disputare velimus: etsi consequens + etiam pro anteced. passim ponitur. Vulgg. _cupidus prædæ_ primus + dedit Nicander, eandem forte Livii auctoritatem secutus, judice + Drak. qui tamen, quod omnes libri prisci exhibent, non mutare + ausus est: quod nunc forsan, si etiamnunc viveret, fecisset, ut + effugeret certe censuram Lefeb. qui satis modeste suo, non + Gallico, more pronuntiat, eum in textu absurdissimum esse, et in + notis (in quibus tamen nihil præter ea, quæ dixi, continetur) + prope delirare. + + + Hic dum stagnosi spectat templumque domosque + Literni ductor, varia splendentia cernit + Pictura, belli patribus monimenta prioris 655 + Exhausti (nam porticibus signata manebant), + Quîs inerat longus rerum et spectabilis ordo. + + 653. In porticibus templi Liternensium bellum Punicum I tabulis + expressum fingit poeta, ut Trojanum Carthagine in templo Virg. Æn. + I, 453 sq.; vid. ad III, 32. Silius autem ad historiam belli, cum + eo, quod describit, arto vinculo connexi, inserendam, egregie hoc + poetarum artificio utitur, et sapienter quidem h.l., ubi ad + argumentum picturæ oculis animoque perlustrandum otium fecit + Hannibali, qui, dum Romani bello vires reparant, totam fere Italiam + pervagatur. Simili artificio sup. II, 395 sq. originem Carthaginis, + et b. Punicum I, argumenta clipei fecerat. Ceterum porticus (vid. c. + Octavia et Philippi apud Plin. XXXV, 10, 40; XXXVI, 5.) picturis + ornari solebant. + 654. _Liternum_, (vid. V.L.) urbs Campaniæ, ad ostium Clanii fl., + qui et ipse _Liternus_ vocatur, (vid. ad VIII, 535) inter Cumas et + Vulturnum sita, quo deducta est colonia Romana (Liv. XXXII, 29; + XXXIV, 45), et ubi Scipio Afric. invidiæ cedens mortem obiit, teste + Liv. XXXVIII, 52, 53. Adjacent paludes et stagna, ex frequenti + potissimum Clanii exundatione orta, unde h.l. _stagnosi_. Cf. VII, + 278; VIII, 530. Stat. Silv. IV, iii, 66, et Liv. XXII, 16. _Literna + palus_ nunc _Lago di Patria_ dicitur, si fides habenda Leandro in + Italia. Plura de hoc oppido vid. ap. Cluver Ital. ant. IV, 2, + p. 1097. + 656. _Exhausti_, ut apud Virg. Æn. IV, 14; X, 57. + + 654. _Literni_, non _Linterni_, Col. h.l. et inf. VII, 278, et + VIII, 531: +Leiternon+ dicitur Ptolem. +Liternon+ Strab. V, + p. 168; Appian. B. Civ. I, 39, et sic quoque in tabula Peuting. et + in optimis exemplarr. Livii, Frontini. Plin. III, 5, Festi et al. + Cf. Heins. ad Ovid. Met. XV, 714, Sigon. ad Liv. XXII, 16. + + Primus bella truci suadebat Regulus ore, + Bella neganda, viro si noscere fata daretur! + At princeps Poenis indicta more parentum 660 + Appius adstabat pugna, lauroque revinctus + Justum Sarrana ducebat cæde triumphum. + + 658. Romani diu deliberantes postremo auxilium Mamertinis contra + Poenos et Hieronem ferendum decernebant A. U. 490, et Appius + Claudius Caudex Consul populi suffragiis Messanam trajicere + jubebatur, de quo b. Punici I initio vid. Flor. II, 2, et inpr. + Polyb. I, 10, 11; quo teste populus, senatu dissuadente, hujus + consilii, cum recta ratione pugnantis, auctor fuit. Silius tamen non + male Regulo has partes tribuit. Patresque idem censuisse tradit Liv. + Epit. XVI. + --_truci ore_, cf. v. 429. + 659. _neganda_, quæ dissuadenda erant. + --_viro_, homini. + --_Bella suadebat_; quomodo hoc pictura effingi potest? vid. ad II, + 417. + 660... 662. Appius primum Hieronem, deinde Poenos vicit. Vid. Polyb. + I, ii, 12. + --_indicta more parentum_ per fecialem. + --_cæde_, propter et post cædem. + --_Sarrana_, Poenorum. Vid. ad I, 72. + --_triumphum_, de quo vid. Eutrop. II, 10. + + 659. _si nosci fata darentur_ R. 3, et Med. _nascere_ R. 2. + 660. _indicta pugna_, non _indictæ pugnæ_, Col. et R. 2; _indicta + pugnæ_ Ox. + 661. _laurosque_ R. 2, lapsu felici, si lapsus est, nec potius + genuina lectio. + + Æquoreum juxta decus, et navale tropæum, + Rostra gerens, nivea surgebat mole columna: + + 663. Victoria C. Duilii Cos. qui _ante omnes_ h.e. primus _alto_, in + mari Siculo, ad Liparas ins. usu ferrearum manuum et corvorum, A.U. + 494. Poenos devicit, et triumphum navalem egit, (vid. Flor. II, 2, + et Polyb. I, 22, 23; qui tamen cap. 21 memorat, Romanos paulo ante + bis, et primum quidem duce Cn. Cornelio Cos. male, sed mox eo capto, + prospere adversus Hannibalem in mari pugnasse) tam grata fuit + Romanis, ut _columna_ ipsi _rostrata_ in foro poneretur. Ejus basin + olim in Capitolinis urbis ruinis repertam, et inscriptionem + doctissime a Pet. Ciacconio in singulari comment. suppletam atque + illustratam fuisse, quis est qui nesciat? Hoc antiquissimum veteris + ævi monimentum exhibent Lips. antiq. lectt. II, 14; Beger. Duker. et + Græv. ad Flor. II, 2; Gruter. p. 404; Fleetwood Inscr. antt. Sylloge + p. 66, et Funcc. de orig. et puerit. L. Lat. c. 5, p. 298 sq. + Columnam ævo suo etiamnum superfuisse tradit Plin. XXIII, 5, et + XXXIV, 5. + 664. _nivea mole_, candido marmore. + --_surgebat_, doctius quam erat, ut ap. Virg. Ge. III, 29; Æn. I, + 448; X, 476; Ovid. Met. I, 44. + + 664. _ferens_ Put. _niveæ columnæ_ legendum, et post +to+ + _columnæ_ distinguendum videbatur N. Heins. + + Exuvias Marti donumque Duilius, alto 665 + Ante omnes mersa Poenorum classe, dicabat: + Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque + Post epulas tibicen adest; castosque penates + Insignis læti repetebat murmure cantus. + + 667... 669. Eidem Duilio perpetuus honos habitus, vel potius, teste + Catone ap. Cic. de Sen. c. 13, ab ipso privato, nemine prohibente, + sumtus est, ut revertenti a coena, tibicine canente, funalia + præferrentur, et ipse quasi quotidie ita triumpharet. Conf. Flor. + II, ii, 10; Plin. XXXIV, 5; Liv. Epit. XVII; Val. Max. III, vi, 4. + Verba _castos penates_ spectant, ni fallor, ad Duiliam uxorem, quæ + vel ea, qua vixit, ætate, exemplar pudicitiæ fuit. Vid. Hieron. + advers. Jovian. I, et Merula ad Ennii Fragm. p. 57. + + 665. _Duellius_ Put. Vulgo _Duillius_ Sed _Duilius_ Med. ed. ut in + fastis triumphal. et Gr. +Douilios+. Aliis Bellius, Billius, + +Bilios+, +Libios+ dicitur. Confer VV. DD. ad Polyb. I, 22 et 24. + Pighius ad A. U. CDXCIII. et, quos Drak. jam laudavit, Merula ad + Enn. Ann. I, p. 59, et inprim. Ciaccon. ad column. rostrat. + 669. _læto_ Benes. + + + Cernit et extremos defuncti civis honores: 670 + Scipio ductoris celebrabat funera Poeni, + Sardoa victor terra. Videt inde ruentem + Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem; + Instabat crista fulgens, et terga premebat + Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon, 675 + Et Garamas positis dedebant oppida telis. + + 670. Hæc de exsequiis, quas L. Cornelius Scipio, Barbati filius, + qui, Olbia urbe capta, A. U. 494, de Poenis, Sardis Corsisque + triumphavit, Hannoni in Sardinia cæso fecit, recte intelligunt + Marsus, Cell. et Drak. Cf. Flor. II, 2; Liv. Epit. XVII, et inpr. + Valer. Max. V, i, 2. + 672... 676. Cf. sup. ad v. 299 sq. + + 671. _celebraret_ Col. unde _Cernit ut... celebraret_ scribendum + putabat N. Heins. + 674. _effulgens_ R. 3. + + Lentus arenoso spumabat Bagrada campo + Viperea sanie, turmisque minantibus ultro + Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat. + + 677... 679. Cf. v. 140 sq. + + 678. _turmisque minantibus_ scripti et priscæ edd. ante Junt. in + qua primum operarum vitio editum _turmisque minitantibus_, pro quo + _turmis minitantibus_ reposuit Aldus, quem secuti sunt alii. + _Ultor_ malebat N. Heins. quod verbis Flori II, 2, _quasi in + vindictam Africæ nata serpens_ convenire notat Drak. qui tamen + +to+ _ultro_ servat, et coll. XI, 517, pro _insuper_, ut Lef. cum + emphasi, ut apud Virg. passim, et apud alios _insuper_, vel + _volens_, positum existimat. Equidem malim interpretari _adeo_, + _sogar_, quæ notio plerisque, ubi _ultro_ occurrit, locis + respondet. ["XI, 517" recte XI, 515] + + + Nec non projectum puppi, frustraque vocantem 680 + Numina, Amyclæum mergebat perfida ponto + Rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas + Xanthippus digni pendebat in æquore leti. + + 680. Poenos, gloriæ Xanthippi invidentes, eum navi redeuntem + mersisse, memorant, præter Silium, ab aliis jam laudati Appian. de + reb. Pun. c. 4, et Zonaras Annal. T. II, quo teste fuerunt etiam, + qui eum in desertam insulam expositum, et alii, qui navem ei + vetustate fatiscentem datam fuisse, referrent. Eumdem vero + incolumem potius domum rediisse, tradit testis fide dignior Polyb. + I, 36. + 682. _seras_, quia jam captus eras. + + 680. _e puppi_ volebat N. Heins. + 682. _Rectorem_ scripti et R. 2. Vulgata lectio _Xantippum_ e + marg. in contextum inrepsit. + 683. _Indigno rector pendebat_ R. 3. Parm. et Med. quæ lectio ex + emendatione profecta videtur, ne idem nomen, ut vulgo fit, + repetatur. + + Addiderant geminas medio consurgere fluctu + Ægates; laceræ circum fragmenta videres 685 + Classis, et effusos fluitare in gurgite Poenos. + + 684. Conf. ad I, 61. + --_geminas_; vulgo tres putant esse, ejusdemque fere magnitudinis, + et Lilybæo promont. objectas, _Phorbantiam_, _Ægusam_ et _Hieram_, + quæ post Usticam et Osteodem a Ptolemæo memorantur, et tres Ægates + esse creduntur. Quod si verum est, Silius forte _geminas_ dixit pro + _duas_, innuitque +tên Aigousan nêson+ et +tên Hieran nêson+, quarum + mentionem facit Polyb. I, 60 et 61, ubi de pugna Lutatii et Hannonis + agit, quæ primum Punicum bellum confecit. + --_Addiderant_ pictores. + 685. _Ægates_, +Aigousas+ ap. Polyb. I, 45. + + 686. _affusos_, scilicet fragmentis navium, vel remis, emend. + N. Heins. Cf. ad IV, 251. Idem prob. Drak. et recepit Lefeb. Non + male: sed in vulg. quoque lect. _effusos_ (h.e. vagos, dispersos, + vel effuse) nihil esse video, quod displicere debeat. + + Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura + Captivas puppes ad litora victor agebat. + + 687. _aura prona_, vento favente et secundo, vel celeri, quo cursus + fiebat pronus ac celer, ut ap. Hor. Od. I, xxix, 11; IV, vi, 39, et + Virg. Æn. V, 212; teste Polyb. ll. cc. Poenis potius, tam in prælium + euntibus, quam, eo finito, Hieram ins. repetentibus, subita + mutatione, secundus fuit ventus; et Lutatius, L navibus demersis et + LXX captis, cum decem fere millibus vectorum Lilybæum promont. + petiit. + + 687. _pronaque Lutatius a._ scripti et priscæ edd. _pronaque + Luctatius_ Veneta Marsi. Vulgata lectio _prona Luctatius_ debetur + Nicandro. _Lutatium_ scribi in unico hujus gentis numo ap. Ursin. + in familiis Rom., et primam a poetis syllabam corripi, sed in + corpore Gruteri et Reinesii utramque orthographiam inveniri, monet + Drak. qui laudat Heins. ad Claud. in Eutrop. I, 455; Carrion ad + Sallust. Hist. I, p. 453, ed. Gruteri, et Fabrett. Inscriptt. + p. 675 et 750. Præterea nostram scripturam confirmant Græci: nam + +Lutatios+ dicitur Polyb. I, 59 sqq. et +Loutatios+ Appiano de + reb. Sic. II, Exc. 18, T. I, p. 93. ed. Schweigh. + + Hæc inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar, + Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum 690 + Totius in sese vulgi converterat ora. + + 689. _Hæc_ omnes scripti et edd. ante Drak. _victos_ Colon. + _junctos_ Oxon. _vincto_ Parm. et Med. _religatus in ordine_ + scripti cum R. 3, Parm. et Med. Vulgata lectio _juncto legatus in + ordine_ auctorem habet Marsum, qui _in ordine_ pro _continuo_ + dictum putabat. _Hic inter victos religatus in o. H._ conj. Dausq. + prob. N. Heins. nisi quod, _Hoc... in ordine_, scilicet captarum + navium, maluerit. Id recepit Drak. qui tamen recte jam monuit, + alto historicorum de captivitate Hamilcaris (qui ne pugnæ quidem + navali interfuit) silentio auctoritatem librorum plerorumque + infringi, nisi forte hæc verba cum Dausq. ad imaginem Hamilcaris, + quam Romani in triumpho religatam gestarint, referantur, de quo + conf. XVII, 630 sqq. inpr. v. 644, 645. Mira hæc videtur + oscitantia Lefeb. qui _Hoc, inter victos Legatus, in o. H._ + reposuit, addita hac nota: «Non _capti_, sed ad incitas adacti + milites Hamilcaris, cujus _arbitrio_, ait Nepos, _pacem + permiserat_ Carthago. Ideo dicitur a poeta _legatus_, constitutus + quidem, non missus: id est, _plénipotentiaire_, german. + _gevollmächtigt_, quod nemo ante me animadvertit.» Nihil horum + omnium satisfacit, et ipse quoque receptam textus lectionem + deserendam putavi, etsi ab ea discedere, ubi aliquam certe veri + speciem habet, religioni duco. Sententia verborum, quæ ex + vestigiis librorum, donec meliora certioraque quis suggesserit, + reposui, hæc est: _Inter hæc_, scilicet tabularum argumenta (ut + _inter ea_ dixit Virg. Æn. I, 479) _Hamilcar_, dux, non legatus, + Poenorum in Sicilia, cujus tamen arbitrio hi pacem, cujus mox + mentio fit, permiserant, _cinctus ordine legatorum_, h.e. decem + legatis, ex ordine tabula expressis, quos Romani, pacis + conditionibus, quas Lutatius dixerat, rejectis ad eum miserant, + teste Polyb. I, 62 et 63, _converterat_, etc. Possis etiam eodem + sensu legere _junctus legatorum ordini_, vel _ordine_: nisi malis + _picto legatorum ordine_. Viderint acutiores. + 690. _junctarum_ conj. N. Heins. et v. 692, _Sed pacti faciem_, + vel _Sed pacti auspicium_, ut verba _pacti foederis_ jungantur; + _faciem_ scripti et Parm. _faciens_ Med. Vulgo _facies_, + adversante metro. _Pacis_ majore litera initiali scripsi, quia + ipsam _Pacis faciem_, h.e. imaginem pictura expressam puto, ut + _aras_, _Jovem_ et _Latinos_. + + Sed pacis faciem, et pollutas foederis aras, + Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos + Cernere erat: strictas trepida cervice secures + Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis 695 + Orantes veniam, jurabant inrita pacta. + Hæc Eryce e summo spectabat læta Dione. + + 692. Ornatum verborum et ferocem illum excelsumque, qui in iis vivit + et regnat, spiritum Romanum facile percipias. De ipsa pace, vid. + Polyb. I, 62 et 63. + --_faciem_, Drak. exponit genus, ut IV, 591; Sed vid. V.L. + 693. _Jovem Deceptum_, ut I, 482. Cf. ad I, 9. + --_jura_, ut I, 481. + 695. _submissis palmis_, vid. ad I, 673. + 696. _inrita_ mox futura, moto scilicet bello Punico secundo. + 697. Præclare Venus, quæ Romanis favet, hisce picturis oculos + animumque pascere fingitur. + --_Dione_, Venus: vid. ad IV, 106. Nobilissimum ejus templum in + _Eryce_, monte Siciliæ, supra Drepanum. Vid. Heyne in not. et Exc. + II; ad Virg. Æn. V, 759. + + 695. _Horrebant Libyes_ contra fidem libb. dedit Lefeb. vulgare + substituens exquisitiori. + 696. _horrida pacta_ edd. antt. _inrita pacti_ malebat N. Heins. + ut _acuta belli_, _dura laborum_, etc. + + + Quæ postquam infesto percensuit omnia vultu + Adridens Poenus, lenta proclamat ab ira: + «Non leviora dabis nostris inscribere tectis 700 + Acta meæ dextræ: captam, Carthago, Saguntum + Da spectare, simul ferro flammaque ruentem; + Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes + Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis + Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque. 705 + + 698. _infesto vultu Adridens_, ira cum arrogantia et contemtu mixta. + 699. _ab ira_. Cf. XI, 99, et ad II, 139. + --_lenta_, lente, sensim collecta a singulorum perlustratione. + 700. _nostris tectis_, templis et ædibus sacris. + 702, 703. Conf. II, 657... 691. + --_Perfodiant_, ut _persultet_, _ruat_, _fugiat_, _vehatur_, pro, + pictura exprimendos cura perfodientes, etc. + + 699. _læta ira_ et v. seq. _dabunt_ conj. Dausq. utrumque parum + acute. + 702. _ferroque flammaque_, non _flamma ferroque_, scripti, quod + concinnius videbatur N. Heins. nescio quare. + 704. _capiet_, non _capiat_, scripti et R. 2. + 705. _Nomasve_ tacite edidit Lef. Male!--706. _Addes T._ scripti + _Adde T._ Parm. et Med. _Adest_ R. 2, _Adde etiam_ Ven. Marsi et + edd. inde expressæ, contra metri leges. _Adde et T._ conj. Dausq. + quod non improb. N. Heins. et recepit Cell. ac legendum esse haud + dubitabat Withof. quia v. 702, præcesserit _da spectare_. + + Addes Ticini spumantes sanguine ripas, + Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis + Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis + Flaminius: fugiat consul manante cruore + Scipio, et ad socios nati cervice vehatur. 710 + + 707. _nostrum Trebiam_, vid. ad I, 118, et IV, 650. + 708. _Clausa_, ut IV, 621, «clausit magna vada pressa ruina.» + --_ruat_ in perniciem, cadat. + 709 sq. Confer IV, 466 seq. + --_cruore_ ex vulnere. + + 708. _Plausa_ in mentem veniebat N. Heins. _ruet_ Tell. _ruato_ + R. 2, teste Lefeb. qui hæc notat: «an pro _ruito_? quod placebat + præ ceteris, propter concursum vocalium.» + 709. _manetque cruore_ opinabatur N. Heins. + + Hæc mitte in populos, et adhuc majora dabuntur. + Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis + Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem. + Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite, + O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur, 715 + In cineres monimenta date, atque involvite flammis.» + + 711. _mitte in populos_, vid. ad II, 511. + --_majora_ facinora. + 713. _dejectum Tarpeia rupe Tonantem_, +deinôs+ pro, Capitolium + occupatum. + 716. _monimenta_, templi picturas. + + 712. _effugies_ Col. unde _effinges_ emend. Modius; _effingens_ + aliquot edd. + 716. _monimenta_, non _monumenta_, R. 2, ut semper scribendum + monet Lefeb. Recte. Conf. Cl. Schelleri Præcepta stili bene lat. + P. I, p. 35, et Cell. Orthogr. Utrumque tamen in lapidibus + occurrit. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber VI + + 16n. _non æquum_ ... III, 2, 260 [equum ... II, 2, 260] + 25, 26n. Intpp. ad Stat. Th. X, 170 seq. [ad ad] + 35v. _vigens_, non _ingens_, Col. [Col. Col.] + 119n. _rerum inclinata_, ut _res inclinatæ_ ap. Liv. IX, 12_. + [_incertum: 'res ... inclinata' saepius apud Livium legitur_] + 188v. Idem sensisse videtur N. Heins. qui [qai] + 270v. nisi ipsa hæc vox substituenda [susbtituenda] + 307... 310n. Vid. mox v. 311 [mox V, 311] + 455v. [445] + 609... 611v. (!!) [_sic scriptum_] + 658n. [558] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER SEPTIMUS. + +ARGUMENTUM. + +Q. Fabius Maximus Cunctator, in quo omnis Romanorum spes sita est, +cum novo exercitu, ex civibus sociisque conscripto, ad bellum +proficiscitur, quod prudentia cautisque consiliis, quibus solus +omnium, quas ducit, copiarum vires æquat, gerere statutum habet cum +animo ac deliberatum; 1-19. + +At Hannibal, quam primum de creatione novi summique magistratus fama +ad ipsum pervenit, Dictatoris genus et res ab ipso gestas a captivis +percontatur, ex quibus Cilnius ducem Rom. ejusque gentem amplissimis +verbis ornat, et ita indignationem quidem Poeni in se convertit, sed e +malis, quibus urgetur, supplicio se emergere frustra cupit; 20-73. + +Dum Romæ, votis rite nuncupatis, cives cum conjugibus supplicatum eunt +et sacris operantur, Fabius strenue iter facit, disciplinamque +militarem ad pristinos mores redigit; 74-95. + +Castris deinde jam in conspectu hostium positis, Poenus, certa victoriæ +spe inductus, nullam dimicandi moram facit, et vallatos maledictis ad +certamen provocat; 96-122. + +Verum ubi quieta omnia apud Romanos, nec castra ullo tumultu mota +videt, re infecta in Apuliam transit, variisque dolis constantem +Dictatoris animum tentare et circumvenire conatur; 123-145. + +Quum ita quoque nihil proficit, omnisque spes in inritum cadit, tacita +jam cura animum incensus, quod nunc demum edocti malis Romani parem +Hannibali ducem quæsissent, in Campaniam exercitum reducit; 146-158. + +Ibi amoenissimam Italiæ partem agrumque Falernum, qui generosissimo +vino abundabat, cujus faciendi rationem ipse Bacchus priscis +temporibus Falernum, hospitem suum, docuerat, inpune depopulatur; +159-211. + +Qua rei indignitate in castris Romanorum seditio movetur, quam Fabius +comprimit, habita oratione, qua ostendit, rempublicam, continuis +cladibus adflictam, non nisi prudentissima et cauta belli gerendi +ratione ab interitu vindicari posse, et rem tempusque ita postulare, +ut adversus ferocem tot victoriis hostem nihil temere audeant, nec, +nisi certa spes et commoda rei bene gerendæ occasio obferatur, summam +rerum universo periculo committant, sed ante omnia suæ saluti atque +securitati consulere, conatusque hostiles singulari potius arte, quam +temeraria vi inpedire studeant; 212-259. + +Invidia tamen Dictatoris augetur fraude ac dolo Hannibalis, qui ab uno +ejus agro, omnibus circa vastatis, ferrum ignemque abstineri jubet, ut +occultæ proditionis foederisque clam cum hostibus icti suspicio +commoveatur; 260-267. + +Sed mox Poenus suis se artibus peti sentit, agmenque suum repente +præter opinionem inter Calliculam montem, Formiana saxa ac Literni +stagna inclusum videt, via ad Casilinum obsessa; 268-281. + +Quas insidias callide eludit, et noctis principio duces, Magonem, +Maraxen et Acherran somno excitat, militibusque tessera significat, +quid fieri velit: tum sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis, +custodibus Romanis rei novitate terror incutitur; Poenus vero salvus ex +faucibus elabitur, saltumque transgressus in agro Allifano castra +ponit; 282-376. + +Fabius confestim et ubivis hostem subsequitur; at non ita multo post, +sacrorum causa Romam profecturus, non imperio tantum, sed consilio +etiam ac prope precibus agit cum Minucio, ut, ratione potius quam +fortuna fretus, bellum administret, et exemplum, quod ad imitandum +habeat, sequatur; 377-408. + +Absente eo classis Poenorum ex alto in portus Caietæ et Formiarum, in +finibus Campaniæ, invehitur, quo hostium adventu perterritæ Nereides +ad Protea, in antro, prope Capreas, commorantem, confugiunt, ut ab eo +de futura Italiæ fortuna cognoscant; 409-434. + +Deus marinus, exposita Romanorum origine, a Trojanis, propter iniquum +Paridis judicium et Junonis iram debellatis et terra marique cum duce +Ænea jactatis, repetenda, prædicit, urbem eorum æternam fore, +bellumque Punicum II, quamvis Cannensis etiamnunc clades inpendeat, a +Scipione Africana gloriose confectum iri; 435-493. + +Quam fatorum seriem dum vates in antro reserat, Magister equitum, +inmemor monitorum Fabii, ferociter magis quam consulto rem gerit, et, +Hannibale, furoris ipsius alendi causa, fugam aliquoties simulante, +jam fama egregiæ victoriæ Romam perfertur; 494-512. + +Hinc populi jussu æquatur ei imperium cum dictatore, qui invicto a +civibus hostibusque animo ad castra revertitur et exercitum dividit; +513-522. + +Quo facto Minucius, secundis rebus delatoque sibi a populo honore +multo animosior ad omne periculum spernendum et quidvis audendum +factus, sine mora cum hoste iniquo confligit loco, et subito legiones +omnisque adeo respublica in maximo discrimine versantur; 523-535. + +Jam cæsis aliis, aliis fugam circumspectantibus, Fabius, conspecta +procul turbata acie, militibusque et Q. Fabio, filio, qui irata mente +contraria suadebat, ad opem suis ferendam stimulatis, repente, velut +cælo demissus, legionibus, salutis suæ jam desperantibus, succurrit, +et hostibus, quorum magnam stragem ipse ejusque exemplo incitati +Syllæ, Crassi, Metellus, Furnius, Torquatus, Brutus, Cato et Q. Fabius +edunt, victoriam, civibus vero confessionem erroris extorquet; +536-729. + +Minucius, inmerito hoc beneficio victus et nunc demum sentiens, quanto +satius sit, prudentia et cunctatione, quam temeritate, bellum tali +tempore administrare, castra cum Dictatore jungit, et, aris in ipsius +honorem exstructis vinoque ac dapibus Fabio, tanquam Deo, libatis, +PATREM eum salutat; quod exemplum milites sequuntur; 730-750. + + + Interea trepidis Fabius spes unica rebus: + Ille quidem socios atque ægram vulnere præceps + Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum + Bellator senio jam castra movebat in hostem. + + 1. _trepidis spes unica rebus_, ut X, 48, et _fessis spes ultima_, + VIII, 667; _lumen_ et _auxilium rebus nostris dubiis futurum_, Liv. + I, 39; II, 50, ext. de Fabia gente. + --_Res trepidæ_, periculosæ, in quibus trepidamus, +phobera+, ut + passim apud Liv. conf. Drakenb. + 2. Duas legiones, teste Liv. XXII, 11, vel quatuor, si Polyb. III, + 88, fides habenda, ex civibus sociisque scripsit, et ad Servilianum + exercitum adjecit. + --_ægram vulnere_, cladibus adflictam et debilitatam. + 3 sq. _viridi senio_, ut apud Virgil. Æn. VI, 304; conf. ad I, 405, + _virens senecta_. + + 1. _rabidis rebus_ Colon. prob. N. Heins. quia _res trepidæ_ vers. + 88, iterantur, et _certamen_ ac _arma rabida_ dicuntur, v. 253, et + XVI, 410. Quam infirma sit utraque ratio, non est quod doceam. + Eodem suadente, post _rebus_ +stigmên teleian+ posui cum Drak. + _Interea Fabius, trepidis spes u. r. Ille quidem, socios_, etc. + transponendum censebat Burm. Non male! + 3. _clara laborum_ priscæ edd. Conf. ad II, 52; _cruda l._ conj. + N. Heins. coll. Virg. Æn. VI, 304. + + Sed mens humana major, nec tela, nec enses, 5 + Nec fortes spectabat equos: tot millia contra + Poenorum invictumque ducem, tot in agmina solus + Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat. + + 5. Egregia quidem laus prudentiæ Fabianæ, quæ ad hostes superandos + plus momenti habebat, quam omne exercitus robur. + 6. _Nec spectabat_, minus iis confidebat, quam cautis consiliis et + cunctationi; vel non curabat, metuebat; quem sensum minus probo. + _Ed._ + 8. Drak. ad h.l. et XVI, 19, comparat inf. v. 743; XVI, 50; Virg. + Æn. VII, 705, et Liv. XXVIII, 12. + + 5. _mente humana_ Ox. _mente humano major_ emend. Barth. Adv. I, + 13, ut _humano_ sit pro _homine_, de quo vid. Gronov. ad Liv. + VIII, 9, et Gifan. Ind. Lucret. Vulgatam lect. exemplis (V, 435, + et VI, 426), quibus non indiget, vindicarunt Draken. et Lefeb. + + Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset, + Sistere Fortunam cunctando adversa foventem, 10 + Ultima Dardanii transisset nominis ætas. + + 9. _vis sacra_, h.e. admirabilis, magna, præclara, divina, ut _sacer + Iulus_, VIII, 71; _sacrum letum_, II, 520; _rabies virtutis_, VI, + 42; forte etiam _sacra manus_, VIII, 357, et _sacras in sanguine + dextras_, XII, 578; _annus sacer_, h.e. præclarus, egregius, vel + felix ap. Tibull. II, v, 82; +hieros diphros+, Hom. Iliad. XVII, + 464; +hierê Thêbê, Euboiê, Ilios, hierê is Têlemachoio+ Iliad. I, + 366; II, 535; IV, 416; Odyss. II, 409; +hieron menos Alkinooio+, et + +knephas+, Odyss. VII, 167; Iliad. XI, 194; +hiera nasos+ Thera, + +Tainaros+ et +Sikuôn+ ap. Pind. Pyth. IV, ii, 78, et Nem. IX, 127. + Sic et +Achilleus+, vel +hala dian, Lakedaimona dian+, Iliad. I, + 141; Odyss. V, 20. + --_inpressum_, fixum ac destinatum. + --Fabius minus confidebat legionibus suis, sed tanquam solus in + bella pergeret, in se uno omnem spem repositam habebat; _ac ni sacra + vis_, divina mens, cogitatio, +hieron menos+, _seni fuisset_... + (_adversa_, Poenorum partes) actum fuisset de imperio romano; Lenz. + + 10. _Fortunam cunctando_, non _cunctando F._, Colon. + + Ille modum Superis in Punica castra favoris + Addidit, et Libyæ finem inter prospera bella + Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille + Hesperiis lento Poenum moderamine lusit. 15 + + 12. Minuit favorem deorum, inpr. Junonis, in Poenos, h.e. perpetuæ + Poenorum fortunæ modum statuit, qua ratione eadem sententia mox + exprimitur. + 15. Drak. comparat VIII, 11, et Claud. b. Get. v. 138. _Primus + fulmineum lento luctamine Poenum Compressit Fabius_. + + Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojæ + Et fluxas Latii res, majorumque labores, + Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas, + Surge, age, et emerito sacrum caput insere cælo. + + 16. Egregia poetæ ad Fabium apostrophe, sed luxuriante ornatu + expressa. + --_iterum labentia_. Cf. ad I, 43. + 17. _fluxas Latii res_, ut ap. Virg. Æn. X, 88; Cic. Att. IV, 2; + Sall. Jug. 123. Nam _fluere_ est dilabi, interire. Vid. Gron. ad + Liv. XXVII, 17. Italia vario modo designatur. + 18. _Carmentis_, seu Carmenta, Evandri mater. Cf. XIII, 816; Liv. I, + 7; Virg. Æn. VIII, 335 sq.; ibique Heyne Exc. I. + 19. Altius te a terra in cælum tolle, scilicet nominis amplitudine + et inmortalitate, ut _sublimi ferire sidera vertice_ dixit Hor. Od. + I, 1, extr. ubi vid. Jani. +Eris+ ap. Hom. Iliad. IV, 442, +oligê + men prôta korussetai, autar epeita Ouranô estêrixe karê+. + --_emerito_, merito, prudentia rebusque gestis promerito, ut XI, + 464; Drak. qui laudat Huet. ad Manil. I, 404; Heins. ad Vell. Pat. + II, 11 et al. + + 18. _tecta Evandria_ h.e. Pallanteum, et hinc Roma, eo loco + condita (vid. ad VI, 631 sq.), opinabatur N. Heins. quod prob. + Drak. et recepit Lef. Non male, quia modo vox _regna_ præcessit: + _regna_ argute dici monet Withof. ut ap. Hor. Od. III, iii, 58. + Maluerit tamen _sceptra_, quæ vox dignior sit quam _tecta_, et ad + vulg. lect. propius adcedat. ["ad VI, 631": in Not.] + 19. _et in merito_ R. 1, 3, et Med. unde _et i. merito_ suspic. + N. Heins. quem v. ad XI, 214, 241, ad Claud. R. P. I, 92, et + Epithal. Hon. et Mar. v. 276, ad Ovid. Amor. III, iii, 1. Sed + vulgatum _emerito_, h.e. merito, Drak. firmat ex XI, 464; + (_Emerito... cælo_) Manil. I, 404; (_emeritum mundum_) Prop. IV, + ii, 61; Sidon. Apoll. II, 209; Val. Max. IV, 1, ex. 6; conf. + Heins. ad Vellei. Paterc. II, 11. ["XI, 464" recte XI, 461] + + + At Libyæ ductor, postquam nova nomina lecto 20 + Dictatore vigent, raptim mutata Latinis + Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat, + Quæ fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis + Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas + Hannibali putet esse parem: fervore carentes 25 + Angebant anni, fraudique inaperta senectus. + + 20. _nova nomina_, Dictatoris et magistri equitum. + [21.] _vigent_, celebrantur et in omnium ore sunt, Cell. Cf. Cic. + Tusc. I, 38, extr. + --_lecto Dictatore_, propr. Prodictatore, quia consul Romæ non erat. + Vid. Liv. XXII, 8. + 23. _Ancora ultima_, alias _sacra_, Gr. +ankura hiera, hê chôris + anankês ou chrôntai+, Polluc. I, 9; quod quam egregie Fabio + conveniat, monuit jam D. Heins. Spem ut plurimum in numis sub + symbolo ancoræ signari, observat Drakenb., qui præterea comparat + VIII, 667; X, 48; Proverb. e Vatic. Append. Cent. II, n. 18, et + Schott. ad Proverb. et Suid. Cent. XIV, num. 50. + 24. Imitat. Liv. XXII, 12. + 25. _fervore carentes anni_ Fabii, ut contra _vividi_, _calidi_, + _fervidi_, _ignei_ dicuntur juvenes. Cf. XVI, 596, et Virg. Æn. V, + 395... 396. + 26. _inaperta_, non patens. + + 23. _ultima passis_ malebat D. Heins. et _quis Fabius_ Burm. + _Ancora_ ex Gr. +ankura+ rectius quam _anchora_ scribitur. + 25. _fervore carentes_ Tell. a m. pr. Parm. Med. et Benes. + Vulgatam _calentes_ defendunt Dausq. et Cell. et ad Hannibalem + referunt, coll. v. 66. Male! + + Ocius adcitum captivo ex agmine poscit + Progeniem ritusque ducis dextræque labores. + + 27. _adcitum poscit_, ab eo, quem adciverat, quærit, percontatur. + 28. _labores_, ut V, 561. Ipsum poetæ commentum satis ingeniosum + est, et ingenti Hannibalis sollicitudini, cujus justa erat causa, + consentaneum. + + 28. _laborem_ e Colon. recepit Drakenb. Sed magis hoc loco + conveniunt _labores_, h.e. res gestæ, facta; conf. not. ad V, 561. + + + Cilnius, Arretî Tyrrhenis ortus in oris, + Clarum nomen erat; sed læva adduxerat hora 30 + Ticini juvenem ripis, fususque ruentis + Vulnere equi, Libycis præbebat colla catenis. + + 29. _Cilnius, clarum nomen_. Cf. V.L., et ad V, 328. + --_Arreti_, vid. V.L., et ad V, 123. + --_Tyrrhenis_, Etruscis, vid. ad IV, 719. + + 29. _Cilnius_, non _Cilinus_, Colon. Recte. _Cilnia_ gens Etrusca, + et quidem nobilissima, e qua C. Cilnius Mæcenas, quem poeta forte + respexit, vid. Drak. ad Liv. X, 3; Lips. Antiq. Lectt. I, 22, et + ad Tac. Ann. VI, 11; Meibom. vit. Mæcen. L. B. 1653, 1654, c. 1; + Demster. in Etruria regali II, 54, et Jani ad Horat. Od. III, 29, + 1; _Areti_ Colon. Sed +Arrhêtinôn polis+ dicitur Polyb. II, 19; + +Arrhêtion+ Appian. b. civ. I, 91; III, 42; Strab. V, p. 154, 157, + et sic semper in lapidd. litera canina geminatur, v.c. apud + Gruter. p. 372, 520 al. + + Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam: + «Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi + In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est; 35 + Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris, + Terrarum imperium Carthaginis arce videres. + + 33. _Hic ardens_, vehementer cupiens, in _malis_, in captivitate, + _extrema_, mortem, ut ap. Virg. Æn. I, 219; VI, 457; Flor. IV, 2, + vel finem malorum. Schmid. interpretatur: _ardens malis_, propter + mala, ut _ardens furiis_, XVII, 237. + --_extrema_, vehementissime, ut apud Græcos millies. + --_rumpere vitam_, ut VI, 510; alias _abrumpere_, de quo vid. Heins. + et Drak. Cf. ad II, 597. + 34 sq. Oratio summo ornatu artificioque composita, et ad iram + Hannibalis laude Fabii incendendam aptissima. Verba Liv. XXII, 12. + --_fervida Gracchi consulta_. Cf. IV, 514 sq., et XV, 337, ubi + calidus Marcellus Fabio Cunctatori obponitur. + [35.] _In manibus_ sunt, h.e. adsunt, ut XII, 197, et ap. Virg. Ge. + II, 45 (ubi vid. Burm.), et Æn. X, 280. + --_Tirynthia gens_, cf. VI, 627 sq., et ad II, 3; _gens_, vid. ad + II, 185. + 36, 37. Conf. IV, 730; XVII, 403, 404. + + 33. _extrema mali atque abrumpere_, vel, quod in Ven. Marsi + exstat, _erumpere vitam_ volebat N. Heins. prob. Drak. ut _extrema + mali_ sint captivitas et servitudo, qua homini libero nihil + gravius accidere potest. Sed vulgata lectio, quam vix commodum + sensum habere putabat Drak., mihi exquisitior videtur: vid. not. + + Non ego te longa serie per singula ducam: + Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno. + Veientum populi violata pace negabant 40 + Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat + Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma. + + 39. _nosces Fabios certamine_, etc. ut apud Virg. Æn. II, 65 sq. + 40. Cf. ad II, 4 sq. + + 39. _disces_ forte, qui critica prurigine laborat, legere malit, + ut apud Virg. Æneid. lib. II, v. 66. + + 41. _furebat_ Colon. et Oxon. (sed, teste Lefeb. omnes scripti) + cum R. 1, 2, Parm. Med. et Beness. probb. N. Heins. Drak. et + Lefeb. Vulgatum _furebant_, puncto post hoc verbum posito, + retineri posse observat Gronov. Obss. I, 17. quem secutus est + Cell. Non male! _furebant Ad portas bellum_ sibi esse, vel + furibundi conclamabant, interpretatur Barth. Adv. XXIII, 20. Sed + intell. portas Romæ; _ferebant_ emend. Zinzerl. Promuls. crit. c. + 20. + + Delectus vetiti; privataque castra Penates + Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una + Patricius junctis exercitus ibat in armis. 45 + Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet, + Uno non pavidus rexisses bella magistro. + + 43. sq. Cf. Liv. II, 48. + --_privata castra_, quæ privatis Fabiorum sumtibus alebantur, ut + contr. _publica bella_, v. 60. + --_Penates Herculei_, familia Fabiorum. + 47. Vel _uno_ horum _magistro_, duce (vid. ad III, 173) _non + pavidus_, sine periculi metu, _rexisses bella_, ut VI, 307. + Comparant Liv. II, 49; Ovid. Fast. II, 200; Eutrop. I, 14, et + Appian. de reb. Samn. Exc. X, c. 3, tom. I, p. 65, ed. Schweigh. + + 43. _Dilectus_, non _Delectus_, Col. Utrumque recte dici, monent + quos Drak. laudat, Lambin. ad Lucret. I, 87; Ant. Augustin. ad + Fest. vid. _Dilectus_, N. Heins. ad Claud. Laud. Stilic. I, 316; + ad Ovid. Met. I, 324, et Bentl. ad Hor. Od. II, iv, 18. + 44. _admirabile_ ed. Basil. Wolfii et aliæ inde expressæ. + 46. _exsiliere_, vel _exiliere_ Nicander scripsit, et post eum + alii. Sed _exiluere_ in optimis scriptt. legitur; vid. quos Drak. + citavit, Gifan. Ind. Lucret., vid. _Dissilui_, Gronov. ad Senec. + Thyest. vers. 768; Heins. ad Claud. Præf. Cons. Honor. III, 3, ad + Ovid. Metam. V, 35; IX, 314; X, 410; XIV, 406; _exsilire_ R. 1. + Ven. Marsi et al. _esiluere_ R. 2; _quæcumque_ (bella) _liberet_ + corrig. N. Heins. Non male! Possis et _quacumque_, scilicet parte. + + Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci + Stridentis sonitu tremuerunt limina portæ, + Maximaque Herculei mugivit numinis ara. 50 + + 48. _dirum omen_, hoc est, portam Carmentalem, quæ _omen habet_, ut + utar verbis Ovid. Fast. II, 201 sq. Hinc _scelerata_ dicebatur. Vid. + Festus, voc. _Scelerata_ et _Religioni_; Serv. ad Virg. Æneid. VIII, + 338, et Flor. I, 12. + --_Scelerata_, infelix, inproba et abominabilis v.c. _castra_, Suet. + Claud. 1; _Sedes_, Ovid. Met. IV, 455, et Tibull. I, iii, 67; (ubi + vid. Broukh. et Heyne) _limen_, Virg. Æn. VI, 563; _campus_, Liv. + VIII, 15, extr., et _vicus_, Liv. I, 48, et Ovid. Fastor. VI, 609; + cf. ad V, 431, et Duker. ad Flor. l.c. Fuit autem hæc porta in + regione VIII urbis sub Capitolio a dextra inter rupem Tarpeiam et + Tiberim, nomenque a Carmentæ templo, prope eam posito, adcepit. + 50. Alterum omen, quod dat generis auctor. De _ara Maxima_ Herculis + ad forum Boarium vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. VIII, 269 sq. + + 49. _stridentes_ Colon. ut sit adpositio; _gemuerunt_ emend. + N. Heins. prob. Drak. quum _limina sonitu tremere_ non recte + dicantur, et omen non in tremore, sed in stridore portæ + constiterit, ut ap. Claud. B. P. II, 6. Sed hoc verbis _stridentis + sonitu_ satis innuitur, et verbum _tremere_ de quovis sonitu + motuque usurpatur, vid. Burm. ad Ovid. Met. IV, 136; V, 356, et ad + Val. Fl. II, 78; 413; IV, 180; VI, 526. Quæ loca etiam obstant, + quominus leviori mutatione _fremuerunt_ refingam, ut +pulai mukon+ + Hom. Iliad. VII, 749, dixit. Ill. Ernesti interpretatur: tellus, + in qua posita erat porta, gravi ejus stridore contremuit, et + veluti concussa est. + + Invasere hostem; numerarique aspera virtus + Haud est passa viros, et plures milite cædes. + Sæpe globo densi, sæpe et per devia passim + Dispersi subiere, vicis meritique labore + Æquato: nulli quisquam virtute secundus, 55 + Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos. + + 52. _viros_, Fabios, qui propter virtutem amplissimus numero + exercitus esse videbantur. Virtus non passa est numerari _plures + milite cædes_, h.e. cæsos hostes, qui multitudinem Fabiorum + superabant; nisi malis jungere, _virtus et cædes_, etc. Id tamen non + magni momenti facinus agnoscit Ernesti. + 55, 56. Haud quisquam ex illis ulli, vel alteri primum quasi + virtutis locum et gloriam triumphi concedebat; sed ad hanc omnes + simul eodem ardore adspirabant. + --Quilibet videbatur esse primus, qui triumphum mereretur, Cellar. + coll. Virg. Æn. XI, 441. + + 54. _Dispersi subiere_, (hostes) _vicis_, etc. ex emend. N. Heins. + recepere Drak. et Lefeb. pro vulg. _subiere vices, meritique_, + etc. + + Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum + Mortali quodcumque datur! grex ille virorum, + Qui Fabia gente incolumi deforme putabat + Publica bella geri, pariter cecidere Deorum 60 + Invidia, subitis circumvenientibus armis. + Nec tamen occisos est cur lætere: supersunt, + Quod tibi sit Libyæque satis: certaverit unus + Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque + Providus, et cauta sollertia tecta quiete. 65 + + 57. _caducum_, scilicet esse. + 60. _Publica bella_, cf. ad v. 43. + --_Deorum Invidia_, vid. ad III, 78 in V.L. + 61. _armis_, armatis hostibus, ut ap. Virg. Æn. II, 409. + 62. _Supersunt_ cuncti in uno Fabio Cunctatore, qui solus tibi satis + negotii dabit, et omnium virtutem æquat. + + 59. _putabant_ malebat N. Heins. + 61. _circumfundentibus_ minus langueret. + 62. _occisis_ Parm. quod non minus placere potest. + 63. _Quod tibi sit L. satis_ scripti cum R. 1, 2, 3, Med. _Quot + tibi sit_ Parm. vulgo _quot tibi sint_. Post _supersunt_ punctum, + et post _satis_ comma posuit Drak. suadente N. Heins. Nos vulgarem + distinct. servavimus, ut _Quod_ sit pro quantum. + + Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas, + Foderis in pugna velocius ilia planta + Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.» + Quem cernens avidum leti post talia Poenus, + «Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras, 70 + Et captiva paras moriendo evadere vincla. + Vivendum est: arta serventur colla catena.» + Hæc juvenis, Divisque tumens ausisque secundis. + + 66. Post nobiliores ducis virtutes hanc laudem supervacuam esse, et + manifeste poetam, dum verborum ornamenta sectetur, ingenio destitui, + judicat Ernesti. + 67. _planta_, ut VI, 212. + 68. _momorderis_, læseris, vexaveris; vel doctior ratio pro vulgari, + qua equus propr. frenos ore mordet, vel mandit. + 69. Imitat. Lucani II, 511 seq., judice Lefeb. sed Cæsar Poeno + præstantior. _Ed._ + 71. _captiva_, quæ captivus ferre solet. + 73. _Divis_, eorum favore. + --_tumens_, cf. ad II, 288. + + 67. _in pugnam_, quod Lefeb. tacitus recepit, vel _in pugnas_ + corrig. N. Heins. et Drak. ut etiam VIII, 521; IX, 459, et XIII, + 202. Recte opinor. + 72. _servetur_ Put. ut sit græcismus; _arte serventur c. catenæ_, + vel _servetur_, conj. N. Heins. Non male! + + + At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras + Cura Deum: mæsto subfusæ lumina vultu 75 + Femineus matres graditur chorus; ordine longo + Junoni pallam conceptaque vota dicabant. + + 74. Conf. Liv. XXII, 10, et, ex quibus ornatum precesque petiit + poeta; Virg. Æn. I, 479 sq.; XI, 477 sq.; et Hom. Iliad. VI, 269... + 312; quæ loca etiam expressit, similiterque a Minerva ad Junonem + transtulit a Lefeb. laudatus Stat. Th. X, 49... 69. + 77. _pallam conceptaque vota_, h.e. pallam, quam voverant. Palla, + +peplos+, Dearum signis pro veste injici solebat. Vid. Spanh. ad + Callim. H. in Apoll. v. 32 et in Pall. v. 70. + + 75. _fletu_, pro _vultu_ legendum putabat idem prob. Drak. ut + _lacrimis_ apud Virg. Æn. I, 228, et _rore_ apud Ovid. Met. X, + 360. Possis quoque _flumine_ pro _lumina_ refingere, et doctius + _mæstum subfusæ flumine vultum_, ut ap. Hom. Iliad. IX, 14, et + Virg. Æn. I, 465. At non inepta videtur vulgata, modo _vultum_ + explices externam speciem, vel potius lineamenta oris. Similiter + _tacito sparsit vaga lumina vultu_ dixit Val. Fl. VI, 584. + 76. _matrum_ Dausq. tacitus scripsit contra fidem librorum; _F. + matres pariter chorus o. l.... dicabant_, vel _graditur chorus... + dicantes_ libens rescripserit N. Heins. Forte totus versus non ex + Silii, sed ex inepti versificatoris vena profluxit. Nam salvo + sensu abesse potest, et non modo duri quid ei inest, sed etiam + verba _matres_, _femineus chorus_, languent. + + «Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur; + Et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba + Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo 80 + Quod nostræ nevere manus, venerabile donum. + + 79. _digno_, honesto, _nomine_ matronæ, vel castæ mulieris, donum + castæ Deæ obferentis. Quænam _digno nomine_ sit, Stat. Th. X, 56... + 59, docere, monet Lef. + 80. _subtemen_ simpl. filum, propr. radio stamini inmissum. Vid. + Ovid. Met. VI, 55 sq.; Heyne ad Virg. Æn. III, 483, et ad Tibull. + IV, i, 121. + --_fulvo_, aureo. + + 79. _dignum_, vel _digno quodcumque e. n. turbæ A._ maluerit idem, + et _dignum, quocumque es nomine, turba A.... donum_ Drak. prob. + Ernesti, ut ad solennem precantium morem respiciatur. Inepte sic + lacessi Silium judicat Lefeb. Withof. conj. _Et ferimus dignæ, + quocumque es nomine, turba A._ + 80. _et acu et subt._ conj. N. Heins. ut vestes textæ et acu pictæ + conjungantur. Forte leg. _acus subtemine_: nam manus id _nevere_; + quod tamen verbum ad texturam quoque transtulit Virg. Æn. X, 818; + _subtemine_, non _subtegmine_, Colon. prob. Drak. quum _subtegmen_ + sit contractum ex _subtegimen_, at _subtemen_ ex _subteximen_, ut + _momen_ ex _movimen._ Conf. Ill. Harles. ad Val. Fl. VI, 227. + + Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva, + Interea velamen erit: si pellere nostris + Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro + Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.» 85 + + 82. Imitat. Virg. Ecl. VII, 35... 36; Drak. + 84 sq. _Marmaricam nubem_, agmina Poenorum: vid. ad I, 311. + --_Pressa in auro_ junge, nisi malis inpressa coronæ. + + 82. _Ac_, non _At_, scripti, R. 1, et Med. + + Nec non et proprio venerantur Pallada dono, + Phoebumque, armigerumque Deum, primamque Dionen. + Tanta adeo, quum res trepidæ, reverentia Divum + Nascitur! at raræ fumant felicibus aræ. + + 86. _proprio dono_, peculiari Minervæ insigni, +peplô poikilô+, qui + in Panathenæis magnis solenni pompa circumferri, et Deæ signo injici + solebat. Vid. Spanh. ll. cc. Hom. Iliad. VI, 271, 293, 302; Schol. + ad Eurip. Hecub. 470 sq.; Meurs. Panathen. c. 17 sq.; Heyne ad Virg. + Cir. v. 21 sq., et Æneid. I, 481; Winckelm. _Gesch. d. Kunst_, T. I, + p. 200. + 87. _Dionen_ (vid. ad IV, 106.) _primam_, primum, præcipue, ante + alios deos: ei a dictatore etiam ædes vota. Vid. Liv. XXII, 9 extr. + et 10 extr. + 88, 89. Pulcherrimi versus rerum veritate et verborum dilectu. + Dausq. et Draken. præter alios conferunt Liv. V, 51; XXV, 1; Stat. + Th. IV, 661, ubi vid. Barth. + 89. _felicibus_, non extis, seu sacrificiis; sed rebus, vel + hominibus, quum secunda fortuna est. _Ed._ + + 86. _propero dono_ e R. 2, recepit Lefeb. h.e. propere oblato, vel + confecto. Non male: nam de aliis quoque Dis, non de sola Pallade, + h.l. agitur et Patres prætorem, omnia hæc ut mature fierent, + curare jusserant, teste Liv. XXII, 9, extr. Sed vulgata videtur + præferenda, si _proprium donum_ ad solam Palladem, et +to+ + _venerantur_ ad reliquos quoque deos referatur. An his etiam + proprium fuit donum? + 89. _at_ Col. _ac_ Ox. et Put. Vulgo _et_. + + + Dum Roma antiquos templis indicit honores, 90 + Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte + Bellandi, lento similis, præcluserat omnes + Fortunæque hostique vias: discedere signis + Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra + Imperii, Romane, caput, parere docebat. 95 + + 90. Cf. Virg. Æneid. I, 632; III, 264. + --_honores_, vid. ad III, 218. + 91... 93; Conf. Liv. XXII, 12, pr. Sed idem c. 9... 11, et Polyb. + III, 88, memorant, ipsum Fabium, quo die magistratum inierit, sacra + curari jussisse, rebusque demum divinis peractis de bello et republ. + retulisse. + 91, 92. Lenz interpretatur ita: _arte Bellandi_, opera data, + stratagemate quodam, _similis lento_, similans se ignavum, qui tamen + non erat, sed potius prudens cunctator, (quemadmodum Minucius, apud + Liv. XXII, 12 extr. eum _pro cunctatore segnem, pro cauto timidum, + adfingens vicina virtutibus vitia, compellabat) præcluserat fortunæ + omnes vias_, omnem aditum et impetum in se; ut contra _deprehendit + fortuna temeritatem_ Minucii apud Liv. XXII, 29. + --_lento similis_, ex industria et cum arte cunctans, Ernesti; cui + tamen hoc male ita expressum, et verba ista h.l. valde frigida + videntur. + 93. Fabius omnes dicto suo _parere docebat_, adeoque acerrime + disciplinam militarem exercebat. Ingentem, teste Liv. XXII, 11, + dictaturæ speciem apud cives sociosque fecit, viatore ad Servilium + Cos. misso, qui ei nunciaret, ut sine lictoribus ad dictatorem + veniret. + 94. _summum decus... caput_, dictatura, hoc est dictator; vel potius + ipse Fabius ita dicitur. + + 91. _tacito_ Col. Tell. R. 2; _tanto_ Ox. Vulgg. _cauto_. Non + male, judice Drak. quia Dictator, _itineribus summa cum cura + exploratis, exercitum ad hostem duxisse_ dicitur Liv. XXII, 12 pr. + _procedens_, non _præcedens_, scripti. + 93. _hostisque_ R. 2. + + Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis + Signa procul, fulsitque novis exercitus armis, + Adrectæ spes Sidoniæ, fervetque secundis + Fortunæ juvenis: vincendi sola videtur, + Quod nondum steterint acies, mora. «Pergite, clamat: 100 + Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum + Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras + Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur, + Quîs pudeat certare, senes: quodcumque videtis, + Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello. 105 + + 96. _conspecta_ haud procul Arpis, teste Liv. XXII, 12, (quem locum + poeta expressit) sed +peri tas Aikas+ Hirpinorum apud Polyb. III, 88 + extr. Cf. Plut. in Fab. + 98. _Arrectæ spes_, ut ap. Virg. Ge. III, 105; ubi vid. Heyne. + 101. Cf. Liv. l.c. + 102. _ad umbras_, priusquam pereat. + 103 sq. _Resides senes_, ut ap. Virg. Æn. I, 722; VI, 814; VII, 693. + 105. Drak. comparat similia Cestii verba ap. Senec. Suasor. V. + + 98. _Sidonii_, h.e. Poeni. Hannibalis, Colon. Non male! + 100. _steterint_, non _steterit_, scripti et Med. + 102. _quanto campi_ conj. N. Heins. + 105. _ut_ scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus _et_ + dedit. _Huic reliquum et primo d._ suspic. N. Heins. Forte + distinguendum, _primo_ (h.e. primum, initio) _damnatum, ut inutile + bello_. + + En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis + Scipiadæ? pulsi Ausonia, non ante paventem + Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi + Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque, + Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi. 110 + + 106. De formula _ubi nunc est_, et _heu ubi nunc est_, vid. quos + Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Her. IV, 150; Broukh. ad Prop. III, + ix, 59, et Burm. ad Petron. c. 115. + --_Gracchi_, conf. IV, 495 sq. + --_fulmina gentis Scipiadæ_, verba Virg. Æn. VI, 843; ubi vid. + Intpp. + --_fulmina gentis_, vid. ad I, 421. + 107. _Scipiadæ_, h.e. Scipiones, ut VIII, 254; Virg. l.c. et Ge. II, + 170; Prop. III, xi, 67. Sic et _Memmiades_, Drak. monente, pro + Memmius dicitur Lucret. I, 27; ubi vid. Lambin. _Scipiadæ_ h.l. sunt + P. et Cn. Cornelii Scipiones fratres, pater et patruus Africani + majoris, adversus Hasdrubalem, Hannibalis fratrem, missi _ad ultima + mundi_, h.e. Hispaniam, ubi et peremti sunt. + --_paventem Dimisere fugam_, paventes fugere cessarunt. Hannibal + gloriatur, eos metu, quem ipse illis incusserit, Hispaniam fugisse, + et _ripas Iberi_, limites imperii, custodire. + + 106. Ita scripti, ut VI, 516 sq. Vulgo _Heu ubi n. G., aut ubi + sunt nunc f. g._ quod non minus placebat Drak. Sed +to+ _en_ magis + sarcasmo convenit, _atque ubi nunc duo f. g._ opinabatur N. Heins. + ut Silius Maroniana ad verbum exprimat: quasi variare ipsum + dedeceat. Hinc tamen orta videtur lectio, _fulmina belli_, quam c. + Tell. et R. 2. exhibent. + 107. _paventem_, non _paventes_, scripti et R. 2. + 109. _profugus_ Col. Ox. R. 1, Parm. Med. Vulgo _tulit profugos: + nunc_, etc. + + Est etiam, cur Flaminio mihi gloria cæso + Creverit; et titulis libeat cur figere nostris + Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster + Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet. + Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis.» 115 + + 113. _Crudum Marte_, vid. ad I, 405. + --_Quot_, quam paucos _annos_? quia jam exactæ ætatis Fabius, + adeoque eum vincere nulla gloria est. + 114. _audet_, mecum pugnare. + + 112. _suffigere_ conj. N. Heins. ut _subscribere_ dixit Horat. Od. + III, xxiv, 28. Sed _figere_ eodem sensu doctius dictum videri + potest. Utrumque vero significat, addere gloriæ. + 114. _at tamen_ e Colon. recepit Lefeb. Non male: sed idem v. 120, + _Tethydis_ pessime scripsit. Nam Achillis mater _Thetis_, Nerei, + vel Chironis f. fuit, non _Tethys_, Cæli f. et Oceani conjux, quæ + vulgo perperam confunduntur. Conf. Heyne ad Apollod. III, xiii, 5, + p. 794 seqq. Præterea Tethys, yos, +Têthus, uos+, non Tethys, + ydis, dicitur, et prima producitur syllaba. Conf. ad III, 60. + + + Talia vociferans volucri rapit agmina cursu, + Ac, prævectus equo, nunc dextra provocat hostem, + Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta + Fertur ovans, pugnæque agitat simulacra futuræ. + Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis 120 + Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque, + Maternumque fretum, totumque in imagine mundum. + + 116. _rapit_, vid. ad IV, 218. + 118. sq. Cf. Liv. XXII, 12. + 119. _pugnæque agitat simulacra futuræ_, ut XVI, 529; Virg. Æneid. + V, 585; (ubi vid. Intpp.) et Liv. XXIX, 22, Drakenb. Ita se gerit, + ac si jam nunc pugnam committat, adumbrat quasi futuram pugnam, + quemadmodum Achilles, armis Vulcaniis ornatus, Græcos clamore claro + ad certamen adcendit; Lenz. + 120 sq. Cf. Hom. Iliad. XVIII, 478 seq., 608; XIX, 364 sq.; XXII, + 131 sq. + + 121. _clipei... in imagine_ maluerit N. Heins. et v. 123, + _speculator_ coll. v. 521, cui loco Drak. adjicit I, 679, V, 378. + + + Cassarum sedet irarum spectator, et alti + Celsus colle jugi domat exsultantia corda, + Infractasque minas dilato Marte fatigat 125 + Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra + Munitis pastor stabulis per ovilia clusum + Inpavidus somni servat pecus; effera sævit, + Atque inpasta truces ululatus turba luporum + Exercet, morsuque quatit restantia claustra. 130 + + 123 sq. Cf. Polyb. III, 89, _corda_ Poenorum. + 125. +Apomênizei+, D. Heins. + 126 seq. Cf. Virg. Æneid. IX, 59 sq.; Hom. Iliad. XII, 299 sq. al. + Sed variata h.l. comparatio cedit tamen, et longe inferior Græca et + Latina, ut mos est Silio. _Ed._ + 128. _Inpavidus somni_, inpavidum ducens somnum, ut ap. Sen. Herc. + Oet. 645. + 130. _restantia_, ut _morantia claustra_, XIII, 108; vid. ad VI, + 125. + --_claustra_, fores; Draken. + + 124. _colla_ Put. R. 1, Parm. Med. + + + Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo + Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit + Conditus occulta, si præcipitare sequentem, + Atque inopinata detur circumdare fraude; + Nunc nocturna parat cæcæ celantibus umbris 135 + Furta viæ, retroque abitum fictosque timores + Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta + Ostentat præda, atque invitat prodigus hostem. + Qualis Mæonia passim Mæandrus in ora, + Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat. 140 + + 131. Cf. Liv. XXII, 12 et 41. + --_Apula Arva_, conf. Polyb. III, 88. + 134. _Fraus_ et _furta_ insidiæ, ut ap. Virg. Æn. XI, 515, 522: cf. + ad VI, 70; Drak. ad XVII, 91; Barth. Adv. XIII, 7. + 135, 136. Observa verborum ambages. + 139. Vaga et inflexa Hannibalis itinera egregie comparantur Mæandro, + Phrygiæ fl. qui inter Cariam et _Mæoniam_, h.e. Lydiam, (vid. ad IV, + 719 sq.) tot tantisque flexibus fluit, ut sæpe reverti videatur. Cf. + Virg. Æneid. V, 251 (ubi vid. Cerda et Heyne); Ovid. Met. VIII, 162 + sq., et Epist. IX, 55 sq., ad quæ loca v. Heins. + [140.] _Errare_ voc. propr. de fluminibus flexuosis, Drak. qui + laudat Gron. ad Senec. Herc. F. 684, et Burm. ad Petron. c. 131. + + 131. _incoepti_, ut v. 141 et 163, _incoepta_, male scripsit + Lefeb. + 132. _residit_, non _resedit_, Oxon. et Puteol. Confer. ad V, 3. + 136. _Furta fugæ_ conj. N. Heins. + 137. _tum_ scripti, quod recepit Draken. Vulgatum _nunc_ servavi + cum Lefeb. qui _tunc_ in c. Put. et Tell. deprehendit. + 139. _Mæoniæ campis M. in oræ_ suspic. N. Heins. nescio cui bono? + + Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat, + Miscetque exacuens varia ad conamina mentem. + Sicut aquæ splendor, radiatus lampade solis, + Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans + Luminis, et tremula laquearia verberat umbra. 145 + + 141 sq. Imitat. præclari loci Virg. Æn. VIII, 20 sq.; ubi vid. + Heyne. Rationem poetarum, adfectionem animi commoti, fluctuantis, + irati, etc., comparandi cum rebus sub sensus cadentibus notat + Ernesti coll. IX, 358 sq.; XIII, 24 sq.; Virg. Æn. VII, 462; Ovid. + Met. VIII, 472; X, 373. + --_versat Miscetque_ in animo, perpendit. + 143. _splendor aquæ_, propr. solis, in aquæ superficiem incidens, et + ab ea repercussus. + 144. _vibrans_ se, celeriter et tremule ultro citroque se movens; + quod vario ornatu exprimitur. Cf. ad I, 539. + --_vaga_, quæ celeri motu fulgebat. Vid. Burm. ad Val. Flac. III, + 558. + 145. De _laquearibus_, vid. Ernesti Clav. Cic. voc. _lacunar_. + + 141. _Mille novat incepta_ R. 1, 3, Med. h.e. renovat. Non male! + + + Jamque dolore furens ita secum inmurmurat iræ: + «Obvia si primus nobis hic tela tulisset, + Nullane nunc Trebiæ et Trasymeni nomina? nulli + Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis + Sanguinea pontum turbasset decolor unda? 150 + + 146. Cf. Liv. XXII, 12, pr. + 147... 150. Color orationis, ut X, 29 sq., et apud Virg. Æn. XI, 285 + sq.; ubi vid. Heyne. Si Fabius in hoc bello primus Rom. dux fuisset, + nonne nulla nunc Trebiæ et T. fama foret? (nonne eorum _nomina + nulla_, h.e. obscura et ignobilia, nec meis victoriis nobilitata + essent?) nonne nullus Romanorum, fortunam suorum tum lugeret? etc. + Encliticum et interrogativum _ne_ pro _nonne_ passim occurrit (quod + vel Lexicographi et Ernesti in Clav. Cic. tirones docebunt), et in + adfectu etiam non repetitur. + 149. _Phaethontius amnis_, Padus vel Eridanus, qui Trebiam et + Ticinum in mare Hadriaticum devehit. Cf. IV, 634, 647, 691; V, 129, + inpr.; VI, 108; XVII, 501 et 606. Cur _Phaethontius_ dicatur, vel + tironibus notum ex Ovid. Met. II, 324. + + 146. _inmurmurat iræ_ Colon. et plurimæ edd. prob. N. Heins. coll. + V, 332. Rectius forte _dolore iræ_ jungit Lefeb. _ire_ ed. Ald. + aliæque antt. _ira_ emend. Scalig. ad oram Silii sui, _ore_ in + mentem veniebat N. Heins. + 148. _Nullane num Trebiæ, Trasymeni_ Colon. _Nullane nunc Trebiæ + et T._ Oxon. et Put. cum R. 1 et 3, quam lectionem in contextum + recipere non dubitavi, quoniam optimorum libb. auctoritate + nititur, et modo notis interrogandi, quas adposui, adjuvetur, non + commoda tantum sententia se probat, sed dolori quoque et adfectui + loquentis egregie congruit. Vid. not. Possis et _tum_ pro _nunc_ + legere: sed nulla mutatione opus est. Vulgatam lect. _Nulla essent + T. et T. nomina, nulli_, etc. retinuit Drak. Sed +to+ _essent_ + manifeste interpolationem redolet. _Nulli amnem Trebiæ et T. n. + nulli_, vel _Nulli amnem T. T. n. n._ corrig. N. Heins. et prius + recepit Lefeb. Ferrem, nisi et langueret, quia _amnis_ mox + subsequitur, et libris parere tutius esset. _nulli lugerent Itali_ + Colon. et Parm. _nulli Lugerer[-e]t Itali_ R. 2; _nulli Lugerent + tituli_ Ox. Put. R. 3; _nulli Fulgerent tituli_ Ven. Marsi; + _ugerent Itali_ Tell. _n_ super _u_ scripto; _nulli Ingererent + tituli_ R. 1, et Med. _nullis I. titulis_ Ald. _nullos I. titulos_ + edd. recentt. + + Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo, + Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret, + Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!» + + 151, 152. Withof. cf. sup. IV, 41; Val. Fl. II, 194; Virg. Æn. VIII, + 487; Senec. de Ben. IV, cap. 40, (ubi vid. Gron.) et, qui h.l. + imitari videntur, Florus II, 6, et Mamert. Paneg. ad Jul. cap. 5. + --_se cohibet_ a pugna, eam detrectat; vel in castris se includit. + --_terere_, +tribein+, +epitribein+, comminuere, adfligere, + conficere, perdere. + --_sedendo_, vid. ad III, 142, et Klotz. ad Tyrt. p. 143 seq. + --_Vincendi_ me vel nos. + 153. _ratione_, prudentia, arte. + --_Discingere_ sensu metaph. id. qd. _resolvere_, +kataluein+, + detegere, et hinc inritum facere; (nam _sinus_ etiam de iis, quæ + clam fiunt, v.c. de iis, qui _in sinu gaudent_, adhibetur, et, si + discingimur, quæ in sinu gestamus, patefiunt) deinde, metaphora a + laxa et fluente toga desumta, effeminare, frangere v.c. ingenium ap. + Sen. Ep. 92, extr. et denique exarmare, ut VIII, 34; Juvenal. VIII, + 120; Martial. IX, 103, unde _discincti_ dicuntur, vel negligentes, + luxuriosi mollesque homines (vid. ad II, 56), vel exauctorati, et + cum ignominia missi, qui _cingulo_ armisque privabantur. Cf. Ernesti + Clav. Cic. Omnia hæc ad _dolos fraudesque_ bene transferri possunt. + + 152. _genus et_ Put. quod recepi; _g. ex_ Oxon. Vulgo _genus: + quoties_ claudicante versu; _genus est, quoties_, vel _genus, o + quoties_ conj. Dausq. et N. Heins. prius etiam D. Heins. et + Scalig. in mentem venit. Illud recepit Draken. hoc Cell. _genus, + En quoties_ edidit Lefeb. quod amplecterer, nisi MSS. auctoritas + aliud suaderet. + 153. _Discinxit_ sensu metaph. sumtum inferioris ævi verbum esse, + neque antiquioris auctoris, quam Appuleii, exemplis firmari posse, + notavit Barth. Adv. XXIX, 11. Sed primum quot verba in suspicionem + caderent, si hæc ratio valeret? deinde contrarium docui in Obss. + _Discussit_ tamen, vel potius _Diffinxit_, quod coll. simili loco + Horat. Od. III, xxix, 47, omnino arridere potest, legendum putabat + Drak. qui propterea absurdissimus dicitur Lefeb. cui _diffinxit_ + potius vox barbara videtur. At vid. Jani ad Horat. Od. I, xxxv, + 39, et Bentl. ad Hor. Serm. II, i, 79. + + Hæc secum, mediam somni quum buccina noctem + Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas, 155 + Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete. + + 154, 156. Ut dies ap. Romanos in quatuor _excubias_, quarum quælibet + tres horas continebat, ita et nox in totidem _vigilias_, vel + excubias, quæ a tubicine committi, et a cornicine finiri atque + revocari solebant, dividebatur. Vid. Veget. III, 8, et Polyb. lib. + VI, 37. Horæ diurnæ breviores, et nocturnæ longiores erant hieme, at + vice versa æstate, quoniam quævis et dies et nox per æstatem et + hiemem duodecim habebat horas, ad rationem solis comparatas. Prisci + vero Græci noctem in terna tantum quatuor horarum spatia, + +phulakas+, dispescebant, quod ex Hom. Iliad. X, 253; Odyss. XIV, + 483, et Mosch. II, 2, (ubi vid. Schweb.) intelligitur: nisi quod + Eurip. in Rheso +tetramoiron nuktos phrouran+ jam Trojanis + temporibus in usu fuisse innuit. Cf. Drak. ad IV, 89; Heusing. ad + Corn. Nep. XVIII, 9, §. 3; Burm. ad Petron. c. 26; Bochart. Hieroz. + T. I, p. 396. In sacris libris noctem in +opse+, +mesonuktion+ + (concubium), +alektruophônian+ et +to prôi+ dividi, monet D. Heins. + Post _mediam noctem_ tertiam fuisse vigiliam, ex h.l. adparet. Cf. + XV, 605; Senec. Thyest. 799; Liv. VII, 35, pr.; XXVII, 47. + [155.] _excubiæ_ tam nocturnæ sunt, quam diurnæ. + --_sortitus_; nam sorte milites inter se vigilias dividebant, quæ + inde Græcis +lachê+ dicuntur. Cf. IX, 92, et inf. v. 368; ubi Drak. + hæc notat: per vices excubasse vigiles, Claud. in Eutrop. II, 418, + innuit: nimirum quilibet milites excubabant suis vicibus; at qua + quisque noctis vigilia, sorte comparabant. + --_iniquas_: vigiliarum enim commodiores et æquiores prima ac + quarta, Dausq. Sed et quævis vigilia gravis est, ac periculosa belli + tempore. Cf. inf. v. 318. + 156. _Abrumpere quietem_, ut +kataschizein oneirous+ dixit Anacr. + III, 9; ubi vid. Cl. Fischer. Cf. Drak. ad XV, 48. + + 154. _medio_ Colon. forte rectius, judice Lefeb. _media insomnem + dum b. n. D._ conj. N. Heins. + + Vertit iter, Daunique retro tellure relicta, + Campanas remeat notus populator in oras. + Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni, + (Dives ea, et nunquam tellus mentita colono) 160 + Addunt frugiferis inimica incendia ramis. + + 157. De itinere Hannibalis, et vastatione Falerni agri cf. Livius + XXII, 13... 15, et Polyb. III, 88, 90... 92. + --_Dauni tellure_; vid. ad I, 291. + 158. _notus_, quia nunc _remeat_, iterumque populatur Campanos + agros. Conf. VI, 650 sq. + 160. _Tellus numquam mentita_, quæ numquam avidi coloni _spem + mentita est_ (ut ap. Hor. Epist. I, vii, 87), h.e. fefellit, + decepit, lusit, cui opponitur terra _mendax_, ingrata, fallax, + infida, +gê apistos+. Nam segeti agroque _fides_ tribuitur, quatenus + ei _creditur_ semen, adeoque ipse domino, tamquam creditori, + _debet_, et, si fruges gignit, semenque reddit cum foenore, fidem + solvit. Cf. Drak. ad h.l. Intpp. ad Hor. Od. III, i, 30; xvi, 30. + Broukh. et Heyne ad Tibull. II, i, 19, et vi, 21, 22; Heins. ad + Ovid. ex Ponto, II, ix, et ad Val. Fl. VII, 229. Sed expende h.l. + verborum ambages. + 161. _inimica incendia_, ut ap. Virg. Ge. IV, 330. + + 158. _motus_ Tell. et R. 2, prob. Lef. quum tres Campani equites + Poenum, _ut Campanos ex Samnio peteret, moverint_, teste Liv. + XXII, + 13. Male! vid. not. + 159. _Falenti_ Col. unde _Phalanti_ corrig. Carrion, quod tamen + nomen conditoris Tarenti (vid. ad XI, 6) ab h.l. alienum; + _Phalerni_ Put. et Mars. ["ad XI, 6" recte XI, 16 in Not.] + 160. _Dives agri_ conj. N. Heins. Sed quis unquam _tellurem agri_ + divitem dixit? + + + Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores, + Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri + Largitor laticis, gravidæ cui nectare vites + Nulli dant prælis nomen præferre Falernis. 165 + + 162. Falernus ager in Campania, inter Cales et Sinuessam, ad radices + montis _Massici_, (qui est orientalis pars continuorum montium, + quorum pars occident. Gaurus, et septemtrionalis Falernus dicitur, + de quo vid. Intpp. ad Flor. I, 16; II, vi, 28) ferax vini + generosissimi, ex Plin. III, 5; XIV, 6; Athen. I, 21; Horat. + aliisque notissimi, cujus origo h.l. describitur, translatis ad + Falernum, quæ alii poetæ de aliis fingunt. Similiter enim Bacchus + Oeneum, Icarium aliosque vini usum docuisse dicitur, ut Ceres + Triptolemum sationem frugum. vid. Diodor. III, 63 sq.; Heyne ad + Tibull. IV, i, 9; ad. Apollod. p. 114 et 840; Munker ad Hygin. f. + 129 et 130; Drak. cum Silio conferri jubet Achill. Tat. amor. + Clitoph. et Leuc. II, p. 67; quo teste Tyrii idem apud se accidisse + fabulantur. + --_tuos honores_, ut ap. Virg. Ge. II, 393. + 163 sq. _sacri laticis_, propter originem vini et usum in sacris. + Cf. Hor. Od. I, xviii, 1, et Val. Fl. V, 193. + + 163. _vocent_ scripti cum R. 1, 3, Med. + 165. _prelis_ forte rectius scribitur, a premendo. + + Massica sulcabat meliore Falernus in ævo + Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras + Nondum uva virides nudo texebat in arvo; + Pocula nec norant succis mulcere Lyæi, + Fonte sitim et pura soliti defendere lympha. 170 + + 166. _Falernus_ est vel adjectivum, vel nom. propr. + --_ævo meliore_, aureo, ut ap. Virg. Æn. VI, 649. + 167. _Ensibus ignotis_, quum nota nondum essent bella, vel arma, + quibus nunc misere montem illum Hannibal vastabat, Drak. qui laudat + Cic. Nat. D. III, 63; Sen. Hippol. v. 531... 549; Broukh. ad Tibull. + I, iii, 35 et 47. + 169. _Pocula_, aquam, ut ap. Virg. Ge. I, 9, vel potum. + --_mulcere_, dulciora reddere, et suaviora. Cf. Virg. Æn. VII, 34; + Ovid. Met. I, 108, et Fast. I, 155; Prop. IV, vii, 60. Notus est + veterum mos, vinum aqua miscendi, vel temperandi, de quo vid. Spanh. + ad Callim. H. in. Pall. v. 46, et Jani ad Hor. Od. III, xix, 12. + 170. _defendere_; vid. ad V, 490. + + 167. _Signis ignotis_ Col. _Ensibus ignotus_ emend. D. Heins. + _Finibus ignotis_ (quum vino præstantissimo necdum celebraretur + Falernus ager), vel potius _Censibus ignotis_ (h.e. pecunia, + opibus) N. Heins. qui vulgatam nihili esse credebat. Sed vid. not. + Mox _pampinus viridis_ ad marg. Silii corrig. Scaliger, quod + recepit Cell. Sed vulgatam ex Virgil. Eclog. IX, 20, firmat Drak. + 169. _sucis_, ut ap. Virg. Ecl. III, 6 (et in Philoxeni glossis), + scribendum monet N. Heins. qui etiam _sucis Lyæis_ et _miscere_ + maluerit, coll. Virg. Ge. I, 9. Posterius se probavit Drak. non + mihi, quoniam vulgare verbum est, et _mulcere_ exquisitius, vid. + not. Neque tamen dissimulare possum, mihi potius pro _succis_ + legendum videri _fluviis_, h.e. aqua, ut ap. Virg. Ge. III, 301; + Stat. Th. IX, 573 al. Sic et _fons_ pro aqua fontana, et _flumen_ + passim obvium est, v.c. ap. Virg. Æn. II, 719; XII, 119. Tum verba + _pocula Lyæi_ jungenda sunt, totusque locus responderet Horatiano + Od. II, ii, 19, _Restinguet ardentis Falerni Pocula prætereunte + lympha_; vid. ibi Jani. + + Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes + Extremumque diem, pes dexter et hora Lyæum; + Nec pigitum parvosque lares humilisque subire + Limina cælicolam tecti: cepere volentem + Fumosi postes, et ritu pauperis ævi 175 + Ante focos mensæ: lætus nec senserat hospes + Advenisse Deum; sed enim de more parentum + Grato cursabat studio, instabatque senectæ, + + 171. _hospitio_, ad hospitium seu domum Falerni. + --_litora Calpes_; vid. ad I, 141. + 172. _Extremum diem_ occidentem, plagam occidentalem, Hispaniam, + quam sol postremo illustrat, ut XIV, 8. + --_pes dexter et hora_, prospera fortuna. De Bacchi itinere et + expeditione in Hispaniam vid. Varro ap. Plin. III, 1; Sosthen. + Iberic. lib. XII, apud Plut. de flumin. p. 1159. + 173. Pulcherrimi versus, quibus elegantiarum studiosi comparent + dulcissima loca Ovid. Met. VIII, 626 seq. de Baucide ac Philemone, + et Fast. V, 495 sq. de Hyrieo. + --_parvosque lares_, etc. Cf. ad I, 616. + 174. _volentem_, vid. ad XI, 445. ["XI, 445" recte XI, 442] + --_cepere_ ut _adcepit_, XVI, 2. + 175 sq. _ritu... mensæ_, quod notum ex Ovid. Fast. VI, 305 seq. et + aliis. + 178. _instabat senectæ_, ut _urgere ultra vires_ dixit Quinctil. XI, + iii, 51, vid. ad I, 268; II, 407, et cf. VI, 100. + + 175. _stant ritu_ conj. N. Heins. et v. 178, _Gnavo occursabat_ + vel sine libris legendum existimabat, refrag. Lefeb. qui absurde + ita emendari contendit et conf. Ovid. Fast. V, 503, _addidit et + vultum verbis_. + + Donec opes festas puris nunc poma canistris + Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis 180 + Rorantes humore dapes: tum lacte favisque + Distinxit dulces epulas, nulloque cruore + Polluta castus mensa cerealia dona + Adtulit, ac primum Vestæ decerpsit honorem + Undique, et in mediam jecit libamina flammam. 185 + + 179. _opes festas_, festis diebus destinatas ac reservatas. + 182, 183. +Miasmous+ multi veterum præter Pythagoræos putabant +tas + tôn empsuchôn aphaireseis+, D. Heins. Præterea Silius fingit, hæc + aureo sæculo, aut proximo certe tempore acta esse, quo nemo mensam + sanguine vel carne pollutam habebat, sed herbis vel fructibus + vescebantur homines, Drakenb. coll. Ovid. Met. I, 103 sq.; XV, 96 + sq. + 184. _primum Vestæ decerpsit honorem_, primum quædam in honorem + Vestæ desumsit, libamina detraxit. Cf. V.L. et ad III, 218. + 185. _in mediam jecit libamina flammam_, +en puri balle thuêlas+, + Hom. Iliad. IX, 220. Cf. Lips. ad Tac. Ann. XV, 30. + + 179. _patulis_, vel potius _ruris_ pro _puris_ substituendum + videbatur N. Heins. Sed Drakenb. recte notat, veteris ævi delicias + non in pretiosa, sed in pura et munda supellectile constitisse; + conf. quos laudat, Ovid. Fast. VI, 320, et Broukh. ad Tibull. I, + i, 30; _poma_ Col. Put. R. 2, Benes. _coma_ Oxon. Vulgo _corna_. + 180. _e riguis_ maluerit N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. V, 535. + Nec tamen video cur vulgatam spernamus. + 184. _decerpsit_ scripti; _deterpsit_ R. 2. Vulgg. _Vestæ detersit + honorem_, quod Marsus et Cell. coll. XIII, 434, male exponunt: + ignem Vestæ dicatum amovit, dissipavit, ut libamina in medium + jacere posset. _Vestæ honorem_ focum interpretantur Dausq. et + D. Heins. Melius Lefeb. explicat: «ex iis, quæ adfert, partem + primam in honorem Vestæ detrahit, eaque veluti libamina in focum + mittit, consecrat, ut +akrothiniazei+ ap. Dionys. Hal. laudatum a + Bernart. ad Stat. I, 553; +apêrxato te tais Numphais+ in Longi + Daphnid. p. 57, ed. Cl. Villoison. _Detersit_ vox est Ciceroniana + Ep. ad Att. XIV, 10, extr.» Sed ibi Cicero jocose dixit, + _octoginta_ (sestertia) _detersimus_, h.e. ex tota summa cepimus, + ut nos in familiari sermone _einstreichen_. Nollem itaque his + dictis adjecisset: delirant prope hic Heins. et Drak. dum + obtrudunt _decerpsit_: quod verbum poeta dignius est. + + + Deesse tuos latices, hac sedulitate senili + Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu) + Fagina pampineo spumarunt pocula succo, + Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti + Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata 190 + Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis. + + 188. _Fagina pocula_ ad simplicitatem priscæ vitæ et aureæ ætatis + pertinent. Drak. comparat Tibull. I, x, 8; Ovid Met. VIII, 668 sq., + et Fast. V, 520. + 189. _rubens_, vel nigrum fere fuisse vinum Falernum, docent Dausq. + et Drak. ex Martiali VIII, 77; IX, 23; XI, 9 et 50. + 190. _Fluxit mulctra_, propr. merum in mulctra. Cf. Virg. Æn. III, + 626, et Ge. II, 166; Val. Fl. VI, 360. + 191. _Dulcis humor_ videtur esse jucundus: nam vinum Falernum propr. + austerum, vel amarum erat, (unde _severum_, _ardens_, _ferox_, + v. 211, et _indomitum_, Lucan. X, 163. dicitur) et hinc Chio, + dulciori vino, vel aqua temperari solebat. Vid. Jani ad Hor. Od. I, + xxvii, 9; II, xi, 19; Broukh. et Heyne ad Tibull. II, i, 28. De + _odoratis uvis_, vid. Vulp. ad Prop. II, xxxiv, 30; III, xv, (17) + 27. Ernesti ad Hom. VII, in Bacch. v. 34 sq. (+Oinos hêdupotos + kelaruz' euôdês, ôrnuto d' odmê Ambrosiê+), et Heyne ad Virg. Ge. + IV, 279. + + 190. _multra_ priscæ edd. + --_in uvis_ Ox. Put. R. 1, 3, Med. + + + «En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim + Viticolæ nomen pervulgatura Falerni, + Munera»: et haud ultra latuit Deus: inde nitentem + Lumine purpureo frontem cinxere corymbi, 195 + Et fusæ per colla comæ, dextraque pependit + Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti, + Festas Nysæo redimivit palmite mensas. + + 194. De variis divinæ præsentiæ signis in discessu vid. Heyne Exc. + XIII; ad Virg. Æn. I, et de Bacchi indiciis a Drak. laud. Broukh. ad + Tibull. I, vii, (viii) 45. + 195. _corymbi_, (vid. Heyne ad Virg. Ecl. III, 39.) h.l. corona + hederacea Bacchi, qua et capita eorum, qui Orgia agebant, + ornabantur, unde Bacchus +korumbophoros+, +botruphoros+, + +botruokosmos+, +kissokomês+, +kissocharês+, +kissobruos+, dicitur. + --_Lumine purpureo_, splendido, vel potius pulchro juventæ nitore et + gratia, ut +porphureê Aphroditê+, etc. Cf. omnino Heyne ad Virg. Æn. + I, 590; VI, 641; Jani ad Hor. Od. III, iii, 12; IV, i, 10; Vulp. ad + Tibull. III, v, 4; _pupureus vultus Bacchi_, Stat. Th. VII, 148. + Bacchus autem et Apollo sunt pulcherrimi deorum, quibus æterna est + juventas, et coma promissa ac intonsa, _fusæ per colla comæ_, unde + uterque etiam +akersekomês+, +akeirekomês+, +abrokomês+, + +chrusokomês+, +chrusoplokamos+, +kallietheiros+, _intonsus_, + _indetonsus_, _semper puer et juvenis_. Vid. Broukh. ad Tibull. I, + iv, 37, 38; Intpp. ad Ovid. Met. III, 421; IV, 13... 18; Hor. Od. I, + xxi, 2; Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. ad Anacr. XXIX, 33 et 43, + p. 32, 33. + 197. De _Cantharo_ Bacchi et Sileni vid. Heyne ad Virg. Ecl. VI, 17; + Dorville Sicula p. 408 sq.; Burm. ad Val. Fl. II, 272, et Drak. ad + h.l. qui docet, eum ab una tantum parte ansam habere ap. Tristan. + Comment. hist. T. II, p. 614; Vaillant. num. Colon. T. II, p.m. 64, + et Beger. Thes. Brand. T. I, p. 15; sed ab utraque parte apud Cuper + Apoth. Hom. p. 175. + 198. _Nysæo_, Bacchico. Vid. Heyne ad Apollod. p. 563 sq., et ad + Virg. Æneid. VI, 806. + + 192. _quippe_ pro _nota_ Colon. quod non capiebat N. Heins. Placet + autem Lefeb. qui jungit: _quippe tibi nondum nomen_. + + Nec facilis læto certasse, Falerne, sapori, + Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum, 200 + Jam lingua titubante moves, patrique Lyæo + Tempora quassatus grates et præmia digna + Vix intellectis conaris reddere verbis, + + 200, 201. Hæc ex Eubuli versibus ap. Suid. voc. +Oinos+ expressa + putabat D. Heins. et ex Virg. Ge. II, 94; Drak. qui comparat Lucret. + III, 478; Oppian. Venat. IV, 202, et multa aliorum loca. + 202. _Tempora quassatus_, ut _quassus_, (Ovid. Rem. Am. 146.) + _ictus_, _percussus vino_, +oinoplêx+. Vid. Broukh. et Heyne Obss. + in Tibull. I, ii, 3. Heins. ibid. et ad Prop. III, vii, 14; Burm. ad + Val. Fl. VIII, 81. + + 201. _patrique_, non _patrioque_, Colon. + + Donec composuit luctantia lumina Somnus, + Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo 205 + Ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo, + Uviferis late florebat Massicus arvis, + Miratus nemora, et lucentes sole racemos. + + 204. _luctantia lumina_, quæ claudi nolebant, et cum somno quasi + pugnabant, ut ap. Val. Fl. VIII, 85. Cf. inf. X, 343. + 205. _Somnus Bacchi comes_ in antt. monum. Vid. Lessing. _wie die + Alten d. Tod gebildet_, p. 48, et Grut. Inscr. p. LXVII, 8. + 206. _Ungula Phaethontia_, equi solis. + 207. _Massicus_, vid. ad v. 159. ["159" recte 162] + 208. Conf. Virg. Ge. II, 82. Pulcher versus, ut et sqq. _lucentes_ + propr. uvæ. + + 205. _Hic_, non _Hinc_, Col. + 207. _Viniferis_ Put. R. 1, 3, Parm. Med. Mars. _Vitiferis_ edd. + recentt. Sed _Uviferis_ Col. ut v. 263, et ap. Stat. Silv. IV, + iii, 64, _Uvifer Massicus_. + 208. _lucentes_ Col. Put. Parm. _lucenti_ Oxon. _rorantes_ R. 1, + Med. Mars. (qui olim _turgentes_ amplectebatur, ut ap. Virg. Ge. + II, 102, et Ovid. Trist. IV, vi, 9) et Mart. Herbipol. _fulgentes_ + primum edidit Nicander, quod +perkazontas+ exponit D. Heins. + _liventes_, hoc est maturescentes, et nigrum colorem ducentes, + ingeniose conj. N. Heins. et recepit Lefeb. Ille laudat Horat. Od. + II, v, 10; Prop. IV, ii, 13, et Juven. II, 81, hic Hom. Iliad. + XVIII, 562, et Anacr. LII, 1; conf. not. ad v. 189; VI, 282; VII, + 685. + + Id monti decus, atque ex illo tempore dives + Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis, 210 + Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis. + + 210. _Tmolus_, Lydiæ mons, vino nobilis. Vid. Plin. V, 29, 30; XIV, + 7; Intpp. ad Virg. Ge. I, 56; II, 98, et Ovid. Met. VI, 15. + --_Ariusia pocula_, vinum Chium. Vid. Plin. XIV, 7; Strab. XIV, + p. 625, 637 (ubi +hê Ariousia chôra+), et Athen. I; quos Dausq. jam + laudavit. Conf. Victor. Varr. Lectt. XV, 24; inpr. Pier. Heins. et + Heyne ad Virg. Ecl. V, 71; ubi dulce hoc vinum _nectar_ dicitur, ut + h.l. + --_ambrosii succi_. Conf. ad v. 191. + 211. _Methymna_, h.e. vinum Methymnæum, ab urbe Lesbi ins. unde + _Lesbium_ quoque vocatur. Cf. Virg. Ge. II, 90; Prop. IV, viii, 38, + et Cell. Geogr. T. II, p. 15. + --_ferox_, austerum, generosum, ut _inmite_, VIII, 378; cf. ad + v. 190. + --_lacus_ propr. est receptaculum, quo mustum continetur prelo + expressum, ut doliis excipiatur; (vid. Burm. ad Petron. c. 70 et + 135.) h.l. ipsum vinum, ut _prela Falerna_ sup. v. 165. + + 209. _Id monti_ quatuor scripti cum R. 3, et Parm. _It monti_ Med. + Vulgo _It montis_, non inprob. Lefeb. ut _it_ significet _est_. + Tacitus tamen edidit _Id montis_. + 210. _Ariusia_ pro _Arvisia_ scribendum vidit jam N. Heins. Conf. + not. + 211. _ferox_ non _ferax_, scripti et R. 2, _lacibus_ Col. ut + _veribus_, _artibus_, etc. unde _lacubus_ restituerunt Modius et + N. Heins. _latibus_ Oxon. _lucus_ Put. _Latiis_ in editis. + + + Hæc tum vasta dabat, terrisque infestus agebat + Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses, + Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris + Ausoniis vota, et pugnandi prava libido 215 + Gliscebat; proni decurrere monte parabant. + + 212. Cf. Liv. XXII, 14; Polyb. III, 89... 92. + 213. _sicci stimulabant sanguinis enses_. Cf. ad I, 11. + + 212. _dum_ e Col. recepit Drak. + 213. _ut sicci_ non male conj. Barth. Adv. I, 13, h.e. in terras + sæviebat, quum cæde crudelitatem explere non posset; _en sicci_ + maluerit N. Heins. Idem v. 220, _clamoribus_ pro _rumoribus_ + positum, vel ita forte legendum censebat. Conf. nota Ennii verba + ap. Cic. de Senect. c. 4. + + + Da famæ, da, Musa, virum, cui vincere bina + Concessum castra, et geminos domitare furores. + + 217. _Da famæ_, vid. ad IV, 73. + --_bina castra_, et Hannibalis et sua, in quibus Romani instinctu + Minucii, magistri equitum, eadem, qua Poeni cupiditate ardebant, + Fabiique cunctationem increpabant. Cf. Polyb. III, 90, et Liv. XXII, + 14, 15; ubi Minucii oratio exstat, ut h.l. Fabii, qui ejus + criminationes refellit. + + «Fervida si nobis corda, abruptumque putassent + Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit, 220 + Turbari facilem mentem; non ultima rerum, + Et deplorati mandassent Martis habenas. + + 219. Oratio Fabii, qua feroces militum animos frangit, tam ob + dignitatem gravitatemque sententiarum, quam ob dilectum verborum, in + perfectissimis Silii locis adnumeranda est. + --Poeta quod jam Drak. ex Mureti Var. Lect. II, 14, adnotasse video, + expressit verba Cic. pro C. Rabir. c. 6. «Nihil me clamor iste + commovet, sed consolatur, quum indicat, esse quosdam cives + imperitos, sed non multos. Numquam, mihi credite, populus Romanus, + hic, qui silet, consulem me fecisset, si vestro clamore perturbatum + iri arbitraretur.» Conf. Claud. b. Get. v. 111 sq. + --_Ingenium abruptum_, ut _præceps_, h.e. temerarium, fervidum, + præproperum; unde _agere abrupte_, h.e. temere et incaute, dixit + Justin. II, xv, 4. + 220. _clamoribus_, ut ap. Cic. l.c. vel turbulentæ Minucii orationes + per contemtum ita dicuntur, ut _clamator_ et _clamare_, Drak. coll. + Petron. c. I; Quintil. Inst. Or. II, 12; Gell. XIX, 9; Cic. Divinat. + in Cæcil. c. 15, et Brut. c. 49; Add. Cic. Or. III, 21 et 34. + 223 sq. Cf. Polyb. III, 89, 90. + --_vincam servare_, ut ap. Prop. I, ix, 5. Drak. vel ut v. 398, + quamquam impedior, tamen pertinaciter id agam ut servem, +kratêsô + sôzein+, Schmid. Cf. ad V, 552. + --_urgentes ultima fata_ interitum adcelerantes, in summum discrimen + inruentes. Vid. ad IV, 731. + + Stat pensata diu belli sententia; vincam + Servare invitos, urgentesque ultima fata. + Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit. 225 + Si lucis piget, et supremis esse cupido est + Nominis Ausonii, tædetque in tempore tali + Nullum clade nova, claræque fragore ruinæ + Insignem fecisse locum; revocandus ab atris + Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi 230 + Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset. + + 226. _lucis piget_, ut ap. Virg. Æn. V, 678. + --_supremis esse cupido est_, ut IX, 322; XVI, 493. Nota elegantia, + quam multis exemplis illustravit Heins. ad Ovid. Her. XIV, 64. + 227. _tempore tali_, tam tristi et importuno, ut XII, 311; Conf. + Drak. ad VIII, 112, et Burm. ad Val. Fl. II, 144. + 228, 229. Ad vecordiam diraque vota Caligulæ ap. Sueton. c. 31, + adludi censebat Drak. Si vos tædet, nondum quartam cladem adcepisse, + etc. + --_claræ fragore ruinæ_, ut _Hesperiæ sonitus ruinæ_ apud. Horat. + Od. II, i, 32, ubi vid. Jani. + + 223. _Stet p. d. bellis sententia, cives S. i._ opinabatur + N. Heins. _Servare_ scripti et editi ante Nicandrum, qui primus + _Servando_ dedit; _vincam Servando invitos_ (ut sup. v. 151, 152), + vel _vincam Servari_, vel potius _Stat p. d. b. sententia mecum, + Servare_, etc. non male conj. Withof. quem vide in Spec. ad + Guntheri Ligurin. p. 65. Quos enim vincat, vel vincet Fabius? In + loco Prop. _me vincent_, etc. + 230. _ruenti_ priscæ edd. non inprob. Lefeb. ut sensus sit, vobis + inruere cupientibus. + 231. _properus_ malebat N. Heins. + + + «An nondum præceps vicinaque fata videtis? + Una, ut debellet, satis est victoria Poeno. + State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus + Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta 235 + Æquentur factis. Non est, mihi credite, non est + Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis + Omnes jam portis in campum effuderit hora. + Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes + Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti. 240 + + 232. _præceps_, præcipitium, h.e. maximum et imminens periculum. + Vid. Drak. + 233. _debellet_, bellum finiat. + 234. Vid. Var. Lect. + 239. _quos mitis_, æquus, propitius, _Jupiter adspexit_, ut ap. + Virg. Æn. IV, 372; IX, 209, et inpr. VI, 128 seq., quem locum poeta + respexisse videtur. + + 232. _Nondum in præcipiti_, vel _Ah! non præcipitis_, ut ap. Virg. + Æn. VI, 105, frustra corrig. Dausq. _At_ Tell. quod mutata + distinct. non minus aptum. + 234. Præstiterit, opinor, _State, viri, aut sentite ducem!_ + Perperam certe post _ducem_ comma vulgo ponunt, et explicant: + quiescite, et tum demum me ducem sentite, quum optabilis occasio + pugnam suaserit. Ita Cell. et alii. Sed Fabius hæc potius iratus + dixisse censendus est, et _sentire_ hoc loco significat, damno suo + experiri, de quo vid. Burmann. ad Petron. c. 139, et ad Val. Fl. + IV, 746; V, 505; VI, 502. + + Fortunæ Libys incumbit, flatuque secundo + Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque + Destituat tumidos subducto flamine ventus, + In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni + Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto 245 + Artior est nullo Tyriis certamine! quantum + Detritum est famæ! quin inter cetera nostra + Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis + Sit melius. Jam vos acies et prælia et hostem + Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis! 250 + + 241. _incumbit Fortunæ_; conf. ad IV, 731, etsi propter ea, quæ + sequuntur, suspicari fere possis, hoc loquendi genus petitum esse a + navi, quæ propellitur a nautis, qui _remis incumbunt_. Fortunam vero + secundam cum felici navigatione, et adversam cum tempestate atque + naufragio comparari, ex Ovid. Trist. I, v, 17, 36, aliisque locis + vel tironibus notum est. Cf. Jani ad Hor. Od. I, 14. + 242. _dum_, donec. + --_sinus_ velorum _tumidos_, ventu secundo inflatos. + 243. _subducto_, cessante. + 244. _In rem_, utile. + 245. _copia_, commeatus. + 246. _nullo certamine_, quum nulla sit pugna. + 247. _Detritum_, minutum. + 248. _Haud_ a _laude nostra abfuerit_, h.e. laudis parandæ + occasionem mihi dederit. + --_modo qui_, vid. ad VI, 110. Videtur Minucium carpere voluisse, + judice etiam Lefeb. Hannibal nobis porro gloriæ materiam dabit, + _modo_ is non consilia mea impediat, qui a me dissentit. Cellar. + supplebat: qui modo Romanos tot cladibus adfecit: et sic fere Cl. + Ernesti: qui modo solus victor habebatur; quæ ultima verecunde + reticuerit Fabius, ne Hannibalis laude inminuta suam ipse augere + videatur. + + Interea, exclusa majoris sorte pericli, + Me solum, quæso, toti me opponite bello.» + + 242. _minusque_ edd. recentt. + 243. _ventos_ Col. + 246. _Artior et_ Col. Put. R. 2, _Artior e_ conj. N. Heins. et + _Artior en_ Lefeb. + 248. _nostræ laudi_ volebat N. Heins. et prob. antiq. scripturam + _afuerit_ pro _abfuerit_, quæ exstat in c. Col. h.l. et XIII, 268, + ubi Draken. laudat Intpp. Cæs. b. G. I, 36, et Val. Fl. III, 629; + Stewich. ad Arnob. contr. Gent. III, pag. 79; Gifan. Ind. Lucret. + vocc. _victus et vinctus, devictus et devinctus somno_, Faern. et + Muret. ad Cic. Phil. I, 2; Pier. et Heins. ad Virg. Æn. VII, 498. + + + His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt. + Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis + Neptunus, totumque videt, totique videtur 255 + Regnator ponto, sævi fera murmura venti + Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas; + Tum, sensim infusa tranquilla per æquora pace, + Languentes tacito lucent in litore fluctus. + + 253. Imitat. Virg. Æn. I, 127... 148 sq.; VI, 102. + 257. _alas_, vid. ad I, 589. + --_in frontibus_: nam tempora quoque, vel capita ventorum alata + finguntur, v.c. Zetæ et Calais ap. Hygin. f. XIV. Cf. quos Drak. + laudat, Cuper. Apoth. Hom. p. 178, et Barth. ad Stat. Th. V, 434. + 258. _pace_; cf. ad VI, 168. + 259. _lucent_, reducto sole, ut ap. Virg. Æneid. I, 143, et quia + ventis non amplius turbantur. + + 253. _rapida_ Nicander dedit, quem secuti sunt Ald. Gryph. Nut. et + Dausq. Conf. ad v. 1, et Virg. Æn. VI, 102. + 255. _totique_, non _totoque_, Col. paulo venustius judice + N. Heins. qui v. 257, _in fluctibus_, vel _in montibus_, vel + _stridoribus_ tentabat. Sed vid. not. + 257. _movent cum fratribus alas_, h.e. invicem venti præliantes, + conj. Withof. qui tamen vulgatam lect. forte non sollicitandam + recte putabat, quum et Hiemi _nebulosa frons, tempora et caput + glaciale_ tribuantur infra XII, 2 et al. Idem merito repudiavit + conject. Heins. _montibus_ et _fluctibus_, quoniam h.l. de mari + sermo est, et vox _fluctus_ mox sequitur. + 258. _effusa_, vel _fusa_ malebat idem, et v. 259, _ludunt in l._, + vel _luctantur l. recubant_ pro _lucent_ opinabatur Withof. si + quid mutandum esset. + + + Sensit cura sagax Poeni, fraudisque veneno 260 + Adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris aviti + Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris; + Massicus uviferis addebat nomina glebis. + Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas + In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit, 265 + Suspectamque loco pacem dedit arte maligna, + Ceu clandestino traheretur foedere bellum. + + 260. Conf. Liv. XXII, 23; Val. Max. VII, 3, extr. 8; Frontin. I, + viii, 2, et Plut. in Fab. + --_Sensit_, furorem militum in castris Rom. sævire, vel etiam Fabii + oratione consedisse. Hinc dolo invidiam duci parat. + --_cura sagax Poeni_; vid. ad IV, 599. + 264. _Hinc_, ex hoc agro. + --_pestem moliri_, exitium parare, ut _insidias_, _calamitatem_, + _periculum_, _pestem patriæ civibus_, etc. _moliri_ dixit Cic. + Cluent. 63, 64. Sext. I, et Catil. II, 1; cf. ad I, 645. Id moneo, + ne quis _amoliri_ interpretetur cum Draken. ad XIII, 48. + --_spargere causas_, etc., ex Virg. Æn. II, 98; ubi vid. Heins. + 266. _pacem dedit_, pepercit, eum incolumem intactumque servavit. + + 264. _placitum_, non _placidam_, Colon. + + + Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat + Dictator sævire dolos: at non vacat ægre + Invidiam gladios inter lituosque timere, 270 + Et dubia morsus famæ depellere pugna; + + 271. Verba _morsus famæ_ vel ad calumniam invidiamque, cui _dens_ et + inf. v. 512 _stimulus_ tribuitur, vel ad dolorem, ex maligna fama + haustum, spectat. Dolor enim et cura _mordet_, _edit_, _adedit_, + _exedit_, _urit_, _fodit_, _stimulat_, _pungit animum_, +daknei + phrenas, amussei, katedei thumon+, vel, ut ap. Pind. Isthm. V, 74, + +knizei opin+. Cf. XIII, 581, 665, 679; XVII, 345; Hom. Iliad. I, + 243; V, 493; VI, 202; et vid. ad I, 85 in V.L., ad VIII, 25; Heins. + ad Val. Fl. III, 694; V, 365, et ad Ovid. Met. XIV, 208. + + 269. _non valet_ Oxon. _acrem Invidiam_, vel _ægro_ (ut in marg. + R. 1) non male corrig. N. Heins. sed melius forte _agri_ Barth. + Adv. I, 13, ut sensus sit: non tanti erat ipsi hic ager, ut ejus + gratia pugnam maturaret, et sic Poeni dolos ulcisceretur. Hoc + recepere Cell. et Lefeb. qui ineptire putat N. Heins. cum Drak. et + conf. Cic. Leg. agrar. II, 26; _maximam habet invidiam Sullanus + ager_, et Justin. III, 7, _hujus_ Periclis _agros... gloriam + invenit_. Possis etiam legere, _at non vacat_, (non placet, ut + XVII, 378; Virg. Æn. I, 373; X, 625 al.) _ægro Invidiam... timore, + Et dubia... depellere pugna_. In vulgata lect. illustranda misere + se torquet Marsus. Withof. emend. _non vacat æque_, etc. ut sensus + sit: videbat quidem illa, sed non ita, non æque vacat timere + invidiam; alia agenda habebat. Nec tamen ipsi displicebat + conjectura Heinsii _ægro_, coll. IX, 36, 52, et XVI, 512. + + Donec reptantem, et nequidquam sæpe trahendo + Huc illuc castra, ac scrutantem prælia Poenum, + Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles + Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma. 275 + + 274. Cf. Polyb. III, 92, 93, et Liv. XXII, 16. + --_juga_ Calliculæ. + --_colles_ Aminei Lefeb. coll. Liv. l.c. ubi tamen Calliculæ potius + mentio fit. De illis collibus vid. Intpp. ad Virg. Georg. II, 97. + 275. _sparsa_, etc., militibus dispositis in omnibus viis. + --_divortia_, fauces, seu angustias præsidio occupavit; Lenz. Silius + imitatur Virg. Æn. IX, 379. Cf. etiam supra V, 42, 46. + + 272. _raptantem_ et _trahenda castra_ conj. Livineius. Melius + _captantem nequidquam s. t._ N. Heins. Inportunum certe est +to+ + et, nisi _trahentem_ refingere malis. + 274. _scruposi_, ut VIII, 431, conj. N. Heins. quem vid. ad Valer. + Flacc. lib. II, v. 518. Sed conf. mox v. 357. + + Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant + A tergo rupes; undosis squalida terris + Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum + Poscebat regio; septos sed fraude locorum + Arta fames, poenas miseræ exactura Sagunti, 280 + Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis. + + 276. _Læstrygoniæ rupes_, ut _Formiana saxa_ ap. Liv. l.l. _Formiæ_, + olim _Hormiæ_, opp. Latii in finibus Campaniæ, prope _Caietam_ (hod. + _Gaeta_), in intimo sinus Caietani, seu Formiani recessu, ubi prisca + _Læstrygonum_, horumque regum, _Lami_, et ab eo oriundi _Antiphatis_ + sedes, et nunc _Mola_ est, in _Terra di Lavoro_. Cf. v. 410; VIII, + 529 sq.; Plin. III, 5; Strab. III, p. 161; V, p. 223; Intpp. ad + Tibull. IV, i, 59; ad Ovid. Met. XIV, 233 sq.; ad Cic. Att. I, 3, 4, + 10; II, 13; Eustath. ad Hom. Od. X, 81; Spanh. ad Callim. H. in + Dian. 67; Jani ad Hor. Od. III, xvi, 34; xvii, 1... 9, inpr. Heyne + Exc. I; ad Virg. Æn. VII, 2. + 278. _Literna palus_, vid. ad VI, 654; _Literni arenæ stagnaque + perhorrida situ_; Liv. XXII, 16. + 280. _Arta fames_, ut V, 477, et mox v. 310. + + 278. _Literna_, non _Linterna_, scripti; conf. ad VI, 654. + 280. _Arta_, non _Arcta_, scripti; vid. ad V, 477. _Atra fames_ in + mentem venit N. Heins. et v. 283; _labore diurno_. + + + Cuncta per et terras et lati stagna profundi + Condiderat somnus, positoque labore dierum, + Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat. + + 282. Idem orationis color apud Virg. Æn. IV, 522... 532; VIII, 26 + sq.; IX, 224 sq.; Hom. Il. II, pr. et X, pr. Narratio autem, quæ + sequitur v. 290... 347, ex heroum ævo, et tota fere ex Hom. Iliad. + X, petita est. + --_stagna_, aquas, ut ap. Virg. Æn. I, 126; X, 765. + --_stagna profundi_, ut inf. v. 500, et ap. Lucan. VIII, 853. + --_stagna profundi_, mare, ut +limnê+; Lenz. + 284. _Pacem_, quietem. + + At non Sidonium curis flagrantia corda 285 + Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant + Dona soporiferæ noctis: nam membra cubili + Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis, + Qua super instratos projectus gramine campi + Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris 290 + Fert gressus vicina citos; nec degener ille + Belligeri ritus, taurino membra jacebat + Effultus tergo, et mulcebat tristia somno. + + 285. Cf. VIII, 207 sq. + 288. Cf. ad II, 156. +Orthôtheis eessato derma leontos Aithônos+, + Hom. Iliad. X, 21, 23. + 289. Dormientibus olim pelles (_terga_, v. 293) substernebantur, + inpr. in castris. Cf. quos D. Heins. et Drak. citarunt, Hom. Odyss. + XX, 2; Iliad. X, 155; Nonn. Dionys. XVI, 94 sq.; Add. Hom. Odyss. + XIV, 530; Iliad. IX, 657; H. in Ven. 158 sq; Virg. Æn. VII, 88, 94, + et VIII, 368; ubi v. Heyne. + 290. _fratris_, Magonis. + 291. _nec degener ille_, etc., servans ritus bellicos. + + 287. _nam_, non _jam_, scripti. + 288. _Eripit_ conj. N. Heins. et _Exigit_ Drak. coll. XVI, 234. + Sed non adsequor, cur vulgata ferri non possit; conf. Val. Fl. + VII, 145; Stat. Th. V, 248 al. + + Haud procul hasta viri terræ defixa propinquæ, + Et dira e summa pendebat cuspide cassis: 295 + At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus, + Et telum Baliare simul tellure quiescunt. + Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati; + Et sonipes strato carpebat gramina dorso. + + 294. Bene comparant Homer. Iliad. X, 74 sq., et 151 sq. + --_hasta terræ defixa_, +enchea Orth' epi saurôtêros elêlato+, Hom. + l.c. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. VI, 652, et XII, 130. + 295. _dira cassis_, ut _minax_ apud Stat. Th. IV, 205, et _torva_ + ibid. VIII, 707; +deinon de lophos kathuperthen eneuen+, Hom. Iliad. + III, 337; cf. Iliad. VI, 468, 469, et Burm. ad Val. Fl. VI, 519. + --_e summa pendebat cuspide cassis_, ut apud Val. Fl. VIII, 309; + Drak. + + 295. _Et Tyria... cassis_ maluerit N. Heins. ut _cassis Aurunca_ + IV, 516; _Sidonia_ XVI, 452. Sed exquisitior est vulgata. + 299. Forte leg. _stricto_, vel _strictus... loro_. Cf. Hom. Iliad. + X, 475, et Virg. Æn. IX, 352. + + + Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum, 300 + «Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat), + Quæ te cura vigil fessum, germane, fatigat?» + Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos + Incussa revocat castrorum ad munera planta, + Quum Libyæ ductor: «Fabius me noctibus ægris, 305 + In curas Fabius nos excitat; illa senectus, + Heu! fatis quæ sola meis currentibus obstat. + + 300. _vestigia_, sonitus pedum. + 301. _inquit_, scilicet Magus. + 304. _Incussa planta_, +lax podi kinêsas+, Hom. Iliad. X, 158. + 307. _fatis currentibus_, ut _in cursu est fortuna_ et _dolor_ ap. + Ovid. Met. X, 401, et ex Ponto IV, xi, 18; cf. v. 479, et ad IV, + 731. + + 305. _Cum_ pro _Tum_ e scriptis recepit Drak. suadente N. Heins. + quos secutus sum, sed sublata +stigmê teleia+ post _planta_. _Cui_ + reposuit Lefeb. Non male; si modo libri addicerent: _ægrum_ dedit + Nicander, et post eum alii. + 306. _vos_ suspic. Livineius, et _somno excitat_ N. Heins. Sed + +tô+ _nos_ major vis subesse videtur: non me tantum, sed te quoque + et nos omnes. + 307. _quam_, h.e. quantum, vel _ut_ pro _quæ_ malebat N. Heins. + Ego majorem distinct. post _excitat_ sustuli, ut _illa senectus_ + per adpositionem, et docte dicta sit pro, ille senex. + + Cernis ut armata circumfundare corona, + Et vallet clausos conlectus miles in orbe. + Verum, age, nunc quoniam res artæ, percipe porro, 310 + Quæ meditata mihi. Latos conrepta per agros + Armenta adsueto belli de more sequuntur. + + 309. _vallet in orbe_, undique circumdet; Lenz. + 310. Cf. Liv. XXII, 16, 17; Polyb. III, 93, 94 (qui tamen + Hasdrubali, non Magoni id negotii mandatum tradunt); Frontin. + Strateg. I, v, 28; Appian. VII, xiv, 15; Plut. in Fab. et quos Drak. + laudat, Cornel. Nep. Hann. 5; Quintil. Inst. Orator. lib. II, 17, et + Pausan. Achaic. c. 26. + 311. _conrepta_ et avecta ex agris hostium. + + 309. _clauso collectos_ (contractos, artatos), quod Drak. recepit, + vel _clausos collectum limes in orbem_ emend. N. Heins. quem vid. + ad Virg. Æn. XII, 862; _clauso collectus_ ex c. Tell. et R. 2, + reposuit Lefeb. Equidem non nisi _orbem_ pro _orbe_ substituendum + crediderim, ut _in spiram se colligit anguis_ ap. Virg. Ge. II, + 154, et similia al. + 310. _non_ pro _nunc_ Put. _quando_ pro _quoniam_ Tell. R. 1 et 2, + quod recepit Lefeb. _quando res arte nunc_ R. 2. + + Cornibus arentes edicam innectere ramos, + Sarmentique leves fronti religare maniplos; + Admotus quum fervorem disperserit ignis, 315 + Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci, + Et vaga per colles cervice incendia jactent. + Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas + Custos excubias, majoraque nocte timebit. + + 316. _exsultent_, discurrant. + 318. _laxabit_, deseret. + 319. _Custos_, milites Rom. qui Poenos vallibus includebant, et ad + transitum saltus insidendum locati erant. + + Si cordi consulta (moras extrema recusant), 320 + Adcingamur, ait.» Gemino tentoria gressu + Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta + Inter equos, interque viros, interque jacebat + Capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes, + Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens 325 + Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente + Arma toro et notum quærebat fervidus ensem. + + 320. _extrema_, summa pericula. + 322. Milites olim, scutis capiti substratis, dormiebant. D. Heins. + ad v. 292; laudavit Hom. Iliad. XI, 730, et Claud. b. Gildon. 352 + sq. quibus Drak. addit Iscan. b. Troj. VI, 163 sq., et Sax. Gram. + hist. Dan. IV, p. 57. + 324. _rorantia cæde_, sanguine. Vid. ad I, 525, et IV, 447. + 325. Confer I, 64 seq. + 326. _Clamorem tum forte dabat_, interruptum nempe, qualem edunt + dormientes. _Ed._ + + 320. Vulgatam distinctionem, _Si cordi, c. m. e. r._, mutavit + N. Heins. + + + Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta + Bellantem somnum: «Tenebris, fortissime ductor, + Iras compesce, atque in lucem prælia differ. 330 + Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus + Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes + Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis + Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli, + Germanus parat, atque obsessa evellere castra. 335 + + 329. _Bellantem somnum_, in quo bellare sibi videbatur; somnians se + pugnare. + 334. Ut milites Fabii, in præsidio viarum collocati, eo decedant. + + 329. _Bellantis_ primus edidit Nicander, prob. Dausq. qui etiam + _Bellanti_ tentabat. Sed conf. Gronov. Obss. IV, 9. + 334. _Sarmenta_ scribendum videbatur N. Heins. quum non ipsi tauri + sint adcensi, sed frondes taurorum cornibus adligatæ. At vulgata + doctior est, ut _adcendere aram_, _focum_, etc. et german. _eine + Pfeife anzünden_. _qua_ Col. et Put. _quæ_ Ox. + + Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus, + Non certare dolis.» Nihil hinc cunctante, sed acris + Incepti læto juvene, ad tentoria Acherræ + Festinant, cui parca quies, minimumque soporis, + Nec notum somno noctes æquare: feroci 340 + Pervigil inservibat equo, fessumque levabat + Tractando, et frenis ora exagitata fovebat. + At socii renovant tela, arentemque cruorem + Ferro detergent, et dant mucronibus iras. + + 338. _Acherræ_, cf. III, 299. + 339. In his valde luxuriatur poeta. + 340. _æquare noctes somno_, usitatius, somnum nocte; Schmid. + 341. _inservibat_ per sync. ut _sævibat_, _scibat_, _custodibat_, + _lenibat_, _vestibat_, _nutribat_, _operibat_, Dausq. Cf. App. + 342. _fovebat_, +hapalunei+, quod vel mulcendo adeoque manu fiebat, + vel aqua tepida, vel oleo, teste Polluce I, §. 201; D. Heins. + 343. _arentem cruorem_, ut X, 511. + 344. Conf. v. 534, 535. + --_dant mucronibus iras_, ut ap. Stat. Achill. I, 436; h.e. deterso + sanguine, situ ac rubigine, gladios _saxo exasperant_, ut IV, 19; + Drak. + + 337. _Nos_ et mox _hic_ refinxit Nicander, quem secuti sunt alii. + 344. _detergent_, non _detergunt_, Col. quod cum Lef. recepi. Cf. + v. 534; Jani ad Hor. Od. I, vii, 15 et VV. DD. ad Virg. Æn. VII, + 626. Mox _quid tempus_, non _quod t._, scripti ei priscæ edd. + + + Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi 345 + Quænam agitent, pandunt, et coeptis ire ministrum + Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris, + Intentique docent, quæ sint properanda, monentque + Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes + Navus abire timor, dum cæca silentia, dumque 350 + Majores umbræ: rapida jam subdita peste + Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes. + + 347. Drak. monet, _tesseras_, +sunthêmata+, duplicis olim generis + ususque fuisse; _primi_, ut iis milites in pugna se internoscerent, + neque vigiles fraude hostium circumvenirentur, (quæ breves et sæpe + unius vocis fuerint, ut apud Eurip. in Rheso 521; Xenoph. Cyrop. + III, p. 85; VII, p. 174, et de exped. Cyri I, p. 264; VI, p. 386; + Pausan. Phoc. I; Dion. Cass. XLIII, p. 235; XLVII, 352; LIX, p. 662; + Val. Max. I, 5, ex. 6; Suet. Calig. 57, et Ner. 9; Tac. Ann. XIII, + 2, al. sed interdum totam sententiam continuerint, ut ap. Polyæn. I, + 11, et Dion. Cass. LX. p. 675) alterius generis, (+ta parangelmata + kai diatagmata+) quibus dux militibus significaverit, quid fieri + voluerit, ut h.l. et XV, 478 sq.; Liv. VII, 35; IX, 32; XXVII, 46; + Suet. Galb. 6; cf. Lips. Exc. A. ad Tac. l.c. et Mil. Rom. V, 9; + Intp. ad Virg. Æn. VII, 637; Stewich. ad Veget. II, 7; Bernart. ad + Stat. Th. X, 17. + --_discurrit_, vid. Onosandri Stratag. c. 25; D. Heins. + 349. _instat trepidis_. Cf. I, 268, et II, 407. + 350. _timor Navus_, qui navos, strenuos, fortes facit. Cf. ad IV, + 25. + 351. _Majores umbræ_, occidente sole. Cf. Virg. Ecl. I, 84; _primis + tenebris noctis_ Liv. + --_rapida peste_, igne sarmenta raptim pervadente; Cell. + --_peste_, ut mox _malum_ et _lues_. Vid. ad I, 174. + --_subdita peste Virgulta_, quibus ignis subditus est, ut XVII, 224. + + 349. _instat trepidis_, non _instant trepidi_, in scriptis. + _instat trepidus_ D. Heins. et Cell. vitiose. + + + Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus ægra + Armentis capita, adjutæ pinguescere flammæ + Coepere, et vincens fumos erumpere vertex: 355 + + 354. Lefeb. hæc notat: «Die, flammæ adjutæ motu boum primum crescunt + obscuræ; dein magis ac magis exardescentes erumpunt per fumum, + clarumque tandem earum vertex lumen vibrat. _Pinguis_ non hic + usurpatur de pice, ut male intellexit Prudent. Rom. vers. 850 seq. + sed de obscuritate flammæ, quam veluti involvebat initio fumus, et + legendus erat Salmas. in Solin. T. I, p. 558, A. ed. Paris. Sic + _murex pinguis_ X, 569, de intense rubro, in obscurum veluti + cedente.» Sed forte _pinguescere_ h.l. est ali, nutriri, crescere. + --_adjutæ_, vid. V.L. et ad IV, 289. + 355. _vincens fumos_, quibuscum antea luctabatur, _erumpere_ ad + cælum coepit _vertex flammæ_; Drak. Conf. ad II, 631. + + 354. _adjutæ pice crescere flammæ Coepere_ minus grato ad aures + sono emend. et copiose illustravit N. Heins. _Picis_ in cornibus + boum nemo mentionem facit. Vox quidem _adjutæ_ simpl. posita + suspicionem interpolationis movere potest: sed flammas quassatione + capitum adjutas intelligere licet ex iis, quæ præcedunt. _Capitum + irrita quassatio excitans flammam_, Liv. XXII, 17. + 355. _et vinclis fumi_, vel _atque undans fumo se erumpere vertex_ + conj. N. Heins. quam locutionem _erumpere se_ (ut _emergere se_ + inf. v. 413, _prorumpere se_ ap. Cæs. B. G. I, 80, _inrumpere se_ + Varr. ap. Non. Marcell. in _Calidum_) Silio etiam obtrudit VIII, + 642, et inpr. XII, 438, ubi Lucret. IV, 1113; Virg. Ge. I, 446; + IV, 368; Æn. XI, 548; aliaque loca adscripsit, et Drak. laudavit + Manut. ad Cic. Ep. ad Div. VIII, 14; Stewich. ad Arnob. adv. gent. + I, p. 52 et 56; II. p. 69; Gifan. Ind. Lucret. et Broukh. ad + Tibull. IV, i, 86. + + Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos + Saxosi scopulos montis lymphata feruntur + Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni + Luctantur frustra rabidi mugire juvenci. + Per juga, per valles errat Vulcania pestis, 360 + Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent: + Quam multa, adfixus cælo sub nocte serena, + Fluctibus e mediis sulcator navita ponti + Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris + Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus, 365 + Vertice Gargani residens incendia pastor. + + 357. Cf. ad I, 459. + 358. _Corpora boum_, vid. ad IX, 572. Duo millia boum fuisse, Plut. + et Polyb. tradunt. + 362. _adfixus_, intentus, cælo. Heins. et Drak. comparant Tibull. I, + iii, 87; vi, 61, et Sen. Consol. ad Marciam, c. 2; _intenta in unam + rem et toto animo adfixa_. Sic et _pendere_, vel _suspensum esse ab + astris_, etc., ap. Val. Fl. I, 481; _vultibus inhærere_ dixit Ovid. + Trist. IV, iii, 19; conf. ad VI, 565. + 364 sq. Cf. Hom. Iliad. XX, 490 sq.; Virg. Æn. X, 405 sq., et inpr. + Lucan. IX, 182 sq. + 365. _urunt ad pinguia pabula saltus_, ut gramina faciant pinguiora. + Cf. Virg. Ge. I, 84 sq. + --_fervoribus_, cineribus. Ad ornatum spectat mentio _Calabriæ_ et + _Apuliæ_, cujus mons est _Garganus_. Vid. ad IV, 561. In his vicinis + regionibus optima erant pascua, quæ Hor. Od. I, xxxi, 5; Colum. VII, + 2, et alii laudant. + + 362. _intentus cælo_ primus refinxit Nicander. + + + At facie subita volitantum montibus altis + Flammarum, quîs tunc cecidit custodia sorti, + Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari + Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes. 370 + + 367. Cf. Liv. XXII, 17; Polyb. III, 94. + 368. _cecidit_, obtigit, evenit, ut ap. Sall. Cat. 21, et Jug. 31; + Cic. Rabir. 2; Verr. I, 2; ad Att. III, 1, et ad Qu. Fr. I, 3; Drak. + --_sorti_, pro sorte, ut _igni_, I, 115, et inf. v. 358; _sorti + provincia evenit_, Liv. XXIX, 20; ubi vid. Gron. et Gifan. Ind. + Lucret. voc. _Colli_; Heins. ad Claud. in Rufin. I, 9; ad Ovid. Her. + IV, 31; ad Vell. Pat. II, 30; Bentl. ad Hor. Serm. I, v, 72; + Perizon. ad Sanct. Minerv. I, 6; II, 7; Drak. qui tamen non vidit, + hæc esse verba Virg. Ge. IV, 165; ubi vid. Heyne in V.L. Cf. sup. ad + v. 155, et ad VIII, 125; in V.L. + 369. Excubitores, miraculo rei adtoniti, non ab hominibus, vel adeo + jumentis ignes spargi, sed sponte vagari credebant, ignari, utrum + cælo deciderint, an e terra eruperint. + + 367. Ita scripti. _Hac facie subita volitantum in montibus_ editi, + prob. Dausq. + + Cælone exciderint, et magna fulmina dextra + Torserit Omnipotens, an cæcis rupta cavernis + Fuderit egestas adcenso sulfure flammas + Infelix tellus, media in formidine quærunt. + Jamque abeunt; faucesque viæ citus occupat armis 375 + Poenus, et in patulos exsultans emicat agros. + + 371. _magna dextra_, ut IX, 438, et apud Horat. Od. III, iii, 6; + +cheir anikêtos Dios+, Sophocl. Oed. Col. 1517. + 372 sq. De ignibus subterraneis multa disputat Dausq. et plura Hard. + ad Plin. II, 106, et VII, 16. + 376. _agros_ Allifanos. + 377 sq.; copiosior Liv. XXII, 18. + + 372. _terra_ pro _rupta_ iterum primus dedit Nicander, qui etiam + v. 374, post _tellus_ inseruit _tantis damnata ruinis_. _Jamque + fugam Rutuli_, et _Atque_ pro _Jamque_ refinxit: quæ inepti + versificatoris laciniæ se probabant Dausq. nisi quod +to+ _terra_ + respuerit, quia _tellus_ sequitur. + + Huc tamen usque vigil processerat arte regendi + Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi, + Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela + Evasisse satis: quin et vestigia pulsi 380 + Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent + Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem, + Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa + Et belli summam primasque jubebat habenas, + Atque his præformat dictis, fingitque monendo: 385 + + 378 sq. Ut post victorias ad Trebiam et Trasymenum satis esset H. + h.e. is contentus esset, etc. Cf. X, 591. ["X, 591" recte 589sq.] + 381. Conf. Liv. XXII, 18, et Polyb. III, 94. + --_gressus premeret_, pressisset; quod fecit, donec in Larinate agro + castra communiret. + --_sacra_ gentis Fabiæ, in colle Quirinali obeunda, quæ ne in bello + quidem intermitti fas erat. Vid. Val. Max. I, i, 11, et Liv. V, 46 + et 52. An publica sacra sunt intelligenda, quum Fabius b. Punico II, + non modo quinquies consul, sed etiam pontifex, et XLII, vel LXII + annos augur fuerit? vid. Liv. XXX, 26; Val. Max. VIII, xiii, 3; + Plin. VII, 48. + 383, 384. Intell. magistrum equitum, _cui tramittere signa_ h.e. + summum imperium tradere, absente dictatore, _mos jubebat_; quod + Barthium et Cell. non vidisse mireris. Ille monet, _jubere rem + alicui_ dici pro, imperare ei, ut ap. Claud. laud. Stilic. III, 85: + hic jungit _jubebat habenas_, scilicet capere, ut _regem jussit_, + scilicet creari apud Liv. I, 22. + 385. _præformat_, h.e. antea format, et _fingit monendo_. Conf. ad + I, 441. + + 382. _celebranda_ et _versus adultum_ maluerit N. Heins. + 383. _tramittere_, non _transmittere_, scripti; conf. ad IV, 487. + + + «Si factis nondum, Minuci, te cauta probare + Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba + Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt. + Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alæ + Juvere, aut densis legio conferta maniplis. 390 + Testor te, solus clausi; nec deinde morabor. + + 386. _cauta_, consilia, _probare_, et _pravis_, temerariis + audacibusque præferre. + 387. _verba_, monita mea. + + 386. _Minuci_, non _Minuti_, in scriptis omnibusque illius gentis + numis; etsi in priscis marmor. utrumque reperitur: +Minoukios+ + dicitur Polyb. III, 87, Appian. Hannib. c. 12 seqq. Plut. vit. + Fabii et aliis. + 391. Versus hic spurius putidusque videbatur N. Heins. et, qui + uncinis eum inclusit, Drakenborchio; quod contra putat Lefeb. qui + cum verbis _nec deinde morabor_ comparat Liviana XXII, 25, + _propediem effecturum_, _ut sciant homines_, etc. Minus forte + displicebit omniaque melius procedent, si v. 393, _Tunc_ (quod + tacite a Lefeb. quem Ernesti secutus est, nunc editum video), + scil. quum rediero, ut v. 391, _deinde_ refinxeris. Pro vulg. + _Nunc_ ex Col. _Hunc_ (ut v. 401) recepi: sed illud præstat. Tum + sententia v. 395 hæc est: _Interea_, quamdiu absens fuero, saluti + erit ægræ reip. cum hoste non conflixisse. Sed vide notas. + + Dis sine me libare dapem et solennia ferre: + Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis, + Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam. + Interea (crede experto, non fallimus) ægris 395 + Nil movisse salus rebus: sit gloria multis, + Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro + Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus. + + 392. _solennia_ sacra, _solenne ac statum sacrificium_, ap. Cic. + Tusc. I, 41. + 393 sq. _vinctum tradum_, includam. + 395. Summa +deinotês+ in his vss. + --_Interea_, ut alibi _interim_, pro _interdum_, h.l. (et ap. Sen. + Cons. ad Marc. c. 2; Quinctil. Inst. Or. II, 3, aliisque locis, a + Gron. ad Sen. de Ben. V, 42, et Pric. ad Appul. Met. IX, p. 532, + excitatis) positum non male putabat Drak. quia Silius expresserit + Liv. XXII, 18, extr. «Medicos quoque plus interdum quiete, quam + movendo atque agendo proficere.» Cf. V.L. + --_crede experto_, ut ap. Virg. Æn. XI, 283, et Ov. A. Amat. III, + 511; Drak. + 396. Comparant Fabii verba ap. Liv. XXII, 25. + 397. _quippe_, v. ad V, 117. + + 395. Parenthesin addidit N. Heins. _fallimus_, non _fallimur_ + Colon. + 396. Vulgo comma post _rebus_, et punctum post _placeat_ ponitur, + quod mutavit Burmann. + 398. _sic vos servasse_ Colon. et Oxon. quod recepit Drak. Vulgo + _sit vos servar_. +To+ _sit_ cum Lef. retinui, suadente Burm. _Sat + Fabio cives servasse triumphi est_, vel _Stet F. cives s. + triumphus_ suspic. N. Heins. coll. v. 224: _sic_, h.e. nil + movendo, cunctando, restituit Lenz, pro _sit_. + + Plena tibi castra atque intactus vulnere miles + Creditur: hos nobis (erit hæc tibi gloria) redde. 400 + Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem, + Jam prædas obferre tibi, jam vertere terga, + Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem. + Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnæ. + + 401. _leonem_, ut ap. Hor. Od. III, ii, 11; cf. Hom. Iliad. XV, 592, + 630; XXIV, 41, et sup. I, 569. + 403. _iras coquentem_, vid. ad II, 327; unde _recocti_ adpellantur + homines subdoli, quinque premere, quod sentiunt, ad maturam + occasionem possunt. _Ed._ + + 400. _has nobis erit hæc tibi gloria reddi_ conj. N. Heins., et + aliud præterea mendum latere putabat, quum +to+ _gloria_ jam + præcesserit: _vobis_ Colon. et _se_ pro _tibi_, ut _sed_ in R. 2, + unde _sat_ refinxit Lefeb. Mihi in mentem venit legere _hos nobis, + erit hæc si gloria redde_, etsi vulgata quoque ferri potest. + 401. _hunc_, non _huic_, scripti. + + Hæc monuisse satis: sed si compescere corda 405 + Non datur oranti, magno te jure pioque + Dictator capere arma veto.» Sic castra relinquens + Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem. + + 406. _jure pio_, quo in salutem patriæ utor, vel potius jure æquo, + potestate justa, ut _pium bellum_ XV, 162; _justum piumque bellum_, + Liv. XXXIX, 36; XLII, 23; _jusque piumque_, Ovid. Art. I, 200, et + Her. VIII, 4. + --_jure pio_, sancto summi magistratus; Lenz. + 408. _Vallarat_, tuta fecerat. + + 408. _monitus_ ed. Dausq. vitiose. + + + Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo + Litora Caietæ, Læstrygoniosque recessus 410 + Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos, + Ac totus multo spumabat remige pontus; + Quum trepidæ fremitu vitreis e sedibus antri + Æquoreæ pelago simul emersere sorores, + Ac possessa vident infestis litora proris. 415 + + 409. Hæc classis Punica videtur eadem esse, quæ primo in Sardiniam, + et deinde Pisas in Italia, ubi, qui in ea erant, Hannibali se + conjungi posse speraverant, adpulit, sed classe Cn. Servilii + conspecta, cursum repetiit, teste Polyb. III, 96. + 410. Vid. ad v. 276. + 413. Pulcherrimum ornatissimumque episodium, cui magnam poeta + suavitatem adfudit imitatione, Virg. Ge. IV, 387... 529. Forte etiam + ante oculos habuit, Hom. Odyss. IV, 384 sq. Sed quorsum illud + inseruerit, vix adsequaris, nisi forte eo efficere voluit, ut + lectores tum docerentur, cur Venus tantopere Romanorum partibus + faveat perpetuoque rebus ab illis gerendis intersit, tum ad summam + quidem, huic populo inminentem cladem, sed finem quoque malorum et + splendidas, tunc a Scipione Africano, patriæ vindice, agendas, + partes præpararentur; unde iterum in subsidium adhibet vaticinium, + ut I, 125 (ubi vid. not.), et III, 570 sq.; ubi eadem arte legentium + animos sensusque ad Scipionem juvenem inclinaverat, v. 590 sq., ut + ad Fabium VI, 613 sq. Poeta tamen melius forte carminis dignitati + prospexisset, si narrationi cladis Cannensis hoc episodium + subjunxisset, et tum animos lectorum, inpr. Romanorum, magna + exspectatione suspensos et adflictos, brevi rerum futurarum indicio + recreasset: nisi potius omnino ejusmodi vaticiniis animi adtentio + magis infringitur, quam excitatur. + --_vitreis sedibus antri_, vid. ad IV, 344, in V.L. et Heyne ad + Virg. Ge. IV, 363. + + 411. _intrarat_ scripti et R. 2. Vulgatum _intrabat_ servavit + Lefeb. qui v. 412, _tortus_ tacite reposuit ex ingeniosa et + admodum probabili emend. N. Heins. quem vid. ad Val. Fl. IV, 657, + et ad Catull. LXV, 13. Possis et _motus_ scribere. + 413. _vitrei se sedibus antri... emersere_ conj. N. Heins. quem + cf. ad Ovid. Fast. III, 367. Id recepit Cell. et prob. Draken. + Conf. sup. ad v. 355. + 415. _At_ Put. unde _Ut_ suspic. N. Heins. + + Tum magno perculsa metu Nereia turba, + Adtonitæ propere refluunt ad limina nota, + Teleboum medio surgunt qua regna profundo, + Pumiceæque procul sedes: inmanis in antro + Conditur abrupto Proteus, ac spumea late 420 + Cautibus objectis rejectat cærula vates. + + 416. _Nereia turba_ +Nêrêides+, de quibus, vid. Apollod. I, ii, 7, + et ad eum Heyne, p. 27 sq. + 418. _Teleboum regna_, ut ap. Virg. Æneid. VII, 735. Capreæ ins. + (hod. _Capri_) ad sinum Neapolit. et Sirenum scopulos, ex adverso + Surrenti, cujus incolæ Teleboæ et rex Theron. Cf. VIII, 541; XIV, + 443; Strab. V, p. 171; Sueton. Tiber. c. 40, 43; Tac. Ann. IV, 67; + Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 733 sq., p. 140, et ad Apollod. + II, iv, 5, p. 312; Cluver. Ital. ant. IV, p. 1168. Ibi antrum + _pumiceum, sedes_ Protei, quæ etiam in Pharo, Ægypti ins. et in + Pallene Thessaliæ ei adsignatur; vid. Burm. ad Val. Fl. II, 318; + Heyne ad Virg. Ge. IV, 387; Æn. XI, 262, et ad Apollod. p. 385. + 419 sq. _antro abrupto_, doctius _pendentia pumice tecta_, ap. Virg. + Ge. IV, 374; conf. ibid. v. 418. + + 416. _perculsa_ e scriptis et R. 2, recepi, non inprob. Drak. + Vulgata lectio _percussa_ præferenda videbatur N. Heins. Sed vid. + ad II, 213. + 417. _properæque fluunt_ volebat N. Heins. coll. III, 412; + _limina_, h.e. antrum Protei, non _litora_, quæ vox modo + præcesserat, omnes scripti. + 418. _Teleboum regna_ ex emendat. N. Heins. recepi cum Lefeb. vid. + not. _Teleboa_ Oxon. Vulgo _Teleboi_, quod ex _Telebou_ ortum + videtur. _Telebois_ non male corrig. Dausq. et sic tacite edidit + Cell. + 421. _despectat_ emend. N. Heins. prob. Drakenb. Vulgatam + scripturam Lefeb. defendit his verbis: «Inepte Heins. _despectat_. + Non capit. _Rejectat_ verbum grave pro rejicit, repellit, + objiciendo cautes. Fucum sibi facit Drak. qui hanc emend. probat, + et absurde citat Stat. Th. II, 35, nam illi _stat sublimis_ recte + præcedit _despicit_: at in Silio quomodo _despectabit_, qui + _conditur in imo antro_»? Inconcinna certe verba _objectis + rejectat_, et incondito ad aurem sono. Forte leg. _receptat_, vel + _reflectit_; nisi malis _Cautibus obversis_. _Cautes_ vero + _objectæ_ sunt forsan utrimque sibi obpositæ et procurrentes, ut + ap. Virg. Æn. I, 160 sq. et III, 534. Ceterum Silius h.l. + expressit Virgil. Ge. IV, 422. + + + Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque) + Per varias lusit formas, et terruit atri + Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit, + Aut fremuit torvo mutatus membra leone, 425 + «Dicite, ait, quæ causa viæ? quisve ora repente + Pervasit pallor? cur scire futura libido?» + + 422 sq. Cf. Virg. Ge. IV, 396... 414, 440 seq., et ibid. Heyne ad + v. 387; it. Clariss. Hermannn Myth. Hom. et Hesiod. p. 411, 412. + 424. _sibila torsit_, ut IX, 443, et ap. Val. Fl. VII, 525, et Prop. + IV, viii, 8; cf. ad IV, 278. + + 425. _At_ primus dedit Nicander: _Et_ vero Wolf. in Basil. + + + Ad quæ Cymodoce, Nympharum maxima natu + Italidum: «Nosti nostros, præsage, timores. + Quid Tyriæ classes ereptaque litora nobis 430 + Portendunt? num migrantur Rhoeteia regna + In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit + Navita jam portus? patria num sede fugatæ + Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?» + + 428. Cf. Virg. Ge. IV, 338; Æn. V, 826, inpr. X, 225. + 431. _num regna Rhoeteia_, h.e. Romana (vid. ad. I, 115). + --_Superis migrantur_, h.e. a diis transferuntur? Nam _migro_ active + est migrare facio, transfero, ut ap. Liv. X, 34, extr.; Gell. II, + 29, et, quem Draken. laudat, Cic. Off. I, 10, ubi vid. Intpp. + 432. _Sarranus_, vid. ad I, 72. + 434. _antra_, judice Dausq., in Libyæ insula, quam Triton amnis + circumdat. Cf. Diodor. III, 69. Sed vid. V.L. + + 428. _Cymothoe_ ex c. Tell. et R. 2, recepit Lefeb. Conf. III, 58. + 430. _obsessaque_ Put. unde _obsessaque l. nautis_ conj. N. Heins. + et v. 434, _Calpes antra_, h.e. antrum Phorcydis et Gorgonum ad + Calpen: quod probat Drak. et recepit Lefeb. Conf. ad II, 59. Sed + vulgata lectio doctior, et per adpositionem explicanda videtur. + _Poenis_ pro _nobis_ malebat Withof. + + + Tum sic involvens repetita exordia retro 435 + Incipit ambiguus vates, reseratque futura: + + 436. _ambiguus vates_ potest esse _obscuris vera involvens_, ut utar + verbis Virgil. Æn. VI, 100. Sed quia clare loquitur Proteus, varias + potius, quas induit, formas innui censet Drak. ut ap. Ovid. Met. II, + 9; +olophôïa eidôs+, Hom. Odyss. IV, 460; cf. Burm. ad Val. Fl. II, + 318, et ad Ovid. Amor. III, xii, 28. Schmidio videtur ut epitheton + vatis solenne adcipiendum, quod non semper aptam suo loco vim + habeat, qualia multa sint apud poetas. + --_reserare_, ut _recludere_ I, 19. + + 435. _evolvens_, h.e. exponens, corrig. N. Heins. coll. v. 494, + suffrag. Drak. quum _involvere futura_ significet, verbis obscuris + et intricatis ambagibus ea prædicere, et Proteus non obscure h.l., + sed clare, ut semper, vaticinetur. Male, judice Lefeb. cujus hæc + nota est: «Ineptissime _evolvens_ Heinsius; non capit. Dic, + connectens præterita et futura, incipit a præteritis, et tandem + reserat futura.» + + «Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida + Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros + Arguta revocans ad roscida pascua canna, + Audivit sacræ lentus certamina formæ: 440 + + 437. Fabula de judicio Paridis, quam in posterioris ævi commentis + numerat Hemsterh. ad Lucian. T. I, p. 253, a. (ubi versus Hom. + Iliad. XXIV, 28... 30, pro panno, a mala manu adsuto, habet, refrag. + Scalig. Poetic. V, 3, extr.), vel tironibus nota est; vid. Hygin. f. + 92; Lycophr. v. 90 sq.; Eurip. Troad. v. 925 sq., et Lucian. Dial. + Deor. 16 et 20. + --_Laomed._ Trojanus, ut VIII, 172. + --_sedit_, ut ap. Sen. Agam. 730, et Stat. Silv. I, ii, 44; nam + proprium est judicum; Drak. Cf. Intpp. ad Phædr. I, x, 6, et Ernesti + Clav. Cic. Ex marm. et numo Paridem coram deabus sedentem nobis + exhibuit Drak.; vid. ad v. 447, in V.L. Cf. etiam Beger. Th. Br. + T. I, p. 43, et Montf. Antiq. expl. T. I, p. 1, pl. 108. + --_in Ida_, et quidem in ejus cacumine, Gargaro, teste Luciano. + Locum ipsum +Kallikolônên+ dictum tradit Schol. ad Hom. Iliad. XX, + 3, et +Alexandreian+, Steph. Byz. h. v. + 438. _Pastor_, Paris, quem olim expositum pastores in Ida educasse + dicuntur. + --_errantes_, pascentes, ut ap. Virg. Ecl. I, 9; Æn. I, 185, et Hor. + Epod. II, 12. + 439. _Arguta canna_, canoro calamo. + 440. _lentus_, vid. ad II, 489. + --_sacræ_, divinæ, ut v. 463, 469; +hieron haima+, ap. Bion. Id. I, + 22. + + 437. _Ide_ rescripsit Lefeb. ex auctoritate codicis, nescio cujus, + unde et v. 465, _Iden_ edidit. + + Tum matris currus niveos agitabat olores, + Tempora sollicitus litis servasse, Cupido. + Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus + Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem, + Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram. 445 + + 441. _olores_, vid. a Drak. laud. Barth. ad Stat. Silv. I, ii, 142, + et cf. _Pitture d'Ercol._ T. I, _tav._ 10. Passeres quoque (vid. + Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. p. 203), vel columbas in monumm. + antt. nonnunquam et leones (v.c. ap. Beger. Thes. Brand. T. I, + p. 170) ejus currui junctos videmus. + 442. Sollicite observabat tempus illud, ne, si Venus serior + venisset, crederetur male de forma sua præsumsisse, aut aliis + victoriam cessisse; Drak. + 443 sq. +Erôs+ ap. Mosch. Id. I, 18 sq.: +toxon echei mala baion, + tutthon to belemnon, kai chruseon peri nôta pharetrion+. + 445. _Monstrabat_, etc. quo innuit, se facile Paridem amore + inflammare animumque ejus matri conciliare posse. + --_gravidam telis pharetram_, ut ap. Hor. Od. I, xxii, 3; cf. Heins. + ad Ovid. Met. I, 443. + + 441. _curru_ et mox _liti_ emend. N. Heins. Sed recte _olores + currus_ jungit Drakenb. et _servasse_ pro observasse positum + adcipit, vid. ad III, 380. + 443. _corytos_, non _coritus_, Oxon. et Put. cum priscis edd. + _coritos_ R. 1, et Med. + + Ast alius nivea comebat fronte capillos, + Purpureos alius vestis religabat amictus, + Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros + + 446. De Veneris in ornanda coma studio docte et copiose disputat + Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 17, 21, 22 et 31. + 446. _alius... alius_, ut ap. Bion. Id. I, 80 sq., nam +hopadoi + Aphroditês+ sunt multi +Erôtes+, +Numphôn paides, tutthoi+ omnes; + unde _agmen Amorum_ ap. Stat. Silv. I, ii, 54; _turba Veneris_ inf. + XI, 397; _exercitus_ Cupidinum, ibid. v. 413, et ap. Val. Flacc. VI, + 457, ubi v. Burm. Ab his diversi Veneris _nati_, v. 449, et XI, 390. + +Erôs+ et +Anterôs+, vel +Erôs+ et +Himeros+, quibus Pausan. Att. + 43, +Pothon+ addit. Vid. Cic. N. D. c. 23, et Jani ad Hor. Od. I, + ii, 34; xix, 1. Ceterum eandem operam, quam Cupidines h.l. præstant, + Nymphis tribuit Claud. loco insigni Nupt. Hon. et Mariæ, v. 49 sq. + 447. _Purpureos alius_, +porphureon pharos+ Bion. Id. I, 3. + --_vestis religabat amictus_, h.e. vestem ligabat sc. cesto. + Drak. monet, _amictum vestis_ etiam capi posse id, quod vesti + superinjiciatur, quum _vestes_ sint interiora corporis tegumenta, + _amictus_ vero superiora, de quo vid. Brouk. ad Tibull. I, ix (al. + 8.), 13. Similiter Venerem exornant Gratiæ, ejus ministræ, + venustatisque conciliatrices, apud Hom. H. in Vener. v. 61 sqq., et + Claudian. de Nupt. Honor. et Mar. Carm. X, vers. 100 seq. De Venere + autem, fingendis disponendisque crinibus operam dante, locus class. + est Apollon. III, 45 sqq. + 448. _roseo ore_, ut _purpureo_ ap. Hor. Od. III, iii, 12: +rhodinê + pareiê, Paphiê rhodeê+, vel +rhodochrous Aphrodita+ ap. Anacr. XXIX, + 18, et LIII, 22, ubi vid. Cl. Fischer. Cf. sup. ad I, 577, et + Koeppen ad Hom. Iliad. VIII, 1. ["I, 577" recte I, 578] + + 447. Vulgo post _Purpureos_ distinguunt, et tum _capilli purpurei_ + sunt pulchri, ut +porphureai chaitai+ ap. Anacr. XXVIII, 11 et al. + vid. sup. not. ad v. 195. Sed _purpureos amictus_ jungebat + N. Heins. et ingeniose conj. _cesto_, vel _cesti_ pro _vestis_, + probb. Drak. qui maxime in hoc judicio Venerem cesto opus habuisse + putabat, ut nempe magicis ejus illecebris animum Paridis in suas + partes pelliceret. Notus est +kestos+ Veneris, cingulum, ex locis + class. Hom. Il. XIV, 214 sqq. et Claud. de nupt. Hon. et Mar. 124 + sq. Conf. Heins. ad Claud. nupt. Pall. et Celer. v. 6; Broukh. ad + Tibull. I, ix, 5; Rigalt. ad Onosandr. p. 25; Alberti ad Hesych. + T. II, p. 239, et Winckelm. _Gesch. der Kunst_ P. I, pag. 198. Sed + ex vulgata scriptura eadem, puto, sententia exoritur; vid. not. et + Virg. Æn. I, 404; ubi conf. Heyne. In alia omnia discedit Lefeb. + qui hæc adnotavit: «Nil intellectum hic Heinsio et Draken. 1º + Referunt _purpureos_ ad _amictus_; sed _p. crines_ sunt _croceæ + comæ_ in Ovid. A. A. I, 530; citante Cl. Ruhnken. ad hymn. + Pseudhomer, v. 177, ubi +chaitai krokêïô anthei homoiai+. 2º + Legendum erat _vestis amictum_, pleonast. ut _tegmine vestis_ I, + 673, pro veste. 3º _Religabat_ valet hic _solvebat_, vel ut in + Ovid. A. A. I, 529, _recingebat_, laxabat. Hoc sensu diserte + occurrit in Catull. LXII, 84; (ubi v. 76, voce _resolvens_ + explicatur) ej. Argonaut. v. 174; Horat. Od. II, ii, 24; coll. + Virg. Æn. I, 320, 323. 4º Frustra vult Heinsius _cesti_. Sat + intelligitur jam poeta verbo _religare_. 5º Incaute Drak. vult, ut + Venus cingatur suo cesto. Nam traditio mythica nos docet, Deas + tres ipsas Pastori omnino nudas patuisse. Nec aliud dicit Prop. + II, ii, 14. Jam vero quare zona sine tunica? Nec aliud exhibet + numisma in Drak. ære incisum. Alia plura adferre possem e sola + historia Augusta Itali Angeloni, in qua Venus victrix nuda sine + zona occurrit, licet semel cum tunica, et cincta, manu pomum + gerens, ut amictum subtilem induta, sed sine zona, in magno + marmore, quod Draken. incidi curavit: sed hoc pudoris ergo factum + a sculptore.» Vid. numum ap. Morell. specim. rei numar. tab. XI, + et marmor ap. Beger. Spicileg. Antiq. p. 135. Nudæ etiam, + Gratiarum instar, sunt Deæ in lapide Maffei _Gemme antiche_, + T. IV, t. 2, et apud quosdam poetas, quos Spanh. ad Callim. H. in + Pall. v. 53, laudavit; sed, teste eodem, amictæ, seu stolatæ in + aliquot monumm. antt. Vid. v.c. Begeri Thes. Brandenb. T. I, + p. 43, et Montfauc. _Antiq. expliq._ T. I, P. I, pl. 108. Id + quoque a poetis tradi solet, et Palladis certe verecundiæ magis + convenit. Præterea verbum _religare_ sensu solvendi non nisi ap. + Catull. reperitur, et vulgaris ejus vis huic loco satis apta est. + Plura ad observatt. Lefeb. respondere, nec vacat, nec opus est. + Ceterum _vesti_ conj. Schmid. + + Adloquitur natos: «Testis certissima vestræ + «Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis 450 + «Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra + «Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis + «Si mea tela dedi blando medicata veneno, + + 453. _medicare_, inficere, oblinere, ut XIII, 197. Cf. Heyne ad + Virg. Ge. I, 193; IV, 65. + --_blando_, +meilichô+, _veneno_ et _telis_, eo unctis, comparantur + vis amoris, et, quæ eum excitant, oscula, etc. quod multis exemplis + docuit _Dorville_ ad Chariton. T. II, p. 203: +to philama kathaper + ios eis ta splanchna katedueto+, ibid. T. I, p. 24; +ta cheilea + pharmakon enti+, Mosch. Id. I, 27, ubi vid. Ill. Harles. in Anthol. + Gr. p. 129. +Akidas ebapte Kupris, Meli to gluku labousa. Ho d' Erôs + cholên emisgen+, Anacr. XLV, 5 sq., ubi vid. Fischer V.C. cf. sup. + ad V, 19, et Cl. Barth. ad Prop. II, xii, 13... 19. + + 453. _Si modo_ maluerit N. Heins. et v. 455, _victoria nostram + Cypron_. + + «Si vester, cælo ac terris qui foedera sancit, + «Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra 455 + «Cypron Idumæas referat de Pallade palmas, + «De Junone Paphos centum mihi fumet in aris.» + + 454. Ornate pro, si ipse Jupiter _supplex stat_, se victum vobis + tradit, a vobis vinci potest; facite, ut victoriam de Pallade et + Junone reportem. +Erôs kratei pantôn tôn theôn, kai autou tou Dios+ + Chariton. VI, 3; +Hode kai theôn dunastês, Hode kai brotous + damazei+, Anacr. LVIII, 4, ubi vid. Fischer. Cf. et Hom. H. in Ven. + v. 34 sq., et alia loca ap. Rittershus. ad Oppiani Cyn. 410. + --_foedera_, leges, ut ap. Virg. Ge. I, 60, et Æn. I, 62. + 456. _Idumæas referat palmas_, ut ap. Virg. Ge. III, 12, ubi vid. + Heyne. Cf. ad III, 600. + --_Cyprus_ ins. ejusque urbs _Paphos_ sacra Veneri, quæ inde + +Kupris+, +Kuprogeneia+, +Paphiê+, _Cypria_, _Paphia_, dicitur; vid. + Hesiod. Theog. v. 199; Spanh. ad Callim. II. in Del. v. 21; Jani ad + Hor. Od. I, iii, 1; xxx, 1. + 457. Præivit iterum Virg. Æn. I, 415 sq., ubi vid. Heyne. + + 457. _De_, non _Et_, Col. + + + «Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat + Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo, + Ægide deposita, atque adsuetum casside crinem 460 + Involvi tum comta tamen, pacemque serenis + Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat + Prædicto sacræ vestigia concita plantæ. + + 458. Egregii versus ob dilectum verborum, et singulæ deæ suis veluti + notis insignitæ repræsentationem. + --_instat_, precibus eos fatigat. + --_aligeri_, +hupopteroi Erôtes+, de quo vid. pulcherr. loca Bion. + Id. IX, 6, 7 (ubi vid. Schwebel.); Mosch. I, 16, et Longi Pastor. + II, p. 33 sq., ubi cf. Moll. p. 40 sq. + --_sonabat_, etc. Cf. ad IV, 442 sq. + 459 sq. Alia species Palladis, ad terrorem incutiendum adcommodata, + adumbratur IX, 442 sq., 461 sq., et Hom. Iliad. V, 733 sq. Eam in + ipso Paridis judicio retinuit, testibus, a Drak. jam laudatis, + Appul. Met. X, p. 233, et Callim. H. in Pall. v. 18 sq., ubi + Spanhem. monet, tres deas minus sapienter comtas exhiberi ab Eurip. + Helen. 682 sq., et Androm. 283; it. in Anthol. IV, 19, epigr. 37. + 461. _pacem_, mansuetudinem et hilaritatem, (conf. ad VI, 168) + _serenis_, placidis, (ut XIV, 81). + 462. _oculis Condiscens_, adsumens, (ut, monente Drak. _discere + consortia_, ap. Claud. R. P. II, 368, ubi vid. Heins.) præclare, si + severitatem torvamque bellicæ deæ faciem cogitaveris. Ipsa autem + verba, quod Gron. Obss. I, 17, docet, ab histrionibus petita, qui + gestus discunt et meditantur, quos deinde in scena agunt. + + 458. _hic_ R. 1, 3, Parm. Med. non inprob. N. Heins. unde id + recepit Drak. Ille tamen conj. _hoc_, hac oratione; hic vero + _his_, quod et nobis in mentem venit. Possis et _Dumque his + aligeros inflat_. Vulgo _hæc_; quod Dausq. exponit +tade+, coll. + Virg. Æn. VIII, 433. Marsus Cupidinibus instando hæc dicit. + 461. _Involvit_ quotquot noti sunt libri, _Involvi_ est ex + emendat. Gronov. Obss. I, 17, et N. Heins. qui tamen _comta manu_ + maluerit, _tamen_ Oxon. et omnes editi, præter Basil. Colin. et + Dausq. qui _comam_ habent, _non comta tamen_ conj. Barth. Adv. + I, 13. + 462. _Connivens_ refinxit Nicander, et v. 464, _jussas silvas_, de + quo vid. ad VI, 498. + + Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis, + Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden 465 + Post fratris latura toros: postrema nitenti + Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa + Et nemora et penitus frondosis rupibus antra + Spirantem sacro traxerunt vertice odorem. + + 465. Judicium superbi pastoris in Ida post Jovis conjugium + perlatura; ei se submissura, quamvis connubio digna adeoque + pulcherrima ab ipso Jove judicata esset, et sic summum formæ præmium + tulisset. Cellar. exponit: judicium Paridis propter conjugium Jovis + contemnens. Sic quoque Ernesti; quia Junonis perpetuus character + sit, majestate sua commovere. Enimvero eam non sprevisse judicis + sententiam, sed hanc potius causam fuisse excidii Trojani et omnium + malorum bellorumque, quibus postea tam Trojani, quam ab his oriundi + Romani ira Junonis et Palladis adflicti sint, intelligitur ex v. 472 + sq., et Virgiliana expositione, Æneid. I, 26. _Ed._ + 466. Dulcissimi versus! _nitenti vultu ridens_, ut _dulce adridens_ + XI, 392: +Philommeidês Aphroditê+, Hom. Il. III, 424; IV, 10, al.; + +hêdu geloiêsasa+, et +eph' himertô de prosôpô aiei meidiaei+, Hom. + H. in Ven. I, 49; III, 2; +meidiasas athanatô prosôpô+ Sapph. II, + 14; cf. Hesiod. Theog. 205, et Heins. ad Ovid. Met. X, 558. + 467. _Adfulsit_, præclare pro adparuit, quonium et dii insolito + aliquo splendore in conspectum veniunt, et Venus dearum pulcherrima + est; vid. Jani ad Hor. Od. IV, v, 6, 7. + 468 sq. Ornatius extulit Maroniana Æn. I, 402 sq., ubi vid. Heyne et + in Exc. XIII. Virgilio forte præivit Hesiod. Scut. H. v. 7, 8: +Tês+ + (Alcmenæ) +kai apo krêthen blepharôn t' apo kuaneaôn Toion aêth', + hoion te poluchrusou Aphroditês+. Theogn., v. 8 sq., de Apolline, + +Pasa men eplêthê Dêlos apeiresiê Odmês ambrosiês; egelasse de gaia + pelôrê, Gêthêsen de bathus pontos halos poliês+. + + 465. _Idem_, non _Idam_, scripti, unde _Iden_ reposui, suadente + N. Heins. quod et tacitus fecit Lefeb. + + Nec judex sedisse valet, fessique nitoris 470 + Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri. + + 470, 471. Conf. Hom. Iliad. III, 396 sq., et H. in Ven. v. 182 seq. + --_oculi fessi_, quorum aciem nitor deæ hebetaverat. Cf. ad III, + 538. Non diu ferre poterant adspectum pulchræ deæ, nimia luce + coruscantis, ut ex Argonautis +oude tis etlê Antion augasasthai es + ommata kala Theoio+, h.e. Apollinis, ap. Apollon. II, 683. + --_metuit dubitasse videri_. Ne dubitasse videretur, confestim + Venerem formosissimam judicavit, eique aureum malum dedit; Drak. + + + «Sed victæ fera bella Deæ vexere per æquor, + Atque excisa suo pariter cum judice Troja. + Tum pius Æneas, terris jactatus et undis, + Dardanios Itala posuit tellure Penates. 475 + Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo + Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet, + Hic regna, et nullæ regnis per secula metæ. + + 472. _bella vexere_, Græcos adduxere Trojam. + 474, 475. Vid. Heyne, Exc. XII, ad Virg. Æn. I, 378, et Exc. IX, ad + Æn. II, 293; cf. sup. ad I, 43. + --_terris jactatus et undis_, ex Virg. Æn. I, 3. + 476, 477. Orationis color similis Maronianæ, Ecl. V, 76 sq., et Æn. + I, 607 sq., ubi vid. Cerda. + --_Indo litore_, cf. Tibull. II, iii, 56, et IV, ii, 20. + 478. Hæc sumsit a Virg. Æn. I, 278, 279. + + 473. Vulgg. _Troja est_. Sed secutus sum cod. Col. et Ox. qui + verbum substantivum omittunt. + 474. _unda_ antt. edd. + 476. _ponto innabunt_, non _innabunt ponto_, Colon. _ponto vivent_ + R. 1, Med. et al. + 477. _limine_ conj. Burm. ad Ovid. Am. II, vi, 1, notante Cl. + Ernesti. + + At vos, o natæ, currit dum inmobile filum, + Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas. 480 + Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis + Aufidus, et rubros inpellet in æquora fluctus; + Damnatoque Deûm quondam per carmina campo + Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ. + + 479. Descriptio pugnæ Cannensis. Cf. ad I, 50 sq. + --_natæ_ Nerei. + --_currit inmobile filum_ Parcarum, fatum inmutabile. Cf. ad v. 307. + Quamdiu adversa Romanorum fata durant. + 480. Conf. IX, 469. + --_Sason_ parva ins. maris Ionii, seu _Hadriatici_, in quod Aufidus, + Cannensi clade nobilitatus, fluit. Cf. I, 52 sq. Sason inter Epirum + et Brundusium, _humilis vadis_, unde _æquore perfunditur_, teste + Lucano; vid. V.L. et Palmer. Antiq. Græc. I, 33. + 483. _carmina_ Marciana vulgo intelligunt propter locum Livii XXV, + 12; sed Sibyllina Drak. coll. IX, 57 sq. + 484. _umbræ Ætolæ_, Diomedis, vid. ad I, 125. + --_rursus Teucris pugnabitis_, quoniam Romani, a Trojanis oriundi, + in campo Diomedis pugnabunt. Animo poetæ insidebat locus Virg. Æn. + X, 26 et sqq. + + 480. _Sasonis_, non _Sassonis_, Col. ut etiam IX, 469, et ap. + Plin. III, extr. Mel. II, 7; Lucan. II, 627; V, 650; Æthic. et in + Tab. Peuting. +Sasôn+ dicitur Polib. V, 110, et Strab. VI, p. 194; + +Sasôn+ Scylaci p. 10 et 22; +Sasô+ Ptol. III, 13. + + Punica Romuleos quatient mox spicula muros, 485 + Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus. + + 485. Conf. XII, 507 sq. + 486. Conf. XV, 558 sq.; Liv. XXVII, 43 sq.; Flor. II, 6, et Hor. Od. + IV, iv, 37 sq., ubi vid. Jani. ["XV, 558" recte XV, 556] + --_Metaurus_, Umbriæ fl. (nunc _Metro_, seu _Metaro_) non + confundendus cum Metauro in Bruttiis, quem errorem notavit quidem + Hummel, sed nihilo secius per eum lapsus est, _Handbuch d. alten + Erdbeschr._ T. I, P. II, p. 456 et 508. + --_fulgebit_, clarus erit, vel potius, ut _flagrare sanguine_ I, + 126. + + 486. _Multaque_, non _Multa quoque_, Col. et Ox. _lugebit_, vel + potius _turgebit_ (ut _tumidus_ v. 481) emend. N. Heins. Sed vid. + not. _Mataurus_ Col. ut et VIII, 449; XV, 559, et, quos N. Heins. + laudat, Mel. II, 4, in MSS., Stephan. +Matauros polis Sikelias+, + Gruter. p. clxi, et Antonin. in Itiner. _Mataurum flumen_. Sed + +Metauros+ dicitur Strab. VI, p. 177; Livio, Plinio, Horat. Claud. + Lucano et aliis. Conf. ad IV, 187. + + Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit + Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissæ + Inplebit flammis, avelletque Itala Poenum + Viscera torrentem, et propriis superabit in oris. 490 + + 487. Hæc ad Scipionem Afric. spectant. + --_e furto_ Jovis _genitus_, +skotios+ Hom. Iliad. VI, 24, vid. ad + IV, 476. _Furtum_, quidquid furtim, vel clam fit, hinc clandestini + amores, furtivus concubitus. Sic +phôrios eunê, hupokleptesthai + eunên, skotoessan hupokleptein Aphroditên+, D. Heins. + --_patruique_, Cn. Corn. Scipionis Calvi, _patrisque_, P. Corn. + Scipionis, _necem piabit_, ut XV, 10. Cf. XIII, 382 sq., 671 sq. + 488. _litus Elissæ_, Carthaginiense, Africanum; vid. ad I, 81. + 489. _avelletque_, etc. Cf. III, 590 sq. + 490. _Viscera_, ut _medullæ_ et _venæ_, (quæ verba jungit Cic. Phil. + I, 15, et Catil. I, 13) partes intimæ. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. VI, + 834. + --_torrentem_, ferro ignique vastantem, Drak. ad h.l. et ad VIII, + 272. Sic _urere_, _exurere_, +phlegein+, +phlegesthai+, vel +polemos + astu amphidedêe+ ap. Hom. Iliad. VI, 329; XII, 35; XIII, 736. Conf. + Ind. et Gron. ad Sen. Phoeniss. 560; Cl. Ernesti Glossar. Liv. voc. + _urere_. + --_propriis_, Libycis. + + 487. _in furto_ Col. quod recepit Lefeb. _Hinc Jovis e furto_, vel + _Ille Jovis furto hinc g._ suspic. N. Heins. et v. 490, + _torquentem_. + + Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet. + Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget, + Et cinerem Libyæ ferat in Capitolia victor.» + + 491. _huic Africa nomine cedet_, +deinôs+ pro, Africani cognomen + adcipiet. Cf. Liv. XXX, 45. + 492. Hujus Africani majoris filius, P. Corn. Scipio, adoptavit L. + Æmilii Pauli filium, P. Corn. Scipionem Africanum minorem Æmilianum, + qui b. Punicum III, finiet, Carthaginemque exscindet. + --_dabit ex sese_, ut III, 625. + --_fatiget_, vid. ad I, 63; II, 75. + 493. _cinerem Libyæ_, +pathêtikôs+, ut apud Virgilium, Æn. V, 787. + + + Quæ dum arcana Deûm vates evolvit in antro, + Jam monita et Fabium bellique equitumque magister 495 + Exuerat mentem, ac præceps tendebat in hostem. + + 494. Retexitur filum narrationis, inde a v. 409, abruptum. + 495. Cf. Liv. XXII, 23 sq., et Polyb. III, 101, 102. + --_monita_ Fabii, vid. v. 385 sqq. + 496. _Exuere_ aliquem +kata+ _mentem_, oblivisci, vel repudiare, ut + +ekdusasthai tina+, _e. magistrum_ Tac. Ann. XIV, 52, extr. ubi vid. + Ern. Contra _induere patrem_ dixit Claud. Cons. Hon. III, 157. + + 496. _mente_ pro _mentem_ conj. Cell. et ex ed. Gryph. recepere + Drakenb. et Lefeb. auctore N. Heins. Imo +kata+ _mentem_: quod + certe minus durum est, quam si copulam _et_ suppleas cum Cell. + + Pascere nec Poenus pravum ac nutrire furorem + Deerat, et, ut parvo majora ad prælia damno + Eliceret, dabat interdum simulantia terga. + + 497. Cf. V.L. + 499. _dabat simulantia terga_, fugam simulabat. + + 497. _nec Poeno deerat_ ex Colon. recepit Drakenb. et impense + arridebat N. Heins. qui male comparabat Valer. Flacc. lib. II, + vers. 314. Equidem explicarem: _nec pascere Poeno deerat_, + scilicet facultas, de quo vid. ad VI, 10. Sed aptior hoc loco + vulgata lectio, quam reduxi cum Lefeb. _Nec deerat pascere_, vel + _quin_, vel _quo minus pasceret_; nil intermisit, quo pasceret, + nutriret, aleret perversam pugnandi cupiditatem, qua Minucius + flagrabat. Locutio passim obvia, v.c. XI, 50; apud Prop. I, xvi, + 7; Liv. XXVIII, 8, pr. Tac. Hist. IV, 11 (_nec deerat ipse + complecti_ in vulgg. edd.) et Ann. XIV, 39; _Poenos_ Oxon. + _Poenum_ Put. _furorem_, scilicet bellandi, Col. R. 2; Benes. + Conf. not. ad I, 32. Vulgo _favorem_, scilicet militum et vulgi, + quem Minucius sibi conciliaverat, de quo vid. Liv. XXII, 25, + extr. 27, pr. Polyb. III, 103. Sed alterum præstat. + ["ad VI, 10": in Not.] + + Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi 500 + Evocat e liquidis piscem penetralibus esca, + Quumque levem summa vidit jam nare sub unda, + Ducit sinuato captivum ad litora lino. + + 500 sq. Cf. V, 47 sq. + --_stagna profundi_, vid. ad v. 282. + 502. _levem_, velociter natantem. Cf. ad III, 394. + 503. _sinuato_, ob motum et formam, epith. orn. + + 503. _sinuato captivum_ omnes scripti, _sinnato c._ R. 2, _summato + c._ Med. _Ducens summato c._ R. 1, _Ducens hamato c. ad l. ferro_ + Parm. et Benes. Vulgata scriptura _Ducit captivum sinuato_, cujus + auctor metro haud dubie metuebat. Sed vid. ad III, 495; vel potius + ad VI, 226; et X, 182, ubi eadem iterantur. _Ed._ + + + Fama furit, versos hostes, Poenumque salutem + Invenisse fuga: liceat si vincere, finem 505 + Promitti cladum: sed enim ditione carere + Virtutem, et poenas vincentibus esse repostas; + Clausurum jam castra ducem, rursusque referri + Vaginæ jussurum enses, reddatur in armis + Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem. 510 + Hæc vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes + Invidiæ stimulo fodit et popularibus auris. + Tunc indigna fide censent optandaque Poeno, + Quæ mox haud parvo luerent damnata periclo. + + 504 sq., cf. Liv. XXII, 24, 25, et Polyb. III, 103. + 504. _Fama furit_, ut _bacchatur_ ap. Virg. Æn. IV, 666. + 505. Singula invidiose dicta in Fabium. + 506. _ditione_, vi ac potestate. Cf. Metilii et Fabii verba ap. Liv. + XXII, 25. + 507. _Virtutem_, Minucium, virum fortem. + 510. _purget_ se, rationem reddat. + 512. _stimulo fodit_, vid. ad I, 113, et sup. ad v. 271. + --_aura popularis_, levis favor plebis; vid. Ern. Clav. Cic. et Jani + ad Hor. Od. III, ii, 20. + 513. Cf. Liv. XXII, 25... 27, et Polyb. III, 103. + + 509. _Vagina insuetos enses_ Ox. et Put. + 510. _et_ exstat in scriptis, R. 1, Parm. Med. Vulgo omittitur, + prob. Lefeb. + 513. _Tum_ opinor; vid. VI, 299. + 514. _luerint_ malebat N. Heins. + + + Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro 515 + Imperia æquantur penitus: cernebat, et expers + Irarum senior, magnas ne penderet alti + Erroris poenas patria inconsulta, timebat. + + 516 sq. Non tam patienter eandem rem tulit L. Papirius Cursor, de + quo vid. Liv. VIII, 30... 35. + --_cernebat_, Cell. exponit, prævidit periculum; et Lefeb. «senex, + expers irarum, quid agebat inconsulta patria, cernebat, et timebat, + ne ipsa penderet, etc.» + 518. Cf. Liv. XXII, 36, extr. + --_patria inconsulta_, cui male consultum erat, _unberathen_, + _übelberathen_; Lenz. Immo temeraria: illa certe notio vocis hujus + nullo, opinor, exemplo firmari potest. Vid. ad VIII, 217, sententiam + virorum doctorum. _Ed._ + + 516. Ita distinxi cum Drak. suadente Burm. Vulgo _æquantur, + penitus cernebat_, etc. _Spernebat_ emend. N. Heins. Non male. Sed + _Cedebat_ verbis _expers irarum_ aptius videtur. Pro _cernebat_, + Withof. conj. _cedebat_, vel _temnebat_. Nec tamen plane respuebat + vulg. lect. coll. sup. v. 268 sq. + + Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe, + Partitus socias vires, vicina propinquis 520 + Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta + Non Romana minus servat, quam Punica castra. + Nec mora: disjecto Minucî vecordia vallo, + Perdendi simul et pereundi ardebat amore. + + 519. _multa putans, secum_, ut ap. Virg. Æneid. VI, 332. + 522. _servat_, vid. ad III, 380. + 523. _Minuci vecordia_, ut _virtus Catonis_ et _sapientia Læli_ ap. + Horat. Cf. ad IV, 599. + + 523. _Minuci_ (nam _Minici_ N. Heins. mendose scripsisse suspicor) + Colon. ut semper. Vulgg. _Minuti_, vid. ad vers. 386. + + + Quem postquam rapidum vidit procedere castris 525 + Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces + In subitum curas: propere capere arma maniplis + Edicit, vallique tenet munimine turmas + Ausonius: torquet totas in prælia vires + Poenorum ductor, propellitque agmina voce: 530 + + 525. Cf. Liv. XXII, 28, et Polyb. III, 104, 105. Sensum h.l. qui + cuivis facile in oculos incurrit, Drak. ita exposuit: Quum Minucium + castris procedere videret hinc Fabius, inde Hannibal; ille, ut + milites arma caperent, edixit, quos tamen intra castra continebat ad + subita rerum paratos: hic autem suos in aciem eduxit, ut absente + Dictatore cum magistro equitum manum consereret. + 527. _In subitum_, ut _subitum_, _de subito_, _subito_, _per + subitum_, _per longum_, _per tacitum_, quæ vid. in Ind. et ap. Drak. + et N. Heins. ad XV, 145; Cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 31. + --_curæ sagaces in subitum_, scil. periculum, seu consilium + capiendum, h.e. cautio et prudentia, quæ in quovis repentino casu + consilia habet parata et in promptu; Lenz. + 529. _Ausonius_, Romanus, Rom. dux, Fabius, ut _Poenus_ dicitur + Hannibal. + --_torquet vires_, ut IV, 640. + + 528. _vallique_ Colon. et Tell. Vulgg. _nulloque_, ut _Ausonius_ + sit Minucius, non Fabius. Male! + + «Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ. + Non sperata diu plano certamina campo + Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum + Detergete situm ferro, multoque cruore + Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.» 535 + + 531. _rape tempora_, vid. ad I, 569. + 534. Cf. sup. v. 343, 344. + 535. _Exsatiate enses_, vid. ad V, 274. + + 531. _tempora_, non _tempore_, Colon. + 532. _Non sperata tibi_, vel _Nunc sperata diu_, maluerit + N. Heins. _Tam_ pro _non_ legendum recte, opinor, putabat Withof. + 533. _quando_ ex R. 2, recepit Lefeb. + 534. _Detergere_ ed. Drak. vitiose. + + + Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli, + Perlustrans campos oculis, tantoque periclo + Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat. + Cui natus, juncta arma ferens, «Dabit inprobus, inquit, + Quas dignum, poenas; qui per suffragia cæca 540 + Invasit nostros hæc ad discrimina fasces. + + 539. Hæc de suo addidit poeta. Cf. ad v. 567 sq. + --_natus_, Q. Fabius, de quo vid. Liv. XXIV, 9, 12, 43... 46. Ejus + verba h.l. summum indignationis adfectum spirant. + 540. _suffragia cæca_, ut VIII, 255; possunt esse, seu plebis cæcæ + et ignobilis (vid. ad V, 2), vel incerta ac vana, ut _suffragia + ventosæ plebis_ dixit Hor. Epist. I, xix, 37. Sed præstat explicare + inconsulta, vel plebis cæco impetu, studio et favore in Minucium + inclinantis. ["V, 2" recte V, 3] + 541. _Invasit_, ut II, 292, et IV, 712, ad se rapuit, vi nobis + extorsit. + + 538. _quinam_, non _quisnam_, Col. et Ox. Cf. ad II, 645; + _dolebit_, vel _docebat_ conj. Dausq. invita Minerva. + 540. _Quas dignum est_ scripti. Vulgo _Quas dignum_. Sed _Quas + dignus_, scil. dare, +has axios dounai+, ex R. 1, recepit Lef. + Non male! + + Insanæ spectate tribus! pro lubrica rostra, + Et vanis fora læta viris! nunc munera Martis + Æquent imperio, et solem concedere nocti + Sciscant inbelles! magna mercede piabunt 545 + Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.» + + 542. _rostra lubrica_, periculosa; vel fallacia, ut ap. Virg. Æn. + XI, 716; vel denique levia, mobilia, (ut _mobiles Quirites_ ap. Hor. + Od. I, i, 7) fluctuantia, inconstantia, ut _lubricus adsensus_ ap. + Cic., Acad. IV, 108. + 544. _solem concedere nocti_, +deinôs+ pro, Fabium, tantum ducem, + cedere Minucio. Cf. Hor. Sat. I, vii, 24, et Cic. N. D. II, 5. + 545. _Sciscere_ voc. propr. de legibus jubendis, et quidem plebeiis, + quæ inde _scita plebis_, vel _plebiscita_ dicuntur; Drak. + --_inbelles_, h.l. non timidi et ignavi esse videntur, sed ad bellum + inepti, rectæ belli gerendi rationis ignari. Ita adversariis idem + probrum, quo Fabium lacerabant, etsi alio sensu ingeritur. + + 542. _Libyca rostra_ R. 1. + 545. _Discant_ R. 1 et 3, Parm. Med. Sed vid. not. In vulgg. edd. + ante Drak. distinguitur _Sciscant, imbelles magna_, etc. + + + Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis: + «Sanguine Poenorum, juvenis, tam tristia dicta + Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque + Civem deleri nostras? aut vincere Poenum, 550 + Me spectante, sinam? nos æquavisse minori, + Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda. + + 548. _tristia dicta_, vid. ad I, 147. + 549. _abolenda_, expianda. Conf. ad I, 61. + + 549. _obolenda_ Col. + 551. _non_ Col. et R. 2; _minorem_ scripti. Mox _si sunt_ iidem et + priscæ edd. ut I, 602, 647; X, 270, al. Hæc omnia in contextum + recepit Lefeb. suadente N. Heins. qui tamen frustra _nonne_ + emendabat: nam _non_ centies interrogative pro _nonne_ occurrit. + Tum sensus est: Nonne plebs in eo, quod minorem mihi æquavit, haud + peccasse videbitur, sed ego potius hac ignominia dignus ero, si + talis mihi mens est? _minore_ antt. edd. Secutus sum Drak. qui + vulgatam lect. servavit, nisi quod _sunt_ reposuit, et post + _minori_, non post _æquavisse_ distinxit. Idem tamen probat + lectionem MSS. quia Romani non majorem minori, sed minorem majori, + Minucium Fabio, æquaverint. Hæc nimis subtiliter dicta agnoscit + Ernesti, et monet, verba nostra in universum de potestate + imperatoria æquis inter utrumque partibus divisa intelligi posse, + coll. v. 515, et interrogationem illam frigere. Ceterum omissio + subjecti h.l. dura est. Forte leg. _plebs æquavisse... corda_. + + Jamque hoc (ne dubites) longævi, nate, parentis + Adcipe, et æterno fixum sub pectore serva: + Succensere nefas patriæ, nec foedior ulla 555 + Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras. + + 554. _æterno_, æternum, semper. Conf. ad II, 235, in V.L. + 556. _fertur mortalibus_, eos prosequitur. + + Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti, + Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru + Intrares exsul! tibi corpora cæsa, Camille, + Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent 560 + Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis iræ, + Mutassentque solum sceptris Æneia regna, + Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma. + + 557. Præclare Fabius filio ad imitandum proponit exemplum M. Furii + Camilli, qui damnatus in exsilium abiit Ardeam, sed mox ibi, + injuriarum oblitus et publica, quam sua, fortuna mæstior, Gallos in + castris trucidavit, precibusque ingratæ civitatis cedens in patriam + rediit, ubi Dictator dictus Gallis internecione occisis triumphavit, + et, post incensam a Senonibus urbem, solus Romanos a consilio Veios + migrandi revocavit; quaæ nota sunt ex Liv. V, 32, 43...55. + 558. _curru_, triumphali; vid. ad VI, 546. De hac Camilli victoria + et triumpho prorsus tacet Polybius, unde utrumque ab historicis Rom. + confictum putant. Cf. Duker. ad Flor. I, 13, 17, p. 117. Sed vid. + sup. commentat. Argumento lib. VI subjuncta. + 559 sq. _tibi Damnata dextra_, a te damnato. + 561. _inpenetrabilis iræ_, ut VI, 413. + 563. Hæc Silii magis, quam Fabii temporibus conveniunt. + + 558. _cursu Intrares? exin tibi_, etc. volebat Dausq. Sed _exsul_ + h.l. +deinôs+ dicitur Camillus, qui post exsilium triumphavit. + 562. _Mutassent solium_ conj. N. Heins. quam ineptam esse conject. + monet Withof. et duplex _que_ eleganter poni, exemplo Virgil. Æn. + II, 56. + + Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus. + Adceleremus opem.» Jamque intermixta sonabant 565 + Classica, procursusque viros conliserat acer. + + 564. _iras meas_, quæ potius me decent, qui, dimidia imperii parte + ademta, læsus sum; Mars. et Barth. Adv. I, 13. Male Dausq. quibus + honori meo consultum is, vel in quas imperium meum est. + + 564. _feramus, Ac celeremus opem_ tacite rescripsit Lefeb. + 565. _Jamjamque immixta_ suspic. Scalig. et sic Puteol. cum edd. + Marsi et Cell. + 566. _concursus_ primum edidit Nicander. Sed nostram lect. magno + eruditionis adparatu et exemplorum numero stabiliunt N. Heins. et + Drak. + + + Primus claustra manu portæ dictator et altos + Disjecit postes, rupitque in prælia cursum. + + 567 sq. Si Liv. XXII, 29; Polyb. III, 105; ceterisque historicis + fides habenda, Fabius Hannibalem repulit tantum et cedere coegit, + non justa acie cum eo conflixit, qua vinci eum posse primus apud + Nolam docuit M. Marcellus; vid. Liv. XXIII, 16, et Val. Max. IV, i, + 7. Silius vero brevem pugnæ Fabianæ mentionem, quam illi injiciunt, + in Dictatoris laudem amplificavit, ut contra tot alia prælia, a + Livio memorata, silentio fere prætermittit, quia ad lectoris + delectationem reique summam minus momenti habent. Quid enim ad rerum + magnitudinem, quæ animum admiratione percutit, ad narrationis + splendorem, et ad popularium inpr. mentes tenendas, majorem vim + habere poterat, quam imago magni viri, qui adhuc singulari prudentia + certamen fugit, summaque constantia in consilio, nihil temere + audendi, mansit, nunc autem, salute patriæ et re ipsa ita + postulante, Hannibali non magis virtute, quam rei militaris peritia + cedit? Hinc etiam filius tanti viri, qui militiam auspicatur, v. 713 + sqq., inter ceteros virtute eminet: de quo in historicis nihil + reperias. Cf. ad IV, 417. + 568. _rupit cursum_, vid. ad I, 54. + + Non graviore movent venti certamina mole, + Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens 570 + Africus: obnixi quum bella furentia torquent, + Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt + Æquor quisque suum; sequitur stridente procella + Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis. + + 569. Splendida comparatio militum, qui magno strepitu ex tentoriis + castrisque undique effusi in hostes ruunt et inter se conliduntur, + cum ventis inter se pugnantibus. Aliquantum congruit locus Virg. Æn. + X, 356 sq. + 570. _Odrysius Boreas_, vid. ad I, 587, et IV, 431. + 571. _obnixi_, ut ap. Virg. l.c. ubi dubia est lectio. + --_bella torquent_, vid. ad IV, 431. + 572 sq. _volvunt quisque_, conf. Heins. ad Ovid. Met. I, 59, et + Stroth. ad Liv. I, 59. + [573.] _stridente procella_, ut ap. Virg. Æn. I, 102; +hupo ligeôn + anemôn sperchôsin aellai+ Hom. Iliad. XIII, 334; +ligurêsi pnoiêsi+ + Iliad. V, 526; +ligupneiontas anemous+ Odyss. IV, 567. + + 571. Post _Africus_ comma, et post _torquent_ colon posuit Lefeb. + 574. _raptum_, non _raptim_, scripti et R. 1 a m. sec. + + Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta 575 + Phoenicum, et Carthago ruens, injuria quantum + Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque + Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, iræ, + Invidia, atque una Fama et Fortuna subactæ. + + 575. Hæc prorsus divina, sententiarum verborumque gravitate! + 576... 579. _injuria quantum_, etc., quum omnibus persuaderet, + quanta injuria adfecissent eum, qui solus rectam belli gerendi + rationem teneret patriamque ab interitu retraxisset. + + 575. _tantum_ pro _prorsus_ refinxit Nicander. Sed _præstat_ +to+ + _prorsus_, quod etiam ex VIII, 328; XI, 153, 237, et XIV, 511, + defendit N. Heins. qui v. 579, _uni_ maluerit. + + + Poenus ab excelso rapidos decurrere vallo 580 + Ut vidit, tremuere iræ, ceciditque repente + Cum gemitu spes haud dubiæ præsumta ruinæ: + Quippe aciem denso circumvallaverat orbe, + Hausurus clausos conjectis undique telis. + Atque hic Dardanius pravo certamine ductor 585 + Jam Styga et æternas intrarat mente tenebras. + + 580. _excelso vallo_, colle, seu tumulo, in quo Fabius castra ponere + solebat. Conf. v. 731. + 581. _tremuere iræ_, tremuit Hannibal, qui ante iratus et ferox + erat. + 583. Aciem Minucii corona militum circumdederat. + 584. _Hausurus_, vid. ad I, 392. + 585. Minucius, dux pravus, metu prope jam exanimatus erat. + 586. _mente intrarat_, se intraturum putabat; Drak. coll. II, 352; + Stat. Th. X, 556, et inpr. Homer. Iliad. XV, 251: +Kai dê egôg' + ephamên nekuas kai dôm' Aidao Hêmati tôd' opsesthai+. Add. Hor. Od. + II, xiii, 21, 22, et inf. v. 741, ubi se jam vidisse _umbras + æternas_ Minucius memorat. + + 584. _Hausurus_, non _Hausturus_, Col. et Put. _Ausurus_ Ox. sine + adspiratione; conf. ad XVI, 11, et Intpp. Virg. Æn. IV, 383. + 585. _parvo c._ Put. R. 1, 3, Parm. Med. Hinc _parvo discrimine_ + emend. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Metam. VII, 426. + 586. _pæne_ pro _mente_ conj. idem. Sed potior est vulgata. + + Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat; + Quum senior, gemino complexus prælia cornu, + Ulteriore ligat Poenorum terga corona, + Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens, 590 + Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma, + Majoremque dedit cerni Tirynthius: altæ + Scintillant cristæ, et (mirum) velocibus ingens + Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas, + Aversumque premit telorum nubibus hostem. 595 + + 588. _gemino complexus_, suo et Minucii. Cf. Liv. c. 29; Polyb. + c. 105. + 589. _Ulteriore_, exteriore. + 590. Lenz. comparat Cic. Somn. Scip. IV, 9, _orbium unus est + cælestis extimus, qui reliquos omnes complectitur_. + 591. _surgere in arma_, cf. ad IV, 619. Conf. Virg. Æn. I, 589, ubi + vid. Heyne. Conf. etiam Koeppen ad Hom. Iliad. IV, 439; V, 1 sq., et + quæ disputavi in _Magazin für Philologen_, T. I, p. 205 sq., 233 sq. + 592. _Tirynthius_, generis auctor; vid. ad II, 3. + 594. _Per subitum_, cf. ad v. 527. + 595. _telorum nubibus_, vid. ad I, 311. + + 590. Vulgo post _aciem_ et _extima_ distinguunt, quod mutavi, + quia mentem poetæ hanc puto esse: Poenos, modo claudentes aciem + Minucii, nunc clausos ipse tenet, _extima_ h.e. extremos hostes, + vel a tergo cingens. Ego vero vulgatam distinctionem restitui, + et jure, opinor. _Ed._ + 595. _Aversumque_, non _Adversumque_, scripti. Recte: nam a tergo + hostem adoriebantur. + + Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta, + Rector erat Pylius bellis ætate secunda. + + 596. _juvenem_, juventutem. + 597. _Rector Pylius_, Nestor. + --_ætate secunda_, media. Cf. Hom. I, 260 sq., ubi ipse de suis + laudibus rebusque gestis prædicat. Sic nostras J. B. ROUSSEAU, + _Au midi de mes années,_ + _Je touchais à mon couchant._ _Ed._ + + 596. _juvenum_ Colin. D. Heins. et Dausq. + 597. _bellans_ opinabatur N. Heins. + + + Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen + Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen, + Cui decus insigne, et quæsitum cuspide nomen. 600 + Tum Garadum, largumque comæ prosternit Adherben, + Et geminas acies superantem vertice Thulim, + Qui summas alto prensabat in aggere pinnas. + Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monæsum, + Et Morinum pugnas æris stridore cientem, 605 + Dexteriore gena sedit cui letifer ictus, + Perque tubam fixæ decurrens vulnere malæ, + Extremo fluxit propulsus murmure sanguis. + + 601. _largum comæ_, +euplokamon+. + 603. _aggere_, vallo, vel muro. Cf. I, 265. Res in miraculum aucta. + 605. _pugnas æris stridore cientem_, ut _adcendere ære_ VIII, 488; + utrumque ex Virg. Æn. VI, 165; Drakenb. Add. Val. Fl. VI, 92. + 607 sq. Cf. IV, 169 sq. + + 598. _Thurin_, non _Turin_, Col. R. 1. Med. _Beucen_ Col. _Narin_, + non _Marin_, Col. Put. R. 1, 3, Parm. Med. unde recepi. + 599. _nisumque_ conj. N. Heins. _Mahalcem_ Colon. Vulgo _Maleon_. + 601. _consternit_ Marsus et post eum alii. + 602. _Thulim_ e scriptis recepi; _Tylin_ et _Thylin_ in editis. + 604. _Monesum_ alii. + 606. _consedit letifer i._ ex Colon. reposuit Lefeb. qui vulgatam + frigere putat. Sed vid. ad I, 540. Poeta forte scripserat _cui + sedit_, et hinc librariorum pars _consedit_, alii _sedit cui_. + + + Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon. + Namque super tepido lapsantem sanguine, et ægra 610 + Lubrica nitentem nequidquam evadere planta, + Inpacto prosternit equo, trepideque levantem + Membra adflicta solo, pressa violentius hasta, + Inplicuit terræ, telumque in cæde reliquit. + Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis, 615 + Et campis servat mandatum adfixa cadaver. + + 610. _lapsantem sanguine_, ut Æn. II, 551. + 611. _Lubrica evadere_, ex lubrico loco emergere. + 612. _Inpacto equo_, vid. ad IV, 370. + 613. _adflicta solo_, vid. ad I, 674, in V.L. + --_pressa violentius hasta_, ut ap. Virg. Æn. X, 347. Conf. ad I, + 383. + 614. _Inplicuit_, adfixit. + --_telum in cæde_, vulnere _reliquit_, ut ap. Virg. Æn. XI, 637. + 615 sq. Luxuriantis ingenii versus. + + 612. _trepidoque solo_ Colon. non inprob. N. Heins. ut _solum_ pro + planta pedis positum sit. + 616. _campo_ Colon. quod recepit Lefeb. + + + Nec non exemplo laudis furiata juventus, + Syllæque, Crassique simul, junctusque Metello + Furnius, ac melior dextræ Torquatus, inibant + Prælia, et unanimi vel morte emisse volebant 620 + Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro + Dum rapit, et molem subducto corpore vitat + Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur; + + 617. _furiata_, +enargôs+ pro excitata, ut XIV, 281; XVII, 298; + conf. ad I, 32. + 620. _emisse_, vid. ad IV, 754. + 621. _Spectari Fabio_, h.e. ejus plausum et favorem. Bibulus retro + cedens labitur super cadaver, ex quo telum exstat, quod in latus + adcipit. + 623. _in terga refertur_, id. q. _vestigia retro rapit_, vid. ad IV, + 315. + + 618. _juventus Syllæque C._ jungit idem. Sed plures potius horum + nominum juvenes, quam omnes, quibus Sylla et Crassus præerant, + milites intelligendi videntur, quoniam non nisi clarissima nomina + memorantur. _Syllæque Crassique_ quatuor scripti, R. 1, 2, 3, + Parm. Med. Vulgata lectio _Sylla ruunt Crassusque_ redolet + interpolationem ejus, qui ignorabat, syllabam finalem, per se + brevem, sequentibus duabus, vel tribus consonis, modo corripi, + modo produci; conf. ad XVII, 547, et Draken. ad IX, 575, ubi + laudat Gifan. Ind. Lucret. v. _E longum ob Cr._ Barth. ad Claud. + bell. Gildon. v. 136, ad Calpurn. Ecl. II, 32, ad Stat. Silv. I, + vi, 10, et Advers. XXIII, 4; Intpp. Virg. Æn. XI, 309, et Culic. + v. 193; Voss. Gramm. II, 15, et Zinzerl. diatr. promulsidi crit. + subjunctam. Adde _Dorville_ ad Chariton. p. 184. Idem quoque + nonnunquam fit, etsi plures consonæ non sequuntur, ob cæsuram. + Conf. simil. vers. Virg. Æn. XII, 363. + 619. _Furnius_, non _Fannius_, scripti. Notus est _Furnius_ ex + Horat. Sat. I, x, 86, et alius ex Cic. ad Div. X, 1 et 6. Clara + vero et gens _Fannia_ fuit. + 620. _fovebant_ conj. N. Heins. + 621. _Spectari_ Col. Vulgo _inibant Spectati Fabio_, omisso + v. 620, quem ex c. Col. revocavit Modius. + + Strage super lapsus socium, qua fibula morsus + Loricæ crebro laxata resolverat ictu, 625 + Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit, + Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum. + Heu sortem necis! evasit Garamantica tela + Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus + Occideret, telo non in sua vulnera misso. 630 + + 624. _qua fibula_, etc., imitat. Virg. Æn. XII, 273, 274. ubi vid. + Heyne, et ad Æn. I, 169; XII, 782. + --_morsus_, ut ap. Ovid. Met. VIII, 318; Claud. Cons. Olyb. et + Prob.; 88 Drak. + 629. _iners cuspis_, a nullo conjecta, et sine vi, ut _i_. _ignis_ + V, 572, et fere +kophôn belos+ Hom. Iliad. XI, 390, vel _telum sine + ictu_ Virg. Æn. II, 544. + --_fusus_, vid. ad II, 113. + 630. _telo non in sua vulnera misso_, ut _alieno vulnere_ dixit + Virgil. Æn. X, 781. + + Volvitur exanimis, turpatque decora juventa + Ora novus pallor; membris dimissa solutis + Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus. + + 632. _membris solutis_, ut +luthê psuchê+ Iliad. V, 296; +luse guia+ + Iliad. IV, 469; +lunto guia+ Iliad. VII, 16; XV, 435. + 633. _Arma fluunt_ +chamai peson+. Cf. ad II, 131. + --_erratque niger per lumina somnus_, ut +skotos oss' ekalupse+, vel + +stugeros men skotos heile+, et +amphi de osse kelainê nux + ekalupse+, Hom. Iliad. IV, 461; V, 47, 310. + --_niger somnus_, ut _mors atra_, +melas+ et +porphureos thanatos+, + vel +melaina kêr+ Iliad. II, 834; V, 22, 83; cf. ad II, 574. Hinc et + fuscæ alæ, quibus nos Somnus, etiam æternus ille, obumbrare dicitur; + vid. ad X, 345. + + 631. _decora juventæ_, ut ap. Virg. Æn. IV, 559, putabat N. Heins. + + + Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum + Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat, 635 + Eoa tumidus pharetrati militis ala, + Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim + Casside, et aurato fulgebat gemma monili. + + 634 sq. Episodium multis verborum ambagibus ornatum. + --_nepotum_, Poenorum, cf. ad I, 6. + 636. _Eoa ala_, ut ap. Virg. Æn. I, 489. + 637. _Gens Cadmi_, vid. ad I, 6, et II, 185. + --Miles orientis auro superbit, genio terræ materiam suppeditante; + Dausq. + --_fulva_, aurea. + + Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda + Laudatur Veneri, et certat majoribus astris. 640 + Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen + Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis. + + 639. Imitat. Virg. Æn. VIII, 589 sq., ubi Heyne recte monet, non + satis commode comparari Hom. Iliad. V, 5 sq. Magis huc spectant loca + Iliad. XXII, 317 sq., et Apollon. II, 40 sq.; quos imitati sunt, a + Drak. laudati, Ovid. ex P. II, v, 49, et Sen. Hippol. 749 seq. + --_renovatus_ exponit D. Heinsius, ex Hespero Lucifer factus; sed + est modo ortus, unde _Lucifer_ hic positus erit pro Hespero; + _Hesperus_ enim idem astrum vocatur, quum oritur, _Lucifer_ vero, + quum occidit; Drak. Veteres autem, Stoici in primis, putabant, + sidera, cursu suo fatigata, terræ humoribus vaporibusque maris ali, + pasci, refici, renovari ac recreari, +tais tôn hudatôn anathumiasesi + trephesthai+ Plut. Plac. Phil. I, 3; +Pines Thalassa d' Auras; Ho d' + Hêlios Thalassan; Ton d' Hêlion Selênê+ Anacr. XIX, 3 sq.; ubi vid. + Clar. Fischer. Cf. loc. simil. inf. XII, 248; Burm. ad Val. Fl. II, + 62 et 441; Heyne, Cerda et Burm. ad Virg. Æn. I, 608; Spanh. ad + Callim. H. in Dian. v. 141; Jablonsk. Panth. Æg. P. II, p. 103, et, + quos Drak. laudat, Gron. Diatr. Stat. pag. 234; Lambin. ad Lucret. + I, 232; Lips. Physiol. Stoic. II, 14, et Livinei. ad eumen. paneg. + Constant. Aug. c. 7. + 640. _Laudatur_, placet, _Veneri_, cujus stella est; vid. Guell. ad + Virg. Æn. VIII, 590; Cic. N. D. II, 20; Somn. Scip. 4 et 5. + --_saturata_, tincta, ut ap. Ovid. Met. XI, 166; Martial. VIII, 48, + et _satur_ ap. Virg. Ge. IV, 335, ubi vid. Heyne. + [642.] _Agenoreis_ Tyriis (vid. ad I, 15) _ahenis_, ut ap. Stat. + Silv. I, ii, 151, et Sen. Herc. Oet. 663. Conf. inf. XVI, 177. + + + Hic, avidum pugnæ, et tam clarum exscindere nomen + Brutum exoptantem, varie nunc lævus in orbem, + Nunc dexter levibus flexo per devia gyris 645 + Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam + Fundit, Achæmenio detrectans prælia ritu. + + 644. _lævus in orbem_, ut ap. Virg. Æn. X, 885. Cf. sup. IV, 317 + seq. + 645. _levibus gyris_, ut ap. Iscan. b. Troj. VI, 10, forte pro + parvis, ut X, 592. Drak. vel ut _levibus frenis_, _levis equitatus_, + _faciles gyri_ N. Heins. + 646. _post terga_, retro, more Parthorum, ut ap. Lucan. I, 230. + Conf. intpp. ad Virg. Ge. III, 31; Jani ad Hor. Od. I, xix, 11, et + II, xiii, 17, et inf. X, 12, ubi Drak. laudat Barth. ad Stat. Silv. + I, iv, 78, et ad Claud. laud. Stil. I, 68. + 647. _Achæmenio_, Persico, seu Parthico, ut passim, a primo Persarum + rege, cujus posteri inde Achæmenidæ dicebantur; vid. Herodot. VII, + 11; Ammian. XIX, 4, et Hor. Od. II, xii, 21, ubi cf. Jani. + + 642. _aenis_, non _ahenis_, Col. et Ox. vid. ad V, 606. + 643. _exscidere_ ex scriptis, auctore N. Heins. recepit Drak. quod + tamen recte repudiavit, et ex comp. script. _exsc[-i]dere_ ortum + putat Lef. Veteres dixerunt, vel _exscindere_, vel _excidere_ + (quod ex præp. _ex_, et verbo _cædere_ compositum est) non + _exscidere_: unde enim tum litera _s_? Neque huic verbo respondet + +to+ abscidere, de quo vid. ad III, 552. + 645. _brevibus gyris_ emend. Gronov. gustu ad Stat. p. 374. Non + male; cf. Broukh. et Heyne Obss. ad Tibull. IV, i, 93, 94, et + loca, a Drakenb. adscripta, inf. XVI, 489; Senec. Hippol. v. 313, + et Thyest. v. 841; Ovid. Met. II, 517; Lucan. III, 554; Add. Cic. + Or. III, 19; Colum. X, 226, et Stat. Silv. IV, vii, 3. Sed vid. + not. + 646. _post_, non _per_, Col. Tell. R. 2, Benes. + + Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento + Armigeri Cascæ penetrabilis hæsit arundo, + Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus 650 + Uventi ferrum admovit tepefacta palato. + + 648. _Nec damnata manus_, non irritus, vanus fuit ictus; +ho d' ouch + halion belos hêken, Alla+, etc. Iliad. XV, 575. + 649. _penetrabilis_, active, penetrans, ut XII, 240; Virg. Ge. I, + 93; Æn. X, 481. + 650. _subrecta_, sursum erecta, ut X, 253, ubi Drak. laudat Virg. + Æn. IV, 183; Liv. VII, 10; Gron. ad Liv. VIII, 8, ad Sen. Herc. F. + 790; Acidal. ad Curt. IX, 5, et alibi. + 651. _Uventi palato_, epith. orn. ut _udum_ ap. Virg. Ge. III, 388. + + 650. _subjecta_ priscæ edd. Male! + 651. _Umenti_ Col. unde _Humenti_ tacite rescripsit Lefeb. etsi + forte rectius, vid. ad II, 469, et III, 522; _Viventi_ in aliis. + + + At Brutus, diro casu turbatus amici, + Ausum multa virum, et spargentem in vulnera sævos + Fraude fugæ calamos, jam nullis cursibus instat + Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram 655 + Mandat atrox hastæ, telumque volatile nodo + Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro + Nudabant versu, tramittit cuspide pectus. + Labitur intento cornu transfossus, et una + Arcum læva cadens, dimisit dextra sagittam. 660 + + 653. _sævos_, exitiosiores et periculosiores, _fraude fugæ_, fuga + simulata, quoniam post tergum conjiciuntur, adeoque minus tibi ab + iis cavere possis. + 658. _versus_, +stichos+, ordo, ut passim, h.l. catenulæ, quod + quoque versum inflecti possunt, N. Heins. et Drak. qui citarunt + Virg. Ge. IV, 144; Æn. V, 119; Colum. R. R. II, 11; Plin. XV, 29; + XVII, 12; XVIII, 19; Grat. Cyn. 144, et alibi. + --_Nudabant_, nudam præbebant summam pectoris partem, quia + catenularum ordines laxe juncti erant. + 659. Cf. II, 127 sq., ubi similiter Dorylas occiditur. _Ed._ + --_intento cornu_, arcu, ut II, 109; Cf. Burm. ad Val. Fl. III, 591. + + 658. _versu, tramittit_, non _cursu transmittit_, Col. + 659. _transfossus_, non _transfixus_, Col. + + + At non tam tristi sortitus prælia Marte + Phoebei Soractis honor Carmelus agebat: + Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem, + Dux rectorque Nubæ populi; jam fusus eidem + Zeusis, Amyclæi stirps inpacata Phalanti, 665 + Quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi. + + 662. _Phoebei Soractis_, cf. ad V, 175. + --_honor_, decus patriæ. + 665. _Amyclæi_, Spartani, _Phalanti_, quo duce Partheniæ Tarentum, a + Tarante conditum, occuparunt. Cf. XI, 16; Heyne ad Virg. Ge. IV, + 125, et Exc. XIV ad Æn. III, 551; Jani ad Hor. Od. I, xxviii, 29; + II, vi, 11. + --_stirps inpacata_, propter odium Spartanorum in Romanos, quod a + Xanthippi bellique Punici I temporibus resederat. + 666. _claro Laconi_, Spartano cuidam, qui a claro illo Phalanto + originem ducebat. Ejusmodi originem ducis Poenorum, vel propterea + fingere poterat poeta, quod Spartani, duce Xanthippo, in Africam + venerant. + + 662. _Carmelus_, non _Charmelus_, scripti et priscæ edd. + 663. _Bagrada_, non _Bragada_, scripti, ut I, 407, et VI, 141. Mox + iidem Nubæ, non _Jubæ_, ut III, 269. + + Talia dum metuit, nec pugnæ fisus in hoste + Tam rapido, nec deinde fugæ, suadente pavore, + Per dumos miser in vicina cacumina quercus + Repserat, atque alta sese occultabat in umbra 670 + Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis. + + 667. _Talia_, talem necem, qualem Carmelus Zeusi adtulerat, _metuit + Hampsicus_. + 669. sqq. Cf. V, 469 sqq. + + 668. _fugæ_ Col. et Tell. _fuga_, Ox. Put. et R. 2. Vulgo _fugam + suadente_, etc. + 669. _in_ et mox _occultabat_, non _et... occultarat_, scripti et + priscæ edd. + 671. _Hampsicus_ Col. Vulgo _Nampsicus_, vel _Napsicus_, + _Amsychus_ conj. N. Heins. + + Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos + Mutantem saltu ramos, transverberat hasta; + Ut, qui viscatos populatur arundine lucos, + Dum nemoris celsi procera cacumina sensim 675 + Substructa certat tacitus contingere meta, + Sublimem calamo sequitur crescente volucrem. + Effudit vitam, atque alte manante cruore + Membra pependerunt curvato exsanguia ramo. + + 672. _multa orantem_; Maronianum illud, Æneid. XII, 294. _Ed._ + 673. _Mutantem saltu ramos_, modo in hunc, modo in illum ramum + insilientem. Lepida profecto imago: credas Hampsicum sciuros venari; + Ernesti. + 674. Similis locus Val. Fl. VI, 260 sq.; vid. ibi Intpp. et ad h.l. + Drak. qui laudat Salmas. ad Solin. p. 83 et 765 (1087); Gron. Obss. + III, 18, et ad Auctor. Octaviæ v. 412; Intpp. ad Petron. c. XL et + CIX; Broukh. ad Prop. II, xv, al. xix, 24; Rader. et Grut. App. + notar. ad Martial. IX, 54, et XIV, 218, et gemma ap. Gorlæum Dactyl. + T. II, num. 480, ed. Gronov. Cf. etiam Oppian. III, 486 sq. + 676. N. Heins. hæc notat: «_Substructa meta_, ut mox et ap. Martial. + XIV, 218. + [677.] _calamo crescente_, vel _calamo structo_ Prop. II, xv, (19) + 24; (ubi vid. Broukh. et Vulp.) _textis arundinibus_ Petron. 109; + _crescente arundine_ Martial. IX, 54, et Gr. +sunthetous kai pêktous + kalamous+. Dum enim viscatæ arundini aliæ ex aliis arundines, atque + illæ crassiores crassioresque _substruebantur_ et infigebantur, + formam _metæ_ reddebant ac pyramidis: extremæ autem arundinum + crescentium compagi frondentem ramum, visco inlitum, inserebant, cui + dum insidebant aves, (cantu inprimis adlectæ) glutine + adstringebantur.» +Tôs kalamôs hama pantas ep' allaloisi sunaptôn+, + Bion. Id. II, 5; Drak. Inf. XIV, 309, _crescentia tecta_ h.e. turris + pluribus contignationibus, seu tabulatis, quorum superiora + inferioribus minora sunt, alte educta. + [676.] _Meta_, conus, et quæcumque res ex orbiculari et lata basi in + acutum fastigium surgit. + + 674. _viscata_ emend. jam Barth. Adv. I, 13, quod N. Heins. et + Drak. probarunt, et recepit quoque Lefeb. Sic _viscata virga_ + dicitur Ovid. Met. XV, 474, et Varr. R. R. III, 7; _pinguis virga_ + Martial. IX, 54; _viscati viminibus_ Petron. c. cix. Sed vulgata + lectio forte non mutanda, quia doctior est, et poetæ epitheta + verbis, ad quæ propr. non spectant, jungere solent. + 676. _Substructa_, Colon. _Substracta_, Tell. et R. 2. Vulgo + _Subtracta_. + + + Jamque in palantes ac versos terga feroces 680 + Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda + Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis. + Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant + Cornipedes, totusque novæ formidinis arte + Concolor æquabat liventia currus equorum 685 + Terga, nec erectis similes inponere cristis + Cessarat pennas, aterque tegebat amictus. + Ceu quondam æternæ regnator noctis, ad imos + Quum fugeret thalamos, Hennæa virgine rapta, + Egit nigrantem Stygia caligine currum. 690 + + 683. _furvi Cornipedes_, cf. Burm. ad Val. Fl. I, 149. + 684. _arte formidinis novæ_, novam terroris insolitamque speciem + excogitandi. + 688 sq. Cf. XIV, 240 sq. + [689.] _Hennæa virgine_, vid. ad I, 93. + + 682. Hæc est lectio c. Colon. quam etiam confirmant reliqui + scripti et R. 2, nisi quod pro _Tunger_ in Put. _nigris_, in + ceteris _niger_ exstat. Vulgo _Terrificus nigris p. Maurus_. + 683. _furvi_ pro _fulvi_ cum Cell. Draken. et Lefeb. reposui ex + emendat. Dausq. et N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 273; + conf. sup. ad V, 220. + 686. _arrectis_ conj. N. Heins. Sed vid. ad II, 668. + 689. _Hennæa_, non _Ætnæa_, scripti. Conf. ad I, 93. + + + At Cato, tum prima sparsus lanugine malas, + Quod peperere decus Circæo Tuscula dorso + Moenia, Laertæ quondam regnata nepoti, + Quamquam tardatos turbata fronte Latinos + Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse 695 + Ferrata calce, atque effusa largus habena + Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire, + Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra. + + 691. _prima sparsus lanugine malas_, +eti chnoaontas ioulous + antellôn+ Apollon. II, 93; +pros euanthemon d' hote phuan lachnai + nin melan geneion erephon+ Pind. Ol. I, 109; Cf. Virg. Æn. VIII, + 160; X, 324, et sup. ad I, 61; III, 84. + 692, 693. M. Porcius Cato, qui Sapiens, Major, seu Priscus et + Censorius dicebatur. Romæ _decus_, ortus Tusculo; vid. Corn. Nep. c. + 1; Cic. Mur. 8. Primum quidem stipendium in pugna Cannensi meruit, + (inf. X, 13 sq.) vel demum post eam, Q. Fabio Max. tertium consule; + vid. Corn. Nep. c. 1; Cic. de Sen. c. 4, et Pighii Ann. ad a. 549, + p. 219. Sed poeta non ad tam subtilem et accuratam temporum rationem + exigendus est. + --_Tusculum_, Latii municipium, ubi Ciceronis, Tiberii aliorumque + prædia erant et nunc _Frascati_ est, non longe a Roma, conditum a + Telegono, Circes et Ulyssis f. Laertis nepote, (unde _Circæo decus + et Laertæ quondam regnata nepoti_) in colle, +ep' oreinê+ Strab. V, + p. 165 (al. 239), quare h.l. + --_dorso Circæo_, ut ap. Horat. _superni Tusculi Circæa moenia_ + Epod. I, 29, vel _juga Telegoni_ Od. III, xxix, 8, ubi vid. Jani; + Cf. inf. XII, 535; Cluver. Ital. ant. III, 4, p. 942, et Intpp. ad + Prop. II, xxxii, 4. + 695. _Conlegisse gradum_, ut VI, 399. + 696. _effusa habena_, ut XIII, 172, et Virg. Æn. XII, 499, + _irarumque omnes effundit habenas_. _Ed._ + --_largus_, doctius pro, large, multum _effusa habena_. Conf. V.L. + 698. _assa umbra_, ut _vana_ Virg. Æn. X, 593, Drak. Cf. V.L. + + 696. _Ferrata calce_, h.e. calcaribus, non _Ferrato c._, scripti, + ut etiam XIII, 169, et XVII, 5. Conf. Ernesti Clav. Cic. Intpp. + Virg. Æneid. XI, 714, et, quos Draken. laudat, Nonius h.v. Voss. + art. Gramm. III, 34, et Davis. ad Cic. Tusc. Qu. I, 8. Mox forte + leg. _effusæ largus habenæ_, vel _effusam l. habenam_. Conf. + Intpp. ad Lucan. VII, 225. + 698. _cassa_ scripti, R. 1, 2, 3, Med. Mars. Benes. conf. Heins. + ad Ovid. Fast. VI, 406, _grandi_ Junt. Ald. Gryph. Nut. _crassa_ + Mart. Herbip. Basil. et al. + + Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto + Alipedem planta currum premit, atque volanti 700 + Adsilit a tergo: cecidere et lora repente + Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens + Palluit infelix subducto sanguine Maurus. + Ora rapit gladio, præfixaque cuspide portat. + + 699. Cato ab equi dorso desilit, et saltu conscendit currum Tungri, + quem a tergo adoritur. + 700. _premit_, persequitur. + 701. Cf. Virg. Æn. IX, 475, 476, ubi vid. Cerda et Heyne. + 702. _stimulus_, +kentron+, +mastix+, Iliad. XXIII, 383, 387, 390; + unde +kentrênekees hippoi+ Iliad. V, 752; cf. ad I, 113. + 703. _subducto sanguine_, metu exsanguis. Cf. Virg. Æn. III, 259. + [704.] Cato _ora rapit_, (ut XV, 810, et _diripere_ XV, 730) cum + impetu et ardore amputat. [XV, 810 ... 730 recte XV, 807 ... 727] + + + At sævo Mavorte ferox perrumpit anhelum 705 + Dictator cum cæde globum: miserabile visu, + Vulneribus fessum ac multo labente cruore, + Ductorem cernit suprema ac foeda precantem. + + 705 sq. Poeta exornavit Liviana XXII, 29. + --_globum anhelum_, qui angitur, laborat, in angustiis versatur; + Lenz. + 708. _Ductorem_, Minucium. + --_suprema ac foeda_, mortem turpem. + + 705. _Ac_ scripti. + 707. _multum labente_ mavult N. Heins. et v. 710, _instimulans_. + + Manavere genis lacrimæ, clipeoque paventem + Protegit, et natum stimulans, «Fortissime, labem 710 + Hanc pellamus, ait; Poenoque ob mitia facta, + Quod nullos nostris ignes disperserit arvis, + Dignum expendamus pretium.» Tunc, arte paterna + Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Poenum + Agmina deturbat gladio, campumque relaxat, 715 + Donec Sidonius decederet æquore ductor. + + 709. Aptissime ingenio Fabii patris. Cf. v. 547 sq. + 710. _natum_, vid. ad vers. 539. + 711, 712. Conf. v. 260 sq. Sarcasmi vim facile senties. + + 712. _arvis_ scripti et R. 2, unde reposui pro vulg. _agris_. + 713. _Tum_ leg. videtur; vid. ad VI, 299; _Marte paterno_ conj. + N. Heins. et v. 719, _cursim_, et v. 722, _ejectat_ coll. Virg. + Æneid. V, 470. Vulgata lectio _arte paterna_ etiam Withofio non + displicebat coll. VIII, 12; Hor. Od. I, xii, 9; aliisque + simillimis locis, quæ laudavit in Spec. ad Guntheri Ligurin. + p. 17. + + Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum + Averso pastore lupus, fetumque trementem + Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu + Auditis celeret balatibus obvia pastor, 720 + Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis + Rejectat prædam, et vacuo fugit æger hiatu. + + 717 sq. Pulcherrima comparatio et præclare verbis expressa, a qua + non multum differt Maroniana Æn. XI, 809 sq. Cf. Claud. in Rufin. + II, 252 sq. + --_Martius lupus_, ut Virg. Æn. IX, 566 (ubi vid. Heyne), et _Martia + tigris_, ap. Val. Fl. III, 635. + 719. _cursu_, cursim, festinanter, ut XI, 137; XVI, 7, et + _certamine_ pro certatim X, 536; XII, 268; Drak. + 721. _spirantem_, +aspaironta+. + 722. _vacuo hiatu_, ut ap. Claudian. l.c. Cf. Burm. ad Val. Fl. III, + 589, et ad Ovid. Met. VII, 786. + --_æger_, iratus et tristis, propter prædæ jacturam. + + Tum demum terris, quas circumfuderat atra + Tempestas, Stygiæ tandem fugere tenebræ. + Torpebant dextræ, et sese meruisse negabant 725 + Servari, subitisque bonis mens ægra natabat. + Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina, + Eruta quum subito membra, et nox atra recessit, + Connivent, solemque pavent agnoscere visu. + + 723, 724. Ornate pro, tum demum, hostis impetu rejecto, mortis + metus, quem Romanis præsentissimum incusserat periculum, et quo + occæcabantur eorum oculi, depulsus est. Cf. V.L. et v. 586. + 726. _mens natabat_, fluctuabat, dubia et incerta erat, quum nimia + et inopinata felicitas ipsis somnio similis videretur. Cf. Hor. Sat. + II, vii, 7; Sen. Ep. 35, extr. Manil. IV, 256, et sup. ad II, 122. + 727. Præclara comparatio, quam nescio an ulli debeat poeta. Videtur + tamen ante oculos habuisse Virg. Æn. IV, 688... 692. + 729. _Connivent_, claudunt sc. oculos. + + 723. _Tyriis_ pro _terris_ Ox. et Put. _turmis_ ingeniose emend. + N. Heins. quod recepit Lefeb. Sed præstiterit, opinor: _Tum demum + tetræ,.... Stygiæ tandem f. t._ ut gradatio sit, vel, +to+ + _Stygiæ_ interpretam. +tou+ _tetræ_. Alioquin verba _demum_ et + _tandem_ minus apta esse et languere videntur. + 729. _cognoscere_ ex c. Tell. et R. 2, reposuit Lefeb. Sed nihil + interest. + + + Quîs actis, senior, numerato milite lætus, 730 + Collis et tuto repetebat in aggere castra. + + 730. Cf. Liv. XXII, xxix, 30, et Polyb. III, 105, ut indolem et + +deinotêta+ poeticæ rei tractationis perspicias, quo, præter majorem + adfectus gravitatem, etiam hoc spectat, quod non a solo Minucio, sed + a toto exercitu is, cui omnes inmeritum vitæ servatæ beneficium + debebant, laudibus celebratur, et in Fabii honorem aræ exstruuntur + vinumque ac dapes ei, tanquam Deo, libantur. Ceterum iidem historici + tradunt, Fabium _parentem_ esse vocatum ob servatum exercitum, de + quo vid. Drak. ad VIII, 2, ubi citat IX, 565. Claud. laud. Stil. + III, 51; Liv. V, 49, et Juven. VIII, 243. + --_numerato milite lætus_, quod pauci militum, quibus ipse (non + quibus Minucius, de quo vid. Liv. XXII, 29) præfuerat, perierant; + Lenz. Cf. sup. v. 396... 400. + + 731. _Colles_ Col. et Put. _Collis_ +archaikôs+ scripsi, unde + vulgata lectio _Collibus_ orta videtur. + + Ecce autem e media jam morte renata juventus, + Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo + Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem + Certatim, et magna memorabant voce Parentem. 735 + + 735. _memorabant voce Parentem_. Quintil. Declam. IX, «Fabio Maximo + immortalem adtulit laudem ereptus ex hostium manibus Minucius.» + Notandum est, viros tam bello strenuos in castris, quam togæ muniis + in urbe felices, _Patrum_ nomine a veteribus adpellatos. Juvenal. + sat. VIII, v. 243, _Roma parentem, Roma patrem patriæ Ciceronem + libera dixit_. Liv. lib. V, cap. xlix, «Dictator (Camillus) + recuperata ex hostibus patria, triumphans in urbem redit: interque + jocos militares, quos inconditos jaciunt, _Romulus_ ac parens + patriæ, conditorque urbis haud vanis laudibus adpellatur.» Insigne + decus et dulce in primis merito civi! quod autem apud posteros, + infami sæpius pretio prostitutum, vix unus et alter jure adepti + reperiantur: rarus enim rex populi dictus pater; rari duces, ut + Turennius! _Ed._ + + 735. _memorabant_, non _memorabat_, Col. et Oxon. + + Tum, qui partitis dissederat ante maniplis, + «Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem + Si fas vera queri, cur nobis castra virosque + Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti, + Quæ solus rexisse vales? hoc munere lapsi 740 + Æternas multo cum sanguine vidimus umbras. + + 736. _dissiderat_; _Dissidere_ hic est diversis locis sedere, + separatum esse. Sic Senec. Thyest. vers. 124, «Isthmi si quis amat + regna Corinthii, Et portus geminos, et mare dissidens.» _Ed._ + 737. _Sancte_, venerande, ut ap. Val. Fl. I, 11. + 740. _hoc munere lapsi_, perperam usi, vel infelices, in perniciem + ruentes. + 741. Cf. supra v. 586, et congestis ibi exemplis adde Senec. in + Phoeniss. vers. 233, «... cur caput tenebris grave Non mitto ad + umbras Ditis æternas?» in Hippolyt. v. 835, «Tandem profugi noctis + æternæ plagam;» _perpetuam noctem_, ibid. v. 221, «Adiit silentem + nocte perpetua domum.» Vide Horat. lib. II, Od. 13. _Ed._ + + 736. _dissederat_ Col. h.e. diversis locis sederat, separatus + fuerat; _discederat_ Put. _dissiderat_ malit Lefeb. ut _insiderat_ + V, 3. Vulgo _discesserat_. + 737. _revocato_, non _revocati_, Col. + 741. _Tænarias_ olim conj. N. Heins. et postea _Pæne atras... + umbras_, ut apud Hor. Od. II, xiii, 21. Utrumque nimis abit a + vulg. scriptura, quæ etiam non minus venusta est. Cf. sup. v. 586 + et 688. Sic et _perpetuæ u., perpetua, æterna, longa nox_; vid. + Drak. et Ind. + + Ocius huc aquilas servataque signa referte. + Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno. + Tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos: + Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.» 745 + + 742. _huc_, ante tribunal; Lefeb. col. Liv. XXII, 30. + 743. _murique_, etc., vid. ad v. 8. + --_stant_, cf. ad III, 173. + + + Hæc ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu) + Cespite de viridi surgunt properantius aræ. + Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyæi + Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus + In mensam Fabio sacrum libavit honorem. 750 + + 746 sq. «Tum dextræ interjunctæ, militesque, concione dimissa, a + notis ignotisque benigne atque hospitaliter invitati; lætusque dies + ex admodum tristi paulo ante ac prope exsecrabili factus: Romæ... + pro se quisque Maximum laudibus ad cælum ferre;» Liv. XXII, 30. Vid. + vol. IV, ed. nostr., p. 199. _Ed._ + 747. Vid. ad IV, 701. + 748. _munera Lyæi_, ut +dôra Dionusou, Aphroditês, Dêmêtros+. Cf. + sup. v. 183, 194. Hesiod. Scut. H. 47; Stat. Silv. IV, 6; Hor. Od. + IV, xv, 26; Heyne ad Virg. Æn. I, 636, 734; IV, 33; Koeppen ad Hom. + Iliad. III, 54. + 750. Cf. Virg. Æn. I, 736; III, 177, 354. Fabio, ut Deo, vinum + libant; et revera +theos apo mêchanês+ fuerat. Cf. XI, 302. + --_honorem_, vid. ad III, 218. Hæc apte finxit poeta. Similiter + Cimbris ad internecionem cæsis atque deletis, neminem fere Romæ + fuisse, qui non lautas in honorem Marii instruxerit coenas, eique ut + Deo libaverit, memorant Plutarch. in vita Marii (Opp. T. I, p. 421, + ed. Frft.) et Valer. Max. VIII, xv, 7. Augusto etiam libationes tam + publicæ, quam privatæ a.U.C. DCCXXIV et DCCXXV decretæ; de quo vid. + Dio. Cass. LI, 19 et 20; Hor. Od. IV, v, 31 sqq., ibique Jani. Marum + ipsi hastæ libavisse vidimus sup. VI, 138. + + 747. _properantibus_ conj. Livineii, a Cortio et Ernesti notata. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber VII + + 234n. Vid. Var. Lect. [Varr. Lect.] + 358n. vid. ad IX, 572 [VI, 572] + 458, 472 [« desunt] + 486v. Antonin. in Itiner. _Mataurum flumen_. [flmen] + 523n. Cf. ad IV, 599. [IV, 959] + 561n. _inpenetrabilis iræ_ [inpenetrabilisiræ] + 698n. Virg. Æn. X, 593 [X, _c_593] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER OCTAVUS. + +ARGUMENTUM. + +Fabium, qui posse vinci hostem, Romanis persuaserat, pro se quisque +laudibus ad cælum fert: Hannibal contra, jam summum militiæ jus +dictatori redditum, eoque vivente omnem sibi non victoriæ tantum, sed +prælii quoque spem præcisam esse, magnopere et dolet et indignatur; +1-11. + +Quin etiam inopia cunctarum rerum in dies ingravescit, et milites, ex +conluvione omnium gentium mixti, Galli in primis, animo semper +fluctuantes et prædæ sanguinisque cupidi, pugnam stipendiumque debitum +exposcunt, et jam consilia, vel transitionis, vel reditus in patriam +agitant; Hannon autem, qui ducem Poenorum internecivo capitalique odio +prosequitur, quantum potest et valet, inpedit, quo minus, vel +supplementum copiis ejus scribi, vel frumentum et pecuniam mitti +senatus censeat; 11-24. + +Has curas, quibus Hannibal conficitur, lenit Juno, quæ Annam, Didonis +sororem et Numicii fl. Nympham, blande adpellat, ut eum de prosperis, +quæ instent, fatis, de fine dictaturæ, comitiis consulum, temeritate +Varronis, quem, sui generis hominem, vulgus ad consulatum extrahere +nitatur, et de pugnæ Cannensis eventu, certiorem faciat; 25-38. + +Nympha, communis a Belo ductæ originis, amoris patriæ et mandatorum +sororis memor, negotium sibi demandatum non recusat, quanquam divino +in Italia honore colatur; 39-49. + +Quem, unde, et quando consecuta sit, ipsa hoc modo memorat: Post +Didonis mortem Iarbas, Gætulorum rex, Carthagine rerum potitur, et +Anna primum quidem ad Battum, Cyrenes regem, confugit; sed biennio +post, bello propterea hospiti suo a Pygmalione indicto, navem +conscendit, quæ vi tempestatis in litus Italiæ ejicitur; 49-68. + +Ibi in terra prorsus sibi ignota oberrans obviam venit Æneæ, a quo +benigne hospitio excepta Didonem, dolore confectam, in ardentem rogum +adscendisse refert; 69-159. + +Sed a sorore in somnis admonita, ut insidias vitaret, quas Lavinia +strueret, intempesta nocte fuga sibi consulit, ipsaque se in Numicium +præcipitat, quo facto inter Deas indigetes Latii relata colitur; +160-201. + +His ordine expositis, Anna, Junonis voluntati morem gerens, ejus +verbis optatissimum de subita, quæ inpendeat, rerum mutatione, nuntium +Hannibali adfert; 202-224. + +Is animum revocat, et e Campania, monitu deæ, in Apuliam castra movet; +225-241. + +Interea Romæ comitiis consulum indictis, C. Terentius Varro, homo non +humili solum, sed sordido etiam loco ortus, haud parum callide auram +favoris popularis ex dictatoria invidia principumque insectatione +petit, et suffragiis turbæ forensis, quæ æternam fastis labem +adspergunt, consul creatur; 242-257. + +Is, qui melior lingua quam dextra erat, et qui nec castra, nec hostem +unquam viderat, extemplo ab urbe signa movere statuit; concionesque +multas ac feroces habet, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab +nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicæ, si plures Fabios +imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, Poenorum bello æque +ac inpotenti Patrum dominationi finem adlaturum, et Hannibalem mox, +Fabio spectante, in triumpho ducturum; 258-277. + +Collega ejus, L. Æmilius Paulus, qui cum L. Livio olim consul fuerat, +et ab iis, qui gloriam perfecti belli Illyrici ipsi invidebant, +adcusatus damnatione collegæ, et sua prope, ambustus evaserat, etsi +perniciem patriæ imminentem animo præsagit, et tam nobilitate, quam +virtute excellit, nihil tamen inclementer in Varronem dicere conatur; +278-297. + +Eum proficiscentem hortatur Fabius, ut, quum non minus ipsi certaminis +cum Varrone, quam cum Hannibale futurum sit, nec alia ratione saluti +reipublicæ, quæ tota ab ipso pendeat, consuli possit, utrisque ducibus +unus fortiter resistat, sibique persuadeat, Poenum imperatorem, qui in +aliena, in hostili terra, inter omnia inimica infestaque, procul ab +domo, procul ab patria sit, summaque commeatus et pecuniæ inopia +laboret, superari posse ab eo, quem ratio agentem ducat, non fortuna, +quique nec occasioni suæ desit, nec suam occasionem hosti det; +298-326. + +Ad ea paucis verbis mæstoque vultu respondet consul, se quidem, quam +possit, solertissime omnia e republ. fide sua facturum, et, quæ una +salutis sit via, eadem ratione bellum adversus Hannibalem gesturum, +qua Fabius gesserit; sed, quum irati dii alterum quasi consulem +Romanis, alterum Poenis dederint, et ne ipse quidem Carthaginiensium +senatus, vel magis sibi discordem collegam adjungere, vel infestiorem +reipubl. Rom. pestem inmittere potuerit, consilia amici magis sana et +salubria, quam explicatu facilia esse, et, si vana idcirco præcepta +surdis caneret auribus, atque adversi quid adcideret, hostium se telis +potius, quam iterum suffragiis iratorum civium, caput objecturum; +327-348. + +Non ita multo post consules ad nobilitandas clade Romana Cannas, +Apuliæ vicum, cui Hannibal castra jam admoverat, proficiscuntur, et in +unum locum cogunt exercitum numero amplissimum (349), et ex Latinis +(356), Sabinis (412), Picentibus (424), Umbris (446), Etruscis (468), +Marsis (495), Pelignis (510) Campanis, Marrucinis, Frentanis, Vestinis +(512) Samnitibus (562) Brutiis, Lucanis, Hirpinis, Calabris, +Salentinis, Picentinis (568), Gallis Cisalpinis, Boiis, Anamanis, +Cenomanis, Venetis, Lingonibus, Liguribus, Morinis, Euganeis, Carnis, +Vagennis (588), Siculis et Ilvæ ins. incolis (613) conscriptum, quorum +populorum urbes una cum ducibus, Scauro, 370, Scævola, 384, Sulla, +393, Tullio, 404, Nerone, 413, Curione, 425, Pisone, 463, Galba, 469, +Scipione, 546, Cethego, 575, et Bruto, 607, recensentur; 356-621. + +Castris autem vix ad Cannas locatis, varia deorum iram declarant +prodigia; (622-655). Unde milites, vultu sensibusque adtoniti, et +omnia truci clamore complentes, cladem Romanis inminentem, Pauli +Serviliique mortem, fugam Varronis, et tot equitum peditumque stragem +ominantur; 656-676. + + + Primus Agenoridum cedentia terga videre + Æneadis dederat Fabius: Romana parentem + Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem, + Inpatiensque moræ fremit: ut sit copia Martis, + Exspectanda viri fata, optandumque sub armis 5 + Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta, + Nequidquam sese Latium sperare cruorem. + + 1. Fabius nempe Hannibalem primus repulit et retro cedere coegit; at + prælio primus eum superavit Marcellus; Drak. Conf. tamen v. 15, et + ad VII, 567. + 2. _parentem_, cf. VII, 735. + 3. _solum vocat Hannibal hostem_, cf. Liv. XXII, 30, extr. + 4. De pugnæ copia desperandum ante Fabii mortem. + 5. _Expectanda_, cf. ad V, 207. + 6. _hac spirante senecta_, vivente hoc sene. + + 4. _Ut si c. M. E. v. fato_ Oxon. prob. Barth. Adv. IV, 22; + _belli_ pro _Martis_ Tell. et R. 2. Post _fremit_ comma ponunt + Dausq. Cell. et alii, prob. Ernesti. Idem monet v. 9, _Indivisus + honos rerum, quin rursus_, etc. conjecisse Markland. epist. crit. + p. 33. + + Jam vero concors miles, signisque relatis + Indivisus honos, iterumque et rursus eidem + Soli obluctandum Fabio, majoribus ægrum 10 + Angebant curis. Lentando fervida bella + Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus + Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi + Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque + Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem. 15 + + 11. Cf. Liv. XXII, 32, et inpr. 43; quem locum miror fugisse + diligentiam memoriamque Ill. Ernesti, qui non modo ea, quæ de + Hannonis odio, sed etiam quæ de Celtis, defectionem molientibus, mox + dicentur, fictioni poeticæ tribuenda putat. + --_Lentando_, prolatando, trahendo, vel lente gerendo, _bella + fervida_, quæ Minucius majore fervore, quam consilio aut prudentia, + administrabat; Drak. + 13. _arte sedendi_, vid. ad III, 142. + 14. _Egerat_, effecerat. + + 11. _Angebant_, non _Angebat_, omnes scripti et R. 2; _Urgebant_ + Tell. a m. sec. + 12. _Dictator quum multa adeo, tum, miles_, etc. interpungebat + Withof. + --_cruori_ Ox. _cruoris_ emend. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. + laud. Stilic. II, 16, coll. VII, 213, idque recepere Cell. et + Lefeb. + + + Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces, + Vaniloquum, Celtæ, genus ac mutabile mentis, + Respectare domos: mærebant, cæde sine ulla + (Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore + Inter tela siti Mavortis hebescere dextras. 20 + + 16, 17. Cf. ad IV, 50 et 311. + --_prima_, +ta prôta+, primum, initio. + 20. _siti_, collocati ac undique hostium pilis septi; Mars. et + Barth. Adv. IV, 22. Cf. V.L. + + 20. _Inter tela sati_ Med. et sic conj. Dausq. coll. I, 341, cui + loco Drak. addit verba Liv. X, 16, _Galli inter ferrum et arma + nati_. Idem mihi quoque in mentem venit, nec video, quid causæ + sit, cur pessime ita legi censuerint N. Heins. et Drak. Nam +to+ + _sati_ pendet a _mærebant_; vel quod minus durum, _satis_ + refingendum; _situ_ corrig. D. Heins. probb. filio ejus et Drak. + qui parum commode comparat VII, 534 et Stat. Th. III, 583. Equidem + _situm_ explicarem inertiam, segnitiem, ut ap. Ovid. Trist. V, + xii, 2, et Quintil. I, 2, vel quo sensu Apuleius Flor. 3, p. 351, + 352, ed. Elmenh. dixit, _gladius usu splendescit, situ rubiginat_. + Minus placet conject. N. Heins. ad Claud. l.c. _sui Mavortis_, + quam recepit Cell. et ceteris longe præstare putabat Drak. ut + Gallorum Mars Romanorum Marti obponatur, quod mihi non + persuaserunt verba Flori II, 4, _Mox_, _Astrionico duce_, Galli + _vovere de nostrorum militum præda Marti suo torquem_. Magis ad + rem facit locus Virg. Æn. XII, 187, ubi vid. Heyne. Mars enim est + illorum, quibus favet. Confer. not. ad I, 118. Sed non adsequor, + cur displiceat vulgatum _siti_, quod Dausq. jam recte exposuit, + ardenti desiderio belli, prob. Lefeb. qui lepidam hanc rationem + adfert: maximam debilitatem sequi nimiam sitim, ipse non semel + expertus sum in itineribus. _Horrescere_ priscæ edd. Withof. + _situ_ quidem putabat legendum, sed verba sic construenda esse: + _tela hebescere situ, inter dextras cruore siccas Mavortis_. + + His super, internæ labes, et civica vulnus + Invidia augebant: lævus conatibus Hannon + Ductoris, non ulla domo submittere Patres + Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat. + + 21. _labes_, ut _pestis_ et _lues_, pernicies, ruina, et omne malum, + quod interitum minatur, ut passim ap. Cic. v.c. Dom. I; Div. I, 43; + Verr. I, 1; Harusp. 22; conf. Ern. ad Tac. Ann. II, 47; Intpp. ad + Val. Fl. II, 239; V, 237, et ad h.l. Drak. recte intelligit vitium + et malum, quod remp. Carthag. adfligebat, et quo latius serpente + ruinam minitabatur; invidiam nempe popularium, et factionem Hannonis + Barcinæ factioni adversam, quæ Hannibali necessaria submitti + prohibebat. + 22. _lævus_, adversus, vid. ad III, 94; Virg. G. IV, 7; Æn. II, 693. + _Ed._ + + 21. _tabes_ maluerit et multis exemplis illustravit N. Heins. ad + h.l. et ad Claud. bell. Getic. v. 50. Id probavit Drak. et recepit + Cell. Sed vulgata quoque satis apta est. + 22. _augebant_ et mox _Hannon_, non _angebant_ et _Anno_, Col. + + + Quîs lacerum curis, et rerum extrema paventem 25 + Ad spes armorum, et furialia vota reducit + Præscia Cannarum Juno, atque elata futuris. + Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam + Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet: + + 25. Cura _lacerat_, +teirei thumon, phtheirei, phthinuthei kêr+. Cf. + ad VII, 271. + --_rerum extrema_, pro vulg. _extremas res_, ut ap. Cæs. B. C. II, + 25; _extrema_, sup. VII, 320. Sic _extrema tempora_, _fortuna_, + _casus_, _extrema pati_, _ad extrema ventum est_, et similia passim + obvia. + 26. _furialia vota_, furiosam, h.e. acerrimam pugnandi cupiditatem, + vid. ad I, 32, _bellandi furore_. + 28. Episodium nimis forte longum, quod tamen magni poetæ ingenium + doctrinamque arguit. Nam Annæ memoria in Carthaginis et Romæ etiam + historiis, mythis atque originibus non erat obscura. Præterea hoc + episodio, ad quod viam sibi munivit Silius, v. 8 sqq., rerum + varietati consuluit cavitque, ne lectorum voluptas perpetua + præliorum descriptione interciperetur; sed potius eorum, qui antiquæ + historiæ, Virgilii aliorumque poetarum lectione imbuti essent, + Romanorum in primis, animi magnarum rerum exspectatione suspensi + tenerentur, et ad pugnam Cannensem præpararentur. Cum _Anna_, + Didonis sorore, filia _Beli_ (vid. ad I, 73, 87, et Heyne Exc. + XXIII, ad Virg. Æn. I), exemplo poetarum Rom. confunditur Anna + Perenna, quæ facta inde Nympha Numicii fl., quum potius dea esset ex + indigetum numero, et fausta anni initia designaret; quod monet + Heyne, Exc. III et IV, ad Virg. Æn. VII, p. 112 et 121, ed. prior. + Annæ fata et fabulam non minus copiose persequitur Ovid. Fast. III, + 523... 696; quem Silius ante oculos habuit, sed sermonis poetici + nitore multum antecellit. Utrumque poetam comparasse, non poenitebit + humanitatis studiosos. + --_stagnis_, aquis (vid. ad VII, 282), fluvio, _Laurentibus_, + Numicio, seu Numico, qui in Latio inter Laurentum ac Lavinium in + finibus Rutulorum defluit; vid. Heyne, Exc. III, ad Virg. Æn. VII, + 150 sq., et Cluver. Ital. ant. III, 3, p. 893. + + 28. _Jamque_ conj. Dausq. prob. N. Heins. qui et _excitam_ + volebat, refrag. Draken. vid. Ind. + + «Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat 30 + Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo. + Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus. + Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos + Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis. + + 31. _a vestro nomen memorabile Belo_, ut v. 439. + 32. _fluctus curarum_, ut ap. Lucret. VI, 33, et Catull. LXV, 62, + 97. Sic et _fluctus concionum_, Cic. Mil. 2, et Fl. 24; _fluctus + belli_, Lucret. V, 1289, et inf. IX, 527: +kuma mothou+ in Epigr. + +kuma kataklusmon pheron nosôn+, Plat. Leg. V. Conf. Cerda ad Virg. + Æn. VIII, 19; XII, 831. + --_insanos_, vid. ad I, 251. + 33. _Excute Fabium_, eripe ei metum Fabii. + 34. _jam discingitur armis_, +apozônnutai+, jam in eo est, ut arma + imperiumque deponat. Cf. Liv. XXII, 31. + + 31. _vestro_, non _nostro_, Col. Oxon. Parm. Confer. v. 222. + 33. _sola ille... mora_ non male emend. N. Heins. quod recepit + Lefeb. multisque exemplis adstruxit Drak. v.c. Virg. Æn. X, 428; + Liv. XXIII, 9; Lucan. I, 100; Senec. in Agam. 211, in Troad. 124, + in Phoeniss. 458; in Herc. fur. 1215, ubi vid. Gronov. et ad + Senec. de Ben. V, 12; conf. not. ad I, 479; V, 319; XVI, 504. + + Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda 35 + Prælia: ne desit fatis ad signa movenda. + Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum. + Huc Trebiæ rursum et Trasymeni fata sequentur.» + + 35. Varronis nomen repetit contemtus causa; Cell. + 37. _jam dudum_, ut ap. Virg. Æn. II, 103, ubi Vid. Heyne et Burm. + --_Iapyga campum_, vid. ad I, 51. + + 36. _nec_ scripti. _ad signa movendum_ frustra conj. N. Heins. + Conf. tamen XI, 562, 563; XV, 105; (ubi _bona censendum_ verbis + græcis +ou nomisteon agatha einai+ respondere, notavit Schmid.) + Colum. VII, 5 (_ulcera medicamentis curandum_) Lucret. I, 112, II, + 1127; Intpp. Virg. Æn. XI, 230, et quos Drak. inf. ad XV, 105, + laudat, Gifan. Ind. Lucret. voc. _Gerundia in dum_; Gronov. Obss. + I, 7; Marcil. ad Tertull. Pall. p. 60; Zinzerl. Promuls. crit. c. + 3 et 32; Barth. Adv. XXV, 3, et Perizon. ad Sanctii Minerv. I, 15. + ["XI, 562, 563" recte XI 559, 560] + + + Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis, + «Haud, inquit, tua jus nobis præcepta morari: 40 + Sit fas, sit tantum, quæso, retinere favorem + Antiquæ patriæ, mandataque magna sororis, + Quanquam inter Latios Annæ stet numen honores. + + 39. _Indigetis_ dei, +enchôriou+, Æneæ, _lucis_, eum templo, vid. + Liv. I, 2; Dionys. Hal. I, p. 52; Ovid. Met. XIV, 598 sq.; Tibull. + II, v, 43, 44, ubi vid. Heyne. _Lucum Jovis Indigetis_ memorat Plin. + III, 5, ubi Dalec. monet, nemus illud hodie dici _Campo Selva_ prope + Albam Longa (_Savello_) et Aritiæ (_la Riccia_) ruinas. + 40. Cf. Virg. Æn. I, 76, 77. + 41. Fas sit, amorem in Carthaginem, patriam meam, retinuisse, et + mandatorum Didonis, quæ ad æternum in Æneam Romanosque odium + spectabant, (vid. Virg. Æn. IV, 622 sq.) memorem esse, etsi Anna + (ego) _stet_, sit, _inter Latios honores_, h.e. numina, quæ a + Romanis coluntur. + + 41. _Sit fas, sit tantum_ non male Colon. teste N. Heins. nam + _cautum_ in eo invenit et _tantum_ pro eo scribendum esse notavit + Modius. _Sic fas sit t._ Oxon. prob. Barth. Adv. I, 5. _Sed fas + sit t._ Put. R. 1. Parm. Med. si fides habenda, N. Heins. et Drak. + _Sed fas sit cautum_ primum edidisse Marsum et post eum alios, + testatur Drak. _Si fas_, si fieri potest, +ei dunamai telesai ge + kai ei tetelesmenon esti+, _sit cautum, quæso, retinere favorem... + sororis. Quamquam... honores, Multa_, etc. refinxit Lefeb. qui + +to+ _Si_ in c. Put. et +to+ _cautum_ in tribus antiquis, nescio + quibus, inveniri, et verba _sit cautum_ triplici sensu accipi + posse monet, respectu, vel Junonis, quam offendere nolit, vel suî, + quam Romani colant, vel sororis, cujus mandatis obtemperare fas + sit; _tantum quæ detinuisse favorem_ Col. unde _quin detinuisse_ + conj. N. Heins. Forte leg. _quæso, tenuisse_. + + Multa retro rerum jacet, atque ambagibus ævi + Obtegitur densa caligine mersa vetustas, 45 + Cur Sarrana dicent Oenotri numina templo, + Regnisque Æneadum germana colatur Elissæ. + Sed pressis stringam revocatam ab origine famam + Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam.» + + 46. Cur Romani templum mihi dicaverint. + --_Sarrana_, vid. ad I, 72. + --_Oenotri_, ut v. 220; IX, 473; XIII, 51; quibus locis vulgo + _Oenotrii_ legitur, quod recte emendarunt N. Heins. et Drak. Gr. + +Oinôtroi+, seu +Oinôtroi+, et +Oinôtria+, secunda producta, ut in + _Oenotria_ I, 2, et ap. Virg. Æn. VII, 85. Cf. Burm. et Pier. ad + Virg. Æn. I, 532; III, 165, et sup. ad I, 2. + 48, 49. Hæc luxuriosius dicta, pro leviter et paucis adtingam hanc + _famam_. Formæ loquendi a Circo desumtæ, ubi brevissimus cursus est + ejus, qui metam stringit et premit. _Metam stringere_, ut V, 24, ubi + vid. not. + --_pressis_, artatis; propr. ut _premere litus_, _latus_, etc. ap. + Hor. Od. II, x, 3; Ovid. Trist. III, xi, 14, al. + --_famam_, cf. simil. loc. Virg. Ge. IV, 286. + + 47. _Regnis Æ._ Colon. in quo versus præc. male omittitur. + 48. _pressa_ R. 2. + + + Iliaco postquam deserta est hospite Dido, 50 + Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram + Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem + Certa necis, profugi donum exitiale mariti. + + 50. Conf. Virg. Æn. IV, 494 sq., 504 sq., 641 sq. + 51. _spes_ nuptiarum. + --_atram_ infaustam. + 52. _Festinare_, ut _properare_, festinanter, properanter facere; + Drak. + + 51. _spes abruptæ medio_, in medio spei deserta, corrig. Barth. + Adv. IV, 22. Melius _Et spes atruptæ; mediis penetralibus_ + N. Heins. quod recepit Lefeb. qui +to+ _in_ non invenit in c. + Tell. Possis etiam _spes abruptæ mediæ, in_, etc. + + Despectus tædæ regnis se inponit Iarbas, + Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis 55 + Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno? + + 54 seq. Conf. Virg. Æn. IV, 36, 196 sq., et sup. ad I, 417. + ["I, 417" recte I, 414] + 55. _tepido rogo_, tepente adhuc Didonis rogo, h.e. ea modo + interfecta; non tertio demum anno, ut ap. Ovid. Fast. III, 551 sq. + Drak. + 56. _Nomadum terrente_, ut ap. Virg. Æn. IV, 320. + + 54. De voc. _Iarbas_ vid. ad I, 417. + 55. _Et tepido fugit Anna rogo_ Colon. Tell. et R. 1. in marg. _Et + tepido fugit arma rogo_ R. 2, 3, et c. Puteol. in marg. nam in + contextu est _templo_ pro _tepido_. _Et trepido fugit arma rogo_ + R. 1, Parm. Med. _Et trepido figit arma rogo_ ed. Marsi a. 1492, + et Mart. Herbip. _Et tepido figit arma r._ ed. ant. Marsi. Quod + quum metri legibus repugnaret, Nicander refingebat _Et tepido arma + rogo figit_, quæ vulgata lectio probavit se Dausq. _Et tepido Anna + rogo fugit_ emend. Barth. Adv. IV, 22. + + + Battus Cyrenen molli tum forte fovebat + Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse + Casibus humanis facilis; qui, supplice visa, + Intremuit regum eventus, dextramque tetendit. 60 + + 57 sq. Conf. ad III, 253, in V.L. + 60. _Intremuit_, ut +thambein+, +tarbein+; Lefeb. + --_regum_, regiæ familiæ, _eventus_, tristia fata. + --_tetendit_ supplici, +iketidi+, _dextram_, pignus amicitiæ et + hospitii. + + 57. _Cinerem_ quidam. + 60. _Ingemuit rerum eventus_, vel _rerumque vices_ maluerit + N. Heins. Sed in vulgata major vis inest. + + Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas, + Servata interea sedes: nec longius uti + His opibus Battoque fuit: nam ferre per æquor + Exitium miseræ jam Pygmaliona docebat. + Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique, 65 + Quod se non dederit comitem in suprema sorori: + Donec jactatam laceris (miserabile) velis + Fatalis turbo in Laurentes expulit oras. + Non cæli, non illa soli, non gnara colentum, + Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra. 70 + + 61. Color orationis satis notus apud poetas. Confer Intpp. ad + Petron. c. 89, ad Virg. Æn. I, 265, 756; Ecl. I, 70, et quos Drak. + laudat, Ovid. Fast. III, 557; Sen. Oed. 783, et Troad. 73 sq.; + Claud. b. Get. 147, 166, et inf. XIII, 672. + 63. _fuit_, vid. ad I, 163. + 64. Cf. Virg. Æn. I, 346 sq. + + 62. _sede est_ conj. Dausq. Male. + 66. _feroci_ pro _sorori_ R. pr. + + + Ecce autem Æneas, sacro comitatus Iulo, + Jam regni compos, noto sese ore ferebat. + Qui terræ defixam oculos et multa timentem, + Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli + Adtollit, mitique manu intra limina ducit. 75 + Atque ubi jam casus adversorumque pavorem + Hospitii lenivit honos, tum discere mæsta + Exposcit cura letum infelicis Elissæ. + Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna + Incipit, et blandas addit pro tempore voces: 80 + + 71. _Iulo_, sed Achate ap. Ovid. Fast. III, 603. + --_sacro_, venerabili, ex cujus stirpe Julius Cæsar, in Deorum + numerum relatus; Cell. Conf. ad VII, 9. + 72. _Jam regni compos_, post mortem Latini, soceri sui. + --_sese ferebat_, vid. ad IV, 261. + 79. _verba trahens_, ut ap. Virg. Æn. I, 371; vel longo sermone qui + _tractus_ dicitur, Val. Fl. II, 665. + 80. En consilium, quod in tota narratione sequitur poeta. + --_pro tempore_, pro misera conditione sua, quæ odium Æneæ + subprimere cogebat, ut fere ap. Virg. Ecl. VII, 35. + + 71. _caro Iulo_ volebat N. Heins. citra necessitatem. + 73. _oculos_, non _oculis_, scripti, ut apud Virg. Æn. I, 561; XI, + 480; Ovid. Epist. VI, 26, et Amor. II, vii, 11, quibus locis, a + Drak. laudatis, _demissus_, _dejectus_ et _fixus oculos_ dicitur. + + «Nate Dea, solus regni lucisque fuisti + Germanæ tu causa meæ: mors testis, et ille + (Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre + Postquam est ereptum miseræ tua, litore sedit + Interdum, stetit interdum, ventosque secuta 85 + Infelix oculis magno clamore vocabat + Ænean, comitemque tuæ se inponere solam + Orabat paterere rati: mox turbida anhelum + Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore + Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile. 90 + + 81. _regni lucisque_, proprie malorum et mortis causa fuerat. + 83 sq. Poeta variavit, nec tamen adsequutus est gravitatem et vim + narrationis Maronianæ, Æn. IV, 586 sq.; (vid. ad v. 126) quam ut + carmini suo intexeret, v. 78, maculis adspersit characterem Æneæ, + quem multo veriorem et amabiliorem ab Ovid. Fast. III, 619, proditum + jam notavit Ernesti. + + 83. _tum_, non _tunc_, scripti et R. 2. + 85. _navesque secuta I. oculis_ conj. Withof. coll. Stat. Silv. V, + 2, 5, et Ovid. Ep. Her. V, 55. Durior certe dictio _ventos sequi + oculis. Oculis_ autem _sequi_, ut apud Virg. Æn. VIII, 592; Ovid. + Met. XIII, 259, et Ep. Her. XII, 55; XIII, 18. At lenior forte + medicina _vectosque_, vel _nautasque secuta_. + + Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli + Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente + Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet, + Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti. + Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque 95 + Deserit, et rursus portus furibunda revisit, + Si qui te referant converso flamine venti. + + 91. _sideream_, splendidam, divinam, pulchram, ut _siderea ora_ et + _juventa_; vid. Heins. et Burm. ad Val. Fl. IV, 190; V, 467, et + VIII, 26. Sic et _fulgentis Iuli_ pro pulchri juvenis: nam juventuti + proprie tribuitur _nitor_ et _lumen purpureum_. Cf. ad VII, 195; + +kallei kai charisi stilbôn+, Homer. Odyss. VI, 237. + 92. _Effigiem_, cf. Virg. Æn. IV, 508. + 93. _pendet_, vid. ad VI, 565. + + 91. Ita Colon. non, ut vulgo, _sideream Julique tuamque Effigiem_, + quod præfert. Dausq. qui nugatur, judice N. Heins. _Iüli_ nomen + tribus syllabis enuntiari solet, et de Æneæ effigie v. 92, 93, + agitur: præterea +to+ _nunc_ repetitur. + 95. _Non unquam_ Oxon. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Nonnunquam_. + + Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis + Massylæ levitas descendere conpulit artes. + Heu sacri vatum errores! dum numina noctis 100 + Eliciunt, spondentque novis medicamina curis, + Quod vidi decepta nefas! congessit in atram + Cuncta tuî monimenta pyram, et non prospera dona.» + + 98. Conf. Virg. Æn. IV, 480 sq. + 99. Massylæ, vid. ad I, 101. + --_compulit_ invitam, Æn. IV, 493; Drak. qui et contra Barth. monet, + non inopportune mores Poenos in persona Annæ _fallaces_ vocari, sed + recte Didonem reprehendi, quod, quum Tyro oriunda sit, ad hanc + levitatem prolapsa fuerit. + 100. Cf. Virg. Æn. IV, 65 sq., ubi vid. Heyne. + --_sacri_, ut +hieroi+, magni; D. Heins. et Dausq. Conf. ad VII, 9. + Horrendos, exsecrabiles, nefandos, exponunt Drak. et Barth. Adv. IV, + 22, Coll. Catull. carm. XIV; (ubi vid. Muret.) Stat. Th. II, 298; + Virg. Æn. III, 57; Ge. III, 566. Possis etiam felices, sive + præclaros errores (vid. ad VII, 9) per ironiam intelligere; vel, + quod cæteris præstiterit, sacrorum vatum errores. + 101... 103. Conf. Virg. Æn. IV, 487... 511. + --_non prospera dona_, inprim. ensem, quo se ipsa transfixit. + + 101. Post _curis_ tacite interpunxit Lef. + + + Tum sic Æneas dulci repetitus amore: + «Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter 105 + Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique, + Germanæque tuæ dilectum mitis Iuli, + + 104. _repetitus amore_, iterum sagittis ab Amore petitus, + transfixus: nam ducta in matrimonium Lavinia, primi amoris memoria + Æneæ exciderat, quem Annæ sermo ipsi revocabat; _petere_ autem + sagittariorum vox est, unde ad Amorem transfertur, qui sagittis + petit; Drak. Sic et _repeti_ dicuntur gladiatores, si vulneratis + nova plaga infligitur; vid. Lips. Saturn. II, 20. Possis tamen etiam + simpl. explicare, iterum captus, vel ita: _repetitus_, h.e. iterum + (ut ap. Virg. Ge. I, 39; Ovid. Met. V, 473; Martial. XII, xviii, 7) + _dulci amore_ adfatus est, ut ap. Virg. Æn. VI, 455. + 105. Conf. Virg. Æn. VI, 458 sq. _Tellurem_, etc. Imitat. Ovid. + Fast. + III, 613 sq. + --_juro Tellurem_, h.e. per tellurem, ut ap. Catull. LXVII, 40; Cic. + ad Div. VII, 12; Prop. I, xv, 35; Claud. b. Gild. I, 81; +omnumi + tous theous+ Herodian. II, 10, et Theocrit. XXX, 22 sq. Drak. Cf. + Broukh. et Heyne ad Tibull. IV, xiii, 15. + --_frequenter Auditam_, cf. v.c. Virg. Æn. I, 530, 553; III, 94; IV, + 345, 361; et alibi. + 106 sq. _juro caput Iuli_, ut ap. Virg. Æn. IX, 300, Drak. + [107.] _Mitis_, vox fructibus propria, qui vel maturitate, vel + requie, postquam decerpti sunt, molles, dulces suavesque fiunt; hinc + placidus, dulcis, jucundus, +êpios+, cui venustas et gratia, +charis + kai himeros+, inest, adeoque pulcher, ut Gr. +hôraios+. Sic _mitis + Venus_, Tibull. II, iii, 72; _mites Horæ_, Ovid. Fast. I, i, 125; + +polugêthees Hôrai+, Hom. Iliad. XXI, 450. Pulchritudo autem Iuli + nota est ex Virg. Æn. V, 570; VII, 107; IX, 293; X, 132 sq. + + 104. _irretitus_ audacter corrigebat N. Heins. ad h.l. et ad + Sabini Epist. III, 91. Lenior forte medicina: _resecutus_, + scilicet ejus his dictis respondet, ut ap. Ovid. Met. VI, 36; + VIII, 863; XIII, 749. Sed vid. not. + 107. _dilectum mitis_ Col. Tell. a m. sec. et R. 2, quod recepi, + præeunte Lefeb. Hinc reliquæ lectt. ortæ; _dilecti, invitus, Iuli_ + R. 1, 2, Parm. Med. et al. quod recepit Drak. suadente N. Heins. + qui _Respiciensque_ malebat, et +to+ _invitus_ ex Virg. Æn. VI, + 460, vindicabat. Sed vid. not. ad v. 108. _dilecti vultus_ Ox. + Put. et Tell. a m. pr. _dilecti, mitis Iuli_ vulgg. edd. _dilecti + ceu mihi_ (æque ac mihi), vel _si mihi_ conj. Barth. Adv. IV, 22. + + Respiciens, ægerque animi tum regna reliqui + Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus, + Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto 110 + Egisset rapidis classem Cyllenius Euris. + Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali + Incustodito sævire dedistis amori?» + + 108. _Respiciens, ægerque animi_, ut _non sponte_ et _invitus_ ap. + Virg. Æn. IV, 361; VI, 460. Cf. et Æn. V, 3; inf. XII, 729, et XVII, + 214, ubi Drak. confert Quintil. Decl. X, p. 174; Ovid. Her. XVIII, + 118; Scalig. ad Virg. Cir. 469, et Gebhard. ad Prop. II, vii, 10. + 109 sq. Cf. Virg. Æn. IV, 222 sq., 356 sq.; VI, 461. + --_magna minatus_, ut ap. Val. Fl. VIII, 460. Sic et _magna + promittere_, inf. v. 240, vel _magna loqui_, +megala eipein, epos + mega exereein, mega pnein, phronein+, etc., vid. Vulp. ad Prop. II, + xv, 53; Burm. ad Val. Fl. I, 262, et ad Phædr. IV, 22, extr. + 110. Qui plane prospero eventu utitur, manu deorum levari dicitur; + Barth. Adv. IV, 22. Imo sensus est: nisi Mercurius me invitum vi et + minis ad navigandum impulisset. + 112. _tempore tali_, tam importuno, vid. ad VII, 227. Nam Dido, etsi + Iarbæ desponsata erat, _incustoditum_, h.e. incautum, vel potius non + celatum, non furtivum _amorem_, (ut ap. Tac. Ann. XII, 4) sed palam + exercebat. Conf. Virg. Æn. IV, 169 sq. + 113. _dedistis_, permisistis, concessistis. + --_sævire_, cf. Virg. Æn. IV, 300 sq., et 532. + + 113. _servire_ Put. et R. 2. + + + Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum + Inter singultus, labrisque trementibus Anna: 115 + «Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant, + Atque atri sociæ thalami nova sacra parabam, + Quîs ægram mentem et trepidantia corda levaret + Infelix germana tori, furvasque trahebam + Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes. 120 + + 114, 115. Ornate et summo Annæ mærori apte. + 116. Imitat. Virg. Æn. IV, 634 sq. + --_Nigro Jovi_, vid. ad II, 674. + --_tertia regna_, ut XIII, 437. + --_laborant_, serviunt, parent, adeoque imperio subjecta sunt. + 117. _sociæ thalami_, Proserpinæ. + 119. _furvas_, vid. ad I, 119, et V, 220, in V.L. + 120. _visa pianda_, expianda, avertenda, quod proprie _procurare + somnia_ dicebant; Drak. qui laudat Broukh. ad Tibull. I, v, 13, et + Intpp. ad Petron. c. 104. + + 114. _vix_, non _sic_, Colon. ex quo etiam _labrisque_ pro + _labiisque_ recepi, præeunte Lefeb. + + Namque asper somno dirus me inpleverat horror, + Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat, + Et læta exsultans ostenderat ora Sychæus. + + 121. Recte comparant Virg. Æn. IV, 460 sq., et Ovid. Her. Ep. VII, + 99 sq. + 122. _Dido_, +Didoa+, contr. +Didô+, ut v. 233. + --_suam Dido_, non solum uxorem suam dum viveret, sed cui mortuo + etiam voverat, se reliquum vitæ tempus viduam fore; cui se totam + dicarat; Drak. qui hanc emphasin vocc. _meus_, _tuus_, _suus_ + illustrari monet a Broukh. ad Prop. IV, iii, 1, et Heins. ad Ovid. + Rem. Am. 492. Cf. Virg. Æn. IV, 15 sq. et 552. + 123. _exsultans_, quod votam tumulo suo pudicitiam, neque servatam, + mox ipsa suî cæde ultura, atque ad ipsum ventura esset; Barth. Adv. + IV, 22. + + 121. _summo_ Oxon. Put. R. 1, Med. _Nam somno aspersam_ ex + ingeniosa emend. N. Heins. reposuit Lefeb. non inprob. Drak. qui + monet, sic _quietem irrorare_, dici X, 357; _q. irrigare_ Virg. + Æn. I, 692, ubi vid. Intpp. _perfundi somno_ Val. Fl. VIII, 81, + ubi vid. Heins. _infusus sopor_ Appul. Met. III, p. 56, ed. Pric. + et _somno sese exsiccare_, de experrectis ex eo, Ennio p. 142. ubi + vid. Columnam. Conf. Virg. Æn. III, 511; Koeppen ad Hom. Iliad. + II, 19; Burm. ad Val. Fl. IV, 16. Quum vero hæc nimis a vulgata + lectione abeant, et vox _me_ omnino, nisi me omnia fallunt, + importuna sit, (nam ipsa Dido, non Anna, somnio territa, vocem + Sychæi audierat) præstiterit, opinor, _Namque asper somno diffusam + i. h. Asper_ est dirus, vel simpl. magnus, de quo vid. not. ad I, + 2; _diffusam_, perfusam; vel, quod malim, circumfusam, circumdatam + alis, vel fusco amictu, quo Somnus +amphichutheis+ obumbrat. Conf. + X, 345, Koeppen l.c. Heyne Obss. ad Tibull. II, i, 89, et III, iv, + 55; Cuper. Apoth. Homer. p. 178, et Spanhem. ad Callim. H. in Del. + v. 234; _Nam me asper somno dirusque inpleverat horror_ conj. + Ernesti. Conjectura mea non displicuit viro docto in _Allg. litt. + Zeit._ a. 1796, N. 139; cui tamen Heinsii emendatio probabilior + videtur, donec exemplis evincatur, _diffusam_ pro _circumfusam_ + dici posse. Nonne vero similiter _umbras diffusas_ dixit Martial. + de Spect. II, 9; _platanus diffuderat umbras_, et _diffusa ramis_, + Petron. 131; _rami late diffunduntur_, Cæs. Bell. Gall. VI, 25; et + similia alii? Quæ exempla si non satis firma ad illud probandum + censueris, _diffusam_ accipe pro _perfusam_ eo sensu, quo somno + _perfundi_, _adspergi_, _inrigari_ dicimur. + 122. _Terque suum, ter Dido suum c. v._ conj. Dausq. ut sensus + sit: Dido suum Ænean vocarat, qui nullus aderat; sed pro eo ora + ostendebat Sychæus. Male! + + Quæ dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent, + Oro cælicolas, ac vivo purgor in amni; 125 + + 124, 125. Conf. Virg. Æn. IV, 635 sq. Oro deos, ut _visa sub lucem_, + h.e. somnia horrenda, instante luce, nocte in diem vergente, (quo + tempore veriora credebantur, de quo vid. ad III, 200) mihi inmissa, + prospera facere velint; Drak. coll. IX, 90, et XIII, 406. Add. Virg. + Æn. VI, 225, et alia loca, ubi +to+ _sub_, cum quarto casu junctum, + rem inminentem innuit, ap. Gron. ad Liv. II, 55. + --_visus secundent_, ut ap. Virg. Æn. III, 36, et Lucan. I, 635; + Drak. + + 124. Vulgo distinguunt, _et sub lucem, ut v. secundent, Oro c._ + prob. D. Heins. qui interpretatur: ore vultuque ad lucem solemque + surgentem converso, more expiandi, ut ap. Sophocl. Electr. 425, + +hêliô Deiknunt' ounar+, et inf. XIII, 406. Sed ibi diis inferis + _sub lucem_, h.e. instante luce sacra fiunt, non superis, ut h.l., + quibus orto sole sacrificabant, quod jam observavit Drak. + 125. _amni_ ex Colon. bene restituit Modius coll. Virgil. Æn. II, + 719; IV, 635. Vulgg. _antro_, probb. Dausq. et Barth. ut + intelligatur antrum, in quo sit fons isti expiationi; _amne_ etiam + conj. Dempst. ad Rosini antiq. Rom. II, 2; _amni_ vero +archaikôs+ + scribitur, ut _sorti_ VII, 368, ubi Drak. laudat I, 115; VII, 358; + Gifan. Ind. Lucret. voc. _colli_; Gron. ad Liv. XXIX, 20; Heins. + ad Claud. in Rufin. I, 9, ad Ovid. Epist IV, 31, ad Vellei. II; + Bentl. ad Hor. Serm. I, v, 72. + + Illa, cito passu pervecta ad litora, mutæ + Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenæ. + Deinde amplexa sinu late vestigia fovit, + Ceu cinerem orbatæ pressant ad pectora matres.» + + 126. Conf. Virg. Æn. IV, 642... 692. + --_mutæ_, vitæ, sensus ac rationis experti, ut passim. Dido iterum + ad litus tendit, in quo jam sup. v. 84 sq., modo sedisse, modo + stetisse fingitur, et arenam, qua Æneas steterat, exosculatur, quæ + molli potius amoris adfectui consentanea sunt, quam animi motibus, + quos desperatio nunc concitare debebat, quosque bene expressit Virg. + Æn. IV, 586 sq., ubi Dido non domo se proripit ad litus, sed ex + edita ædium parte Ænean vela in altum dantem prospicit, et confestim + æstuat dirasque perfido inprecatur. Conf. ad v. 80. + 128. _vestigia_, arenam, in qua vestigia tua erant. + 129. Ut ap. Ovid. Met. VIII, 538, al. + + 126. _prævecta_ conj. N. Heins. ut IV, 51. + + + Tum rapido præceps cursu, resolutaque crinem, 130 + Evasit propere in celsam, quam struxerat ante + Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur + Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem. + + 133. _juncta_, h.e. propinqua, vicina _freta_ malebat idem, quod + prob. Drak. et recepit Lefeb. Sed _cuncta freta_, h.e. cunctum + fretum, totum mare, prætulerim, quoniam cum _tota urbe_ jungitur. + + Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile, + Postquam illum infelix hausit, quo munera primum 135 + Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit, + Festasque adventu mensas, teque ordine Trojæ + Narrantem longos se pervigilante labores, + In portus amens rorantia lumina flexit. + + 134 sq. Cf. Virg. Æn. I, 647 sq., 654, 711; IV, 648, 649. + 135. _hausit_ sc. animo, (ut Æn. XII, 26) in intimam mentem demisit, + memoriam diei penitus animo infixit. Cf. ad I, 345. Similiter fere + oculis, vel auribus _haurire_, _bibere_, _trahere_, pro intentissime + videre, et cupidissime audire, metaph. a bibendi aviditate petita. + Cf. XI, 284; Jani ad Hor. Od. II, xiii, 32; Burm. ad Val. Fl. I, + 263; III, 609; Barth. Adv. III, 21. ["XI, 284" recte XI, 282] + 136. _convivia... mensas_, cf. Virg. Æn. I, 699 seq. Sed cur harum + nunc rerum et singulatim memor est? et cur vestem Æneæ induit? Apud + Virg. Æn. IV, 648, _vestem notumque cubile conspicit, paulum + lacrimis et mente morata_. + 138. _Narrantem_, Æn. II et III. + --_se pervigilante_, cf. Virg. Æn. I, 748 sq. + + 134. _bacatum_ scribendum videbatur N. Heins. vid. ad III, 596. + 139. Hunc versum in recentt. libris sequitur alius, a Nicandro + procusus, et e vers. 130, judice Lefeb. confictus, _Atque hæc + sparsa comam Divis in morte profudit_, quem Drakenborch uncis + inclusit, et nos cum Lefeb. prorsus hinc ablegare non dubitavimus, + etsi pro eo stet Dausq. Certe _comam vicina morte p._ legendum + monebat N. Heins. + + + «Dî longæ noctis, quorum jam numina nobis 140 + Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste, + Et placidi victos ardore admittite manes. + Æneæ conjux, Veneris nurus, ulta maritum, + Vidi constructas nostræ Carthaginis arces. + + 141. Imitat. Virg. Æn, IV, 651 sq.; cujus loci præstantiam irrito + quidem, sed laudabili conatu adsequi studuit; Apud Virg. l.c. v. 660 + sq. odium Æneæ in ipso necis momento expromitur. Sed h.l. v. 146, + 147, Dido cum dulci spe reditus ad Sychæum animam efflat. Cf. ad + v. 80. + --_majora_, venerabiliora. + 142. _ardore_, gravius quam amore. + 143. _ulta maritum_, vid. Æn. I, 360 sq.; IV, 656. _Ed._ + + Nunc ad vos magni descendet corporis umbra. 145 + Me quoque fors dulci quondam vir notus amore + Exspectat, curas cupiens æquare priores.» + + 145, 146. Verba Virg. Æn. IV, 654, 655. + --_magni corporis umbra_, ut ap. Virg. _magna mei imago_, vel umbra. + Cf. V, 421, et X, 289, ubi Drak. conf. XI, 348; Lucan. IX, 2, et + Sen. Troad. 181: vid. sup. ad I, 97. _Corpus_ ut +sôma+, etiam homo, + ejusque manes, ut ap. Virg. Æn. VI, 303, 306, al. + ["X, 289 ... XI, 348" recte X, 286 ... XI, 346] + + 145, 225. Hi versus, qui primum leguntur in Aldi et Andreæ Asulani + ed. Lugd. 1523, an Silii essent, multum ambigebat N. Heins. eosque + depromtos suspicabatur ex Collectan. crit. Jac. Constantii, editis + Fani a. 1508, qui eos ad Baptistam Guarinum e Galliis fuisse + missos adfirmat c. 92. Contra Lefeb. non dubitat, quin genuini + sint, et vacuum a Benessa in ed. sua locum propterea relictum + censet, quod Marsus notaverit, plurimos hic fuisse versus omissos + ab eo, qui Silium e codice, in monasterio S. Galli invento, + exscripserit. Omnino facile quidem intelligitur, iis extrusis + orationis seriem non cohærere. Sed quæritur, num monachus, an ipse + poeta lacunam h.l. ita expleverit. Prius fere suspicari possis, + quum nonnulla in iis sint, quæ ineptum versificatorem sapiant, et + imitatio Maronis Ovidiique nimis videatur servilis. Sed illud + librariorum quoque et interpolatorum culpa contingere potuit, et + hoc forte excusabis si reputaveris, quam misera sit poetæ + conditio, qui fabulam repetit notissimam, et ab aliis quoque summo + jam ornatu tractatam. + 145. _magni nominis umbra_ conj. N. Heins. cui vulgatum nimis + frigidum videbatur. + + + Hæc dicens ensem media in præcordia adegit, + Ensem Dardanii quæsitum in pignus amoris. + Viderunt comites, tristique per atria planctu 150 + Concurrunt: magnis resonant ululatibus ædes. + «Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis, + Ora manu lacerans, lymphato regia cursu + Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor. + Ter diro fueram conata incumbere ferro, 155 + Ter cecidi exanimæ membris revoluta sororis. + Jamque ferebatur vicina per oppida rumor. + Tum Cyrenæam fatis agitantibus urbem + Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris.» + + 149. Æn. IV, 647. + 150 seq. Æn. IV, 646 sq. et Ovid. Epist. VII, 195. + 151. Æneid. lib. IV, 663 sq. _Ed._ + 153 sq. Æn. IV, 672 sq. et 685. + --_lymphato cursu_, vid. ad I, 459. + 155, 156. Variavit Maroniana Æn. IV, 690, 691. Cf. ad IV, 457. + 158, 159. Cellarius, nisi quædam desint, nimis arte hæc dici putat, + sed omnino ei excidit, ipsum etiam Silium ea jam plenius + descripsisse sup. v. 54 sq. Drak. + + 155. _Ter Phrygio rueram_ emend. N. Heins. quoniam _diris fatis_ + modo præcessit. + 157. _serebatur_ maluerit N. Heins. et Drak. ut _spargitur, + diditur fama_. Non male, sed non necesse. + + + Motus erat, placidumque animum mentemque quietam 160 + Troius in miseram rector susceperat Annam. + Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas + Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis + Illa videbatur. Tacito nox atra sopore + Cuncta per et terras et lati stagna profundi 165 + Condiderat, tristi quum Dido ægerrima vultu + Has visa in somnis germanæ effundere voces: + «His, soror, in tectis longæ indulgere quieti, + Heu! nimium secura, potes? nec, quæ tibi fraudes + Tendantur, quæ circumstent discrimina, cernis? 170 + Ac nondum nostro infaustos generique soloque + Laomedonteæ noscis telluris alumnos? + + 160. Vellem minus hæc languerent. + 165. Ita ad verbum sup. VII, 282; Drak. + 171, 172. Imitat. Virg. Æn. IV, 541, 542. + + 171. _At_ Ald. et Constant. quod recepit Lef. _An_, vel _Ah_ + suspic. N. Heins. Non male. Sic _heu_ ap. Virg. Æn. IV, 541. + 172. _sentis_ conj. Livineius, notante Ernesti. _nescis_ Asulan. + et Gryph. forte ex Virg. l.c. + + Dum cælum rapida stellas vertigine volvet, + Lunaque fraterno lustrabit lumine terras; + Pax nulla Æneadas inter Tyriosque manebit. 175 + Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes + Molitur, dirumque nefas sub corde volutat. + + 173. Conf. Æn. IV, 622... 629. Color orationis, ut sup. VII, 476, + ubi vid. not. + --_cælum stellas vertigine volvet_, ut ap. Ovid. Met. II, 70. + Proprie stellæ in cælo se circumvolvunt, de quo vid. Heyne Exc. II, + ad Virg. Æn. II. + 174. _fraterno lumine_, ut fere IV, 481; quod a sole mutuatur, quo + ipsa caret. + 176. Cf. Ovid. Fast. III, 633 sq. + + Præterea (ne falsa putes hæc fingere somnum) + Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus + Labitur, et leni per valles volvitur amne. 180 + Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus. + Te sacra excipient hilares in flumina Nymphæ, + Æternumque Italis numen celebrabere in oris.» + Sic fata in tenuem Phoenissa evanuit auram. + + 178. Verba Maroniana Æn. VIII, 42. + 180. _leni amne_, cf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 647 et 652. + 181. _rapies viam_, vid. ad I, 569. + 184. Cf. Virg. Æn. IV, 278. + + 178. _Prævenias_, aut tale quid Silio dignius arbitrabatur Barth. + Adv. III, 21. + + + Anna novis somno excutitur perterrita visis, 185 + Itque timor totos gelido sudore per artus. + Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta, + Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra + Per patulos currit plantis pernicibus agros; + Donec arenoso (sic fama) Numicius illam 190 + Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris. + + 186. Cf. ad IV, 205. Ad sqq. cf. Ovid. l.c. v. 643 sq. + 191. _vitreis_, vid. ad IV, 344, in V.L. et ad VII, 413. + + 188. _elapsa_, vel quid simile pro _egressa_ dicendum fuisse + monebat N. Heins. cui verba Qvidii Fast. VI, 577, _intrare parva + fenestra_ obponit Lefeb. Majori forsan jure v. 190 verba _sic + fama_ carpi poterant, quoniam ipsa iis Anna utitur. + + + Orta dies totum radiis inpleverat orbem, + Quum nullam Æneadæ thalamis Sidonida nacti, + Et Rutulum magno errantes clamore per agrum, + Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur 195 + Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto + Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis + Inter cæruleas visa est residere sorores + Sidonis, et placido Teucros adfarier ore. + + 193. _nacti_, invenientes, +katalabontes+, ut ap. Liv. V, 45; Cic. + Orat. 9, extr. et al. + 196. _ab alto_, a mari Infero, seu Tyrrheno, in quod influit, aquæ + cursum revocat. _Sustinuit tacitas conscius amnis aquas_, Ovid. + Fast. III, 652. Ill. Ernesti interpretatur: aquis utrimque reductis + fundum alvei apertum ostendebat, ut Anna a Trojanis conspici posset + inter Nymphas residens: quod miraculum fundi amnis aperti putat nos + debere ingenio Silii, ad +paradoxa+ hujus generis inprimis proni. + 199. Ovid. l.c. pergit: _Ipsa loqui visa est: Placidi sum Nympha + Numici_. + + 193. _Sidonida_, non _Sidonia_, Ald. quod et conj. Dausq. probb. + N. Heins. et Drak. + 194. Hic versus adulterinus est, judice Barth. Adv. III, 21. + Effictus certe videtur ex Ovid. Fast. III, 649. _En_ tacite + reposuit Lefeb. ut passim. + 197. _sursumque_ conj. Barth., ad fontem revocat. Male! + + Ex illo primis anni celebrata diebus 200 + Per totam Ausoniam venerando numine culta est. + + 200. _primis anni_ veteris _diebus_, Idibus scil. Martiis; quippe a + mense Martio annum redintegrabant antiqui. Vid. Ovid. l.c. v. 523 et + 675 sq.; Macrob. Sat. I, 12; Rosin. Antiq. Rom. IV, 7, et Struv. + Synt. Antiq. Rom. cap. 1, pag. 178, et cap. 9, pag. 434. + + 201. Hæc vellem minus languerent. + + + Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas + Hortata est, celeri superum petit æthera curru, + Optatum Latii tandem potura cruorem. + Diva Deæ parere parat, magnumque Libyssæ 205 + Ductorem gentis nulli conspecta petebat. + Ille, virûm coetu tum forte remotus ab omni, + Incertos rerum eventus bellique volutans, + Anxia ducebat vigili suspiria voce. + Cui Dea sic dictis curas solatur amicis: 210 + + 202 sqq. Tandem poeta redit in viam, de qua inde a v. 38 deflexerat. + 203. _superum æthera_, ut ap. Ovid. Met. II, 437, ubi vid. Heins. + 207. +nosphi liastheis+, etc. Hom. Iliad. I, 349; XI, 80; D. Heins. + 208. Ut ap. Virg. Æn. VI, 157. + + 204. _Latiis_ Constantii ed. _potitura_ emend. Barth. loco citato, + quem ineptire loco Stat. Thebaid. lib. XII, vers. 719, citato mihi + non persuasit Lefeb. Sed vulgatam lect. ab ira Junonis erga + Romanos, adeoque ab ejus majestate, non alienam esse, et secundam + syll. in _potitur_, non vero in _potitus_ aut _potiturus_, + corripi, Cell. et N. Heins. jam notasse video. + 209. _vigili nocte_ ex probabili emend. N. Heins. recepit Lefeb. + non repugn. Draken. + + «Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis + Sidoniæ, ducis cura ægrescente dolorem? + Omnis jam placata tibi manet ira Deorum, + Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes + Rumpe moras, rape Marmaricas in prælia vires. 215 + + 211. _tantum ulterius_, +toson peraiterô+, Lefeb. + --_ulterius ducis_, producis, continuas, ut _ducere bellum_, et + _tempus_, vel _trahere verba_, sup. v. 79; nisi _ducere dolorem_ + dicitur, ut _ducere suspiria_, seu _spiritum_, +anagesthai pneuma + dia stêtheôn+, ap. Callim. Epigr. 45. + 213. Cf. v. 234, 235. Virg. Æn. VIII, 40, et ad II, 365. + --_placata manet_, +prauntheisa diatelei+, Lefeb. + 214. _Eia, age, segnes Rumpe moras_, ut ap. Virg. Æn. IV, 569, et + Ge. III, 42. + + 213. _namque_ pro _manet_ conj. N. Heins. + + Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus + Ex inconsulto posuit Tirynthius heros, + Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda. + Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis + Misit; ego Oenotris æternum numen in oris 220 + Concelebror, vestri generata e sanguine Beli. + + 216. _Senatus ex inconsulto_, ex SC. sed inconsulto et temerario, + Cell. Barth. et Drak., ut _inconsultum_ substantive sit inconsulta + ratio, temeritas. + 217. _Tirynthius heros_; vid. ad II, 3. + 218. _alio Flaminio_, C. Terentio Varrone. Nam Silius, ut fere + Polyb. III, 106, silentio prætermittit biennem consulatum Atilii et + Gemini Servilii, qui Fabii artibus cum summa inter se concordia + bellum gesserunt, teste Liv. XXII, xxxii, 34; ut tot alia, quæ non + satis poetice tractari possunt, quibusque rerum status non mutatur, + tacitus præterit, aliisque gravioris momenti rebus diutius + inmoratur. + 220. Oenotris, vid. ad I, 2. + + 216, 217. _Senatus En ex consulto_ (hoc est Senatusconsulto), vel + _Ecce e consulto_ corrig. N. Heins. _Mutati fasces jam; bellum a. + a. Senatus Exin consulto_ refinxit Lef. addita hac nota: «Hic + solus versus probaret, fragmentum esse Silii. Nil intellexit hic + Drak. nec duces ejus Barth. et Heynsius. Transponitur _exin_, ut + XV, 327. Vox _senatusconsulto_ dividitur more Lucilii, de quo vid. + Scalig. Lectt. Auson. II, 14.» _Senatu Ex inconsulto_ conj. + Livineius, notante Cortio, et ex eo Ernesti. + 220. _Oenotris_, non _Oenotriis_, Ald. vid. not. ad v. 46. + + Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu, + Celsus Iapygios qua se Garganus in agros + Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa.» + Dixit, et in nubes humentia sustulit ora. 225 + + 222. fulmina belli possint esse +teuchea marmaironta, pamphanoônta+; + sed præstat, cum Drak. adcipere de militibus Punicis, quibus + Hannibal omnia tanquam fulmine prosternit; vid. ad I, 421. + 223 sq. Livius XXII, 43, Hannibalem, frumenti inopia commotum, in + calidiora, atque eo maturiora messibus Apuliæ loca movisse tradit. + Plures causas adfert Polyb. III, 107. + 224. Cf. ad I, 51, et IV, 561. + 225. _humentia sustulit ora_, ut Nympha fluvii. + + 222. _flumina_ (Aufidum) conj. Dausq. Male! Verba _rapido rape + cursu_, quæ judice N. Heins. ineptissima sunt, Drak. vindicat ex + VII, 116, ex quo loco, et v. 215, totum potius versum conflatum + arbitratur Lefeb. qui eum, commate post _Explicat_ et _tellus_ + posito, prorsus resecuit, vel pro _rapido_ certe _volucri_, aut + _rabidus rape belli fulmina, currum_ coll. Horat. Od. I, xv, 12, + legendum suspicatur. Lenior medicina foret: _trepido cursu_, h.e. + celeri, ut XIII, 146; Virgil. Æn. IV, 672; VII, 638; IX, 233 al. + Sed versus manum at acumen versificatoris potius, quam poetæ, + redolet. _rapido belli pete culmina cursu_ conj. Withof; + 223. _ubi se_ Constant. + 224. Post hunc versum vulgo alius inseritur, _Hæc, ut Roma cadat, + sat erit victoria Poenis_, quem scripti et priscæ edd. ante Aldin. + non agnoscunt, et Lefeb., quem secutus sum, sustulit, quod etiam + suaserant N. Heins. et Drakenborch, qui eum ex VII, 233, effictum + esse, jam recte, puto, monuit. + 225. _amentia_ Colon. vitiose pro _umentia_; vid. ad II, 125. + _uventia_ Gryph. prob. N. Heins. Confer. ad II, 469, et III, 522; + _viventia_, Oxon. Puteol. et priscæ edd. _evanida_ Wolf. Colin. + D. Heins. Dausq. et Cell. + + + Cui dux, promissæ revirescens pignore laudis: + «Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum + Numen, ait, nobis, felix oblata secundes. + + 226. _revirescens_, vigorem, vires et animum recipiens, ut XV, 134, + ubi Drak. cf. Ovid. Met. VII, 305; Val. Max. IV, 8, extr. 4, et Cic. + Phil. VII, 1, ubi vid. Intpp. + 227. _generis_, Beli. Conf. v. 31 et 221. + 228. _Felix_, qui facit felices, propitius; vid. Intpp. ad Virg. + Ecl. V, 65, et Æn. I, 330. + --_secundes_, ut sup. v. 124. Lefeb. male capit de _secundo_, vel + altero omine, quod antiqui rogaverint deos ad prius omen + confirmandum. + --_oblata_ bona, spem, promissa. + + 228. _Numen, ave, nobis_ conj. Barth. Adv. III, 1, Male! + _secundes_ pro _secundis_ recte reposuerunt Draken. et Lefeb. ex + emendat. N. Heins. et Burm. qui posterior etiam _optata_ malebat. + + Ast ego te, compos pugnæ, Carthaginis arce + Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo 230 + Æquatam gemino simulacri munere Dido.» + + 229. _compos pugnæ_, quam opto, et cujus committendæ facultate mihi + data certam victoriæ spem habeo. + 230. _Marmoreis templis_, ut ap. Virg. Ge. III, 13, et Æn. VI, 69. + --_sistere_, ut _ponere_, et +tithenai+, _aliquem_, h.e. imaginem + ejus. + 231. Simulacrum Didonis juxta tuum ponam. + + 230. _Marmoream_ rescripsit Lefeb. Conf. Virgil. Ecl. VII, 35, et + Hor. Od. IV, i, 20. Sed vulgata quoque bene habet. _statuam + templis_ conj. N. Heins. prob. Drak. + 231. _Æquantem_ Put. et R. 3. _Æquante_ Parm. ac Mediol. _Æquam + te_ R. pr. _Æquatam te_ Mars. Mox _munere_ R. 1, 3; Med. probb. + N. Heins. et Drak. Vulgatum _numine_ servavit Lefeb. + + Hæc fatus socios stimulat tumefactus ovantes: + «Pone graves euras tormentaque lenta sedendi, + Fatalis Latio miles: placavimus iras + Cælicolum; redeunt Divi: finita maligno 235 + Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces + Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto + Quæ Marte exclusus promittere magna solebas. + + 233. _tormenta lenta sedendi_, gravem dolorem ex segni et ignava + belli gerendi ratione, quæ nos lente sensimque conficit. Conf. ad + III, 142. + 234. _Fatalis_, quem fata in Latii exitium miserunt. _Ed._ + 235. _redeunt Divi_; vid. ad II, 365. + 237. _dextras_, quæ olim data dextra promisit, _referto_, renovato, + iterum promittito. An _referre_ est perficere, ut ap. Liv. III, 45, + extr. et alibi? + 238. _Marte_, pugnandi occasione; cujus spe destituti Poeni, et + inpr. Galli, fremebant. Cf. v. 16 sq. + --_promittere magna_; vid. ad v. 109. + + 232. _tum factus_ Col. Ox. R. 2, unde _tumefactus_, scilicet + augurio, recte emend. Barth. Adv. III, 1, et N. Heins. _tum fatus_ + Put. _tunc fatus_ R. 1, et Med. Vulgo _tum festus_, festa facie, + non inprob. Barth. _si fatur, socios_ refingatur. _stimulat + festinus ovansque_, vel _ovatque_, vel _stimulatum it festus + ovantes_ tentabat Dausq. _ovansque_ ed. Ven. + 234. _omnes_ pro _iras_ Colon. unde _omen_ conj. N. Heins. Sed + +to+ _omnes_ ex marginali potius nota glossatoris, ad vers. 213 + respicientis, in textum inrepsisse, non male suspicabatur Draken. + 236. _mutato consule_ malebat N. Heins. + 238. _clusus_ Colon. unde _Quæ Marti clusus promittere_ optimo se + sensu edidisse putat Lefeb. respiciens forte ad Calliculam montem, + ubi Fabius Poenum clauserat. Sed vid. not. + + En, numen patrium spondet majora peractis. + Vellantur signa, ac Diva ducente petamus 240 + Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.» + + 241. Apuliam petamus. Cf. ad v. 223, et ad I, 125. + + 241. _Phrygibus_, ut v. 359, non _Phrygiis_, scripti. Conf. Pier. + et Burm. ad Virg. Æn. II, 191. + + + Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni, + Subnixus rapto plebeii muneris ostro, + Sævit jam rostris Varro, ingentique ruinæ + Festinans aperire locum, fata admovet Urbi. 245 + + 242. _Arpos_; vid. ad IV, 554. + 243 sq. Cf. Liv. XXII, 34 et 38. + --_Subnixus_, h.l. non tam fretus, vel, ut Schmid. putat, adjutus, + quam audax et superbus, ut ap. Liv. XXVI, 13; XLI, 19, et Cic. Or. + I, 58. Cf. Gell. XVII, 2; Gron. Diatr. Stat. c. 54, et Intpp. ad + Tac. Hist. I, 73. + --_ostro_, purpura consulari, _muneris plebeii_, quam aura favoris + popularis, et insectatione Patrum consecutus fuerat, vel potius + _rapuerat_; ut _invadere_ VII, 541. + 244. _Sævit rostris_; cf. Liv. XXII, 38; ferocibus turbulentisque + concionibus criminatur Patres. + --_ruinæ_ est vel interitus, vel, ut mox _fata_, calamitates et + clades, quæ rixæ gravi fato atque fundatæ tenebantur. + --_ruinam_ et _fata admovet_, ut _ruinam ducit_, apud Hor. Od. II, + xvii, 9, ubi vid. Jani. 246 seqq. Summo verborum ornatu et pondere + expressit Liv. XXII, xxv, 26. Cf. Val. Max. III, iv, 4. + + 242. _instincti_ Colon. quod exemplis firmant N. Heins. et Drak. + Conf. Burm. ad Ovid. Fast. VI, 597, et Gronov. Diatr. Stat. c. 54. + Vulgo _instructi pectora_, prob. Barth. Adv. III, 1, quum Hannibal + omnia astu et prudentia, Varro contra impetu et audacia gesserit. + 244. _Sævit jam_, non _Sævitiam_, Colon. Conf. Gronov. l.c. + _Serviciam_ Ox. unde _Servitium_ conj. Barth. Adv. III, 1, + +aprosdionusôs+. + + Atque illi sine luce genus, surdumque parentum + Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro + Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinæ + Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum; + Tantum in quassata bellis caput extulit urbe, 250 + Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus, + Quo conservari Latium victore puderet. + + 246. _genus sine luce_, splendore, dignitate, claritate, ut ap. + Stat. Silv. V, iii, 117. _Lux et lumen_ dicitur, quidquid præstans, + pulchrum et clarum est. De Varronis genere vid. Liv. l.c. + --_surdum_; cf. ad VI, 75. + 247 sq. _Lingua vibrabat_; vid. ad I, 539, et II, 587. Non vero + innuitur _oratio vibrans_, h.e. vehemens, incitata et gravis, ut ap. + Cic. Orat. 95, et Quintil. X, i, 60; XII, 9; sed linguæ verborumque + volubilitas. Varro similis Dranci, de quo vid. Virg. Æn. XI, 338 sq. + --_inmodice vibrabat lingua procax in ore canoro_, arguto, stridulo, + ut Thersites ap. Homer. Iliad. II, 212, +ametroepês ekolôa, Hos rh' + epea phresin hêsin akosma te polla te êdê+, et v. 222, +Oxea + keklêgôs leg' oneidea+. Lenz. + 249. _oblatrat Senatum_; vid. ad v. 290. + 250. _caput extulit_, ut I, 29. + 251. Summa +deinotês+ horum versuum! + --_Momentum rerum_, ut ap. Liv. III, 12; XXVII, 9; Lucan. III, 338; + IV, 819. _Momentum_ propr. pondus, quo libræ lanx deprimitur. + + 247. _at_ recte, opinor, refinxit Lefeb. _vibrarat_ Ox. Tell. + R. 1, 3. _sonoro_ Ald. + 248. _opum_ alii. + 249. _Infima_ pro _Intima_ est ex emendat, Barth. l.c. et + N. Heins. _oblatratque Senatu_ pro _Senatui_ conj. Voss. ad marg. + ed. Junt. ut ap. Sen. de Ira III, 43. Sed vid. Bentl. ad Hor. Sat. + II, i, 85. + + Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti + Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem + Marcellum, fastis labem suffragia cæca 255 + Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat + Ambitus, et Graio funestior æquore campus. + + 253. _sacrata nomina Marti_, +arêioi+, +arêiphiloi+. Cf. ad IV, 729. + 254 sqq. _Scipiadas_; vid. ad VII, 106. + --_Jovi spolia alta ferentem Marcellum_; vid. ad I, 133. + --_labem addere_, ut l. adspergere, maculam notasque inurere. + --_suffragia cæca_, ut VII, 540. + --_Suffragia cæca_, temeraria plebis, _hunc_ Varronem consulem + _addiderant_, inscripserant, _fastis labem_, tanquam dedecus eorum, + _inter_ viros et consules, qui bello Punico II inclaruerant; et + v. 257 (ubi poeta verbis ludit) campus Martius _funestior_ Cannensi, + quoniam clades Cannensis non illata fuisset Romanis, nisi Varro + consul creatus esset; Lenz. + 257. _Ambitus_, quo viam sibi ad consulatum Varro muniverat, _Cannas + fovebat_, Romanis cladem Cannensem inportabat. Cf. V.L. + --_campus_ Martius propter comitia _funestior_ Romanis _æquore + Graio_, _campo Diomedis_, seu Cannensi; vid. ad I, 125. + + 256. _Cannasque malum e._ scripti et priscæ edd. ut _Cannas + tumulum Hesperiæ_ I, 50. _Cannisque_ Wolf. Colin. D. Heins. Dausq. + et Cell. + + + Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers + Invidiam, pravusque togæ, sic debilis arte + Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo 260 + Spectatus ferro, lingua sperabat adire + Ad dextræ decus, atque e rostris bella ciebat. + + 258. _sator_, auctor, _turbarum_, ut _sator litis_, Liv. XXI, 6; + _sator scelerum_, Plaut. Capt. III, v, 3. Cf. ad I, 394, in V.L. + 259. _pravus togæ_, domi, seu pacis tempore malis artibus utens. + 261. _Spectatus ferro_; vid. ad I, 77, et observa h.l. verborum + ambages. + 262. _dextræ decus_, virtutis gloriam, quæ manu, non lingua, + paratur. + --_e rostris bella ciebat_; cf. verba Livii, inf. ad v. 311, + adscripta. + + 260. _ulli_ maluerit N. Heins. Sed forte _ullo ferro_ est, ullo + armorum genere. + + Ergo alacer, Fabiumque moræ increpitare professus, + Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat: + + 263. Præclare exornavit verba Liv. XXII, 38: «Conciones, priusquam + ab urbe signa moverentur, consulis Varronis multæ ac feroces fuere, + denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab nobilibus, mansurumque + in visceribus reipublicæ, si plures Fabios imperatores haberet; se, + quo die hostem vidisset, perfecturum.» + + 264. _ut ovatia_ Oxon. _ovantia_ sine copula _et_ Tell. R. 1, 2. + _ad ovantia_ Put. unde _adovantia_ edidit Lefeb. qui nove id + dictum putat, ut _aderrat_, _adverberat_, _advelat_ ap. Stat. Th. + IX, 78 (in ed. pr.), 686; Virg. Æn. V, 246. _resonantia_ emend. + Dausq. ut _ore canoro_ v. 247; _petulantia_ (h.e. contumeliosa, + legibusque vetita) _verba serebat_ conj. et multis exemplis, + quibus Drak. plura adjecit, illustravit N. Heins. qui _verba + ovantia_ nihil esse, et +to+ _et_ manifeste redundare putabat. Sed + versus sententiam ita forte expedias: Ad plebem contra Patres (non + contumeliosa tantum, ut antea, sed) _et_, etiam, adeo, _ovantia + verba ferebat_, exsultans et ovans quasi parta jam et explorata + victoria. Conf. mox v. 273, 277, et Liv. XXII, 38. Verbum certe + _serere_ sermonibus potius et colloquiis, quam adclamationi, + lætitiæ et orationi, ad populum habitæ, convenit, et multo aptius + h.l. est +to+ _ferre_, ut aliis locis, quibus +to+ _serere_ + inculcabat Heins. Conf. ad I, 394; Burm. ad Val. Fl. IV, 330, 547; + Cerda ad Virgil. Æn. VIII, 60. Vulgo non post _professus_, sed + post _vulgum_ distinguunt, prob. Cell. ut sensus sit: ut antea ad + populum, ita nunc ad Patres quoque elata verba jactitabat. Sed e + rostris, non in curia loquebatur. Withof. emend. _in Patres + violentia verba ferebat_. + + «Vos, quorum imperium est, consul præcepta modumque 265 + Bellandi posco: sedeone, an montibus erro, + Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus + Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor? + + 265. _Vos_, populum adloquitur. A vobis belli gerendi rationem + quæro, jubeatisne, more Fabii, _sedere_ (vid. ad III, 142), et in + locis altis munitisque castra ponere, an cum hoste confligere? + 267. _adustus corpora Maurus_; cf. XVII, 633. + + 266. _ac_ pro _an_ scribendum esse, recte, opinor, monuit + N. Heins. Withof. emend. _Sedeone in montibus ergo_. + 267. _corpora_, non _corpore_, scripti cum R. 3, Parm. Mediol. + + Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes + Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari 270 + Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos + Tertius exurit lacrimosis casibus annus? + + 269. _bone Dictator_, ut ap. Virg. Æn. XI, 344; Cic. Rosc. Am. 2, et + Verr. V, 6. + 272. _exurit_; vid. ad VII, 490. + + 269. _pubes_ Parm. et al. edd. _Plebes_ pro _plebs_ centies apud + Livium aliosque occurrit, nec opus erat exemplis, quæ adtulit + Draken. + 270. _pelli_ Col. _pello_ Oxon. _Libyas_ in iisdem et aliis libb. + antt. Pro vulg. lect. _bello Libyes_ perperam stat Dausq. + 271. _jubent_ Oxon. et R. 2. + 272. _exhaurit_, et mox _Ite, agite, arripite arma_ conj. + N. Heins. qui tamen nec vulgatum spernebat. Si quid mutandum, + _rapite arma_ scriberem, quod efficacius est. Conf. ad IV, 98. + + Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho + Parvum iter est. Quæ prima dies ostenderit hostem, + Et Patrum regna et Poenorum bella resolvet. 275 + Ite alacres, Latia devinctum colla catena + Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem.» + + 273. _mora sola_, etc., mora facilem, adeoque ignobilem triumphum + parit: nam virtute opus non est, ubi hostem sedendo et cunetando + adteris; Ernesti. Imo sensus verborum est: parvum iter ad hostem + sola res est, quæ victoriam et triumphum nostrum moratur. Conf. sqq. + 275. _Patrum regna_, plena invidiæ verba, quibus senatum regnare, et + plebem obprimere innuit; Cell. + --_regna_, tyrannidem. + 276, 277. Cf. IX, 634 sq.; XI, 118 sq. + --_ducam_ in triumpho, sive in et per triumphum ante currum, ut + _agere_ XI, 120, et _ducet agens_ XVI, 275. + --_Fabio spectante_; sarcasmi vim facile percipis. + + 276. _devictum_ Col. et Tell. unde _destrictum_ in mentem veniebat + N. Heins. + + + Hæc postquam increpuit, portis arma incitus effert, + Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto + Auriga indocilis totas effundit habenas, 280 + Et præceps trepida pendens in verbera planta + Inpar fertur equis; fumat male concitus axis, + Ac frena incerto fluitant discordia curru. + + 278. Conf. Virg. Ge. I, 512 sq.; III, 103 sq.; Æn. V, 144 sq.; inf. + XVI, 339 seq., 496 seq.; sup. IV, 713 sq. + 279. _Carcere rupto_, ut _carceribus reseratis_ XVI, 316. + [recte XVI, 315] + 281. _pendens in verbera_, ut ap. Virg. Æn. V, 147, et X, 586; Drak. + Cf. et XVI, 387, et Georg. III, 107. Idem potest esse _præceps_, ut + etiam XVI, 325. Sed minus forte languet, si junxeris _præceps + fertur_, h.e. celeriter, raptim. + --_trepida planta_, calcaribus; Cell. Imo, pede trepido, tremulo, + quoniam propendet, et pronus dat lora. + 282. _Inpar equis_, vi equorum, quos flectere non potest, et regere. + --_fumat_; vid. ad II, 81. + 283. _frena fluitant_, ut ap. Ovid. A. A. II, 433; _undantia lora_, + Virg. Æn. V, 146; XII, 471. + --_discordia_, confusa. + + 280. _effudit_ Col. + 282. _titubat_, vel _nutat_ conj. N. Heins. ut IV, 816. Sed cave + quidquam mutes. + + Cernebat Paullus (namque huic communia Campus + Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro 285 + Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira + Turbati vulgi, signataque mente cicatrix + Undantes ægro frenabat corde dolores. + + 284. L. Æmilius _Paulus_ comitiis, in _campo_ Martio habitis, + Varroni collega datus; vid. Liv. XXII, 35. + 285. _mergente se_, h.e. pereunte; Schmid. Sed voc. _res_ tam ad + _labi_, quam ad _mergente_ spectat. Cf. Virg. Æn. VI, 512; Juven. X, + 56; XIII, 8; unde _res mersæ_ apud Ovid. Met. I, 380. + 286 sq. Conf. Plut. vit. Fab. «Æmilius, qui cum M. Livio consul + fuerat, et damnatione collegæ, et sua prope, ambustus (de cujus voc. + vi vid. Gron. Diatr. Stat. c. 30, et Ern. Clav. Cic.) evaserat,» + Liv. XXII, 35; ibid. c. 40, pr. Æmilius ipse dicit, _se populare + incendium_ (h.e. judicium capitis, vitæque periculum, ut _incendio + Plætoriano adustus est_ ap. Cic. Att. V, 20) _priore consulatu + semiustum effugisse_. Cf. inf. IX, 25 sq. + --_mobilis_, quæ facile movetur. + --_mobilis ira Turbati vulgi_ spectat ad inconstantiam favoris ac + odii plebis, ut ap. Horat. Od. I, i, 7; Lenz. Idem et mihi olim in + mentem venit, sed h.l. non satis placuit. Cf. ad VII, 512. + [287.] _Turbati_, vid. ad I, 477. + --_cicatrix_, memoria _vulneris_, h.e. injuriæ et ægritudinis, qua + olim adficiebatur. + 288. _Undantes dolores_, ut _u. iræ_ Claud. in Ruf. I, 76; _undare + curis_, Val. Fl. V, 304, ubi vid. Intpp.; _irarum_, vel _curarum + fluctuare æstu_, Virg. Æn. IV, 532, 564, et VIII, 19. + + 286. _ira est_ Colon. Put. Tell. R. 2. + + Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim + Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore 290 + Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis. + + 289. Æmilius in priore consulatu, universo Illyrico, cujus rex, + Demetrius Pharius, a Romanis defecerat, in potestatem redacto, +eis + tên Rhômên epanêlthe, kai tên eisodon epoiêsato meta thriambou kai + tês hapasês eudoxias; edokei gar ou monon epidexiôs, eti de mallon + andrôdôs kechrêsthai tois pragmasin;+ Polyb. III, 16, 18 et 19. + Conf. inf. v. 507, 508, et Appian. B. Hannib. c. 17, et B. Illyr. c. + 8. Æmilium de crimine capitali accusatum vix evasisse, haud scio, an + quisquam historicorum præter Livium memoriæ prodiderit. + 290. _adlatrare_, famam alicujus falsis conviciis proscindere; unde + Hecuba in canem versa fingebatur (vid. Plaut. Menæchm. V, i, 16), et + _verba canina_ pro conviciis ap. Ovid. in Ibid. v. 14. Drak. _Latrat + et in toto verba canina foro_, Ovid. l.c. v. 232; _canina + eloquentia_, Quintil. XII, 9. Conf. sup. v. 249, et inpr. Bentl. ad + Hor. Sat. II, i, 85. + --_nigro ore_, ut nigra pectora, tecta, dentes Invidiæ. Vid. + præclara ejus pictura ap. Ov. Met. II, 760... 808; Lefeb. cf. Hor. + Sat. I, iv, 85. + 291. _ventis_, ut _aura_, vel _ventus popularis_, et _venti_, h.e. + rumores, _concionum_, Cic. Cluent. c. 28 et 47. + --_jactarat ventis_, ut _jactari rumoribus_ et _dictis + petulantibus_, Gell. I, et VI, 11; _clamore convicioque_, Cic. ad + Div. I, 5; _ventum in aliquem excitare_, Cic. Sull. 14. Hæc jam + monuere N. Heins. et Drak. Conf. Ernesti Clav. Cic. + + 289. _juvenalibus_ scribendum crediderim, vid. ad II, 312. + 290. Ita Col. et Oxon. Vulgo _ora, nigro tunc a. o._ + 291. _Invidia_ scripsi, majore litera initiali, ut persona sit. + _vetarat_ Puteol. _agitarat_, ut XI, 547, R. 1, 3; Parm. Mediol. e + glossa. _vexarat_ suspic. N. Heins. qui tamen vulgatam non damnat. + + Hinc inerat metus et duræ reverentia plebis. + Sed genus admotum Superis, summumque per altos + Adtingebat avos cælum: numerare parentem + Assaracum retro præstabat Amulius auctor, 295 + Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis, + Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti: + + 293... 297. Originem gentis Æmiliæ Silius ad Amulium, qui Assaracum, + et per hunc ipsum Jovem inter proavos numeravit, refert; sed, teste + Festo, alii ad Ascanium, qui duos habuerit filios, Iulum et Æmilon; + alii vero, quibus Plut. vit. Numæ, p. 65, et Pauli, p. 256, + suffragatur, ad Mamercum, Pythagoræ f. cui propter unicam + humanitatem cognomen fuerit Æmilos. Hæc jam docuit Drak. qui addit, + nomen hujus gentis etiam deductum videri posse ab Æmilia, Æneæ et + Laviniæ filia, ap. Plut. vit. Romuli, p. 80. Cf. inf. v. 341, 347. + --_admotum Superis_, ut _avos cælo_, Ovid. Her. XI, 17, Drak. + + + «Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella + Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam; + Frustraris, Paulle, Ausoniam: te prælia dira, 300 + Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo + Nequidquam didici casus prænoscere Marte. + + 298. Comparetur Plut. in Fabio, et inprimis, quem Silius expressit, + Liv. XXII, 399. + 299. _rumpam_; vid. ad lib. I, 95. + + 302. _prænoscere_, non _pernoscere_, scripti cum R. 1, 3; Parm. + Mediol. + + Spondentem audivi (piget, heu! tædetque senectæ, + Si, quas prospicio, restat passura ruinas!) + Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora, 305 + Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo + Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens + Audivit Poenus! jam latis obvia, credo, + Stat campis acies, exspectaturque sub ictu + Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis 310 + Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma? + + 303. _Spondentem_, etc. Conf. ad vers. 263 seq. + 309. _sub ictu_, ab hoste, ad ictum parato. Sed vid. ad IV, vers. + 42. + 310. _Alter Flaminius_, ut sup. vers. 218; VII, 34, 229, Drak. + 311. _tu protinus_, confestim, _arma_, scil. ciebis, movebis? Quæ + abrupta oratio adfectui congruit. Ap. Liv. XXII, 38, Æmilius dicit: + «Mirari se, quomodo quis dux, priusquam aut suum, aut hostium + exercitum, locorum situm, naturam regionis nosset, jam nunc locatus + in urbe sciret, quæ sibi agenda armato forent.» Et Fabius c. 39, + «Varro, _inquit_, priusquam castra videat, aut hostem, insanit, et + jam nunc procellas, prælia atque acies jactando inter togatos ciet.» + + 308. _Audierit_ putabat N. Heins. + 311. _tu, pro Superi, tum_ (_tû_, non _tu_, ut a librariis + scriptum) _protinus arva_ (scilicet castris adcommoda, ut ap. + Stat. Th. VII, 442), _Tum campum_ (ad certamen parandum, ut ap. + Virgil. Æn. XII, 116) _noscas ante, e. t. Ritus hostis; tum vero_ + (_tû nô_, pro qua male _tu nô_ in antt.) _quæ c. r., Quæ natura + locis_ (ut _campis_ IV, 91), _quod sit r. s. A. genus_; _et... + adspicies._ _Fer_, etc. emend. et edidit Lefeb. adjecta hac nota: + «Alludit ad verba Liv. XXII, 38, _minari_, etc. Tandem tenebras + erumpit, ducibus antiquis, locus insignis frustra huc usque + tentatus. _Tum_ ter iteratur exemplo Cic. qui quater iterat in + eadem sententia. Patet jam, quam cæcus Drak. in his vss.» Equidem, + quæ mei animi cæcitas est! id non video: sed non vacat, singula + excutere. _tam pronus in arma_ conj. N. Heins. Withof. conj. _tu + (pro superi) tu protinus arma, Tu campum poscas_, (h.e. pugnare + velis, ut apud Ovid. Met. XIII, 219, et Amor. I, vii, 10), _non + exploresque trahendo, quantum hosti victus?_ + + Tu campum noscas ante, exploresque trahendo, + Qui ritus hostis: tu non, quæ copia rerum, + Quæ natura loci, quod sit, rimabere sollers, + Armorum genus? et stantem super omnia tela 315 + Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti + Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est, + Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto + Jam victu Libys, et, belli fervore retuso, + Laxa fides sociûm est: non hic domus hospita tecto 320 + Invitat patrio, non fidæ moenibus urbes + Excipiunt, renovatque pari se pube juventus. + + 313. _Qui ritus hostis_, mos et ratio belli gerendi. Lefeb. bene cf. + VII, 28 et 292. Fabius ap. Liv. l.c. ita pergit: _aut ego rem + militarem, belli hoc genus, hostem hunc ignoro, aut_, etc. + --_copia rerum_, commeatus, victus. + 315. _Armorum genus_, ut _belli genus_, apud Liv. l.c. + --_stantem_, quæ est. Cf. ad II, 639, in V.L. Tu nullam rationem + habes fortunæ, quæ plus valet quam virtus, et quæ nunc hostium + coeptis adspirat? + 316. «Duobus ducibus unus resistas oportet: resistes autem, si te + neque collegæ vana gloria,» etc. Liv. XXII, 39. Conf. V.L. + 318 sq. Cf. Liv. XXII, 39, 40, extr. et 43, pr. + 320. _Laxa fides_, minus firma et constans, quæ jam titubare ac + fluitare incipit, quemadmodum temeritas, ira aliaque _laxari_ + dicuntur, quum remittunt, vel languescunt; Drak. qui laudat Burm. ad + Petron. c. 82. Proprie _laxa_ sunt frena, funes, arcus. + + 313. _Quam ritus hostis, tu non_ Colon. _Quantum rictus hostis, tu + non_ Oxon. et Put. _Quantum ictus hostis valeat_ R. 1, 3; Parm. + Med. Vulgo _Quantum hostis ritus valeat_, quod primus dedit + Marsus. _Quantum hostis visus valeat_ conj. Barth. Adv. III, 1. + _Quantum hosti victus: tu non_ corrig. N. Heins. qui ad Claud. in + Rufin. I, 217, tentaverat, _Quantum hostis victu valeat_. Hoc + recepit Cell., illud vero Drak. adpositis, consilio Heins. + interrogandi notis, quas servavi, etsi non magnopere repugnarem, + si quis eas iterum ejiciendas censeret, ut Fabius contemtim de + Varrone loquatur: _tu non_, tu vero, qua stultitia et temeritate + es, nihil eorum curabis, in quæ dux inquirere solet. _Quantum + hosti victus, tum, quæ sit c. r._ legendum videbatur Burm. + _Victum_ quidem pro cibo, commeatu, et castrensi alimento poni, + non erat quod tot exemplis evincerent Heins. et Drak. Sed ita + locus admodum languet, quoniam mox _copiæ rerum_, et v. 319 sqq. + _victus_ mentio sit. Præterea Marsus primum metri causa voces + _ritus_ et _hostis_ transposuisse videtur, et _ritus_ huic loco + longe aptior est quam _victus_; vid. not. Denique tutissimum est, + codici Agripp., a quo reliqui libri antt. non multum abhorrent, + quam proxime adcedere. Ejus itaque scripturam revocavi, nisi quod + _Qui_ pro _Quam_ reposui: nam, nisi me omnia fallunt, scriptum + fuerat a festinante librarii manu _qm_, quod vel _quam_, vel + _quantum_ significat, et lectionis varietatem peperit. Possis + etiam castigare: _Quæ vires hostis_, vel _Quem rides, hostem_. Sed + ita magis a membrr. vestigiis, et a veritate deflectes. + 316. _indevia_, h.e. non devia, Tell. R. 2; Mars. Benes. Ald. quod + Lefeb. in contextum admisit. _adspice: te fer, Paulle, in devia + recti Pectora_ conj. Barth. adv. III, 1, ut sensus sit: te + contrarium infer, obpone Varronis conatibus. _fer Paullum in devia + recti Pectora_, hoc est, toto Paullo, atque omni tua prudentia + incumbe eo, ut obnitaris inconsultis coeptis temerarii Varronis, + corrig. N. Heins. coll. vers. 328, prob. Drakenborch; confer ad + lib. I, vers. 345. Uterque sensum nexumque h.l. perspexit, sed his + emendatt. non opus esse, et ipse dudum putavi, et nunc monuisse + video Ill. Ernesti, qui verba, _fer, Paulle, pectora in_ (adversus + pectora Varronis) _devia recti_, explicat: obpone te, resiste huic + tantæ audaciæ et temeritati. Conf. not. + ["ad lib. I, vers. 345": in Not.] + 317. _par est_ R. 1, 3; Med. quod placebat N. Heins. + 319. _retuso_ Col. Conf. not. ad I, 34; Heins. ad Claud. Cons. + Hon. IV, 627; VI, 302; et Jani ad Hor. Od. III, vi, 10. Vulgg. + _recluso_, quod Cell. interpretatur: fervore Romanorum, mea + expeditione renovato, socii, qui ad Hannibalem defecerant, nunc + Romanos respiciunt. + 320. _Fluxa_, vel _Lapsa fides_ conj. N. Heins. _Lassa_ ex R. 2 + recepit Lefeb. Omnibus his non opus. + 322. _reveatque_ Put. unde _recreatque_ suspic. N. Heins. + + Tertia vix superest, crudo quæ venit Ibero, + Turba virûm. Persta, et cauti meditamina belli + Lentus ama: si qua interea invitaverit aura, 325 + Adnueritque Deus, velox adcede secundis.» + + 325. _invitaverit aura_, +aura+, ventus, h.e. occasio rei bene + gerendæ. Conf. Liv. XXII, 39, extr. Formula loquendi petita est a + vento secundo, qui ad navigandum invitat, et navis cursui + _adspirat_, unde _aura honoris_, _voluntatis_, _favoris_, etc. (vid. + Ern. Clav. Cic.), vel _adspirat fortuna labori_, ap. Virgil. Æn. II, + 385, al. + 326. _adcede secundis_, adripe ea, utere occasione, tibi oblata. + + 323. Præstat forte distinguere _superest crudo_, h.e. crudeli, vel + forti Poeno. + 324. _meditamina belli_ (ut ap. Tac. Hist. IV, 26) est ex emend. + N. Heins. qui præterea ad Claud. B. Get. v. 138, refingebat _lenti + m. b. Cautus ama_, quod recepere Cell. Drak. et Lefeb. Vulgo + _medicamina_. + 325. _irritaverit_ scripti et R. 2. _tibi faverit_ corrig. + N. Heins. Possis et _adspiraverit_. Sed vulgata bene habet. + + + Cui breviter mæsto consul sic ore vicissim: + «Mecum erit hæc prorsus pietas, mentemque feremus + In Poenos, invicte, tuam: nec me unica fallit + Cunctandi ratio, qua te grassante senescens 330 + Hannibal obpressum vidit considere bellum. + + 327. Cf. Liv. XXII, 40, qui brevior est. + 328. _Mecum erit hæc prorsus pietas_; cf. Heyne ad Virg. Æn. I, 675, + et IV, 115. + --_pietas_ in patriam, sensus animi, qui amoris in patriam plenus, + et officiorum, quæ ei debet, memor est. + --_mentemque feremus_, etc., ut VI, 585. + 330. _senescens_, vid. ad II, 457; Liv. XXII, 39. «Dubitas, quin + sedendo superaturi simus eum, qui senescat in dies?» etc. + + 329. _nec_ scripti. Vulgo _non_. + + Sed quænam ira Deûm? consul datus alter, opinor, + Ausoniæ est, alter Poenis: trahit omnia secum, + Et metuit demens, alio ne consule Roma + Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu; 335 + + 335. _accite_ Col. Parm. Med. Mox _Non tam sæva_ Colon. R. 1, Med. + _Non jam sæva_ Ox. Put. R. 3, Parm. Vulgo _e Tyrio c. accire S. + Non jam sera volet_ probb. Dausq. et Barth. Sed non perspexere + sensum h.l. qui tamen satis obvius est, et a Draken. his verbis + exponitur: Temerarius ille et inconsultus Varro omnia secum in + exitium rapit, et metuit, ne Roma alio, quam se consule, + concidisse dicatur: quin tanta ejus est temeritas, ut, si ducem + nobis ex Senatu Carthaginiensi adciremus, non tam perniciosa velle + posset, quam noster Varro. + + Non tam sæva volet: nullus, qui portet in hostem, + Subficit insano sonipes: incedere noctis, + Quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus + Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet + Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis. 340 + + 336 sq. Observa sarcasmum et vim verborum. + 337 sq. _incedere tenebras noctis_, h.e. oriri, ingruere, ut Tac. + Ann. XV, 37, ubi vid. Ernesti. Cf. idem ib. ad III, 26 et 36, pr. + Gronov. ad Liv. XXIX, 24, et Drak. ad Liv. I, 57. + 340. _ducitur_, pro educitur, ut IX, 314; vid. Heins. ad Val. Fl. I, + 122. + + 337. _incendere noctis_ Oxon. unde _intendere nocti_ jam ad Val. + Fl. VII, 114, conjecerat N. Heins. qui tamen in nota ad h.l. _nec + cedere noctis_ verius esse putabat. _intendere_ (se cælo) + _noctis... tenebras_ suspic. Drak. qui laudat Gronov. ad Liv. I, + 57, ubi tamen ipse pro vulg. lectione adserenda luctatur, et recte + quidem, vid. not. _Insidere (noctis Quæ t. c. tenebræ) dolet_ + infeliciter, ut sæpe, refinxit Lefeb. adscripta hac nota: «Locus + adhuc impervius editoribus. _Insidere_ est stare in castris. + Deinde parenthetice lege, cujus exempla dabunt Virg. Æ. IX, 210; + Val. Fl. III, 206, et Stat. Achill. I, 229. Hunc modum loquendi + nemo perspexit; hinc itaque tot turbæ, tot vana commenta in loco + clarissimo. Nec Modius aliis felicior. Sine ullo sensu ed. Drak. + _incedere noctis. Quæ_, etc. Sed det exemplum _noctis_ pro + _nocte_: aliter enim non intelligetur; si tamen ita intelligetur + poeta.» _incedere noctu, Quod tardent cursum tenebræ, dolet_ conj. + Ernesti. _noctes_ Put. + 338. _Quæ_, non _Quod_, scripti; _tenebræ_ iidem cum R. 3, ac + Parm. _itque_, non _idque_, Col. + + Tarpeiæ rupes, cognataque sanguine nobis + Tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo + Moenia felicis patriæ, quocumque vocabit + Summa salus, testor, spreto discrimine iturum. + Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti, 345 + Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor + Assaraci de gente domum, similemve videbit + Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.» + + 341. _Tarpeiæ rupes_; cf. I, 541 + --_cognataque Tecta Jovis_, etc. vid. sup. ad v. 293. + 342. _arce_, septem arcibus, h.e. collibus. + 345. Cf. Liv. XXII, 40. + --_surda_, dicto non audientia. + 346. _morabor_, curabo, de vobis sollicitus ero: vel spem reditus + mei, quæ vobis est, morabor, differam; quoniam ad vos numquam + revertar, et mori tum apud animum statui. + 347. _Assaraci domum_, cf. v. 295. + + 341. _Tarpeia_ ed. Dausq. et Gryph. ad cujus marg. _Tarpeias_ + emend. Casaub. + 345. _moventi_ Oxon. Put. R. 2. + + + Sic tum diversa turbati mente petebant + Castra duces: at prædictis jam sederat arvis 350 + Ætolos Poenus servans ad prælia campos. + Non alias majore virum, majore sub armis + Agmine cornipedum concussa est Itala tellus. + Quippe extrema simul gentique Urbique timebant, + Nec spes certandi plus uno Marte dabatur. 355 + + 350. Cf. v. 240 sq. + --_prædictis_ ab Anna, vel supra dictis. Conf. v. 222 sq. + 351. _Ætolos campos_, ut I, 125. + --_servans_, vid. ad III, 380. + 352, 353. Drak. conf. Liv. XXII, 36, et Plut. vit. Fabii, p. 182, + qui contrarium ipse tradit vit. Marcelli, p. 299, ut, quem Lefeb. + citat, Leonard. Aretin. de b. Gall., pag. 79. Verba itaque _non + majore agmine_ ad summam subtilitatem haud exigenda sunt. + + 349. Ita Colon. ut jam olim conjecerat Barth. Adv. III, 1. Conf. + ad I, 264. Vulgo _tumidi, versa turbati mente_, ut _tumidi_ ad + Varronem, et _turbati_ ad Paullum spectet, monente Cell. + 350. _at_, non _ac_, Col. + + Faunigenæ socio bella invasere Sicano + Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna, + Laurentique domo gaudent, et fonte Numici: + + 356 sq. Recensio copiarum, et summorum ejus ætatis virorum, a quibus + tam magnæ res gestæ sunt, per opportune descriptioni summæ, quam + Romani umquam adceperunt, cladis præmittitur. Aciem Poenorum + silentio prætermittit Silius, quia eam jam sup. III, 222 sq. + exposuerat. Præterea Romanis scribebat poeta, quorum magis + intererat, suas, quam hostium, copias cognoscere. Eosdem vero + illarum enumeratio magis delectare debuit, quam nudum numeri + indicium, quod Livius XXII, 36, aliique historici adferunt. Huc + adcedit, quod tantum consules nunc conscripserant exercitum, quantus + nullo umquam bello antea sub armis fuerat, unde commoda Silio + obferebatur occasio ad singulas, si non urbes, certe gentes Italiæ + memorandas, et sic universam fere imperii Romani imaginem, simulque + cladis magnitudinem lectorum oculis animisque subjiciendam. In qua + quidem re iterum ei præivit Virg. Æn. VII, 647 sq. (ubi vid. Heyne), + et X, 163 sq. in cujus tamen verbis tantum figurisque variandis non + turpiter ingenii vires adtrivit: sed novo rerum ornatu, novis + fabulis, et accuratiore sæpius, pluriumque urbium populorumque + descriptione ita cum eo certavit, ut locus hic dignus sit, qui in + perfectissimis Siliani carminis partibus, et præstantissimis + antiquitatis monimentis adnumeretur. Ceterum nos summas tantum res + adtingemus, quia otium nobis fecere Hummel. (_Handbuch d. alt. + Erdbeschr._) Cellar. Geogr. ant., Cluver. in Ital. ant., Vulpius in + Vet. Lat. et Heyne in not. et Exc. ad Virg. Æn. VII, ad quos + lectores remittimus. In memoria autem nostra penitus id insideat, + nos in poeta legendo versari, qui neque ordine, neque subtilitate + geographorum in regionum, vel certe locorum urbiumque situ + definiendo se adstringi patitur. + --Descriptio Latii, tam veteris, quam novi, vel adjecti, quod Æquos, + Auruncos, Volscos, Hernicos, Rutulos aliosque populos, finibus ad + Lirim fluv. promotis, continebat. Latii incolæ antiquissimi, præter + Umbros, fuere _Siculi_, et post hos _Aborigines_, quorum rex + _Faunus_ fuisse dicitur, unde _Faunigenæ_ sunt Latini; vid. Cluver., + p. 787 et 790, inpr. vero Heyne, Exc. IV, V et VIII, ad Virg. Æn. + VII, 37 sq., 45 sq. et 795, it. not. et Exc. II, ad Æn. VIII, 314 + sq., ubi etiam monuit, _Siculos_, inter Tiberim et Lirim quondam + habitantes, a Silio Rutulis socios, adjici nec satis adcurate + _Sicanos_ adpellari, sed exemplo Maronis Æn. VII, 795, et VIII, 328. + 357. _Sacra manus_, vid. ad VII, 9. Sed conf. Heyne Exc. VIII, ad + Virg. Æn. VII, extr. + --_Rutuli, servant qui Daunia regna_; vid. ad I, 291 sq. + 358. _Laurenti_, conf. ad I, 110. + --_Numici_; vid. sup. ad v. 28. + + Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit, + Quos celso devexa jugo Junonia sedes 360 + Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti; + + 359. _Castrum_ Inui, in Rutulis, inter Ardeam et Antium. Cf. Ovid. + Met. XV, 727; Martial. IV, 60; Heyne ad Virg. Æn. VI, 776, et + Cluver., p. 978. Ab eo diversa sunt _Castrum novum_ Etruriæ, + _Castrum_ Prætutiorum, Herculis, Minervæ, etc. + --_Ardea gravis quondam Phrygibus_, Trojanis, regnante Turno, et + postea Romanis, propter opes et divitias. Confer I, 292; Liv. I, 57 + sqq.; IV, i, 7... 11. Nunc est viculus, propter grave cælum fere + desertus. + 360, 361. _Lanuvium_, municipium Latii, celebre cultu _Junonis + Sispitæ_, vel _Sospitæ_, et _Conservatricis_. Cf. XIII, 364; Liv. + VIII, 14 (ubi vid. Sigon.); XXI, 62; XXII, 1; XXIII, 31; XXIX, 14; + XXXI, 12; XL, 19; Plin. XXXV, 3; Æliani H. Anim. II, 16; Cluver., + p. 935 sq., Spanh. de U. et P. N. II, p.m. 82, 83; Sigon. ad Liv. + VIII, 13; Broukh. ad Prop. IV, viii, 3; Heins. ad Ovid. Fast. VI, + 60. + --_Collatia_, urbs in finibus Latii, Sabinis a Tarquinio ademta; + vid. Liv. I, 38, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 774. + --_altrix_, ut ap. Virg. Æn. III, 273. Cf. ad I, 218. L. Junius + _Brutus castus_, et castitatis vindex; _ultor_ ap. Virg. Æn. VI, + 819. + + 359... 361. Hi versus absunt ab edd. R. pr. Mediol. Marsi et + Martini Herbip. + 361. _Lanuvium_ Colon. Tell. et R. 2; _Lavinium_ Oxon. et Puteol. + Vulgo _Lavinum_; vid. not. _atque_, non _ac_, scripti. + + Quique inmite nemus Triviæ, quique ostia Tusci + Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben. + + 362 sq. _inmite nemus Triviæ_, Aricia, vid. ad IV, 367 sq. + --_Tusci Amnis_, Tiberis fl. qui ex Apennino oritur in _Tuscia_, seu + Hetruria, quam dextra ripa tangit, et a Latio, Umbria, Sabinorumque + agro separat. Infra Romam Tyrrheno mari infunditur duobus _ostiis_, + quorum sinistro adjacebat _Ostia_, prima Rom. colonia, ab Anco rege + deducta, quæ h.l. innuitur, et adhuc quidem salinas habet, atque + episcopum, sed paucos incolas propter aerem pestilentem; vid. + Cluver. p. 870. + [363.] _Almo_, seu _Almon_ (vid. Heins. ad Ovid. Fast. II, 601) + rivus, non longe a Roma in Tiberim præcipitans, in quo simulacrum + Cybeles VI. Cal. April. ablui solebat, unde _sacer gurges_ XVI, 680. + Cf. Ovid. Fast. IV, 337 sq.; Spanh. ad Callim. H. in Pall. pr. + Barth. ad Claud. b. Gild. v. 119, et Intpp. ad Val. Fl. VIII, 239. + + 363. _trepido_ Put. et Dausq. et al. quo sensu forte _lubricus + Almon_ dicitur Ovid. Fast. IV, 337, judice Lefeb. qui perperam + addit: «in c. Tell. legitur _Albone_. Equidem _Almon_ fuit civitas + in Thessalia, a Scythis condita: sed etiam fuerunt _Albones_ in + Illyria, quæ gens Slavica, a Scythis quoque orinnda; ut Phryges, + qui hoc nomen in Italiam cum Cybeles cultu transtulisse dicuntur. + Adjiciam, Germanis quoque sollemne fuisse Deam Hertam (Terram), + immo currum ejus, vestes fluvio quotannis lavare: Terra autem + eadem ac Cybele. At Germani a Sarmatis, et hi a Scythis oriundi. + Hinc videre est, quam ab origine primævæ gentes inter se + conveniant.» Vulgg. _Cybelen_, +Kubelên+, vel _Cybellen_. Sed + _Cybeben_, +Kubêbên+, scripsi, quod etiam suasisse video Drak. ad + h.l. ad IX, 293, et inpr. ad XVII, 8, ubi Heins. ad Prudent. +peri + steph.+ X, 196; Spanhem. ad Callim. H. in lavacr. Pall. pr. et + Broukh. ad Prop. III, xv, 35, suffragatur, etsi _Cybelen_ + scribendum statuerint Stephan. Schediasm. de delectu in lection. + Virg. pag. 57, et Barnes. ad Eurip. Bacch. v. 79, quorum ille + monet, vocem esse Græcam, ut _Philomelam_ et alias, præcipue a + +melos+ deductas, hic vero, secundam syllabam nunc longam, nunc + brevem esse, ut in _Sydonius_, et ut prima in _Eos_, quia Græci + +Kubêlê+ et +Kubelê+, +Sidônios+ et +Sidonios+, +Êôs+ et +Eôs+ + dixerint. Sed vid. præter laudatos VV. DD., Heins. et Heyne ad + Virg. Æn. III, 111, et X, 220. Gudius et Burm. ad Phædr. III, + xvii, 4, xx, 4; Græv. ad Lucian. T. II, p. 895, et Berkel. ad + Steph. Byz. v. +Kubeleia+. + + + Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum + Fortunæ Præneste jugis, Antemnaque prisco 365 + Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici. + + 364. Vid. ad IV, 187, in V.L. + 365. _Præneste_, Latii urbs, haud procul Roma, in monte amoeno sita, + teste Strab. V, p. 365 (unde h.l. _jugis_, et _altum_ Virg. Æn. VII, + 682; _frigidum_ Hor. Od. III, iv, 22); hod. _Palestrina_, in vallem + deducta. Celebris fuit _Fortunæ_ templo et oraculo, sortibus + Prænestinis; vid. Strab. l.c. Cic. Div. II, 41 et 42; Sueton. Tiber. + 63; Prop. II, 32; Cluver. p. 950, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. + VII, 783 sq. + --_Antemna_, +Antemna+ Dionys. L. II, vel _Antemnæ_, +Antemnai+ + Strab. V, pag. 159; Plin. III, 5; Virg. Æn. VII, 631; urbs + Sabinorum, sed a Romulo capta (Liv. I, 9... 11), et Romæ proxima, + cis Anienem (_ante amnem_, unde nomen ei datum tradunt Varro L. L. + IV, 5, et Serv. ad Virg. l.c.), non longe ab ejus et Tiberis + confluente; vid. Cluver., p. 663. + 366. _prior_, antiquior. + --_Crustumium_ (_Crustumerium_ Liv. I, 38, et Plin. III, 5. + _Crustumeria_ Liv. II, 19; III, 42: +Kroustomereia, ou prosô tês + Rhômês+ Dionys. XI, p. 705; unde incolæ urbis _Crustumeri_ Virg. Æn. + VII, 631; sed _Crustumini_ Liv. I, 11, dicuntur) Sabinorum opp. de + quo vid. Liv. I, 11 et 38, et Cluver., p. 657. + --_Labicum_ (ut XII, 534, et +palaion Labikon+ Strab. V, p. 164), + vel _Labici_ et _Lavici_ (Liv: II, 39; IV, 47; Cic. Agrar. II, 35) + Latii opp. unde _via Lavicana_, ap. Liv. IV, 41; XV, M. P. a Roma. + Cf. Liv. IV, 45, 46; V, 16; VI, 21. _Labici_ h.l. et ap. Virg. Æn. + VII, 796, vel Labicani, vei urbs ipsa, de cujus situ vid. Cluver., + p. 947; Liv. XXVI, 9; Heyne ad Virg. Æn. VII, Exc. VIII, extr., et + Franc. Ant. Vitale Diss. de oppido Labici, qua origo etiam, atque + compendiosa historia oppidi Montis Compitis in Latio describitur, + Rom. 1778, in-4to, ubi ex inscripp. probatur, posterius oppidum + hodie _la Colonna_ dici, non _Labicum_, quod Holsten. putabat. + + Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam, + Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur + Simbruvio, rastrisque domant Æquicula rura. + + 367. _sceptriferi Thybridis_, +Thumbris eurrheitês potamôn + basileutatos allôn+ Dionys. laud. a Dausq. qui etiam ad majestatem + imperii Romani (quod probat Ernesti, coll. Ovid. Met. II, 259), vel + ad submersionem sceptriferi Tiberini epitheton referri posse monet. + --_qui potant Thybridis undam_, ut _qui Thybrim potant_, ap. Virg. + Æn. VII, 715; vid. Heins. ad Ovid. Her. VII, 145. + 368. _habent_, habitant, ut ap. Virg. Æn. VII, 696, et +echein+, ap. + Hom. Iliad. I, 18; Drak. qui laudat Pricæum ad Appul. Apol., p. 58. + Cf. Heins. ad Ovid. Met. IV, 773. + --_rigantur_, ut ap. Tibull. IV, i, 60 et 146, ubi vid. Heyne. + 369. _Simbruvio_ in Æquis. «Anio, in monte Trebanorum ortus, lacus + tres amoenitate nobiles, qui nomen dedere Sublaqueo (hod. + _Subiaco_), defert in Tiberim,» Plin. III, 12. Hæc sunt _Simbruina_, + vel _Simbruvina stagna_, de quibus vid. Ern. ad Tac. Ann. XI, 13; + XIV, 22, et Cluver., p. 713. + --_rastris domant_, ut ap. Virg. Æn. IX, 608. + --_Æquicula rura_; vid. Heyne not. et Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, + 746 sq., et Cluver., p. 773. + + 367. Vulgg. _Tibridis_. Sed est +Thumbris+. V. Intpp. ad Virg. Æ. + III, 500, et VIII, 330 sq. + 369. _Simbruvio_ Col. R. 3, et Parm. prob. N. Heins. qui + _Simbruvina stagna_, _colles_ et _aquas_, non _Simbruina_, vel cum + Lipsio _Imbrivina_ ap. Tac. Ann. XI, 13; XIV, 22, et Cels. IV, 5, + scribendum putabat. _Simbrunio_ Ox. _Symbruvio_ R. pr. et Med. + _Imbruvio_ Marsi ed. Ven. _Imbrivio_ Lips. ad Tac. Ann. XI, 13. + Vulgo _Simbrivio_. + + + His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in ævo; 370 + Sed jam signa dabat nascens in secula virtus. + Non illis solitum crispare hastilia campo, + Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis; + Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses: + Ære caput tecti surgunt super agmina cristis. 375 + + 370. _Scaurus_ cognomen gentis Aureliæ et Æmiliæ: ex illa notissimi + M. Aurelius orator et consul a. U. 656, et C. Aurelius prætor, Liv. + XXXIX, vi, 8; ex hac vero, in cujus gratiam poeta hæc inprimis + finxisse videtur, M. Æmilius Scaurus, consul a. U. 638; princeps + Senatus, orator, censor et iterum consul; ejusque filius, Sullæ + privignus, qui P. Lentuli magnificentiam ædilitatis imitabatur; vid. + Ern. Clav. Cic. + --_monitor_, rector, dux. + 371. _nascens in secula virtus_; cf. ad II, 511. + 372. _crispare hastilia_, ut ap. Virg. Æn. I, 313. + 373. _pennigeris sagittis_, ut al. _alatis_, +pteroentes oistoi+, + vel +ia pteroenta+, Hom. Iliad. V, 171; XX, 68, et pennæ inf. XV, + 633. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 421. + 374. Cf. Virg. Æn. VII, 664 (ubi vid. Heyne), et Liv. XXII, 46, med. + --_habiles_; vid. ad IV, 433. _Mucronem teretem_ dixit Virg. l.c. + 375. _Ære_, casside ærea. + + 374. _volant_ conj. N. Heins. quod tamen _ensibus_ non convenit. + Præstiterit _colunt_, h.e. amant, præferunt, vel poliunt, ut ap. + Tibull. I, viii, 9, et Ov. Art. III, 107. + + + At quos ipsius mensis seposta Lyæi + Setia, et incelebri miserunt valle Velitræ, + + 376 sq. Poeta de Volscis, maximo novi totiusque Latii populo, agit, + inserta tamen Hernicorum mentione v. 391... 394. + --_mensis seposta Lyæi Setia_, cujus vinum seponitur, reservatur + ipsius Bacchi mensæ, h.e. ea dignum, adeoque præstantissimum est; ut + _sepositus grex_, Martial. II, xliii, 4, et _vestis_, Tibull. II, v, + 8. + --_Setia_ (hod. _Sezze_) colonia Rom. (Liv. VI, 30; VII, 42, al.) et + Valerii Flacci patria, non longe a paludibus Pomtinis; vid. Cluver., + p. 1021, et S. V. _Adlers Nachr. von den Pomtinischen Sümpfen_, + p. 28 sq. De vino Setino conf. X, 33; Strab. V, p. 229; Martial. VI, + 86; IX, 3; X, 74; XIII, 109 et 112; Juvenal. V, 34; X, 27, et Plin. + XIV, 6, qui, «Divus Augustus, _inquit_, Setinum prætulit cunctis, et + fere secuti principes, confessa propter experimenta, non temere + cruditatibus noxiis ab ea saliva:» unde nec Horatium, nec Catonem, + Colum. et Varronem (nec Maronem quoque) ejus meminisse, merito + mirabatur N. Heins. + --_Velitræ_ (nunc _Velletri_) colonia Rom. (Liv. II, 31, 34; VI, 13, + 21 sq., 36 sq., al.) vini proventu (Plin. XIV, 6), et gente Octavia + (Sueton. Octav. 1 et 94) nobilis. Cf. Borgia de Cruce Velitrina, + Rom. 1780. + --_incelebri_ olim, et Punici belli temporibus, postea celebriore, + Mars. Vid. V.L. + + 376. _dapsilibus mensis_ in mentem veniebat N. Heins. + 377. _Phetia_ Col. _Rhecia_ Ox. et R. 3; _Rhetia_ Put. quas lectt. + ex. Virg. Ge. II, 96, ortas esse, non male suspicatur N. Heins. + _et e celebri_ corrig. idem cum patre suo, quia Veliternus ager + minime ignobilis fuerit, si vetustatem oppidi ipsius, et + frequentiam civium spectes, unde et Cæsar Augustus duxerit + originem, sive ubertatem agri, et vini in eo præstantissimi + proventum. Hinc Lefeb. eam emendat. recepit. _in celebri_, + scilicet +ousai+, conj. Dausq. + + Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto, + Et quos pestifera Pomptini uligine campi, + + 378. _Cora_, vid. ad IV, 220. + --_Signia_ (hod. _Segni_) colonia Rom. (Liv. I, 56; II, 21; VIII, 3, + al.) nota opere Signino (Plin. XXXV, 12; Colum. I, vi, 12), piris + (Plin. XV, 15; Juven. XI, 73) et vino _inmiti_, h.e. austero (vid. + ad VII, 211), quod ventri sistendo adstringendoque adhibebatur; + conf. Plin. XIV, 6; Strab. V, p. 229; Martial. XIII, 113, al., 116; + Cels. IV, 5 et 19; Cluv. Ital. Ant. III, 8. + 379. Campi et paludes _Pomtinæ_, (hod. _Paludi Pontine_) inter + Nymphæum et _Ufentem_, ab Astura ad Terracinam, quæ ab agro + Pometino, vel Suessa Pometia (vid. ad v. 398), vicino Volscorum + opp., (Gr. +Pômentia+, unde +to Pômention+, seu +Pômentinôn pedion+ + Strab. V, p. 159, 161; Dionys. VI, p. 364, al.) nomen adcepisse + putantur (conf. V.L.), et olim locum XXIII urbium obtinuere (Plin. + III, 5), sed postea creverunt in dies ex aquis, quæ ex montibus in + planitiem confluunt, aeremque _pestiferis_ vaporibus, qui vel Romæ + sentiuntur, _inficiunt_. Ingentes sumtus, a Corn. Cethego Cos. a. U. + 590 (Liv. Epit. XLVI), a Jul. Cæsare (Sueton. c. 44); Augusto + (Horat. A. P. 65), Trajano (teste Xiphilino ap. Dionem), Theodorico + (Cassiod. Var. Epist. II, 32 et 33), nostroque ævo a Papis Sixto V + (ducta fossa, _fiume Sixto_) et Pio VI, in paludes siccandas + inpensi, nondum operi perficiendo suffecerunt; vid. S.V. Adleri + libell. ad v. 377, laud. + + 378. _inmiti_, non _inimico_, Col. + 379. _Pomptini_ Col. prob. N. Heins. et al. ob euphoniam. + _Promptini_ Oxon. Vulgo _Pomtini_, vel _Pontini_, ut ap. Fest. in + _Pontina tribu_, quam æque ac paludem Pontinam a Pontia urbe + dictam tradit, et ap. Dion. Cass. XLIV, pag. 242; XLV, p. 274, +ta + Pontina helê+. + + Qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro 380 + Liventes coeno per squalida turbidus arva + Cogit aquas Ufens, atque inficit æquora limo, + Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum + Scævola, cui diræ cælatur laudis honora + Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes. 385 + + 380. Conf. Virg. Æn. VII, 801, 802. + --_Saturæ palus_, vel ipsa Pomtina palus, quod Cluver. p. 1003, + putabat, vel ejus pars. + 382. _Ufens_ fl. (_Oufens_) in Inscrr. et Festo (hod. _il + Portatore_), Terracinæ proximus, per paludes Pomtinas in mare + Inferum fluit. + 383. _avis pollens_, ut _avis potens_ et _dives_ ap. Virg. Æn. VII, + 56, et X, 201, ubi vid. Heyne in not. et V.L. Cf. inf. v. 524. + --_dextra_, virtute, vel propter eam, _non indignus avorum_, ut ap. + Virg. Æn. XII, 649. _Dignus_, ut +axios+, passim cum secundo casu + jungitur; vid. Heins. ad Ovid. Trist. IV, iii, 57, et Drak. inf. ad + XII, 81. + 384. C. Mucii _Scævolæ_ historia, quam h.l. unus ex ejus posteris + clipeo expressam habet (de quo vid. ad IV, 153), vel tironibus nota + ex Liv. II, 12, 13, et Flor. I, 10. Gemmas vid. ap. Drak. et de + Muciis Ern. Clav. Cic. et Rupert. ad Pompon. O. J. III, 7, §. 39, + 41. Scævolæ mors memoratur inf. IX, 370; X, 404. + --_diræ_, magnæ, admirabilis; vid. ad IV, 260; quo sensu ap. + Maronem, _relligio dira_, Æn. VIII, 350. _Ed._ + + 382. Malim fere _æthera_ pro _æquora_, h.e. campos, etsi hoc + quoque ferri potest; vid. not. + + Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira + In semet versa, sævitque in imagine virtus. + Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro + Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram. + + 386. _Tyrrheni in valli medio_ opinabatur N. Heins. + 388. Locus foede interpolatus, in quo majore cum fiducia destruas + aliena, quam moliaris et struas tua. _Tunc ictæ species iniere ac + bella magistro_ Col. _Tunc icte species nuere ac b. mgro_ Oxon. + _Tunc ictæ species numere ac belli_ Put. _Tunc ictæ s. ruere acri + bella m._ R. 1, 3, Parm. Med. Vulgatam lectionem, _Tunc icti + specie ruere acri in b. m._ cujus difficultates plerique intpp. + vel non senserunt, vel callide dissimularunt, et quam Draken. quia + de loco hoc conclamato constituere non audebat, asterisco adjecto, + servavit, verbis _acri in b. m._ parenthesi inclusis, adjuvari + posse putabat Barth. Adv. III, 1, ut _species_ sit exemplum, quod + acre sane magisterium in bello sit, et virtute inaudita percellat + mentes paventium, nec minus percusserit Porsenam, quam ferrum + militiæ magistrum. Idem conj. _Tunc icto spes conciderant_, vel + _corruerant, ac bella magistro_, scilicet militiæ Tyrrhenæ, quem + Mucius occiderat. Sed magis sententia ejus eo inclinabat, ut totum + versum vel spurium, vel certe sequenti postponendum censeret. + Posterius placebat etiam N. Heins. qui tamen tentabat (_Acti his + auspiciis iniere hoc bella m._), ut _auspicium_ sit omen infaustum + (ut ap. Senec. Troad. 608), et eo _agi_, ut ap. Virg. Æn. III, 5. + _Tunc icti specie furere in fera bella ministri Cernitur_, etc. + emend. Burm. hoc sensu, Porsenam specie purpurati, seu scribæ + vulnerati in furorem actum esse, _Tunc icti specie finire hoc b. + m. Cernitur_, etc. refinxit Lefeb. qui, ut solet, non minus + barbare, quam confidenter, præter alia, hæc disputat: «Locum + editoribus nimia præcipitantia impervium facile erat restituere. + Dic, Porsena tunc effugiens feliciter ardentem dextram Mucii + cernitur _specie icti_ (_à la vue de ce coup_, ut _species_ in + Virg. Æn. II, 407, et _icti_ in secundo casu, ut in Gell. IX, 13, + extr.) finire bella, (quomodo in clipeo id cerni potest?) _hoc + magistro_, Mucio docente, quid timendum a Romanis conjuratis + habebat. Si Burm. scripsisset: _Tunc icti specie finire hæc bella + ministri_, ne minimum ab historia recessisset. Placet mihi admodum + hic versus, sed nimium differt _ministri a magistro_. Saltem + fuisset _ministro_, vel in uno antiquo, et in textum vocassem.» + Omnibus his conjecturis longe, puto, præstat ingeniosa illa, quam + adtulit Ill. Ernesti, qui arbitratur omnino transponendum esse + versum, et sic legendum: _Hac acti specie ruere acri in bella + magistro_, hac effigie clipei, in quo tantum facinus expressum + admirabundi spectabant milites, _acti_, inflammati, ruebant in + bella duce tam acri et forti. Vellem tamen, hæc emendatio minus a + lectione MSS. abhorreret, et sine versus transpositione carminis + nitori atque dignitati consuli posset. Post tot itaque VV. DD. + conatus meum judicium non nisi timide interposuisse videri velim, + nec tantum mihi sumsisse, ut meliora me dedisse, vel adeo rem acu + tetigisse mihi persuadeam. Quum vero scabies mera et rubigo sit + lectio, quæ in omnibus libris circumfertur, veniam dabit L.B. quod + aliam in ejus locum substituerim, quam, simul ac meliora edoctus + fuero, ipse primus damnabo. Olim conjiciebam: _Triginta decies + iniere hoc b. m._, vel _Ter centum auspiciis iniere_, actus pro + conatu, vel _sitiere ea_, sive _hæc bella magistri_, h.e. ducis, + cujus prima sors exierat; sed nunc reposui: _Tunc ictus specie_, + adspectu, viso, ut ap. Virg. Æn. II, 407; Cic. Tusc. II, 23; IV, + 14, al. (nisi malis _species_ sive _speciem_, quoad habitum oris, + +to eidos+) _pavitare hoc bella magistro_ (bella et pericula sibi + inminentia tali duce) _Cernitur_, etc. Possis etiam suspicari: + _Tunc ictus specie minitantis bella_ (sive _tela_, etsi + præstiterit _magna_, sive _vana_, certe _multa_) _magistri_, + (ducis conjuratorum, cujus prima sors excidit)... vel _Tunc ictus + specie_ (sive _species_, sive _speciem_) _minitans ac multa + magistro Cernitur, effugiens_ (postquam effugerat), etc. ut apud + Liv. II, 12, _Quum rex, simul ira infensus, periculoque + conterritus, circumdari ignes minitabundus juberet_, etc. et ap. + Virg. Æn. VIII, 649, _Illum indignanti similem, similemque minanti + Aspiceres_, etc. _Ictus specie_, ut _prope adtonitus miraculo rex_ + ap. Liv. l.c. Similiter _ictus_ (gall. _frappé_) _re nova_, + _metu_, _conscientia_, etc. ap. Liv. I, 16; XXVII, 9; XXXIII, 28; + +plêgeis+, vel +ekplêgeis êtor+ Homer. Iliad. III, 31; XVIII, 225; + Aristoph. Plut. 673; +logôn+ Pythag. carm. aur. 22; +erôti+ Eurip. + Med. v. 3. Eadem metaphora, a telo desumta, dicitur _percussus_ + (vid. ad II, 113) et _perfixus desiderio_ ac _telis pavoris_ + Lucret. II, 360, III, 306. Withof. putabat, vulgatam sic commode + lectionem explicari posse: _Tunc acri magistro in bella_, Mucio + Scævolæ, cernitur arte cælaturæ _sub specie icti ruere Porsena + effugiens_, etc. vel legendum esse, _tunc his auspiciis ruere acri + in bella magistro C._, vel potius, _Dum victi specie tremere, ac + pallescere monstro_ (h.e. insolito facinore) _Cernitur_, etc. ut + Porsena visus sit ipse trepidare, quasi propria manus arserit; de + quo vide Florum, et, qui ab ejus interpr. laudantur, Senecam ac + Sidonium. Vir doctus in _Allg. Litt. Zeit. a._ 1796, N. 139, + emendat, _Tanta ictus specie finire hoc bella magistro Cernitur_, + ut sensus sit: ab hoc viro edoctus, quanta sibi pericula obeunda + sint, bellum finire constituit. Sed quomodo et talis sententia his + verbis exprimi, et aliquis _bellum finire_ in cælatura _cerni_ + possit, equidem non adsequor. Withofius autem non librariorum + errores, sed ipsius poetæ orationem correxisse videtur. + ["II, 113" recte II, 143?] + + + Quîs Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur, 390 + Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa, + Quîs putri pinguis sulcaris Anagnia gleba, + Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis + Ducebat simul excitis; Soræque juventus + Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes, 395 + Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso + Descendens Atina aberat, detritaque bellis + Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro. + + 390. _Circæa juga_, ut ap. Virg. Æn. VII, 799, promont. in orientali + fine Latii, quod Circe olim insedisse ferebatur, cujusque urbs + _Circeii_ colonia Rom. fuit, in hod. _Monte Circello_; vid. Heyne + Exc. I, ad Virg. Æn. VII. + --_Anxur_; vid. ad IV, 532. + 391. Cf. ad v. 376. + --_Hernica saxa_; vid. ad IV, 226. + 392. De _Anagnia_ vid. ad V, 543. + --_putri pinguis gleba_, fertilis. Cf. Virg. Ge. II, 203, 204, et + Æn. VII, 684, ubi vid. Heyne. + 393. _Ferentinum_ (hod. _Ferentino_), æque ac Anagnia, urbs Latii in + Hernicis et colonia Rom. ex Livio nota. Aliud Ferentinum in Etruria + ap. Plin. III, 5; Suet. Oth. 1, et Horat. Epist. I, xvii, 8. + --_Privernum_; vid. ad VI, 43. + 394. _Sora_, colonia Rom. (Liv. X, 1) quæ adhuc nomen retinuit. + 395. _Scaptia_, prope Pedum, quod Cellar. in Geogr. ant. ex Festo + colligit; clara olim Latii urbs, teste Plin. III, 5. De Scaptia + tribu, vid. Liv. VIII, 17, et Suet. Aug. 40; +Skaptênioi+ Dionys. V, + p. 326. + 396. _Fabrateria_, ad Trerum fl. (Strab. V, p. 164) colonia Rom. + (Vellei. I, 15) et quidem duplex forte, quia Plinius III, 5, + Fabraternos veteres a novis distinguit. + 397. _Atina_, quæ etiam nunc nomen servavit, colonia Rom. Cf. + Frontin. de colon. pr. et Cic. pro Plancio c. 8; _potens_ dicitur + Virg. Æn. VII, 630. + 398. _Suessa Pometia_, quæ Volscorum +mêtropolis+, Strab. V, p. 159, + et +hêgemôn tou ethnous+, Dionys. VI, p. 364, passimque vel + _Pometia_ tantum, vel _Suessa_, +Souessa+, Strab. l.c. dicitur; + _detrita b._ a Romanis sæpius vi victa. Vid. Liv. I, 53; II, 16, 17, + 22, 25; IV, 25. Errorem Cell. et Cluver. Ital. ant. p. 1181, qui + _Suessam Auruncam_ (hod. _Sessa_) Atinæ quidem propiorem, sed + Campaniæ urbem, innui putabant, jam notavit Drak. Neque audacior hic + saltus poetæ est, quod censet ill. Ernesti: nam inde a v. 376... 403 + de Volscis agitur, cujus gentis caput a Silio silentio prætermissum + esse quis sibi persuadeat? ut taceam hanc, non alteram Suessam + bellis detritam esse. Conf. ad v. 379. + --_Frusino_, nunc _Frosinone_, ad Cosam fluv. cis Lirim. + --_a duro haud inbellis aratro_; v. ad I, 614; et cf. inf. XII, 532; + Liv. X, 1. + + 390. _Axur_ Col. quod tacite recepit Lefeb. et præter Scalig. ad + Festum defendit N. Heins. ad h.l. et ad Virg. Æn. VII, 799, ubi + eum refellit Heyne. Conf. ad IV, 532. + 393, 394. Ita scripti. Vulgo _Ferentinos Privernat. maniplos D. s. + excitos_. Verbum _ducebat_ fraudi fuit librariis, qui non + viderunt, illud ad præcedd. spectare. Nec tamen _simul_ h.l. pro + _cum_ positum esse, Drak. mihi persuasit. Sulla ducebat eos, qui + arant Circæa juga, etc. excitis simul Ferentinis P. m. + 398. _Sessa_ Col. + + At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim + Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum 400 + Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro + Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma + Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum. + + 399. Cf. ad IV, 348 sq. Proprie Liri flumen miscet Fibrenus. + 400. _Sulfureum_, quod in eo tractu Campaniæ sulfur nascitur, + auctore Plin. XXXV, 15, sed in collibus præcipue Leucogæis: unde ad + colorem aquæ fortasse rectius epitheton referas, quo sensu et lutei + sæpe fluvii poetis dicuntur; Ernesti V. Cl. Sed candida ejus aqua + laudatur sup. IV, 350, quam sulfuri forte debet. Sic _Sulfurea Nar + albus aqua_ Virg. Æn. VII, 517. + 401. _Arpinum_ (hod. _Arpino_) C. Marii et Ciceronis patria. + --_Venafrum_, nunc _Venafro_, extremum Campaniæ versus septemtr. + oppidum, ad Vulturnum, et optimi olei proventu nobile. Non satis + commode poeta hujus urbis meminit in descriptione Latii, a cujus + tamen finibus non longe abest. + 402. _Larinum_, hod. _Larino_, in Frentanis, ad dextram Tiferni + ripam, haud procul a mari supero situm (vid. XV, 568), municipium + (Cic. Cluent. c. 5.), sed nimis remotum a Latii finibus, quos poeta + h.l. describit: unde Marsus Larinates hic putabat esse antiquos + Latii incolas, quorum nulla nunc exstet memoria. Præter illud + Larinum aliud certe alicubi fuisse, non inprobabili judicio ex + verbis Plin. III, 11, extr. _Larinates, cognomine Frentani_, + colligas. Plinius paulo ante in eod. cap. Frentanum agrum + brevioribus terminis, ad Tifernum, non ad Frentonem fl. productis, + definit, et hinc exemplo Melæ II, 4, Larinum Daunis Apulis + adtribuit. Cf. V.L. + 403. _Aquinum_ (nunc _Aquino_) _ingens_, Volscorum +polis megalê+, + Strab. V, p. 164; _frequens municipium_, Cic. Phil. II, 41. + + 402. _Lirinatum_ emend. Cellar. Geogr. ant. II, 9, p. 822, 823, + ed. Lips. a. 1701, ut sint Interramnates, quos Succasinos et + Lirinates cognominabant (vid. Plin. III, 5, et Grut. Inscr. + p. 431), et qui inter Arpinum et Aquinum sub Casilino monte, et ad + Lirim fl. sedes habebant; vid Liv. XXVI, 9. Possis etiam + intelligere incolas Liris opp., quod memoratur Melæ II, 4, nisi + malis legere _Cassinatum_. Casinates, vel Cassinates (apud Cicer. + Phil. II, 40 al.) dicti a _Casino_ opp. vel _Cassino_ (Cicer. + Phil. II, 4), de quo vid. ad IV, 227. ["ad IV, 227": in Not.] + 403. Abest hic versus a R. 2. + + + Tullius æratas raptabat in agmina turmas, + Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto. 405 + Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus + Ausoniæ populis ventura in secula civem! + + 404. Splendidum M. Tullii Ciceronis elogium, in quod facile poeta + incidere poterat, quum Arpinum, ejus patriam, memoraret. Ut itaque + memoriam ejus viri, quem non minus fere, quam Maronem, ad imitandum + sibi proposuerat, hoc quasi monimento consecraret; unum a majoribus + ipsius Arpinatibus aliisque Volscis præfuisse fingit. Comparant + Plin. VII, 30; Senec. Suasor. VI et VII; Catull. Carm. L. + --_æratas turmas_, ut _æratas acies_ dixit Virg. Æn. VII, 703; IX, + 463. +Achaioi chalkochitônes+, Hom. + --_raptabat_; vid. ad IV, 218. + 405. _sanguis_; cf. ad I, 671. + --_ab alto_, antiquo, ut v. 439, et Virg. Æn. VI, 500; vel magno, + excelso, ut apud Hor. Od. III, iv, 37; ubi vid. Jani. Cf. Heins. ad + Ovid. Fast. IV, 305, et Broukh. ad Prop. II, i, 26. + --_Tullo_ Attio, Volscorum rege (vid. Liv. II, 35... 39), quem _suum + gentilem_ adpellat Cic. Tusc. I, 16. Cf. inf. XII, 175. De hac regia + Ciceronis origine, quam in dubiam vocavit Corrad. in Quæstura, + p. 33, vid. quos Dausq. et N. Heins. jam excitarunt, testes, Plut. + vit. Cic. (ubi male +Toullios Appios+ legitur) Euseb. in Chronico, + Dionys. Hal. et Aurel. Vict. de Vir. ill. c. 81. + + Ille, super Gangen, super exauditus et Indos, + Inplebit terras voce, et furialia bella + Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet 410 + Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum. + + 408. Imitat. Virg. Æn. VI, 795. _super_, ultra. + --_exauditus_, notus. + 409. _voce_, eloquentia, ejusque fama. + --_furialia bella_ Catilinæ et M. Antonii. + 410. _Fulmine linguæ_; cf. ad I, 421. + + 411. _eloquium_ Put. _eloquii_ e Parm. recepit Draken. auctore + N. Heins. + + + Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi + Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis. + + 412. In hac Sabinorum descriptione poetæ præivit Virg. Æn. VII, + 706... 717. Quæ ibi Heyne in not. et Exc. VIII, de plerisque oppidis + h.l. memoratis disputavit, omittimus. + --_Therapnæo_, Spartano, _a sanguine Clausi_; conf. XIII, 466; XV, + 547; XVII, 33, et vid. ad II, 8; VI, 303; Heyne, l.c. Heins. ad + Ovid. Fast. IV, 305, et Lips. ad Tac. Ann. XII, 25, extr. De C. + Claudii Neronis virtute, v. XV, 544 seq., coll. Liv. XXVII, 41... + 51, et Hor. Od. IV, iv, 37 seq., ubi vid. Jani. + 413. _Exsultare_, +gaurian+, vel ut ap. Virg. Æn. X, 550. + + 412. _Therapnæo_ scripti. Vulgo _Theramnæo_, vel _Theramneo_; vid. + ad VI, 303; _Theraneo_ Parm. + + Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens + Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum 415 + Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis + Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes. + + 414. _Amiternum_ (hod. _S. Vittorio_, seu _Vittore_) extremun + Sabinorum opp. quod Ptol. Vestinis, quorum finibus etiam adjacet, + sed Strabo V, p. 157; Plin. III, 12, et Liv. X, 39; XXVIII, 45, + Sabinis adtribuunt. _Amiterna_, ut ap. Virg. l.c., et Martial. XIII, + 20. Plinio et Livio incolæ _Amiternini_ dicuntur, et urbs +Amiternê+ + Dionys. I, p. 12. + 415. Verbis _Casperia_ a _Bactris nomina ducens_, poeta, qui ob + nominis similitudinem passim miram urbium originem fingit, respicere + videtur _Caspiram_ (nunc f. _Cashmir_), urbem et regionem Indicam, + in qua Cossæi velocitate cursus excellebant, teste Dionys. cujus + versus excitat Steph. Byz. +Kapêria+ Indica regio circa montem + Vindium intra Gangem, ap. Ptolem. Conf. _d'Anville, Antiq. géogr. de + l'Inde_, p. 40 sq. Marsus et Cell. adludi putabant ad nomen + Caspiorum, ultra quos Bactriani, Caspium mare ab ortu contingentes. + Cf. Cluver. Ital. ant., p. 644 et 676. + --De _Forulis_, vid. Heyne l.c. + --_Reate_, hod. _Rieti_, vetus opp. præfectura (Cic. Cat. III, 2) et + municipium (Suet. Vesp. 1), ad lacum Velinum, nunc _Lago di Rieti_ + dictum. In agro Reatino _rosea rura Velini_, Virg. Æn. VII, 712; vel + _tempe Reatina_, Cic. ad Att. IV, 15; Plin. II, 103; Varr. R. R. II, + i, 14. + --_magnæ dicatum C. Matri_, Cybelæ sacrum. Conf. Heyne Exc. VIII, ad + Æneid. VII, extr., p. 142; ed. prior. + 417. _Nursia_, hod. _Norcia_, ad radices Apennini, unde _habitata + pruinis_, ut _frigida_ ap. Virg. Æn. VII, 716. _Tetricus_, vel + _Tetrica_ Holstenio est montis jugum, quod inter montem Sibyllæ et + Asculum super cetera Apennini juga eminet; conf. Heins. et Heyne ad + Virg. Æn. VII, 713. De his omnibus vide nost. edit. T. III, p. 336 + sqq., 386 sqq. _Ed._ + + 415. _Casperia_ Col. vid. Intpp. ad Virgil. Æn. VII, 714. Vulgo + _Casperula_. + + Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem, + Conique inplumes, ac lævo tegmina crure. + + 418. Omnem hunc locum ad imitat. Virg. Æn. VII, 685... 690 effictum + putat Ernesti: sed multum differt inter utrumque. + --_hasta_ Sabinis propria, et _quiris_, vel potius _curis_, +kuris+, + dicta; vid. Ovid. Fast. II, 477; (ubi conf. Heins.) Macrob. I, 9; + Dionys. II, p. 81, et Fest. voc. _quiris_. Non desunt, qui inde + Sabinos quoque, et ab his Romanos _Quirites_ adpellatos statuant: + sed vid. Liv. I, 13, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 710. + 419. _Coni inplumes_, galeæ sine cristis. + --_lævo tegmina crure_; cf. III, 279; Livius, IX, 40, et inpr. Heyne + Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. prior. + + 418. Forte leg. _refectus_, h.e. factus. Dura certe videtur + Schmidii explicatio: clipeus fertur rotundus. + 419. _Conique i._ Col. et R. 3, _Denique et i._ Ox. R. pr. Parm. + Med. Mars. et Martin. Herbip. _lævo tegmina crure_ scripti, R. 1; + Med. _at lævi tegmine cruris_ Mars. et Mart. Herb. Vulgata lectio + _Vertice et implumes, ac lævi tegmine cruris Ibant_ debetur + Nicandro. + + Ibant, et læti pars Sancum voce canebant, 420 + Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant, + Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus + Dixisti populos magna ditione Sabinos. + + 420. Imitat. Virg. Æn. VII, 698, ubi vid. not. Heynii. Cf. sup. + III, 346. + --_Sancum_, Semonem Sancum, Deum Fidium, Sabinorum +daimona epi + chôrôn+, et Curium conditorem, cujus filius _Sabus_, vel Sabinus; + quæ tradunt Cato in Origg. (ubi Sabus divi Sagni gentilis filius + dicitur) et ex eo Dionys. Hal. II, 49, ubi vid. Hudson. T. II, + p. 335; cf. etiam Mureti Epist. 81 et 82; Heins. et Burm. ad Ovid. + Fast. VI, 213, et Broukh. ad Prop. IV, ix, 74. + 422. _Sabus_ dicitur _pater Sabinus_ Virg. Æneid. VII, 178, ubi vid. + Heyne Exc. IV, p. 118. Alii, v.c. Plin. III, 12, et Varro ap. + Festum, _Sabinos_ +apo tou sebesthai+, quod præcipue Deos coluerint, + dictos putabant. + --_proprio_, +idiô+, tuo, ut XII, 717. + + 420. _Sangum_ ed. Marsi Ven. Vulgo _Sanctum_. Sed _Sancum_ emend. + Cell. et N. Heins. vid. not. + 421. _ferebat_ scripti. + 422. _proprio_, non _patrio_, scripti. + 423. _Rexisti magna ditione_ corrig. N. Heins. quod placere potest + coll. Virg. Æneid. X, 53. Sed abhorret a verbis _de proprio c._ et + minus durum videtur, jungere _populos magna ditione_, h.e. + potentissimos, qui _in magno imperio erant_, ut utar verbis Cic. + Mur. 11, ut _magna_ sit pro _magnos_, vel _magna in ditione_, nisi + alterutrum potius reponere malis. + + + Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos, + Horridus et squamis et equina Curio crista? 425 + + 424. _Picentes_, a Marone silentio prætermissos, et a Sabinis voto + vere sacro ortos (vid. Strab. V, p. 228, et Plin. III, 13) commodo + loco post hos describit poeta, ut Plinius l.c. + --_Picenum_, vel _ager picenus_ (hod. Abrutium ulterius cum parte + Marchiæ Anconitanæ) ad mare superum, cujus incolæ dicuntur + _Picentes_, a quibus deducti _Picentini_ ad mare inferum in veterem + Campaniam, quam Silarus amnis (nunc _Selo_) a Lucanis dividebat, ubi + Salernum (_Salerno_) Picentiam (inf. v. 578, memoratam) et Marcinam + condidere; vid. Strab. V, extr. Plin. III, 5; pr. et fere extr. + 425. _Curio_, quo cognomine inclaruere C. Scribonius avus, pater et + filius; vid. Ern. Clav. Cic., et de morte Curionis inf. X, 209, 403. + --_Horridus_; cf. ad I, 423. + --_squamæ_, +thôrax pholidôtos+. + --_crista equina_, +korus hippouris+, vel +hippodaseia+ ut ap. Virg. + Æn. X, 869, ubi vid. Cerda. + + 424. _Quid, qui_ (quod, Barthio monente, admirationem commode + infert) scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander _Et qui_ + dedit. + + Pars belli quam magna venit! non æquore verso + Tam creber fractis albescit fluctus in undis; + Nec coetu leviore, ubi mille per agmina virgo + Lunatis acies imitatur Martia peltis, + Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon. 430 + + 426. _Pars belli magna_, ingens ejus momentum, vir fortissimus, ut + apud Virgilii Æneid. X, 427; cf. supra ad librum V, 329. + --Egregiæ comparationes, quibus et multitudo et inprimis agilitas + Picentum adumbratur. Priorem magis exornaverat poeta I, 468 seq. ubi + vid not. + --_æquore verso_, non remis, ut ap. Virg. Æn. V, 141, et X, 208, sed + ventis; vide Burm. ad Val. Fl. IV, 725. + 427. _fractis_, non vi remorum, quod putabat Burm. ad Val. Fl. I, + 363, sed +chersô rhêgnumenais+, ut ap. Hom. Iliad. IV, 425. + --_albescit_ spuma, ut ap. Virg. Ge. III, 237, ubi vid. Cerda et + Heyne. + 428 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 659 sq. ubi vid. Heyne; cf. sup. II, + 73 seq. + --_leviore_; vid. ad III, 394. + --_virgo Martia_, Penthesilea, _acies imitatur_; conf. V.L. + 430. _Perstrepit_, ut ap. Virg. Æn. VI, 709. + + 426. _æquore verno_ conj. N. Heins. et v. 429, _aciem minitatur_, + vel _molitur_, vel, quod ceteris præferebat, _meditatur_, Barth. + Adv. I, 5, suspicatur _acies iniit Mavurtia_; sed recte monet, + h.l. forsan de exercitatione, non de prælio Amazonum agi. Cf. a + Lefeb. laud. Senec. Med. 214, _acies imitatur_, ut _belli + simulacra ciere_ dixit Virg. Æn. V, 585, 674. + + + Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ, + Et quîs litoreæ fumant altaria Cupræ, + Quique Truentinas servant cum flumine turres, + Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco + Agmina sanguinea vibrant in nubila luce. 435 + + 431. _Numana_, hod. _Humana_, a Siculis condita, teste Plin. III, + 13; municipium Rom. Vid. Gruter. p. 446. + 432. _Cupra litorea_, ad mare Adriat. sita, ut _maritima_ ap. + Gruter., p. 108, n. 7; diversa a _Cupra montana_, in interiori + Piceno, prope _Ripam Transonam_, teste Ptolem. III, 1, et D. + Azolino, hujus loci episcopo, ap. Holsten. in Ital. p. 137, unde + _Cuprenses, cognomine Montani_, ap. Plin. III, 13. Condita est ab + Etruscis, et ab Etrusco nomine Junonis, cujus templum (h.l. + _altaria_) in edito loco versus mare positum Hadrianus restituit, + (vid. Gruter. p. 1016, n. 2.) +Kupra+ dicta, si fides habenda Strab. + V, p. 166. Sed a Siculis potius Junonis sacra e Græcia advecta, + templumque exstructum esse, docet Jos. _Colucci_ in Cupra maritima, + _antica città Picena_, illustrata, Maceræ 1779, 4, qui etiam in situ + urbis definiendo discrepat a Cluver. p. 734. + 433. _Truentum_, seu _castellum_ et _castrum Truentinum_ (Mel. II, + 4; Cic. ad Att. VIII, 12 et 18) opp. natura munitum, ad ostium + _Truenti_ fl. (hod. _Tronto_) in ora maris; Plin. III, 13, 15. + 435. cf. Virg. Æn. VII, 526, 7. + --_vibrant_; vid. ad I, 539. + --_sanguinea luce_, rutili aeris. Cf. supra II, 586; IV, 517; Virg. + Æn. II, 207. + + 431. _scruposæ_ opinabatur N. Heins. Conf. ad VII, 274. + 435. _vibrant in lumina_ Oxon. _vibrant rutilantia_ conj. + N. Heins. _sanguineam vibrant in nubila lucem_ Drakenborch. cui + tamen id non necesse videtur. + + Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon, + Murice nec Libyco; statque humectata Vomano + Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli. + + 436. _Stat_, adstat, adest. + --_Ancon_, +Ankôn+, quia _in angusto duorum promontt. montt. ex + diverso coeuntium inflexu cubiti imagine sedet_, teste Mela II, 4, + vel, _quia adposita est prom. Cumero_ (hod. _il Monte Guasco_) _in + ipso flectentis se oræ cubito_, ut utar verbis Plin. III, 13, vulgo, + ut etiam nunc, _Ancona_ dicta urbs (vid. Oudendorp. ad Cæs. B. C. I, + 12), in ora maris, a Syracusanis, Dionysii tyrannidem fugientibus, + si Straboni V, p. 166, 241, vel si Plinio l.c. et Solino c. 12, + fides habenda, a Siculis condita, ubi templum Veneris (Catull. carm. + 36), et portus, a Trajano refectus, in cujus honorem arcus + triumphalis e pulchro marmore positus est, qui a temporis injuria + integer fere mansit. Anconam vini et tritici feracem dicit esse + Strabo; sed non alius, quod sciam, præter Silium, a lanæ infectura + eam laudat, nisi auctore Dausq. ap. Martial. XIII, 125. _Ancon_ pro + _Aulon_ refingatur. Sed vid. Hor. Od. II, vi, 18, et ibi Jani. + Purpura _Sidonia_, vel Tyria satis nota: de _murice Libyco_, cf. ad + XVI, 177, et 355. + 438. _Hadria_, nunc _Altri_, Hadriani patria et colonia, quam ab + oriente Matrinus, (Strab. l.c.) ab occid. _Vomanus_, qui hod. + _Vomano_ dicitur, _humectat_, h.e. præterfluit (Plin. III, 13); + diversa et, ut Cluver. p. 646 suspicatur, deducta ab ejusdem nominis + urbe in Venetis ad Tartarum fl. inter Padum et Athesim. Mare + Hadriaticum alii ab hoc, alii ab illo opp. quod tamen VII M. P. ab + eo abest, dictum putant. + --_Asculum_, +Asklon+, nunc _Ascoli_, colonia Piceni nobilissima + (Plin. III, 13; Gruter. p. 465), caput gentis (Flor. I, 19.) et + municipium (Cic. pro Sulla 8), natura munitum, et muro, montibusque + silvestribus, vix ulli exercitui perviis (vid. Strab. V, p. 166, al. + 369), inclusum, unde hoc loco _inclemens_ forte, et _hirsutum_, h.e. + durum et asperum, quale montanum ac silvestre hominum genus esse + solet, dicitur. Marsus voce _hirsuti_ ad pennas Pici, qui et + _inclemens_ fuerit, quum amorem Circes sperneret, adludi putabat. + Cave tamen hoc oppidum confundas cum Asculo Apulo, ubi Pyrrhus cum + Fabricio Curioque Coss. adverso prælio conflixit. Vid. Plut. in + Pyrrho et Flor. I, 18, 439. + + 438. _Hadria_ pro _Adria_ scripsit Drakenborch. suadente N. Heins. + vid. ad I, 54. + + Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto + Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe 440 + Exutum formæ volitare per æthera jussit, + Et sparsit plumis croceum fugientis honorem. + + 439 sq. Cf. V.L. et Virg. Æn. VII, 48 sq. 187 sq. ubi vid. Heynii + not. et Exc. V, in quo de Pico et hujus mythi origine disputat. + --_genitor_, ut _parens_ II, 654. + --_nomen memorabile ab alto Saturno_, prorsus ut sup. v. 31. Cf. ad + v. 405, et IV, 729. + 442. _Sparsit_, adspersit, _plumis honorem_, doctius pro, _sparsit + plumas honore_ (ut _sparsit coloribus alas_, dixit Virg. Æn. VII, + 191), et hoc pro, dedit ei pennas crocei, vel pulchri coloris. Cf. + ad IV, 755, et VII, 447, in V.L. + + 439. _Hoc Picus_ ex emendat. N. Heins. recepi cum Draken. et + Lefeb. Sed illi recte jungebant _Hoc_, scilicet Asculum _Picus + statuit_, h.e. condidit (vid. ad I, 24); hic vero _Hoc nomen_, + scilicet Piceni, ni fallor: nam ipsi non placuit, nos docere, quod + nomen intellexerit. Id quidem adridere potest, quoniam v. 443, + totius telluris mentio fit, et nomen Piceni vulgo deducitur a + _pico_, cujus avis ductu Sabinos (cf. not. ad v. 424) in has oras + venisse memorant Strabo V, p. 166, al. 368, et Festus voc. _Picena + regio_: quamvis alii a _pice_ agrum Picenum (quasi _piceum_) + putant dictum. Sed illa ellipsis dura est, et quo tum verba + _memorabile ab a. S._ referenda? Forte post v. 442 excidit alius, + quo totam regionem a Pico, Asculi conditore, nomen adcepisse poeta + declaravit. _Vopicus_ scripti. _Vos Picus_ corrig. Barth. Adv. I, + 5. _Ut Picus_ Rom. 1, 3, Med. Vulgo _Vepicus_, quod exponunt, + parvus Picus, ut _Vejovis_, _vegrandis_, etc. quia ex homine avis + factus sit; prob. Dausq. qui non minus inepte pro _statuit_ emend. + _Fauni_, vel potius _Fatui_ (quod nomen alii Fauno dant, teste + Festo voc. _Picus_) _genitor_ (vid. Virg. Æn. VII, 48), quod + recepit Cell. Sic et Livineium conjecisse, et in ed. Basil. Henr. + Petri editum esse, notavit ad marg. Silii sui Cortius, et ex eo + Ernesti. + 441. _Exemtum_ Rom. 1, 3, Parm. Med. + 442. _croceum plumis_ Col. + + Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis, + Quîs Æsis regnator erat, fluvioque reliquit + Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos. 445 + + 443. Cf. quæ de variis modis, quibus veteres scriptores priscam de + Pelasgorum in Italiam adventu famam tradiderint, disputat Heyne in + Exc. III, ad Virg. Æneid. lib. VIII, Tom. III, pag. 482, nostræ + editionis, ubi præter alia docet, teste Hellanico apud Dionysium + Halic. I, 28, Pelasgos in sinum Hadriat. adpulsos in interiora + Italiæ inmigrasse. + 444. _Æsis_ fl. (hod. _Gesano_) urbem Umbriæ ejusdem nominis, quæ + nunc _Iesi_ dicitur, præterfluit, et Picenum ab Umbria dirimit, unde + v. 448, iterum memoratur. + 445. Cf. V.L. + + 445. _Asisos_ ex emendat. Scalig. recepere Cell. et Lefeb. quia + _Asilorum_ nemo mentionem facit. Recte, opinor; etsi _Asisium_ + (Ptol. +Asision+, hod. _Assisi_), Umbriæ opp. est in monte trans + Clasium fl. Francisci monachi patria, cujus incolæ _Asisinates_ + apud Gruter. p. 21, n. 11, et Plin. III, 14 (ubi tamen omnes MSS. + _Asirinates_ exhibent) dicuntur, et +Asisinoi+ Procop. b. Goth. + III, 12. Nam ab _Æsis_ nomine _Asili_ vocari ac formari non + possunt, et Picenum, Umbriæ vicinum, ab qua Æsi fl. dividitur, + olim forte latius patuit, vel poeta, nominum similitudine + inductus, fines imperii, quod Æsis tenuisse fingitur, nimis + dilatavit. + + + Sed non ruricolæ firmarunt robore castra + Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri. + Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti + Vertice contorquens undas per saxa Metaurus, + + 446. Apte nunc recensentur fluvii et urbes _Umbriæ_, Piceno vicinæ; + quæ nunc _Urbino_ et _Spoleto_ dicitur. Virgilius etiam hanc + regionem silentio præteriit. + --De _Æsi_, v. ad v. 444. + 448. _Sapis_ fl. hod. _Savio_, cujus pars superior fines Umbriæ + circa Sarsinam perstringit (unde _tribus Sapinia_ ap. Liv. XXXI, 2), + inferior per extremam Galliæ Cispad. partem fluit. Conf. Intpp. ad + Plin. III, 15, pr. et Lucan. II, 406. + --_Hos lavant_, ut _rigat_, vel _irrigat_ ap. Tibull. IV, i, 60, et + 146. + 449. De _Metauro_, vid. ad VII, 486. + --_Vertice_; conf. ad III, 475. + + 448. _lavans_ Oxon. Pro _lavant_, quod etiam N. Heinsium + offendisse video, quia mox _lavat_ sequitur, forte _juvant_, vel + potius _rigant_ legendum. + 449. _Mataurus_ Col. vid. ad VII, 486. + + Et lavat ingentem perfundens flumine sacro 450 + Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis + In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor, + Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena. + + 451. De _Clitumno_; vid. ad IV, 544 sq. + --_Nar_ (hod. _Nera_) _albescentibus undis_; cf. Virg. Æn. VII, 517, + ubi vid. Intpp. + 452. _Tinia_, nunc _Topino_, parvus fl. (unde _inglorius humor_) qui + cum reliquis, h.l. _memoratis_, Tiberi miscetur. + --_Tiniæ humor_; cf. ad IV, 599, et V.L. + 453. _Clanis_ a Dausq. male confunditur cum _Clanio_, seu Liri, de + quo vid. v. 335; cf. V.L. + --_Rubico_, qui Italiam prop. a Gallia Cisalpina sejungit, vel + tironibus notus ex Sueton. Cæs. c. 31, et Lucan., I, 185, 213 sq. + Hodie dicitur vel _Rugo_, seu _Rigo_, judice Cluver. p. 296, vel + _Luso_, vel denique _Pisciatello_, seu _Pisatello_. Hoc plurimus + etiam Volckmanno V.C. probabilius videtur. Cf. Cl. Oberlin ad Vib. + Sequest. p. 176 sq. et Intpp. ad Plin. III, 15, pr. + --_Sena_, ut XV, 556, et Lucan. II, 407, Cluverio, p. 610, est + fluvius, qui nunc _Cesano_ vocatur, IV millibus ante Senogalliam, + vel Senam (hod. _Senigaglia_), a Senonibus Gallis, Alpes + transgressis, conditam. + + 452. _Tuniæque_ scripti. Sed _Tinia_ dicitur Plin. III, 5; + +Teneas+ Strab. V, p. 227, unde Casaub. _Teneæque_ h.l. scribendum + censebat, quod jam notavit Draken. + 453. _Clanis_, seu _Glanis_ (hod. _la Chiana_) cum Tinia etiam + jungitur a Plin. III, 5, ubi _Tiberis_, inquit, _navigabilis, + sicuti Tinia et Glanis influentes in eum_. Sed quoniam fluvius + Etruriæ est, in cujus finibus ex Clusina palude trans Tiberim + oritur, recte, opinor, _Clasis_ reposuit Lefeb. suadente Cluver. + Ital. ant. p. 701, ut intelligatur _Clasius_, qui per Umbriam + lapsus Tiniæ et sic Tiberi miscetur. _Sena_, non _Senæ_, Colon. + + Sed pater ingenti medios inlabitur amne + Albula, et admota perstringit moenia ripa. 455 + + 454. _pater_; vid. ad I, 606. + --_medios_ populos Latinos, Ernesti. Forte minus durum erit, si + retuleris ad fluvios modo memoratos, etsi proprie isti ab utraque + parte in Tiberim, qui Umbriam ab Etruria dirimit, inlabuntur. Cf. ad + v. 399. + 455. _Albula_, cf. ad VI, 391. + --_moenia_ Romæ. + --_perstringit_, cf. ad IV, 350. + + 455. _admota_, non _immota_, Col. _præstringit_ tacite rescripsit + Lef. et frustra. + + His urbes Arna, et lætis Mevania pratis, + Hispellum, et duro monti per saxa recumbens + Narnia, et infestum nebulis humentibus olim + Iguvium, patuloque jacens sine moenibus arvo + Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis 460 + Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives + Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes. + + 456. _Arna_, +Arna+, Ptol. III, 1, nunc _Civitella d'Arno_, trans + Tiberim, ex adverso Perusiæ, unde _Arnates_, ap. Plin. III, 14. + --_lætis Mevania pratis_, cf. IV, 544; VI, 645 seq. + 457. _Hispellum_, +Ispelon+. Ptol. +Eispellon+, Strab. _Colonia + Julia_, (Grut. p. 351.) postea Flavia Constans a Flavio Constantino + Cæsare dicta, hod. _Spello_. + --_duro monti per saxa recumbens_, cf. Claud. Cons. Hon. VI, 515, et + Martial. VII, 92. + 458. _Narnia_, olim _Nequinum_, sed colonia eo adversus Umbros + missa, a Nare fl. _Narnia_, nunc _Narni_, adpellata. Conf. Liv. X, + 10, et Plin. III, 14. + 459. _Iguvium_, hod. _Gubbio_ seu _Ugubio_, sed rectius _Eugubio_. + Cf. V.L. + 460. De _Fulginia_, vid. ad IV, 545. + --_Ameria_, nunc _Amelia_, municipium notum ex Cic. pro Rosc. Am. c. + 6, 7. Cf. Plin. III, 14, extr. + 461. De _Camerte_, vid. V.L. et ad IV, 157. + --_Sassina_, hod. _Sarsina_, Plauti patria, in sinistra Sapis ripa, + _dives lactis_, h.e. pecoris. Cf. V.L. et Martial. I, 43, (ubi cod. + Thuan. _Sasina_ pro _fiscina_ et fuscina exhibet, monente N. Heins.) + et III, 58. + 462. _haud parci Martem coluisse Tudertes_, cf. ad IV, 222, et + Cluver. II, 7, 633. + + 456. _Arma_ scripti, R. 1, et Med. _lætis_, non _latis_, scripti + et R. 2. vid. ad VI, 645. + 457. _Hisbellum_ Col. _Hispellum, et dumosa jugi p. s. r. N._ + malebat N. Heins. propter verba Martial. lib. VII, _ancipiti vix + adeunda jugo Narnia_. + 458. _viventibus_ Oxon. unde _uventibus_ corrig. Barth. Adv. I, 5, + et N. Heins. Conf. ad III, 522. + 459. _Ingenium_ Put. R. 1, 3, Med. _Igninum_ Oxon. _Inginium_ + Parm. _Inginum_ Mars. et recentt. edd. _Ignuvium_ Col. proxime + verum, vid. Manut. ad Cic. Ep. ad Att. VII, 13, Oudend. ad Cæs. + B. C. I, 12, et, quos N. Heins. laudavit, Plin. XXIII, 4, extr. + (ubi idem nomen in vulgg. edd. mendosum circumfectur) Gruter. + p. 347, et Cluver. p. 624, qui plures inscriptt. adfert. _in + moenibus_ conj. N. Heins. + 461. _Camars_ Col. et Put. ut ap. Liv. X, 25, _Clusium, quod + Camors olim adpellabant_. +Kamarinon+ Strab. et Ptol. Conf. Goefii + Ind. geogr. in Scr. R. A. et Cluver. p. 613. _Sassina_ Col. et + Oxon. prob. N. Heins. ut ap. Gruter. p. 120, 297, 322, 474, 522, + 923; Martial. III, 58; IX, 59, Reines. Class. VII, Inscr. 20. + Vulgo _Sarsina_, +Sarsina+ Strab. V, p. 157, +Sarsinatoi+ Polyb. + II, 24. _Sarsinates_ ap. Gruter. p. 1095, et Plin. III, 14. + _Saxina_ Put. _ditis_ Tell. + + Ductor Piso viros spernaces mortis agebat + Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci + Æquabat senium, atque astu superaverat annos. 465 + + 463. De _Pisonis_ morte, vid. X, 251, 404. + 464 sq. Cf. IV, 426, et VI, 20. Plura exempla desideranti + suppeditabunt Drak. et quos laudat. + + 464. _Ora_, Colon. et Oxon. _pulcherque habitum_, Colon. + _pulcherque habitu_, R. 2; _puerque habitu_, Oxon. et Puteol. + Vulgo _Ore puer, puerique habitu_, probb. Dausq. et Barth. _Ora + puer; puerumque_, vel _puerosque habitu, sed corde sagaci Æquabat + s._ maluerit Burmann. non inprob. Drakenborch. et Lefeb. ut sub + molli habitu virilis animus et prudentia latuerit. Conf. ipse + Burmann. ad Val. Fl. V, 593. + + Is primam ante aciem pictis radiabat in armis, + Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili. + + 466. De _pictis armis_, vid. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 588; XII, + 281, et Barth. V.C. ad Propert. IV, iv, 20; x, 21. + 467. Imitationem Virg. Æn. X, 134, notat Drak. et _Arsacidum monile_ + cum dilectu positum monet, tum quod gemmæ in Perside reperiantur, + tum quod eas vestibus addere solerent, de quo vid. Barth. ad Claud. + Cons. Hon. III, 203. + --_Arsacidæ_, successores primi Parthorum regis, h.l. Persæ, ut apud + Lucani Pharsal. X, 51. + + 466. _primum_ Colin. et Dausq. _raptis superabat in armis_ R. 1, + 3, Med. culpa male festinantis librarii, ex præc. versu, ut passim + alibi (vid. Drak.), vocem repetentis; unde conjecturæ N. Heins. + hinc ortæ, _pictis rutilabat_, et _rutilis vibrabat in armis_ + parum solido nituntur fundamento. Conf. a Draken. laud. Prop. IV, + i, 27, _Nec rudis infestis miles radiabat in armis_. Vulgg. _in + armis Arsacidum, et fulvo_, etc. _in armis: Arsacidum ut fulvo_ + Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb. + + + Jamque per Etruscos legio completa maniplos + Rectorem magno spectabat nomine Galbam. + + 468. Describitur _Etruria_, (hod. Magnus Ducatus Tusciæ seu + Florentinus) quam XII primum populi tenuere, ab oppidis nominati, + quæ Cluver. et Holsten. ita recensent: Clusium, Perusia, Cortona, + Vetulonium, Volaterra, Arretium, Tarquinii, Rusellæ, Falerii, Cære, + Veii, Volsinii. De his aliisque oppidis, a Silio memoratis, vid. + Heynii not. et Exc. III ad Virg. Æneid. VIII, 478 sq., et Exc. I ad + Æn. X, 166 sq., quæ loca, a poeta nostro expressa, omnino comparari + cupio. + 469. Silius, quod jam alii viderunt, respexit Galbam Imperatorem, + qui «in atrio stemma proposuit, quo paternam originem ad Jovem, + maternam ad Pasiphaen, Minois uxorem, referret,» teste Sueton. Galb. + 2. Fabula de Pasiphae vel tironibus nota; sed de ejus sensu et + origine consulant Heyn. ad Virg. Æn. VI, 24 sqq. + + Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro 470 + Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres. + + 470. Verba _tauro inlusa_, Lefeb. accipit, quo sensu _corrupta_ + dicitur, Prop. II, xxxii, 58; _ludificatus virginem_, Terent. Eun. + IV, iii, 3. _subposta_, et sic inclusa, Virg. l.c. _Inludere_ verbum + esse obscenæ significationis, observat N. Heins. coll. Sueton. Tib. + 45. Tacit. Ann. XIII, 17; XVII, 72; Apul. Met. 1, et Lactant. Inst. + VI, 23. Sic et _ludere ludum_, dixit Terent., Eun. III, v, 39, et + _ludus ætatis_ (+erôtikê paidia+) Liv. XXVI, 50. + 471. _stant_, sunt, (vid. ad II, 639 in V.L.) vel poeta potius + imagines in atrio ordine positas innuit. + + 470. _genus orditor_ Col. prob. Modio, nec inprob. Lefeb. quum sit + elegantia Græca, et veteres _orditus_ pro _orsus_ dixerint, quod + ignoraverit N. Heins. qui tum _orsor_ dicendum censuerit. + --_Inlusaque_ e Colon. recepi cum Lefeb. et Ernesti. Idem + adridebat N. Heins. a quo merito reprehenditur Modius, qui in + eodem cod. _inclusaque_, quod Cell. recepit, scriptum monet et + probat, quum tamen vaccæ, non tauro, inclusa fuerit Pasiphae. Idem + Heins. _commissaque tauro_ (ut _Venus commissa_ ap. Prop. IV, vii, + 19, et _hora nos commisit in unum_ ap. Ovid. Epist. XI, 21) vel + _incestaque t._ tentat; sed vulgatam lectionem _invisaque tauro_, + quam Barthius male interpretetur infamem tauri amoribus, (quum + verisimile non sit, Silium genti Sulpiciæ voluisse exprobrare + dedecus amati a Pasiphae tauri) defendi posse putat ex Virgil. + Ecl. VI, Ovid. A. A. I, 289 sq. et inpr. Prop. III, xvii, (al. 19) + 11: _Testis_ (Pasiphae) _Cretæi fastus quæ passa juvenci_; ex + quibus locis pateat, eam a tauro repudiatam, adeoque ei invisam + fuisse, _inmissa_, vel _inmixta_ corrig. Beroald. Withof. conj. + _insessaque tauro_ P. coll. Stat. Silv. I, i, 58; Ovid. Art. Am. + I, 293, et Ep. Her. IV, 57; vel, si non verius, certe decentius, + _furiosaque tauro_. + + Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi + Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ. + + 472. _Cære_ hod. _Cerveteri_, cujus priscum nomen _Agillæ_, vid. + Virg. Æn. VII, 652, et VIII, 478. Urbs ipsa et formula loquendi, _in + Cærites_, vel _Cæritum tabulas referri_, notissima ex Liv. V, 40, + 50; VII, 20, et Gell. XVI, 13, ubi vid. Intpp. + --_Cortona_, quæ nomen hodieque servat, +Kurtônion+, dicitur Polyb. + III, 82; sed +Kortôna+, Ptol. et aliis. Vid. ad IV, 719. + --_Tarcon_, Telephi f. qui cum Tyrrheno fratre in Italiam venisse, + et Tarquinios, Etruriæ urbem, condidisse dicitur. Vid. Steph. Byz. + Vid. +Tarchônion+, Strabon. V, p. 152, al. 191 et 336. A. Justin. I, + 20. Hinc post _Cortona_ distinguendum crediderim, ut _superbi + Tarcontis domus_ sint Tarquinii, quod certe oppidum a poeta silentio + prætermissum esse mireris. Cf. tamen omnino Heyn. Exc. III ad Virg. + Æn. VIII, extr. unde disces, ab aliis alias Etruriæ urbes, ab eodem + conditas, memorari. + 473. _Graviscæ_, cf. Virg. Æn. X, 184, et ibi Heyn. Exc. I, p. 416. + + 472. _Cære_, +Kaire+, vel +Kairê+, non _Cere_, Col. _Corona_ Oxon. + Put. R. 3. + 473. _Tarconis_, ut +Tarkôna+ ap. Strab. scribendum puto, et sine + adspirat. etsi +Tarkôn+ Steph. Byz. dicitur. Conf. Pier. Heins. et + Heyne ad Virgil. Æn. VIII, 506, 603; XI, 727. _Grabiscæ_ Col. + solenni librarr. errore v.c. inf. v. 505, 543, 606; X, 460; + Draken. qui præterea laudat Reines. comment. ad Inscr. Class. I, + 10. Conf. not. ad I, 236. _Graniscæ_ R. 1, et Med. + + Nec non Argolico dilectum litus Haleso + Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ. 475 + + 474. _Argolico Haleso_, ut _Agamemnio Haleso_, ap. Virg. Æn. VII, + 723, ubi v. Heyne Exc. VIII, p. 139. Cf. et Heins. ad Æn. X, 352. + 475. _Alsium_, +Alsion+ Strab. V, p. 225, et Ptol. colonia (Vellei. + I, 14.) ad oram marit. sita, hod. forsan _Palo_, castrum gentis + Ursinæ et Farnesianæ in ducatu Braciani, XVIII M.P. a Roma, quod + putabant Cluver. p. 497, et Hard. ad Plin. III, 5 seu 8. + --_Fregenæ_, IX M.P. ab Alsio, (vid. Antonin.) nunc _la Macarese_, + villa Ducis Matheii, non longe ab ostiis Tiberinis. In maritimis + coloniis numeratur a Liv. XXXVI, 3, et cum Alsio jungitur a Plin. + l.c. et Strab. V, p. 156. al. 225. +Graouiskion, kai Purgoi, kai + Alsion, kai Phregênia+. _squalente campo_ sterili. Cf. Virg. Ge. I, + 507, et sup. ad I, 211. + + 474. _Haleso_, non _Aleso_, Col. et R. 2. + 475. _Usium_ scripti, R. 1, 3, Med. Mox _Fregenæ_ ex ed. Marsi + recepi, quod et tacite fecit Lefeb. Ita pro _Fregellæ_, quæ + Volscorum urbs est, (vid. ad V, 542) legendum esse, post Cellar. + Geogr. II, 9, et Cluver. p. 498, jam monuere N. Heins. et Drak. + Conjicerem _Rusellæ_ (quæ una ex XII oppidis veterum Tuscorum et + prisca colonia fuit, cujus clara restant vestigia); nisi _Fregenæ_ + propius ad vulgatam lect. adcederet, et prior syll. voc. _Rusellæ_ + longa forte esset. +Rousellai+ certe Ptolem. dicitur. + ["ad V, 542": in Not.] + + Adfuit et sacris interpres fulminis alis + Fæsula, et antiquus Romanis moenibus horror + Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas + Nequidquam, pulsos Romæ inperitare Superbos. + + 476. Verba _sacris interpres fulminis alis_, ad haruspicinam + spectant, quam Romanos ab Etruscis adscivisse nota res est. + --_fulminis alis_, ut ap. Virg. Æn. V, 319. Val. Fl. II, 97; VI, 56, + ad quæ loca vid. Intpp. + --_sacris alis_, ut _divinis flammis_ III, 344. + 477. _Fæsula_, +Phaisolan+ passim adpellat Polyb. sed +ta Phaisola+, + II, 25. +Phaisoulai+, Ptol. et Appian. b. Civ. II, 2. _Fæsulæ_, + Sallust. Cat. 24 et 27. Cic. Cat. II, 9, nunc _Fiesole_, III, M.P. + supra Florentiam, ad Apennini radices. + --Hæc vel tironibus nota ex Liv. II, 9 sq. + 478. _Clusium_, hod. _Chiusi_, _Porsenæ_ olim regia, ad Clanem + fluvium sita, quæ tridui spatio ab Roma aberat, teste Polybio, lib. + II, 25. + + 477. _Fæsula_, non _Fesula_, Col. ut ap. Græcos (vid. not.) et + Gruter. p. 533, n. 5. _Fesula_ soli Plin. III, 5, dicitur. + + + Tunc quos a niveis exegit Luna metallis, 480 + Insignis portu, quo non spatiosior alter + Innumeras cepisse rates, et claudere pontum, + Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis. + + 480 sqq. _Luna_, in cujus ruinis alia ejusdem nominis urbs condita + est, trans _Macram_ fl. (_Magra_) qui Etruriam a Liguria dirimit, et + Lunam ejusque portum, litori Ligustico adjacentem, interfluit. + Portus Lunensis, seu verius sinus, (unde et _sinus Erycis_ ap. + Ptolem. et nunc _Golfo della Spezia_ seu _Spezza_) +limên megistos + te kai kallistos, en autô periechôn pleious limenas anchibatheis + pantas, hoion an genoito hormêtêrion thalattokratêsantôn anthrôpôn + tosautês men thalattês tosouton de chronon. Perikleietai d' ho limên + oresin hupsêlois+, (unde h.l. _claudere pontum_) +aph' hôn ta pelagê + katopteuetai, kai hê Sardôn, kai tês êionos hekaterôthen polu + meros+, teste Strab. V, p. 153, al. 222, al. 339. Marmore totum + quidem litus Ligusticum, omnisque Alpium maritimarum tractus + abundabat; præcipuæ tamen lapicidinæ in portu seu sinu Lunensi + fuere, unde h.l. _niveis metallis_, h.e. candido marmore, ut ap. + Stat. Silv. I, v, 36, (ubi vid. Barth.) III, i, 5; inpr. IV, iii, + 99. Commentarii instar iterum sint verba Strab. l.c. ab aliis jam + adscripta: +Metalla de lithou leukou te kai poikilou glaukizontos, + tosaut' esti kai têlikauta monolithous ekdidonta plakas kai stêlas, + hôste ta pleista tôn ekprepôn ergôn, tôn en tê Rhômê, kai tais + allais polesin, enteuthen echein tên chorêgian+. Plura de marmore + Lunensi, vid. ap. Plin. XXXVI, 6 et 18. Intpp. ad Suet. Ner. 50, et + Gronov. Diatr. Stat. c. 10. Lunensem caseum laudant, Plin. XI, 42 + (ubi etiam ex Etruriæ vinis Lunensi palmam dat), et Martial. XIII, + 30. + --_exegit_, in bellum misit. + 483. _Mæoniæ_, Etruriæ. Vid. ad IV, 721. _Vetulonia_, ap. Plin. II, + 103. _Vetulonii_, cujus opp. rudera, _Vetuglia_, ut putant, non + longe a mari et _Massa di Maremma_, etiamnum visuntur. + + Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces, + Et junxit totidem tacito terrore secures: 485 + Hæc altas eboris decoravit honore curules, + Et princeps Tyrio vestem prætexuit ostro: + Hæc eadem pugnas adcendere protulit ære. + + 484 sq. Lictores aliaque regum consulumque Rom. insignia, vel + Romuli, vel Tarquinii demum Prisci temporibus, a Tarquiniis potius + Romam translata fuisse testatur Strab. V, p. 152, al. 336, sed ab + Etruscis generatim ea sumta tradunt Dionys. Halic. III, 61 et 84, + Liv. I, 8; Flor. I, 5; Sallust. Cat. 51, et Plin. VIII, 48; IX, 39. + 485. _tacito terrore_, conf. ad VI, 169 in V.L. + 486. _curules_ sellas. + 487. _Tyrio_ ornat. + --_vestem prætexuit ostro_, pro, ostrum prætexuit vesti, unde _toga + prætexta_ scil. purpura, limbo purpureo, nomen adcepit. + 488. _pugnas adcendere_, cf. ad VII, 605. + --_ære_, tuba. vid. ad II, 19, et V, 12. + --_protulit_, invenit. + + 484. _procedere_ Ox. non inprob. N. Heins. coll. VI, 444. Sed ibi + de solenni consulum processione, die initi muneris agi, monet + Drak. + 485. _vinxit_ R. 1, et Med. vulgari errore, de quo vid. Draken. + + His mixti Nepesina cohors, Æquique Falisci, + Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique 490 + Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta + Haud procul, et sacrum Phoebo Soracte frequentant. + + 489. _Nepesina cohors_ ut _ager Nepesinus_, Liv. V, 19; XXVI, 34, et + _municipes Nepesini_ ap. Gruter. p. 441, n. 7, quorum urbs _Nepet_ + dicitur Plin. III, 5 seu 8, et ex emendat. Sigonii (nam vulgo + _Nepete_ legitur), Liv. VI, 9; XXVII, 9. _Nepe_ in Tabula et Vellei. + I, 14. +Nepeta+, Ptol. III, 1, hod. _Nepi_, prope amnem _Pozzolo_, + inter Romam et Viterbium. + --_mixti cohors_, cf. ad V, 495. + --Imitat. Virg. Æn. VII, 695 seq. De _Æquis Faliscis_, (hodie + _Falari_, vel potius _Civita Castellana_, de qua vid. Fontanin. + antiq. Hortæ colon. Etrusc. p. 80.) vid. Heyne ad Virg. l.c. Cf. + sup. ad IV, 223. + 490. _Flavina_ seu _Flavinium_, unde _Flavinia arva_ ap. Virg. l.l. + dubii situs est. + --_Sabatia stagna_, lacus Etruriæ, nunc forte _Lago di Bracciano_, + et _lacus Sabatinus_ ap. Frontin. aquæduct. 71, et Colum. VIII, 16, + ubi _Sabata_ opp. in Tabula, et ap. Fest. unde _Sabatina tribus_ ap. + Liv. VI, 5. Cum eo cave confundas _Sabata_, urbem Liguriæ, (hod. + _Savona_ in republ. Genuensi) +Sabata+, Strab. V, p. 157, et Ptol. + vicinumque huic opp. _Sabatia vada_, +Sabbatôn Ôuada+, Strab. V, + p. 139, vel simpl. _Vada_, Cic. ad Div. XI, 10, 13, ut nunc _Vadi_. + 491. _Cimini lacum_, ut ap. Virg. l.c., ubi vid. Heyne. +Kiminia + limnê+, Strab. V, p. 157. + --_Sutrium_ (_Sutri_ ad _Pozzolo_ fl.) colonia, Romanisque claustra + Etruriæ. Vid. Liv. IX, 32; Vellei. I, 14. Gruter. p. 302, n. 1. + 492. _sacrum Phoebo Soracte_, conf. ad V, 175 sq. + + 489. Vulg. _Hos juxta_. Sed _His mixti_ Col. _His mixta_ Put. et + R. 2. _His juxta_ Oxon. + + Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino + Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus. + + 493. Imitat. Virg. Æn. VII, 687... 9. + --_Spicula bina gerunt_, more barbarorum et heroum. Vid. Intpp. ad + Virg. Ænei. I, 313; V, 557; VII, 687; VIII, 661; XII, 165, 488. + Veget. I, 20; II, 15 et 16. + --_Cudo_, ut XVI, 59, galea e crudis ferarum pellibus. Cf; Hom. + Iliad. X, 257, 258, 261 seq. 335, et sup. ad II, 156. Lips. Mil. + Rom. III, 1. Lefeb. vocab. orientale esse putat, ut jam ante eum + alii, literarum similitudine inducti. Sed hæc ratio semper lubrica + est, et hebr. #kidon#, _hastile_ potius seu _lanceam_ designare + videtur. Vid. Bochart. Hier. P. I. p. 135 sq. et Bernard. ad Joseph. + p. 338. + 494. _damnant hastilibus arcus_, hastilibus utentes non curant, + spernunt arcus, sagittandi artem usui hastarum postponunt. Sic _Eoas + jaculo damnare sagittas_, dixit Stat. Silv. III, ii, 126, et _flava + quercum damnavit arista_, Val. Fl. I, 70, ubi vid. Burm. Cf. sup. ad + III, 331. + --_Lycii_, ut alibi _Cretici_, _Ityræi_, vel _Cydonii arcus_, + _pharetra_, _cornu_, _sagittæ_. Cf. ad I, 421; II, 90, 109, 689. + + 493, 494. Ita in Colon. _capiti_ etiam in Oxon. R. 1, Med. + _capidi_ Puteol. Vulgo _caput his capiti ferino Stat cautum_. + + + Hæ bellare acies norant: at Marsica pubes 495 + Et bellare manu, et chelydris cantare soporem, + Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem. + + 495. De _Marsis_ agitur, qui circa et ad Lacum Fucinum (_Lago + Fucino_, vel _di Celano_) hodie _provinciam Aquilam_ seu _Abruzzo + ultra_ (h.e. ultra Pescaram fl.) obtinebant, et a quibus Italicum + seu sociale bellum _Marsicum_ dicebatur, de quo vid. Flor. III, 18, + et Appian. b. civ. I, 39... 53. Vel hoc ob bellum merito h.l. + dicitur, _bellare manu norant_. + 496. Imitat. Virg. Æn. VII, 753. Cf. ad loc. simil. I, 411, 2. De + Marsorum autem veneficiis et artibus magicis res nota; unde _Marsa + nenia_, _voces_, _augur_, ap. Horat. Epod. V, 76; XVII, 29. Cic. de + Div. I, 58; II, 33, et Ovid. A. A. II, 102, ubi vid. Heins. Cf. + Gell. XVI, 11, et Heyne not. et Exc. VIII, ad Virg. l.c. p. 141, et + Cluver. II, 15, 759. + 497. _herbis_, +pharmakois+; _carmine_, magica formula. + + 495. _At_, non _ac_, Colon. + 496. _atque hydris_ emend. N. Heins. quia penultima in _chelydris_ + præter exemplum corripitur. + + Æetæ prolem Anguitiam mala gramina primam + Monstravisse ferunt, tactuque domare venena, + Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes 500 + Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis. + + 498. _Anguitia proles_; filia _Æetæ_, regis Colchici. Solinus c. 8, + C. Coelii auctoritate tradit, «Æetæ tres filias, Angitiam, Medeam et + Circen fuisse: Circen Circæos insedisse montes.... Angitiam vicina + Fucino occupavisse, ibique salubri scientia adversus morbos + resistentem, deam habitam.» Cf. V.L. + --_mala gramina_, magica et veneficiis idonea, ut +to kakon+ et +ta + kaka pharmaka+, apud Theocrit. Id. II, 39, 58, 161. D. Heins. propr. + noxia et venenata. Conf. Virg. Ecl. VII, 28; Æn. II, 471, ubi vide + Cerda; Heyne et Broukh. ad Tibull. I, ii, 51; III, 5, 20, et quos + Draken. laudat, Gebhard. ad Prop. II, i, 53; et Intpp. ad Petron. c. + 63. + 499. _venena_, serpentes venenatas, ut _stabula_ III, 383. + --_tactu domare_, cf. ad I, 412. + 500 sq. _lunam excussisse_, h.e. excutere, et hoc gravius pro + vulgari _deducere_, +katagein+, _polo_, cælo. De hac magicæ artis vi + vid. Vulp. et Broukh. ad Tibull. I, ii, 43, et I, 8, (al. 9,) 19 + seq. Cerda et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 69; Burm. ad Ovid. Met. III, + 552, Intpp. ad Prop. I, i, 19; II, xxviii, 37, et ad Theocr. + Pharmaceutr. + --_stridoribus... vocatis_, cf. Virg. Æn. VI, 489 sq. et Tibull. I, + ii, 44, ubi vid. Heyn. Obss. + --_Frenantem amnes_, cursus aquarum, ut ap. Virg. Ge. IV, 136. + _stridoribus_, ut _magico stridore_, murmure, ap. Tibull. I, ii, 47, + ubi vid. Broukh. De _silvis vocatis_, cf. ad I, 96. + + 498. _Angitiam_ e. Col. recepere Drak. Lefeb. et Ernesti. + _Agnitiam_ R. 1, et Med. Ego reduxi vulgatam lect. ut ab + _anguibus_ carmine ciendis _Anguitia_, non ab iis _angendis + Angitia_ sit dicta. Conf. Heins. et Heyne ad Virgil. Æn. VII, 759, + et quos Drak. laudat, Salmas. Exerc. Plin. p. 60, et Delr. ad Sen. + Med. v. 1024. + + Sed populis nomen posuit metuentior hospes, + Quum fugeret Phrygias trans æquora Marsya Crenas, + Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton. + + 502. Marsorum originem ac nomen quidam a Celtico voc. _mar_ h.e. + colle seu loco superiore, sed Romani scriptores more suo a Græca + fabula deducunt, et Silius quidem a _Marsya_, Satyro vel tibicine + Phrygio, alii vero (Gell. XVI, 11; Solin. c. 2, al. 8, et Plin. VII, + 2,) a Marso, Circes, et Ulyssis filio. Vid. Heyne Exc. VIII ad Virg. + Æn. VII, 750, p. 141. Marsos Sabinorum potius posteros et colonos + esse, suspicatur Ill. Gatterer. (_Einleit. in die synchronist. + Universalhist._ T. II, p. 543.) + --_nomen posuit_, conf. Heins. ad Ovid. Fast. V, 73. + 503. Quum omnes mythologi memorent, Marsyan cantu citharæ superatum, + detracta cute ab Apolline interemtum esse, (vid. Munker. ad Hygin. + f. 165. Burm. ad Ovid. Met. VI, 400, et Heyne ad Apoll. I, iv, 2,) + patet, Silium alios auctores secutum esse, quorum auctoritate + tradat, Marsyan post Apollinis victoriam in Italiam abiisse, Drak. + Sed forte hoc commentum ex solo poetæ ingenio profectum est. + --_Phrygias Crenas_: nam teste Plinio V, 29 seu 29. «Apamia (ubi + palus quædam, quæ calamos gignit, tibiæ sonum reddentes; unde + fabulam de Marsya ortam putabat Strab. XII, p. 578) sita est in + radice montis Signiæ, circumfusa Marsya, Obrima, Orga, fluminibus in + Mæandrum cadentibus. Marsyas ibi redditur, (emergit) ortus, ac paulo + mox conditus, ubi certavit (Marsyas) tibiarum cantu cum Apolline, + Aulocrenis: (+Aulou krênais+) ita vocatur convallis decem M.P. ab + Apamia, Phrygiam petentibus.» Cf. Plin. l.c. sect. 31, et XVI, 44 + seu 89; Marcian. VI, p. 221, et Solin. c. 40, quibus tamen locis hæc + regio _Aulocrene_ dicitur, ut adeo pluralis h.l. poetice pro singul. + positus videri possit: quod tamen, sententia Drak. et Lefeb. non + opus est, si _crenas_, +krênas+, intellexeris de multis fontibus + fluviorum, qui Mæandro miscentur, ad quas Mæandri crenas Marsyas + olim ante victoriam Apollinis tanta cum laude canere consuevit, + quasque deinde fugit, ne quotidiano illius loci aspectu dedecoris + sui memoriam renovaret. ["Plinio V, 29 seu 29": V, 45] + 504. _Mygdoniam_, vel Lydiam, vel, ut h.l. Phrygiam: nam Mygdones, + Lydi et Phryges, populi vicini, passim inter se confunduntur, et + Mygdones, teste Strab. VII, p. 295, et XII, p. 575, vetus fuere + Thraciæ gens, quæ Europa derelicta, Phrygiæ partem occupavit. + --_Mygdonia lotos_, h.e. tibia, (quæ ex loto vel buxo fingebatur, de + quo vid. Theoph. IV, 3 et 4; Plin. XIII, 17; XVI, 36, et Heins. ad + Ovid. Met. IV, 759) ut _Phrygia lotos_, XI, 432. +Mugdonios aulos+, + et +lôtinoi auloi+, ap. Athen. IV, p. 182, al. Nam tibia vel modus + certe Phrygius numeratur in inventis Phrygum, vel ipsius Marsyæ, + Phrygis, cui tribuitur a Diodor. III, 59; Pausan. Phoc. c. 30, + p. 668, et Plin. VII, 56. De tibia Phrygia, vid. Heyne ad Tibull. + II, i, 86; Heins. ad Ovid. Met. XII, 158, et Jani ad Hor. Od. III, + xix, 18, ubi _Berecyntia_ dicitur, ut IV, xv, 30. _Lyda tibia_. + --_pectine_, cithara, qua Apollo canebat, ut Marsyas tibia. + + 503. _Marsua_ Col. unde _Marsya_ restituit N. Heins. _Marsia_ + R. 1, Parm. Med. Cell. _Martia_ edd. recentt. etiam Lefeb. + _Phrygias... Crenas_ ex emend. ingeniosa Salmas. ad Solin. p.m. + 586 (al. 834, 5), recepi cum Lefeb. et Ernesti. Silium ita + scripsisse, pro certo quidem adfirmare nolim: sed lectiones codd. + scr. et edd. minus satisfaciunt, et stupore librarr. natæ + videntur. Vulgo _Phrygios Crenos_; et _frenos_ scripti, R. 1, 3, + Med. h.e. imperium. (vid. ad I, 144) prob. N. Heins. ut conveniat + verbis Ovid. Met. XV, 60, _fugerat una Et Samon et dominos_, etc. + Idem olim conj. _Phrygios threnos_, non inprob. Drak. quum in + Phrygia, præter _Aulocrenen_ fontem, etiam _Aulothrenis_ + (+Aulothrênês+) vallis fuerit, si antiquis codd. Plin. V, 29, quos + Salmas. consuluerit, fides habenda. Quod etsi dubium est, + (repugnat certe Harduin.) conjectura tamen quodammodo firmari + potest ex Ovid. Met. VI, 392 sq. An legendum _Phrygius Marsya + Crenen_, vel _Phrygiam Crenen_, seu _Crenam_, quia _Aulocrene_ + +aulou krênê+, vulgo in singul. dicitur? Sed vid. not. + ["ad I, 144": in Not.] + + Marruvium, veteris celebratum nomine Marri, 505 + Urbibus est illis caput, interiorque per udos + Alba sedet campos, pomisque rependit aristas. + + 505. _Marruvium_, sive Marrubium, +Marouion+, Strab. V, p. 167, al. + 241, ad ripam orient. lacus Fucini, (ubi nunc Morrea, vel S. + Benedicti pagus) unde _Maruvii_, Plin. III, 12. _Splendidissima + civitas_; dicitur in Reines. Inscr. Class. VI, 114. Cf. Heyn. ad + Virg. Æn. VII, 750, et Exc. VIII, p. 141. + 507. _Alba_, quæ nomen servavit, in septentr. latere Fucini lacus + sita, _Alba Fucentia_ seu _Fucentis_, Anton. et Gruter. p. 404, + colonia, Liv. X, 1; Vellei. I, 14, unde _Albenses_. Plin. III, 12. + +Albêseis+, Appian. b. Hannib. c. 39, ut _Albani_ ab _Alba Longa_, + et _Albenses Pompeiani_ ab _Alba Pompeia_ in Liguria, vocabantur. + --_sedet_, cf. ad VI, 647. + --_pomisque rependit aristas_, abundantia pomorum compensat, + resarcit inopiam frumenti. + + Cetera in obscuro famæ, et sine nomine, vulgi + Sed numero castella valent: conjungitur acer + Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes. 510 + + 508. _sine nomine_ ut +anônumon gêras+, dixit Pind. Ol. I, 132. Cf. + inf. X, 28, 214, et Virg. Æn. IX, 343, ubi vid. Heyne. + 510. _Peligni_, ab Illyriis forte oriundi, (vid. Gatterer V. C. _in + d. Einleit. zur synchron. Universalhist._ T. II, p. 544) communi + portu Aternensi cum Vestinis et Marrucinis utebantur, et Sagrus fl. + a Frentanis eos dirimebat. + --_Sulmo_, (_Sulmona_ in _Abruzzo citra_) de quo Ovid. Trist. IV, x, + 3. «Sulmo mihi patria est, gelidis uberrimus undis, Millia qui + novies distat ab Urbe decem.» Cf. ejusd. Fast. IV, 79 sq. et Amor. + II, vi, 1 seq.; III, xv, 11, et inf. IX, 70 seqq. _rapit_, ut IV, + 218. + + + Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles, + Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi + (Ut fama est) Calais, Boreæ quem rapta per auras + Orithyia vago Geticis nutrivit in antris. + + 511 sqq. _Teanum Sidicinum_ et _Cales_, Campaniæ oppida, inter quæ + Silius quoque XII, 524, ea retulit, perperam h.l. memorantur, ut + contra _Corfinium_, altera urbs et caput Pelignoram, inf. v. 520, et + _Allisæ_, Samnii opp. v. 535, in Campaniæ descriptione. + --_Sidicinus miles_, cf. ad V, 551. + [512.] _Quem genuere Cales_, h.e. Teanum Calibus originem debet; + quod nescio an alius tradat. An sensus est, non cedit... miles ei, + quem g. Cales? + --_Cales_, hod. _Calvi_, antiqua Ausonum, et deinde Campanorum urbs, + colonia, (Liv. VIII, 16; Vellei. I, 14) et municipium, (Cic. Agrar. + II, 31) cujus vinum laudat Hor. Od. I, xx, 9; xxxi, 9. _Cale_ in + singul. num. et _Threicia_ dicitur XII, 525, ob Græcam originem, + quam poeta more suo comminiscitur. Nam _Calais_, Zetæ frater, Boreæ + _Thracii_ (vid. ad I, 587,) filius ex _Orithyia_, a patre _rapta_. + Vid. Heyne ad Apollod. III, xv, 2; Vulp. ad Prop. I, xx, 25 seq.; + II, 26, 51, et Burm. Catal. Argonaut. vid. _Calais_. + + 511. _cedit studii_ emend. N. Heins. quum _studio_ et _sanguine_ + parum concinne concurrant. _Siricinus_ Col. unde _Sidicinus_ recte + jam correxit N. Heins. ut intelligatur _Teanum Sidicinum_, quod + opp. Calibus etiam conjunxerint Silius XII, 524; Virg. Æn. VII, + 727, et Liv. XXVI, 9. Vulgg. _vicinus_, quod e glossa forte + inrepsit, quoniam urbes illæ sunt vicinæ. + 512. _parvus_ scripti et editi ante Nicandrum, qui primus _parvæ_ + dedit. Urbes Campaniæ Strab. V, p. 248; +polichnia+, oppidula, + dici, exceptis Capua et Teano, monet N. Heins. Sed idem Strabo V, + p. 164, Cales +polin axiologon+ vocat. Conf. not. _urbi_, non + urbis, scripti, R. 3, et Parm. sed, teste Lefeb. non nisi duo + scripti et R. 1. + + Haud ullo levior bellis Vestina juventus 515 + Agmina densavit, venatu dura ferarum: + + 515. Vestini, a Sabinis oriundi, inter Picentes et Marrucinos, a + fontibus Vomani, Matrini et Aterni, (hod. Pescara) in ripis horum + fluminum, (in _Abruzzo citra_ et _ultra_ scil. Pescaram fl. et in + _Teramo_, provinc. Neapol.) usque ad mare habitabant. + --_Haud levior bellis_, haud minus bellicosa, ut _levis bello_, + inbellis, XIII, 214. + [516.] _dura_ moribus ac ingenio; vel obdurata. Cf. ad I, 558, et + VI, 308. + + 515. _ullo_, non _illo_, scripti et R. 2, _levior belli_ maluerit + N. Heins. Conf. ad IV, 542. Idem conj. v. 516, _venatu induta_ + h.e. pellibus et exuviis ferarum, coll. v. 523, 570, 571, et Suid. + +Bestinoi ethnos en Italia thêriôdes ton tropon+. Id magnopere + adridet Drak. qui locis Gell. IX, 4; Plin. VII, 2; X, 5, et + Ammian. Marcell. XXIII, 6, probat, _venatum_ etiam dici, quidquid + venatione capiatur. + + Quæ, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem, + Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiæ. + + 517. _Fiscellus_, ut _Tetricus_ (sup. v. 417.) et _Severus_ citerior + Apennini pars, in finibus Sabinorum, non procul ab agro Vestinorum, + nunc quoque _Monte Fiscello_, in confinio Abrutii ulterioris: in quo + monte Nar fl. oritur. Plin. III, 12, Var. R. R. II, ii, 1; §. 5; II, + 3. + --_arces_, cf. ad I, 7. + --_Pinna_, hod. _Civita_ seu _Citta di Penna_, +Pinna+, Ptol. III, + 1; Vitruv. VIII, 3; prope mare Venutum, unde _Pinnenses_, Plin. l.c. + +Pinêtai+, Diodor. Exc. p. 398. + 518. Pascua _haud tarde redeuntia_, conf. Virg. Ge. II, 201, 2. + --_Aveia_, XX M. P. ab Alba, (et quidem, judice Cluverio, lib. II, + cap. 12, pag. 750; ab Alba Fucentis, sup. v. 507,) in Tabula + Itineraria, _Avia_, +Aouia+, Ptol. III, 1. _Aviensis civitas + prope Aquilam in Vestinis_ in Martyrol. Rom. a.d. XIII. Kal. Nov. + Cf. V.L. + + 518. _Avellæ_ in omnibus libris circumfertur, quæ tamen non + Campaniæ modo urbs et soli sterilis est, sed etiam vers. 543, + memoratur. Hinc _Aveiæ_, emend. N. Heins. quod in textum recepi, + prob. Drak. _Aviæ_, quod idem est, edidit Lefeb. auctore Cluver. + Ital. ant. p. 750. Conjicerem _Aterni_, (quod teste Strab. + +epineion+, navale, Marrucinis, Pelignis et Vestinis commune fuit) + nisi a literarum ductu id nimis recederet. An olim in Vestinis + quoque _Avella_, vel _Ajella_ urbs fuit, quæ nunc _Ajello_ + dicitur? + + Marrucina simul Frentanis æmula pubes + Corfini populos, magnumque Teate trahebat. 520 + + 519. _Marrucini_, quos ab Illyriis originem duxisse, sed cum Sabinis + in unius populi corpus coaluisse suspicatur Ill. Gatterer, + (_Einleit. in d. synchron. Universalhist._ T. II, p. 544.) ad mare + Hadriat. et Aternum fl. in confiniis Vestinorum, Frentanorum et + Pelignorum colebant. + --_Frentani_, +Sannitikon ethnos+, Strab. V, p. 166, oram maris + superi, ab Aterno fere ad Frentonem fl. a quo nomen adceperunt, + obtinebant. + 520. _Corfinium_, hodie forte _Popolo_, vel _S. Pelino_, +hê tôn + Pelignôn mêtropolis+, et in bello Marsico +koinê hapasin tois + Italiôtais polis anti tês Rhômês, hormêtêrion tou polemou, + metonomastheisa Italikê+, teste Strab. V, p. 167, al. 369. Cf. Cæs. + B. C. I, 16; Lucan. II, 478; Plin. V, 12, et sup. ad v. 511. + --_Teate_, (_Civita di Chieti_ seu _Teti_, caput Abrutii citerioris, + vel provinciæ Chieti) +hê tôn Maroukinôn mêtropolis+, Strab. l.c. + +Teatea Marrhoukinôn mesogeios+, Ptolem. III, 1, ad Aternum fl. in + regione montana. Cf. XVII, 454. + + 519. _Marrutioque simul_ Col. + 520. _Teate_ Col. R. 1, Med. _Reate_ (Sabinorum opp.) Ox. Vulgo + _Rheate_. + + Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto + Adsuetæ volucrem cælo demittere fundæ. + Pectora pellis obit cæsi venatibus ursi. + + 521 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 679 sq. + --_sparus_, ut III, 388. + 522. Cf. ad II, 96. Proprie ipsi sunt _adsueti_, adeoque periti + hujus rei. 525. Cf. Virg. Æn. VIII, 553, et sup. ad II, 156. + + 521. _in pugna affertur_ Oxon. _in pugna offertur_ Colon. et Put. + teste N. Heins. qui tamen nil mutandum censet, nisi quod _in + pugnam_ maluerit. Conf. ad v. 316, et VII, 67, _in pugnam + offertur_ dedit Lefeb. qui hæc notavit: «Ita recte scripti omnes + et R. 2, ut Scipio _obtulit_, vel _addidit_ pila suis cohortibus + v. 548», _alta_ Col. + 522. _demittere_, non _dimittere_, Put. probb. N. Heins. et Drak. + Conf. ad II, 96. + 523. _venantibus_ malebat N. Heins. quia _venatu_ (sed interjectis + sex versibus) præcessit; et v. 524, _agrorum_. Sed vid. not. + + + Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum + E toto dabat ad bellum Campania tractu, 525 + Ductorum adventu vicinis sedibus Osci + Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum + Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclæ, + Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque + Antiphatæ compressa freto, stagnisque palustre 530 + Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme. + + 524. Agitur de _Campania_; hod. _Terra di Lavoro_, quæ regni Neapol. + pars est. + --_dives avorum_, ut _Mantua dives avis_ ap. Virg. Æn. X, 201, ubi + vid. Heyne in V.L. et not. Hæc verba ad priscam Campanorum + potentiam, ut +to+ _dives opum_ ad eorum divitias terræque + fertilitatem spectat. + 526. Recensentur urbes _Oscorum_ et Auruncorum seu Ansonum, qui + extremam olim Latii partem, ad mare inferum, obtinebant, et priscis + jam temporibus oppida et cis Lirim, qui Latium a Campania dirimit, + (unde _vicinis_ Campaniæ _sedibus_) et trans fluvium istum, in ipsa + Campania, condiderant; quæ propterea modo Latio novo seu adjecto, + quo nomine Strabo oram maritimam ab Ostia ad Sinuessam comprehendit, + modo Campaniæ adjudicantur, v.c. Sinuessa Latio a Plin. III, 5, et + Campaniæ ab eodem XXXI, 2. Cf. omnino Heyne ad Virg. Æn. X, 564, et + Exc. VIII, ad Æn. VII, p. 139 sq. + 527. _Sinuessa_ in finibus Latii adjecti et Campaniæ, trans Lirim, + ad mare, _Sinope_ quondam a Græcis, et Sinuessa deinde ab colonis + Rom. adpellata, (Liv. X, 21; Plin. III, 5 seu 9) cujus rudera prope + castellum _Rocca di Mondragone_ supersunt. + ["Plin. III, 5 seu 9": III.28] + --_tepens_, dicitur non a tepida tantum aeris temperatione in + Campania, sed inpr. quoque a thermis salubribus, _aquis + Sinuessanis_, de quibus vid. Strab. V, p. 162, al. 371. (+plêsion + autês esti therma loutra kallista poiounta pros nosous enias+) Plin. + XXXI, 2; Tac. Ann. XII, 66, et ej. Hist. I, 72; Martial. XI, viii, + 11, et lxxii, 1; Liv. XXII, 13. Vinum Sinuessanum laudant Martial. + XIII, 111; Horat. Epist. I, v, 5 et alii. + 528. _Vulturnum_, urbs et castellum, (hod. _Castello di Voltorno_) + ad ostium maximi Campaniæ fluvii, qui olim _Vulturnus_ dicebatur, + nunc _Voltorno_. Cf. XII, 521; Liv. XXV, 20; XXXIV, 45, et Heyn. + Exc. VIII, ad Virg. Æneid. VII, 729. + --_Amyclæ, quas evertere silentia_, cf. omnino Heyn. not. et Exc. + II, ad Virg. X, 564. + 529. _Fundi_, hod. _Fondi_, inter Formias et Tarracinam, ad mare, + unde _Fundani municipes_, Liv. XXXVIII, 36. _F. lacus_, Plin. III, + 5. _F. vinum_, ib. XIV, 6. + --_regnata Lamo... freto_, cf. ad VII, 276, et Ovid. Met. XIV, 233 + sq. + --_domus Antiphatæ_, Formiæ, _compressa_, pressa, _freto_, mari + vicino, quod eam premit h.e. contingit, perstringit, adluit; (ut + Hor. Od. II, x, 3, al.) vel premit, vexat; vel _arva premit pelago_, + ut ap. Virg. Æn. I, 246. + 530. _stagnis palustre Liternum_, cf. ad VI, 654. + 531. _Cyme_, forma græca pro _Cumæ_. Urbs, a. 1207, diruta, + +Chalkideôn+ (incolarum Chalcidis, capitis Euboeæ) +kai Kumaiôn + palaiotaton ktisma+, testibus, Strab. V, p. 168, al. 243, al. 372; + Plin. III, 5 seu 9; Vellei. Pat. I, 4, et Liv. VIII, 22, unde _aquæ + Cumanæ_, Liv. XLI, 16, et inpr. _Sibylla Cumana_, a qua hod. _Grotta + di Sibylla Cumana_ nomen adcepit, et urbs h.l. dicitur _fatorum + conscia_. Conf. V.L. et ad III, 399, et vid. Heyne ad Virgil. Æn. + VI, 2, ibique Exc. II et III. + + 525. _E_, non _Et_, Col. + 526. _adventu_, non _adventum_, scripti. + 531. _Liternum_, non _Linternum_, Colon. vid. ad VI, 654; _Cyme_ + scripti et R. 2; +Kumê+ Steph. Byz. et Strab. Cf. IX, 57; XI, 290; + XIII, 400, 494, 498; Heins. et Pier. ad Virg. Æn. VI, 2 et 98. + Intpp. ad Val. Fl. I, 5; _Cume_ R. 1, Med. Cell. _Crinæ_ Ox. Vulgo + _Cumæ_; +Koumai+ Ptolem. + + Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta + Prole Dicarchea, multo cum milite Graia, + + 532. _Nuceria_ Alfaterna, Liv. IX, 41; Diodor. XIX, 65. Nunc + _Nocera_ prope Sarnum fl. in Picentinorum finibus, de qua vid. Liv. + IX, 38; XXVII, 3. Ab ea diversæ _Nuceria_ Camellaria, (_Nocero_) + Umbriæ opp. et _Nuceria_ (_Luzara_) in Gallia Cispad. ad Padum. + --_Gaurus_ mons, (hod. _Monte Barbaro_) inter Puteolos et Avernum + Lucrinumque lacum, vinetis consitus. Conf. XII, 160; Lucan. II, 667, + 8; Plin. XIV, 3, 6; Stat. Silv. III, i, 147; v, 99; IV, iii, 65. + --_navalibus acta Prole Dicarchea_, h.e. postquam Puteolani urbem + suam cum portu reliquerant, ut ad bellum proficiscerentur, (conf. + v. 480.) illic etiam adfuit Neapolis, h.e. eos sequebantur + Neapolitani cum multo milite Graio. + 533. _Dicarchea_, contr. pro _Dicæarchea_, ut XII, 107; et ap. Stat. + Silv. II, ii, 3, et 96, +Dikaiarchia+, vel +Dikaiarcheia+ Græcum et + antiquius nomen urbis, quæ postea _Puteoli_ (hod. _Puzzuoli_ seu + _Puzzuolo_) vel a _putore_ aquarum, vel a _puteorum_ minorum + multitudine adpellata dicitur. Vid. Plin. III, 5 seu 9, Festus voc. + _minorem_, Epit. Stephani, Varro L. L. IV, 7, et loc. class. Strab. + V, p. 169, al. 245, al. 376. _Dicarchi moenia_, dixit Stat. l.c. + Plura de hac urbe vid. ap. Liv. XXIV, 12, 13; XXXIV, 45; Tac. XIV, + 27. Verba _navalibus acta_ spectant ad egregium, quo urbs etiam nunc + utitur, portum, ad sinum Baianum. +Dikaiarchia, epineion Kumaiôn, + kai emporeion+ (_emporium Puteolanorum_, Cic. ad Att. V, 2.) + +gegenêtai megiston, cheiropoiêtous echousa hormous+, Strab. l.c. + Cf. et Sueton. Aug. 98, et Stat. l.l. _Antichita di Pozzuoli_ + edidere Loffredi Capaccio, Mazzello et optime omnium Paul. Ant. + Paoli, Napoli 1768. + + 532. Vulgo _Gaurus navalibus apta_, _Prole Dicarchenia_, vel + _Dicharchæa_, prob. Marso, cui _Gaurus_ est oppidum, cujus tamen + nemo geographorum mentionem facit. _Dicarcheia_ Put. R. 1, Parm. + Med. _Gaurus navalibus acta_, _Prole Dicarchea_; _multo_, etc. ex + Colon. recepere Draken. et Ernesti, suadente N. Heins. qui tamen + scribendum putat, _Illic Nuceria: et Gauri n. acta P. Dicharchea, + multo cum milite, Graia Illic P._ quia Gaurus a Nuceria satis + remotus: quasi poeta ordine geograph. procedat. Pro _acta_ Lefeb. + reposuit _aptus_ ex emendat. Cellar. Geogr. T. I, p. 671, edit. a. + 1731, et Loyd. in Lex. vid. _Nuceria_, qui posterior refingit, + _Illic Nuceria, et G. n. aptus P. Dicharchea: multo c. m. Graio + Illic P._ ut Nuceria, vel incolæ Gauri ejusdem sint originis ac + Puteoli. Sed Lefeb. punctum post _aptus_ ponit, et verba seqq. ita + explicat: illic fuit Graia Parthenope ex eadem prole, hoc est + ejusdem originis, (vid. ad I, 221) ac Dicarchæa, multo cum milite; + nam etsi a Samiis deducantur Puteoli, tamen hoc oppidum, quia, + Strab. teste, navale fuerit Cumanorum, ab his conditum videri + posse. Veram loci lectionem nondum constituam putat Ernesti, qui + inprimis dubitat, an Silius Gauri mentionem ideo fecerit, ut + populos ex eo monte adcitos significaret: sed vocem _acta_ salvam + esse, eidem persuasit Strabo V, p. 376 +hexês d' eisin hai peri + Dikaiarchian aktai, kai autê hê polis+, etc. Meo qualicumque + judicio lectio c. Colon. aptissimum præbet sensum, modo distinctio + ea, qua feci, ratione mutetur: et interpretes, ut in vitio + detegendo sagaces, ita in medicina adferenda parum felices fuere, + dum veteres Gaurum nobis oppidum obtrudunt, recentiores vero non + Puteolana, sed Gauri _navalia_ intelligunt, quia hic mons in imis + vitifer, et, si non aliis locis, certe in summitate, pinifer + fuerit, adeoque ligna navalibus apta suppeditaverit. Sed hoc ipsum + ne satis quidem constat, et Gaurus Juven. IX, 57, _inanis_ + (arboribus, putat) dicitur, vid. not. + + Illic Parthenope, ac Poeno non pervia Nola, + Allifæ, et Clanio contemtæ semper Acerræ: 535 + + 534. _Parthenope_, vetus nomen _Neapolis_, (_Napoli_) +hopou + deiknutai mnêma tôn Seirênôn mias Parthenopês+, Strabon. V, p. 170, + al. 246, al. 377. Cf. idem I, p. 23, et 26, inf. XII, 33 sq. Plin. + III, 5 seu 9; Solin. c. 2. Martian. de conditor. urb. L. VI, p. 206, + et Steph. Byz. +Leukosia+, +Ligeia+, +Parthenopê+, Sirenum nomina + ap. Tzetz. Chil. VI, 719. _Graia_, quoniam non modo a Cumanis + (Vellei. I, 4; Liv. VIII, 22; Martial. V, lxxix, 14. Martian. + Heracleota in Periplo, p. 11) vel a Chalcidensibus, Cumarum + conditoribus, (Plin. III, 5 seu 9,) ædificata traditur; sed etiam + Græcorum ritus religiose servavit, eorumque exemplo gymnasia, + agones, theatra habuit, unde et _Græca urbs_ vocatur Tacit. Ann. XV, + 33. Cf. inf. XII, 27, 31; Liv. XXXV, 16. + --_Nola_, quæ nomen, non pristinum splendorem, retinuit, a + Chalcidensibus, (conf. XII, 161; Justin. ex Trogo XX, 1,) vel + Tyriis, (Solin. c. 8) vel Tuscis (Vellei. I, 7) condita, et bello + Samnitico a Romanis capta. Liv. IX, 28. + --_Poeno non pervia_, non expugnabilis: nam ibi primum Hannibalis + impetus a Marcello repulsus. Cf. XII, 161 sq. et Liv. XXIII, 14... + 16. + 535. _Allifæ_, hodie _Alife_, opp. Samnii, inter Venafrum et Sabati + confluentem, supra lævam ripam Vulturni, qui Campaniam a Samnio + dirimit. Cf. ad vers. 511, et V.L. Vinum Allifanum laudatur XII, + 526, et Horat. Sat. II, viii, 39. + --_Clanio contemtæ semper Acerræ_, imitat. Virg. Ge. II, 225, ubi + vid. Intpp. + --_contemtæ_, infestatæ, quoniam crebræ Clanii exundationes non + facile aggeribus cohiberi possunt. _Clanius_, nunc _L'Agno_, + Campaniæ fl. qui etiam Liternus dicitur, et inter Capuam Cumasque in + mare fluit. Cf. ad VI, 654. Diversus ab eo _Clanis_, Etruriæ fl. + (vid. 454) quod nomen etiam Liri tribuitur. ["454" recte 453] + --_Acerræ_, hod. _Acerra_, +Acherai+, Strab. Cf. XII, 422; Liv. + VIII, 17; XXIII, 17; XXVII, 3; Appian. b. Pun. c. 63, (ubi vid. + Schweigh.) et b. Civ. I, 42, 45, quibus locis +Acherrhas+ invenies. + Colonos ab Augusto eo missos tradit Frontin. de colon. pr. _Acerras_ + Insubrium, in Gallia Transpad. ad Serii et Adduæ confluentes, (vide + Plin III, 14, et inpr. Polyb. II, 34.) Dausq. ad h.l. German. ad + Virg. et Pintian. ad Plin. et Hummel (_Handb. d. alten Erdbeschr._ + p. 421) cum hoc Campaniæ opp. confuderunt. + + 535. _Allifæ_ Col. ut ap. Liv. VIII, 25; IX, 38, 42; XXII, 13, 17, + 18; XXVI, 9; Gruter. p. 407, 417, 460, +Alliphai+ Diodor. XXII, + 35. Sed +Aliphai+ Strab. V, p. 238 al. 364. _Allife_ Cell. et + alii, ut apud Frontin. de Colon. p. 83. _Alliphe_ plerique libri. + +Alipha+ Ptol. _contentæ_ ed. Dausq. culpa librarr. nam in + comment. +to+ _contemtæ_ explicat, unde inmerito in reprehensionem + N. Heins. incurrit. + + Sarrastis etiam populos totasque videres + Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues + Phlegræi legere sinus, Misenus, et ardens + Ore giganteo sedes Ithacesia Baii. + + 536 sq. Cf. Virg. Æn. VII, 738, ubi vid. Heyn. Exc. VIII, p. 140. + 536. Sarrastes adcolæ _Sarni_ fl. (nunc _Sarno_ seu _Scafati_) qui + Pompeios præterfluit. Strab. V, p. 171, al. 247; Plin. III, 5. + 537. _mitis_, conf. ad IV, 85. + --_opes_, copias ex populis, hunc fluvium adcolentibus, conscriptas, + ut ap. Virg. Æn. VIII, 171 et 685, ad quæ loca vid. Heyne. + 538. _Phlegræi sinus_, sive campi prope _sinum_ Baianum, +ta + Phlegraia pedia+, quorum Lat. nomen _Laboriæ_, seu _Leboriæ_ et + _campi Laborini_, (Plin. XVIII, 11) hodiernum vero _Campo Quarto_, + quod adversus Cluver. propugnat Camill. Peregr. p. 261. A Puteolis + ad Baias Cumasque patent, si fides habenda Strab. et Plin. ll. cc. + +To Kumaion pedion ônomasthai Phlegraion+, tradit Diodor. IV, 21, + sed +ta peri Kapuên kai Nôlên pedia+, Polyb. II, 17, et III, 91. Cf. + sup. ad IV, 275; Prop. I, 20, 9, et Eustach. ad Dionys. Perieg. + lviii, 21. + --_Misenus_ seu Misenum opp. promont. (_Capo di Miseno_) et navale + ad sinum Baianum, ubi Misenensis classis ab Augusto collocata. Cf. + Suet. Aug. c. 49; Plin. Epist. VI, 20; Virg. Æn. VI, 232 sqq. Tac. + Ann. VI, 50. + 539. _Baiæ_, opp. Campaniæ, inter Puteolos et Misenum, (ubi nunc + non nisi castellum, _Castel di Baja_, superest) ad sinum Baianum, + portumque Julium, (de quo vid. Heyne ad Virg. Ge. II, 161 sq. et + Æn. IX, 710) frequens hominibus, qui eo confluebant, et villas + palatiaque ibi ædificabant, invitati amoenitate locorum et + multitudine _thermarum_, quæ et ipsæ _Baiæ_, vel _aquæ Baiæ_ + vocabantur, (vid. Ern. Clav. Cic.) +kai pros truphên, kai pros + therapeian nosôn epitêdeiai+, (Strab. V, p. 169, al. 376) «quæ in + imo habebant aut de sulfure, aut de alumine, aut bitumine ardentes + maximos ignes,» Vitruv. II, 6. Eo respicere videtur poeta, qui tamen + fabulose rem tradit. + --_ardens Ore giganteo_, propter Inarimen, vicinam ins. de qua vid. + mox; v. 541. + --_Sedes Ithacesia Baii_: nam +tas Baias epônumous einai legousi + Baiou tôn Odusseôs hetairôn tinos+, Strab. l.c. Cf. inf. XII, 114. + +Baiou+, seu +Baiou d' ameipsas tou kubernêtou taphon+, Lycophf. + Cass. v. 694. Ab eodem Baio vel Bæo, Ulyssis gubernatore, Bæam, + Cephalleniæ montem, nomen adcepisse tradit Steph. Byz. Vid. +Baia+. + + 536. _Sarrastes_ alii, ut X, 316, inprob. N. Heins. ad. h.l. et ad + Virg. Æn. VII, 738. + 537. _ditis opes_ conj. D. Heins. + 539. _Bæi_ c. Col. auctoritate, vel _Baii_ ex emend. N. Heins. + scribendum videtur; vid. not. Vulgo _Bai_, et _Bacchi_ Put. + + Non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea 540 + Inarime, non antiqui saxosa Telonis + Insula, nec parvis aberat Calatia muris; + Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella: + + 540. Imitat. Virg. Æn. IX, 715, ubi vid. omnino Heyn. Exc. II. Cf. + inf. XII, 143 sq., ubi Prochyta _Mimanti_, (de quo vid. ad IV, 276.) + _Inarime_ vero, non ut h.l. et apud Virg. l.c. _Typhæo_, sed + _Japeto_ inposita fingitur, ut Ætna ab ipso Silio XIV, 197, et aliis + eidem Typhoeo, ab aliis denique Briareo. De hac fabularum + diversitate et origine, ut et de Typhoeo, seu Typhone vid. Burm. ad + Val. Flac. II, 24, inpr. Heyne l.c. et ad Virg. Æn. III, 578 sq. it. + ad Apollod. p. 67... 87. Herman. Mythol. T. I. p. 254 sq. et T. II, + p. 376, 7. + --_Prochyte_ (_Procita_), et _Inarime_, quæ et Pithecusæ, sive + Pithecusa et Ænaria (hod. _Ischia_) vocantur, insulæ, in sinu Cumano + seu Baiano, Cumis et Miseno prom. objectæ. Vid. Heyne et Burm. ll. + cc. _Prochyte_, +apo tou prochunai+ dicta, ut Serv. ad Virgil. + tradit, vel, ut Strabo V, p. 247, al. 379, et Plin. III, 6, _quia + profusa ab Ænaria erat_, h.e. terræ motu divulsa et in altum velut + projecta. + 541. _Telonis Insula_, Capreæ. Conf. ad VII, 418, et Heyne Exc. + VIII, ad Virg. Æn. VII, 733 sq. + 542. _Calatia_, vel _Calatiæ_, Plin. III, 5 seu 9, hod. _Cajazzo_ + sive _S. Cajazzo_, opp. prope Vulturnum fl., vel ex Livio + notissimum. + 543. _Surrentum_, cf. ad V, 466. + --_Abella_, nunc _Abella vecchia_, ultra Clanis fontes, colonia + Chalcidensium (Justin. XX, i, 13) et municipium ap. Frontin. de + Colon. + --_sulci cerealis_, frumenti, ut _Cerealia munera, herbæ, fruges_ + etc. Cf. Virg. Æn. VII, 740. + + 540. Voc. _ardentem_ miror nemini scrupulum injecisse, quum +to+ + _ardens_ modo præcesserit. Suspicor, illud, ex simili loco XIV, + 197, margini adscriptum, in contextum inrepsisse, et poetam vel + _ingentem_, vel _adflantem_, vel _fumantem_, vel simile quid + scripsisse. + 543. _Abella_ scripti, R. 1, 3, Med. vid. Heins. ad Virg. Æn. VII, + 740, et Græv. ad Justin. XX, 5. Vulgo _Avella_ ex solenni + permutatione literarum _v_ et _b_ in codd. medii ævi. + + In primis Capua, heu! rebus servare serenis + Inconsulta modum, et pravo peritura tumore. 545 + + 544. Capua, caput Campaniæ, hod. vicus. _S. Maria di Capua_, qui M. + P. a nova Capua abest. + 545. _Inconsulta servare modum_, græce pro, in servando modo, + inconsulte non servans modum _rebus serenis_, lætitiæ, vel in _rebus + serenis_, h.e. lætis, (ut XV, 53) prosperis, quum post pugnam + Cannensem ad Hannibalem deficeret, quæ ei causa exitii fuit, urbe a + Romanis capta, agrisque sorte divisis. Cf. XI, 29 sq., Liv. XXIII, + 2, 7; XXV, 20; XXVI, 16, et simil. loc. Virg. Æn. X, 501, 502, ubi + vid. Heyne. + --_tumore_, vid. ad II, 288. + + + Lætos rectoris formabat Scipio bello. + Ille viris pila, et ferro circumdare pectus + Addiderat: leviora domo de more parentum + Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos; + Aclydis usus erat, factæque ad rura bipennes. 550 + + 546. _Scipionem_ Africanum in pugna Cannensi tribunum militum de + legione secunda fuisse tradit, Liv. XXII, 53. + --_formabat bello_, ad bellum, et ad exercitium usumque armorum. + 548 sqq. _Addiderat_, dederat; vid. Ind. + --_leviora domo Gestabant tela_, h.e. domi gestare solebant, quod + jam Lefeb. notasse video. Sic _domo_, Gr. +oikothi+, ap. Cic. Dom. + 3, et red. ad Sen. 11; Plaut. Amph. II, ii, 7; nisi levissima + mutatione _domi_ refingere malis. + [549.] _Gestabant_ +aoristôs+ dicitur, quam imperfecti aliorumque + temporum vim magna exemplorum copia illustrarunt Græv. Lectt. + Hesiod. c. 5, ad +Erga+, vers. 185, et Casaub. ad Pers. II, 5. + --_ambustas sine cuspide cornos_, ut _hasta_, _sudes_, _tela + præusta_ et igne durata, ap. Virg. Æn. VII, 506, 524; XI, 894; Tac. + A. II, 14; Liv. I, 32; Cæs. B. G. V, 40. + 550. _Aclydes_, Campanis etiam a Virg. Æneid. VII, 730 tribuuntur. + Cf. ad III, 363. + --_factæ ad rura bipennes_, cf. ad V, 499, et h.l. Var. LL. + + 546. _Lætos rectoris_ Oxon. prob. N. Heins. quem vid. ad h.l. ad + XV, 122, et ad Virgil. Æn. I, 441; Val. Fl. VI, 266; Ovid. Met. + VII, 435, et Claud. Cons. Hon. IV, 205. _Lætos_ Col. _Lectos_ Put. + et Tell. sed +to+ _c_ in illo notatum puncto, in hoc deletum esse, + testatur Lefeb. + --_Lectos rectoris_ Put. Mars. Ald. et alii quidam _Lectos + rectores_ R. 1, 3, Parm. Med. _Lectos venturo_ ex ed. Basil. + Wolfii in libros recentt. venit. + 548. _leviora adeo_, vel _leviora duo_ (vid. not. ad v. 493) + emend. N. Heins. _leviora manu_ Burm. _leviora domo... Gestarunt + tela_ Drak. hoc sensu: Scipionem Campanos, quibus præerat, pilis + ac thorace armasse, quum domo non nisi leviora tela et ambustas + sudes adtulissent. Hic certe verus est sensus loci, judice + Ernesti. Sed vid. not. + 550. _Aclydis_, non _Aclidis_, Colon. vid. ad III, 363. Mox + _bipennis_, scilicet usus erat iis, omnino mihi legendum videtur. + + + Ipse inter medios venturæ ingentia laudis + Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu + Murales fossas, undosum frangere nando + Indutus thoraca vadum: spectacula tanta + Ante acies virtutis erant: sæpe alite planta 555 + Ilia perfossum, et campi per aperta volantem + Ipse pedes prævertit equum: sæpe arduus idem + Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta. + + 551. Describuntur usitata Romanis exercitia tironum, quos ipse dux + exemplo suo incitat et docet. Idem Scipio ea instituit ap. Liv. + XXVI, 51, quem locum poeta haud dubie ante oculos habuit. Neutrum + videre interpretes. Cf. I, 242 sqq. + --_vibrare sudem_, cf. V.L. + 552. _tramittere saltu_ (vid. ad IV, 345, et Burm. ad Val. Fl. III, + 481). + 553 sq. _Murales fossas_: nam saltum exercebant milites, ut _fossas + murales_, h.e. circa muros vallumque castrorum, vel edita loca + transsilire possent. Vid. Veget. I, 9. + --_undosum... vadum_; hæc est _natatio_ in mari, vel Tiberi aliisque + fluviis, cum et sine armis. Vid. Veget. I, 10; III, 4; Suet. Aug. + 64. Magnam viri fortis laudem esse, armatum tranare flumen, minus + apte monent Barth. et Drak. prolatis exemplis Turni et Horatii ap. + Virg. Æn. IX, 815, et Liv. II, 10. + --_frangere nando_, vid. ad III, 457. + --_vadum_, cf. ad I, 52. + [554.] _Spectacula_, specimina, experimenta (vid. ad I, 77) + _virtutis_, quæ _ante acies_, h.e. in exercitationibus, + prolusionibus, dabat, deinde usui maximo futura in veris præliis; + Burm. + 555... 557. Hæc est _decursio_, vel _cursus_ militum. Conf. Liv. + XXIII, 35, inpr.; XXVI, 51, et XXIX, 22. Veget. I, 9. + --_alite planta_, vid. ad VI, 212, et cf. VII, 67. + 558. Hæc spectant ad _missionem hastarum et lapidum_, quos tirones + vel manibus, vel fundis jaciebant. Cf. Veget. I, 14 et 16. + --_arduus tramisit_, ut equo insidens, antea _pedes_; Ernesti V.C. + qui +to+ _saxo_ etiam de funda intelligi posse observat, quamvis + etiam ad exemplum Homeri saxa manu jacere consueverint heroes. Verum + h.l. non de heroum moribus, sed de exercitiis tironum, quibus ipse + dux monstrat, quod imitentur, sermo est, et verba _arduus tramisit_ + eo sensu capienda sunt, quo Virg. Æn. V, 478, dixit: _durosque + reducta Libravit dextra media inter cornua cestus Arduus_. Cf. etiam + Val. Fl. VII, 572, et alia loca, ubi _arduus_ pro _alte_ ponitur, ut + _altus_. + + 552. _rudem_ pro _sudem_ substituendam puto. Conf. not. et verba + Liv. XXVI, 51: _Legiones tertio die rudibus inter se in modum + justæ pugnæ concurrerunt_. Ejusmodi rudes etiam _vectes_ + dicebantur, et +narthêkes pacheis+ Xenoph. Cyrop. II; vid. + Schwebel. ad Veget. I, 9. Vulgata tamen lectio eundem præbet + sensum, et defendi præterea potest coll. Liv. XL, 6, extr. et 9, + extr. ubi de eodem exercitio, non gladiatoribus tantum, sed + militibus quoque solenni, agitur: nisi his quoque locis eadem + medicina adhibenda est. Cf. etiam Prop. IV, i, 29, et Ovid. A. A. + III, 515. + --_tramittere_, non _transmittere_, scripti h.l. et v. 558. Cf. ad + IV, 487. + 554. _spectacula tantæ Ambæ acies v. e._ suspic. N. Heins. coll. + I, 164, 465, IX, 440, et al. Sed vid. not. + + Martia frons, facilesque comæ, nec pone retroque + Cæsaries brevior: flagrabant lumina miti 560 + Adspectu, gratusque inerat visentibus horror. + + 559. Prosopographia Scipionis. + --_faciles comæ_, sive molles, caput ambientes leni lapsu, quibus + horrida et dura cæsaries contraria est, ut _facilis fiscina_, Virg. + Ge. I, 266. Sive potius ita incomtæ, ut nulla ars, nullus cultus + mollior adpareret, quippe a quo viri gravitas abhorrebat, ut fere + semper voc. _facilis_ Silius adhibet, v.c. I, 613, et XI, 286, ubi + _faciles mensæ_ Campanorum gulositati obponuntur; Ernesti V.C. Conf. + ad IV, 433, et I, 613. + 560, 561. Gravitas Scipionis cum gratia oris et comitate mixta satis + ornate delineatur: sed hæc magis sentiri, quam explicari poterunt; + Ernesti. Eamdem rem mira verborum ubertate poeta exornavit inf. + v. 609 sq. + --_flagrabant_, vid. ad I, 126. + + + Adfuit et Samnis, nondum vergente favore + Ad Poenos; sed nec veteri purgatus ab ira. + + 562. _Samnites_, quos Sagrus fl. a Marsis et Pelignis, et Vulturnus + a Campanis dirimit, quique etiam _Sabelli_ h.e. a Sabinis oriundi, + et +Sannitai+, Strab.; +Saunitai+, Polyb. ac Dionys. dicuntur, + (Plin. III, 12) in plures populos dividebantur, quorum nonnulli, + v.c. Samnites Caraceni et Pentri, trans Apenninum, sed plures citra + montem, aut in montanis regionibus colebant. Hirpini et Frentani ab + iis originem ducebant, (vid. Strab. V, p. 368, et 383) unde + Hirpinorum urbes mox apte recensentur. + --_nondum vergente favore_, quum nondum defecissent _Ad Poenos_, ad + quos inclinarunt post cladem Cannensem. Cf. XI, 7; Liv. XXII, 61; + XXIII, 42. + 563. _veteri ab ira_ in Romanos, nota vel ex Liv. VII, 29... 37; + VIII, 1, 23... 26, 30, 36... 39; IX, 1... 45; X, 11... 45. Cf. inf. + XI, 7, 8 et 173 sq. + + Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique + Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus hærent, 565 + Et quos aut Rufræ, quos aut Æsernia, quosve + Obscura incultis Herdonia misit ab agris. + + 564 sqq. _Batulum_, _Nucræ_ et _Rufræ_ oppida incerti situs, quæ in + Hirpinis ponunt, Cluv. p. 1200, et Heyne in Exc. VIII, ad Virg. Æn. + VII, 739. Sed in Campanis supra Teanum, in ortum hibernum, Serv. ad + Virg. l.c. (qui tamen a Samnitibus ea condita tradit) et Cellar. + Geograph. II, 9, ubi auctoritate Holstenii monet, _Rufranos colonos_ + in lapide, Præsenziani in Teanensi diocesi reperto, memorari, + agrumque vicinum vulgo _la Costa Rufaria_ dici. _Nucrarum_, vel + Mucrarum (vid. V.L.) præter Silium nemo mentionem facit, nisi forsan + Suidæ et Steph. Byz. +Noukria polis Turrhênias, hê kai Nakria dia + tou alpha+, eadem urbs est, quod suspicatur N. Heins. qui tum + +Noukrai+ scribendum putat, quod non opus est, judice Drak. quum + etiam Fregenæ Straboni +Phregênia+ dicantur. + --_Rufræ_, Cluverio et Heyn. idem videntur opp. esse, quod Liv. + VIII, 25. _Rufrium_, seu _Ruffrium_ et nunc _Ruvo_ (in _Terra di + Bari_) vocatur, in Hirpinorum finibus situm. Sed Cell. et Holsten. + Rufras in Campanis, et Rufrium in Hirpinis urbibus numerant. + --_metunt_ exquisitius quam _tenent_ ap. Virg. l.c. Ut _fluvium + bibere est_ ad fluvium habitare (vid. ad v. 367), sic _regionem + metere_ est eam incolere, ut _arare_, _vomere_, _exercere_ et + _serere_ colles, litus, culta, saltus, ap. Virg. Æn. VII, 798; Stat + Th. IV, 51; V, 53; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. I, 25. _Urbem metere_ + paulo audacius dictum videri potest et doctius; sed lyricæ poesi + aptius est, quam epicæ. + --_Bovianum_, +Bouianon+, Ptol. III, 1; +Boianon+, Strab. V. p. 167. + _Bobianus_, Frontin. p. 109, hodie _Bojano_ in comitatu Molise, + Pentrorum Samnitium caput (Liv. IX, 31) et colonia (Plin. III, 12, + qui duplex memorat Bovianum, _vetus, et alterum cognomine Undecuma + norum_) prope Tiferni fontes, trans Apenninum et ad ejus radices. + Plura vid. ap. Liv. IX, 28, 31, 44; X, 12; XXV, 13. + [565.] _Exagitant lustra_, propr. feras ex lustris; vel pervestigant + lustra, silvas. Cf. IV, 303; XVI, 552 al. + --_Caudium_ inter Calatiam et Beneventum in via Appia, (vid. Strab. + l.c. et Tabula Itin.) opp. muro ductum et a Cæsare coloniæ + Beneventanæ adjudicatum, teste Frontino. + --_Furculæ_, seu _Furcæ Caudinæ_, h.l. _fauces_, (ubi pagum + _Furchie_ dictum superesse tradit Holsten. et Cluver. p. 267) et + clades Romanorum ibi adcepta, notissimæ ex Liv. IX, 1... 3, 7, 12; + XXII, 14, et Flor. I, 16. + --_hærent_ in _faucibus_, h.e. habitant, ut XII, 531. + [566.] _Æsernia_, hod. _Isernia_, seu _Sergna_, in comitatu Molisii, + cis Apenninum, non longe a læva Vulturni ripa, colonia, de qua vid. + Frontin. et loca Livii, in V.L. laudata. + [567.] _Herdonia_, +Kerdonia+, Strab. _Erdoniæ_, Tabul. et Anton. + +Herdonia+, Appian. Hannib. c. 48. +Herdônia+ rectius Ptol. in + Hirpinis vel Apulis, versus Canusium, nunc _Ardona_, nec diversa ab + _Ardoneis_, Liv. XXIV, 20, quod Cell. et Holsten. p. 281, probant + adversus Cluver. qui _Ardoneas_, nunc putabat _Ardonam_ vocari, + Herdoniam vero _Cedogna_, quod potius teste Holsten. recentius est + nomen Aquiloniæ, in Apulorum finibus prope Aufidum fl. sitæ. + --_Obscura incultis_ cet. Conf. Liv. XXV, 21 inpr.; XXVII, 1, et + Appian. l.c. + + 564. _Batalum_ Col. et Oxon. cum edd. Marsi. Sed vid. Intpp. ad + Virg. Æn. VII, 739. _Nucras_ Col. Vulgo _Mucras_. _Rufas_, vel + _Rufras_ corrig. Cerda ad Virg. l.c. cujus tamen opp. v. 566, + mentio fit. _Macras_ opinatur Dausq. quia +ho Makrês chôrion+ + memoratur Strab. V, p.m. 222, ubi +horion+ scribendum censet, ut + sit Macra fl. Liguriæ finis. Utraque conject. merito damnatur a + Drak. Ego fere _Bucamque_ reponendum crediderim. +Bouka+ opp. + maritimum Frentanorum; vid. Strab. V, p. 167, al. 242; Mel. II, 4; + Plin. III, 12. Sic vel una saltem Frentanorum urbs a Silio + memoratur: nam sup. v. 402, lectio dubia est. Aptius quidem poeta + ejus mentionem fecisset sup. v. 519. Sed de ordine geographico + parum sollicitus est, et Frentani certe altera sunt Samnitum + progenies; _metunt_ scripti et editi ante Nicandrum, qui primus + _colunt_ refinxit. + 565. _Exagitant_ Col. Vulgo _Exercent_, quod magis ad + agriculturam, quam ad venationem pertinere monent N. Heins. et + Drak. _Fatigant_ Put. et Parm. unde _Vestigant_ conj. Lefeb. + Reciperem _fatigant_, nisi poetæ priorem syll. corriperent. Conf. + Virg. Æneid. IX, 605, et vid. ad I, 63. + 566. _Rufræ_ restituit N. Heins. ex optimis membrr. Virg. Æn. VII, + 739; _Rufæ_ Col. _Rufrie_ Oxon. et Put. _Ruria_ R. 3; _Rufeiæ_ + Med. Vulgo _Rufre; quos aut_ bis scripti. Vulgg. _quos aut R. aut + quos_, claudicante versu. _Cæsernia_ scripti. _Cesernia_ R. 1, et + Med. Vulgo _Esernia_, ut ap. Frontin. p. 109; +Esernia+ Strab. V, + p. 250; _Esernini_ Plin. III, 12; _Æsernia_ est ex emend. + N. Heins. Sic in numis apud Gruter. p. 570, n. 10, et in antiq. + codd. Liv. X, 31; XXVII, 10; XLIV, 40; ejusq. Epit. XVI, LXXII, + LXXIII, +Aisernia+ et Ptol. dicitur. + + + Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus + Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes + Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum. 570 + Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque + Avertunt fluvio, somnique labore parantur. + + 568. Reliquas Italiæ gentes urbesque, et quidem v. 568... 584, + Italiæ inferioris, 588... 606, Galliæ Togatæ, seu Cisalpinæ, et + 613... 616, insularum, poeta quam potest brevissime perstringit, et + levi quasi digito ac sine ordine adtingit, quasi senserit, se paulo + longius fere, quam par erat, huic Italiæ descriptioni immoratum, et, + si maximarum rerum narratio, ad quam se jam adcinxerit, diutius + differretur, periculum esse, ne lectorum exspectatio tam longo + episodio nimis suspensa teneatur, animique eorum relanguescant. + --_Brutii_, a Sabinis oriundi, australem Italiæ peninsulam oramque + maritimam usque ad fretum Siculum tenebant. Vid. Strab. VI, pr. + 569. _Lucania_, hod. _Basilicata_, ad Tyrrhenum mare, _Silaro_ fluv. + (_Selo_) a Picentinis, et _Lao_ (_Laino_) a Brutiis dirimebatur. + --_Hirpini_ ab ortu adtingebant Apulos, a meridie Picentinos, a + septemtr. Apenninum et, ut ab occidente, Samnites, a quibus, æque ac + Lucani et Frentani, originem ducebant. + 570. _Horrebat telis_, vid. ad I, 423. + --_tergo hirsuta ferarum_, cf. ad II, 156. + 571. _Lustra_, silvas. + + 568. _Brutius_ alii, vid. ad VI, 15. + 570. _terga_ R. 2. + + + Additur his Calaber, Sallentinæque cohortes, + Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus. + + 573. _Calabria_, quæ etiam Messapia, Iapygia, et Sallentina + dicebatur, (ut nunc maxima ejus pars _Terra d'Otranto_, seu + Hydruntina ab Hydrunto opp. vel _provincia Lecce_) est quasi + peninsula, qua in Ionium mare Italia procurrit, isthmum, Apuliæ + conterminum, inter Tarentum et Brundisium occupans. + --_Salentini_ seu Sallentini in Calabria circa et prope promont. + Iapygium seu Salentinum (_Capo di S. Maria di Leuca_) colebant, + (Strabon. VI, p. 191, 194) sic dicti a +Sallentia+ (Steph.), quam + etiam _Soletum_ a Plin. III, 11, et nunc _Solito_ vocari putant. + Cf. Liv. IX, 42; X, 2; XXIV, 20; XXV, 1, et Virg. Æn. III, 400, + ubi vid. Heyne. + 574. _Brundisium_, hod. _Brindisi_, opp. antiquiss. post colonia + Rom. auctum, (Vellei. I, 14, et Livius Epit. XIX) cum promont. et + portu olim egregio, nunc obstructo, unde olim Dirrhachium in Græciam + (ut hodie a Caleto Dubrim) trajicere solebant, quoniam hic trajectus + longior quidem, quam Hydruntinus, sed commodior etiam ac tutior + erat. Vid. Strab. VI, p. 433. + --_quo desinit Itala tellus_, scil. trajicientibus in Graciam, qui + sic Italiæ oram derelinquunt: nam alioquin Italia ultro, usque ad + promont. Iapygium, procurrit. + + 573. _Sallentinæque_ Col. et priscæ edd. Conf. Heins. et Burm. ad + Virg. Æn. III, 400; +Sallentia+ Steph. Byz. _Sallentini_ passim in + marmm. Capitol. et optimis libris Livii. _Sallentinæque_ Oxon. + etiam non male, judice N. Heins. Sed vulgatæ lect. _Salentinæque_ + favent lapis ap. Gruter. p. 199, n. 1, et auctoritas Græcorum, + Steph. excepto; +Salentinoi+ et +Salentinê+ Ptol. III, 1; Strab. + et al. +Salantinoi+ numi in Thes. Goltzii. + 574. _Brundisium_ Col. et priscæ edd. ut ap. Gruter. p. 151, 801, + et in antt. exemplarr. Lucani, Horat. Cic. Plin. Livii et al. quod + jam monuit N. Heins. Vulgo _Brundusium_, +Brentesion+ Strab. et + Appian. +Brentêsion+ Polyb. et Steph. +Brendesion+ Ptol. + + Parebat legio audaci permissa Cethego, 575 + Cui socias vires, atque indiscreta maniplis + Arma recensebant; nunc sese ostendere miles + Leucosiæ e scopulis, nunc quem Picentia Pæsto + Misit, et exhaustæ mox Poeno Marte Cerillæ, + + 575. _Cethegus_ cognomen familiæ cujusdam Lentulorum e gente + Cornelia. M. Corn. Cethegus, Suadæ medulla Ennio dictus, belli + Punici II, temporibus vixit, P. Tuditani collega in consulatu A.U. + 549, et postea in censura. + 578. _Leucosia_ ins. prope et contra Lucaniam ejusque sinum + Pæstanum, nunc _la Licosa_, petra verius, quam insula; unde h.l. _e + scopulis_. Cf. V.L. _Picentia_, +Pikentinôn mêtropolis+, Strab. V, + extr. bello Marsico adcensa, (Flor. III, 18) quam Cluver. et Hard. + ad Plin. III, 5 seu 9 extr. in mediterraneo. procul a mari sitam + fuisse contendunt, repugn. Holsten. p. 263, ubi dicit: inter + Salernum (_Salerno_) et Ebolos (_Evoli_) transitur locus _Bicenza_ + dictus, (quem adlabitur _il Bicentino_ fl.) VII M.P. a Salerno, et + XIII M.P. a Silaro distans: hæc ipsissima est Picentia, quam et Mela + II, 4, in ora maritima recenset. Cf. ad v. 424. + --_Pæstum_. hod Pesti, +Paiston+, Ptol. III, 1, et +Poseidônia+, + Strab. V extr. _Posidonia_, Plin. III, 5 seu 10; Liv. Epit. XIV. + _Neptunia_, Vellei. I, 15, urbs Lucaniæ, non, quod ex h.l. colligas, + Picentinorum, (vid. tamen Strab. l.c.) et colonia, (vid. Liv. et + Vellei. ll. cc. ac Liv. XXVII, 10) non longe a Silari ostio, (Strab. + VI pr.) ad sinum Pæstanum, nunc _Golfo di Salerno. Rosæ Pestanæ_, + notæ ex Virg. Ge. IV, 119. Cf. et Liv. XXII, 36, et Martial. IX, + xxvii, 3. _The Ruins of Pæstum or Posidonia_ post Dumont. Paris. + 1764, et Phil. Morghem ibid. 1766; splendidius edidere Miller Lond. + 1767, et Thom. Major ibid. 1768. + 579. _exhaustæ Cerillæ_, vid. V.L. + + 578. _Leucasiæ_ emend. N. Heins. ad Ovid. Metam. XV, 708; Græcis + utique non +Leukosia+, sed vel +Leukôsia+ (Strab. V, p. 176; VI, + p. 178; Lycophr. et Steph. Byz.) vel +Leukasia+ (Strab. II, p. 84, + al. 123, et Dionys. Hal. I, p. 43) ut _Leucasia_ Plin. 3, 7, et + Marciano Capellæ lib. VI, dicitur. Sed Silium _Leucosiæ_ secunda + brevi posuisse licentia poetica (vid. ad IV, 776) putant Drak. ad + h.l. et Salmas. Exerc. Plin. p. 49, al. 68, ubi Delrium refellit, + qui _Lucasiæ_ reponendum censuerat. Addo, hanc insulam, vel a + Leucasia, Æneæ consobrina, ibi defuncta, (Dionys. Halic. I, p. 43) + vel a Sirene ibidem sepulta (vid. Plin. III, 7; Strab. V, p. 176 + al. 252, et Lycophr. in Alexandra v. 723, ubi conf. Tzetz.) ita + adpellatam putari. Sirenum autem nomina ap. Tzetz. Chil. VI, + v. 719, sunt +Leukosia+, +Ligeia+, +Parthenopê+. _populis_ Col. + quod et idem Delrius conjecerat, refrag. Salmas. l.c. quum tota + hæc insula scopulosa fuerit. _Pesto_ quidam. + 579. _Cerillæ_ Col. Oxon. Tell. et R. 2. _Cerillæ_, seu _Cerelæ_ + in Tabula, hod. _Cirilla_, in Tyrrheni, seu Inferi maris litore, + et in isthmo Bruttiorum, qui est +apo Thouriôn eis Kêrillous + plêsion Laou+, teste Strab. VI, p. 176, si sanus est locus, de quo + dubitat N. Heins. qui etiam _exustæ Marte_ volebat; sed ipse sup. + v. 272, _exhaurit_ conjecerat, et inf. X, 590, et XIV, 686, nihil + mutavit. Vulgo _Carillæ_, quod metri causa a manu Silii profectum + videbatur Cluver. p. 1285. Sed vid. ad IV, 776. + + Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt 580 + Duritiem lapidum mersis inolescere ramis. + + 580. _Silarus_ fl. (_Selo_) _Silerus_, Mel. II, 4. +Silaris+, + Strab. V, extr. et VI pr. _Siler_, Lucan. II, 427, qui Lucanos a + Picentibus disterminat. + 581. _Duritiem lapidum inolescere ramis_, h.e. induci lignis, ut ap. + Virg. Ge. II, 77; +to kathiemenon eis auto phuton apolithousthai+, + Strab. V, extr. Conf. Vibius Sequest. p. 194 seq. ed. Oberlin. V.C. + De eadem vi aliorum fontium rivorumque, vid. a Dausq. laud. Ovid. + Met. XV, 313, et Plin. XXXI, 2. + + Ille et pugnacis laudavit tela Salerni + Falcatos enses, et quæ Buxentia pubes + Aptabat dextris inrasæ robora clavæ. + + 582. _Salernum_ (_Salerno_) opp. et colonia (Liv. XXXIV, 45; Vellei. + I, 15) in Picentinis, cum castro in monte, (Liv. XXXII, 29, et + Strab. V, extr. +epeteichisan autois Salernon Rhômaioi phrouras + charin, mikron huper tês thalattês+) ad mare Inferum, a quo et + castrum, et opp. quoque ipsum olim remotum fuisse putabat Cluver. + refragg. Ptol. Cell. Holsten. et Hard. ad Plin. III, 5 seu 9 extr. + _Schola Salernitana_ in medio ævo inclaruit. + 583. _Falcatos enses_, ut ap. Virg. Æn. VII, 732, et sup. III, 278. + --_Bruxentum_, Gr. +Puxous+, (Strab. VI, pr.; Plin. III, 5, seu 10) + colonia, (Vell. I, 15; Liv. XXXIV, 45; XXXIX, 23) in Lucania, hod. + vel _Policastro_, vel, quod Leander putat, _Piscicta_. + 584. _inrasæ_, non _rasæ_, non levigatæ, _robora clavæ_, h.e. clavam + rudem et inpolitam. D. Heins. comparat +hautophuê korunên+, Theocr. + Id. IX, 24, +axoa dourata+, Nonn. Dionys. XXXVII., v. 172, et + _ingenuam clavam_, Auson. Clavam e buxo intelligit Dausq. quia + +Puxous+ a buxetis nomen sortita sit. + + Ipse, humero exsertus gentili more parentum, 585 + Difficili gaudebat equo, roburque juventæ + Flexi cornipedis duro exercebat in ore. + + 585. Cethegorum hic mos fuit, a L. Cethego desumtus, ut exserto + humero et brachio expapillato pugnarent: ut enim habilius + valentiusque telum vibrarent, substrictiores erant. Ita Modius et + Dausq. qui jam compararunt Lucan. II, 543, _exsertique manus vesana + Cethegi_, et Horat. A. P. 50, _cinctutis Cethegis_, ubi vid. Schol. + --_Ipse_ dux, Cethegus. + --_humero exsertus_, cf. Virg. Æn. I, 492; XI, 649; Stat. Th. IV, + 235, (ubi vid. Barth.) et ej. Achil. I, 346. + 586. _Difficili_, feroci, qui difficulter regi ac flecti potest. + 587. _Flexi cornipedis in ore_, in flectendo equo feroci ac + generoso. + + 585. _humerum exsertus_ præstiterit. Cf. loca in not. laudata. + Idem nunc video in mentem venisse Livineio, notantt. Cortio et + Ern. + 587. _Flexi_, non _Flexu_, Col. prob. etiam Dausq. + + + Vos etiam adcisæ desolatæque virorum + Eridani gentes, nullo adtendente Deorum + Votis tunc vestris, casura ruistis in arma. 590 + + 588. _adcisæ desolatæque virorum_, victoriis et vastatione + Hannibalis. Conf. ad II, 392, in V.L. + 589. _gentes Eridani_ adcolæ, gentes Galliæ Cisalpinæ, quæ etiam + Togata, Citerior atque Subalpina vocabatur, et in Trans- ac + Cispadanam dividebatur, quia Padus, cujus Græcum nomen _Eridanus_ + est, eam secat; cui qui propiores utrimque colebant, Circumpadani + dicebantur. + --_nullo adtendente Deorum Votis_, cf. Hor. Od. I, ii, 27; Val. Fl. + I, 341, et ad VI, 82, 87. + 590. _in arma casura_, in pugnam, infelicem eventum habituram. + + 588. _accisæ_ Col. et R. 1, vid. ad II, 392; _accisciæ_ Ox. + _acrisæ_ Med. _actritæ_ Marsi prima. _metitæ_ Put. Vulgo + _attritæ_. + 589. _accedente_ vel _intendente_ malebat N. Heins. vid. ad III, + 466. Sed vulgata bene habet. + + Certavit Mutinæ quassata Placentia bello: + Mantua mittenda certavit pube Cremonæ, + Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu + Evecta Aonio, et Smyrnæis æmula plectris. + + 591. _Certavit Mutinæ_, cum Mutina, _mittenda pube_, de numero + militum, Romanis adversus Poenos auxilio mittendorum. + --_Mutina_, hod. _Modena_, Boiorum opp. in Gallia Cispad. firmissima + et splendidissima populi Rom. colonia, (Cic. Phil. V, 9; Liv. XXXIX, + 55; Cluver. Ital. Antiq. I, xxviii, p. 277) unde bellum Mutinense, + ex Cic. Philipp. oratt., Suet. Aug. 9, 84; Flor. IV, 4; Appian. b. + Civ. III, 49 sq.; Dione XLVI, 37, aliisque notissimum. _Placentia_, + nunc _Piacenza_, opp. Gallorum, qui Polyb. II, 17. +Ananes+ et _d' + Anvillio Anamani_ dicuntur, colonia metu belli Punici II, primo ejus + anno cis Padum, ut Cremona trans Padum, condita (Polyb. III, 40; + Liv. XXI, 25, et Epit. XX; Vellei. I, 14; Tac. Hist. II, 19) ubi ex + Apennino decurrens +ho Trebias sumballei tô Padô+, Strab. V, p. 150. + --_quassata bello_, primum, quum Romani ab Hannibale ad Trebiam + victi, eo fugerent; (Liv. XXI, 56... 59) deinde sæpius, de quo vid. + Liv. XXVII, 39, 43; XXVIII, 11; XXXI, 10, 21; XXXIV, 22, 56; Tac. + Hist. II, 21. + 592. _Cremona_, quod etiam nunc comitatus et oppidi Mediolanensis + nomen est, in Cenomanis ad Padum, infra Adduæ confluentem, colonia, + ut modo diximus, ac municipium, bellis civilibus et Vitelliano + adflictum, de quo vid. Serv. ad Virg. Ecl. IX, 28, et Tac. Hist. + III, 19, et 32 sq. + 593. _Mantua_, vicina Cenomanorum urbs, (hod. caput ducatus ejusdem + nominis) ab Etruscis condita in Benaco lacu, (_Lago di Mezo_, seu + _Sotto_, _Painolo_ et _Sopro_) quem Mincius amnis, (_Menzo_) ex eo + profluens, efficit. Originem nomenque urbis, quam a celt. voc. + _man_, aqua, dictam putat _Mentelle, Géogr. comparée_, p. 75, + fabulose ac varie tradit Virg. Ecl. IX, 60, et Æn. X, 198 seq. ad + quæ loca, vid. Heyne. + Versus 593, 594. Poeta in laudem Virgilii adjecit, qui Andibus, in + agri Mantuani vico, natus dicitur. Cf. Virg. Ge. III, 10 sq. et + T. I. p. cxviii et cxlii, edit. Heyn. prior. + --_cantu Aonio_, ut _Aoniæ sorores_, _lyra_, _vates_. Vid. Heyne ad + Virg. Ge. III, 11. Sed possis etiam cum Drak. sententiam h.l. ita + expedire: Mantua celebris facta Virgilii Georgicis et Æneide, quorum + altero carmine Hesiodum, _Ascræ_ habitantem, quod _Aonum_, primorum + Boeotiæ incolarum, oppidulum est, altero Homerum imitatus est. + 594. _Smyrnæis plectris_, nam +Hepta eridmainousi poleis dia rhizan + Homêrou, Kumê, Smurna, Chios, Kolophôn, Pulos, Argos, Athênai+. + --_plectris_ ut ap. Hor. Od. I, xxvi, 11, ubi vid. Jani. + + 594. _Aonio_ Col. et R. 2, probb. N. Heins. et Drak. _Achino_ + Oxon. _Achivo_ Put. _Ascræo_ R. 1, 3, Med. _Andino_ Tell. Parm. + Mars. et al. quæ utraque lectio glossam sapit. vid. Virg. Ge. II, + 176, et not. + + + Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers 595 + Arva coronantem nutrire Faventia pinum. + + 595. _Verona_, opp. Venetorum, quod integro nomine ac flore superat, + Catulli, Plinii, majoris et Vitruvii patria. + --_Athesi_, Rhætiæ fluv. hod. _Adige_, seu _Etsch_. + --_circumflua_, +amphirrhutos+, +perirrhutos+. Idem testatur Serv. + ad Virg. Æn. IX, 679, cujus auctoritatem Drak. obponit Scalig. qui + Poet. VI, p.m. 324 id in dubium vocat, et nunc certe fluvium ab urbe + claudi contendit. + 596. _Faventia_, nunc _Faenza_ in Romandiola, Lingonum oppid. in + Gallia Cispad. vinetis (Varr. R. R. c. 2, Colum. III, 3) et bello + Sullano (Liv. Epit. 88; Vellei. II, 28) nobilitatum. + + 596. _vitem_ forte leg. pro _pinum_. Cf. not. + + Vercellæ, fuscique ferax Pollentia villi, + Et quondam Teucris comes in Laurentia bella + Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni. + + 597. _Vercellæ_, hod. _Vercelli_, Libicorum opp. in Gallia Transpad. + ad Sessim, seu Sessitem flux. Plin. III, 17; Tac. Hist. I, 70. + --_Pollentia_ (_Pollenza_), +Polentia+, Ptolem. urbs Liguriæ cis + Padum, ad confluentes Tanari et Sturæ, diversa ad oppidis ejusdem + nominis in Piceno et Majorca. Laudatur a calicibus fictilibus, Plin. + XXXV, 12; Martial XIV, 157, et a copia ovium nigrarum ac _villi + fusci_ h.e. lanæ nigræ Martial. l.c. Colum. VII, ii, 48, et Plin. + VIII, 48, a quo lanam potius canam prædicari monent, Dausq. Drak. et + Cluver. p. 85. Sed vid. ibi Harduin. + 598. Conf. Virg. Æn. X, 198 sq. et ibi Heynii Exc. I. + 599. _Ocni prisca domus_ non potest esse Mantua, cujus poeta jam + meminit v. 592 sq. Hinc vetustiorem et vere _priscam_ Ocni domum, + Bononiæ vicinam, quam coluerit, antequam Mantuam conderet, vel, quæ + et Marsi sententia est, montana illa, e quibus Tiberis, Ocni pater, + oritur, intelligit Cellar. De ipsa Bononia adcipit Heyne l.c. quam + certe ab Ocno conditam nonnulli tradiderunt, teste Serv. Ab ea tamen + omnino _Ocni domus_ h.l. discerni videtur. _Bononia_ (_Bologna_) + olim _Felsina_ Tuscis dicta, ante Gallorum incursiones, (Plin. III, + 15: Liv. XXXIII, 37.) Boiorum opp. in Gallia Cispad. ad radices + Apennini, inter fluvios _Lavinium_ et _Rhenum_ (_Savena_ et _Reno_), + unde h.l. _parui Rheni_, ut distinguatur a Rheno, Galliæ et Germaniæ + fl. In illo amni Bononiensi (Plin. XVI, 36) insula Triumvirorum + fuit, de qua vid. Cl. Schweigh. ad Appian. b. Civ. IV, 2. Alia autem + est _Bononia_, hod. _Boulogne_, urbs Morinorum in Gallia Belg. + + Quique gravi remo, limosis segniter undis, 600 + Lenta paludosæ proscindunt stagna Ravennæ. + + 600 sq. _gravi remo... Ravennæ_, +en tois helesi megistê men esti + Rhabenna, kai diarrhutos+, Strab. l.c. Nunc quoque multæ ibi + paludes, et quibus limosa ac fætida aqua ne fluviis quidem Ronco et + Montone, ad latera oppidi propterea ductis, satis derivari potest. + De situ urbis, quæ hodie III M.P. abest a mari, quod sensim plurimum + arenæ evomuit, vid. inpr. Jornandes rer. Get. c. 29. Observa autem + h.l. ubertatem verborum! + [601.] _Lenta_, quibus lenta fit navigatio. + --_Ravenna_, (_Ravenna_, caput Romandiolæ) Lingonum urbs in Gallia + Cispad. ad oram maritimam, Sabinorum opp. (Plin. III, 15) vel potius + +Thettalôn ktisma+, (Strab. V, p. 148, al. 214, al. 327, Zosim + V, 27) regni sedes Theodorici et Exarchorum, cujus antiquo portui, + in Bedesis ostio; Augustus novum addidit, et in eo classem + Ravennatem, superi, seu Adriatici maris tuendi causa, collocavit. + Suet. Aug. 49; Tac. Ann. IV, 5, et Hist. II, 100; III, 6, 40. + + 601. _proscindunt_, non _perscindunt_, scripti et R. 2, non + repugn. Dausq. + + Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti + Euganea, profugique sacris Antenoris oris. + Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis. + + 602. Intelligit Patavinos, quorum urbs _Patavium_ (_Padua_), Livii + patria, opulentissimum Venetorum opp. (Strabon. V, p. 147) in læva + ripa Medoaci minoris ab _Antenore_ condita fuit. + 603. _Euganei_ ante belli Trojani tempora ad ipsum mare Hadriat. + colebant, ex qua sede a Trojanis et Henetis, duce Antenore, pulsi, + in septemtrionem ad Alpes, inter Larium lacum et Athesin fl. + secesserunt; unde _tellus Euganea_ h.l. Venetorum regio. Cf. XII, + 212 sq.; Liv. I, 1; Dionys. Hal. I, 20; Virg. Æn. I, 242... 249, ubi + vid. Heyne. + 604. _Aquileia_, Carnorum, Alpini populi, qui Forum Julium + (_Friuli_, seu _Friaul_, provinciam Venetam) incolebant, oppidum, + nunc fere dirutum, inter Turrum et Natisonem (_Turrone_ et + _Natisone_) fluvios situm, (Plin. III, 18) et antiqua colonia, + adversus barbaros munita (Liv. XL, 34; Strab. V, p. 148, al. 214) et + non ita multo post aucta, (Liv. XLIII, 17) unde emporium insigne + factum. Herodian. VIII, 2, et Spanhem. ad Julian. p. 254. + --_superfluit_, abundat, _armis_, armatis, copiis, quas in bellum + mittit. Cf. V.L. + + 604. _superfluit_ scripti, ut ap. Cic. Brut. 91; Tac. Hist. III, + 58; Plin. IV, 7; XII, 1, et _adfluere_ inf. XII, 361; XIV, 208; + N. Heins. _superfluit_ Marsi ed. Paris. Vulgo _perfurit_. + + Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni 605 + In decus Hannibalis duros misere nepotes. + + 605. _Liguria_, nunc Genua et Lucca. + --_Vagenni_, seu Vagienni, (_Bagitenni_ in Tabula Peuting.) ex + Caturigibus orta Ligurum gens, ad Alpes marit. et Padum, (Plin. III, + 16 et 20) quorum opp. _Augusta Vagiennorum_ (hod. _Vico_, quod + _d'Anville_, sed, quod alii putant, _Saluzzo_ in Pedemontio) + memoratur, Plin. III, 5, seu 7. _Augusta Bagiennorum_ apud Sponium + Misc. Er. Antiq. p. 164, et corrupte +Augousta Batienôn+, Ptol. + III, 1, ubi et perperam cum Iria et Dertona in Taurinis ponitur. + 606. _In decus Hannibalis_, ut ab eo cum reliquis ad Cannas + vincerentur. + --_duros nepotes_ adcipio ut _adsuetum malo Ligurem_ ap. Virg. + Georg. II, 168, ubi vid. Heyne. Cf. sup. ad I, 558, et VI, 308. + «Ligures montani, duri atque agrestes: docuit ager ipse, nihil + ferendo, nisi multa cultura et magno labore quæsitum,» Cic. contra + Rullum II, 35. + + 605. _Vagenni_ Col. _Bageni_ Ox. Put. (in quo tamen _Bageu_ + reperit Lefeb.) R. 1, 2, 3, Med. _Bareni_ Tell. Vulgo _Vageni_; + vid. not. + + Maxima tot populis rector fiducia Brutus + Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem. + Læta viro gravitas, ac mentis amabile pondus, + Et sine tristitia virtus: non ille rigoris 610 + Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat, + Nec famam lævo quærebat limite vitæ. + + 609 seq. Poeta ducem fingit ad exemplum M. Bruti, quem Cicero + amavit, quique _mentis pondere_ h.e. prudentia, et cunctis + virtutibus par L. Bruto, primo Consuli, fuit, sed _sine tristitia, + sine rigore_, Mars. et Cell. Cf. sup. ad v. 560. + --_Læta gravitas_, comitate mixta, ut _mentis amabile pondus_, et + _sine tristitia virtus_. + --_mentis pondus_, cf. ad VI, 429. + 611. _nubem frontis_, +nephelên ophruôn+, Sophocl. Antigone, v. 538. + +Kreonta sunnephê+, Eurip. Phoeniss. v. 1317; D. Heins. +diaskedate + to proson, nun nephos epi tou metôpou+, Athen. I, p. 34; +tên + nephelên tôn ophruôn+, Philostr. epist. 72; Drak. qui etiam Stat. + Silv. III, v, 11, et Theb. IV, 512, (ubi tamen cæcitas designatur) + Martial. II, 11, aliorumque loca comparavit. Plura desideranti + suppeditabit Lambin. ad Hor. Epist. I, xviii, 94. + 612. _limite lævo_, sinistra, h.e. prava _vitæ_ via ac ratione. Non + simulatione virtutis, sed vera virtute, Mars. Cf. IX, 140. + + 610. _vigoris_ scripti, R. 1, 3, Med. quod testantur, sed + inprobant N. Heins. et Drak. Verum +to+ _rigoris_ in duobus + scriptis, nescio quibus, exstare contendit Lefeb. + + + Addiderat ter mille viros, in Marte sagittæ + Expertos, fidus Sicula regnator ab Ætna. + + 613. Innuitur Hiero, rex Syracusanus, fidissimus Romanorum socius. + Cf. V, 489 sqq.; Liv. XXI, 50; XXII, 37, 56. + --_ter mille_, propr. mille sagittariorum et funditorum, teste + Livio. + 614. _Expertus_ passive dicitur peritus, vel qui tritus est in + aliqua re usu, et experientiam habet. Sic _expertus belli_ ap. Virg. + Æn. X, 173, et Tac. Hist. IV, 76; conf. et Liv. IV, 9; XXIV, 22, al. + + 614. _Expertus_ Put. et R. 2: _fidos_ R. 2. Prius ab Heinsio + silentio prætermissam miratur, et utrumque non inprobat Lefeb. ut + jungantur verba, _expertus fidos sagittæ_, quo sensu _fidum ensem_ + dixerit Virg. Æn. VI, 524. + + Non totidem Ilva viros, sed lætos cingere ferrum, 615 + Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo. + + 615, 616. Conf. Virg. Æn. X, 173, 174, et Rutil. Numat. Itiner. I, + 351. + --_Ilva_ ins. hodie _Elba_ in mari Tusco, Gr. +Aithalê+, seu + +Aithalia+ (quam ab Ilva perperam distinguit Ptol.) in Etruriæ ora, + ferri metallis abundat, ut etiamnunc Elba. Vid. Plin. III, 6, et + Heyn. Exc. I, ad Virg. l.c. pag. 415, 416. + --De qua insula conf. Wernsdorf. ad Rutil. Itin. I, 351, in Poet. + Min. T. V, P. I, p. 139. + + 615. _Næ t. I. viros, et_ sine librorum auctoritate reposuit + Lefeb. Idem _lætos gignere ferrum_ e c. Col. recepit, prob. + N. Heins. qui comparat III, 575; IX, 223, et inpr. verba Plin. + XXXVI, 27, _igne ferrum gignitur ac domatur... eademque materia + aliud gignit primis ignibus, aliud secundis, aliud tertiis_. Sed + ars ferri cudendi, qua Ilvæ incolæ excellebant, mox laudatur, et + ab hoc versu aliena videtur, _gingere_ Oxon. _Non t. dabat Ilva + viros, sed cingere_ (_ingere_ teste Lefeb.) _ferrum_ Put. _letos + angere_, sed a m. sec. _tingere ferrum_ c. Tell. non male, judice + Lefeb. Conf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 287, ubi tamen _lætos + fingere ferrum_ conjicit, ut h.l. _lætos stringere f._ ut + innuatur, eos non sagittis jaculisve, Siculorum more, sed gladio + uti in bello consuevisse, quod maxime adridet Drak. qui tamen + vulgatam lect. _lectos cingere ferrum_ servavit. Ego mediam viam + ingressus, _lætos cingere ferrum_, h.e. latus ense, substitui, + unde eadem sententia exsculpi potest: nisi potius mens poetæ est, + Ilvam quidem non totidem, quot Siciliam, viros, sed ferro + gladiisque in bello tractandis adsuetos, usu armorum peritos, + adeoque fortes armasse. Conf. sup. V, 489 sqq. de Siculorum + ignavia. + 616. _quæ nutrit bella_ R. 1, in marg. + + + Ignosset, quamvis avido committere pugnam, + Varroni, quicumque simul tot tela videret. + Tantis agminibus Rhoeteo litore quondam + Fervere, quum magnæ Trojam invasere Mycenæ, 620 + Mille rates vidit Leandrius Hellespontus. + + 618. _Varroni_, cujus audacia tanto militum numero excusari + quodammodo potest. + 619 sqq. _Rhæteo_, Trojano, vid. ad I, 115. + --_Fervere rates litore_, pro _fervere litus ratibus_, ut ap. Virg. + Æn. IV, 407; VIII, 677. + [620.] _Mycenæ_, urbs Argolidis, Agamemnonis regia, pro tota Græcia, + ut ap. Virg. Æn. I, 284; II, 180, 331; VI, 839; VII, 222. + [621.] _Mille rates_, conf. ad III, 229. + --_Leandrius Hellespontus_, in quo, tempestate oborta, submersus + Leander, seu Leandrus juvenis, Abydi in Troade natus, cujus amica + Hero Sesti in Thracia habitabat, unde ejus visendæ causa hoc fretum + tranare solebat. Fabula nota ex Musæi carmine, et ex Ovid. Ep. Her. + XVIII et XIX. + --_Hellespontus_ (_die Dardanellen_) inter Sestum et Abydum non nisi + VII stadia latus est, et hinc ibi ponte junctus dicitur a Xerxe. + + 617. _Ignosset_ est ex emendat. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. b. + Gild. v. 297. Vulgo _Ignoscet_, quod non prorsus damnandum videtur + Lefeb. quum ex atticismo Futurum pro Optativo adhibeatur, unde et + +nomiseis+ pro +nomisais+ recte restituerit Cl. _de Villoison_ in + Longi Pastoral. 1, pr. + + + Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscæ, + Defigunt diro signa infelicia vallo. + Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina, + Cessarunt Superi vicinas prodere clades. 625 + + 622. _Cannas_ (vid. ad I, 50) _urbis vestigia priscæ._ +Annibas + katalambanei tên tês Kannês prosagoreuomenês poleôs akran.--tên men + oun polin etei proteron heni sunebaine kateskaphthai+, Polyb. III, + 107, +polin Kannan+, ibid. IV, 1. _Ignobilis Apuliæ vicus_, dicitur + Flor. II, 6. + 624. Portenta, quæ pugnæ Cannensis præsagia fuerint, Silius non more + tantum poetarum, quod Drak. putabat, (coll. Lucan. I, 524; VII, 151; + Petron. c. 121; Stat. Th. VII, 401, et Virg. Ge. I, 466, ubi vid. + Heyne) sed ex fide quoque historica, etsi variatis eorum generibus, + aliisque adjectis commemorat; vid. Polyb. III, 112, et Liv. XXII, + 36. Conf. omnino sup. ad V, 59 sq. + + 624. _jamjam_ conj. Livineius, non inprob. Drakenb. + + Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis, + Et celsæ toto ceciderunt aggere pinnæ, + Nutantique ruens prostravit vertice silvas + Garganus, fundoque imo mugivit anhelans + Aufidus, et magno late distantia ponto 630 + Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas. + + 626. _Per subitum_, vid. ad VII, 594. + --_pila exarsere maniplis_, cf. Tac. Ann. XII, 64; XV, 7, et, qui in + faustis hoc portentis reponit, a Dausq. laud. Dionys. Hal. lib. V, + vid. omnino Heyne Opusc. acad. T. III, p. 257. + 627. _aggere_, cf. ad I, 265. + --_pinnæ_, ut ap. Virg. Æn. VII, 159. + 628. Cf. Heyne l.c. p. 259 seq., 265 seq. + 629. _Garganus_, vid. ad IV, 561. + 630. _Aufidus_, cf. ad I, 52. + 631. _adcensa_ ignibus intestinis, vel potius, ut sæpe, fulminibus + _Ceraunia_, vid. ad V, 386. + --_magno ponto_, mari interno, seu mediterraneo, proprie sic dicto, + quod Plin. III, 5, aliisque simpl. _mare magnum_ vocatur. Nam + alioquin Ceraunia prominent in mare Ionium et Hadriat. quæ sunt + partes maris mediter. + + Quæsivit Calaber, subducta luce repente + Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus: + Obseditque frequens castrorum limina bubo. + + 633. Cf. V.L. + --_Sipus_, forma græca, pro _Sipuntis_, +Sipounta+, Polyb. X, Exc. + c. 1. _Sipus_, +Sipous+, Ptol. III, 1; Strab. VI, p. 284; Mel. II, + 4; Lucan. V, 377, et Steph. _Sipontum_, Liv. xxxiv, 45; xxxix, 23; + Plin. III, 11. _Sipuntum_, Antonin. et Mel. l.c. urbs Apuliæ Dauniæ, + a Diomede condita et +apo tôn ekkumatizomenôn sêpiôn+, a sepiis, ad + litus ejectis, sic dicta, teste Strab. l.c. cujus ruinæ sunt proxime + Manfredoniam. + --_Calabriæ_, Apuliæ, Iapygiæ et Messapiæ nomina a poetis passim + confunduntur. + 634. Cf. Virg. Æn. IV, 462, 463, et Ovid. Met. V, 550. + + 633. _Emersis tenebris_ emend. N. Heins. quam lect. æque ac + vulgatam sine sensu esse putat Lefeb. quem certe _Inmersus t._ + recte reposuisse crediderim. Conf. VIII, 45; XI, 122; XII, 659, et + Virg. Æn. VI, 267. + + Nec densæ trepidis apium se involvere nubes 635 + Cessarunt aquilis: non unus crine corusco + Regnorum eversor rubuit letale cometes. + + 635. _apum nubes_, examen (vid. ad I, 311) in _aquilis_, seu signis + militaribus; vel in arbore, foro, castris et templi domusque culmine + +botrudon+ considens, sæpius in diris ominibus numeratur. + N. Heins. excitavit Ammian. Marcell. lib. XVIII, et Lucan. VII, 161; + Dausq. autem Liv. XXI, 46; XXIV, 10; XXVII, 23; Plin. XI, 17, (ubi + vid. Hard.) Val. Max. I, 6; Cic. harusp. resp. c. 12, et Virg. Æn. + VII, 64 seq. ubi vid. Cerda et Heyne; Add. Juvenal. XIII, 68; Flor. + II, 6; Ælian. V.H. X, 21; XII, 45, 46; Dion. XLVII, p. 328, 351; + LIV, p. 544; LXXIV, p. 842; Tac. Ann. XII, 64, et Jul. Obseq. c. 95, + 103, 113, 130, 132 al. + --_apium_, pro apum. Vid. Ernesti ad Tac. l.c. Drak. ad Liv. IV, 33, + et ad h.l. ubi laudat Voss. art. gram. IV, 14, et Salmas. ad + Capitol. vit. Anton. Pii c. 3. + 636, 637. _cometes Regnorum eversor_, h.e. eversionem portendens. + Cf. ad I, 460 sq. Suet. Ner. c. 36; Lucan. I, 529; Tac. Ann. XIV, + 22; XV, 47; Virg. Ge. I, 488; Plin. II, 25 et 26; _crine corusco_, + vid. ad I, 358. + + 635. _apium_, et mox _Cessarunt_ bene post Lips. ad Tac. Ann. XII, + 64, emendarunt Dausq. et N. Heins. _avium_ conj. Livineius; + _absum_ Col. Vulgo _absunt_. + 636. _Cessarunt_, non _Cessaruntque_, Col. Oxon. R. 1, 3, Med. + + Castra quoque et vallum rabidæ sub nocte silenti + Inrupere feræ, raptique ante ora paventum + Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros. 640 + + 638 sq. Conf. XIII, 130 sq. et Virg. Ge. I, 486. + 640. _Adjunctos_, vicinos. + + 638. _rapidæ_ Oxon. et Put. vid. ad V, 451. + 639. _raptimque_ conj. Scaliger ad oram libri sui. + 640. _Abjunctos_, h.e. diversos, emend. Livineius, prob. Dausq. + quia id plus miri habeat. + + + Ludificante etiam terroris imagine somnos, + Gallorum visi bustis erumpere manes: + + 642. Hom. Iliad. XI, 53, comparat Lefeb. et Drak. sup. VI, 179, + (ubi vid. not.) Lucan. I, 580, et VII, 179. Hic et verbo _Gallorum_ + omen prægravari monet, quasi Gallorum, qui olim in obsidione Romæ + occubuerint, manes bustis eruperint, ut iterum luctuosissima cum + Romanis bella gererent. _Busta Gallica_, de quibus vide Livium lib. + XXII, 14. + + 642. _nisi_ Ox. _bustis erumpere manes_ Col. Oxon. R. 2, et + Beness. probb. N. Heins. et Lefeb. etsi ille _se erumpere_ (vid. + ad VII, 355), hic _sævi e bustis rupere nitores_ maluerit. _e + bustis erumpere manes_ R. 3, et Parm. _erumpere nitores_ Put. _e + bustis rupere nitores_ Tell. R. 1, Med. Vulgo _bustis rupere + nitores_, quod etiam Dausq. displicuit. + + Terque quaterque solo penitus tremuere revulsæ + Tarpeiæ rupes: atque atro sanguine flumen + Manavit Jovis in templis, lacrimæque vetusta 645 + Effigie patris large fluxere Quirini. + Major et horrificis sese extulit Allia ripis. + Non Alpes sedere loco, non nocte dieve + Ingentes inter stetit Apenninus hiatus. + + 644. _atro sanguine flumen_, cet. Conf. ad V, 91, et var. lect.; + Liv. XLV, 16; Curt. IV, 2. + 645 sq. _lacrimæ... Quirini_, conf. ad I, 86; Heyne ad Virg. Georg. + I, 480, et Opusc. Acad. T. III, p. 257; Delr. ad Senec. Thyest. + v. 702, 647. Cf. Heyne Opusc. Acad. T. III, p. 265. + 647. _Allia_, cum delectu, quasi strages, Alliensi similis, Romanis + portendatur. Cf. ad I, 547. + 648. _sedere_, id. qd. mox _stare_. Vid. ad II, 385, et III, 173. + + 643. _revulso_ corrig. N. Heins. + 644. _fulmen_ Oxon. Put. Tell. R. 1, 2, 3, Med. prob. N. Heins. + nec refrag. Drak. ut _fulmen_, quod statua Jovis manu gesserit, + sanguine manaverit. Cf. Heyne Opusc. acad. T. III, p. 257, 258. + 646. _præsens_ pro _patris_ Tell. _largæ_ Parm. quod concinnius + est. + + Axe super medio, Libyes a parte, coruscæ 650 + In Latium venere faces, ruptusque fragore + Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis. + + 650. _Axe... faces_, cf. Plin. II, 26, et Heyne l.c. p. 214 seq. + _Axe_, ut apud Virg. Æn. II, 512; IV, 482; VI, 536. + --_Axe medio_, a meridie. + --_super_, cf. ad I, 60, (in V.L.) et 340. + 651 sq. _ruptus... Tonantis_. Cf. Heyne l.c. p. 213, 214. + --_ruptus fragore polus_, vid. ad I, 135, et 535. + [652.] _vultus patuere Tonantis_, magnifice, ad hiatum cæli, + +chasma+, adumbrandum. + + 651. _rumpensque_ R. 2, intransit. quod admodum placet Lefeb. + + Ætnæos quoque contorquens e cautibus ignes + Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis + Phlegræus tetigit trepidantia sidera vertex. 655 + + 653. Cf. Stat. Silv. IV, iv, 79 sq. + 654. _Vesuvius_ (_Monte di Somma_) poetis dicitur _Vesuius_, vel, ut + in antiquiss. codd. scribitur, _Vesbius_, ut h.l. XII, 152, (ubi + vid. N. Heins.) XVII, 599; Stat. l.c. Val. Fl. III, 209; IV, 507. + (ad quæ loca vid. Carr.) Martial. IV, 44; Colum. R. R. X, 133. + _Vesevus_, Virg. Ge. II, 224; Suet. Tit. 8, et aliis, +Ouesouios+, + +Ouessouion oros+, vel +Ouesoubios+, Strab. +Besbios+, Græcis + posterioris ævi, v.c. Procop. passim in Gothicis, et Appian. b. Civ. + I, 116, unde corrupte _Bebius_ ap. Vib. Sequest. p. 301, ubi vid. + Cl. Oberlin. Cf. Cluver. Ital. ant. p. 1157 seq. et Reimar. ad Dion. + LXVI, 22, p. 1094. ["XVII, 599" recte XVII, 593] + 655. _Phlegræus_, vid. ad IV, 275. + --_vertex_. Cf. ad II, 631. + + 653. _caucibus_ R. 1, 3, _e faucibus_ Marsi duæ Venetæ et Paris. + probb. IV. Heins. et Drak. coll. XII, 127; Claud. R. Pros. III, + 186; Lucret. VI, 703; Lucan. I, 645. + 654. _Lerbius_ Put. _Lesbius_ Col. et Tell. unde _Vesbius_ jam + recte emend. N. Heins. Vulgo _Lemnius_ h.e. Vulcanus. + + + Ecce inter medios belli præsagus, et ore + Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet + Miles castra feris, et anhelat clade futura. + + 656. Milites, ut +entheoi+, prælii eventum augurantur, et futura + tamquam jam præsentia _vident_: unde Silius grandiore utitur + oratione more poetarum, de quo vid. ad I, 125 sq. Lefeb. comparat + Lucan. I, 618 sq., et Val. Fl. I, 207... 240. + + Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis + Deficiunt campi; video per densa volantem 660 + Agmina ductorem Libyæ, currusque citatos + Arma virum super atque artus et signa trahentem. + + 659. _acervus_ Put. Quoniam optimi ævi scriptores verbum + _deficere_ cum quarto casu jungunt, _acervos_ corrig. N. Heins. + quem vid. ad Ovid. Am. I, viii, 93; Trist. V, xiii, 28; Met. II, + 382, et Fast. III, 665. Plura exempla congessit Drak. quibus non + opus erat. Sed idem verbum cum tertio casu occurrit præter h.l. + inf. X, 193. et ap. Cæs. b. Gall. III, 5, Prop. I, i, 7, et Val. + Max. V, 1, ext. 3, quibus quinque locis nulla lectionis varietas + est, ut multa alia omittam, quibus major meliorque librorum pars + rem certe dubiam facit. Utriusque autem dictionis ratio non tam in + eo quærenda videtur, quod _deficere alicui_ sit ei deesse, et + _deficere aliquem_ significet eum destituere, seu deserere, sed + quod _res deficit_ se _mihi_ non minus recte dici possit, quam + _res deficit_ se apud _me_. Paulo acrius in Heinsium invehitur + Lefeb. qui tamen non nisi verba Cæsaris l.c. _quum tela nostris + deficerent_ (quorum auctoritas ab una litera pendet) et dubium + locum Ovid. Trist. V, xiii, 28, excitat. + 661. _cursusque_ citra necessitatem emend. N. Heins. prob. Drak. + sed contra sentiente Lefeb. + 662. _artes_ Col. _aras_ Oxon. _arces_ R. 1, 3, et Med. _acies_ + suspic. N. Heins. frustra, judice et Drak. qui I, 53, et VI, 8, + confert. Withof. recte damnabat conjecturam Heinsii, (quis enim + _cursus trahere_ unquam dixit?) sed præclare ita emendasse sibi + videbatur: _curruque citato Arma virum, lacerosque artus et signa + trahentem_, quod atrox spectatu fuerit. + + Turbinibus furit insanis, et prælia ventus + Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor ævi + Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris 665 + Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu + Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus. + + 663, 664. Cf. IX, 491 sqq. Liv. XXII, 43 extr. et 46 extr. Flor. II, + 6, et Appian. b. Hannib. c. 22. + --_insanis_, vid. ad I, 101. + --_ventus_ scil. Vulturnus. + --_prælia rotat_, prop. pulveris nubem, quæ Romanis pugnantibus + prospectum hostium adimebat, et Poenorum tela, quæ, ipsa vi venti + adjuta, certius ac fortius mittebantur. Vid. Liv. et Appian. l.c. + 664, 665. Cn. _Servilius_ Geminus, qui superiore anno consul et + collega primum C. Flaminii, deinde M. Atilii Reguli fuerat, Fabiique + artibus bellum gesserat, ad Cannas cum eodem Regulo mediam aciem + tenebat et occidebatur. Vid. X, 223 sq.; Liv. XXI, 57; XXII, 1, 8, + 31, 32, 43, 49; Polyb. III, 77, 86, 88, 96, 114, 116. + -- _inmemor ævi_, de vita parum sollicitus, adeoque fortiter + pugnans. + --_Nequidquam... subductus_; nam parum ipsi profuerat, pugnæ ad + Trasymenum non interfuisse, quia anno seq. temeritate Terentii + Varronis, Flaminio similis, cum tot millibus periit. + 666. Varro cum lxx fere equitibus Venusiam perfugit; Liv. XXII, 49; + Polyb. III, 116, 117. + 667. L. Æmilius _Paulus_ consul in prælio occubuit, funda graviter + ictus, et telis deinde obrutus. Cf. X, 235 sq. et Liv. l.c. «Cn. + Lentulus, tribunus militum, quum, prætervehens equo, sedentem in + saxo cruore oppletum consulem vidisset: _L. Æmili_, inquit,... _cape + hunc equum_.... Ad ea consul: _Tu quidem, Cn. Corneli, macte virtute + esto!... Abi, nuncia_, etc. Hæc exigentes prius turba fugientium + civium, deinde hostes, obpressere: consulem, ignorantes quis esset, + obruere telis.» _Ed._ + --_fessis spes ultima_, ut VII, 1, et X, 48. Conf. ad I, 566. + + 666. _quos_ Putean. + + Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum + Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans + Aufidus, ac victrix insultat bellua campis. 670 + + 668 sq. _Pons... struitur_, non in Aufido, quod Cluver. putabat, sed + in torrente Vergelli, teste Flor. II, 6, §. 18, vel in flumine + Vergello, quod tradit Val. Max. IX, 2, ext. 2, ubi _Cerbalo_ emend. + Mitallerius, quia Cerbalus amnis (hod. _Candelaro_), Dauniorum + terminus, memoratur Plin. III, 11. Ceterum hujus rei mentionem + quoque faciunt Lucian. Dial. mort. II, pr. T. II, p. 63, edit. + Schmid. et Appian. de Reb. Pun. cap. 63. + 669 sq. _reicitque cadavera fumans Aufidus_; cf. X, 320 sq. et sup. + I, 52 sq.; _reicit_, ut ap. Virg. Ecl. III, 96, et Stat. Th. IV, + 574. + 670. _bellua_, elephanti. An potius Hannibal? ut idem _Libycus leo_ + VII, 401, vel _immanis bellua_ Verres Cic. Verr. V, 42, et Gallus + Liv. VII, 10 dicitur. Ego vero intellexerim simplicius elephantos, + libensque contulerim ad Horatianum illud, Od. III, 3, _Dum Priami + Paridisque busto Insultet armentum_, etc. Quod mirifice juris sui + fecit clarissimus poeta, nostras DELAVIGNE, in carmine cui titulus, + _Les Troyennes_: + Le pâtre de l'Ida, seul près d'un vieux portique. + Sous les rameaux sanglans du laurier domestique + Où l'ombre de Priam semble gémir encor, + Cherchera des cités l'antique souveraine, + Tandis que le belier bondira dans la plaine + Sur le tombeau d'Hector. _Ed._ + 668. _penus ecce_ Oxon. _rogus ecce_ Tell. R. 3. Mars. + 669. _reicitque cadavera fumans_ Colon. teste N. Heins. nam + _recitatque_ in eo invenit Modius et emend. _reicitque. tacitaque + cadavera_ Putean. _tacitoque cadavera_ Ox. et R. 3, _tacitoque + cadavere_ Med. _jacitoque cadavera_ R. 1. _fumans_ scripti, cum + R. 1, 3, Med. _fundans_ Tell. _fudes_ R. 2, _jactoque cadavere + fumat_ Parm. et Benes. _tacitusque cadavera fundit_ edd. recentt. + Male, quidquid contra dicat Dausq. qui provocat ad I, 54; _Longe + sonantem Aufidum_ dicit Horat. Od. IV, ix, 2; _arctusque cadavere + fumat_ conj. Barth. Adv. I, 5; _tumidusque cadavera fundit_ non + nemo ap. Lefeb. _restatque cadavere fumans_ N. Heins. et Corte, + teste Ernesti, _ructatque cadavera_, pro _recitatque_, quod in + cod. Colon. legitur, reponendum esse, ingeniose suspicatur Cel. + Herel. in literis ad me datis, in quibus monet, recentiores quidem + linguas in gravi oratione non admittere verbum quod german. nostro + _rülpsen_ respondeat; Pindarum vero, Virgilium aliosque poetas ne + in lyrico quidem epicoque carmine illud respuere, et +to+ _vomere_ + (_speien_) etsi non honestius sit, centies occurrere. Conf. Heins. + ad Ovid. Met. XIV, 211. + + Gestat Agenoreus nostro de more secures + Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces. + In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi. + O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis? + Congesto, lævæ quodcumque avellitur, auro 675 + Metitur Latias victrix Carthago ruinas. + + 671. _Agenoreus_, ut lib. I, v. 15. + 675. _Modii duo annulorum Carthaginem missi, dignitasque equestris + taxata mensura_, Flor. II, 6, §. 18. Tres modios memorant, Plin. + XXXIII, 1, sect. 6; Val. Max. et Oros. Cf. inpr. Liv. XXIII, 12, et + inf. XI, 532 sq. ut de annulis veterum, tam ferreis, quam aureis, + Plin. XXIII, 1. + --_lævæ_, digito sinistræ manus, qui minimo est proximus. Vid. Gell. + X, 10, et cf. inf. XI, 532 sq. Definitionem annulorum in h.l. neque + exspectari, neque probari posse monet Ernesti. Sed aliquam certe + excusationem habet poeta: nam in vaticiniis oratio ornatior + obscuriorque esse solet. Cf. ad I, 125. Præterea vid. ad XI, 532. + + 674. _hæc_ Put. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber VIII + + Arg. 278-297 [278-279] + 49. ... antiqua revolvam.» [» deest] + 145v. librariorum [libra,/riorum _pro_ libra-/riorum] + 152. «Adcepi infelix [« deest] + 309n. _sub ictu_ [subi ctu] + 347n. _Assaraci domum_ [317] + 363v. +Êôs+ et +Eôs+ [+Eôs+ et +Eôs+] + 379n. ... nostroque ævo a Papis Sixto V [notroque] + 388v. +ekplêgeis êtor+ [_vel +hêtor+_] + 404n. --_æratas turmas_, ut _æratas acies_ [non-italic "acies"] + 438n. _Hadria_, nunc _Altri_ [432] + 480n. ... +leukou te kai poikilou+ [+leukoute+] + 533 ...multo cum milite Graia, [, deest] + 573n. Cf. Liv. IX, 42; X, 2; XXIV, 20; XXV, 1 [25, 1] + 624n. ... tantum poetarum [poetarnm] + 633n. cujus ruinæ sunt proxime Manfredoniam [sunt sunt] + + + + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER NONUS. + +ARGUMENTUM. + +Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal, +cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur prælio +tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in +prohibendis prædatoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani +pereunt: sed haudquaquam par Poenis dimicatio est; 1-14. + +Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul, +cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23. + +Inpatiens moræ indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e +manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi +militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in prælium temere +ruant, edicit; 24-37. + +Paulus, futuram cladem animo præsagiens, multis eum precibus +lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina +imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat, +pugnam detrectet, et, si consilia collegæ respuat, monitis certe +Deorum et Sibyllæ Cumanæ prædictis aures præbeat; 38-65. + +Nocte præterea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum +portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a +Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in +Italiam reductus, ut eo interprete Gætuli uterentur; 66-79. + +Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter +in prælio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum +agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore +Satricus inermis a Poenis ad Romanos transfugit, et in campo arma +quærens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus +incidit; 80-95. + +Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis +mortiferum ei infligit vulnus; 96-105. + +Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum, +erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriæ amore ductus +orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat; +106-151. + +Solymus autem doloris inpatiens, vitæque pertæsus, gladio sibi pectus +trajicit, et, his verbis, FUGE PRÆLIA, VARRO, sanguine suo inscriptis +in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus +concidit; 151-177. + +Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii, +duces prima luce signum pugnæ proponunt, et Hannibal, oratione ad +milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque +pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria +illis omnia victoriæ emolumenta concessurum profitetur; 178-216. + +Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros +duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Poenos et +Gallos, quibus ipse præest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero +Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in +prælio circumferant; 217-243. + +Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo, +sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum +cornu ipse tenet, lævo Paulum præficit, mediam pugnam Servilio Gemino +tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit; +244-277. + +Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu, +ipsique Dii cælo relicto prælio se inmiscent; 278-303. + +Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita +multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus +pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos +adcendunt; 304-334. + +Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta, +utuntur, et atrox editur cædes; 335-353. + +Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et +cum magna strage inpellit; 354-369. + +Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scævola, et conjunctissimum +amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a +Symætho interficiuntur; 370-410. + +Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus: +sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et +in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423. + +Hunc præsenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare +cum Poenorum duce certamen descendit; 424-437. + +Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere +auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469. + +Monitu autem Iridis, a Jove missæ, ira deorum mitigatur, et Pallas +invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit; +470-485. + +Absente Dea Mars prælium redintegrat: at Æolus, precibus Junonis +motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Ætnæ +voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500. + +Is Poenorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora +volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque +intercludit; 501-520. + +Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Poenos; 521-525. + +De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, quæ +ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut +fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam +faciat; 526-541. + +Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque +mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex +acie excedit; 542-555. + +Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis +delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii +olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569. + +Ejus jussu etiam elephanti in prælium rapiuntur, et e turribus, in +dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes; +570-583. + +Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium +excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598. + +Multi tamen elephanti, ardentibus tædis in turres ingestis, furore +instincti in fluvium præcipites currunt; reliqui jaculis et saxis +eminus incessuntur; 599-631. + +Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe +increpat, et in medios hostes ruit; 632-643. + +Varro, quem sera temeritatis poenitentia subit, trepide ex acie +refugit, diuque hæsitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus +Romam revertatur; 644-657. + + + Turbato monstris Latio, cladisque futuræ + Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis, + Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ + Omina venturæ, consul traducere noctem + Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras, 5 + Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres + Exercere tubas, nocturnaque classica velle. + + 1. Cf. VIII, 625 sq. + --_monstris_, prodigiis. + 2. _inrita_ quibus frustra cladem ab Italia avertere conabantur Dii, + quum _consul_, h.e. Varro ea sperneret. + 6. _acres_, acriter, (ut ap. Virg. Æn. IX, 665, et al.) vel, quæ + acrem terribilemque sonitum reddunt. Conf. Virg. Æn. IX, 503. + 7. classica velle, Signa cani cupit. + + 4. _Omina_ Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo _omnia_, solenni varietate, + de qua vid. Drak. et quos laudat. + 5. E somnis R. 1, Med. et omnes Marsi edd. _Ex somnis_ aliæ. Male! + _Exsomnis_ est id. qd. insomnis; vid. Draken. ad h.l. Bentl. ad + Horat. Od. III, xxv, 9, et Heins. ad Virg. Æn. VI, 556. + 6. _segnititæ_ Med. et R. 1, in marg. quod auctore N. Heins. + recepit Drak. Sed vid. not. ad III, 88. + 7. _bello_, vel potius _vallo_ pro _velle_ malebat N. Heins. Sed + Varronem noctu flagrasse cupiditate tubas et classica exercendi, + non revera ea exercuisse jam monuit Drak. + + Nec minor in Poeno properi certaminis ardor. + Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra; + Consertæque manus: jam sparsi ad pabula campis 10 + Vicinis raptanda Macæ fudere volucrem + Telorum nubem: ante omnes invadere bella + Mancinus gaudens, hostilique ungere primus + Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus. + + 9. Cf. de hoc prælio tumultuario Liv. XXII, 41, pr. et Polyb. III, + 110. + --_fortuna sinistra_, adversa Poenis, qui vincebantur, sed. non + minus quoque Romanis, quoniam, ut Livii verbis utar, temeritati + Varronis, ac præpropero ingenio materiam dabat. + 11. Macæ, Poeni. Conf. ad II, 60. + 12. _Telorum nubem_; vid. ad I, 311. + --_invadere bella_, incipere pugnam ut XII, 199; XVII, 386, 472; + Virg. Æn. IX, 186, XII, 712. + 13. Mancinus; cf. v. 71 seq. + --_ungere Tela_, ut ap. Hor. Od. II, i, 5, ubi Bentl. male conj. + _tincta_. + + 10. _jam_, non _nam_, Oxon. vel teste Lefeb. duo scripti. + 13. Vulg. _hostili tingere_. quod primus reposuit Nicander. + + Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo 15 + Auspicia incusante Deum compesceret arma, + Ni sors alterni juris, quo castra reguntur, + Arbitrium pugnæ properanti in fata negasset. + + 15 sq. Marsus jam recte exposuit: Varro non abstinuisset eo die a + pugna, quamvis auspicia essent contraria, nisi Paulus obstitisset, + penes quem eo die imperium erat. Cf. v. 31, et Liv. XX, 42: «Paulus, + quum ei sua sponte cunctanti pulli quoque auspicio non addixissent, + obnuntiari jam efferenti porta signa collegæ jussit.» + 16. _incusante_, gravius quam, prætexente. + 17. _sors alterni juris, ut sors ejus diei imperii_ ap. Liv. XXII, + 45. + --_juris_, imperii, ut IV, 714; VI, 612. Consules non alternis + mensibus, ut mos ferebat (de quo vid. a Dausq. laudati Dionys. + Halicarn. V et IX; Suet. Cæs. c. 20), sed alternis diebus imperium + tenebant. Conf. Liv. XXII, 41, 45; Plut. in Fab. et Polyb. III, 110 + et 113 pr. + 18. _properanti in fata_, Varroni cæco impetu in perniciem ruenti, + ut ap. Lucan. VIII, 658. Cf. V.L. + + 18. _properanti fata_ forte præstiterit, ut _fata lacessere_, + _irritare_, etc. et contra _tenere_. Conf. not. ad I, 225, 268; + IV, 731; V, 234. Sed vulgata quoque lectio bene se habet. + + Quæ tamen haud valuit perituris millibus una + Plus donasse die. Rediere in castra, gemente 20 + Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret + Amenti cessura viro, frustraque suorum + Servatas a cæde animas: nam turbidus ira + Infensusque moræ dilata ob prælia ductor: + «Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis, 25 + Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te + Legibus atque urnæ dira eripuere minanti? + + 19, 20. Hæc tamen imperii sors non nisi in unum diem tot millibus + vitam prorogare, clademque remorari potuit. + 21. _crastina jura_, crastini diei imperium. + 22. _turbidus ira_. Cf. Ind. et ad I, 477. + 24. _ductor_, Varro. + 25. Hanc gratiam refers populo, cujus beneficio capitis olim + periculum vix effugisti? Paulus a.u.c. DXXXIV de Illyriis + triumphavit, sed deinde ob prædam inæqualiter divisam damnatus est. + Cf. ad VIII, 288, 291; Liv. XXVII, 34, et Frontin. Stratag. IV, 1. + Eadem de M. Livio Salinatore, collega ejus, tradit Aur. Victor de + viris ill. c. 50. Conf. Liv. XXII, 35; XXVII, 29, 37. + 27. _urnæ dira minanti_, damnationi: nam _urna_ est cista, in quam + tribus tabellas, litera _C_ notatas, conjiciebant. + + 25. _Siccine, sic_, non _Siccine nunc_, Colon. nervosius, ut IV, + 506, et XVI, 125; N. Heins. + + Tradant immo hosti revocatos ilicet enses, + Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris. + + 28. _revocatos enses_, pro, ut milites revocati tradant hosti arma: + Paulus enim obnuntiari collegæ, jam porta efferenti signa, jusserat; + vid. ad v. 15. Possis etiam exponere, refecta, nova arma, ut sup. + IV, 15, «revocantque nova fornace bipennes.» Sed illa ratio + simplicior est, et tam amaræ inrisioni, quam contextui verborum + rerumque convenientior. + 29. Conf. Var. Lect. + + 29. _deripe_, non _diripe_, Oxon. et Putean. _deripe dextris_, + scilicet arma, pro _deripe dextras_, recte emend. N. Heins. quem + vid. ad Ovid. Met. III, 52. Id recepi cum Lefeb. non inprob. Drak. + qui jam contulit verba Liv. XXII, 44; _se constrictum a collega + teneri; ferrum atque arma iratis, et pugnare cupientibus adimi + militibus_. + + Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi, 30 + Vertere quum consul terga, et remeare juberet, + Ne morem et pugnæ signum exspectate petendæ; + Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus + Incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus. + + 31. Vide ad v. 15. + 32. _morem et pugnæ signum_, Drak. consuetum pugnæ signum. Ernesti + vir cl. _consul morem pugnæ_ in eo esse monet, ut ordine e castris + copiæ procedant, et signum imperatoris observent. + 33. Ita ap. Curt. V, 4, _Dux sibi quisque itineris coeperat fieri_; + Draken. + 33. _viam rapito_; vid. ad I, 570. + --_spargere radiis cacumina_ pro radios per, vel in _c_. Cf. Virg. + Æn. XII, 113; Burm. ad Val. Fl. V, 319, et V.L. + 34. _Gargana cacumina_; conf. ad IV, 561. + + 30. _liventia_ Put. R. 1, 3; Med. _viventia_ Oxon. _libentia_ + Parm. _umentia_ Col. _uventia_ maluerit N. Heins. refrag. Drak. + qui multis exemplis vulgatam lect. firmat. Conf. ad I, 259; II, + 125, 469; III, 522, et VIII, 458. + 32. _Me_ Oxon. et R. 1, _Et memorem p._ Med. _marem_ R. 1, et in + marg. _Martem_, quod etiam N. Heins. in mentem venit. + 33. _rapito_, non _capito_, Col.--_primis_ e 3 scriptis recepit + Drak. suadentt. Modio et N. Heins. Nos vulgatam lect., quæ + exquisitior est, revocavimus cum Lefeb. _Primus Phoebus_, _sol_ et + _dies_ passim poetis dicitur. Conf. ad II, 235, et Burm. ad Val. + Fl. III, 257. Notandus inpr. locus Virg. a Silio expressus Æn. IV, + 584, _Et jam prima novo spargebat lumine terras Aurora_. + + Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc 35 + Ereptum revocate diem.» Sic turbidus ægra + Pestifero pugnæ castra incendebat amore. + + 36. _Ereptum diem_, occasionem bene pugnandi prætermissam, et vobis + ereptam _revocate_; temporis et fortunæ jacturam, quam fecistis, + resarcite. + --_turbidus_; vid. ad I, 477. + --_castra ægra_, milites ægros animi, h.e. sollicitos et anxios de + pugnæ eventu. Cf. v. 49 seq. + + 35. _propere_ Col. Oxon. R. 1 et 3, _prope_ Parm. Med. ed. Marsi + et Martini Herbip. Vulg. _primus_. + + + At Paulus, jam non idem nec mente nec ore, + Sed qualis stratis deleto milite campis + Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro 40 + Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta, + Quum stupet exanimata parens, natique tepentes + Nequidquam fovet extremis amplexibus artus: + + 41... 43. Egregia comparatio Pauli, mærore confecti, cum matre, cui + certa nati mors, ut illi præsentissimum periculum, quod frustra + remorari, nedum avertere conatur, non animo tantum, sed prope oculis + obversatur. + + 39. _deleto_, non _dilecto_, tres scripti et R. 2; _dejecto_ conj. + N. Heins. et Burm. Conf. not. ad XV, 461. + + «Per toties, inquit, concussæ moenia Romæ, + Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra, 45 + Insontes animas, cladi parce obvius ire: + Dum transit Divum furor, et consumitur ira + Fortunæ, novus Hannibalis, sat, nomina ferre + Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem. + Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis, 50 + Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis? + + 44. Similis oratio Corvini sup. V, 82 sq. Cf. Liv. XXII, 41, 42. qui + tamen historici, non poetæ, partes agit. + --_Per... moenia_; cf. ad I, 658 in V.L. + 45. Cf. Virg. Æn. II, 360, ubi vid. Heyne. + 46. _parce_, +pheideo+, noli, ut passim. + 47. Cf. V, 84... 91. Satis est, si, donec fortuna adfulgeat, et aves + auspiciaque addicant, milites novi (tirones) et prodigiis territi + usu prius didicerint, _Hannibalis nomen ferre_, non expavescere. + 49. _frigidus_, ut I, 470; II, 339. + + 50. _armis_ Ox. et Put. + + Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et æger, + Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis + Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt. + At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi. 55 + + 52. _fluant_, effluant, excidant manu, ob metum. Vid. ad II, 131. + --_ante tubas_, priusquam tubæ inflentur, ac signum pugnæ + proponatur; Cell. et Drak. coll. Claud. in Rufin. I, 335, et Virg. + Æn. XI, 424. + --Milites, quos Fabius usu et cunctatione sensim metu Hannibalis + liberaverat, nunc tantum animi habent, ut adversus eum arma capiant. + --_æger_ animi et consilii, segnis et timidus. + 54. _Culpatis signis_: nam Varro Fabianam belli gerendi rationem + ferocibus Romæ prosciderat concionibus. + 55. Elegantissima aposiopesis, qua utitur Silius, ne ominosum foret, + si adderet, Flaminii milites trepidare, ac jam fugam circumspicere; + Drak. Conf. ad VI, 110. + + 55. _At quos_ Col. _Aut quos_ R. 2. Vulg. _capessunt, Haud quos + Flaminius, sed dira a. D._ In ed. Drak. _At quo_, operarum haud + dubie incuria. + + Sin nostris animus monitis precibusque repugnat, + Aures pande Deo: cecinit Cymæa per orbem + Hæc olim vates, hæc te præsaga tuosque + Vulgavit terris proavorum ætate furores. + Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram 60 + Fata cano vates: sistis ni crastina signa, + Firmabis nostro Phoebeæ dicta Sibyllæ + Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur, + Sed te, si perstas, insignes consule campi.» + Hæc Paulus, lacrimæque oculis ardentibus ortæ. 65 + + 57 sq. _Cymæa vates_, Sibylla, _cecinit_, quæ Livius XXV, 12, Marcio + cuidam tribuit. Conf. ad VII, 483; VIII, 531; Column. ad Ennii + Fragm. p. 122. + 59. _proavorum ætate_, quondam; Marsus et Cell. regnante Tarquinio + Superbo, cui Sibylla libros obtulit. + 61. Nisi crastino die, quo summa imperii penes te erit, consilio + pugnandi abstiteris, etc. + 63, 64. Non dicentur amplius campi Diomedis, sed Varronis. Vid. ad + I, 125, _Ætolos campos_; nam Diomedes Ætoliæ rex fuerat. Ed. + 65. _oculis ardentibus_; cf. ad I, 126. + + 57. _Cumæa_ Col. in quo tamen plerumque _Cymæa_, more Græcorum, + scribitur. Cf. ad VIII, 531; _Crimea_ in scriptis. teste Lef. + _Crinea_ R. 2. Vulg. _Grynæa_. Sed scribendum certe _Grynea_, + +Gruneia+, h.e. Apollinea, ab Apolline inspirata; vid. Heyne ad + Virg. Ecl. VI, 72. + + + Nec non et noctem sceleratus polluit error: + Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris + Servitium Satricus, mox inter præmia regi + Autololum dono datus ob virtutis honorem. + + 66. Triste omen _et sceleratus error_, per quem Solymus Satricum, + patrem suum, qui, primo bello Punico a Xanthippo captus, nunc ad + Romanos transfugerat, occidit. Historiam hanc a Silio fingi ad + exemplum illius, quæ de Julio Mansueto narratur a Tacit. Hist. III, + 25, et de Mævio quodam in Pithoei Catalect. l. IV, p. 159, putabant + Dausq. et Draken. Neque id negat Ernesti; sed narrationem Liv. XXII, + 42, de servis duobus primam huic episodio occasionem dedisse + suspicatur. Nomina autem patris et filii e Pelignorum et Latii + oppidis, _Sulmone_ et _Satrico_, conficta esse, jam monuit Cluv. + Ital. ant. II, 4, p. 757. De _Sulmone_ vid. ad VIII, 510; de + _Mancino_ sup. v. 13. + + 67. _cretus_ conj. Scalig. ad oram cod. sui. Male! + + Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti 70 + Matris in uberibus nati, Mancinus et una + Nomine Rhoeteo Solymus: nam Dardana origo, + Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus + Æneæ, claram muris fundaverat urbem + Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis 75 + Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo. + + 72... 76. Locum Ovidii, Sulmonensis poetæ, Fast. IV, 79 sq. jam + contulit Dausq. + --_Rhoeteo_; vid. ad I, 115. _Solymi_ in finibus Lyciæ et Pisidiæ. + Conf. Plin. V, 27; Steph. Byz. p. 551; Strab. XII, p. 573; A. B. + XIV, p. 764, 765, al. p. 667 A. Koeppen ad Hom. Iliad. VI, 184; + Benedict. ad Pind. Ol. XIII, 129, et Cluver. l.l. ubi solam nominum + similitudinem huic narrationi locum dedisse recte suspicatur. + + 72. _Solinus_ Col. passim, quod recepit Drak. Scriptura anceps; + vid. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 79; _Rhæteo_ multi, etiam Draken. + et Ernesti. Sed est +Rhoiteion+. + + Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis + Advectus, quo non spretum, si posceret usus, + Noscere Gætulis Latias interprete voces. + Postquam posse datum Peligna revisere tecta, 80 + Et patrium sperare larem; ad conamina noctem + Advocat, ac furtim castris evadit iniquis. + Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere coepta + Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi. + Exuvias igitur, prostrataque corpora campo 85 + Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis. + + 77. Cf. Var. Lect. + 81. _larem_, reditum in patriam et domum suam. + --_conamina_, fugam. + 82. _iniquis_, Punicis: nam Italus erat, et captivus. + 86. _Mancini_, filii sui occisi. Poetam in hac fictione magis artem + et phantasiæ ludibria, quam rei probabilitatem sequi, jam monuit + Ernesti. + + 77. _At_ Put. R. 1, et Med. quod recepit Lef. non inprob. Drak. ut + sensus sit: Satricum primo bello Punico captum, et in Libyam + abductum, _at_ nunc iterum in Italiam _cum rege_ Autololum, cui + dono datus fuerit, advectum fuisse, ut Gætuli, seu Autololes, in + exercitu Hannibalis stipendia merentes (conf. III, 288, 306), eo + interprete Romanos intelligerent. + 83. _quia_ pro _nam_ refinxit Nicander, quem deinde omnes ante + Drak. sequuti sunt. + + + Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat + Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus, + Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste. + Ecce sub adventum noctis, primumque soporem, 90 + Alter natorum Solymus vestigia vallo + Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim + Alternat portæ excubias, fratrisque petebat + Mancini stratum sparsa inter funera corpus, + Furtiva cupiens miserum componere terra. 95 + + 89. _Maca_, ut v. 11. + 90. Cf. ad VIII, 124. + 92 seq. _sorte vicissim Alternat excubias_, vid. ad VII, 165. + ["VII, 165" recte VII, 155] + 95. _Furtiva terra_, furtim. + --_componere terra_, sepelire. Vid. Intpp. ad Horat. lib. I, Sat. + ix, v. 27, et Tibull. III, ii, 26. + + 89. _Macæ_ Col. _Mace_ Oxon. et Put. cum antt. edd. + + Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis + Aggere Sidonio venientem conspicit hostem. + Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro + Ætoli condit membra occultata Thoantis. + + 96. _tendere_ sc. iter, seu se, h.e. ire. + 97. _Aggere Sidonio_, a castris Poenorum. + 99. _Thoas_, Ætolorum rex, quod jam Dausq. notavit, memoratur Hom. + Iliad. II, 638; IV, 527. Alius Ætoliæ princeps Polyb. Eclog. XXIV. + Alii passim ap. Virg. et Hygin. Idem autem, de quo hic agitur, + judice Cell., Strab. VI, p. 176. + --_membra_ sua _condit occultata_, palillogia, ut XI, 198, et XII, + 443; quibus locis Drak. conf. IX, 586; XII, 443; XIII, 106; Virg. + Æn. III, 237; VI, 310; Sen. Herc. fur. v. 236; +bê d' iôn+ ap. Hom. + et +to sôma komisantes epheron+ ap. Anton. Liber. fab. I, ubi vid. + Muncker. + + Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque 100 + Incomitata videt vestigia ferre per umbras, + Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis + In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum + Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens, + Auctorem cæci trepidus circumspicit ictus. 105 + + 100. _arma_, armatos hostes. + 102. _terga nuda_, thorace non tecta. + 105. _cæci ictus_; cf. ad V, 3, _cæcis armis_, ubi vide omnino + notas. Ed. + + 105. _ceri_ pro _cæci_ R. 1, et in marg. _certi_. + + + Verum ubi victorem juvenili robore cursus + Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis, + Fraternusque procul, luna prodente, retexit + Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo; + Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira: 110 + «Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles, + Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem + Pergameo indignum Solymo, si evadere detur + Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes + Germani spolium ante oculos, referasque superba, 115 + Me spirante, domus Pelignæ perfidus arma? + + 111 sq. Verba callide ficta, unde pater cognoscit, se a filio + percussum, et filii mortui armis indutum esse, Ern.; conf. V.L. + 113. _Pergameo_, ut _Rhæteo_, v. 72. + 116. _Pelignæ domus_; cf. v. 80; et ad v. 66. + + 111. _Non sim_ et mox _fatearque_ Colon. Vulgo _sum_ et + _fateorque_; forte rectius; vid. Burmann. et Heins. ad Ovid. Met. + III, 272; ubi cf. loca similia Petron. c. 81; Apulei. Met. V, + p. 163; Plaut. Menæchm. III, ii, 6, et Hom. Iliad. II, 260. + 114. _Huic. n. i. m._ Col. _Hinc vestra nunc impune manu_ Put. + _Hinc vestra i. manu_ Oxon. Sed _evadere_ ubivis fere a Silio cum + quarto casu jungi, monet Drak. Vulgo _Hinc_ (al. _Huic_) _nostra + te i. manus_, vel _manu_. + 116. _spectante_ R. 1, et Mediol. + + Hæc tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus + Dona feram, nati ut figas æterna sepulcro.» + Talia vociferans stricto mucrone ruebat. + + 118. Sepulcra et +kenotaphia+, seu +kenêria+ non modo signis et + emblematibus, quæ vitam plerumque et +ta epitêdeumata+ mortui + indicabant, exornari, sed iis quoque _arma_ et instrumenta, quibus + is in vita usus fuerat, _figi_, h.e. adfigi solebant, _æterna_, i.e. + quæ æternam defuncti memoriam conservabant; unde ipsa sepulcra + +mnêmata+, +mnêmeia+, +sêmata+, _monimenta, memoriæ_, dicebantur. + Vid. Potteri Archæol. lib. IV, c. 7; Kirchman. de Fun. Rom. lib. + III, c. 18 et 27; Intpp. ad Virg. Æneid. VI, 233. + --_sepulcro_, cenotaphio. + + 117. _Nec tibi_ Oxon. Putean. et Parm. ed. Non male, judice + Drakenborch., si post _feram_ signum interrogandi ponatur, ut + sensus sit: Videremne hostem fratris arma gestare? _nec_ tibi ea, + o mater, ad solatium luctus ferrem, ut nati sepulcro figeres? + _Acca_ Col. quod nomen occurrit ap. Virgil. Æn. XI, 820; Ovid. + Fast. IV, 854; V, 454; Prop. I, xxi, 6, ubi eadem lectionis + varietas; _acta_ Ox. et Put. unde vulg. _apta_: quo modo sæpe + librarii nomina propria corruperunt, de quo vid. Drak. + + + Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant, 120 + Audita patria, natisque, et conjuge, et armis; + Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror. + Tum vox semianimi miseranda effunditur ore: + «Parce, precor, dextræ, non ut mihi vita supersit + (Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro 125 + Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille + Captivus, patrias nunc primum advectus in oras, + Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate, + Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam, + Poenus eram; verum, castris elapsus acerbis, 130 + Ad vos et caræ properabam conjugis ora. + + 125. _nefas_, +adunaton+. Conf. Lambin. ad Hor. Od. I, 11, 1, 24, + 20. + 126. _damnes_, damnandas facias, h.e. contamines. + 129. _Fraus_, scelus, facinus, mala fraude commissum; +agos+, + piaculum. + 130. _Poenus eram_, ut tu putabas; tibi esse videbar. + + 123. _Cum_ Oxon. _semanimi_ Col. unde recepit Drak. Conf. ad III, + 16. + 130. _Verum ut castris_ emend. Scalig. ad oram cod. sui, et + recepit Cell. + + Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis, + Hæc fratris tumulis arma excusata reporta. + Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre + Ductori monitus Paulo, producere bellum 135 + Nitatur, Poenoque neget certamina Martis. + Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua + Stragem acie sperat: quæso, cohibete furentem + Varronem; namque hunc fama est inpellere signa. + + 132. _unice nobis_, qui solus mihi e filiis restas. + 133. _excusata_, quorum usum error et justa causa excusant. + 134. En insigne pietatis in patriam documentum! Morientium autem + prædictiones ratæ habebantur. Conf. Hom. Iliad. XVI, 851 sq.; XXII, + 359 sq.; Virg. Æn. IV, 607 sq.; X, 739 sq. + + 136. _Poeno Marti_, hoc est Hannibali, malebat N. Heins. et vers. + 138, _spirat_. + 138. _cohibete_, non _prohibete_, scripti et R. 2. + + Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine vitæ 140 + Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate, + Invento simul atque amisso redde parenti + Oscula.» Sic fatus galeam exuit, atque rigentis + Invadit nati tremebundis colla lacertis; + Adtonito et nitens verbis sanare pudorem 145 + Vulneris inpressi, telum excusare laborat: + + 140. _cardine_, in fine. + 141. _cavisse_, prospexisse, _meis_ civibus, Romanis, ut Ovid. Met. + XV, 758; Drak. + 145. Cf. V.L. + + 145. _Attonito et nitens_ Col. _Attonito_, scilicet ex pudore, non + ex desperatione; Ern. _Attonitoque timens_ (hoc est timens nato, + ne tanto scelere perculsus ipse sibi manus inferret) Oxon. Putean. + et antt. edd. quod revocavit Lefeb. coll. simili loco Homer. + Iliad. XVIII, 32 seqq. sed tacite addita sine codd. auctoritate + copula _et_ ante _telum_. N. Heinsio formula loquendi _sanare + pudorem verbis_ non satisfaciebat, nescio quare. Eodem certe sensu + _sanare animos consolatione dixit_ Hirt. B. G. VIII, 38; _sanare + curas_ Tibull. II, iii, 13; _s. dolorem_ Cic. ad. Div. V, 16, pr. + et Sen. Agam. 130, aliique similia passim. Inprimis tamen ei + displicebant, et spurii videbantur versus 145 et 146, propterea + quod nihil hactenus locutus sit Solymus, quo pudorem sanaret. Sed + voc. _verbis_ ad ea, quæ sequuntur, referendum esse, et hæc ab + illis vss. pendere, recte jam monuerunt Lefeb. et Ern. + + «Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis? + Non nox errorem nigranti condidit umbra? + Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus. + + 149. _manus_ pro _magis_ conj. D. Heins. refrag. filio, quia vox + ista mox recurrat. Sed locum hunc idonea declamatione juvari + posse, observat Ern. Pro importuno voc. _magis_ Schrader in + Observatt. p. 27, ingeniose conj. trajectis literis _genas_, coll. + loco simill. Val. Fl. III, 309 sq. quem Silius expressit, et ubi + verba leguntur Jasonis, amplexati Cyzicum, quem pariter in + nocturno tumultu ignarus interemerat. Satricus exuerat galeam, + atque in collum filii invaserat, ut oscula suprema jungeret v. 143 + sq. Hinc recte suspicabatur vir doctus, in vitiato voc. _magis_ + aliud latere, quo pars corporis, quam solerent osculari, + significaretur, _genas_, non _manus_, quas pater etiam galeatus + jungere potuisset. + + Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum 150 + Hac condas oculos dextra, precor.» At miser, imo + Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque + Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri + Sistere festinat cursum, laceroque ligare + Ocius inlacrimans altum velamine vulnus. 155 + + 150. _manum_, te qui inscius manu tua in patrem contorsisti jaculum. + --_laborum_, miseræ vitæ. Cf. ad VI, 386. + 151. _Hac_ tua _dextra_, quam mea teneo. + 152. _vicesque_, vicissim; quod apud Græcos, +epeessin ameibomenos+. + + + Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ: + «Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit + In patriam? sic te nato, natumque parenti + Inpia restituit? felix o terque quaterque + Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum! 160 + + 159 seq. Ita +tris makares Danaoi, kai tetrakis+, etc. Hom. Odyss. + V, 306, ubi vid. Schol. et Clark. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. I, 94. + 160. _cui fatis_ et morte _ademtum_, erepta est facultas, patrem + denuo videndi, et tam tristi modo _adnoscendi_. + + Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem + Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset + Solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses + Infausti generis: verum linquetur iniquis + Non ultra Superis nostros celare labores.» 165 + + 162 seq. Utinam certe non tam manifestis indiciis patrem adnovissem, + et de cæde ejus dubitare possem! nunc vero non permittam, ut iniqui + Dii facinus meum celari sinant (quæ spectant ad ea, quæ pater v. 147 + sq. dixerat), sed dolorem meum, quem non ultra tacite ferre possum, + voluntaria morte finiam. Fortunam adcusari miratur Ernesti, quum + filius se ipse patri prodiderit v. 111 sq. sed id ipsum forte + fortuna contigerat. Ego potius quærerem, unde Silius omnia hæc, quæ + tam copiose et belle memorat, resciscere (vel Varro inf. v. 264 seq. + conjicere) potuerit, quum pater et filius soli noctuque e castris + exierint. Poeta, phantasiæ ingeniique lusibus indulgens, scrupulosis + lectoribus libertatem illud fingendi reliquit, a quibus quin ita + gratiam inierit, magnopere dubito. Quandoque tamen et bonus dormitat + Homerus. Conf. Heyne ad Virg. Æn. III, 341 sq. + + 161. _imperditus_ (non occisus _Sidoniis_, a Poenis, ut frater + meus) Col. ut X, 416; Virg. Æn. X, 430, et Stat. Th. III, 85; + N. Heins. _impertitus_ R. 2. Vulg. _impercitus_. + 164. _iniqui... Superi_ malebat aliquis, teste Lefeb. Male! + 165. _nostros celare_ Col. Vulg. _non hos tolerare_. + + + Hæc dum amens queritur, jam, deficiente cruore, + In vacuas senior vitam disperserat auras. + Tum juvenis, mæstum adtollens ad sidera vultum: + «Pollutæ dextræ et facti Titania testis + Infandi, quæ nocturno mea lumine tela 170 + Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit, + His oculis et damnato violabere visu.» + Hæc memorat, simul ense fodit præcordia, et, atrum + Sustentans vulnus, mananti sanguine signat + In clipeo mandata patris, FUGE PRÆLIA, VARRO; 175 + Ac summi tegimen suspendit cuspide teli, + Defletumque super prosternit membra parentem. + + 167. Locutio Virg. Æneid. XI, 617. + 174. _Sustentans_, cohibens vulnus, vel sanguinem, ut eo clipeum + ante inscriberet, quam animam efflaret. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, + 276, et Ovid. Ep. I, 114. Comparant exemplum Othryadæ, de quo vid. + Intpp. ad Valer. Max. III, 2, ext. 4. Hæc vero concinnata esse e + Liv. XXV, 12, monet Lefeb. + 176. _tegimen_ corporis, clipeum. + + 173. _memorans_ maluerit N. Heins. + + + Talia venturæ mittebant omina pugnæ + Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris + Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo. 180 + Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma + Excibant de more suos; Poenisque redibat, + Qualis nulla dies omni surrexerit ævo. + + 180. _Conscia nox sceleris_. Cf. ad III, 393. + --_Eoo_, lucifero, ut ap. Virg. Ge. I, 288, vel, ut _Eos_, Aurora, + quæ _rosea_ poetis dicitur. Vid. ad I, 578. + + 182. _Excibant_, non _Excibat_, scripti. + 183. _surrexerat_ Parm. + + «Non verborum, inquit, stimulantum, Poenus, egetis, + Herculeis iter a metis ad Iapygis agros 185 + Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos: + Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum + Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo. + + 184. Cf. similis oratio Hannibalis, superbissima rerum a se gestarum + narratione, amplissimorumque præmiorum pollicitatione, milites ad + virtutem inflammantis, ap. Polyb. III, 111, et, quam ad Ticinum + amnem habuit, apud Liv. XXI, 43, ex qua Silius sup. IV, 59 seq. non + nisi potiora quædam adhortationis momenta depromserat, et h.l. + nonnulla ad verbum pæne expressit. Ap. Polyb. III, 108, 109, etiam + Æmilius apud milites concionem habet, quam a poeta prætermitti + mireris: sed Livius neutrum nunc ducem concionantem induxit. + 185. De _Herculeis metis_, vid. omnino quæ exposuimus in notis, ad + I, 142, et de campo _Iapyge_, h.e. Iapygio, ad I, 51. Cf. V.L. + 186. _nusquam est_, diruta est. + 187. _Concessere_, cessere, superatæ sunt. + 188. Conf. Virg. Ge. I, 482, et sup. ad I, 606. + --_captivo alveo_, quoniam victi sunt Romani ad Ticinum fl., qui in + Padum influit. + + 184. _Non_ Col. Vulgo _Nec_, quod revocavit Ern. + 185. _Iapygas_ verius esse credebat N. Heins. et sic ed. Lef. Cf. + Ind. et not. Sed vulgata quoque lectio bene se habet. _Iapyx_, + filius Dædali, a quo _Iapygia_ nomen adcepisse dicitur, Plin. III, + 11. s. 16. + + Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto + Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent 190 + Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi. + + 189. _mersus_, repletus, ut I, 51. Cf. I, 47, 48. + --_ora Lydia_, etrusca regio circa Trasymenum lacum. Conf. ad IV, + 719 sq. + 190. _refulgent_, ut _albent_, Virg. Æn. XII, 36; +ostea leuka+, et + _ossa alba_, Hom. Odyss. I, 161; Virg. Æn. V, 865 et al. Drak. + + 189. _versus_, vel _aversus_, ut obstructus virorum strage cursum + alio deflexisse dicatur (seu potius retro fluxisse, ut I, 48), vel + _mersus_, vel denique _inmersus_, pro _mersus_, conj. N. Heins. + _sepulcro_ Col. et Ox. + + Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris + Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque + Bellandi merces sit gloria: cetera vobis + Vincantur: quidquid diti devexit Hibero, 195 + Quidquid in Ætnæis jactavit Roma triumphis; + + 192. Majorem mihi gloriam stragemque hostium hic dies adferet. + 193. Ego sola contentus ero gloria; omnis vero præda vobis + concedetur. + 194. _vobis_, ut v. 201, in vestrum usum. + 195 sq. Quidquid divitiarum ex Hispania (_diti_, metallis + abundante), Sicilia et Libya in urbem Romani primo b. Punico + convexere, _in vestros enses veniet_, eo vos armis potiemini, _sine + sortibus_, ita ut quisque teneat, quæ ceperit. +Kurioi men esesthe + parachrêma pasês Italias+, etc. Polyb. l.c. «Quidquid Romani tot + triumphis partum congestumque possident, id omne nostrum cum ipsis + dominis est,» etc. Livius l.l. _jactavit_, jactanter tulit, + transtulit, præferendum curavit. + + 192. Ita scripti et R. 2. Vulg. _Clarior his titulis plus a. c._ + 193. _vera_, alii, _vero_, Put. R. 1, 2. Med. et Marsi ed. syll. + posteriore correpta, de quo vid. Weitz. et Burm. ad Val. Fl. V, + 322, quosque Drak. laudat, Auson. Epigr. CVIII, Barth. ad Stat. + Theb. II, 187; Juret. ad Paullini vit. D. Martini IV, 433; Gifan. + Ind. Lucret. voc. _Adverbia_, et Voss. Art. Gram. II, 27; _certa_ + emend. N. Heins. + 196. Vulg. _et Ætnæis_, quod primus edidit Nicander, et restituit + Lefeb. _est in_ Put. + + Quin etiam Libyco si quid de litore raptum + Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses. + Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris + Ex opibus posco: raptor per secula longa 200 + Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem. + + 197. Circumspecte Silius _si_, quum de Hispania et Sicilia + adfirmatius, ne Hannibal suos a Romanis victos fateatur: hinc etiam + _de litore_, non de visceribus Libyæ, et _raptum_, latrocinantum + more; Dausq. + 199. Conf. V.L. + 200. _raptor_ et _spoliaverit_, +sarkastikôs+, ut _raptum_ v. 197. + 201. _vobis_, ut supra v. 194. + + 198. _veniet_, non _venient_, scripti. + 199. _ductor_, non _victor_, scripti, R. 1, et Marsi et Ven. quod + præter N. Heins. recte probavit, nec tamen, ut Lefeb. et nos, + reduxit Drak. _Honor_, ut +geras+ et +timê+, præmium, vel quidquid + honoris causa datur (unde _honorarium_ et _inhonoratus_), et + quidem h.l. major pars prædæ _ductori_ debita. Cf. Drak. ad h.l. + Burm. ad Quintil. Decl. IV, 1; Ernesti. Clav. Cic. Id ignorans + Barthius corrig. _honorus_, quia Hannibal v. 193, 194, solum sibi + honorem poposcerit. + + Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen, + Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono, + Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi + Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis, 205 + Electos optare dabo inter præmia campos. + + 202. Hæc adumbrata e Liv. XXI, 45. + --Poeni a Tyriis oriundi. Cf. ad I, 72. + 203 sqq. Agrum dabo, ubi quisque velit, sive in Italia, sive in + Africa. + --_Laurens tellus_; vid. ad I, 110. + --_Sigeo_, Trojano, ut I, 665. + [204.] _Byzacia Rura_ pro agris Africæ cum dilectu posita: nam + +Buzakion+, seu provincia Byzacena fertilissima totius Lybiæ regio, + ubi ex uno modio _centum_ nasci, præter Silium h.l., memorant Plin. + V, 4; XVII, 5; XVIII, 10; Steph. Byz., Solin. c. 40; Varro R. R. + I, 44, et Martian. Capell. VI, p. 216. Quoad verba v. 205 sq.; cf. + Colum. II, ix, 6. + 206. _optare_, eligere, _dabo_, ut mox _addam depascere_. Cf. ad V, + 324. + + 203. Vulg. _Sigæo_; cf. ad I, 665. + 204. _Byzacia_ Col. _Byz[-a]tia_ Put. et Tell. _Byzantia_ Ox. + Parm. et Med. quod non prorsus damnandum videbatur N. Heins. quia + Byzacium Gr. +Buzantion+ dicitur, et +Buzantes+ populus, de quo v. + Salmas. ad Solin. p. 320, vel 226, ed. ult. _Byrantia_ R. 1, 2, 3. + Vulgo _Buxentia_. + 206. _præmia_, non _prælia_, Col. + + Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda, + Captivis late gregibus depascere ripas. + Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsæ + Signa moves, dextram Ausonia si cæde cruentam 210 + Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto. + + 207. _flava Thybris_; vid. ad I, 607. + 208. Sic contra Claud. Cons. Hon. VI, 183 de fugiente Alarico, «Nec + jam cornipedem Tiberino gramine passis. Ut rebare, tuum;» Drak. + 209. _socius Byrsæ_, Carthaginiensium; vid. ad II, 363. + 211. Sic fere Liv. XXI, 45, et Ennius ap. Cic. pro Corn. Balbo c. + 22. Dausq. + + 207. Vulg. _Tibris_, vel _Tybris_. Sed vid. ad I, 607, et VIII, + 367. + 208. Ita Col. Ox. R. 2, et Marsi ed. Ven. Vulgo _Gurgitibus late + captivis pascere ripas. depascere_ etiam Put. _poscere_ Colin. et + Dausq. qui tamen Modio adstipulatur. + 209. _externo_, non _extremo_, Col. _sanguine_, non _cardine_, + scripti, R. 2, et Mars. in Comm. + 210. _movens_ Col. + + Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora; + Ad muros statis Romæ: licet avia longe + Urbs agat, et nostro procul a certamine distet, + Hic hodie ruet: atque ultra te ad prælia miles 215 + Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum.» + + 212 seq. Neque propterea promissis meis diffidatis, quod in Apulia, + procul a Roma sitis: nam si nunc viceritis, hæc urbs _hic_, hoc + loco, ad Cannas, deleto, qui hostibus restat, exercitu, quasi + _ruet_, et ad eam via vobis patebit. Conf. III, 509 seq. De + _Gargano_, vid. ad IV, 561, et de _Daunia_, Apuliæ parte, ad I, 291. + 213 sq. _avia agat_, remota sit. + + 212. _Garganus_ Ox. et Put. _Gargani_ vulg. et Lefeb. qui et + tacite _Ne_ pro _Neu_ scripsit. + 215. _Hic_, non _Hæc_, Col. R. 1, 3, Parm. Med. + + + Hæc memorat: tum, propulso munimine valli, + Fossarum rapuere moras, aciemque locorum + Consilio curvis adcommodat ordine ripis. + + 217. Totam non modo pugnam Cannensem, sed et aciem, in qua + instruenda Silius discrepat ab historicis (Polyb. III, 113... 115; + Liv. XXII, 46, et Appian. rer. Hannib. c. 19), commentario erudito + pluribusque tabulis illustravit _Guischardt_ in _Mémoires + militaires_, T. I, c. 8. In distribuendis per tres aciei partes + ducibus ne historici quidem inter se consentiunt. De Cannensi pugna + et acie vid. etiam _Nast. Röm. Kriegsalterth._, pagin. 408 sq. + 218. _Fossarum rapuere moras_, fossas, impetum militum, e castris in + pugnam ruentium, morantes (cf. ad I, 479, et V, 319), expleverunt + _propulso munimine valli_, vallo, munimine castrorum, in fossas + proruto, ut ap. Liv. IX, 14, et al. _locorum consilio_, pro ut + locorum situs suadebat, mira locutio; Drak. Similia tamen passim + apud Silium aliosque poetas obvia; v.c. _ensis suasit_ I, 11, ubi + vid. not. + [219.] _ripis_ Aufidi. + + 219. _Consimilem_ pro _Consilio_ conj. N. Heins. + + Barbaricus lævo stetit ad certamina cornu 220 + Bellator Nasamon, unaque inmanior artus + Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque, + Et Massylæ acies, et ferro vivere lætum + Vulgus Adyrmachidæ pariter, gens adcola Nili, + Corpora ab inmodico servans nigrantia Phoebo; 225 + Quîs positum agminibus caput imperiumque Nealces. + + 220... 225. In lævo cornu Afri erant: de quorum populis vide Ind. et + ad III, 222 sq. + 226. _positum_, præpositum, _imperium_, imperator. Cf. ad I, 479, et + III, 383. + + 221. _artus_ scripti, _arcu_ R. 1, 3, Med. Vulgo _arctus_. + 224. _Adyrmachidæ_ Ox. _Adirmachidæ_ Col. Sed. v. ad III, 279. + _Achirmachidæ_ R. 1, 3, Med. Vulgo _Adrimachidæ, pariter_, etc. + _patrii_, vel _Pharii... Nili_ pro _pariter_ scribendum putabat + N. Heins. _Adyrmachidæ, et pariter g. a. N._ h.e. simul omnes ad + Nilum habitantes populi, vel nominatim Nubæ, ad sinistrum Nili + latus habitantes (teste Strab. XVII, p. 786), et _corpora ab + inmodico servantes n. P._ (cf. III, 268), vel etiam Æthiopes (de + quibus v. III, 265), ingeniose et recte, opinor, emend. Drak. qui + interpunctionem certe, eo, quo fecimus, modo mutandam censuit, ut + Adyrm. per adposit. _gens adcola Nili_ dicantur, ut apud Scylac. + in Periplo, p. 105; cf. not. ad III, 279. + + At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam + Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas, + Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit + Pyrene, populi, varioque auxere tumultu 230 + Flumineum latus: effulget cætrata juventus; + + 228. _gurgite_, unda, fluctibus. Cf. de sinuosis Aufidi flexibus XI, + 510 seq. + 229. _horrida_ silvis, vel celsa (cf. III, 415, 417), vel ubi + bellicosi ferocesque populi habitant. Cf. XVII, 641. + 230. _populi_, Celtiberi (cf. III, 418), _leves_, vid. ad III, 394. + _Gallos super umbilicum nudos fuisse_ memorant Liv. XXII, 46, et + Polyb. III, 114. + 231. _Flumineum latus_ ripa Aufidi, _augetur_, quatenus copiæ ibi + augentur, seu multitudo earum in illa crescit, seu _vario augetur + tumultu_, quatenus a variis ibi populis tumultus augetur, ut _urbs + luctu_, vel _domus gemitu miseroque tumultu miscetur_ ap. Virg. Æn. + II, 298, 486. Ernesti ripam _augeri_ putat turba militum, dum locus, + quem milites cum castris occuparunt, exinde altior et plenior fieri + videtur. Sed milites desertis castris in aciem descenderant. _Cætra_ + utuntur Hispani et Afri. Cf. ad III, 278, 348; X, 231; XVI, 30. + ["X, 231" recte X, 230] + + 230. _anxere_ Ox. forte ut _unda Europam curvis anfractibus angit_ + ap. Val. Fl. IV, 727; _hausere_ e Put. recepit Lefeb. et pro + _inplevere, occupavere_ dictum putat, quod vellem exemplis + firmasset; _et vario cinxere_ corrig. N. Heins. + + Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco, + Ac torto miscens Baliaris prælia plumbo, + Bætigenæque viri. Celsus media ipse coercet + Agmina, quæ patrio firmavit milite, quæque 235 + Celtarum Eridano perfusis sæpe catervis. + + 232. _nec tectus tempora Vasco_. Conf. III, 358, et V, 197. + 233. Cf. I, 314; V, 193. + --_miscens prælia_; vid. ad I, 69. + 234. _Bætigenæ_, ut _Bæticolæ_ I, 146. + --_Celsus ipse_ Hannibal. + --_coercet_, regit, ut ap. Virg. Æn. IX, 27. + 235. _patrio milite_, Carthaginiensibus. + 236. _Celtæ_, Galli, adcolæ Padi, cujus exundationibus _sæpe_ eorum + terræ _perfunduntur_. + + Sed qua se fluvius retro labentibus undis + Eripit, et nullo cuneos munimine vallat, + Turritæ moles, ac propugnacula dorso + Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger, 240 + Nutat, et erectos adtollit ad æthera muros. + + 237, 238. In flexuosa Aufidi ripa, ubi _se eripit_, celeriter e + conspectu quasi aufertur, et _unda retro labitur_, quatenus cursum + flectit, aliumque petit; neque adeo fluvius _cuneos_, milites + tuetur. Cf. v. 227 seq., et XI, 507 seq. Ernesti: «elephantorum + turma collocata erat in vadis fluvii, ubi is _se eripit_, h.e. + relabitur, decrescit, +anarrhoibdei+, quæ loca vadosa ornate + describuntur, coloribus mutuatis a Virg. Æn. XI, 628 seq.» Is vero + locus a Nostro alienus est, et elephantos in aqua, quam tantopere + reformidant, locari vix crediderim. + 239 sq. _dorso nigranti_. Conf. ad III, 463 in V.L. et IV, 618. + 241. _Nutat_, præclare pro, stat. + + 239. _Turritæ moles_ (hoc est, magni elephanti, machinas, turris + instar, dorso ferentes), scripti; cf. ad III, 46, et infra vers. + 559, 571, 619. Vulg. _Turritas moles_, ut ipsæ illæ machinæ + intelligantur, quæ mox _propugnacula, mobilis agger_ et _muri_ + dicuntur, quod a Siliana verborum luxurie non abhorret. + ["ad III, 46": in Not.] + 240. _mobilis_, non _molibus_, scripti, R. 1. Parm. Mediol. et + Marsi prima ed. + 241. _evectos_ legendum putabat N. Heins. + + Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque + Ferre datur cursus, et toto fervere campo. + + 242. Silius Numidas in acie Poenorum non collocat, sed videntur ei + separatum quoddam a reliquo exercitu agmen constituisse, quod _vago_ + procursu Romanos lacesseret, dum aciem instruerent, et, postquam ad + manus ventum erat, quaquaversus arma circumferret: +to gar tês + Nomadikês machês idion esti apochôrein men eucherôs kai sporadên, + epikeisthai de palin ek metabolês tolmêrôs kai thraseôs+ (Polyb. + III, 72): unde et Romani v. 275 sq. Scipioni quasdam copias + commisisse dicuntur, quibus se Numidis obponeret; Drak. Cf. Polyb. + III, 112, 113; Liv. XXII, 44, extr. 46; XXXV, 11; qui tamen in hoc + prælio dextrum cornu Numidis equitibus datum tradunt, et + elephantorum nullam faciunt mentionem. + 243. _fervere_, ut VI, 317, et ap. Virg. Æneid. VIII, 677, et Ge. I, + 456; et passim. + + 242. _nam_ conj. idem; _vagosque_ Colon. conf. not. et Burmann. ad + Valer. Flacc. III, 558; _graves_ Tell. _gyrosque_ Oxon. Put. et + antt. edd. ante Juntinam, in qua Nicander primus _citosque_ + substituit, quod propterea frustra defendunt Dausq. et Lefeb. + _gyroque_: ad marg. R. 1. + 243. _datur_, non _datum_, scripti. + + + Dum Libys incenso dispensat milite vires, + Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget 245 + Factis quemque suis, et se cognoscere jactat, + Qua dextra veniant stridentis sibila teli, + Promittitque viris, nulli se defore testem: + + 244. _dispensat vires_, aciem instruit. + 245. Silius expressit verba Hannibalis apud Liv. XXI, 43. «Non ego + illud parvi æstimo, milites, quod nemo vestrum est, cujus non ante + oculos ipse sæpe militare aliquod ediderim facinus; cui non idem + ego, virtutis spectator ac testis, notata temporibus locisque + referre sua possim decora.» Cf. ad I, 454; Burm. ad Val. Fl. IV, + 649, et inpr. Lucan. VII, 287 sq. + --_insatiabilis_ sc. hortandi, iterum iterumque hortatus, _urget + quemque_, inpellit ad fortia facta, factis suis exemplo ipsi + propositis, in memoriam revocatis, quæ quisque antea præclare + fecerat; Lenz. + 247. _stridentis sibila teli_; cf. ad I, 334, et IV, 567. + + 244. _intenso_ Oxon. et Puteol. _incenso_, ut I, 55; II, 36, 41; + VIII, 243; XII, 351, Drak. + + Jam Varro, exacta vallo legione, movebat + Cladum principia; ac pallenti lætus in unda 250 + Laxabat sedem venturis portitor umbris. + + 250 seq. _portitor_ infernus, Charon, laxabat sedem, ut plures + cæsorum animas caperet; Cell. Ita et Lucan. III, 16: «Præparat + innumeras puppes Acherontis adusti Portitor; in multas laxantur + Tartara poenas.» Petron. Sat. c. CXXI, et contra Silius XIII, 759 + sq. Drak. + [251.] Charon _laxabat sedem_, tabulata cymbæ vacuat, ut ap. Virg. + Æn. VI, 411, «animas, quæ per juga longa sedebant, Deturbat, + laxatque foros.» Lenz. + + 250. _ac_, non _at_, Col. et Ox. + + + Stant primi, quos sanguineæ pendente vetabant + Ire notæ clipeo, defixique omine torpent. + Juxta terribilis facies; miseranda jacebant + Corpora in amplexu, natusque in pectore patris 255 + Imposita vulnus dextra letale tegebat. + Effusæ lacrimæ, Mancinique inde reversus + Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat + Augurium, et similes defuncto in corpore vultus. + + 252, 253. Qui in prima acie locati erant, videntes Solymi clipeum + (_arma vetantia pugnam_, v. 261), stupescunt omine, Cell. Cf. v. 175 + sq. + [255.] _Corpora_ Satrici et Solymi. + + 254. _jacebat_ Col. + 255. _in pectora_ malebat Livineius. + + Ocius erroris culpam, deflendaque fata 260 + Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam. + Ille, ardens animi, «Ferte hæc, ait, omina Paulo: + Namque illum, cui femineo stant corde timores, + Moverit ista manus, quæ, cæde inbuta nefanda, + Quum Furiæ expeterent poenas, fortasse paterno 265 + Signavit moriens sceleratum sanguine carmen.» + + 263. _stant_; cf. ad II, 639, in V.L. + 264 sq.; cf. ad v. 162 sq. + 266. _carmen_, titulus, inscriptio, ut XV, 491; Virg. Æneid. III, + 287; Ovid. Ep. VII, 194; Drak. + + 262. _omnia_ Martin. Herbip. et Dausq. + + + Tum minitans propere describit munera pugnæ; + Quaque feras sævus gentes aciemque Nealces + Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque + Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno. 270 + + 267. _describit munera pugnæ_; unicuique adsignat, quod in prælio + faciendum sit, Drak. id qd. v. 244 _dispensat vires_. + 268 sq. Varronem rexisse lævum cornu, Paulum dextrum, et Servilium + mediam aciem, etiam Livius et Polyb. tradunt: at Silius v. 220 sq. + Nealcen præfecit lævo cornu, quod dextro obpositum est, et tamen + h.l. narrat, Varronis cornu obpositum fuisse illi, cui præfuerit + Nealces, adeoque erravit, ut sup. V, 4, (ubi vid. V.L.) et ut Livius + XXXIII, 9, ubi tamen Gronovius in _lævo cornu_ pro _dextro_ reponit, + quo modo etiam hunc errorem a poeta in scribas librarios derivare + facile foret, sed sine librorum auctoritate nihil mutare audeo; + Drak. Cf. ad v. 274 in V.L. + 270. _Iapyge_ ut I, 51, _campum Iapyga_; ubi nota est videnda. Ed. + + 267. _properæ_, et v. + 268. _Afras lævus_ (h.e. in lævo cornu) _gentes_ præstiterit, + judice N. Heins. + + At campi medio (namque hac in parte videbat + Stare ducem Libyæ) Servilius obvia adire + Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur. + Cetera Paulus habet dextro certamina cornu. + + 272. _Servilius_ et Atilius Regulus, superioris anni consules ap. + Polyb. III, 114; sed solus Servilius ap. Liv. XXII, 45, quem v. et + c. 25. + --_obvia Arma_, obpositam Poenorum aciem, _adire_, adgredi, adoriri, + ut ap. Virg. Æn. V, 379; IX, 56. + + 272. _obvia ferre_, nisi mox _inferre_ sequeretur, mallet Burm. + cui nostra locutio durior videbatur. + + His super insidias contra Nomadumque volucrem 275 + Scipiadæ datur ire manum; quæque arte dolisque + Scindent se turmæ, prædicit spargere bellum. + + 275 sq. Cf. ad v. 242. + --_His super_; v. ad I, 60 in V.L. + 276. _Scipiadæ_, Scipioni. Conf. ad VII, 107. + 277. _spargere bellum_, ut _distrahere_ diversis locis, vel + dispersis divisisque copiis, vel vagando, bellum gerere et ubivis + circumferre, ut _spargere arma_ apud Virg. Æn. VII, 551; vid. + Ernesti ad Tac. Ann. III, 21, quemque ibi laudat Burm. ad Val. Fl. + V, 488, et Lucan. III, 68. + + 274. _lævo_ pro _dextro_, quod et Drak. et mihi in mentem venit, + substituit Lefeb. qui monet poetam pro suo ingenio, non ad + exemplum Livii, aciem ordinasse, et, quia Varro die illa imperium + tenuerit, eum dextro, Paulumque sinistro cornu præfecisse. Conf. + not. ad v. 268 sq. + 276. _quæque_, non _quaque_, Colon. Oxon. R. 1, 3, Mediol. + + + Jamque propinquabant acies, agilique virorum + Discursu, mixtoque simul calefacta per ora + Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis 280 + Errabat cæcum turbata per agmina murmur. + + 280. _hinnitum_ Col. et Put. _strepitantibus_ Colon. et Ox. ut + _strepere_ apud Virg. Æn. IX, 808; X, 568, de sonitu, quem conlisa + et inpulsa arma reddunt, Drak. _crepitantibus_ Put. conf. ad XIV, + 310; XVI, 30. Vulgo _trepidantibus_, h.e. festinantibus, prob. + Dausq. qui præterea _alis_ pro _armis_ rescribendum putabat: sed + eas Silium jam per _agilem virorum discursum_ expressisse monet + Drak. + + Sic, ubi prima movent pelago certamina venti, + Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas + Parturit unda freti, fundoque emota minaces + Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis 285 + Torquet anhelantem spumanti vertice pontum. + + 282. Indicia tempestatis: _unda freti_, mare, _parturit rabiem ac + procellas_, rabiosas procellas, _inclusas_, adhuc in gremio maris + contentas, _sparsuras astra_, quæ, ubi emissæ fuerint, cælum + adspergine adtingent; Lenz. Cf. VII, 569 sq. + --Sic congredientium militum clamorem et strepitum cum maris sonitu + confert Hom. Iliad. XIV, 393 sq. Drak. + [283.] _sparsuras astra procellas_. Conf. III, 659; Virg. Æn. III, + 423, 567, 574. + 286. Cf. ad III, 475. + + 282. _Sic tibi_, et mox _castra_ pro _astra_, Ox. + 284. _Pertulit_ R. 1, 3, Parm. Med. _minacum_ Col. + + + Nec vero, fati tam sævo in turbine, solum + Terrarum fuit ille labor; Discordia demens + Intravit cælo, Superosque ad bella coegit. + + 287 sqq. Narrationi gravissimarum rerum, pugnæque atrocissimæ Silius + +theôn machên+ intexit, partim Homeri, (Iliad. XX, 32 sqq.) Maronis, + (Æn. VII, 698 seq.) Petronii (c. 124) aliorumque exemplum sequutus, + partim motus auctoritate Virgilii, ex cujus insigni loco, Æn. X, + 11... 15, probabili judicio conligere possis, ex antiquioribus + poetis hæc imitatione adumbrata esse. Dii Romanis faventes v. 290... + 295, at iisdem adversi v. 296... 299 recensentur. + 288 sq. _Discordia_, +Eris+, Olympios ad pugnam excitat; Lenz. + + 287. _sævo in t._ scripti, teste N. Heins. Sed _sævo turbine_ duo + scripti, omnesque editi, si fides habenda Lefeb. qui præposit. + margini adscriptam in textum inrepsisse putat, ut v. 196 et al. + passim. + 289. _cælo_, non _coelos_, scripti et antt. edd. conf. ad VI, 498. + _Luctavit cælo_ Ox. Put. R. 1, 3, Parm. Med. prob. Barth. + + Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo, 290 + Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens, + Hinc Vesta, et captæ stimulatus cæde Sagunti + Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe, + Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus, + Alternusque animæ mutato Castore Pollux. 295 + + 291. _Venus amens_, furens (vel potius adtonita tanto discrimine, + Romanis suis inminente); Lenz. + 292. Cf. I, 273 sq.; III, 475 sq. et V.L. + 293. _veneranda_, ut +potnia+ ap. Hom. Iliad. I, 568; IV, 2, et al. + Eurip. Hippol. 53. Cf. ad VII, 382; Heyne ad Tibull. IV, 2, 10; et + ad Virg. Ge. III, 294. ["ad VII, 382": in V.L.] + 294. _Indigetes dei_, +enchôrioi+. Vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 498. + 295. Cf. XIII, 805; Pind. Nem. X, 103 seq.; Virg. Æn. VI, 121, ubi + vid. Heyne. Non temere autem id fictum monet Dausq., quia Tyndaridæ + sæpe adjutores Romanorum fuisse dicantur, v.c. Flor. I, 2; Liv. + XXII; Cic. Tusc. I (Nat. D. II, 2). _Pollux alternus animæ_, + alternis vivens, _Castore mutato_, interea apud inferos agente; + Lenz. Virg. Æn. VI, 121, _alterna morte_. Ed. + + 292. _Hinc est a captæ_, etc. conj. Dausq. quoniam _Vesta_, quum + terra sit, eaque inmota maneat, a bello et conflictu seponenda + videatur. Eum tamen nimium argutari, parique modo Vestam a + Claudiano non semel induci, ut et a Nasone in Fastis, observat + N. Heins. + 293. _Cybebe_ pro _Cybele_ reposui; v. ad VIII, 363. + + Contra cincta latus ferro Saturnia Juno, + Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis, + Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon, + Multaque præterea Divorum turba minorum. + Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma 300 + Intremuit tellus, pars inplevere propinquos + Divisi montes, pars sedem nube sub alta + Ceperunt: vacuo descensum ad prælia cælo. + + 296. _Contra_, a partibus Hannibalis, unde _patrius_ Hammon. + --_Juno cincta latus ferro_, ut apud Virg. Æn. II, 614, «ferro + adcincta;» Lenz. + 297. Cf. ad III, 322. [recte III, 323] + 298. Vid. ad I, 414; II, 59; III, 10. ["I, 414" recte I, 415] + 299. _minores Divi_, seu Indigetes, ut quidam in partibus Rom. Lenz. + 300. Conf. ad IV, 442. + --_alma tellus_, +poluphorbos gaia+, Iliad. IX, 564; XIV, 200. + 301. Conf. ad III, 203. + + 297. _Tritonidos_ Col. R. 1, 3, Parm. Med. _Tritonidas_ Put. + _Tritonides_ Ox. Vulgo _Tritonides_. + 303. _discensum_ Colon. et Put. + + + Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor, + Phlegræis quantas effudit ad æthera voces 305 + Terrigena in campis exercitus: aut sator ævi + Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit + Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire + Magnanimos raptum cælestia regna Gigantas. + + 305. Cf. ad IV, 275. + 306. _Terrigena_, +gêgenês+, _exercitus_, Gigantes. + 308. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 277 seq. + 309. _Magnanimos_; vid. ad I, 29. + + 305. _effudit_ e scriptis et priscis edd. recepi cum Lefeb. Vulg. + _effundit_. + 309. _Gigantas_ pro _Gigantes_ scripsi, auctore N. Heins. quem v. + ad Claud. Cons. Hon. IV, 534; Ovid. Metam. lib. I, v. 152; Fast. + lib. III, v. 439. et ex P. IV, viii, 59. + + Nec vero prima in tantis concursibus hasta 310 + Ulla fuit: stridens nimbus certante furore + Telorum simul effusus, cupidæque cruoris + Hinc atque hinc animæ gemina cecidere procella. + + 310 sqq. Cf. Liv. XXII, 47. Tantus erat ardor bellandi, ut hastæ + simul jacerentur, nec dignosci posset, quæ prima fuerit; Mars. + 311 sq. _Stridens nimbus Telorum_, ut v. 313 _procella_. Conf. ad I, + 311 et 334. + 313. _gemina procella_, quoniam duo exercitus pugnant; Lenz. + + 311. _nimbis effusis_ R. 1, Parm. Med. _nimbis effusus_ edd. Marsi + et Gryph. _membris effusus_ Put. _strident nimbi c. f. T. s. + effusi_ opinabatur N. Heins. + 312. _rapidæque_ (h.e. rapaces, ut ap. Ovid. Epist. X, 96) Ox. et + Put. prob. Barth. _rabidæque_ R. 1, 3, Parm. Med. + + Acrius insanus dextra qua ducitur ensis, + Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum 315 + Corpora consistunt avidi, calcantque gementes. + + 314. Cf. V.L. + --_dextra_ ala, in dextro cornu, _qua_, etc., ubi fervidior pugna + est; Lenz. + --_ducitur_, educitur vagina. Vid. ad VIII, 340. + + 314. _Acri ast_, vel _Ast acri_ suspicabatur N. Heins. Sed recte, + opinor, Burm. _Ac prius insanus d. quam d. e._, h.e. antequam ad + manus ventum est, et comminus pugnabatur; quam conject. verissimam + putabat Draken. et in contextum recepit Lefeb. coll. XII, 384, + 651; XVII, 408; Hom. Iliad. XVII, 530; et Liv. XXVIII, 2: _Post + emissa tela, res gladiis geri coepta_. In vulgata lect. adquiescit + Ern. + + Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu, + Avertive potest pubes, aut ordine pelli + Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede + Si coeptet Calpen inpacto gurgite pontus. 320 + + 317 sqq. Neutra acies inclinari poterat; sed utraque, montis instar, + inmobilis stabat. Cf. Hom. Iliad. XV, 615... 622. Virg. Æn. VII, 586 + sq.; X, 693. + 320. _Calpen_; cf. ad I, 141; V, 395. + --_inpacto gurgite_, infuso fluctu. Cf. ad IV, 370. + + 320. _coeptet_, Col. Ox. R. 2; cf. ad II, 275. Vulg. _tentet_. + + + Amisere ictus spatium, nec morte peracta + Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu + Adversæ ardescit galeæ, clipeusque fatiscit + Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense. + Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri 325 + Sanguine operta nequit, cælumque et sidera pendens + Abstulit ingestis nox densa sub æthere telis. + + 321. Adeo conferti et densi in pugnam utrimque ruerant, ut militibus + spatium jacula conjiciendi deesset, utque, qui jam interfectus erat, + in terram cadere non posset; Draken. qui comparat Lucan. II, 201 + seq.; V, 218; Flor. IV, 9, et inpr. Virg. Æn. IX, 807 sqq., ubi vid. + Heyne; cf. Liv. XXII, 47 pr. sup. ad IV, 352; Barnes. ad Eurip. + Heracl. 836, et Klotz. ad Tyrtæum p. 101. + 322. _galea horrida flictu_, etc. Cf. Virg. Æn. IX, 667. + 327. _Abstulit nox cælum_, ut XII, 647, et ap. Virg. Æn. III, 198. + --_cælum_, ejus adspectum. + --_pendens nox_; cf. ad VI, 323. + + Quîs adstare loco dederat Fortuna secundo, + Contorum longo et proceræ cuspidis ictu, + Ceu primas agitent acies, certamina miscent. 330 + At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo, + Missilibus certant pugnas æquare priorum. + Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti + Martis inops, sævis inpellit vocibus hostem. + + 328. In secunda acie hastis utuntur, in tertia missilibus. + 330. _certamina miscent_; vid. ad I, 69. + 331. _inglorius ordo_, +psiloi+, Suid. +taxis agenestatê+. Conf. + Arcer. ad Ælian. Tact. c. II, et Burm. ad Val. Fl. VI, 530. + 333, 334. Qui in ultimis aciei ordinibus stabant, quoniam ipsi manus + cum hoste conferre non poterant, ne tamen nihil agerent, clamore + bellum agitabant, ut eo hostem terrerent, suosque adcenderent; + Draken. coll. Curt. VI, 1. «Spectabant plures, quam inierant + prælium, et qui extra teli jactum erant, clamore invicem suos + adcendebant.» + + 329. +to+ _et_ delendum putabat N. Heins. ut esset adpositio. + + Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas, 335 + Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili; + At saxis fundaque alius, jaculoque volucri: + Interdum stridens per nubila fertur arundo, + Interdumque ipsis metuenda falarica muris. + + 335. Silius imitatur Virg. Æn. II, 467, _nec ullum Telorum interea + cessat genus_: ejusque mens est, in hac pugna nullum teli genus + defuisse, ne quidem _falaricam_, cujus usus in urbium + expugnationibus, cujusque emissæ tanta vis ac violentia erat, ut vel + ipsos muros subruere valeret; Drak.; conf. ad I, 350, et inf. XIII, + 196 sqq. + 336. _pinu flagrante_, face pinea, ut ap. Virg. Æn. VII, 397; IX, + 72, 522.; cf. inf. XIII, 199. + --_pondere pili_, ut II, 246. + + 335. _Non ullum_ Col. R. 2, et Mars. in notis. _Nec u._ R. 1, Med. + et edd. Marsi. _Ullum nec_ Asul. Plant. D. Heins. Cell. quia +to+ + _nec_ Silii temporibus nondum producebatur; _desit_ R. 1 et Med. + 336. _fali_ pro _pili_ Put. unde _pali_ conj. N. Heins. + 339. Hic versus in Puteol. deest, et in vulgg. edd. ante v. 338 + legitur. Sed eos transponendos esse jam viderat Dausq. cujus conj. + firmatur auctoritate cod. Col. et Ox. _interdum ipsis_ male + Nicander, et post eum alii edidere; unde _Ipsis interdum_ + reposuere Gryph. et Nut. ut metro consulerent. Ita quoque legendum + putabat N. Heins., vel _Interdum quassis_. + + + Speramusne, Deæ, quarum mihi sacra coluntur, 340 + Mortali totum hunc aperire in secula voce + Posse diem? tantumne datis confidere linguæ, + Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis + Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis, + Huc omnes cantus, Phoebumque vocate parentem. 345 + + 340. Nova Musarum invocatio, ad gravitatem rerum narrandarum + indicandam, animosque lectorum excitandos adcommodata. Cf. ad I, 3. + 341. _aperire in secula_; vid. ad II, 511. + 343. _Ut Cannas_, infortunium et cladem Rom. ad Cannas, _uno ore_, + satis digne, _sonem_, memorare possim; Drak. Cf. ad IV, 525. + 344. _neque vos avertitis_, adestis. Cf. Burm. ad Petron. cap. CX, + et CXXIV; ad Valerium Fl. VI, 17. + + 341. _aperiri_ idem recte, puto, emendabat. + 344. _nos_ Ox. R. 1, 3, Med. + + Verum utinam posthac animo, Romane, secunda, + Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro, + Nec libeat tentare Deis, an Troia proles + Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati, + Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes 350 + Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma, + Nullo major eris: mox sic labere secundis, + Ut sola cladum tuearis nomina fama. + + 346, 347. Cf. Horat. Od. II, iii, 1. + --_sit hactenus_, _oro_, opto, ut hæc ultima sit ex magnis populi + Rom. calamitatibus; Cell.; cf. ad IV, 795. + 350 sq. Cf. III, 574 sq.; 584 seq.; IV, 603. + 352. _Mox_, post excisam Corinthum, et Manlii ex Asia reditum, _sic + labere_, in perniciem rues, _secundis_ rebus, luxu a virtute majorum + degenerabis, _ut sola cladum fama_, rerum a majoribus, non a + posteris corum, gestarum memoria, _tuearis nomina_, gloriam tuam. + + 347. _stetque hactenus_ malebat Dausq. et _sisque_ N. Heins. + 348. _dies_ Put. _Deos_ Buzio. + + + Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum + Alternata vices incerto eluserat iras 355 + Eventu, mediaque diu pendente per ambas + Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis. + Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos, + Necdum maturas impellit ventus aristas, + Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim 360 + Alterno lente motu incurvata nitescit. + + 354 seqq. Poeta atrocissimam pugnam clademque, omnium pæne, quas + Romani umquam adceperunt, gravissimam enarraturus, +akribeian+ + historicam parum curat, et, quæ Polybius III, 115, 116, et Livius + XXII, 47... 49 breviter tradiderant, exempla Homeri et Virgilii + sequutus, adeo exornat, ut Cannensis prælii descriptio duos fere + libros expleat. + --Fortuna utrimque diu anceps erat, et nutabat, ut seges vento + agitata. Silius venusta quidem comparatione, sed vs. 334... 357, + magna quoque verborum luxurie ejusdem rei notionem expressit. + + 361. _virescit_ emend. Livineius; _tremiscit_, vel _tumescit_ + N. Heins. refrag. Drak. qui cf. Lucr. I, 253, et Gifan. ind. Lucr. + v. _Nitidæ fruges_. Omnino _incurvata nitescit_ exquisite dictum + pro simpl. _incurvatur_, et _nitescunt_, vel _nitidæ sunt_ + arbores, fruges, plantæ, quæ pulchrum præbent adspectum. Cf. Plin. + XII, 25; XVII, 5 et 14, med. et 16, in Col. V, 6; Lucr. II, 594; + Burm. ad Virg. Ge. II, 211. + + + Tandem barbaricis perfractam viribus acri + Dissipat incurrens aciem clamore Nealces. + + 362. _barbaricis viribus_; cf. sup. v. 220... 226. Lenz. suspicatur, + poetam ante oculos habuisse Polyb. III, 116, 5 sq. +Hoi de Nomades + apo tou dexiou keratos+, etc. + + 362. _acri clamore_ scripti, ut IV, 96; X, 460; _acris_ R. 1, 3, + Parm. Med. Beness. Marsi aliæque edd. _acer_ Tell. et vulgg. edd. + quod revocavit Lefeb. + + Laxati cunei, perque intervalla citatus + Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro 365 + Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una + Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo + Bellator timet Ausonius, per pectora sævas + Exceptat mortes, et leto dedecus arcet. + + 364. _Laxati cunei_, ut ap. Virg. Æn. XII, 269. + 366. Abundat +to+ _sub_ (de quo vid. Barth. ad Claud. in Eutrop. I, + 50, et mox ad v. 373); et sensus est, tot tela fuisse conjecta, ut + plura plerumque in unius corpore hæserint; Drak. + 367. Cf. ad V, 594. + 369. _mortes_, h.e. mortem, vel, ut ap. Stat. Th. VI, 790, vulnera + et tela, unde plures, si singulis unum quodque inflictum fuisset, + mortui forent; Drak. + --_leto_, dum fortiter pugnans in acie perit, non fugam capessit; + nisi malis, a _leto dedecus arcet_. Vid. ad V, 490. + + 365. _Inrumpit_ Puteol. _trepidus_ Col. _trepidos_ corrig. + N. Heins. conf. ad II, 378; _nigri Sanguinis_ Col. quod nescio cur + concinnius duxerit N. Heins. et cur Drak. tot inlustraverit + exemplis. Vulgata potius lectio doctior est. + 366. _sub una_ Col. R. 1, 3, Parm. Med. Ben. ut jam conjecerat + Barth. Vulgo male post _corpus_ comma ponitur, et legitur _sub + ima_, quod ita interpretatur Cell. «in pectus excipiebant + cuspidem, et cadebant resupini: nam si in tergum recepissent, ut + fugientes solent, super imam cuspidis partem cecidissent.» + + + Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ, 370 + Aspera semper amans, et par cuicumque periclo, + Scævola; nec tanta vitam jam strage volebat, + Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem. + + 372. De _Scævola_ ejusque _proavo_ vid. VIII, 383 sqq. + --_tanta jam strage_ Romanorum edita, tot civibus ab hoste cæsis, + _non volebat vitam_; cf. ad V, 601. + 373. _mortem sub nomine_, +onomastên+, ut contra +anônumon gêras+, + dixit Pind. Ol. I, 132. Cf. VIII, 509; X, 28, 215; XII, 317; Virg. + Æn. IX, 343, ubi vid. Heyne. De dictione _sub nomine_, vid. Burm. ad + Ovid. Trist. II, 550, et ad Val. Fl. II, 329; III, 600. + ["X ... 215" recte 214] + + 370. _certamine_ Colon. et Oxon. Vulgo _certamina pugnæ Aspera s. + amans_, quod servavit Lefeb. + 371. _avens_ R. 1, 3, Parm. Med. Parum interest: nec tamen h.l., + quod Ernesti monet, sed XII, 451, Nicander primus edidit _avet_. + + Is postquam frangi res, atque augescere vidit + Exitium, «Brevis hoc vitæ, quodcumque relictum, 375 + Extendamus, ait: nam virtus futile nomen, + Ni decori sat sint pariendo tempora leti.» + Dixit: et in medios, qua dextera concita Poeni + Limitem agit, vasto connixus turbine fertur. + + 376. _Extendamus_ etc. Cf. Æschyl. Prometh. 537. Heyne ad Virg. Æn. + VI, 807; X, 467 seq.; Jani ad Horat. Od. II, 2, 5. Virtus est nomen + inane, nisi mortis tempore satis tibi gloriæ parare possis. Cf. IV, + 758. + 379. _Limitem agit_; vid. ad IV, 462. + --_turbine_, impetu. + + 377. _Ni decoris assint pariendo tempora leti_ Col. unde nostram + lectionem eruit N. Heins. _Ne decoris adsint_ Tell. et R. 2. _Ni + decoris adsint patiendo tempora leti_ edd. Marsi. _Ni decoris + assint parendo tempore leti_ Oxon. et Put. _Absit, ni decores + pereundo tempora leti_ R. 1 et Med. quod non displicet Lefeb. Ita + et R. 3, nisi quod in ea _decoret_ legitur. _Ni decoris absint + pereundo tempora leti_ Parm. _Adsint indecoris patiendo tempora + letum_ Ven. Marsi. _Ni decus huic atri superarit tempora leti_ + Benessa. _Ni decus affuerit patiendo, ubi tempora leti Proxima + sint, pulchramque petat per vulnera laudem_ refinxit Nicander, + quem spurii versus auctorem sequuti sunt alii. _Ni decus affuerit + patiendo ubi tempora leto_ conj. Barth. _Ni decus addiderint + pereunti tempora leti_ Burm. _Ni decori prosint_ (h.e. inserviant) + etc. conj. Withof. + 379. _connisus_ scribendum monet Drak. conf. ad II, 123. + + + Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem 380 + Induere excelso cæsi gestamina trunco, + Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira. + Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu + Adpetit, et mortis premit in tellure dolores. + + 381. _Induere... trunco_, tropæum erigere, ut ap. Virg. Æneid. XI, 5 + sqq. (ubi vid. Cerda et Heyne) et Claud. in Rufin. I, 341; Draken. + 382. _subit_, invadit, ut ap. Virg. Æn. IX, 344. + 383. _arva morsu adpetit_; cf. ad V, 526. + + 380. _Caralim_ scripti et ed. Parm. Vulgo _Calarim_. Nomen ductum + ab oppido Sardiniæ, quod in optimis libris _Caralis_ scriptum + legitur ap. Plin. III, 7; Mel. II, 7; Strab., Liv., Ptol. et al. + _Calarmi_ R. 1 et Med. + 383. _arva_, non _arma_, Col. + 384. _Oppetit_ malebat Lef. conf. ad V, 526; _ut mortis premat in + t. d._ legendum fere videbatur Drak., qui certe in his verbis non + +tautologian+ inesse putabat, sed rationem, qua motus Caralis arva + hostilia momorderit, ne scil. victus dolore mortis vocem viro + forti minus decentem emitteret. Sed _premit in tellure dolores_, + levaturus eos morsu, ut fit in summo dolore; Ern. + + Nec Gabari Sicchæque virum tenuere furentes 385 + Concordi virtute manus; sed perdidit acer, + Dum stat, decisam Gabar inter prælia dextram. + At Siccha auxilium, magno turbante dolore, + Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense + Subcidit, ac nudæ sero vestigia plantæ 390 + Damnavit, dextraque jacet morientis amici. + + 389. _calcato ense subcidit_, pedem perdidit, Barth. quod mirum + videri potest. + 390. _vestigia plantæ_, pedes nudos habuisse in acie. Conf. Virg. + Æn. VII, 689. + + 385. _Gabaris_ recte, opinor, emend. Scaliger, et, qui in + nonnullis libris id inveniri testatur, Dausq. _Sicchæ_, non + _Sichæ_, passim Col. cum Parm. et ubique R. 1 et Med. + 390. _sero_, non _ferro_, Col. Put. R. 2. + + + Tandem convertit fatalia tela Nealcæ + Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens, + Nomine tam claro stimulante, ad præmia cædis. + Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis 395 + Depulerat torrens, raptum contorquet in ora + Turbidus: incusso crepuerunt pondere malæ, + Ablatusque viro vultus: concreta cruento + Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant + Orbibus elisis et trunca lumina fronte. 400 + + 393. _Fulminei_; cf. ad I, 421. + --_exsilit ardens_, Nealces, dux Poenorum. + 395 seq. Nealces saxum jacit, more heroum ipsorumque deorum. Conf. + v. 466 sq.; Heyne ad Virg. Æneid. XII, 896, et Koeppen ad Hom. + Iliad. V, 305. + 397. Cf. Virg. Æneid. V, 436. + 398. _viro_, Scævolæ, _ablatus vultus_; cf. ad IV, 242. + 400. _Orbibus_, oculis, ut +kukloi+ ap. Sophocl. Oed. Reg. + 1270. Cf. Burm. ad Ovid. Met. II, 752, et ad Val. Fl. III, 178; IV, + 235. + --_trunca fronte_, ut III, 42, et IV, 539. + + 396. _Depulerat_ Put. ut ap. Lucan. II, 666 (ubi v. Oudend.) et + +ôsê+ ap. Hom. Iliad. XIII, 138; Lefeb. Vulgo _Detulerat_, quod + Drak. defendi posse monet ex Val. Fl. II, 523, ubi v. Burm. + + Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro + Conatus, metuensque viro superesse cadenti. + Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus + Paupertas; sacro juvenes Præneste creati + Miscuerant studia, et juncta tellure serebant. 405 + + 402. _metuens_, +deinôs+ pro, non optans, nolens. + 403. _patrium_ sc. +chrêma+; ut _triste lupus stabulis_ ap. Virg. + Ecl. III, 80, et +mega chrêma Lakainan+ ap. Callim.; Lefeb. + _patrium_, ut +emoi patrôion houtô+, vel +patrion+ et +gennaion + esti+. Vid. Heins et Burm. ad Val. Fl. II, 157. + 404. _Præneste sacro_, ob sortes Fortunæ Prænestinæ, (unde et + v. 409, _Fortunæ_ mentionem factam monet Ern.) ut ap. Stat. Silv. + IV, iv, 15; Burm. Cf. sup. ad VIII, 364. + + 401. _Capro_ R. 1, 3, Parm. Mediol. Vulgo _Caspro_, quod non est + nomen Rom. + 403. _æs patrium ac commune duobus Paupertas sacrum_ (h.e. instar + religionis animos duorum continens, et sacra quædam res, utpote + quæ frugi vitam colere docet) malebat Barth. Adv. I, 20. Male! _ac + patriæ_ opinabatur N. Heins. + + Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto + Mens ævo, ac parvis dives concordia rebus. + Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum + Id Fortuna dedit, junctam inter prælia mortem. + Arma fuere decus victori bina Symætho. 410 + + 406. Comparant Sallust. B. C. c. 20, _Idem velle atque idem nolle, + ea demum firma amicitia est_; et Virgil. Æneid. IX, 182, _His amor + unus erat, pariterque in bella ruebant_: ubi intpp. laudant Homer. + Iliad. +hena thumon echontes+. Sed poeta nimis, ut solet, h.l. + verbis ludit. + 407. Conf. ad librum I, vs. 615. + 408 sq. Artissima amicitia juncti plerumque vovent, et pro maximo + mortis solatio habent, ut quemadmodum in vita, sic et in morte + conjungantur; Drak. coll. XVII, 472; Eurip. Suppl. 106 seq. Stat. + Th. II, 642; Ovid. Met. V, 73; Virg. Æn. IX, 445. + 410. _bina_, utriusque, Marii et Capri. + + 410. _Symætho_, non _Symetho_, Col. Ita et scribendum XIV, 231; + +Sumaithos+ fl. in Sicilia. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIII, 750. + + + Sed longum tanto lætari munere casus + Haud licitum Poenis: aderat terrore minaci + Scipio, conversæ miseratus terga cohortis, + Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum + Curio, et a primo descendens consule Brutus. 415 + Atque his fulta viris acies repararet ademtum + Mole nova campum, subito ni turbine Poenus + Agmina frenasset jam procurrentia ductor. + + 414. _flavus comarum_; cf. ad I, 438. + 416. _acies_ Rom. _repararet_, reparasset, _nova mole_, novis + auxiliis, ope multorum magnorumque virorum, _campum ademtum_, + restituisset pugnam, rem in fugam inclinatam, _nisi Poenus_, + Hannibal _agmina_ Rom. _frenasset_, eorum impetum inhibuisset. + 417. _turbine_, impetu: quæ vox et ad _Poenum_, et ad _agmina jam + procurrentia_ referri potest. + + 416. _repararat_ conj. N. Heins. frustra. + + Isque ut Varronem procul inter prælia vidit, + Et juxta sagulo circumvolitare rubenti 420 + Lictorem; «Nosco pompam, atque insignia nosco: + Flaminius modo talis,» ait. Tum fervidus acrem + Ingentis clipei tonitru prænuntiat iram. + + 420. Ex hisce morem Romanorum cognosce, ne in pugnæ quidem fervore + lictores a consule recessisse, eosdemque tum rufo sagulo amictos; + Cell. cf. ad IV, 517. + 422. _Flaminius_ nuper _talis_ erat, his insignibus ornatus: quod + acerbe et invidiose dictum. + 423. _tonitru clipei_, quatiens eum, more heroum, ad terrorem + incutiendum. Cf. IV, 434, et ab Ern. jam laudatus Virg. Æneid. VIII, + 354; XII, 332, ad quæ loca vid. Heyne. + + + Heu miser! æquari potuisti funere Paulo, + Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum 425 + Hannibalis cecidisse manu. Quam sæpe querere, + Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem? + + 424 sqq. Scipionem, cujus præcipuæ in hoc bello partes fuere, non + Varronem, in certamen singulare cum Hannibale descendisse, non sine + judicio poeta comminiscitur; quod jam observavit Ern. + --Varronem adloquitur poeta, nec sine sarcasmo. + 425. Conf. sup. v. 160. + + Nam, rapido subitam portans in morte salutem + Procursu, coepta in sese discrimina vertit + Scipio: nec Poenum, quamquam est ereptus opimæ 430 + Cædis honor, mutasse piget majore sub hoste + Prælia, et erepti Ticina ad flumina patris + Exigere oblato tandem certamine poenas. + Stabant educti diversis orbis in oris, + Quantos non alio vidit concurrere tellus 435 + Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor + Anteibat Latius, melior pietate fideque. + + 428. _in morte_, Varroni inminente mortis periculo, ut mox _coepta + discrimina_. + 430 sq. _Cædes opima_, ut _opima spolia_, _dona_, _pax_, I, 133; V, + 167; XVI, 684. + 432. Conf. IV, 466 sqq. + 434. _educti_, educati, ut ap. Prop. III, ix, 51. Cf. Ind. et Intpp. + ad Plaut. Curcul. IV, ii, 32. Sed totus versus frigere videtur Ern. + + 429. Sic idem vulgatam lectionem _coepta sese in d. v._ emendavit; + _incoepta sese d._ Ox. et Put. _incoepta sese ad d._ R. 3; + _incepta ad sese d._ R. 1 et Med. + 434. _in_, non _ab oris_, scripti et R. 2. + 435. _Quantos non alio Marte_, nulla alia pugna, pro vulg. _Quanto + non alias_, reposuit N. Heins. _Quantos_ scripti; _Quantas_ R. 2; + _alios_ Col. + + + Desiluere cava turbati ad prælia nube, + Mavors Scipiadæ metuens, Tritonia Poeno; + Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambæ 440 + Contremuere acies: ater, qua pectora flectit + Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore, + Sibilaque horrificis torquet serpentibus ægis. + + 438 sqq. Cf. sup. v. 287 sqq. et IV, 417 seqq. Koeppen ad Hom. + Iliad. V, 130. + 441 sq. Cf. ad VII, 459. + 442. _Os Gorgoneum_, caput Medusæ, quod desectum Minerva h.l. et X, + 435 sq. Virg. Æn. VIII, 435 sqq., et Pausan. Attic. c. 24, in + lorica, adeoque in _pectore_, sed ap. Senec. Herc. fur. 900 seq., et + alios, in clipeo gerere fingitur, unde ad ejus exemplum Imperatores + Rom. cum hoc capite nunc in pectore, nunc in clipeo, sæpe in numis + ap. Tristan. Comm. Hist. T. II, p. 190, et alios conspiciuntur; + Drak.; conf. Heyne ad Virg. l.c. (ubi similiter _ægis_ de thorace, + non de clipeo adcipienda videtur) Hom. Iliad. II, 446 sq.; V, 738 + sq.; Od. XXII, 297. + --_Alter ignis_; cf. ad IV, 431. + 443. _Sibila torquet serpentibus ægis_, pro, in ea conspiciuntur + serpentes, quæ sibila edere videntur; et quidem tam in extremis ejus + oris, quam in medio, in pectore, ubi Gorgo est. Conf. VII, 424, et + Virg. Æn. VII, 786. + + 438. _Desiluere_ Col. Vulgo _Dissiluere_, prob. Lefeb. ut sensus + sit: diversi huc Mavors, illuc Pallas e nube inruunt in campum. + 441. _acer_ Put. R. 1, Parm. Med. _pectora_, non _pectore_, + scripti, R. 1, Parm. Med. + 442. _ab orbe_, h.e. clipeo etiam legi posse monebat N. Heins. + + Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen + Ut credas, oculi; summaque in casside largus 445 + Undantes volvit flammas ad sidera vertex. + At Mavors, moto proturbans aera telo, + Et clipeo campum involvens, Ætnæa Cyclopum + Munere fundentem loricam incendia gestat, + Ac pulsat fulva consurgens æthera crista. 450 + + 444 sq. Silium orationis colores mutuasse e locis Virgilii, a Clark. + ad Hom. Iliad. V, 4 conlatis; Æn. VII, 785; VIII, 680; IX, 732 et + inpr. X, 270 sqq. (ubi apex, ut h.l. _vertex_, est conus, +lophos+) + jam monuit Ern. Conf. sup. I, 460 sqq. + --_sanguinei oculi_, iræ et furoris indicia, ut apud Val. Fl. IV, + 235, et Virg. Æn. IV, 643, ubi Gr. +omma huphaimon+ confert Heyne. + Sic et +omma haimatêron+ dixit Eurip. Iph. Aul. 381. + 446. _Undantes flammas_, vid. Cerda ad Virg. Ge. I, 473, et Æn. XII, + 673. + 448. _involvens_, quasi nube vel umbra. Omnia in majus aucta. + --_Ætnæa... gestat_; imitat. Virg. Æneid. VII, 786, ubi Hom. Iliad. + V, 4 sq., et XVIII, 205 sq. comparat Heyne. Arma deorum a + _Cyclopibus_, ad _Ætnæ_ radices habitantibus, et a Vulcano + fabricata, +hêphaistoteukta+, quis ignorat! Hinc et _incendia + Ætnæa_, et v. 459 _Ætnæum ensem_. + [450.] _consurgens_; conf. ad I, 400; IV, 610. + + 445. _e casside_ Col. + 447. _proturbans_, non _perturbans_, Col. + 449. _Munera_, per adpositionem, malebat N. Heins. + + + Ductores pugnæ intenti, quantumque vicissim + Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes + Sensere advenisse Deos, et, lætus uterque + Spectari Superis, addebant mentibus iras. + + 452. _est_; v. ad I, 163. + --_Audere_, rem gerere, pugnare, ut v. 612; N. Heins. 453. Cf. Heyne + in Exc. XIII, ad Virg. Æn. I, et Exc. I ad Æn. IX, 659, 660. + 454. _addebant mentibus iras_; cf. ad I, 71. + + 452. _Audere est_ Put. R. 1. 3, Parm. Med. _Audere et_ Martin. + Herbip. unde _Auderet_ refinxit Nicander, quem alii secuti sunt. + _Audere propius_, etc. Oxon. _Auderent_ Benessa, quod et conj. + Barth. Adv. II, 9; _Audiere_ R. 2. + + + Jamque ictu valido libratam a pectore Poeni 455 + Pallas in obliquum dextra detorserat hastam: + Et Gradivus, opem Divæ portare ferocis + Exemplo doctus, porgebat protinus ensem + Ætnæum in pugnas juveni, ac majora jubebat. + + 455 sq. Hom. Iliad. V, 853 seq. comparat Lef. + 459. _majora jubebat_, sc. audere, seu animo concipere; quia verbum + _jubere_ absolute quarto casui non jungatur; Drak. _Jubere aliquid_ + bene dicitur, sed non _aliquem_, vel _alicui_, quod ipse Burmannus a + Drak. laudatus, ad Petron. Sat. c. 71 monuit. + + 458. _edoctus_ Put. vel potius, Lefeb. teste, _ebetus_. + 459. _in pugnas_, h.e. in usum pugnæ, scripti. Vulgo _in pugna_, + dum pugnant. _In pugnam_ edidit Lefeb. quoniam in antiquis sit + _pugna_. + + Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente 460 + Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens + Lumina, turbato superavit Gorgona vultu. + Erexere omnes inmania membra chelydri + Ægide commota, primique furoris ad ictus + Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors. 465 + + 460. _ignescens_ ira, ut XIII, 180 et Virg. Æn. IX, 66. + 461. _subfudit flammis ora_; cf. ad V, 275. + --_obliqua retorquens Lumina_, ut II, 621. Cf. Heyne ad Virg. Æn. + VIII, 438. + 462. _turbato_; vid. ad I, 477. +Gorgoteron Gorgous pote derketo+, + D. Heins. + 464. _ad ictus_, impetum, Pallade primo furore icta; nisi _crebros + insani pectoris ictus_ (Virg. Cir. 345) intelligere malis. + + Hic Dea convulsam rapido conamine partem + Vicini montis, scopulisque horrentia saxa + In Martem furibunda jacit, longeque relatos + Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason. + + 466 sqq. Cf. sup. ad v. 395. + 468 seq. Cf. ad V, 399 seq. + 469. _Expavit_; vid. ad I, 49. + --De _Sasone_, vid. ad VII, 480. + + 466. _rapide_ Tell. et R. 2, _rabido_ malebat Drakenborch. + 467. _scrupisque_ legendum putabat N. Heins. Conf. ad lib. VII, + v. 274. _horrentia_, non _hærentia_, scripti et R. 2. + 469. _Sason_ Colon. et Oxon. _Sanson_ Puteol. R. 1, 3, Mediol. + _Saxon_ Parm. Vulgo _Sasson_, vid. ad VII, 480. + + + At non hæc Superum fallebant prælia regem. 470 + Demittit propere subcinctam nubibus Irim, + Quæ nimios frenet motus, ac talia fatur: + «I, Dea, et Oenotris velox adlabere terris, + Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras, + Nec speret fixas Parcarum vertere leges: 475 + Dic etiam, Ni desistis (nam virus et æstus + Flammiferæ novi mentis), nec conligis iram, + Ægide præcellant quantum horrida fulmina nosces.» + + 471 sqq. _Iris_ nuntia Jovis plerumque et Junonis; de quo figmento + vid. Koeppen ad Hom. Iliad. II, 786; Heyne ad Virg. Æn. IV, 693 sqq. + et Hermanni Mythol. T. I, p. 37. + 473. _Oenotris terris_; vid. ad I, 2, et VIII, 46. + 476. _virus_, ut II, 288. + --_conligis_, cohibes. Conf. ad VI, 399. + + 473. _Oenotriis_ scripti, R. 1, 3, Parm. Med. Sed vid. not. ad + VIII, 46. + 474. _Germanoque_, h.e. in Martem. Col. Vulgo _Germanæque_, + scilicet Jovis, i.e. Junonis, pro qua Palladem stetisse monet + Cell. coll. v. 526. + 478. _Ægida_ R. 1, a m. sec. quod recepere Lefeb. et Ern. + + + Quæ postquam adcepit dubitans Tritonia virgo, + Nec sat certa diu, patriis an cederet armis, 480 + «Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa + Num fata avertet? cæloque arcebit ab alto + Cernere Gargani ferventia cædibus arva?» + Hæc effata, cava Poenum in certamina nube + Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit. 485 + + 479. _Tritonia virgo_. Cf. ad III, 322. + 480. _patriis armis_, fulminibus patris. + 482. _arcebit_, prohibebit. + 483. _arva Gargani_, campum Apulum, seu Cannensem. Cf. ad IV, 561. + 484 sq. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 810; X, 82, et Koeppen ad Hom. + Iliad. III, 380; XX, 443. + + 480. _sat certa sui_ conj. N. Heins. quem vide ad Valer. Flacc. I, + 79. + + + At Gradivus atrox remeantis in æthera Divæ + Abscessu revocat mentes, fusosque per æquor + Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri + Restituit pugnæ. Convertunt signa, novamque + Instaurant Itali, versa formidine, cædem; 490 + + 487. _revocat mentes_, reparat animum, et suum et Romanorum. + 488. _manu magna_, +cheiri megalê, pacheiê+, ut VII, 371. + + 487... 489. Ita Col. Recte. Vulgo _fusamque... nebula circumdatus + atra, Restituit pugnam_. _fusorque_ Oxon. Put. Tell. R. 2, et al. + edd. _fusasque_ R. 1, 3, _furorque_ Put. teste Lefeb. Mox _acri_ + scripti et R. 2, _nebulam c. atram_ tacite edidit Lefeb. + + Quum ventis positus custos, cui flamina carcer + Imperio compressa tenet, cælumque ruentes + Eurique, et Boreæ parent, Corique, Notique, + Junonis precibus, promissa haud parva ferentis, + Regnantem Ætolis Vulturnum in prælia campis 495 + Effrenat: placet hic iræ exitiabilis ultor. + + 491. Poeta nimio ornatu et +huperbolikôs+, inpr. v. 497 et 509, + amplificavit verba Livii XXII, 46. «Ventus, quem Vulturnum incolæ + regionis vocant, adversus Romanos coortus, multo pulvere in ipsa ora + volvendo prospectum ademit.» Cf. Appian. B. Hannib. c. 20 pr. 22 + extr. Senec. Natur. Quæst. V, 16; Flor. II, 6, et Liv. XXII, 43 + extr. Polybium nullam hujus venti mentionem facere mireris. + _Vulturnus_ autem est Eurus, vel potius +euronotos+, ab oriente + hiberno spirans (Gell. N. A. II, 22), et forte a Vulture, monte + Apuliæ (Hor. Od. III, iv, 9, et Lucan. IX, 185), dictus (ut _Iapyx_ + a fl. et prom. Apuliæ), pro _Vulturinus_, non, quod N. Heins. + putabat, ab oppido et amne Apuliæ (imo Campaniæ) Vulturno. Cf. Virg. + Æn. I, 51 seq., et 81 sq. ad quæ loca vid. Heyne Excurs. I, et III. + --_ventis positus_, datus, _custos_, rex, Æolus. + 492. _cælum ruentes_, ut _mare_ ap. Virg. Æn. I, 85. Cf. ad V, 392. + 495. _Regnantem Ætolis campis_, ut Notus _arbiter Hadriæ_ dicitur + Horat. Od. I, iii, 15, ubi vid. Jani. + 496. _Effrenat_, dimittit. + + 491. _Quum_ non _Tum_, scripti et R. 2, _cui flamina carcer + tenens_ malebat N. Heins. ut ad +to+ _parent_ referretur. + 494. _furentis_ in quibusdam edd. + 495. _Ætolis_ pro _Æoliis_ recte substituere N. Heins. et Cluv. + Ital. ant. IV, 12, p. 1227. + 496. Lef. ducibus antiquis (quibus? frustra quæres), v. 513 (in + quo _Ecce caput_ refinxit) et 514, post hunc versum, vss. 515... + 517, post v. 500, et vss. 518... 520, post v. 507, posuit. Ita + primum memoratur, quid Vulturnus nocuerit Romanis, et deinde + quantum Poenis profuerit. Sed vulgaris verborum ordo, etsi a + rhetorica forte subtilitate alienus, tamen et naturæ rei h.e. + perturbationi illi, et rationi poeticæ multo convenientior videtur + Cl. Ernesto. + + Qui, se postquam Ætnæ mersit candente barathro, + Concepitque ignes, et flammea protulit ora, + Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna + Perflat, agens cæcam glomerato pulvere nubem. 500 + + 499. _Daunia regna_; vid. ad I, 291. + 500. _cæcam glomerato pulvere nubem_; cf. Virg. Æn. IX, 33, et XII, + 444, ad quæ loca, vid. Heyne. + + Eripuere oculos auræ, vocemque, manusque: + Vortice arenoso candentes (flebile dictu!) + Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis + Jussa lætatur rabie. Tum mole ruinæ + Sternuntur tellure et miles, et arma, tubæque; 505 + Atque omnis retro flatu obcursante refertur + Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus. + + 501. _auræ_, ventus, +aura+, _eripuere oculos_, eorum usum. + 504. _Jussa lætatur rabie_, jussu Æoli, precibus Junonis victi, + lætus furit. + --_jussa rabie_, ut XIII, 372; XIV, 396, 600; XV, 130, et al. Drak. + qui etiam laudavit Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 71, et Heins. ad + Val. Fl. III, 234, et ad Vellei. II, 126. + 506 sq. Tela in Poenos conjecta vento referuntur in Romanos. Cf. + VIII, 663, 664, quosque Drak. et Dausq. laudarunt; Claud. Cons. Hon. + III, 93 sq., et Lucan. IX, 471 sqq. + 507. _in tergum_, retro, _cadit_; vid. ad IV, 315. + + 504. _Jussa lætatur rabie_ Col. quod cum Lefeb. recepi, auctore + N. Heins. et Richter. Specim. Obss. Crit. p. 75. In ed. Drak. + _lætantur_, haud dubie operarum errore, quem non sustulit Ernesti. + _Jussa lacerantur rabie_ Oxon. Put. et edd. tantum non omnes. + _Jussa lacessantur r._ edd. Basil. _Jussa bacchatur rabie_ Parm. + et Beness. _Jussus acerbatur rabie_ corrig. Dausq. prob. Barth. + _Jussa alacer agitur_ conj. Huetius, et _Jussa alacer fertur_ + Lefeb. + 505. _jubæque_ emend. Dausq. et N. Heins. quod tacite recepit + Lefeb. + 507. _in tergum_ pro _interdum_ ex emendat. Barth. Adv. II, 9, jam + edidit Cell. + + Atque idem flatus Poenorum tela secundant, + Et velut amento contorta hastilia turbo + Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas. 510 + Tum, denso fauces præclusus pulvere, miles + Ignavam mortem compresso mæret hiatu. + + 509. _amento_; cf. ad I, 318. + 512. Milites Romani mærebant, se, tamquam inbelles et ignavos, nullo + edito egregio facinore obcumbere; Drak. cf. IV, 605 sq. ad III, 123, + et de sententiæ gravitate Klotz. ad Tyrtæum p. 146, 147. Ipsius rei + imaginem desumtam et verba _compresso mæret hiatu_ explicanda monet + Lefeb. e Liv. XXII, 51. «Inventi sunt quidam mersis in effossam + terram capitibus, quos sibi ipsos fecisse foveas, obruentesque ora + superjecta humo, interclusisse spiritum adparebat.» + + 508. _secundant_ Col. et Oxon. Vulgo _secundat_. + 512. _marcet_ Oxon. et Puteol. prob. Barth. Adv. II, 9, ut sit, + marcore ignavam mortem inter media tela perit. Male! + + Ipse, caput flavum caligine conditus atra, + Vulturnus, multaque comam perfusus arena, + Nunc versos agit a tergo stridentibus alis; 515 + Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella, + Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore. + Interdum intentos pugnæ, et jam jamque ferentes + Hostili jugulo ferrum, conamine ducto + Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit. 520 + + 515. Cf. ad I, 589. + 516. _clamante procella_; vid. ad III, 471. + 520. _vulnere_, forte ferro, seu telo, quo vulnus infligere + conabatur: vid. ad I, 397. Locum, qui ad vulnus infligendum + petebatur, intelligit Ernesti. Idem v. 522, _vomit auras_ infelici + metaphora dictum putat. Sed cf. Virg. Æn. VIII, 681; Ge. II, 462 et + al. + + 515. _agitat tergo_ Veneta II, Marsi, quod mendum typograph. + multas postea edd. occupavit. + 517. _ori_, scilicet Romanorum, maluerit N. Heins. coll. VII, 146; + XII, 616. _Ventus Cercius, quum loquare, buccam implet_, Gell. N. + A. II, 22; Drakenborch. + 518. _prementes_ conj. N. Heins. pro _ferentes ferrum_, quod + numquam legere meminit. Vulgatam lect. Drakenb. firmat e v. 544; + Tac. Ann. I, 35, et Virg. Ge. IV, 330. Conf. sup. ad III, 365. + 519. _ducto_ R. 1, 3, Parm. Med. Conf. Gron. Obss. I, 13; _dictu_ + Oxon. et Put. Vulgo _et ictu_. + + Nec satis Ausonias passim foedare cohortes, + In Martem vomit inmixtas mugitibus auras, + Bisque Dei summas vibravit turbine cristas. + + 523. _vibravit_, movit, concussit, ut _Obvia adversas vibrabant + flamina vestes_, dixit Ovid. Met. I, 528, et similia alii. Lefeb. + interpretatur, _contorsit_, coll. Virg. Æn. XII, 100; vid. V.L. et + ad I, 539. + + 522. _iras_ Col. ut conj. D. Heins. + 523. _libravit_, Oxon. Put. R. 1, 3, Parm. Med. unde N. Heins. ad + h.l. et ad Claud. in Rufin. II, 406; _libavit_ scribendum putabat, + quod post Cell. et Drak. recepit Ernesti, cui tamen, ut Lefeb., + hoc de _turbine_ paulo clementius et tenuiter dictum videtur. Sed + epitheton _summas_ illi conj. favet, nisi forte _fulvas cristas_, + ut sup. vers. 450, poeta scripsisse censendus sit. Conf. ad V, + 274, et Stat. Th. V, 587. + + + Quæ dum Romuleis exercet prælia turmis + Æolius furor, et Martem subcendit in iras, 525 + Adfatur virgo socia Junone parentem: + «Quantos Gradivus fluctus in Punica castra + (Respice) agit, quantisque furens se cædibus inplet! + Nunc, quæso, terris descendere non placet Irim? + + 525. _Æolius furor_, ut _patrius furor_, lib. I, v. 71. + 526. _virgo_, Pallas. + 527 seq. _fluctus agit_, ut +kuma sumphoras, kakôn, machês, stratou, + dochmolophôn andrôn+ ap. Eurip. Hippol. 825; Lycophr. 228 (ubi vid. + Potter.); Æsch. Sept. c. Theb. 63, 116, et similia ap. alios poetas, + quos laudavit Klotz. ad Tyrtæum, p. 124... 129. Cf. etiam ad VIII, + 32. Nonne nunc quoque ad Martem, ut antea ad me, (sup. v. 471 sq.) + Irim mittes, quæ a prælio eum revocet? + + Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet 530 + Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim), + Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnæ + Hannibalem Libyæ pelli florentibus annis + Vita, atque exstingui primordia tanta negabam.» + + 530. _Teucros_, Romanos. + 531. De _Palladio_, vid. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, in editione + nostra Vol. II, p. 337. Ed. + 532. _delere_, græce, pro, ut delerem. + --_aderam_, in prælio et partibus Poenorum. + --_lumen_; vid. ad VI, 130. + --_alumnæ_, quæ me aluit, Mars. Cf. ad III, 322. + 534. Cf. III, 79. + --_negabam_, nolebam, vel prohibebam, ut I, 107, 520. + + + Excipit hic Juno, longique laboris ab ira, 535 + «Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum + Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum + Antistet, conjux, Superis tua, discute telo + Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces, + Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu 540 + Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto.» + + 535 sqq. Verba iratæ Junonis, æque ac Palladis et Jovis, adfectui + ejus et ingenio aptissima sunt: Per me vel Poenos evertas licet, ut + utique ostendas, quam potens sis! An hæc +sarkastikôs+ adcipienda + sunt: Quin potius deles hanc gentem, ut, quanta sit potentia tua, + intelligatur? Sed illa ratio probabilior propter verba, _ab ira_ + (vid. ad II, 139) _longi laboris_, quem et Poeni, et ipsa in eorum + gratiam pertulerat. + --_labor_, ærumnæ, vel bellum. Vid. ad I, 3, et VI, 386. Conf. Virg. + Æn. I, 25, et V, 608. Silio ante oculos fuisse Hom. Iliad. IV, 51... + 56, jam notavit D. Heins. + 538 sq. _telo Flagranti_, +purpalamon belos Orsiktupou Dios+, Pind. + Ol. X, 96. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 331, 332. + 539. _arces Carthaginis_; vid. ad I, 7. + 541. _vadis_, fluviis. Cf. ad I, 52. + + 535. _hic_ Oxon. Vulgo _hæc_. + 538. _dissice_, Oxon. Put. R. 2, unde _disjice_, auctore + N. Heins., dedit Drak. Conf. Intpp. ad Val. Fl. III, 141, 162; + Gronov. ad Senec. Phoen. 343; Heins. et Burm. ad Ovid. Met. XII, + 108, 252; ad Virg. Æn. VIII, 191, 355; XII, 655, et Ge. I, 283. + Sed vulgata lectio, quam et Lefeb. servavit, in omnibus fere + libris reperitur, et nervosior est; vid. not. ad VI, 280. + 539. _nil obstamus_ opinabatur N. Heins. quod, judice Ernesti, est + quoddam glossema. At prorsus tamen responderet Homerico +taôn+ + (scilicet +polêôn+) +outi egô prosth' histamai+ Iliad. IV, 54. + Præterea majestati Junonis magis congruit, quam illa, _nil + oramus_, h.e. non deprecor pro Poenis. Conf. Iliad. IV, 57 seqq. + 541. _plagis_ pro _vadis_ maluerit N. Heins. + + + Contra quæ miti respondet Jupiter ore: + «Certatis fatis, et spes extenditis ægras. + Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas, + Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis 545 + Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum. + + 543. _Certatis_ cum _fatis_; vid. ad V, 76. + 544. _Ille_, Scipio. + --_tela ferebas_; vid. ad III, 365 in V.L. + 545 seq. Cf. III, 591, 592; IV, 472 sq.; VII, 487... 493. + --_nomina gentis Induet_, Africanus cognominabitur. + 546. _Libycam feret in Capitolia laurum_, de Poenis triumphabit: + nam triumphantes lauream, quam gerebant, coronam in gremio Jovis + Capitolini (non Feretrii, ut Augustus, qui eam ibi +para to + nomizomenon es ta gonata tou Dios katetheto+, teste Dione) deponere + solebant. Conf. Suet. Dom. 6; Martial. VII, 4 et 5; Plin. XV, 30, et + inf. XV, 119, ubi Draken. laudavit Intpp. ad Plin. Paneg. c. 8, et + Barth. ad Stat. Silv. IV, i, 41. + + At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque, + (Fata cano) avertet populis Laurentibus arma. + Nec longe cladis metæ: venit hora diesque, + Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes.» 550 + + 548. _arma a populis Laurentibus_, Italis, Romanis (vid. ad I, 110), + _avertet_, jussu patriæ, et a Scipione coactus, atque in Africam + revertetur. Cf. III, 591, 592; VII, 489. + 549. _Nec longe_ absunt _metæ_, finis, _cladis_, exitii Poenorum et + Hannibalis. + 550. Cf. II, 704 sq. + + 548. _vertet_ scripti, R. 1, 3, Parm. Med. et Marsi edd. + + + Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo, + Quæ revocet Martem, jubeatque abscedere pugna. + Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas + Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubæque, + Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent. 555 + + 553. _Nec vetitis luctatus_, non repugnans iis, quæ Jupiter + vetuerat, dicto ejus audiens, sed _cum fremitu_, invitus. + 555. Cf. Hor. Od. I, ii, 37 sqq. + + + Ut patuit liber Superum certamine tandem, + Laxatusque Deo campus, ruit æquore ab imo + Poenus, quo sensim cælestia fugerat arma, + Magna voce trahens equitemque, virosque, feræque + Turrigeræ molem, tormentorumque labores. 560 + + 557. _æquore_, campo, _imo_, ut _extremo_ ap. Virg. Æn. XII, 614. + + 558. _quo fugerat_, recesserat fugiens, pertimescens. Qui metus + _Poenum_, h.e. Hannibalem parum decet. + 559. _trahens_, ducens, rapiens, ut III, 254; XVII, 125. + + Atque ubi turbantem leviores ense catervas + Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis + Ira genis, «Quænam Furiæ, quisve egit in hostem, + En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis + Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis 565 + Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras + Sit satis evasisse manus.» Atque inde superbis + Hasta comes dictis murali turbine pectus + Transforat, et voces venturas occupat ictu. + + 562. seq. _Ira scintillavit_, propr. +ommata marmaironta+. Cf. Virg. + Æn. XII, 101, sq., et ibi Heyne. + --_Juvenis_ vocatur Minucius, etsi jam Consul aliquot annis ante + fuerat; Drak. cf. ad III, 608. + 563. Sarcasmi vim senties coll. VII, 730 sq. 735 sq. + 565. _genitor tibi natus_, etc. quem parentis nomine salutasti, quia + te armis meis eripuerat. + 568. _comes dictis_, +hama epos, hama ergon+. Cf. ad IV, 134. + --_turbine_ impetu, _murali_, ut VI, 269. + 569. _voces venturas occupat ictu_, priusquam respondere posset + Minucius, eum occidit. + + 562. _Fabium_ pro _juvenem_ priscæ edd. insigni librariorum + audacia et stupore. + 563. _Quæ jam Furiæ, quis te egit in hostem? An, Minuti, Deus?_ + emend. Barth. Adv. II, 9. + 564. _En inimice Deis_ priscæ edd. _Minuci_, non _Minuti_, Col. + vid. ad VII, 384. [recte VII, 386] + 565. _navus in armis_ R. 1, 3, Parm. _natus in armis_ Med. + + + Nec ferro sævire sat est: adpellitur atra 570 + Mole fera, et monstris componitur Itala pubes. + Nam, prævectus equo, moderantem cuspide Lucas + Maurum in bella boves stimulis majoribus ire, + Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum. + Inmane stridens agitur, crebroque coacta 575 + Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus. + + 570 seq. _atra Mole fera_, ut v. 577 _liventi dorso_. Conf. ad III, + 463 in V.L. + 571. _componitur_; v. ad I, 39. + 572 seq. _bos Luca_, seu _Lucas_, elephas, ut ap. Senec. de Brevit. + Vit. cap. 13; et ap. Lucret. lib. V, v. 1301; Senec. Hypp. 352; + Cell. Varro, quod jam Drak. monuit, L. L. VI, 3, elephantos ita + dictos putabat _ab luce, quod longe relucebant propter inauratos + regios clipeos, quibus eorum tum ornatæ erant turres_; sed alii, + verb. c. Plin. VIII, 6, rectius a _Lucania_, ubi primum eos videre + Romani in bello Pyrrhi. Cf. Salmas. Exerc. Plin. p. 218. Sic + +Daulian korônên+ philomelam Græcis dici, et ita ap. Hesych. + legendum esse, observavit D. Heins. + + 572. _prævectus_ Col. et Put. vid. ad lib. V, v. 170. Vulgo + _provectus_. + 575. _Immani... vulnere_ corrig. Livineius, metuens forte, ne + metro vis fieret. Sed vid. ad lib. VII, v. 618, et not. ad lib. I, + v. 398; IV, 192. + + Liventi dorso turris, flammaque, virisque, + Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando + Saxorum super arma ruit, passimque volanti + Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum. 580 + Stat niveis longum stipata per agmina vallum + Dentibus, atque ebori præfixa comminus hasta + Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis. + + 580. _Celsus Lybis_ ex _aggere_, turri dorso inposita, _volanti_ + (cf. v. 573 sq.) _fundit_ (vid. ad I, 267) _nimbum telorum_. Conf. + ad I, 311. + 581. _niveis Dentibus_, quos alii rectius cornua vocant; + Drakenborch. ad lib. XVI, v. 206, et Brouckhus. ad Propertium lib. + II, eleg. xxiii, (al. xxxi) 12. + 582. Machinæ, quam elephas portabat, præfixa hasta erat, qua obvios + hostes transverberabat, et quæ a curvitate dorsi directa fulgebat; + Cell. + + 582. _derecta_ Colon. (teste Lefeb. tres scripti) vid. ad II, 92. + Vulgo _dejecta_. + + Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma + Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem; 585 + Clamantemque ferens calcata per agmina portat. + Nec levius, Tadio lævum qua tegmine thorax + Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim, + Corpore non læso, penetrarunt spicula dentis, + Et sublime virum clipeo resonante tulerunt. 590 + Haud excussa novi virtus terrore pericli. + Utitur ad laudem casu, geminumque citato + Vicinus fronti lumen transverberat ense. + + 584. _trepidos rerum_, vid. ad II, 234. + 587. _thorax Multiplicis lini_; vid. ad III, 272. + 592. _citato ense_, ut IV, 536. + + 585. _Exiit_ Col. Cf. ad I, 642. + 586. _furens_ maluerit N. Heins. et ego. Sed vid. not. ad v. 99. + 587. _Tadio_ Col. quod, ut _Ufentis_, nomen Latinum esse docuere + N. Heins. et Draken. coll. Pers. VI, 66; Fabrett. Inscr. p. 445, + 679, 752; Grutero et aliis. Conf. Ernesti clav. Cic. _Radio_, seu + _Rodio_ conj. Barth. Adv. II, 9. _Et levius radio_ Dausq. Vulgo + _Nec levius radio_ scilicet textorio, per stamina sine hæsione + (f. læsione) conjecto; Mars. et Cell. Male! conf. sup. ad v. 117. + + Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras + Vulnere, et erectis excussam cruribus alte 595 + Pone jacit volvens reflexo pondere turrim. + Arma, virique simul, spoliataque bellua visu + Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina. + + 594 sqq. Poeta ob oculos habuit Virg. Æneid. X, 892 seqq. (ubi vid. + Heyne), ut et inf. XVII, 134 sqq. + + 595. _arrectis_ reponendum putabat N. Heins. e Virg. Æn. X, 892. + Sed Drak. vulgatam lect. tuetur coll. XVII, 134, et Liv. VIII, 7. + + + + Spargi flagrantes contra bellantia monstra + Dardanius tædas victor jubet, et facis atræ, 600 + Quos fera circumfert, compleri sulfure muros. + Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent + Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro + Ignis edax vento per propugnacula fertur. + + 599 sqq. +Dedoikasi de pur ou meion tôn leontôn elephantes+ Ælian. + H. A. VII, 6; Dausq. + 600. _victor_; vid. V.L. + 601. _muros_, turres, ut mox _propugnacula_. + + 599. _Spargi_, non _Spargere_, Col. Ox. et R. 2. Cf. ad VI, 413. + 600. _ductor_, vel _rector_ non male post Barth. conj. N. Heins. + quum _victor_ non possit dici, qui hoc prælio subcubiturus sit. + Sed quæritur tum, quisnam intelligendus sit, Paulusne an Varro? + Posterior, puto, quoniam penes eum hujus dici imperium fuit: nisi + potius _victor_, scilicet elephanti est Tadius, qui, quod utique + mireris, vs. 589, _corpore non læso_ in _sublime latus_ dicitur, + et belluæ oculos effodit. + 602. _conjectis_ omnino scribendum putabat N. Heins. + 603. _pastus_ Col. ut XIV, 308, et al. _portusque_ Put. + _parcusque_ Oxon. _partusque_ in comment. Marsi. Vulgo + _raptusque_, ut apud Lucan. III, 501; unde illud retinuit Lefeb. + + Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor 605 + Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis, + Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta + Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor. + It fera candenti torrente bitumine corpus + Amens, et laxo diducit limite turmas. 610 + Nec cuiquam virtus propiora capessere bella; + Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu. + + 605. Imitat. Virgil. Æneid. X, 405 sqq. Pastor vero vel omnino + agrestis, quod jam monere occupavit Ernesti, _silvam_ (prop. sic + dictam, non stipulas agri demessi, quas intelligit Heyne in loco + Virg.) incendit, ut tractus silvester, arborum fruticumque cineribus + stercoratus, in pratum agrumque frugiferum mutetur. Cf. sup. VII, + 364... 367. + 606. _pestis_; vid. ad I, 174. + 610. _laxo limite_; cf. ad IV, 462. [recte IV, 461] + 611 sq. vid. ad V, 442. + + 607. _per arva_ edd. R. 1, Med. Marsi, Martini Herbip. Junt. Ald. + et Gryph. _per ardua_ in marg. R. 1. + + Uritur inpatiens, et magni corporis æstu + Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas; + Donec vicini tandem se fluminis undis 615 + Præcipitem dedit, et, tenui decepta liquore + Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis + Exstantem ripis flammam: tum denique sese + Gurgitis inmersit molem capiente profundo. + + 613. _æstu_, celeri motu, _corporis flammas adcendit_, auget. + + 614. Hic versus, qui a vulgatis libris abest, in omnibus MSS. et + R. 2, legitur. + + + At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis 620 + Igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes + Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo + Eminus incessunt: ut qui castella per altos + Obpugnat munita locos, atque adsidet arces. + + 620. _Maurusia pestis_, elephanti, ex Mauritania vel Africa adducti. + Cf. ad I, 174. + 621. _Rhæteia pubes_; vid. ad I, 115. + 622. _alite plumbo_, ut sup. v. 233, et V, 365. + 623. _incessunt_ elephantos. + + 624. _adsidet_, h.e. _obsidet_, Col. Ox. R. 2, 3. Conf. XII, 453; + Pier. ad Virg. Æn. lib. XI, 304, et Heins. ad Val. Flaccum, lib. + V, 536; _aspidet_ R. 1; _aspidit_ Med. Vulgo _obsidet_. + + Ausus digna viro, fortuna digna secunda, 625 + Extulerat dextram atque adversum comminus ensem + Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum + Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri + Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit, + Et superas alte miserum jaculata per auras 630 + Telluri elisis adflixit (flebile!) membris. + + 626. _Extulerat_, sustulerat, ut feriret. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, + 248. + --_adversum ensem_, ut IV, 207. + 628. _monstri manus_, proboscis, de qua vid. Aristot. Hist. Anim. I, + 9; II, 1; Ælian. H. A. IV, 31; Plin. VIII, 10; Lambin. ad Lucret. V, + 1305; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. IV, 495. + 631. Vid. V.L. + + 625. Ita scripti et antiq. edd. In vulgatis libris _et digna_. + 626. _dextraque adversum_ Col. _dextramque_ Oxon. + 627. _Mincius_ scripti, R. 1, 3, Med. Nomen a fluvio, seu lacu + agri Mantuani deductum. Conf. ad I, 306; _Mnicius_ Marsi et + Martini Herbip. edd. operarum errore. Vulgo _Mutius_, auctore + Nicandro. + 631. _Tellure elisis adflixit_ Colon. unde _Telluri elisis + adflixit_ ex emendat. Modii recepi cum Drakenborch. vid. ad I, + 674. Vulgo _Tellure elisit ac flexit_. N. Heins. maluerit _Telluri + illisis afflixit membris_. Sed vid. not. ad III, 34; _Membra + elisa_ sunt pressu et nexu proboscidis suffocata; Drakenb. Hanc + notionem poeta ter expressit. + + + Has inter clades viso Varrone sub armis + Increpitans Paulus, «Quin imus comminus, inquit, + Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis + Staturum ante tuos currus promisimus urbi? 635 + Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris! + + 633 seq. Vim sarcasmi facile senties, coll. VIII, 273 seqq. + --_Imus_ et _promisimus_ egregie pro _is_ et _promisisti_. Qui illud + Romæ glorians promiserat, pugna excedit, et Paulus in medios hostes + ruit. _currus_, currum triumphalem. Vid. ad VI, 546. + 636. Cf. VIII, 255 sqq. + + 635. _Staturi_ corrig. D. Heins. et Scalig. ad Prop. II, vii, 45; + _Acturi_ conj. N. Heins. qui tamen non dissimulavit, vulgatam + scripturam a Gronov. Obss. IV, 15, jure defendi. Si quid mutandum, + reponerem _Iturum_. + + Haud unquam expedies tam dura sorte malorum, + Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum, + Varronem, Hannibalemve magis.» Dum talia Paulus, + Urget præcipites Libys, atque in terga ruentum 640 + Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas, + Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma. + Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes. + + 637... 639. O patria, in tam ancipiti malo haud dixeris, utrum tibi + magis optandum fuerit, Varronem an Hannibalem numquam natum fuisse; + Drak. cf. VIII, 298 seqq. Comparant verba Fabii apud Liv. XXII, 39: + «Nescio, an infestior hic adversarius, quam ille hostis, maneat.» + 640... 643. Cf. Liv. XXII, 49 pr. et Polyb. III, 116. + --_præcipites_, Romanos ruentes. + --_Libys_, Hannibal. + [641.] _Ante oculos ductoris_, Pauli, ut mox _consulis_; sed + præstat, puto, hæc verba ad Varronem referri. + + 637. _dura_ scripti. Vulgatum _dira_ tuetur Lefeb. + 638. _Quem tibi nam_, vel _nunc nasci_ opinabatur N. Heins. + frustra. + 639. _Hannibalemve_ scripti, non _Hannibalemne_. + 640. _præcipites_ emend. N. Heins. _præcipitis_ (f. +archaikôs+ + scriptum) Oxon. et Put. _præcipiti_ Col. Vulgo _præcipitans_. + 641. _Atque_ Col. _junctas hastas_, h.e. continuatas, et admodum + frequentes, legendum censuit N. Heins. et permultis exemplis + illustravit. + + + Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo + Avia diducto, convertit Varro, manuque 645 + Cornipedem inflectens, «Das, inquit, patria, poenas, + Quæ, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti. + + 644 sqq. Præclare adumbrantur sera temeritatis conscientia, pudor + ignavia mixtus, consilii inopia et desperatio, qua actus Varro, + timidorum more, vim vitæ suæ adferre mente agitat. + --_excussus mentem_, vid. ad II, 592 in V.L. + + 645. _diducto_, non _deducto_, Col. _seducto_ conj. N. Heins. et + v. 645. _converti_, infin. hist. Nec tamen repugnat, si quis + _convertit_ adcipiat pro, convertit se, seu convertitur; quod + probat Drak. Conf. not. ad I, 539. Sed _convertit cornipedem_ + jungit Lefeb. + + Quænam autem mentis, vel quæ discordia fati, + Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta + Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem 650 + Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat. + Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum + Hos referam populo fasces? atque ora per urbes + Iratas spectanda dabo? et, quo sævius ipse + Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?» 655 + + 648. _mentis_, cupiditatis ac consilii, quod cepi, necis mihi + consciscendæ, et _fati_, quod obstat proposito meo. (Cf. v. 649 sq.) + _Parcarum latens fraus_, cæcæ insidiæ fati, quæ me ad graviora + reservant (v. 651). + --_cuncta_, dedecus et poenas; Lenz. + 654. Cf. Virg. Æn. XII, 643 sqq. Lefeb. + 655. _fugiam_ Romam, quo turpius et ignominiosius ne Hannibal quidem + in votis habere posset? Lenz. + + 649. _Parcarumne_ dedit idem, ne admonitis quidem lectoribus, + _fraus hæc_ maluerit N. Heins. + 651. _qui_, non _quis_, Col. et Oxon. vid. ad II, 645. + + + Plura indignantem telis propioribus hostes + Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas. + + 656. _Plura indignantem_, quum indignatione adcensus plura loqui + vellet. + 657. _laxatus habenas_, laxis habenis. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber IX + + 125n. ... Hor. Od. I, 11, 1, 24, 20. [h.e. I, xi, 1 et I, xxiv, 20] + 195sq n. ... partum congestumque possident [congestamque] + 216. in Capitolia cursum.» [» deest] + 492n. _cælum ruentes_ [sic scriptum, sed poema «coelum» habet] + 512n. ... spiritum adparebat.» [» deest] + 546n. [_numerus deest_] + 645v. _diducto_ [644] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER DECIMUS. + +ARGUMENTUM. + +Paulus, suis ad virtutem inflammatis, aliquot locis prælium restituit, +et concitato impetu confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni +juveni circumfusi, consule conspecto trepide pedem referunt, et +ingenti cæde prosternuntur; 1-30. + +Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres, +Labienus, Ocris et Opiter, cum Mæcenate diversis vulneribus concidunt; +31-41. + +Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno, +in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga +salutem quærat, neque vitam suam, in qua salus reipublicæ nitatur, in +maximum temere discrimen adducat; 42-58. + +At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et ferociter +in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem, +obtruncat; 59-82. + +Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis quærendi absterrere +conata, alium nectit dolum: specie enim Gelestæ Mauri induta, ut Poenum +a sævo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad +Aufidum perpetrare cædem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe +diversam campi partem citatim contendit; 83-91. + +Ubi Cristam cum sex filiis occidit; 92-169. + +Paulus contra ingentem Poenorum stragem edit, et Phorcyn interficit; +170-184. + +Interea complures Numidæ ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem +recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis, +fraudulenti homines, adreptis cæsorum scutis armisque, adversam +Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum +abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; 185-201. + +Multos præterea Romanos vis et furor Vulturni, nubes pulveris in ora +eorum volventis, præcipites ad Aufidum agit, et una cum Curione, qui +effusum suorum cursum obposito corpore reprimere conatur, fluvio +inmergit; 202-214. + +Paulus ipse cæco impetu in victores Poenos fertur, et Viriathum, cæde +Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem, +interimit; 215-231. + +Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore +obpletus in propinquo considet scopulo; 232-246. + +Tum Poeni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo +super cadavera vehitur, inter quæ saucius jacet Piso, qui subrecta +hasta ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; 247-259. + +Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi +sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc +pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum +sit; 260-275. + +Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonestæ fugæ +repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam +advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat; +276-291. + +Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad +ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique +cinctus vir magnus telis obruitur; 291-308. + +Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus +repletur; 309-325. + +Noctis interventu prælium dirimitur, et Hannibal ferox victoria, +minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die +Romam proficisci constituit; 326-336. + +Temerario huic consilio Juno, et furoris Poeni, et iræ Jovis, +fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium +Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis +fulminibus et cælesti voce perterreri atque repelli sibi videtur; +337-370. + +Expergefacto lætus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a +Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non +dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; 371-376. + +Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum, +vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen prætextu juveni +ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet; +377-386. + +Interea residuæ Romanorum copiæ deformi agmine, sine ducibus, signis, +armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium +abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi +præducenda, portis muniendis, cæcisque stilis in campo conserendis +occupantur; 387-414. + +Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce +Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant; +415-425. + +Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare +cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; 426-448. + +Quæ dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero +stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula præbet; 449-453. + +Præcipue convertit omnes equus Cloelii, qui, a Bageso captus, eum +excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu +advolat, et inflexis pedibus adscendendum præbet dorsum; 454-471. + +Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat, +et e Cinna, qui a Romanis ad Poenos transfugerat, comperit, Cloelium +genus duxisse a Cloelia virgine, quæ obses tradita Porsenæ, Clusino +regi, deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; 472-502. + +Inter hæc milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus +grave et deformatum, e strage cæsorum eruunt; 503-512. + +Hannibal de morte quidem tanti viri lætatur, sed sibi similem +aliquando exoptat; 513-523. + +Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et +in illis cadavera Poenorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma +Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; 524-557. + +Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis +insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequiæ magni viri, etsi +non pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur; +558-577. + +Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris +tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent, +et hostem contemtu tantum cunctari putarent; 578-591. + +Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi +cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia +templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patriæ, ad quam +defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et +inpavidi; 592-604. + +Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad +urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; 605-614. + +Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium, +iracundiæ remedium solatiumque doloris ex aliorum poenis petere, neque +hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli +creatus sit; 615-622. + +Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt, +quod de republica non desperaverit; 623-629. + +Ipse vero consul culpæ conscientia et indignationis popularis +poenarumque metu perculsus, oculis lacrimantibus et in terram demissis +ad urbem adcedit, neque a lictoribus populum submoveri patitur; +630-639. + +Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus subcurrendum +rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex servitiis armari, +delectuque edito juniores et quosdam adeo prætextatos scribi jubent; +640-649. + +Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam +traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; 650-658. + + + Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam, + Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro + Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem, + In medios fert arma globos, seseque periclis + Ingerit, atque omni letum molitur ab ense. 5 + + 1. Conf. Liv. XXII, 49, et Virg. Æn. IX, 551 seqq. ubi vid. Heyne. + --_increbrescere_, crescere, augeri, ut apud Tac. Hist. II, 67, et + Stat. Th. IV, 30, ubi vid. Barth. + 3. _per vulnera hostem conligit_, contrahit (ut V, 282; VI, 399), + densat, eorum numerum auget, nisi malis, hostes retro cedentes in + unum locum cogit, condensat. Cf. Homer. Iliad. XII, vers. 48. + Gesnerus (ad Claud. b. Gild. vers. 468), _conripit hostem_. Ernesti: + _conligit hostem_, dum, quamvis undique vulneribus inflictis, + insatiabili furore in hostes inruit, eosque veluti conquirit. Drak. + contulit Senec. de ira III, 3 (_Gaudent feriri, et instare ferro, + tela corpore urgere, et per suum vulnus exire_), et Lucan. I, 212. + --_conligit hostem_, in conlectum, densum hostem inruit, ut ap. + Virg. Æn. IX, 555, «Inruit, et qua tela videt densissima, tendit.» + Lenz. + 4. _In medios fert arma globos_, +hothi pleistai kloneonto + phalanges, Tê rh' enorouse+, Hom. Iliad. XI, 148. Cf. Virgil. Æn. + loco supra citato, et XII, 4 sqq. Ed. + 5. _ab omni ense_, quovis ictu. + --_letum molitur_, ut ap. Virg. Æn. XII, 852. + + 1. _increbescere_ c. Tell. ut _rubescere_ a _ruber_, unde hanc + orthographiam probant Lefeb. et Heins. ad Virgil. Ge. I, 359; Æn. + III, 530; VIII, 14; XII, 222, 407. MSS. codd. sæpissime variare + monuit Drak. + + Increpat horrendum, «Perstate, et fortiter, oro, + Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga + Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis, + Nil superest: idem sedes adeuntibus imas + Hic vobis dux Paulus erit.» Velocius inde 10 + Hæmonio Borea, pennaque citatior ibat, + Quæ redit in pugnas fugientis arundine Parthi: + + 7, 8. Cf. ad V, 594. + 10. _idem hic Paulus_, +deiktikôs+, Drak. + 11. _Hæmonio Borea_; vid. ad I, 587, et conf. Burm. ad Claud. in + Rufin. I, 325, et Klotz. ad Tyrtæum p. 110 seq. _Borea pennaque + citatior ibat_, +aellopos, podênemos, theiein anemoisin homoios+, + Hom. Iliad. X, 437, et al. v. Klotz. l.c. 12. Cf. ad VII, 646. + + 8. _Ad manes deferte: viris, nisi gloria mortis, Nil superest_ + frustra conj. Burm. + 10. _Heic_ Cell. et Barth. Adv. II, 9. _Velocior_, ut XV, 573, + malebat Withof. quia mox sequitur _citatior_. + + Atque, ubi certamen primi ciet inmemor ævi + Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes; + Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus 15 + Cantaber urgebat, letalibus eripit armis. + + 13, 14. Conf. VIII, 663 sqq. + 15. _Vasco levis_; cf. ad III, 358. + + 13. _certamine_ Oxon. + 14. _Poenus Gradivo mentem Cato_ Col. _Poenus G. m. et Cato_ Ox. + _Poenis Gradivus mente_ Put. _Poenis Gradivus mentem_ R. 3; + _Poenis Gradivus mentem Cato_ R. 1, Parm. Med. Benes. _Pætus + Gradivus mente et Cato_ Ald. _Petus Gradivus mente cito f._ Mars. + _Pætus, Gradivus mente, et cito f._ ed. Paris. Colin. Dausq. Cell. + et al. _Pætus, Gradivo intentum et Cato fertur_ male corrig. + Barth. Adv. II, 9; sed ingeniose N. Heins. _Plenus_, vel potius + _Fetus Gradivo mentem Cato_, ut XI, 203; XIII, 592; XVII, 379, + 447. + 15. _densis_ Col. _densens_ conj. N. Heins. Cf. ad IV, 159. Sed + græcismi in deliciis sunt poetis, inpr. Silio. + + + Abscessere retro, pavidique in terga relatos + Abduxere gradus: ut lætus valle remota + Quum capream venator agit, fessamque propinquo + Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra, 20 + Si ferus adverso subitum se protulit antro, + Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una + Et color, et sanguis, et tela minora periclo; + Nec jam speratæ cura est in pectore prædæ. + + 17. _in terga relatos_, retro cedentes. Vid. ad IV, 315. + 18 seqq. aptissima comparatio, cui non satis respondet Homerica, a + Drak. laudata, Iliad. XV, 630 sqq. + 23. _tela minora periclo_, non satis valida et idonea ad periculum + propulsandum. + + 18. _Adduxere gradus_, h.e. contraxere (ut _conligere_ IV, 391, et + VII, 695), emend. N. Heins. + 23. Ultima syllaba voc. _sanguis_ producitur, quia in cæsura est, + ut passim, v.c. ap. Ovid. Met. X, 459; (quem locum Silio ante + oculos fuisse, suspicabatur Drak.) sed et extra eam ap. Ovid. + Fast. VI, 488, et Tibull. I, vi, 66. Conf. Burm. ad Ovid. Met. + XII, 127; Intpp. ad Hor. Od. I, xv, 36, et, quos Draken. + laudavit, Gifan. Ind. Lucret. voc. _sanguis_; Bulæus ad Val. Fl. + III, 234; Grotius ad Lucan. II, 338, et Brouckh. ad Tibull. I, + vii, 72. + + Nunc in restantes mucronem comminus urget, 25 + Nunc trepidos ac terga mala formidine versos + Adsequitur telis: furere, ac decorare labores, + Et sævire juvat: cadit ingens nominis expers + Uni turba viro; atque alter si detur in armis + Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannæ. 30 + + 27. _Furere_; cf. ad I, 32. + 28 sq. _nominis expers turba_; vid. ad VIII, 508, et IX, 373. + 29, 30. Similis orationis color sup. VII, 147 seq. Hom. Iliad. + II, 371 sq. et Virg. Æn. XI, 285. + + 26. _mali_ (periculi) _formidine_ conj. N. Heins. + 29. Ita quatuor scripti, _jam alter_ Benes. Vulgo _viro: alter_, + omissa voce _atque_, qui hiatus pluribus Silii et Maronis (v.c. + Ecl. III, 6) locis firmari potest. + + + Tandem inclinato cornu sine more ruebat. + Prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocris + Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle + Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa + Miserunt muris: junxit fera tempora leti 35 + Sidonius non consimili discrimine miles: + + 31. _sine more_, præter morem, sine exemplo, vel inmodice. Vide + N. Heins. et Drak. ad XII, 449; Barth. ad Stat. Theb. I, 238; Heyne + ad Virg. Æneid. V, 694; VII, 377; Heins. ad Claudian. p. 910, et + Fabr. Semestr. II, 18. + 33 seq. _Sternuntur leto_ ut ap. Lucret. VI, 1194; Virg. Æneid. + VIII, 566; IX, 433. + --_Setia colle Vitifero_; cf. ad VIII, 376. + --_Cingulum_ (hod. _Cingoli_) in Piceno belli civilis Cæsariani + tempore conditum a T. Labieno. Vid. Cæs. B. C. I, 15. Hinc Silium + licentia poetica (per +prolêpsin+) hoc finxisse monuit jam Drak. + 35 sq. Poeni tres illos fratres simul, sed non eodem modo + occiderunt. + + 32. _Acres_ Oxon. Put. R. 3; Mars. _Ocris_ non est Latinum nomen, + unde _Ocres_ conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Fast. VI, 627. Id + recepit Lefeb. et Marsus in notis exhibuit. + 33. _Sternuntur telo_ maluerit. N. Heins. quia _tempora leti_ mox + suhsequuntur; _leto_ h.e. letiferis armis. ut _mortes mittere_ et + al. nec legendum _telo_, quia gladio cæsi v. 38; Withof. + + Nam Labienus obit penetrante per ilia corno; + Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, cæsis. + Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto + Mæcenas, cui Mæonia venerabile terra, 40 + Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis. + Per medios agitur, projecto lucis amore + Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur + Aspera, si obcumbat ductore superstite Poeno. + + 38. _poplite, cæsis_. Cf. ad IV, 341. + 40, 41. _Mæcenatis_ genus ab Etruscis regibus deducere solent poetæ. + Cf. Hor. Od. I, 1; III, xxix, 1, ubi v. Jani. + --_Moeonia terra_, Etruria. Vid. ad IV, 721. + 42. _projecto lucis amore_; cf. ad V, 226. + 43, 44. Cf. V, 372 sqq. et Virg. Æn. XII, 466 seq. «Turnum Vestigat + lustrans.» Ed. + + 37. _corno_ (h.e. hasta cornea) Col. Vulgo _cornu_. Utrumque recte + dicitur: nam _cornum_ et secundæ et quartæ declinationis esse, + monuit jam Drak. ad h.l. et inf. ad v. 122. [recte v. 121] + 38. _cæsis_ scripti et Parm. _cæsi_ R. 1, Med. Cell. _cæsus_ R. 2; + _cæso_ Nicander dedit, quique eum sequuti sunt. + 43. _Mors_ corrig. D. Heins. + + + Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto, 45 + Tempestas tanta et rabies inpune fuissent) + In faciem pavidi Juno conversa Metelli, + «Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul, + Incassumque moves, fato renuente, furores? + + 45. _Molem_, conatum, seu vim, seu malum. + 46. _Tempestas et rabies_, impetus et furor Pauli. + 47. _pavidi Metelli_; conf. inf. v. 418 sq. + + 46. _fuissent_ Puteol. Vulgo _fuisset_. + 48. _spes ultima_ R. 1, 3, Parm. Mediol. Benes. ut VIII, 667, et + XVII, 202. Sed vulgata quoque lectio non spernenda. Conf. inf. + v. 274, et VII, 1. + 49. Ita Colon. _Incassum removes_ Oxon. et Put. Vulgo _Incassum + renovas_. + + Si superest Paulus, restant Æneia regna; 50 + Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem + Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus + Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi + (Tam lætus bello est) ausit certare Tonanti. + Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis 55 + Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat. + Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto + Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.» + + 54. _ausit certare Tonanti_, ut Diomedes ap. Hom. Iliad. +hos nun ge + kai an Dii patri machoito+; Drak. + 55, 56. Cf. IX, 645, 651. + 57. _Sit_, da, _spatium fatis_, iis concede. + + 51. _trementem_ Put. unde _frementem_ conj. N. Heins. Sed Drakenb. + contulit VI, 598, et VIII, 232. + 52. _abscidere_ Col. vid. ad III, v. 552. Vulgo _abscindere_. + 54. _belli_ maluerit N. Heins. + 58. Vulgo _Hanc_, quod recte forsan revocavit Lefeb. _Huc_ Col. + quod elegantius videbatur N. Heins. nescio quare. + + + Ad quæ suspirans ductor, «Mortemne sub armis + Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostræ 60 + Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum? + I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela + Excipias tergo, Superos precor: integer, oro, + Intactusque abeas, atque intres moenia Romæ + Cum Varrone simul: talin', pavidissime, dignum 65 + Me vita, pulchraque indignum morte putasti? + + 59 seqq. Si nulla alia causa esset, cur deberem nunc mortem + obpetere, nonne hæc esset maxima, quod te fugam suadentem audivi? + Mars. + 61. _monstra_; vid. ad II, 650. + 62 sqq. Vim sarcasmi facile senties. Comparant Hom. Iliad. VIII, 95, + et I, 40, 43. + + 61. _Pertulerunt_, non _Pertulerint_, Colon. Confer ad lib. V, + v. 264. + + Quippe furit Poenus, qui nunc contraria bella + Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altæ + Virtutis patrum! quando certamen inire, + Cuive virum mallem memet componere, quam qui 70 + Et victus dabit et victor per secula nomen?» + + 67 seq. Refelluntur verba Metelli sup. v. 53, 54. Pulcherrima mors + est, a tanto viro vinci. Vid. ad II, 705, et inf. v. 302. + --_Quippe_; vid. ad V, 117. + --_bella ferre Jovi_; conf. ad III, 365, in V.L. + 70. _componere_; vid. ad I, 39. + + 67. _furit_ Ven. Marsi. Vulgo _sinit_, quod retinuit Lefeb. qui + monet, illud idem esse quod vers. 57, _datur_, hoc est, + conceditur, _sunt_ Colon. + 69. _certamina_ Oxon. + 70. _virum_ Colon. Vulg. _viro_. + + + Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes, + Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum + Agmina, et in densis furantem membra maniplis + Per conferta virum et stipata umbonibus arma 75 + Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram. + + 74. _membra furantem_, occultantem, furtim, seu clam se subducentem, + ut XII, 300, et XIV, 561; Drak. + 76. _melior planta_. Conf. Virgil. Æneid. lib. V, v. 430: _Ille + pedum melior motu_; et ibid. 69, et 150. Ed. + --_Acheram_; cf. ad III, 298, 299. + + 76. _melior plantæ_ opinabatur N. Heins. coll. V, 333; VII, 620. + Sed Drakenborch. vulgatam lect. similibus exemplis firmavit, XIV, + 500; Virgil. Æneid. V, 68, inpr. 152, 430; IX, 556; XI, 338; Hor. + Epist. I, x, 34, ubi vid. Bentl. _Acheram_ Col. et Ven. Marsi. + Vulgo _Acerram_; vid. ad III, 299. + + Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros, + Erroresque feræ sollers per devia mersa + Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro + Lustrat inadcessos venantum indagine saltus; 80 + Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem, + Deprendit spissis arcana cubilia dumis. + + 77 sqq. Venusta comparatio Pauli, Hannibalem vestigantis, cum cane + venatico; et ornate, sed non sine verborum luxurie, expressa. + Compararunt jam alii Senec. Thyest. 498 sqq. et Hippol. 39 sq. + 78 sq. _Nare mersa_, h.e. depressa, demissa, ut _presso rostro_ et + _ore_, vel _demissi nare sagaci_ ap. Lucan. IV, 443, et Senec. ll. + cc. N. Heins. et Gronov. Diatr. Stat. c. 38. Sic _mergi_ apud Senec. + Herc. Oet. 1348; Quinctil. Decl. XIX, 4; Stat. Theb. V, 502; Colum. + R. R. III, 18 et al. quos laudavit Drak. + 79. _Tacito locum rostro pererrat_, etc. Sen. Thyest. 501. +Diphan + ichnia dorchalidos+, Callim. Epigr. xxxiii, 2. + 81. _sistit_, ut ap. Virg. Ge. 479, al. + + 77. _Bellicus_ Col. quod recepit Lefeb. qui hæc notavit: «Sic + recte c. Col. In c. Teli. _Belicos_: hinc forte melius _Belicus_. + A regione Galliæ, ubi antiquissima urbs _Belica_, _Bellium_, + _Belley_. Qui refert canes Gallos Oppianus, nil habet de Belgicis, + nec alii. Refert quoque canes Anglos, _agassæos_ dictos: an ita + forte intelligeretur _Belgicus_ q.d. _Anglicus_; nam Belgæ quoque + fuerunt in Anglia: videant docti.» Ulitius etiam ad Gratii Cyneg. + vs. 202, et in Proleg. p. 81, monet, +akurologon+ esse, quod + Silius canem Belgicum in apros inmiserit. Neuter vidit, _Belgicum_ + esse id. qd. _Gallicum_; (cui enim non nota Gallia Belgica?) + Gallicos vero canes, quod jam Dausq. monuit, tamquam venatui aptos + memorari ab Ovid. Met. I, 533, et Martiali III, 47. + 78. _tersa Nare_ perperam scribendum putabat D. Heins. + + + At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis + Nequidquam fuit, et consul non desinit iræ, + In faciem Mauri rursus mutata Gelestæ, 85 + Avocat ignarum sævo a certamine Poenum. + «Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer, + O decus æternum Carthaginis! horrida juxta + Stagnantes consul molitur prælia ripas; + Et laus haud alio major datur hoste peremto.» 90 + Hæc ait; et juvenem diversa ad prælia raptat. + + 83 sqq. Conf. Virg. Æn. X, 633 sqq., ubi vid. Heyne. + 84. _desinit iræ_, +lêgei choloio+, ut _abstinere irarum_, Hor. Od. + III, 27, 70, et _desistere pugnæ_, Virg. Æn. X, 441. Cf. Lambin. ad + Horat. Od. II, ix, 17. + 86. _Poenum ignarum_, scil. ipsam Junonem, non Gelestam, hæc moliri. + Juno, ut Pauli cum Hannibale pugna inpediretur, alia molitur: in + faciem enim Gelestæ mutata Hannibali mentitur, Paulum juxta Aufidum + ingentem stragem edere, quum tamen is in longe diversa parte + pugnaret; atque ita ignarum Poenum, qui falsi Gelestæ dictis fidem + habebat, a sævo vicini Pauli certamine avocat; Drak. + + 84. _desinit iræ_ Modius restituit e Col. Vulgo _ire_, scilicet in + Hannibalem. + 86. Ita Col. Vulgo _Advocat ignavum sæva ad certamina_ probb. + Barth. et Dausq. _Advocat hinc navum_ Benes. + + + Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem; + Cristæ nomen erat: bis terni juncta ferebant + Arma senem circa nati; pauperque penatum, + Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros 95 + Bellator populos, factis et cæde docebat + Natorum armigeram pugnas tractare cohortem. + + 92. _aggere_; vid. ad I, 265. + 94. _pauper penatum_, ut _lar parvus pauperum_, Hor. Od. III, xxix, + 14, et _parvi penates_, Virg. Æn. VIII, 543. Cf. sup. ad I, 616. + 95. _domus_; cf. ad I, 572. + --_Tuder_; vid. ad IV, 222. + + 93. _Cristæ_, non _Christæ_, Col. et primæ edd. + + Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro, + Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu + Innumero cum turre feram, facibusque sequutis 100 + Ardentem monstri spectabat læta ruinam; + Quum subitus galeæ fulgor, conoque coruscæ + Majore intremuere jubæ: nec tarda senectus; + + 98. _crudo_; cf. ad I, 405. + 101. _Ardentem ruinam_, incendium turris delapsæ. + --_monstri_, ut _feram_, pro elephanto. + 102 sqq. Adventus Hannibalis ex magnitudine et splendore armorum + cognoscitur. Cf. I, 496... 501. + 103. _nec tarda senectus_; Crista senex non tardus fuit, tardavit, + cessavit, sed rapuit, etc. + + 99. _nece est_ ex conj. Dausq. et N. Heins. Ille etiam _nece p._, + et hic _necis_ tentavit; _necemet_ Ven. Marsi. Vulgo _necem, p._ + 100. _secutis_ Put. et Ven. Marsi, _secutus_ Col. et Ox. Vulgo + _secuta_. + + (Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos + Sæva parens ultro in certamina, et addere passim 105 + Tela jubet, nec manantes ex ore feroci, + Aut quæ flagrarent galea, exhorrescere flammas. + + 104. _agmine_, ut sup. _cohors_ et _phalanx_, adeoque omnes simul + natos rapit. + 105. _addere_, jacere, ut XV, 716. [recte XV, 719] + 106 sq. Cf. ad IX, 444... 447. + 107 seqq. Venusta comparatio Cristæ, filios ad fortiter pugnandum, + adspectumque hostis intrepido animo ferendum, exhortantis, cum + aquila, quæ ut verba Plinii (H. N. X, 3) aliis jam laudata, mea + faciam, «inplumes etiamnum pullos suos percutiens, subinde cogit + adversos intueri solis radios, et si conniventem humectantemque + animadvertit, præcipitat e nido, velut adulterinum atque degenerem; + illum cujus acies firma contra stetit, educat.» Eadem omnes aquilas, + non solum haliæetum, de quo Plin. l.c. agit, facere memorant + Aristot. Histor. Anim. IX, 34 et 45 (ubi iisdem fere verbis illa + traduntur); Ælian. H. A. II, 26; Petron. Sat. 120; (ubi vid. + Gonsal.) Lucan. IX, 902 seqq.; Claudian. Præf. in III Consul. Honor. + 1 sqq. (ubi vid. Barth.) et alii. + + 104. Ita Put. et ed. Gryph. _agmine_ etiam in Oxon. R. 1, 3, Med. + Ven. Vulgo _hac luce_, et _agmina natos_, quod, per adpositionem + dictum, non displicebat N. Heins. _agnita_, scilicet certamina, in + mentem venit Dausq. + 107. _galeæ_ R. 2. + + Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido + Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus, + Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem, 110 + Explorat dubios Phoebea lampade natos. + + 108. _Armiger Jovis_, aquila, quæ avis sola, supra nubes volans, + fulmine non percuti, et hinc _Jovis fulmina gestare_ fingebatur. + Vid. Plin. II, 55; X, 3 extr. Heins. ad Ovid. Met. X, 158, et inf. + ad XII, 56, 58. + 111. _Explorat dubios natos_, quinam velut adulterini sint; ut + _explorare dubiam sobolem_ sup. I, 413. _Phoebea lampade_, eo, quod + illos _cogit adversos intueri solis radios_. Cave cum Ill. Ernesti + jungas _dubios Phoebea lampade natos_, et interpreteris, nondum + satis + firmatos ad solem intuendum. Videant latinæ poeseos studiosi carmen + quoddam Car. RUÆI, cui titulus, _Aquila cum pullis_. Ed. + + Jamque suis daret ut pugnæ documenta vocatis, + En medias hasta velox prætervolat auras. + Hæsit multiplici non alte cuspis in auro, + Ac senium invalido dependens prodidit ictu. 115 + + 114. _multiplex aurum_, lorica, multis aureorum annulorum nexibus + ornata (cf. II, 401 sq. et Virg. Æn. V, 259, 264); nisi malis + intell. clipeum, +sakos heptaboeion+, auro obductum. Cf. ad V, 318. + 115. Cf. V, 568 sq. et Virg. Æn. II, 544 sq. + + 112. _vocantes_ Puteol. et _vacantis_ Colon. unde _pugnæ vocantis_ + emend. N. Heins. coll. Virgil. Æneid. lib. II, vers. 338; XII, 125 + et al. vid. supra not. ad IV, 508. Id recepere Drakenb. et Lefeb. + Sed simpliciorem sensum esse, patrem filios _vocasse_, ut + præsentibus exemplum pugnæ præiret, jam monuit Ern. + 113. _Et medias hasta_ scripti et edd. vett. a quibus etiam abest + versus a Nicandro procusus, _Stridentem gelidis vibravit viribus + hastam, Quæ medias raptim velox prætervolat auras_. Hanc vulgatam + lectionem, quæ magnopere languet, (inpr. ob verba _raptim velox + p._) etiam Drak. servavit, cui tamen, ut et N. Heins., locus + perplexus et mutilus videbatur. Ego extruso versu spurio _En_ pro + _Et_ reposui, quod Lefeb. jam fecisse video, qui ita + interpretatur: «_prætervolat auras_ cum _hasta_, cujus idiotismi + plura sunt exempla in poeta.» Sed mea qualicumque sententia verbum + _prætervolat_ e marg. in textum inrepsit, et poeta + _transverberat_, vel _diverberat_ (ut Virgil. Æneid. V, 503), vel + simile quid scripsit. + 115. _Ac senium_ Col. Vulgo _Atque senem_. + + + Cui Poenus: «Quinam ad cassos furor inpulit ictus + Exsanguem senio dextram? vix prima momordit + Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli. + En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista + A nobis melius discet bellare juventus.» 120 + Sic propria miseri transfigit pectora corno. + + 117. _Exsanguem_, debilitatam, ut II, 320; V, 328. + --_prima Tegmina_; cf. ad V, 318. + 118. _Callaici metalli_. Cf. II, 395 sq. + --_cornus_, hasta, _tremebunda_, quæ in superficie clipei hærens + nutat, sive tremulo motu per auras volavit; Ern. qui utrumque putat + indicium esse teli exiguo impetu emissi: quod nobis non persuasit. + Cf. II, 448; V, 628; VI, 251. + + 116. _Quisnam_ dedit Nicander, quem sequuti sunt editores tantum + non omnes. Confer ad II, 645. + 117. _senio dextram_, non _dextram senio_ Col. Obfendit tamen nos + vox _senium_, quæ modo præcessit. + 119. _ausi_, vel _hastæ_ pro _ista_ malebat N. Heins. Ego +to+ + _ista_ +deiktikôs+ adcipio. + 121. _corno_, non _cornu_, Col. prob. N. Heins. Cf. ad v. 27. + [recte v. 37] + + At contra (horrendum) bis terna spicula dextra + Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastæ. + Haud secus ac Libyca fetam tellure leænam + Venator premit obsesso quum Maurus in antro, 125 + Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant + Nondum sat firmo catuli certamina dente. + + 122. _bis terna dextra_, a sex Cristæ filiis simul _torta_, emissa. + 124 sqq. Filii Cristæ, patre occiso, cum Hannibale pugnantes, + comparantur catulis leænæ, venatores pro matre adgredientibus. + --_feta leæna_, ut I, 406. + 126. _jam dudum_, confestim. Cf. ad VIII, 37. + + 124. _Libycam feta t. l._ Col. neque aliter Oxon. Put. R. 1, 3, + Med. nisi quod in iis _sæva_, vel _scæva_ pro _feta_. Vulgo + _Libyca feta t. leæna_. Sed _Libyca fetam t. leænam_ recte, + opinor, emend. N. Heins. quod recepi cum Lefeb. _Libyca fetæ + tellure leænæ_ conj. Scalig. ad marg. Silii. + 125. Hunc versum ex scriptis addidere Modius et N. Heins. + 126. _rabidi_, non _rapidi_, Col. Oxon. R. 2. Conf. ad V, 451. + + Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma, + Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas + Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit, 130 + Aut per tot cædes actum satis; iraque anhelat, + Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti + Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates. + + 128. _Consumit clipeo tela_, ut V, 642. + --_conlectus in arma_, h.e. in clipeum, +huphizanôn+, ut ap. Virg. + Æn. X, 412, et XII, 491, ad quæ loca vid. Heyne. + + 129. _urguentes hastas_ maluerit N. Heins. _trepidantibus_ Puteol. + + + Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira + Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus: 135 + «Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni + Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat + Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.» + + 134. _armiger_, +therapôn+. Vid. ad I, 66. + 135. _actus_, coepta, molimina. Drak. cf. Val. Fl. IV, 162 et sup. + III, 78. + 136 seq. _Vadis liventis Averni Demitti_; vid. ad I, 439. + --_globus ille_, sex filii Cristæ. + 138. _Tegmina_, clipeum. + --_stultæ pietatis_, qua patris necem contra fortiorem frustra + ulturi erant; Cell. + + 134. _huic armiger acrem F. M._ conj. N. Heins. qui tamen monet, + _una ira_ exponi posse, pari ira, et prorsus eadem, qua dominus. + Ego potius crediderim, hunc esse sensum h.l. Abaris non arma modo + Hannibalis ferebat, sed _una_, simul, _ira_, iratus, _flammabat + Martem_ h.e. Hannibalem ad bellum, ad virtutem. + 137. _lacessat_ scripti et priscæ edd. At vulgata lectio + _lacessit_ forte loco non movenda. + 138. _fructum_ malebat N. Heins. + + Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi, + Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens 140 + Arma super fratrum resupino concidit ore. + Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum + Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum + Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare. + + 140. _pressa_, alte inpressa. Cf. ad I, 383. + 143. _hoc_ pilum. + --_jacentum_ Romanorum. + 144. _Fors dabat_ Hannibali. + + 140. _Transegit_ Put. quod recepit Lefeb. + 144. _Sors_ vitiose ed. Dausq. + + Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum, 145 + Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!) + Abscisi galeam capitis, ceu missile telum, + Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa + Inliso saxo, qua spina interstruit artus, + Obcumbit; fratrisque videt labentia membra 150 + Quercentis, quem funda procul per inane voluta + Sopierat, dum supremam Telesinus in auras + Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit. + + 145. Cf. Virg. Æn. II, 551. + 146. Conf. Stat. Th. VIII, 697, et Iscan. B. Troi. V, 253, Drak. + --_Ense metit_; vid. ad IV, 213. + --_rapido_, raptim. + 149. _qua spina interstruit artus_, in imo dorso, scilicet ad + femorum commissuras, Ern. + 152. _Sopire_, sensu privare, et hinc interficere, ut ap. Lucret. + III, 917, 1051; _conniventem somno consopiri sempiterno_ ap. Cic. + Tusc. Qu. I, 49; +dieunazein+ apud Eurip. Hippol. 1375. Nam mors + sopori, vel somno et nocti comparatur. Cf. ad II, 574 in V.L. + 153. _dubitantia lumina_, ut _natantes oculi_ II, 122, ubi vid. not. + Conf. inf. v. 457, et Georg. IV, 496. + + 151. _Quercentis_ Colon. Nomen viri ex Virg. Æn. IX, 684, notum, + ut _Lucas_ ex Æn. X, 561. Vulgo _Quærentis_. + + + At fessus mærore simul, cursuque, metuque, + Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor 155 + Interdum insistens Perusinus membra ferebat. + Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis + Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum + Obtruncat, quercuque premit violentus obusta. + Tentarat precibus sævum lenire furorem; 160 + Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus, + Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem. + + 155. _non certa membra_, quia vulneratus erat, Cell. + 157. _Libyci monstri_, elephanti, _jacentis_, occisi. + --_per terga_, ex incensa turri, elephantis tergori inposita. + 160. _furorem_, iram Hannibalis. + 161. _Stygius fervor_, sudes adusta, et hinc letifera. + --_primos hiatus_, os apertum, quo preces modo fundere tentarat, + h.e. tentaturus erat. + + 157. _raptam Libyci_, non _Libyci raptam_, scripti. + 162. _demisit_ Colon. et Puteol. _dempsit_ Oxon. Vulgo + _depressit_. + + Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro + Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa + Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus 165 + Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum + Æthereo ramos populantur sulfure flammæ; + Donec victa Deo late procumbit, et omnem + Conlabens operit spatioso stipite prolem. + + 164 sqq. Heroes in pugna cadentes passim comparantur magnis + arboribus, vento, vel securi, vel, ut h.l. et ap. Hom. Iliad. XIV, + 414 sq. fulmine eversis. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æneid. V, 448 + sq. Jani ad Horat. Od. IV, vi, 9 seq. + 166. _Jovi_, a Jove. + --_sacros ramos_; cf. ad III, 501 et 691. + --_sacros per ævum_, inviolatos inde ab antiquissimis temporibus. + Conf. Bentl. ad Hor. carm. sæc. v. 26. + 167. _sulfure_; cf. Hom. l.c. + 168. _victa Deo_, vi fulminis. + 169. _omnem prolem_, minores arbores, ex majoris semine aut + radicibus enatas; Cell. + + 165. _consita_ præstare putabat N. Heins. Sed Drakenborch. jam + recte monuit, _quercum ab origine consitam_ sine sensu dici, et + _quercum ab origine sua_, quum primum consereretur, _cognitam + proavis_ esse antiquissimam, proavorum ætate consitam. + + + Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor 170 + Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram + Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat + Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris + Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam, + Unde genus tristique Deæ manabat origo. 175 + + 173. Cf. ad II, 59. + --_ab antris_, ut I, 431, ubi vid. V.L. + 174. _Calpes_, intell. Mauretania, quæ objacet; Cell. _Herculeæ_; + cf. ad I, 142. + --_cælatus Gorgone parmam_, in cujus parma cælatum erat caput + Gorgonis, seu Medusæ, filiæ Phorci, seu Phorcyos, a quo Phorcys + miles oriundus fingitur. + 175. _Unde_, a Calpe, ubi olim regnarat una cum sororibus; N. Heins. + --_Deæ_, Medusæ. + --_tristi_; cf. ad I, 147. + + 172. _noctem_ pro _mortem_ Oxon. quod placebat N. Heins. Conf. ad + II, 574. + 173. _Porcis_ Col. _Phorcus_ in aliis. Cf. not. ad II, 59. + 175. _tristique Deæ_ Col. _tristisque Dea_ emend. Barth. Adv. II, + 9. Vulgo _tristisque Deæ_. + + Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem + Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ, + Dum lævum petit incumbens violentius inguen, + Detrahit, excelsi conreptum vertice coni, + Adflictumque premens, tergo qua balteus imo 180 + Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque, + Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem + Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum, + Et subit Ætolos Atlanticus adcola campos. + + 176. _tumentem_; vid. ad II, 288; VI, 598; XVII, 429. + 177. _saxificæ Medusæ_, ut ap. Sen. Herc. fur. 901; Lucan. IX, 670; + Ovid. Met. V, 217, et in Ibin, 553. + 179. _Detrahit_ ad terram, eique _adfligit_. + --_vertice coni_, galea. + 180. _balteus_ h.l. non a quo ensis in humero dependet, sed cingulum + commune. + 184. _Atlanticus adcola_, Phorcys Mauretanus. + --_Ætolos campos_. Vid. ad I, 125. + --_subit campos_, ibi cadit, moritur, ut +tacha gaian huper Dios + aspeton aisan Dusometh' essumenôs+, Calab. lib. III, Dausq. Sic et + +dunai domon Aidos eisô+, dixit Hom. Iliad. III, 322. + + 176. _Hinc_ ed. Cell. et Drak. Sed in reliquis libris _Hunc_. + 177. _e_, non _ex_, meliores libri. + 181. _utrique_ Col. unde _coxæque utrique_ recte, puto, corrig. + N. Heins. + 182. Ita Col. _ense super vomet_ Ox. Vulgo _ense; supervomit_, vel + _supervenit_. + + + Has inter strages rapido terrore coorti 185 + Invadunt terga, atque averso turbine miscent + Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos + Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem: + + 185. Numidarum stratagema notum ex Frontin. Strat. II, v, 27; Val. + Max. VII, 4 ext. 2, et inpr. Liv. XXII, 48. Appianus, B. Hannib. c. + 20 et 22, Celtiberis illud tribuit, non Numidis. + 186 seq. _turbine_, ut lib. I, v. 41. + --_miscent Bella_; sic ad I, 69, _miscentem pugnas_, ubi videndæ + notæ. Ed. + + 185. _cohorti_ Parm. _coorto_ emend. N. Heins. _coacti_ h.e. + densati, in unum coeuntes, conj. Burm. quem vid. ad Ovid. Met. XI, + 512. Sed _coorti_ h.l. bene dicuntur Numidæ, qui, ut Livii verbis + utar, specie transfugarum in mediam Romanorum aciem recepti, + ductique ad _ultimos, quieti aliquamdiu manserant_, et nunc + repente omnes commoventur. Similiter Livius dixit _coortos gladiis + rem gerere_ II, 30; _cooriri ad bellum_ et _in pugnam_ IV, 56; + XXI, 32; _coorti_ III, 41, pr. _Vulturnus coortus in Romanos_ + XXII, 46; _omnibus in eum coortis_ VII, 3. + 186. _everso_ Col. Sed, quod jam Draken. monuit, Numidæ _aversam + adorti sunt Rom. aciem_, teste Liv. XXII, 48. + + Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra, + Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam 190 + In cædes aciem pone atque in terga ruentes + Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis. + E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela. + Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem + Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste 195 + Auferri signum, connisus corpore toto + Victorem adsequitur, letalique occupat ictu. + + 189. _Subcincti dolis_, ut contra _discingere dolos_ VII, 153. + 192 seq. «Adreptis scutis, quæ passim inter acervos cæsorum corporum + strata erant, aversam adoriuntur Rom. aciem.» Liv. l.c. + 196. _connisus corpore toto_, ut II, 629; IX, 379, et Virg. Æn. X, + 127. + 197. _occupat ictu_, +phthanei plêxas+. Cf. ad V, 520. Sic et + +phthanei min balôn, phthêê hupo douri tupeis, phthêsin orexamenos + chroa+ dixit Hom. Odys. XXII, 91; Iliad. XVI, 861; XXIII, 805. + + 192. _viros_ recte, opinor, emend. N. Heins. quod recepit Draken. + Conf. ad VIII, 659. + 193. _evulsa_ Col. Vulgo _avulsa_. + 196. _connisus_, non _connixus_, scripti. Conf. ad II, 123. + + Ac dum comprensam cæso de corpore prædam + Avellit, tardeque manus moribunda remittit, + Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi 200 + Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis. + + 198. _prædam_, signum, vexillum. + + 200. _accurrentis_ Col. Vulgo _occurrentis_, probb. Dausq. et + Lefeb. + 201. _prosperus ausis_ Col. Puteol. R. 2, et Mars. _Inmori ausis_ + dicitur, ut _clavo_ XIV, 404, et _hastæ_ Val. Fl. VI, 570, + Drakenb. Vulgo _prosper in ausis_. + + + Hæc inter, veluti nondum satiasset Enyo + Iras sæva truces, sublatum pulvere campum + Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas. + Jamque reluctantes stridens inmane procella 205 + Per longum tulit ad campi suprema, cavisque + Adflictos ripis tumidum demersit in amnem. + Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus ævi + Servabat tacito, non felix Curio, leto. + + 202. _Enyo_, +Enuô+, græcum nomen Bellonæ, de qua cf. IV, 439 sq. et + V, 220 seq. + 203. _Pulvere campum_, pro, pulverem campi, seu in campo. + 204. _candentes_; v. V.L. + 205 seq. Procella, ex vehementiori Vulturni flatu constans, + reluctantes et invitos milites ad ultimam partem campi tulit; Drak. + --_stridens inmane procella_, ut ap. Virg. Æn, I, 102. Cf. ad VII, + 573. + 209. _tacito leto_; v. ad III, 145, et cf. inf. v. 403. + + 204. _canentes_ malebat N. Heins. Sed conf. IX, 497 sq. 502. + 205. _reluctantes procellas_ Col. quod olim N. Heins. ad Claudian. + in Eutrop. II, 171, probavit, sed in not. ad h.l. recte rejecit; + v. not. + 208. _erit_ Col. + + Namque, furens animi dum consternata moratur 210 + Agmina, et oppositu membrorum sistere certat, + In præceps magna propulsus mole ruentum + Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus + Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena. + + 214. _sine nomine_; conf. ad IX, 373. + --_Hadriaca arena_, ut _ad litora Hadriaca ponti_ I, 54. + + + Ingens ferre mala, et Fortunæ subdere colla 215 + Nescius, adversa fronte incurrebat in arma + Vincentum consul: pereundi Martius ardor, + Atque animos jam sola dabat fiducia mortis; + Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ + Magnanimus terræ, juxta atque ante ora furentis 220 + Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem. + + 215. _Fortunæ subdere colla_; v. ad VI, 414. + 217 sq. Conf. ad I, 559 seq. + --_Consul_, Æmilius Paulus. + 219. De _Viriatho_ v. ad III, 354. + --_regnator Hiberæ terræ_, imperator Lusitanorum. + 220. _Magnanimus_; conf. ad I, 29. + 221. _hostem_, Servilium consularem, de quo v. ad VIII, 664. + + 219. _Viriathus_, non _Viriatus_, Col. v. ad III, 354. + + Heu dolor! heu lacrimæ! Servilius optima belli, + Post Paulum belli pars optima, conruit ictu + Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno + Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram 225 + Consul, et insani quamquam contraria venti + Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem, + Squalentem rumpens ingestæ torvus arenæ + Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi + Carmina pulsata fundentem barbara cætra 230 + Invadit, lævæque fodit vitalia mammæ. + + 222. Conf. V, 190. + --_optima belli pars_, ut ap. Virg. Æn. X, 427, 737. Cf. ad V, 329. + 224 seq. _addidit Invidiam Cannis_, Cannensis cladis memoriam + ingratiorem, ipsamque calamitatem acerbiorem fecit. Cf. VI, 402. + 225. Cf. XV, 690. + 226 sq. _contraria vis venti Exarmat_, hebetat, _lucem_, aciem + oculorum. + --_insani_, ut VI, 175. + 227. _Exarmat_, arma extorquere conatur; Lenz. + --_obtendi_ proprie dicuntur res, quibus vela obducuntur, vel + tenebræ, unde _obtendit_ h.l. tegit, occultat, velat. Cf. Val. Fl. + III, 718; Intpp. ad Virg. Ge. I, 248; Heins. ad Claud. R. P. II, + 226, et Gigantom. 92; Barth. ad Stat. Th. II, 248, et V, 45; Gronov. + ad Senec. Oed. 625; Ernesti ad Tac. Hist. III, 56. + 229 seq. Cf. ad III, 348, et IV, 215. + [231.] _vitalia_ membra, unde vita maxime pendet, ut ap. Lucan. VI, + 194, 197; VII, 620; IX, 743 al. Eodem sensu _qua fata celerrima_ + dixisse Virg. Æn. XII, 507, observat Lef. + --_vitalia_, cor; Lenz. + + 227. _obtundit_, vel _obtexit_, vel _offundit_ scribendum censebat + N. Heins. Sed vid. not. _abtendit_ Tell. et R. 2. + 229. _ritu moris_ mira dictio. Forte leg. _ritu victoris Hiberi_. + + Hic fuit extremus cædum labor: addere bello + Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est + Uti, Roma, tibi posthac ad prælia Paulo. + + 233. _est_ in Col. A reliquis libris abest. _cauta_ pro _tanta_ + conj. N. Heins. + + + Saxum ingens, vasto libratum pondere, cæca 235 + Venit in ora manu, et, perfractæ cassidis æra + Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus. + Inde pedem referens, labentia membra propinquo + Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans, + Sedit terribilis clipeum super ore cruento: 240 + + 235 sqq. Cf. Liv. XXII, 49. + --_cæca manu_; v. ad V, 3. + [236.] _perfractæ cassidis æra_, ut ap. Lucan VI, 193; Lef. + 239. _undanti vulnere_, ut apud Virg. Æneid. X, 908; Stat. Th. I, + 449; II, 124, et _unda sanguinis_ mox v. 244 et apud Val. Fl. VI, + 573. Cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 700, et Heins. ad Claud. R. P. III, + 127. + + 239. _vulnere_, non _pulvere_, scripti et R. 2. + + Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis, + Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum, + Stat teli patiens media tremebundus arena, + Ac, manante jubis rictuque et naribus unda + Sanguinis, interdum languentia murmura torquens, 245 + Effundit patulo spumantem ex ore cruorem. + + 241 sqq. Conf. Virg. Æn. IX, 792 sqq. ubi vid. Heyne. + 243. _tremebundus_, ut _territus_ ap. Virg. l.c. Cf. V.L. et Hom. + Iliad. XI, 553; XVII, 111 seq. + --_arena_ amphiteatri. + 245. _murmura torquens languentia_, ut IV, 278. + 246. _spumantem cruorem_, ut _canentem_ I, 424, ubi v. V.L. + + 243. _teli inpatiens_ et _fremebundus_ emend. N. Heins. Utrumque + probavit Drak. et recepit Lefeb. Sed h.l. agitur de Paulo et + leone, qui, inruenti hominum multitudini inpares, pedem referunt, + et letali vulnere adcepto, patienter magnoque animo mori malunt, + quam fugere. Conf. not. + + + Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato + Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis, + Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente. + Obrutus hic telis ferri per corpora Piso 250 + Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam + Ilia cornipedis subrecta cuspide transit, + Conlapsoque super nequidquam incumbere coeptat: + + 248. _Ductor_, Hannibal. + --_status_, Vulturnus, Poenos adjuvans. + 250. _ferri_, equo citato vehi, _per corpora_, cadavera Rom., inter + quæ saucius jacet Piso. + 252. _subrecta cuspide_, sursum erecta; v. ad VII, 650. + --_Ilia transit_ Piso, propr. cuspis. + + 247. _incumbunt_, non _incubuit_, Colon. Puteol. R. 2. + 251. _connisus_, non _connixus_, scripti; vid. ad lib. II, v. 123. + 252. _subjecta_ Put. Tell. R. 1, 3, Parm. Mediol. et al. + 253. Hic versus si non totus interpolatricem manum, certe vel + incuriam poetæ, vel corruptelam redolet: nam locutio _super + incumbere_ modo præcessit, et verbum _coeptare_ mox sequitur. + + Quum Poenus, propere conlecto corpore, quamquam + Cernuus inflexo sonipes effuderat armo; 255 + «Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant + Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?» + Sic ait, atque ægrum coeptanti adtollere corpus + Arduus insurgens totum permiscuit ensem. + + 254. _Conligere corpus_, se erigere. + 255. Cf. Virg. Æn. X, 894, et ibi Heyne. + 256 sq. Num exanimes Romani reviviscunt, et arma retractant? Lefeb. + Hunc locum putat expressum ex Hom. Iliad. XXI, 55. Similem Silii + locum me supra legere memini, quem tamen nunc frustra requisivi. + 259. _arduus insurgens_, ut _alte insurgens_ I, 401, et _adsurgens_ + IV, 610. + --_permiscuit_ visceribus, h.e. infixit. + + 254. _Cum_ Col. Oxon. R. 1, 3, Parm. Med. et Venetæ Marsi. Vulgo + _Cui_. + 255. _effunditur_ Parm. et Beness. _effudatur_ R. 1; sed + _effunditur_, vel _effuderat_ a m. sec. + 256. _rediva_ Putean. _recidiva_ recte, puto, emend. N. Heins. et + recepit Lefeb. vid. ad I, 106. + + + Ecce, Cydonea violatus arundine plantam, 260 + Lentulus effusis campum linquebat habenis; + Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore, + Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum. + + 260. Cf. Liv. XXII, 49. + --_Cydonea arundine_; vid. ad II, 90, et Heyne ad Virg. Æn. XII, + 858. + 262. _rorantem saxa cruore_; v. ad IV, 447, et Heins. ad Claud. in + Rufin. I, 383. + + 260. _libatus_ suspic. N. Heins. quo sensu et _degustare_ atque + _perstringere_ dicitur. Sed v. not. ad V, 602. + + Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari + Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus 265 + Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere + Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum, + Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem, + Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis? + + 264 sqq. Mortuo Paulo Roma ipsi et omne Latium perire videbatur. + --_Mens_ fugæ _abiit_, fugiendi impetus eum reliquit; Lenz. + 267. _campi_ Cannenses in Apulia _sorbentes Latium totum_, sanguinem + totius Italiæ. Conf. XI, 565, 566, et ad I, 50, 51. + 269 seq. Verbis, e re nautica petitis, designatur auxilium Romanis + in summo discrimine præstandum, _puppim_ (gubernaculum), _gubernare + damna belli_, etc. + + 266. _totum tunc primum_ Oxon. _totum tunc primi_, vel _Ætoli tunc + primum_, quod Lefeb. recepit, conj. N. Heins. + 267. Ita Colon. Vulgo _relictum est_. + 269. _si_, non _sic_, Col. + + Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas 270 + Crudelis belli, vivisque in turbine tanto + Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat) + Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum + Fessarum, cape cornipedem: languentia membra + Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.» 275 + + 270 sqq. Ernesti monet, poetam manifeste veritatem Livii non + adsecutum esse, apud quem Lentulus non adhortetur Paulum, ut ne + desit Romanis, nec mortem vitæ præferat (quod nunc non integrum + fuisset ei vulneribus confecto et moribundo), sed hoc modo postulet + ab eo, ut, dum aliquid virium supersit, hostibus se eripiat, ne in + ipsa pugna consul moriatur. Meo vero qualicumque judicio Silius + recte mentem Livii cepit. Non tam triste fuit et acerbum, consulem, + in acie, quam talem virum perire. Vulnera autem Pauli forte sanari + potuissent, nisi obstinato ad moriendum fuisset animo. Ipse ap. Liv. + l.l. a Lentulo petit, ut _patiatur se expirare, ne aut reus iterum e + consulatu sit, aut adcusator_ collegæ _existat_. Quod non rogasset, + si nulla vitæ spes reliqua fuisset. Conf. V.L. + 273 seq. _rerum Fessarum_; v. ad I, 566. + --_unice rerum fessarum_; v. V.L. + --_unice rerum Fessarum_, cladis communis, h.e. qui præ ceteris + dignus es, ut serveris; Lenz. coll. verbis Liv. XXII, 49: «L. Æmili, + quem unum insontem culpæ cladis hodiernæ dii respicere debent, cape + hunc equum, etc.» Livius superat poetam. Ed. + + 270. _damna superstas_ conj. N. Heins. Sed _damna_ h.l. dicitur + bellum damnosum et exitiabile, cujus calamitas v. 269, 271, + imaginibus, a re bellica petitis, adumbratur. + 273. _Cape, spes, hunc, unica rerum_, vel _cape, dux, quæso, unice + rerum Fessarum, hunc cape cornipedem_ corrig. Burm. inprob. Lefeb. + qui monet, +to+ _unice_ ad nobilius genus spectare, quo et ipse + illud retuli in not. ad V, 495. At nunc nodum ita solvi posse vix + crediderim, et prior potius Burman. emendatio probanda videtur, + coll. IV, 815, et VII, 1. + + + Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem + Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna! + Nec vero spes angustæ, quum talia restent + Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer, + Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis 280 + Claudantur portæ: ruet hæc ad moenia pestis. + Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ. + + 276. Respondet Paulus, at multo loquacius, quam in Livio (XXII, 49), + cujus omnis narratio naturæ rei et tempori convenientior videtur; + Ern. Enimvero Silius huic narrationi vix quidquam addidit præter + ornatum poeticum. + 277. _Macte o virtute paterna_; ut ap. Liv. l.c. Cf. ad IV, 475. + Laudatur juvenis virtus, quoniam is equi sui usum consuli obtulerat, + ejusque loco mori cupiebat. + 280. _Qua_, quatenus, _permittit vulnus_ in planta, v. 260. + 281. _hæc pestis_, Hannibal. Cf. ad I, 174. + 282. Conf. I, 144. + + 278. _restant_ Put. R. 1, 3; Parm. Med. + 281. _postes_ pro _portæ_ Put. + + Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta + Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi + Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem 285 + Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos + Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo + Pectora, nec manes tam parva intramus imago. + + 283. _Nostris monitis pugnavit_, obstitit, _furor_ Varronis; Mars. + 284. _cæcæ plebi_; vid. ad VII, 540. + 286. Conf. Virg. Æn. XII, 678 seq. En _animæ magnæ Prodigum Paulum, + superante Poeno_, ut verba Horat. Od. I, xii, 37, mea faciam. + 286. _Quantine emtum velit Hannibal?_ Cf. ad V, 601, 602. + 288. Vid. ad VIII, 145 sq. + --_imago_; v. ad I, 97. + + 283. _et_ ante _rerum_ inserendum putabat N. Heins. et ita + distinguendum: _atque hinc ocius urbis c. portæ, (ruet hæc ad m. + p.) Dic, oro; et rerum F._ etc. _Dic ergo_ Put. R. 1, 3, Med. + 283. _actæ Q. s. vitæ_, vel _acta Quid super e vita_ opinabatur + N. Heins. + 285. _Feror_, non _Ferar_, Col. _Furor_ Parm. _in Urbem_ scripti. + Vulgo _eidem_, scilicet plebi, _eodem_, h.e. in urbem, tentabat + N. Heins. + 286. _Quantine_ Col. et Tell. Vulgo _Quantive_, quod servavit + Lefeb. _Quanti heu_ suspic. N. Heins. _Vulnere quantivis emtum_ + Dausq. + + Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger, + Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum 290 + Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem, + Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum, + Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris + Letifero cedens tandem, projectaque corpus + Luctatur morti, et languentem pandit hiatum 295 + In vanos morsus, nec subficientibus iræ + Ictibus, extrema lambit venabula lingua. + + 289. _Ille ego..._, abrupta oratio, de qua vid. ad VI, 110. De + formula loquendi _ille ego_, cf. Heins. ad Ovid. Trist. V, vii, 55. + + 292 sqq. Paulus extremas vires in hostibus ulciscendis consumit: + scena heroica, exiguam veri similitudinem habens, at narrata + probabiliter; Ern. + 293 seq. Similis comparatio sup. v. 241 seq. et I, 421 sqq. + [294.] _projectaque corpus_, ut _projecto lucis amore_ sup. v. 42. + Cf. ad V, 226. + 295. _luctatur morti_; v. ad II, 514. + 297. _extrema_, extremum spirante. Ed. + + 289. _vano_, non _vario_, Col. + 291. _Erige_ Col. unde _Exige_ conj. N. Heins. coll. v. 482; + _quadripedem_ Col. Conf. ad I, 162, et Pier. ad Virg. Ecl. V, 26, + et Æn. XI, 714. + 297. _Rictibus_ emend. N. Heins. quod probavit Drak. et recepit + Lefeb. Sed _non sufficientes iræ ictus a languente hiatu_ et + _vanis morsibus_ non differre, idque a luxuriante Silii ornatu non + abhorrere jam monuit Ern. + + + Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti + Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ + Non exspectatum surgens defixerat ensem, 300 + Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa + Exoptans animam certantem ponere dextra. + + 298. _coruscanti telum_, ut ictum daret. Cf. ad I, 434. + 299. _securo cædis_, qui non dubitabat, quin Paulum facile + occideret. + 302. Exoptabat mori in certamine cum Hannibale, viro fortissimo. Sic + _tuaque animam hanc effundere dextra_, dixit Virg. Æn. I, 98. Cf. + sup. ad. v. 67 sq. et ad II, 705. + + 299. _Jertæ_ Col. _Inerte_ Oxon. Put. et priscæ edd. _Inerti_ + utraque Ven. Marsi, _Ilerthæ_ Junt. Nicandri, et quæ inde fluxere; + _Ilerdæ_ reposuit Cellar. ut ab Ilerda, Hispaniæ urbe, dictus sit. + 300. Forte leg. _Ante exspectatum_; vid. ad II, 151.--_deflexerat_ + Col. pro _defixerat_ h.e. penitus infixerat. + 302. _animam restantem_, vel _bellantem_ conj. N. Heins. + _luctantem_ Draken. _in illa Exoptans anima certantem ponere + dextram_ Burm. ut sensus sit, exoptasse Paulum, ut cædes + Hannibalis ultimum facinus foret; non vero, ut ab Hannibale + cæderetur. Sed vid. not. _cedentem_ c. Tell. quod recepit Lefeb. + Non male, judice Ern. + + Sed vicere virum coeuntibus undique telis + Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur. + Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens 305 + Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur, + Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi + Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen. + + 305. _ingens Dextera_, vir fortissimus. + --_Dextera, quem_, ut +brephos pheronta+, Anacr. III, 17, ubi vid. + Intpp. +sômata hostis+, Sophocl. Ajac. 760, ubi v. Brouck. Cf. sup. + ad V, 495, et Köppen ad Hom. Iliad. II, 278. + 306. _darentur_, data fuissent. + + 303. _fixere_ suspic. N. Heins. et mox, _Celta_ Burm. quoniam + reliqui populi numero singulari memorantur, unde et tacite ita + edidit Lefeb. + 305. _Hæc finis_ edd. Junt. Ald. et Gryph. Conf. Gell. XIII, 20; + Heins. ad Virg. Æn. II, 554; III, 145, et ad Ovid. A. A. I, 282, + quosque Drak. laudavit, Victorius ad Cic. Epist. ad fam. X, 32; + Lambin. ad Lucret. I, 108, et Gron. ad Liv, IV, 11. + 306. _Dextra_ perperam ed. Marsi poster. et pleræque eam secutæ; + _quam_ emend. N. Heins. Sed vid. not. ad V, 495, et ad h.l. + 307. _mors addidit decus_ corrig. Dausq. Sed adpositio hæc longe + magis poetica et elegans, judice etiam N. Heins. + + + Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ, + Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis 310 + Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo. + Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic + Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma. + Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ + Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes; 315 + Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum, + Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore + Cornipedum derepta fero spumantia frena. + Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas + Ejectat, redditque furens sua corpora ripis. 320 + + 309. _mentes lapsæ_, animus Rom. fractus est. + --_in consule_, morte Pauli. + 313. _Sicana pubes_; cf. V, 489 sq. + 315. _Sarrastes populi_; v. ad VIII, 536. + 319. Cf. VIII, 669 seq. + + 311. _fremit_ Col. Vulgo _furit, tuto campo_ Put. + 312. _Picenum_, h.e. Picenorum. R. 3. + 316. _Transfixos clipeos... Aufidus ejectat_ primum edidit + Nicander in Junt. + 317. _ori_ conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52. + 318. _derepta_, Col. _dejecta_ Tell. Vulgo _direpta_. Cf. ad IX, + 29. + 319. _tumidis undis_ ed. Junt. et aliæ inde expressæ. + 320. _ferens_ maluerit N. Heins. et vide. + + Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto + Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus, + Naufragium spargens operit freta; jamque per undas + Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo, + Ac miseri fluitant revomentes æquora nautæ. 325 + + 321 sqq. _Lagea ratis_; v. ad I, 196. Drak. suspicabatur, poetam + respexisse ad naves portentosæ magnitudinis, a Ptolemæo Philopatore + exstructas (v. Athen. Deipnos. V, 8, pag. 203, et Plut. Demetr. 59), + vel ad naves Antonianas, de quibus v. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, + 691 sqq. ex quo loco etiam navis cum _insula_ comparatio petita est. + 324. _aplustre_, seu aplustrum, +aphlaston+, seu +aplaston+, + ornamentum puppis, tabulatum, in quo post diætam erigebatur baculus, + +stêlis+, e quo dependebat _velum_, h. est, linteum, seu fascia + (+tainia+, _Flagge_), quæ motum venti indicabat. Conf. Köppen ad + Homer. Iliad. XV, 717; Gesneri Thes., et, quos Drak. laudat, + Scheffer. de Re Nav. II, 6; Salmas. Exerc. Plin. p. 403 seq.; Cuper. + Apoth. Hom. p. 50 et 196; Fabrett. ad Column. Trai. pag. 117, et + Beger. Thes. Brand. T. III, p. 408. Cf. et V.L. Vide etiam Wernsdorf + ad Rutil. Itin. I, 513, in Poet. Min. T. V, P. I, p. 167. + 325. _æquora_, aquam. + + 323. _Naufragio operit_, ut ap. Flor. II, 11. Vulgo male post + _scopulis_ et _freta_ ponuntur commata. + 324. _amplustria_ Oxon. Put. Med. Drak. laudavit verba Festi: + _Aplustria, navium ornamenta; quæ, quia erant amplius, quam erant + necessaria usui, etiam amplustria dicebantur_. + + + At Poenus, per longa diem certamina sævis + Cædibus emensus, postquam eripuere furori + Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem + Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit. + + 326 sqq. Hannibal post victoriam Cannensem extemplo Romam contendere + et obpugnare constituit: in quo poeta non historicam veritatem (v. + Liv. XXII, 51), sed rationem poeticam, et episodii de machinatione + Junonis (v. 337 sqq.) comminiscendi occasionem spectavit. + 329. _suis_, suorum labori, _in cæde_ Rom. peragenda; Dausq. + + Sed mens invigilat curis, noctisque quietem 330 + Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum, + Corque acuit nondum portas intrasse Quirini. + + 331 seq. Cf. V.L. + + 331, 332. Vulgaris lectio, _Stimulat d. i. t. Deorum: Hortatur + nondum_, etc. haud dubie incuria et stupore librariorum corrupta + est, nec temperare mihi potui, quo minus eam desererem, etsi + conjecturam meam non præstare, vel cuiquam obtrudere ausim. + _Hortator_ emend. Barth. Adv. II, 13; _Hortatus_ Livineius; + _mens... stimulat d. i. t. Deorum Hortatu_ N. Heins. qui præterea + post +to+ _Quirini_ versum excidisse putabat. Eum _mens stimulat + d. i. t. Deorum Cunctatum n. p. i. Q._ (quod cunctatus esset in + tam felici rerum cursu, nec jam antea ad Urbem duxisset + exercitum), Burm. cui +to+ _Hortatur_ glossa vocis _stimulat_ esse + videbatur; _mens... Ferre nequit, stimulat, d. i. t. Deorum, + Hortatur nudi portas i. Q._ (h.e. moenia Rom. nuda auxilio et + defensoribus post tantam cladem) Lefeb. _Stimulat d. i. t. D. + Optatas n. p. i. Q._ Ernesti, ut sensus sit, excitat Hannibalem + cogitatio hæc, se nondum Romam occupasse. Ego pro vulg. lectione + _Hortatur_, quam ex compendio scripturæ ortam esse suspicor, levi + mutatione _Corque acuit_ reposui, et h.l. ita interpretor: id, + quod Romam nondum ceperit, in tam secunda rerum fortuna, _cor_ + ejus _stimulat et acuit_, ut sup. I, 113, ubi vid. not. Infinitivo + autem centies ita Silius utitur, v.c. v. 379. Pro _Hortatur_, + Withof. conj. _Iratum_, vel _Mirantum_, vel denique _Sacratas_, ut + sensus sit, hoc eum _stimulat_, urit, sollicitat, male habet, + (vid. eum ad Guntheri Ligurin.) quod nondum ipsas Romæ portas + intraverit. Cf. v. 367; XI, 118 al. + + Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses, + Dum fervet cruor, et perfusæ cæde cohortes, + Destinat, ac jam claustra manu, jam moenia flamma 335 + Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis. + + 334. Dum recens est ardor militum. + 336. _Occupat_ et _jungit_, spe et cogitatione. + + 333. _huc_ pro _hinc_ substituendum censebat N. Heins. et v. 334; + _furor_ pro _cruor_. + + + Quo turbata viri conjux Saturnia cæpto, + Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati, + Incautum ardorem atque avidas ad futile votum + Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis 340 + Regnantem tenebris Somnum; quo sæpe ministro + Edomita inviti componit lumina fratris. + + 340 sq. Similiter _Somnus_ mittitur ad Agamemnonem Hom. Iliad. II, 6 + seq. ad Neptunum Iliad. XIV, 354 sq. ad Jovem Iliad. XIV, 230 sq. + quo et h.l. v. 342 spectat. + --_quietis tenebris_, a vestibulo et aditu locorum inferorum; ubi + Somni sedes. Vid. Heyne ad Virg. Æneid. VI, 278, et Köppen ad Hom. + Iliad. XIV, 231. + 342. _fratris_, Jovis. + + 338. _haud inscia_ Col. ut I, 41. Vulgo _haud nescia_. + 339. _ad futile nomen_ Put. + 342. _inviti_ scripti et R. 2. Conf. VII, 204, et Intpp. ad Val. + Fl. I, 116. Vulgo _invicti_. + + Atque huic adridens, «Non te majoribus, inquit, + Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis + Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi 345 + Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos + Inachiæ multa superandus nocte juvencæ. + + 343. _majoribus Ausis_, ad majora ausa. + 344. _mollibus alis_; +chruseais pterugessin+, Orph. Arg. 1009. + +Oneiroi melanopteruges+, Eurip. Hecub. 71. Somnus alis, vel, ut mox + v. 356, virga tangit, quibus soporem inmittit. Conf. Broukh. et + Heyne ad Tibull. II, i, 89; III, iv, 55. Cuper. Apoth. Hom. pag. + 178; Spanh. ad Callim. H. in Del. v. 234, et Herderi _zerstreuete + Blätter_, T. II, p. 322. + 345 sq. Non Argus tibi sopiendus est, custos Ius, filiæ Inachi, in + vaccam mutatæ: quæ fabula vel tironibus nota est ex Ovid. Met. I, + 624 sqq. + --_mille oculi_, Argus +panoptês+, de quo v. Heyne ad Apollod. + p. 252 seq. Centum ei oculos tribuunt Ovidius et alii. Cur _spernat + numina_ Somni, docebit idem Ovid. l.c. v. 626 sq. et 685 sq. + 347. _nocte_, somno. Vid. ad II, 563. + --_multa_, propter multos oculos. + + 347. _multa morte_ Put. + + Ductori precor inmittas nova somnia Poeno, + Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros, + Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.» 350 + + 348. _nova somnia_, inusitata, ab ipso Somno inmissa. Lefeb. + _étranges_. Drak. quæ cum aliquo terrore animum percellunt, aut + forma ac modo inusitato metum atque horrorem incutiunt, ut ap. + Tibull. II, 7, 19 (al. vi, 37), ubi vid. Broukh. + 349 sq. Conf. VI, 599... 605, et XII, 605 seq. Drak. + --_vetitos muros._ Cf. ad III, 501; IV, 788. + + 348. _bona somnia_ conj. N. Heins. et vers. 349, _sibi_ pro + _nunc_. + 350. _Quîs_ tacite et sine auctoritate scripsit Lefeb. Confer ad + VI, 498. + + + Imperium celer exsequitur, curvoque volucris + Per tenebras portat medicata papavera cornu. + + 351 sq. Cf. ad II, 543 sq. Somnus manu tenet _cornu_, unde soporem + infundit, (v. Burm. ad Val. Fl. IV, 16; VIII, 72; Heyne et Cerda ad + Virg. Æn. I, 692; Cl. Doering. Eclogæ poett. lat. pag. 249; Spencii + Polymet. XII, pag. 264; Barth. et Lutat. ad Stat. Th. II, 144; VI, + 27. Lessing. _Wie die Alten den Tod gebildet_, p. 1, 45 al.) et + _papavera_ (propter vim soporificam, quæ nigro inprimis papaveri + inest, unde opium paratur) effundit, de quo v. Martin. ad Virg. Ge. + I, 78; IV, 545; Ovid. Met. XI, 605 seq. Signum a Tollio post Cic. + Or. pro Archia et a Drak. ad h.l. editum, Mariett. _Traité des + Pierres gravées_, T. II, pag. 1, n. lx (ubi Somnus ex manu Noctis, + cui tres +Oneiroi+ a tergo stant, papaverum manipulum adcipit), et + auctor libri qui inscribitur, _papaver ex omni antiquitate erutum_, + Norib. 1713, 1714, p. 155 sq.; 170 sq. + 352. _medicata_; conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 486, et VI, 420. + + 351. _volucres_ suspic. N. Heins. Sed verba _volucris_ (h.e. + velociter) _portat_ jungenda sunt, et +to+ _volucris_ etiam masc. + genere dici, docet Drak. coll. XIII, 345. Sic contra _volucer + fama_ Petron. Sat. c. 123; ubi vid. Burm. Cf. et inf. v. 470. + + Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima + Barcæi petiit juvenis, quatit inde soporas + Devexo capiti pennas, oculisque quietem 355 + Inrorat, tangens Lethæa tempora virga. + + 353. _per tacitum adlapsus_, ut _Ille volat, nullos strepitus + facientibus alis_ ap. Ovid. Met. XI, 650; Drak. Cf. ad VII, 527. + 354 sq. _Barcæi juvenis_, Hannibalis. Cf. I, 72. + --_soporas pennas_; cf. ad v. 344. + --_quatit Devexo capiti_, supra caput, +stê d' ar huper kephalês+, + Hom. Iliad. II, 21, ubi vid. Köppen. + [355.] _oculis quietem Inrorat;_ cf. ad VIII, 121 in Var. Lectt. + Heyne et Cerda ad Virg. Æneid. I, 691, et III, 511; Burm. ad Val. + Fl. IV, 16. + 356. Imitat Virg. Æn. V, 854 sq. ubi Heyne coll. Apollon. IV, 156, + monet, _virgam_, vel _ramum_ proprie adcipiendum, et rem ab aqua + lustrali ductam esse. Conf. Barth. ad Stat. Silv. V, iv, 18; + Doering. Eclog. poett. lat. p. 242; Gronov. Obss. II, i, p. 210 sq.; + Turneb. Advers. XXI, 4, et Burm. ad Val. Fl. VIII, 84. Sic et + Mercurius +rhabdô ommata thelgei+, Hom. Odys. V, 47; v. Gronov. l.c. + Ernesti _virgam_ h.l. ipsa papavera dici putat. _Lethæa virga_, ut + +Lêthaion pteron hupnou+, dixit Callimach. Hymn. in Del. vers. 234. + Cf. Virg. Georg. I, 78; IV, 545, et Æneid. V, 854. + + 353. _Atque ubi_ Lefeb. e c. Tell. + + Exercent rabidam truculenta insomnia mentem: + Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim + Cingere, et insultans adstare ad moenia Romæ. + Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis, 360 + Elata torquens flagrantia fulmina dextra, + Jupiter; et lati fumabant sulfure campi, + Ac gelidis Anio trepidabat cærulus undis; + Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum + Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras: 365 + + 357. _insomnia_, somnia, ut XI, 102; Virg. Æn. VI, 897, et Tibull. + III, 4, 1, ubi v. Broukh. Singula h.l. +enargôs+ et apte expressa, + inpr. adparitio oratioque Jovis. + 358. _videbatur sibi_, somniabat. + 363. Cf. ad I, 49, et V, 542. + + 362. _Latii campi_ conj. N. Heins. + + «Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis; + Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris, + Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.» + + 367 seq. Hæc graviter et ad dignitatem majestatemque Rom. urbis + adumbrandam adcommodate dicta. + --_sacris muris_; vid. ad III, 501; _inrumpere muris_; conf. ad II, + 378 in V.L. _inrumpere_ proprie significat, quo non licet penetrare, + v.c. in adyta et penetralia, de profanis et non initiatis. Vid. + Heins. ad Ovid. Trist. II, 305, et Burm. ad Quinctil. II, 1, p. 320. + + 365. _aures_ Col. unde _offusa per aures_ opinabatur N. Heins. + quem v. ad Val. Fl. IV, 482, et Gron. Obss. IV, 21, ad Liv. + XXVIII, 29; XXXIII, 7; ad Sen. Ep. 82, et natur. Quæst. V, 3. Sed + vulgatam lect. firmavit Drak. e lib. IV, 260, et Virg. Æn. IX, + 112. + 366. _pressa est_ scripti; unde _pressis Cannis_, vel _pressæ tibi + gloria Cannæ_ conj. N. Heins. coll. v. 487; _parta est_ suspic. + Drak. Sed _prensa_ exquisitius quam _parta_ videtur Ern. + 368. _exscindere_ opinabatur N. Heins. quem vid. ad Claud. Gigant. + v. 31; conf. IV, 473; XII, 580, et Virg. Æn. VI, 583; _scandere_ + conj. Casaub. ad marg. ed. Gryph. Sed _scindere_ id. qd. + rescindere vel exscindere. + + Adtonitum visis, majoraque bella paventem + Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit; 370 + Nec lux terribili purgavit imagine mentem. + + 371. _Nec lux purgavit imagine mentem_, etiam vigili imago nocturna + menti obversabatur; Ernest. + + 369. _visus_ ed. Gryph. prob. N. Heins. qui etiam _visi_ tentabat. + 370. _relinquit_, non _reliquit_, scripti. + + + Quos inter motus somni vanosque tumultus, + Dedita per noctem reliquo cum milite castra + Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago. + + 373. Cf. Liv. XXII, 52. + 374. _pleno_, onusto præda. + + 372. _vanosque_, non _variosque_ scripti et R. 2, conf. v. 367, + 368; _monitus somni_ conj. N. Heins. Conf. not. ad IV, 120, et mox + v. 377, _Quos i. motus animi variosque tumultus_ non male emend. + Burm. quoniam dies jam orta fuerit, soporque Hannibalem + reliquerit, qui monitus somni secum revolverit, unde motus hi et + æstus animi orti. _Motus_ autem animi passim _tumultus_ dici monet + Drak. coll. Hor. Od. II, xvi, 10; Claud. in Rufin. I, 20, et + Lucan. VII, 183. Sed _motus somni et tumultus_ crediderim esse + motus animi, per somnium excitatos. + + Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas 375 + Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset, + Celatis Superum monitis clausoque pavore, + Vulnera et exhaustas sævo certamine vires, + Ac nimium lætis excusat fidere rebus. + + 375. Cf. Liv. XXII, 51, in cujus tamen imitatione Silius ingenio suo + indulsit, his additis, illis resecatis. Dictum hoc, _die quinto + victor in Capitolio epulaberis_... quod Silius Magoni tribuit, et de + quo vid. Gell. X, 24 et, qui eum descripsit, Macrob. I, 4; Maharbali + dedere Liv. XXII, 51, et Val. Max. IX, 5 ext. 3; Adherbali vero + Florus II, 6, ubi tamen Grævius Maharbalis nomen ex Mstis + restituendum docuit; Draken. Possunt plures uno consilium dedisse; + Dausq. et Cell. + 377. _monitis_; cf. ad IV, 120. + --_clauso_, dissimulato, celato, _pavore_, a somnio sibi incusso. + 378 seq. _Vulnera excusat_, h.e. iis ad excusandum utitur, se iis + excusat. + + 375. _vertice_, non _in vertice_, Col. _lautas mensas_ conj. + N. Heins. quia _lætis rebus_ mox subjunxit poeta. Drak. contulit + XI, 370, et Stat. Silv. IV, vi, 60. + 378. _exustas_ Put. + + Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis 380 + Terga juberetur muris, ac signa referre, + «Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa, + Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis + Munera destituis fato, patriamque moraris? + + 382. _Tanta mole_, tantis conatibus. Mago elevat res ab Hannibale + gestas, spiritusque ejus reprimit. + 383. Quonam tristi adversoque fato fit, seu efficitur, ut tam + felicem rerum cursum non persequaris? _Vincere scis, victoria uti + nescis_, Liv. XXII, 51. + 384. _patriam moraris_, quatenus tergiversando et cunctando patriam + imperio jam prope comparato fraudas; vel etiam milites diu hærentes + in Italia patriæ detines; Ernesti. Imo _patriam_ poeta dixit pro spe + patriæ; ut _vota meliora morari_ Stat. Th. III, 651. + + 382. _Roma (ut credidit) ipsa_ vulgo legitur, quod mutavit + N. Heins. qui etiam _ut creditur ipsi_ reponi posse monet, quum in + Put. exstet _ut creditur ipsa_. Forte leg. _ut credis inepte_, + h.e. alieno tempore, præter rem, ut _res mihi inepte nocet_ ap. + Cic. ad Div. VI, 7. Vix certe adsequaris, quomodo nunc jam noverit + Mago, Romam id credidisse. + 383. _Quenam_ R. 1, 2, unde _Quænam_ edidit Lefeb. qui hæc verba e + Lucano VII, 107, desumta putat, et hoc sensu capit: quam prosperos + successus (ut I, 443; IV, 648; XIII, 870) tradis, committis + fortunæ? Idem rescripsit: _patriamne moreris_? h.e. diu hærentem + in Italia militem patriæ detinebisne? Sed vid. not. + + Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros 385 + Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.» + + 385. _Sequere: cum equite, ut prius venisse, quam venturum, sciant, + præcedam_; Liv. l.c. + --_juro hoc caput_; cf. ad VIII, 105. + + + Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri, + Jam Latius sese Canusina in moenia miles + Conligere, et profugos vicino cingere vallo, + Coeperat: heu rebus facies inhonora sinistris! 390 + + 387. Cf. Liv. XXII, 50 et 52. + 388 sq. _Latius miles_, decem millia hominum, qui duce Sempronio ex + majoribus castris Canusium pervenerunt. Alii Venusiam, vel Cannas, + vel in silvas profugerunt; et qui in minoribus castris restiterant, + capti sunt. Conf. Appian. B. Hannib. c. 26. + --_sese conligere_; v. ad VI, 399. + --_vicino_ urbi. + 390 seq. Poeta ad similem rem transtulisse videtur narrationem Livii + IX, 5 et 6. + + 387. _tanto_ pro _cauto_ Oxon. et Put. + 389. _profugus_, scilicet ex prælio Cannensi, maluerit N. Heins. + et v. 397, _Detracto_, vel _Deterto_, vel _Deterso_, vel + _Derepto_. Ibid. _pugnantibus_ Put. et priscæ edd. + + Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum + Imperium, non subnixæ lictore secures. + Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina, + Corpora debilibus nituntur sistere membris. + Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis 395 + In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ + Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses: + Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum + Cristarum decus, et damnarunt Martis honores. + At multa thorax perfossus cuspide; et hærens 400 + Loricæ interdum Maurusia pendet arundo. + + 393. _elisa ruina_; conf. V, 509. + 398. _carpsere_, decerpsere, deripuere. + 399. _damnarunt_, respuerunt, præ moerore projecerunt, _M. honores_, + illud superbum decus cristarum, et reliqua ornamenta insigniaque + militaria. + 401. _Loricæ_, in lorica hærens. + + 399. _damnati_, vel _damnatos_ omnino scribendum putabat N. Heins. + coll. inf. v. 639, et XI, 161. Sed vid. not. + 400. _Ac_ corrig. N. Heins. ut a superioribus hæc dependeant, + _perfusus_ Tell. + + Interdum mæsto socios clamore requirunt. + Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti, + Curio deflentur; gravis illic Scævola bello. + Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis 405 + Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam + Cessarit canere, et Varronis sistere mentem. + + 402. Verba Virg. Æneid. I, 217, ubi v. Heyne. + 403 sq. _Galba_, v. sup. v. 194 sq. et VIII, 470. + --_Piso_; cf. v. 250 seq. et VIII, 463. + --_Curio_; cf. v. 209, et VIII, 426. + --_leto inerti_; nam in Aufido perierat. Cf. ad v. 209, et III, 123, + 145. + [404.] _Scævola_; cf. IX, 370, et VIII, 383. + 405. Hos duces passim hic et ille per exercitum, non omnes simul, + sed ut quisque in hunc vel illum animatus erat, lugent: at Pauli + fata omnes pariter gemunt; Burm. + --_pariter ceu_, ut +homoiôs hôs+, Lef. Male! + 406. _vera mali præsentia_, vera et certo futura, quæ nunc præsentia + sunt; Cell. Milites commemorabant inter se, ut ille sæpe prædixerit + hanc calamitatem præsentem; Ern. + 407. _canere_; cf. v. 60 seq. _sistere_, cohibere, _mentem_, + consilia, vel +thumon+, +menos+ furorem et iram. + + 404. _deflentur_, non _defletur_, Col. Ox. et primæ edd. + 405. _Hos passim_, h.e. perfunctorie, _at Paulli graviter... + gemunt_ conj. Burm. Sed v. not. + 406. _mali præsagia_ non male suspic. Barth. Adv. II, 13, quod + recepit Lef. qui et _menti_, sed perperam, refinxit. + + Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi; + Atque idem quantus dextra: sed cura futuri + Quos premit, aut fossas instant præducere muris, 410 + Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant; + + 409. _quantus dextra_, quam fortis fuerit. + + 408. _Utque_, non _Atque_, Col. _toties_ scripti et priscæ edd. + _quoties_ primus edidit Nicand. + 410. _præducere_ pro _producere_ post Lips. de Mil. V, 5, et Scal. + rescripsit N. Heins. coll. Tac. Ann. XIV, 32; Cæs. B. G. VII, 46, + 69, et B. Civ. I, 27, al. Conf. Gronov. et Ern. ad Tac. Ann. XI, + 20, et Heyne Obss. ad Tibull. IV, i, 83. + 411. _adituque_ perperam ed. Dausq. et Cell. + + Quaque patet campus planis ingressibus hosti, + Cervorum ambustis imitantur cornua ramis, + Et stilus occulitur, cæcum in vestigia telum. + + 413. Terræ infigunt stipites ramosos, in formam cornuum cervinorum + truncatos, qui aggeribus committendis muniendisque, vel adscensui + hostium prohibendo inserviebant, quorumque _stili_, h.e. cuspides, + ex terra exstantes, et frondibus vel herbis occultatæ, equorum pedes + lædebant inpediebantque. Dicuntur inde _cervi_ Tibul. IV, i, 84 (ubi + v. Heyne et Broukh.); Varr. L. L. IV, p. 30 et 51 (ubi v. Scalig.); + Cæs. B. G. VII, 72; Liv. XLIV, 11; _cervuli_ Frontin. Strateg. I, v, + 2 (ubi v. Tennul.). + 414. _cæcum vallum_, ut h.l. _cæcum telum_, Festo et Cæs. B. C. I, + 28; _stili cæci_ Hirt. B. Afric. 31; _stimuli_, Cæs. B. G. VII, 73, + et _tribuli_, Veget. III, 24. Conf. Cæs. B. G. V, 18; Cerda, Guell. + et Serv. ad Virg. Ecl. II, 29; Lips. Poliorc. II, 2, et al. + --_cæcum_; v. ad V, 3. + + 414. _stilus_ Col. Ox. et antt. edd. _silus_ Tell. et Mars. quem + præter alios secutus est Lefeb. cujus hæc nota est: «_Silus_ vox + est celtica et orientalis de _acie_, vel _acumine_. Superest apud + Suecos _syl_, gall. _poinçon_, et _skosyl_ vox composita de + _subula_, _alênc_. Ita apud orientales _sil_, _silon_, de _spina_, + a pungendo; apud Græcos +silô+, +sillô+, _pungo_.» Marsus _silum_ + exponit per telum, in terram defixum, aciem sursum versam habens; + et ad Festum provocat, quo teste _silus_ proprie dicitur _nasus + sursum versus et repandus_. + + + Ecce, super clades et non medicabile vulnus, 415 + Relliquias belli atque inperdita corpora Poenis + Inpia formido ac major jactabat Erinnys. + Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant + Punica et Hannibalem mutato evadere cælo. + + 415. Hæc ad verbum fere adumbrata ex Liv. XXII, 53. Cf. Val. Max. V, + vi, 7, et Oros. IV, 6. + 416. Verba Virg. Æn. I, 30, et X, 430. + 417. _jactabat_, movebat, agitabat, vel vexabat. Cf. ad VIII, 291. + --_Erinnys_, furor, insania; _evadere_, effugere. + 419. _cælo_, plaga cæli. + + 417. _raptabat_ R. 1, Parm. Med. + + Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus, 420 + Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello + Pectora degeneremque manum ad deformia agebat + Consulta; atque alio positas spectabat in orbe, + Quîs sese occulerent, terras, quo nomina nulla + Poenorum, aut patriæ penetraret fama relictæ. 425 + + 420 seq. _Dux erat exsilio_, ad exsilium; _conlectis Metellus, + Marte_ quidem _parvi cognominis, sed stirpe haud parvi cognominis_, + h.e. non bello quidem et factis, sed genere clarus. Cf. sup. + v. 59... 69. + 421. _cognominis_ pro nominis, ut apud Gell. X, 12; Prop. IV, i, 69; + Virg. Æn. III, 133... 350; XII, 845 et al. _Nomen_ autem, ut + +onoma+, pro fama et gloria dici, vix est quod moneam. Cf. XIII, 98, + et ad IX, 373. + --_mala bello Pectora_, homines timidos et inbelles. + + 420. _ex illo c. Marte_, h.e. ex prælio Cannensi, emend. N. Heins. + quod probavit Drak. et recepit Lefeb. Hac vero ratione admissa, + vox _Sed_ plane ab h.l. aliena est; _exilis_ (haud bello + spectatus) conj. Livineius, quod monet Ernesti, qui tamen ipse + h.l. sententiam suam non expromit. Meo qualicumque judicio, vel + nihil mutandum est, (vid. not.) vel poeta _parvi vir nominis_ + scripsit. Voc. _vir_ facile excidere potuit, iisdem fere literis + præcedentibus, et +to+ _cognominis_ acumen interpolatoris redolere + videtur, qui noverat, _Metellum_ proprie cognomen, non nomen + Cæciliæ gentis fuisse. + 421. _Is mala_ Oxon. R. 3, et Benes. Conf. Gronov. Obss. I, 13; + _is mana_ Col. _Ismara_ R. 1, Parm. Med. _hismara_ Tell. Vulg. _is + nova_. + + + Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente, + Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens, + Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem, + Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant + Coepta viri, ruptis foribus sese arduus infert. 430 + + 426. Cf. auctores ad v. 415 laudati. + 427. _Quantus_, quanto animo. + --_prælia miscens_; vid. ad I, 69. + 429 sq. _extrema Coepta_; cf. ad VIII, 25. + --_coquebant_; vid. ad II, 327. + [430.] _foribus sese arduus infert_, ut ap. Virg. Ge. II, 145, et + Æn. XI, 36. + + Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum + Mucronem, «Tarpeia, pater, qui templa, secundam + Incolis a cælo sedem, et Saturnia nondum + Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus + Ægide Gorgoneos virgo subcincta furores, 435 + Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra, + Perque caput, nullo levius mihi numine, patris + Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna + Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit. + + 431. _cum voce_; cf. ad IV, 660. + 432 sqq. Jupiter, Juno et Minerva præcipue in templo Capitol., + quamvis diversis cellis, colebantur, unde frequenter junctim et + invocantur (ut apud Cic. Or. pro Domo c. 57, et in Verr. V, 72; Val. + Max. V, 10 ex. 2 al.), et in numis aliisque monumm. vett. (ap. + Rycquium de Capit. c. 13; Bellorium Lucern. Sepulcr. P. II, n. 9 et + 10, et inpr. Wildium in gemmis num. 129), occurrunt; Drak. Cf. Jani + ad Hor. Od. I, xii, 20. + [433, 444.] _Iliacis_, Romanis, ut V, 595; VI, 106 al. + --_nondum mutata_ mentem, mitigata. + 435. Conf. ad IX, 441 sq. 462; Virg. Æn. II, 616; VIII, 435, 438, ex + quibus locis etiam intelligitur, cur poeta caput Medusæ _furores + Gorg._ dixerit, scil. propter oculos torvos et obliquos, iræ + furorisque indices. + 436. _Indigetes Dei_; cf. IX, 294. + 437. Cf. VI, 113, 123, 416. + 438. _Magnanimi_; v. ad I, 29. + + 431. _strictum vagina mucronem_ opinabatur N. Heins. frustra. + 434. _Italicis_ Colon. et ita Lefeb. coll. XI, 26; _Iticis_ forte + Tell. + 436. _numina vestra_ Colon. Vulgatam lect. _sponte inter numina + nostra_ probat Barth. Adv. II, 13, et jungit _sponte nostra_, hoc + est nostro allectu in Deorum numerum relati; _spondens per nomina + vestra,... juro_ (hoc est spondeo jurans, seu jurejurando, ut +su + de suntheo, kai moi omosson+ Homer. Iliad. I, 76) conj. N. Heins. + _sponte_, (per emphasin, ut _ultro, volens_, v.c. ap. Virg. Æn. X, + 677.) _en, per numina vestra, P. c. n. l. m. nomine_, etc. edidit + Lefeb. cui vox _en_, quæ tamen mox sequitur, in deliciis est. Ego + legendum crediderim _Indigetesque Dei patrii_ (vel _et patrii_,) + _per numina vestra_ (coll. Virg. Ge. I, 498, ubi vid. Heyne), vel, + quod minus a lectione cod. Col. recedit, _sancte hic per numina + vestra... juro_, ut ap. Terent. Hec. II, ii, 26; Plaut. Capt. IV, + ii, 112, et Cist. II, iii, 27; _sponte en per_, vel potius _Dei + Ausoniæ per numina vestra_ corrig. Withof. + + Ocius, en, testare Deos, si moenia tædis 440 + Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle, + Ausurum in terras gressus: ni talia sancis, + Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis, + Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo + Poenorum melior parietur gloria cæso.» 445 + His excussa incepta minis: jamque ordine jusso + Obstringunt animas patriæ, dictataque jurant + Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa. + + 440. _moenia_ Romæ. + 443. _Quem tremis_; cf. ad II, 53. + --_cujus formidine somnos rumpis_, somnus tuus rumpitur, turbatur. + 444. «Haud secus pavidi, quam si victorem Hannibalem cernerent, + jurant omnes;» Liv. XXII, 53. + 445. Non major mihi gloria parietur cæde ullius Poenorum, quam tui. + 447. _dictata_ a Scipione, qui ea verbis præivit. + + 440. _antestare_ (quod vetus juris verbum est ap. Hor. Sat. I, ix, + 177; Plaut. Pers. IV, ix, 10, et al.) opinabatur N. Heins. et + v. 441, _nullas efferre, Metelle, Orsurum_, vel _Ausonia in terras + g._ Ibid. _nullos te ferre, M. Ausurum in terras_ (scilicet + exteras, quo abire in animo habes) _gressus_ emend. Scal. + 444. _moriere_ Col. (duo scripti, teste Lefeb.) et R. 2; _morere_ + Put. _periere_ R. 1, Med. Ben. _perimere_ ad marg. R. 1. Vulgo + _majore_. + 446. _jussi_ (jurare ordine obstringunt) conj. Burm. Conf. Heyne + in Var. Lectt. ad Virg. Æn. X, 444. + + + Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur, + Lustrabat campos, et sævæ tristia dextræ 450 + Facta recensebat, pertractans vulnera visu, + Hannibal, et, magna circumstipante caterva, + Dulcia præbebat trucibus spectacula Poenis. + + 449 sq. Conf. Liv. XXII, 51, et sup. V, 668 sq.; VI, 1 sqq., 47 sq.; + IX, 511 sq. quibus locis poeta jam ea, quæ Livius loco citato + tradit, in rem suam convertere occupavit. His itaque prætermissis, + novam nunc, eamque satis miram narrationem de equo Cloelium dominum + adnoscente, comminiscitur: qualia in recentioribus poetis, a vita + heroica remotioribus, displicere, jam recte monuit Ernesti. Cf. + Heyne ad Virg. Æneid. XI, 89. Similia tamen de Centareti equo + tradunt Ælian. H. A. lib. VI, 44, et Plin. VIII, 42. + 451. _pertractans visu_, ut _præcontrectare videndo_ ap. Ovidium, + Met. VI, 478; _oculis comedere_ et _devorare_, Martial. IX, 59, et + Justin. XXI, 1, similiaque plura ap. Heuman. Parerg. Crit. p. 147; + Drak. + + 453. _pendebat_, R. 1, Parm. Med. vitiose pro _pandebat_, ut apud + Hor. Sat. II, ii, 26; N. Heins. + + Quas strages inter, confossus pectora telis, + Seminecem extremo vitam exhalabat in auras 455 + Murmure deficiens jam Cloelius, oraque nisu + Languida vix ægro et dubia cervice levabat. + Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem + Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum, + Quem tunc captivo portabat in agmina dorso. 460 + + 455. _Seminecem vitam_, ut _mortuam vitam_ dixit Lucret. III, 1061; + Drak. + 460. _captivo_, captivus, ab eo captus. + + 454. Ita scripti et Marsi edd. Vulgo _Quas inter strages_. + 455. _exhalabat_, non _exhalarat_, Col. Ox. R. 1; Parm. Med. Ben. + necdum enim exhalarat, sed exhalabat moribundus; quod jam monuere + Dausq. Barth. et N. Heins. _exhalatat_ R. 2. + 456. _Murmure_ haud dubitanter cum Lefeb. reposui pro _Munere_ ex + emend. N. Heins. et Gronov. Obss. IV, 17; conf. Stat. Th. X, 435; + et sup. ad III, 680. + 459. _Bagesum_ Col. R. 1, Parm. et Med., unde cum Lefeb. recepi. + Vulgo _Vagesum_. + + Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui + Stante cruore soli et mulctata cadavera cædi + Evolat, ac domini consistit in ora jacentis. + + 461. _glomerans cursum_, prop. gressus, pedes in cursu. Conf. ad + III, 336, et Virg. Georg. lib. III, v. 117. + --_pingui_, ut _uberior_ III, 261, et _nutritas sanguine fruges_, + apud Petron. Sat. CXX, ubi v. Intpp. + 462. _Stante cruore_, stagnante, ut apud Lucan. II, 103: nam Festus + aliique _stagnum_ a voce _stare_ deducunt, et _stagnans aqua_ est + stans, paludosa, ac limo turbida, de quo v. Gron. Diatr. Stat. c. + 28; Heins. et Drak. + + 461. _pingui_, non _pinguis_, scripti et Parm. + 462. _Stagna soli_ (h.e. solum cruore stagnans, ut VI, 36; XII, + 43, 127) malebat N. Heins. et mox _cædis_, vel _mactata cædi_, ut + ap. Virg. Æn. XI, 197. Withof. malebat, _cumulata cadavera cæde_. + Nec tamen diffitetur, nostram quoque lect. bene se habere, + _mulctata cadavera cædi_ scripti R. 1. Parm. Med. unde recepi. + _Cædi_ pro _cæde_, (vid. not. ad III, 88), et _mulctata c._ pro + cæsa, ut _m. morte_ ap. Virgil. Æn. XI, 839, ubi _mulcatam_ + scribendum putabat Heins. ut h.l. _mulcata_ Drak. qui laudat VV. + DD. ad Plaut. Mostell. IV, ii, 23, ad Auson. VI, 90; Gronov. ad + Liv. XXVIII, 30; Græv. ad Suet. Cæs. 17; Victor. ad Cic. Brut. c. + 22. Sed vid. Heyne ad Virg. l.c. cui tamen, ut Burm., _multatam_ + scribendum videtur. Ego optimorum libb. scripturam retinui: nam + verba _mulctare_ et _mulcta_ formata videntur a _mulgere_, et + vulgari olim sermone _mulgere_ aliquem, scilicet pecunia, ut + _emungere_, pro _privare_, seu _damnum inferre_, dictum fuisse, + non inprobabilis est conjectura Schelleri in Præceptis stili bene + lat. T. I, p. 37 et 86; _mutata c. cæde_ Mars. quem secuti sunt + alii. Sed +to+ _pingui_ ineptum videbatur Withof. et vulgatum + servandum; conf. Ovid. Ep. Her. I, 54. + 463. _in ore_ maluerit N. Heins. (conf. ad III, 66) _ad ora_ Burm. + _latentis_ Oxon. + + Inde, inclinatus colla, et submissus in armos, + De more inflexis præbebat scandere terga 465 + Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore. + + 464. _submissus in armos_, ut ap. Stat. Achill. I, 124; Lef. + + 464. Ita scripti et edd. antt. nisi quod vitiose in c. Oxon. + _marinos_ pro _in armos_, et in Ven. Marsi _subnixus_ reperitur, + _inclinatus collum_, _submissus et armos_ primus dedit Nicander. + 466. _propero_ conj. Barth. Adv. II, 13; _prono_ N. Heins. qui + tamen +to+ _proprio_ probavit coll. III, 515. Idem legendum + putabat _ut quondam_, quia _quondam_ in Put. + + Milite non illo quisquam felicius acri + Insultarat equo, vel si resupina citato + Projectus dorso ferretur membra, vel idem + Si nudo staret tergo, dum rapta volucris 470 + Transigeret cursu sonipes certamina campi. + + 468 sqq. Respexit Silius ad duplicem equitis artem, quum citato + cursu, vel, capite per dorsum in nates equi inclinato, resupinus + jacet, vel erectus in pedes in tergo equi stat; Burm. + --_projectus_, jacens, ut passim. + --_citato dorso_; v. var. lect. + 470. Velocitatis notio luxuriante ornatu expressa. + --_rapta_, raptim. Cf. ad I, 569. + 471. _Transigeret cursu_, celeriter, ut ap. Virg. Æn. IV, 154; Drak. + --_certamina campi_, campum, in quo certatur; Ern. + + 468, 469. _citati_, scilicet equi, frustra; sed _ferretur_, quod + recepi, pro vulg. _ferret quum_ recte, opinor, emend. Gronov. + Obss. IV, 17, p. 741, probb. Ernesti et N. Heins. qui tamen + _Provectus_, vel _Proreptus_ præstare existimabat, et _citatum + dorsum_ non inepte dici, ut similia XII, 521; Sen. Agam. 326, et + Med. 852; Stat. Th. VI, 768; Claud. laud. Stil. v. 335; conf. not. + ad VI, 21; _ferret sua membra_ corrig. Burm. _Porrectus_ Lefeb. + 470. _dum_, non _cum_, scripti R. 1, Parm. Med. _volucri cursu_ + R. 1, Parm. Med. Ben. prob. N. Heins. + + + At Libys, humanos æquantem pectore sensus + Haud parce miratus equum, quinam ille sinistræ + Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque + Erogitat, letique simul compendia donat. 475 + + 473 seq. _quinam ille_; cf. ad II, 645 in V.L. + --_sinistræ Depugnet morti_, luctetur cum morte acerba; Cell. Conf. + ad I, 234. + 475. _leti compendia donat_, adcelerat Cloelio mortem, jubendo, ut + telo conficiatur; Cell. Neque _donare_ sine delectu dictum: nam + beneficium exhibet tali misero, cui vitæ retinendæ nulla spes est, + qui mortem ei adcelerat; Ern. + + 472. _pectora_ Col. h.e. +kata+ _p._, unde forsan non + spernendum. + 473. _sinistræ sorti_, vel _sinistro Marti_ opinabatur N. Heins. + + Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma, + Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti) + «Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est + Non indigna tuis: quondam sub regibus illa, + Quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim 480 + Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi, + Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella + Clusina venere domo: si Porsena fando + Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra. + + 476. Transiit, vertit se ad Hannibalem, _credulus adversis_, + credens, adversam fortunam non recessuram ab Romanis; Cell. + _ovanti_, victori, Hannibali. + 480. _Libycos renuit frenos_, Poenorum adspernatur imperium, se + Poenis + submittere recusat. + 482. _sceptra exegit_, Tarquinium Superbum regno et urbe expulit. + 483. Historia vel tironibus nota ex Liv. II, 9... 14. + --_fando_, fama. + 484. _Lydia_, Etrusca, Porsenæ, Clusini regis. Cf. ad IV, 719. + + 476. _Hic_, non _Hinc_, Col. Oxon. R. 1, Med. et Venetæ Marsi. + 477. _adversis, et tum_ Colon. _adversi sat tum_ Oxon. et Putean. + _sat tunc_ R. 1, Mediol. _adversi, et tum_ Venetæ Marsi et Mart. + Herb. _adversi, qui tum_ edidit Nicander, et deinde alii. + 482. _Vi sceptra exegit_ conj. Barth. Adv. II, 13, Male! + + + «Ille, ope Mæonia et populo subcinctus Etrusco, 485 + Certabat pulsos per bella reponere reges. + + 485. _Mæonia_, id. qd. Lydia. Vid. ad IV, 721. + 486. _reges_, rex ejusque familia, ut ap. Liv. I, 39; II, 2, 8 al. + --_reponere_, ut V, 533. + + Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus + Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata, + Compressere odia, et positum cum foedere bellum, + Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda 490 + Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata + Gens Italum pro laude pati! Bis Cloelia senos + Nondum complerat primævi corporis annos, + Una puellarum Laurentum, et pignora pacis + Inter virgineas regi transmissa catervas 495 + (Facta virum sileo): rege hæc, et foedere, et annis, + Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim + Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis: + + 490. Cf. ad II, 653. + 492 seq. Cf. XIII, 828 sq. + --_Cloelia... primævi corporis_, ut apud Virg. Æn. X, 345, et Val. + Fl. II, 653. + 494. _Laurentum_; v. ad I, 110. _Pignora pacis_ per appositionem + vocari _catervas virgineas_ bene monuit Withof. + 496. _virum_, Coclitis et Mucii Scævolæ. + 497 sq. _mirantem Thybrim Tranavit_, ut apud Claud. in Eutrop. I, + 447, et similia ap. Ovid. Amor. II, ii, 1, et Catull. LXV, 15; Drak. + Cf. ad I, 49, et V, 542. Adcedit autem Silius hic eorum opinioni, + qui Cloeliam natando Thybrim transmisisse dicunt (v.c. Liv. II, 13); + quum alii (e.g. Florus I, x, 17) velint, eam equo insidentem flumen + trajecisse, quorum sententiam firmat statua equestris in memoriam + hujus facti a Romanis ipsi posita, de qua v. Liv. l.c. et gemma ap. + Beger. Spicil. antiq. p. 73; Drak. Sed forte equo insidens + _tranavit_ flumen. + 498. _frangens undam ulnis_, ut III, 457. + + 489. _cum_, non _tum_, scripti et primæ edd. + 494. _pignore_ R. 1, et Med. _in pignora_ Ben. quod placebat + N. Heinsio. Sed Cloeliam _pignus pacis_ vocari exemplo Liv. II, + 13, observat Draken. + + Cui si mutasset sexum natura, reverti + Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras, 500 + Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est + Et genus et clara memorandum virgine nomen.» + + 501. _juveni_, Cloelio. + --_hinc_, ab hac Cloelia. + + 501. _hinc_ scripti, teste N. Heins. sed _huic_, si Lefeb. fides + habenda, qui hanc vulgatam lect. servavit, in duobus scriptis, et + _hic_ in c. Put. _est_ non exstat in R. 2. + 502. _a virgine_ primus edidit Marsus, et deinde alii, etiam + Lefeb. qui in duobus scriptis præpos. _a_ reperiri testatur. + + + Talia dum pandit, vicinus parte sinistra + Per subitum erumpit clamor: permixta ruina + Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli 505 + Eruerant corpus media de strage jacentum. + Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis + Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna + Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno! + + 503 sqq. Silius exornat Liviana XXII, 52: «Consulem quoque Roman. + conquisitum sepultumque quidam auctores sunt.» + [504.] _Per subitum_, vid. ad VII, 527. + 507. Recte jam compararunt Virg. Æn. II, 274, ubi v. Cerda et Heyne. + 508. Cf. ad VIII, 290; Plut. vit. Æmilii Pauli, Camers ad Flor. II, + 13, et Schweigh. ad Polyb. II, 5 sqq. + --_Taulantii_, Illyrica gens, dicta a Taulante, Illyrii f. unde + IIlyrici nomen adcepisse feruntur. Vid. Mel. II, 3; Thucyd. I, + p. 17; Ptolem. III, 13. + 509. _Vertit_, evertit. + + Pulvere canities atro, arentique cruore 510 + Squalebat barba, et perfracti turbine dentes + Muralis saxi; tum toto corpore vulnus. + + 510. sq. Cf. Virg. Æ. II, 272, 276 sq. et sup. VII, 343, et Hor. Od. + I, xv, 20: _Crines pulvere collines_. Ed. + 512. _Muralis saxi_, ut VI, 269; IX, 568. + --_toto corpore vulnus_, ut V, 333, ubi Drak. comparavit Ovid. Met. + III, 237; VI, 388; Stat. Th. V, 608, ut N. Heins h.l. Ovid. Met. XV, + 529, de Hippolyto, «unumque erat omnia vulnus;» et nostras RACINE, + _Phèdre_, Act. V, sc. 6: «..._Tout son corps n'est bientôt qu'une + plaie._» Ed. + + 510. _Pulvere concilies atro, accensique cruore_ perperam scripsit + Dausq. + 512. _unum toto corpore vulnus_ Tell. quod recepit Lefeb. Non + male! _toto unum c. v._ conj. Barth. Adv. II, 13. + + + Quæ postquam adspexit geminatus gaudia ductor + Sidonius: «Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes, + Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti, 515 + Et populo consul totas edissere Cannas. + Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est, + Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste + Me digna haud parvo caluerunt corda vigore, + Funere supremo et tumuli decoretur honore. 520 + Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus + Major lætitiæ caussa es: quum fata vocabunt, + Tale precor nobis, salva Carthagine, letum.» + + 513. _geminatus gaudia_, geminatis gaudiis: nam ad victoriam tanti + viri cædes adcesserat. + 515. _Fabio sedenti_; conf. ad III, 142, et inpr. Klotz. ad Tyrt. + p. 143 sq. + 516. _Cannas_, cladem Cannensem. Cf. IV, 505 seq. + 522. _fata vocabunt_, ut IV, 508. Idem est sensus ad Æn. I, 98. Ed. + + 513. _Quem_ duo scripti et R. 2 (teste Lefeb.) it. Marsi Ven. et + deinde aliæ edd. _Quem p. a., geminans, en, gaudia_, etc. tacite + et sine fide librr. reposuit Lefeb. + + + Hæc ait, et socium mandari corpora terræ, + Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis, 525 + Imperat; armorumque jubet consurgere acervos, + Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa, + Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos + Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni + Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albæ 530 + Populus alma comæ, validis adcisa lacertis, + Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo. + + 524. Imitat. Virg. Æn. VI, 176 sqq., et XI, 135 sq., 182... 212, ad + quæ loca v. Heyne. + 526. Comparant Liv. VIII, 30 med. XXX, 6; XLI, 12; Virg. Æn. VIII, + 562, et Fabrett. ad Column. Traj. c. IX, p. 312. + 527. _munera_, inpr. arma, ut ap. Virg. Æn. XI, 195. + 528 sq. _sparso Agmine_, militibus passim per silvam missis. + 530 seq. _comæ_, ut IV, 682. + --_albæ_; nam folia inferius candida sunt. Cf. Heyne et Brouckh. ad + Tibull. I, iv, 30. + [531.] _alma_; v. ad III, 203. + 532. _ilex proavorum condita seclo_, ut fere supra v. 165. + + 528. _sparsosque_ edidit Marsus, et deinde alii. + 529. _icta_ coll. Virgil. Æn. VI, 180, et XI, 135, recte, opinor, + emend. N. Heins. Idem v. 530, pro _silva alta_, quam pro nutrita + sumi posse putabat, conj. _silva atra_, quia vox _alta_ confestim + sequitur. Nam mox vulgo legitur _altæ Populus alba c._, (ut +drus + hupsikomous+ dixit Hom. Iliad. XXIII, 118); in c. Put. _albæ P. + alta c._ quod Heinsiis suadentibus recepit Drak. qui tamen _albæ + P. alma c._ scribendum suspicabatur, quod cum Lefeb. reposui, + quoniam c. Oxon. habet _alte P. alma comæ_. + 532. _ilex consita_ corrigendum esse, jam monuere N. Heins. et + Drak. qui multa exempla, quibus opus non est, congessere, ut et + Brouckh. ad Prop. I, xiv, 5, et Bentl. ad Horat. Od. III, x, 6; + Lefeb. _condita_ exquisite pro _consita_ poni arbitratur, ut + +ekeuthe+, _condidit_, pro sevit, Hymno pseudhomer. v. 431, et + forte _abdere sulco semina_ III, 350. Sed _arbores_ quoque hoc + sensu _conditas_ cuiquam dici haud memini. + + Devolvunt quercus, et amantem litora pinum, + Ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos. + Funereas tum deinde pyras certamine texunt 535 + Officium infelix et munus inane peremtis; + Donec anhelantes stagna in Tartessia Phoebus + Mersit equos, fugiensque polo Titania cæcam + Orbita nigranti traxit caligine noctem. + + 533. _amantem litora pinum_, quia naves inde conficiuntur: an quia + in litoribus crescit? Lefeb. ad septimam pini speciem respici + existimat, de qua v. I. Bauhin. Theatr. Botan. Zwingeri, pag. 158. + 534. Conf. Heyne ad Virg. Æneid. III, 64, et VI, 216; Jani ad Hor. + Od. II, xiv, 23. + --_mæstas ad busta cupressos_, quæ circa rogum positæ tristem + præbent adspectum. + 535. _certamine_; v. ad VII, 719. + 536. _Officium infelix_, superstitibus amicis, ut _triste + ministerium_, Virg. Æn. VI, 223, et _munus inane peremtis_, qui + neque sentiunt illud, neque eo in vitam revocantur, ut ap. Virg. Æn. + VI, 886, et _vanus honor_, Æn. XI, 52, quod jam alii monuere. + 537. Cf. ad III, 399, et VI, 1. + --_stagna_; vid. ad VII, 282. + 538 sq. _Titania Orbita_, solaris currus, sol. Eadem res vario + ornatu expressa. + + 533. _Advolvunt_ tentare possis coll. Virg. Æn. VI, 182. Sed + vulgata quoque lectio bene se habet: _devolvunt_, scilicet de + _jugis_ v. 530. + 534. _Ac_ scripti, _Ad_ R. 1, Med. et al. Vulgo _At_. Mox _mæstas + ad justa c._ putabat N. Heins. et v. 535. _Funereo certamine_. + + + Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena 540 + Ignibus, atque sui terris rediere colores, + Subponunt flammam, et manantia corpora tabo + Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem + Formido incerti casus, tacitusque pererrat + Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui 545 + Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum. + + 540 sq. Conf. V, 55 sq. + --_Phaethontia frena_, solis equi, ut _Phaethontia ungula_, VII, + 206. Cf. Virg. Æneid. V, 105. + 541. _colores sui terris rediere_, h.e. tenebris involuti et + absconditi rursum adparebant; Drak. coll. V, 56, et Virg. Æn. VI, + 272. + 542. _Subponunt flammam_, acervo armorum. Ævo heroico (Hom. Iliad. + XXIII, 154, 226 seq.; XXIV, 788 seq.) rogus interdiu quoque strui, + sed vesperi adcendi, et per noctem ardere solebat; quod jam monuit + Heyne ad Virg. Æn. XI, 202, quo tamen loco initium potius noctis + designari, ut v. 188 sq. ea, quæ interdiu _circa adcensos rogos_ + facta sint, referri crediderim. + 543 sq. Merito hos versus inter lumina carminis Siliani refert + Ernesti, monetque in tam funesto loco nos veluti recreari notatione + indolis animi nostri, qui aliena mala considerans facile soleat in + hanc cogitationem deduci: quid, si tibi olim similia adcidant? + 546. Cf. IV, 77, et ad II, 574. + + 546. _ast ipsis_ scripti et priscæ edd. _est i._ R. 1. ad oram; + _hac i. i. sede_ (hic in Italia) conj. N. Heins. _atque ipsis_ + tacite et sine librr. auctoritate scripsit Lefeb. _jacentum_ Col. + + At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo + Ingenti mons armorum surgebat ad astra. + Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem + Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat: 550 + + 547 sq. Hunc locum de tropæo Marti erigendo agere, et maximam partem + e Virg. Æn. XI, 5 sq. expressum esse, observat Ernesti. Sed arma, + deorum cuipiam sacrata, non tropæa incendi solebant. Cf. v. 526 sq., + et loca ibi laudata. + 549. _pinum_, facem, ut ap. Virg. Æn. IX, 72. Cf. v. 555. + --_flamma comantem_; v. ad VI, 183. + 550. _in vota ciebat_; v. ad II, 115. + + 547. _At_ Put. et primæ edd. unde recepi; _Ac_ Col. Vulgo _Ast_. + 549. _flammamque_ Med. + + Primitias pugnæ et læti libamina belli + Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine victor, + «Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum, + Arma electa dicat spirantum turba virorum.» + + 551. _Primitias pugnæ_, et _libamina belli_, ut apud Virg. Æn. XI, + 16, ubi v. Heyne. Cf. IV, 827; XI, 376; XV, 262. + 552. _Ausonio de nomine_, de Romanis. + 553. _genitor_; v. ad I, 606, et III, 126 in V.L. + --_votorum haud surde meorum_; cf. ad I, 692. + 554. _spirantum_, viventium. Inest simul gratiarum actio pro vita + conservata; Ern. + + 551. _leto_ Put. _leti_ Mart. Herb. et Cell. _lethi_ Colin. et + Dausq. + 552. _ductor_ Put. + 554. _superantum_, h.e. victorum, vel _spirantum e strage virorum_ + corrig. N. Heins. _sperantem_ conj. Withof. At idem vulgatum + turbatur coll. XIII, 407. + + + Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis 555 + Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras + Actus apex claro perfundit lumine campos. + Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo + Ibat, et hostilis leti jactabat honorem. + + 556. _Flagrantem molem_, acervum armorum. + --_caligine_, fumo, ut ap. Virg. Æn. XI, 187. + --_rupta_, flamma fumum perrumpente. + 557. _apex_; v. ad II, 631. + 559. Hæc non ad arrogantiam, sed ad generosum aliquem sensum + munificentiæ erga hostem, at virum magnum, referenda esse, monet + Ern. Humanitati id quoque tribuere Valer. Max. V, 1 ext. 6; notavit + Drak. qui etiam laudavit sup. VI, 670 seq. et Dempster. ad Rosin. + Antt. Rom. V, cap. ult. Cf. etiam inf. XII, 473 seqq., et XV, 387 + seq. Exsequiarum quidem honos Paulo habitus humanitatis sensum + indicat; sed verba _hostilis leti jactabat honorem_, vix aliam + explicationem admittunt, quam quod simul de cæde tanti viri + gloriatus sit Hannibal, vel quod tam honestum Pauli letum + laudaverit. Hæc interpretandi ratio propter v. 520 seq. (_cui fortia + et hoste me digna... corda_ etc.), et 572 sq. præferenda: sed et sic + hæc verba aliquam certe superbiam produnt et redolent. + + 556. _ruptas_ corrig. N. Heins. Sed vid. not. + + Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti 560 + Stramine composuere toros: superaddita dona, + Funereum decus; expertis invisus et ensis, + Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum, + Tum laceri fasces, captæque in Marte secures. + + 560 seq. Cf. Virg. Æn XI, 64... 67, et Stat. Th. VI, 54 seq. Drak. + qui et _torum_ monet esse feretrum, lectum exsequialem, de quo vide + Gron. Diatr. Stat. c. 17, et Kirchman. de Fun. II, 9. + 561 sqq. Cf. Virg. Æn. XI, 72... 92, et 193 sq.; Lucan. VIII, 727 + sq.; Stat. Th. VI, 201 seq. et sup. v. 527. De more autem, arma + insigniaque mortui cum ejus cadavere comburendi v. Kirchman. de Fun. + III, 5 et al. + 563 seq. Fasces cum securibus, qui modo terror et superbum fuerant + insigne, nunc vel laceri erant et fracti, vel in pugna ab hostibus + capti. + + 560. _rubenti Stramine_ (hoc est texto Tyrio, seu purpureo, quod + toris mortualibus locupletiorum insternebatur), vel _virenti + Gramine_ conj. idem. At vid. not. + 563. _terrorque modum_ Oxon. Putean. et primæ edd. unde _clipeus + terror Nomadum_ emend. Barth. Adv. II, 13, et N. Heins. quod + recepere Drakenborch. Lefeb. et Ern. Non male! Sed vulgata forte + lectio non spernenda; _insigne supernum_, hoc est galea cristis + exornata, in mentem venit Barth. loco citato. + 564. Hic versus in Colon. non exstat; _laceri_, non _lateri_, Ox. + et Put. _ruptæque_ Oxon. prob. Barth. _fractæque_ putabat + N. Heins. + + Non conjux native aderant, non juncta propinquo 565 + Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris + Præcedens prisca exsequias decorabat imago. + + 565 sq. Exsequiæ Pauli non decorabantur pompa funebri; sed eam + laudes Hannibalis abunde compensabant. + 567. _Præcedens prisca imago_, majorum imagines prælatæ. De quo more + et de orationibus funebribus (_laudationibus_, +logois + epitaphiois+), quæ pro rostris haberi solebant, et ad quas poetam, + v. 569, respexisse jam monuit Drak., v. inpr. Polyb. II, 53, 54, ubi + cf. Schweigh. + + Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus + Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui + Murice suspirans inicit velamina, et auro 570 + Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore: + + 569 sq. Conf. Virg. Æn. XI, 72 sq. + --_laudator_, ut apud Liv. II, 47, et Plin. Ep. II, 1: _Hic supremus + felicitati ejus cumulus adcessit laudator eloquentissimus. + --pingui Murice_, dibapha purpura. Sic fere _pinguem colorem_ dixit + Plin. XXXVII, 8 extr. et _pingue aurum_, Pers. II, 52. Cf. ad VII, + 354. + 570. _inicit_; vid. ad I, 113. + --_auro Intextam chlamydem_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 167. Cf. Heins. + ad Ovid. Met. XIV, 345. + 571. _honore_; vid. ad II, 483, et Æn. XI, 61. Ed. + + 568. _exuviis_ scripti et Ben. Vulgo _exsequiis_ prob. Burm. modo + _namque_ legatur. _O. exuviis nudos_ corrig. N. Heins. ut hæc a + superioribus dependeant; _nudæ_ Put. + 569. _decori_ reposuit Lefeb. Sed junge _laudator decoris_, et + +to+ _decoris_ adcipe ut II, 324. + + «I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas + Virtute et factis animas: tibi gloria leto + Jam parta insigni: nostros Fortuna labores + Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.» 575 + Hæc Libys; atque repens crepitantibus undique flammis + Æthereas anima exsultans evasit in auras. + + 572 seqq. Nobilissimi versus, translati e Virg. Æn. XI, 96 seq., ubi + v. Heyne. + --_superbas_, magnas, præcellentes, ut +thumos huperbios+ ap. Hom. + Odyss. XV, 212; D. Heins. Possis et ornatas, vel augustas, + venerandas, +potnias+, exponere. Cf. Lucan. VI, 807; Val. Fl. VI, + 735; Heyne ad Virgil. Æn. I, 21; XII, 326, et Gron. ad Sen. Oed. + 804. + 574 sq. _Fortuna labores Versat_, vario modo regit, ut apud Virg. + Ecl. IX, 5. Forte et poeta ad fortunæ rotam respexit, de qua vide + supra ad VI, 121. + 577. _Veteres_ rogo demum incenso animas in cælum subvolare + putabant, ut de anima Pompeii Lucan. IX, 1 sqq.; Barth. Ad hanc + superstitionem pertinet mos in consecratione Imperatorum usitatus, + ut nempe, incenso rogo, ex summa ejus parte dimittatur aquila, qui + ipsam principis animam in cælum ferre putatur: (v. Herodian. IV, 2 + extr.) unde consecratio in numis nunc sola aquila, nunc ei insidente + Imperatoris effigie indicatur; Drak. + + + Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat; + Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem. + Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem 580 + Speravisse sat est: nec enim superesse juventam, + Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen. + + 578. _Fama_ cladis Cannensis. Silius ante oculos habuit locum Virg. + Æn. IV, 175 sq. ex quo tamen non nisi pauca orationis suæ pigmenta + et lenocinia adoptavit, desperans, se ejus præstantiam adsequi + posse. Cf. VI, 552 sqq. + --_gliscente sono_, crescente rumore. + 579. _primamque_; v. ad II, 235 in V.L. + 580 sq. Cf. Liv. XXII, 54 et sup. VI, 555 seq. In arce Tarpeia, seu + Capitolio omnem spem ponunt. + 582. stare; vid. ad II, 639 in V.L. + 582. _vacuum sine corpore nomen_; v. ad I, 293. + + 582. _Ausoniæ_ scripti R. 1, 3, Parm. Med. et al. _Ausonium_ Mars. + et Mart. Herb. _Ausonia_ Junt. Ald. Gryph. _Ausoniam_ R. 2; + Buschii ed. Basil. et inde aliæ, prob. Lefeb. _Nec stare_ R. 1, + Parm. Med. + + Quodque adeo nondum portis inruperit hostis, + Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari, + Ac delubra rapi, cædesque ante ora nefandæ 585 + Natorum, septemque arces fumare videntur. + Lux una eversas bis centum in strage curules, + Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat + Millibus exhaustæ nutantia moenia Romæ; + Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi, 590 + Nec socium numero pariter leviore peremto. + + 585. _rapi_, diripi, ut ap. Virgil. Æn. II, 374; Lucan. III, 99 al. + 587 sq. De numero cæsorum Romanorum, qui varie traditur, et quem + poeta more suo non subtiliter exsequitur, v. Polyb. III, 117; + Appian. R. Hannib. c. 25; VV. DD. ad Liv. XXII, 49 et 50; _Magazin + für Philologen_, Brem. 1796, T. I, p. 71 sqq. Sensus est, ducentos + Romanos, quibus jus fuerit in sella curuli sedendi, obcubuisse; + Drak. + 589. cf. VII, 378. + + 587. _in strage_ Ven. Marsi, _n. st[-a]r_ Tell. _in stare_ R. 2; + _astare_ Parm. et Med. _hac strage_, vel (_infame_) conj. Burm. + Vulgo _instare_. + + + Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus + Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans + Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est + (Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis 595 + Nequidquam armatos ausit subcedere muros. + + 592. Silius et variavit, et contraxit, et amplificavit narrationem + Liv. XXII, 55. + --_Sed vero sed enim_; v. ad I, 33. + 593. _omnia lustrans_, ratione animoque, ut ap. Cic. Off. I, 17 h.e. + secum reputans. + 595. _adproperemus_ quæ ad urbem defendendam pertinent. + + 592. _Sed vero sed enim_ scripti R. 2; Ven. Ben. ut XII, 332. _Sed + non (n[-o]_ pro _u[-o]_) sed enim R. 1, et Med. Vulgo _Hæc inter + sed enim_. + 594. _adtonitis_ pro _adtonitus_ recte, opinor, legendum censuere + Dausq. Barth. et N. Heins. _relicta est_, non _relicta_, scripti, + R. 1, 3, Parm. Med. + 596. _armatis muris_ invitis libris reposuit Lefeb. coll. XI, 75. + Sed vid. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. XIII, 611; Heyne in V.L. ad + Virg. Æn. III, 541, et VII, 161. + + Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo, + Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma + Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim + Nudate, et clipeos in bella refigite captos. 600 + + 597. _sedere_, ut +hêsthai+, et +kathêsthai+, tempus inutiliter et + nihil agendo consumere, perdere, ut sæpe ap. Sil. v. Ind. et exempla + larga manu suppeditata ab Heins. et Drak. inf. ad XII, 64; Heins. ad + Virg. Æneid. XII, 237; Græv. Lectt. Hesiod. c. 11 et 12; Klotz. ad + Tyrt. p. 143 sq.; Bergler. ad Alciphr. lib. I, 25; Upton. ind. + Epict. v. +kathêmai+; Krebs. ad Plut. +peri akouein+, p. 153. Sic et + _stare_ passim, de quo v. ad I, 341; IV, 44; XII, 41. + 598. _gliscunt adversa_, crescit calamitas et periculum. + 599. «Vetera hostium spolia detrahunt templis et porticibus,» Liv. + XXII, 57. Cf. Flor. II, vi, 23, et sup. I, 617 sq.; IV, 12 sq. + + 598. _ite, ite ocius_, Oxon. Put. ed. Marsi et inde aliæ, quod + retinui, quoniam et metro et adfectui convenientius est. Alterum + _ite_ deest in Col. R. 1; Parm. Mediol. probb. N. Heins. et + Draken. Neque ignoramus, ejusmodi hiatus in Silio et Marone passim + occurrere: sed cur sine necessitate eos poetis obtrudamus? + 599. _Deripite_ pro _Diripite_ ex emend. N. Heins. Conf. ad IX, + 29. + 600. Præstiterit fere _refingite_, h.e. renovate; confer. Heyne ad + Virg. Ge. IV, 202. Sed vid. not. + + Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster + Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis + Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam, + Exsultare levis nudato corpore, Maurus.» + + 600. _refigite_, de pariete atrii deripite, revellite. Cf. Jani ad + Horat. Od. I, xxviii, 11, et Heins. ad Ovid. ep. Her. VI, 104. + Spolia tamen plerumque non in atriis, sed postibus et foribus, in + adspectum prætereuntium suspendi solebant. Cf. VI, 434, 446, et + Lips. de Mil. Rom. V, 17. + 601 sqq. Summa +deinotês+ in his verbis inest. Et numero et viribus + ad patriam defendendam satis etiam nunc valemus, modo fortes erimus. + 602. _horrida lues_, Hannibal, vir sævus et exitiabilis, ut et + _pestis, labes_, +olethros+ et al. + 604. Maurus agilis ad exsultandum, non ad urbem obpugnandum, et + _nudato corpore_, sine clipeo et galea. Conf. Claudian. loc. class. + de inbelli hoc populo B. Gildon v. 432... 441; Bentl. et Jani ad + Hor. Od. I, ii, 39. + + 601. _nostre_ Ox. _nostræ_, teste Lefeb., tres scripti cum R. 1 et + 2, _nostro_ e Ven. Marsi. suadente N. Heinsio; recepere Drak. + Lefeb. Ern. _Sat p. s. a numero, si ad p. nostri_ scribendum + videbatur Barthio Adv. II, 13. + + + Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes, 605 + Varronem adventare vagus per moenia rumor + Spargit, et occulto perfundit pectora motu: + + 605. Hæc fere omnia, sed apte et probabiliter, poeta comminiscitur. + Livium certe non nisi obiter adventus Varronis ad urbem mentionem + facere lib. XXII, 61 extr. jam monuit Ern. + --_acuit_; v. ad I, 113. + --_lapsas mentes_, ut supra v. 309; IV, 745. + + 605. _lassas_ Put. R, 1, 3; Parm. Mediol. _quassas_ opinabatur + N. Heins. ut XII, 7. + + Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ + Litoribus solus vacuis ex æquore sospes + Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve 610 + Jactato dextras, ipsamque odere salutem + Unius amissa superantis puppe magistri. + Quam restare viro labem, qui adcedere portis + Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen! + + 608 seq. Comparatio apta rei præsenti, cujus vestigia jam sup. + v. 269 sq. vidimus, et quæ tota eo redit, ut varii animorum motus + significentur, quibus Varronem adventantem exceperint; Ern. + Potissimum tamen indignatio popularis adumbratur, ut et v. 613 sq. + quos idem V. Cl. ita interpretatur: quænam satis digna infamiæ nota + inuri potest viro, qui post res tam male gestas ad urbem adcedere + audet? Sed linguæ forte convenientior est hæc sententia: secum animo + reputant, quanta infamia maneat virum, qui, etc. ut ap. Virg. Æneid. + VII, 271; al. nisi malis: quanta sit ignominia, vel calamitas + superstitem esse tali viro, nec potius in acie cum reliquis + cecidisse. + + 610. _tendantve negentve_ Col. _Tendantve vagentve_ Ox. _tenduntve + negentve_ Put. _tendantne negentve_ R. 1, et Med. Vulgo _tendantne + negentve_. Vulg. _tendantne_ non spernendum, judice etiam Withof. + 611. _Luctato_ Put. + + + Hos mulcens questus Fabius deforme docebat 615 + Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira. + Adversis etenim ferri non esse virorum, + Qui Martem inscribant genti, non posse dolores + Condere, et ex poena solatia poscere luctus. + + 617 seq. Præclara et ad animos sedandos aptissima sententia. + --_Adversis ferri_, moveri, se iis dare ac permittere, ut _ferri + avaritia, libidine, crudelitate_ ap. Cic. Quint. II; Cluent. 5, 71; + Tusc. Qu. III, 2; _aura populari non consilio ferri_ apud Liv. VI, + 11, et _agi secundis_ inf. XI, 391; N. Heins. et Drak. Conf. Ern. + Clav. Cic. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XV, 140. + 618 sq. _Qui Martem inscribant genti_, qui genus Martis esse + glorientur; Barth. Adv. II, 13. + --_Condere dolores_, dissimulare, coercere iram, _et ex poena + solatia poscere luctus_, aliorum poenis et suppliciis iram sedare et + solatia quærere; Ern. + + 617. _ferri_ Col. prob. N. Heins. Id recepi cum Lefeb., qui recte, + opinor, suspicatur, vulgatum _frangi_ glossam esse. + 618. _generi_ et _nec_ pro _non_ malebat N. Heins. + + Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum 620 + Inluxisse diem, quo castris viderit ire + Varronem, quam quo videat remeare sine armis. + His dictis sedere minæ, et conversa repente + Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno + Consulibus reputant cæsis erepta duobus. 625 + Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus + Gratantum, magnaque actum se credere mente + Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis, + Laomedontiadum non desperaverit urbi. + + 620. Callide Fabius culpæ partem ad ipsos cives transfert, quorum + suffragiis et favore Varro consul et dux belli creatus esset: at + modeste et occulte loquitur, ne exprobratione commoveat, quos modo + hortatu sedaverat animos; Ern. + 621. _ire castris_, ad castra, ut _ire sorori_ XV, 327; Drak. + 623. _sedere_, sedatæ sunt. + 624. Cf. Liv. XXII, 61 extr., et Frontin. Strateg. IV, v, 6, et Æn. + II, 73. + 626. _effundit se_; v. ad II, 151. + 628. _avis sceptrisque superbis_, priscis Romanis, et potenti ac + claro illorum imperio; Mars. coll. v. 645. + 629. _Laomedont._ Trojanorum, et hinc Romanorum. + + 626. _effundi longo jamjam_ et v. 628, _Testantum_ conj. idem. + + + Nec minus infelix culpæ, grandique pudore 630 + Turbatus, consul titubantem ad moenia gressum + Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum, + Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat. + Quod vero reduci tum se populusque Patresque + Obferrent, non gratari; sed poscere natos 635 + Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes + Ire videbantur laceranda ad consulis ora. + Sic igitur muto lictore invectus in urbem, + Damnatum Superis adspernabatur honorem. + + 630 sqq. Ingeniose Varro, culpæ sibi conscius, dejectis oculis + incedere, et iram populi poenamque metuere fingitur. Cf. IX, 651 + sqq.; conf. sup. v. 393... 399. + 634 seq. _se Obferrent_, obviam irent. + 638. Lictores, Varronem præcedentes, non audebant obviam plebem + solemni formula, _date viam consuli_, submovere, sed taciti ibant; + Dausq. et Cell. + 639. _Damnatum Superis_, quoniam diis iratis factum erat, ut Varro + vinceretur; Ern. + + 633. _renovare_ Colon. ut et Liv. XXII, 61. Vulgo _revocare_. + 636. _miserique_ primæ edd. + 638. _multo_ scripti et primæ edd. _Sic amoto igitur lictore_ + emend. N. Heins. sed ad Ovid. Art. Am. III, 702; _Sic igitur moto + lictore_ hoc est sine lictore. Eodem sensu _nullo lictore_ + scripsit Lefeb. _nullo_ conj. Withof. + + + At Patres Fabiusque, procul mærore remoto, 640 + Præcipitant curas: raptim delecta juventa + Servitia armantur; nec claudit castra saluti + Postpositus pudor: infixum est Æneia regna + Parcarum in leges quacumque reducere dextra, + + 640. Cf. Liv. XXII, 57 extr., et Justin. V, 6. + 641. _delecta juventa_, delecti juvenes, et quidem _servitia_, h.e. + servi _armantur_, ut ap. Liv. l.c. _octo millia juvenum validorum ex + servitiis_. Cf. V.L. et ad III, 383. + 642. Non puduit Romanos armare servos pro salute patriæ; Mars. Servi + enim, nisi summa necessitate cogente, ad militiam arcessebantur, + quod vel tironibus notum est. + 643 sq. _infixum_, decretum, _est, Æneia regna_, remp. Rom. + _quacumque dextra_, quibuscumque militibus, _in leges Parcarum + reducere_, ita tueri, ut ad imperium orbis terrarum, fato + constitutum (_sceptra_, v. 645 et sup. v. 630), pervenire posset. + Cf. IX, 475 et al. + + 640. _simul_ pro _procul_ Marsus, et post eum alii. + 641. Ita scripti et antt. edd. _et raptim d. i._ Junt. et al. + _raptim et delecta j._ ed. Colin. et inde aliæ, _raptim d. j. et + Servitia a._ conj. Barth. Adv. II, 13; _raptim delecta jubentur S. + a._ Burmann. _delecta juventæ S._ N. Heins. vel potius _juventas_ + h.e. _juventus_, de quo vid. ipse ad Virg. Æn. V, 398; ad Claud. + Epithal. Hon. et Mar. v. 84; ad Ovid. Met. IV, 17; Brouckh. ad + Tibull. I, iv, 33, et Harles. ad Ovid. ex P. I, x, 12, _juventus_ + edidit Lefeb. frustra. Si quid mutandum, reponerem _deleta juventa + Servitia armantur_, ut ap. Flor. II, vi, 23, _deerat juventus; in + sacramentum militiæ liberata servitia_: et ap. Val. Max. VII, vi, + 1, _aliquot adversis præliis secundo Punico bello exhausta + militari juventute Romana, senatus censuit, uti publice servi + emerentur_. + 642. _claudit claustra_ Oxon. quod ad ergastula referendum + suspicari possis: sed alii tradunt, servos illos emtos prius, + postea in militiam adscitos esse; Barth. Adv. II, 13. + + Proque arce, et sceptris, et libertatis honore 645 + Vel famulas armare manus. Primæva suorum + Corpora prætexto spoliant velamine, et armis + Insolitis cingunt: puerilis casside vultus + Clauditur, atque hostis pubescere cæde jubetur. + Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro 650 + Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum + Millia), miranti durarunt prodere Poeno. + + 646 sq. «Juniores ab annis septemdecim, et quosdam prætextatos + scribunt» Liv. l.l. + --_Primæva Corpora_, juvenes. Cf. v. 493. + --_prætexto velamine_, prætexta, qua præter magistratus et + sacerdotes etiam pueri puellæque ingenuæ utebantur, unde + _prætextati_ et pueri dicuntur. + 648 sq. Cf. II, 318 seq. + --_hostis cæde_, in castris et media bellorum cæde. + 650 sqq. cf. Liv. XXII, 58 sqq. et Cic. Off. III, 32. + --_Iidem_ Patres Fabiusque (v. 640) legatos captivorum, + _obsecrantes_ ut redimerentur, Hannibali, Romanorum constantiam + animique magnitudinem _miranti, prodere durarunt_, tradendos + pervicacius censuerunt. + 652 sq. _nec pauca Millia_, octo ap. Liv. XXII, 59, med. + --_durarunt_; cf. ad II, 463. + + 650. Vulg. _Iidem_. + + Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem, + Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse + Damnatis Siculas longe meritare per oras 655 + Inpositum, donec Latio decederet hostis. + Hæc tum Roma fuit; post te cui vertere mores + Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres. + + 653. Nihil turpius, imo scelestius videbatur, quam cives armatos + capi potuisse. Cf. Liv. XXII, 59 pr.; Eutrop. III, 6, et Cic. l.l. + 654... 656. Iis, qui _damnati_ erant, quod fugerant, _inpositum_, + ut in Sicilia _meritarent_, vel mererent, sc. stipendia, donec in + Italia bellum esset. Cf. Liv. XXIII, 25. + 657. Talis et tanta tum fuit Romanorum virtus et animi magnitudo! + _cui_ respicit _Romam_: post tuum, o Carthago, excidium, si fatis + placuit, Romæ mores mutare in deterius (quod omnino contigisse satis + notum est) potius vellem, ut tu, Carthago, maneres; Cell. + + +Hic operæ pretium mihi visum est pauca transcribere ex maximo inter +Gallos scriptore, _Montesquieu, Grand. et décad. des Romains_, cap. IV: +«Rome fut un prodige de constance..... Elle fut sauvée par la force de +son institution. Après la bataille de Cannes, il ne fut pas permis aux +femmes même de verser des larmes: le sénat refusa de racheter les +prisonniers, et envoya les misérables restes de l'armée faire la guerre +en Sicile, sans récompense ni aucun honneur militaire, jusqu'à ce +qu'Annibal fût chassé d'Italie... Ce n'est pas ordinairement la perte +réelle que l'on fait dans une bataille, c'est-à-dire, celle de quelques +milliers d'hommes, qui est funeste à un état, mais la perte imaginaire +et le découragement, qui le privent des forces que la fortune lui avait +laissées.» Ed. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber X + + 1v. [2] + 13, 14n. Conf. VIII, 663 sqq. [VIII, 693] + 94n. [93] + 243v. ... _fremebundus_ [fremebuns dus] + 248n. --_status_ [_sic scriptum_] + 282v. [283] + 480n. [477] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER UNDECIMUS. + +ARGUMENTUM. + +Post Cannensem pugnam a Romanis ad Poenos deficiunt Samnites, Bruttii, +Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Græcorum omnis fere ora, +Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27. + +Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut +Roma, originem habuit; 28-32. + +Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem, +peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a +Patribus dissentiebat; 33-54. + +Ægram hanc civitatem ad Poenos trahit Pacuvius, homo popularis, et +malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus, +legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e +Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita +animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63. + +Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi +Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed +ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72. + +Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui, +qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia +exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87. + +Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata +acerbioribus verbis perstringit; 88-97. + +Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in +Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter +ferat; 97-108. + +Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato +gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se foedus cum Hannibale +facturos esse edicunt; 109-113. + +Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens, +conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi +serius Poenis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos +Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129. + +Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt, +resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; 130-154. + +Decius solus, ne legati ad Poenum mittantur, summa ope resistit +gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in +prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et +ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et +consanguineis, desciscere ad Hannibalem, foederum ruptorem ferorumque +populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188. + +Nihilo secius foedus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur +præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne +recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti +ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint, +forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Poenis, +restituant se Romanis; 189-200. + +Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in +castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Poenus +cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante +senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam +victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224. + +Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro +otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui +stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas +injici jubet; 225-241. + +Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem +Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius +extra portam in castra Poenorum rapitur; 242-258. + +Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente +cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo, +cujus splendidum adparatum Poeni adtoniti mirantur, sed dux eorum +tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione +relaxatur; 259-287. + +Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ, +in cujus honorem convivæ vinum libant; 288-302. + +Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias +Hannibali molitur; 303-311. + +Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat +posticis ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus +subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328. + +Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus, +eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat, +neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum +certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem, +tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum +tot convivis, par sit; 329-350. + +Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem +magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit +obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus +petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360. + +Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et +cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit; +361-368. + +Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem +proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376. + +Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis +liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo post +moritur; 377-384. + +Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Poenorum luxurie +enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut +telis suis clam Poenis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem +inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia +bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi +rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409. + +Cupidines imperata faciunt, et repente Poeni a temperantia et virtute +bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus +exsatiari possunt, 410-430. + +Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharoedi, qui mirifica +facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit; +431-482. + +Dum Poeni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem +venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499. + +Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas +et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto +exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium +imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531. + +Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet +acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma, +hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento, +pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541. + +Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per +ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc poeniteat belli Romanis +inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553. + +Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex +pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam +videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc +victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna +aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne +daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a +victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera +sint, quæ modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii +pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit, +quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par +putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam +duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et +dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quæ tamen +optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem +certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600. + +Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem +auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique +consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in +Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611. + + + Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo + Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra, + Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam, + Fortuna titubante, fides: adjungere dextras + Certavere palam rumpenti foedera Poeno, 5 + Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus: + Sævior ante alios iras servasse repostas, + Atque odium renovare ferox in tempore Samnis. + + 1. Nunc recensebo populos, qui post cladem Cannensem ad Poenos + defecere. Conf. Liv. XXII, 61. + --_Iapyge campo_; v. ad I, 51. + 2. _Sarrana castra_; cf. ad I, 72. + 3, 4. Comparant Virg. Æn. X, 861. Sed magis huc spectant loca, quæ + de inconstantia amicorum in fortuna adversa agunt. Cf. VV. DD. ad + Petron. c. 80; Ill. Harles. ad Ovid. Trist. I, iii, 16, et ej. Ind. + v. _Amici._ + 6. _faciles læsis_, adflictis, adversis, _diffidere rebus_, proni ad + metum. + 7, 8. Cf. VIII, 562, 563, et ibi not. + --_in tempore_, +en kairô+, data occasione, tempore opportuno, ut + passim ap. Liv. et alios, quos laudarunt Drak. ad h.l. et VV. DD. ad + Frontin. Strat. I, 1 ex. 1. + + 7. _Sævior ante oculos alios servasse_, vel _alios iras servasse + r._ Oxon. unde _Sævior ante oculos animos_ (iras, adfectus) + _servasse repostos_ conj. Barth. Adv. III, 10. + 8. _revocare_ Put. + + Mox levis et sero pressurus fata pudore + Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis. 10 + Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti, + Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes + Manarent populos foedi contagia morbi. + + 9. _pressurus fata_, adgravaturus sortem. + 10. _Bruttii_ ultimi cum Romanis in gratiam rediere _sero pudore_ + defectionis; Dausq. Iidem primi ad Hannibalem descivere, (_levis_) + et inde, æque ac Picentes et Lucani, a Romanis ignominiæ causa non + pro sociis habiti sunt, et ad servilia miserrimaque, magistratibus + Rom. præstanda, ministeria dejecti, de quo vid. Gell. X, 3, et + Strab. V extr. + --_ambiguis armis_, propter fidem ambiguam. + 12. _indigna rupisse fidem_, indigne, inhoneste, turpiter rumpens + fidem; qua indignum, cui turpe est, rumpere fidem. + + 9. _fata_ Col. Vulgo _facta_. + 10. _Bruttius_, non _Brutius_, Col. vid. ad VI, 15; _Apulus_ Col. + Conf. Dausq. Orth. P. II. + 11. _Irpini_ Col. prob. N. Heins. propter verba Festi: _Irpini + adpellati lupi nomine, quem Irpum Samnites dicunt._ Sed conf. + Dausq. l.c. Sigon. ad Liv. XXIII, 1, et de lupo, fabuloso + Hirpinorum, coloniæ Samnitium, deductore Strab. V, extr. ubi + +hirpos+ legitur, ut _hirpus_ ap. Serv. ad Virg. Æn. XI, 785; + _Irpinum_ Parm. et Med. _indocilisque quieti_ (h.e. inquieti) Col. + ut I, 237, et Juvenal. XIV, 40; _quietis_ frustra reposuit Lefeb. + coll. XII, 726. Vulgo _quietem_. + 12. _Erupisse_ Ox. _dura_ Put. et priscæ edd. præter R. 2. + + Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit, + Fas superante metu, Poenorum in castra cohortes. 15 + + 14. Poeta et in his exornavit verba Liv. XXII, 61. + --_Atella_, vetus Oscorum opp. in Campania, unde _Atella_, seu + _Atellana fabula_ dicta. + --_Calatia_; cf. VIII, 542. + 15. _Fas_, fidem Romanis jure præstandam. + + 14. _Calatia_ scripti, _adegit_ scripti, R. 1, 2, 3, Parm. Med. + Vulgo _Gallatia abegit_. + + Inde Phalanteo levitas animosa Tarento, + Ausonium laxare jugum: patefecit amicas + Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa + Thespiadum docuit submittere colla nepotes. + + 16. _Phalanteo Tarento_; v. ad VII, 665. Etiam huic urbi tanta fuit + _levitas animosa_, h.e. inconstantia et audacia, ut _jugum + Ausonium_, a Romanis sibi inpositum, excuteret. + 18 seq. _Croton Alta_ dicitur, propter montes, Latymnum et Physcum, + de quibus v. Schol. ad Theocrit. IV, 19, 23, vel potius propter + arcem, de qua v. Liv. XXIV, 3. + --_Thespiadæ_, Herculis e Thestii L filiabus filii, eorumque + posteri, quorum pars in Beotiam missa, pars duce Iolao in Sardiniam, + unde in Italiam venerunt, et unus eorum, Myscelus, jussu Herculis; + eo loco, quo is Crotonem, hospitem suum, incaute a se occisum, + sepeliverat, in hujus memoriam Crotonem condidit; unde Crotoniates + h.l. _Thesp. nepotes_ dicuntur. Conf. Ovid. Met. XV, 12... 60; + Strab. VI, p. 252 sq.; Diodor. IV, 29; V, 15; Heyne ad Apollodor. + p. 331 sq., 467 et 486 sq. + --_Afris submittere colla_; conf. ad VI, 414. + + Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi 20 + Litoris, Argivos major qua Græcia muros + Servat, et Ionio luitur curvata profundo, + Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta, + Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti. + + 20 sqq. Coloniæ græcæ, modo memoratæ et aliæ, in ora Ionii maris, + _Tyrio marti_, Poenis, _jurarunt sua prælia_, se pro iis arma + capturos esse, illis sacramentum dixere, ad eos descivere. + [21.] _Græcia major_, h.e. magna, quo nomine maxime dictus est + tractus oræ maritimæ a Tarento usque ad Locrorum sedes pertinens, in + quo plurimæ Græcorum coloniæ fuerunt; Ernesti. + [22.] _luitur_ pro vulg. adluitur. + [23.] _e more_, ut fieri solet; Barth. et N. Heins. coll. v. 3. + Possis etiam interpretari: _fortunam_ suam _e more_, more suo, ut + solebant, _secuta_. + + 22. _lavitur_ (a voc. _lavere_ pro _lavare_) conjicit Burmann. + 23. _in Marte_ quatuor scripti et priscæ edd. sed _Marti_ mox + denuo sequitur, _in morte_ Mars. et plerique eum sequuti, _errore_ + Basil. Dausq. Cellar. et alii; _e more_ emend. Barth. Adv. III, + 10. + + Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ 25 + Incubuere malis Italum, veteresque doloris + Tota se socios properarunt jungere mole. + + 25. _Celtæ_, ut mox _Boii_ et _Senones_, Galli Cisalpini. + 26. _Incubuere malis_, ea adcelerarunt et auxerunt. Cf. ad IV, 731. + --_veteres doloris_, vetere ira, odio et dolore perciti. Vid. ad IV, + 530. + + 26. _Italum_ omnes scripti. Vulgo _iterum_, prob. Dausq. Sed + duarum inimicissimarum gentium nomina jungi, plus energiæ habet, + judice Barth. Adv. III, 10, _veteresque doloris_ Puteol. et Tell. + _veteresque dolores_ R. 1, Med. al. Vulgo _veterisque doloris_. + + + Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre + Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem, + Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu 30 + Moenia barbarico Nomadum sociata tyranno + Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat? + + 28 seq. Hæc defectio in Celtis forte excusanda, tamquam in peregrino + populo, cui injustum olim bellum Romani intulerunt, jure gentium + violato: (de quo v. Liv. V, 36) sed Capuam, quæ eamdem, quam Roma, + originem habuit, ad Poenos, feros populos, descituram esse quis + umquam credidisset? cf. inf. v. 177... 184. + --_bella referre_: iterare, resumere, ut XVI, 77; N. Heins. + --_referre_, ulcisci, Lenz. et Ern. + 30. _Dardana ab ortu moenia_: nam Capuam a _Capye_, Trojano rege, + qui a Dardano, Jovis filio, genus ducebat, adpellatam, veteres + tantum non omnes credebant. Cf. v. 177 sq.; 299 sq.; Suet. Jul. 81; + Cluver. Ital. ant. IV, 1; Heyne Exc. VI ad Virg. Æn. III, et Exc. + VII ad Æn. VII, p. 129; Strabo L.V. p. 248, hanc urbem a capite, + quod caput esset XII oppidorum, sed alii, v.c. Plin. III, 5, seu 9; + Liv. IV, 37, et Diodorus, a campestri agro, quod propius vero est, + dictam putabant. + 31. _barbarico Nomadum tyranno_, Hannibali. + 32. Vid. V.L. + + 28. _fas sit_ R. 1, Parm. Mediol. Idem conj. N. Heins. vel _fas_, + _Di_, _Celtis_. + 31. _Nomadum_ est ex emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 9; _jam + tum_ Marsi Ven. In aliis libris _numquam_, vel _tandem_, sed in + plerisque _nondum_ legitur sine sensu; _demum_ corrig. Barth. l.c. + 32. _mutatos_ emend. Dausq. perperam. Gronovius l.l. versum hunc, + inquit, qui languor et sopor est ipse, atque enervem reddit iratam + admirationem, si persuadere possim +hupobolimaion+ esse, + cancellaverim libens. Sic tota oratio, quod Drak. monuit, est + admirantis, quæ per verbum infinitivum proferri solet; quod genus + constructionis quum librarii non intelligerent, explendo, ut + putabant, sensui addiderunt versum subditicium, de quo vid. idem + Gronov. Obss. II, 14. Ipse quoque non dissimulo, hunc versum, quem + Ernesti et reliqui interpp., præter Drak., silentio quod mireris, + prætermittunt, semper me obfendisse; quod tamen non poetæ, sed + librariorum culpa factum videtur. Vix enim dubito, quin legendum + sit: _Quis, nisi mutato tantum nunc tempore, credat?_ h.e. quisnam + hoc credat, nisi nunc, quo tempora tantopere mutata sunt, vel, + nisi tantum nunc tempora mutata essent? Ita hæc vel ad tempora + poetæ, vel ad ea, quibus Capua a Romanis defecit, spectant, et + optime cohærent cum verbis sqq., quibus ratio continetur, cur + tanta rerum morumque mutatio facta sit. + + Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris, + Consumtusque pudor peccando, unisque relictus + Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem 35 + Desidia populum, ac resolutam legibus urbem. + + 33. De luxu perditisque Capuæ moribus, cf. Liv. XXIII, 2 et 4. + Quantopere vero etiam in his sermo poetæ a narratione historici + discrepet, non est quod moneam. + --_insana lustra_ dici longum tempus luxuria exercenda consumtum + putat Ernesti. Sed _lustra_ sunt ganeæ. + 34. _Consumtus_, omissus, cessavit, _pudor peccando_, diuturna + peccandi consuetudine. + --_unis_, unice, _relictus Divitiis probrosus honor_, quatenus eam + tantum ob causam pretium habere creduntur, quod flagitiis et + voluptatibus facultatem dant et materiam. + 35. _hiantem_, oscitantem (_gähnend_) _desidia_, luxu, qui ignaviam, + languorem et oscitantiam gignit, ut forte XII, 75; Gr. +chaskontas+, + D. Heins.; cf. Gron. Diatr. Stat. c. 27. + 36. _resolutam legibus_, liberam exsolutamque legum vinculis ac + metu. + + + Insuper exitio truculenta superbia agebat. + Nec vitiis deerant vires: non largior ulli + Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat) + Aurique argentique modus: madefacta veneno 40 + Assyrio manibus vestis, medioque dierum + Regales epulæ, atque ortu convivia solis + Deprensa, et nulla macula non inlita vita. + + 40 seq. _Assyrio veneno_ ut apud Virgil. Ge. II, 465, ubi v. Heyne. + --_venenum_, ut +pharmakon+, quilibet succus, inpr. acrior. De + purpura Assyria v. Heins. ad Claud. in Rufin. I, 208. + --_madefacta_, infecta, tincta, vel _veneno Assyrio manibus_, est + _vestis_, h.e. induunt tunicas manicatas, seu manuleatas, + +cheiridôtous+, seu +karpôtous+, cultum mulierum molliumque virorum, + de quibus v. loc. class. Gell. VII, 12; Virg. Æn. IX, 616; Cic. or. + Catil. II, 10; Barth. ad Stat. Th. VII, 657; Casaub. ad Sueton. Cæs. + 45, et Ernesti clav. Cic.; v. _manicatus_. Hæc vulgaris + interpretandi ratio contextui aptissima est: sed vellem minus + contorta esset et inpedita. Cf. V.L. + [41.] _medio dierum_: nam homines frugi Romæ (loquitur autem poeta + Romanus) hora demum nona vel decima, luxuriosi contra jam _de die_, + immo _de medio die_ coenare, vel convivia in multam noctem et ad + _ortum_ adeo _solis_ (quem morem Silius vs. sq. perstringit) + producere solehant. Vid. Jani ad Hor. Od. I, i, 20, et Bentl. ad + Hor. Epist. I, 18, 91. + + 41. _madidis_, hoc est, viris ebriis, pro _manibus_ legendum + putabat Barth. Adv. III, 10. Sed vox _madefacta_ proxime + præcessit; _madefacta veneno Assyrio jam bis vestis_ tentabat + N. Heins. ut vestis murice bis tincta, seu dibapha innuatur, et + +to+ _jam_ eleganter atque adposite hic positum sit, ut passim + apud Silium, v.c. XIV, 23, 661; _maribus_, quod minus a vulg. + scriptura recedit, conj. Gronov. ut poeta Campanos traducat, apud + quos ipsi etiam viri purpureis vestibus usi sint, quæ vix feminis + concedendæ essent. Id probavit Drak. et recepit Lefeb. coll. XIII, + 353, et XV, 116, 117. Sed veste purpurea et dibapha non tam + molles, quam summi viri solent esse ornati. Forte legendum + _madefacta veneno A._ (+kata+) _manicas vestis_, et hæc non + differt a _lato clavo, ad manus fimbriato_, quo Cæsarem, + delicatorum hominum more. usum tradit Sueton. Jul. c. 45, conf. + not. + 43. _inclita_ Col. et Oxon. _nulli maculam non i. v._ emend. + N. Heins. ut sit græcismus, nec sonus quatuor vocum similiter + desinentium aures obfendat; _nulli maculis_ corrig. Withof. + + Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus + Invidia læta, et conlidens dissona corda 45 + Seditio. Sed enim interea temeraria pubis + Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus. + + 44 sq. Hæc spectant ad seditionem Capuæ inter Patres plebemque + ortam, de qua v. Liv. XXIII, 2, qui etiam lib. XXIV, cap. 2, monet, + «unum velut morbum invasisse omnes Italiæ civitates, ut plebes ab + optimatibus dissentirent; senatus Romanis faveret, plebs ad Poenos + rem traheret.» + --_sævi_, irati, infensi. + --_læta plebes Senatus Invidia_, libenter et cupide invidiam + Patribus concitare solebat. Cf. I, 170; II, 481; III, 575; VI, 482, + et al. + [45.] _conlidens_, inter se committens. + + 44. Lef. huic versui præposuit v. 51... 55; _Quin etiam... + mensis_, quod suaserant Barth. Ad. III, 10, et Drak. ut Silius + Campanorum luxuriæ et conviviis adjungat crudelitatem cædesque in + iisdem usitatas, et inde transeat ad causas defectionis a Romanis, + quæ eos in perniciem conjecerit, ad juvenum senumque crimina, ad + ægrum statum ipsius reipubl. et denique ad occasionem adgrediundi + dominii, ab Hannibale captam. Non male: sed poeta non semper hanc + ordinis subtilitatem curat, quod jam monuit Ern. _populo aversi_, + vel potius _populo servi Patres_ (quos plebi et Pacuvio obnoxios + fuisse, non uno loco testatur Livius) malebat N. Heins. quem vid. + ad Ovid. Amor. I, vi, 74. + 45. _læta_ Col. Vulgo _lacera_. Sed elata, h.e. adrogans et potens + facta, conj. N. Heins. coll. v. 493. _Invida lautitiæ_ corrig. + Withof. + 46. _pubis_ pro _pubes_ ex emend. Barthii; _sed enim teneris_, vel + _in teneris temeraria ephebis_ (ut ap. Martial. IX, 9, et Stat. + Th. I, 423) legendum putabat N. Heins. Si quid mutandum, _teneræ_ + reponerem pro _interea_. + + Nec, quos vile genus despectaque lucis origo + Foedabat, sperare sibi et deposcere primi + Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas. 50 + Quin etiam exhilarare viris convivia cæde + Mos olim, et miscere epulis spectacula dira + Certantum ferro; sæpe et super ipsa cadentum + Pocula, respersis non parco sanguine mensis. + + 48. _despecta lucis origo_, humile genus. + 50. _Deerant_; cf. ad VII, 498. + 51... 54. Campani olim, ut et Romani, cædibus gladiatorum in ipsis + conviviis oblectabantur: de quo barbaro more vide, quos laudant, + Liv. IX, 40; Athen. IV, 13; Lips. Saturn. I, 6, et Strab. V, p. 175, + ubi conf. Casaub. + + 48. _dispectaque_ Col. + 50. _imperio_ primus edidit Marsus et post eum alii. + 52. _diro_ præstiterit judice etiam N. Heins. + + + Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras 55 + Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam + Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat, + (Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen) + Hortatur summi partem deposcere juris, + Atque alternatos sociato consule fasces: 60 + + 55. Silius, quod jam alii observarunt, prætermissis iis, quæ Livius + XXIII, 2... 6 de Pacuvio et de legatione, ad Varronem cos. missa, + (quæ ad capiendum defectionis consilium plurimum contulit) + memoravit, ea tantum exornat, de quorum veritate ipse Livius dubitat + lib. XXIII, 6 extr. _Romam_ scil. «legatos missos esse a Campanis, + postulantes, ut alter consul Campanus fieret, si rem Rom. adjuvari + vellent; et indignatione orta, submoveri a curia jussos esse.» Id + Pacuvii consilio factum poeta fingit. + --_Has_, juventutem et senectutem, Lef. Immo _has mentes_ junge. + 56. _nulla sorte_, nullo modo. + 57. Pacuvius petebat, quæ certus erat, numquam Romanos daturos, + quæque etiam impetrare nolebat, ut hoc prætextu ad Poenos desciscere + posset; Drak. + 58. Eadem constructio est X, 93; XIII, 32; XIV, 149 apud Liv. XXII, + 6; XXXII, 2; XLI, 4 et al. Draken. + + 55. _Hac_ (qua patebat resp. Capuana, per viros nimirum humili + stirpe et pravis moribus) corrig. Barth. loco citato. Sed vid. + Gron. Obss. IV, 4. Versum 58, huic versui præposuit Lefeb. Male! + 56. _que_ priscæ edd. _quæ_ Put. Tell. Mars. quod recte forsan + revocavit Lefeb. + 57. Verba _neque e. i. volebat_ et _fuit haud o. c. nomen_ + parenthesibus inclusit Barth. _temperata_ pro _impetrata_ contra + metri leges edidere Mars. et Mart. Herbip. ut sensus sit: + excedebat modum in votis et petitione. + 58. _Pacuvio_ Marsi ed. Ven. Conf. Gronov. l.c. _Paculo_ Col. + Vulgo _Pactulo_. + + Et, si partita renuant sedisse curuli, + Æquatumque decus geminasque videre secures, + Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsæ. + Ergo electa manus gressu fert dicta citato. + Antistat cunctis præcellens Virrius ore; 65 + Sed genus obscurum, nullique furore secundus. + + 62. _geminas_, similes; Withof. Vid. V.L. + 65. _Antistat_, princeps legationis Vibius Virrius, de quo conf. + Liv. XXIII, 6. + + 62. _gemino fascique securique_, vel _fasci geminæque securi_ + conj. N. Heins. Sed per solas _secures_ hic consulatum innui, ut + per solos _fasces_ inf. v. 152, et XIII, 269, nec opus esse, ut + simul et fasces et secures memorentur, jam monuit Drak. Præterea + _fascium_ modo mentio facta. Ego totum potius versum ejiciendum + putarem, ne eadem res et notio quinque modis varietur, nisi in + poeta luxuriantis ingenii versaror. + 65. _Virrius_ Col. ut et inf. passim _Virrhius_ Med. _Virruis_ + R. 1. Vulgo _Virius_. In marmm. et inscriptt. nunc _Virrius_, nunc + _Virius_ legitur; confer Gron. et Drakenb. ad Liv. XXIII, 6. + + Qui postquam coetu Patrum ingentique Senatu + Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit + Consulta, et tumidis incendit vocibus aures; + Concordi fremitu renuentum effunditur asper 70 + Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat + Increpitans, vocumque tremit certamine templum. + + 67. _Senatu ingenti_, ut _Senatu magno_, XVII, 9 et ap. Stat. Silv. + I, i, 101; Drak. + 69. _tumidis_; conf. ad II, 288. + --_incendit_ ira _aures_, audientes. Lefeb. confert Virg. Æn. IX, + 500; X, 895. + 71. _Quisque fatigat_, scil. templum clamore, Ern. Possis etiam ad + _concilium_ referre. Cf. ad II, 74. Sed v. V.L. + 72. _templum_, curia. Vid. ad I, 617. Cf. ad v. 55. + + 67. Hunc versum primus ejecit Marsus, quem plerique editores + perperam sequuti sunt. + 68. _ac_ Col. Vulgo _et._ Neutrum legitur in Put. R. 1. Med. et + Marsi edd. + 71. _concilio_ scripti. Vulgo _consilio_. Forte h.l. legendum: + _Toto e concilio clamor, quem quisque fatigat I._, vel _quod_ + (scilicet concilium) _quisque fatigat I._ (clamore, seu + increpatione) vel denique _quo quisque fatigat_, scilicet + concilium, vid. de his formulis not. ad I, 63, 675, et II, 75. In + vulgata certe lectione constructio verborum paulo inpeditior est, + et vox _tum_ minus apta, quoniam nihil novi traditur, sed idem + aliis verbis enunciatur. + + + Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa + Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta + Romuleis durastis, ait, subcedere muris? 75 + + 73. Silius non modo historiæ, ex Liv. VIII, 5, et 6 notissimæ, + mentionem facit vers. 77 seq., sed eamdem quoque rem iterum hoc + tempore contigisse comminiscitur. + --_avum_ non proprio sensu capio. De _severitate_ Manlii Torquati + Cos. v. Liv. VIII, 7. + --_æquavisse Nobilis_; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. + 75. _durastis_, passi estis. + + 74. _Capuæ dicta_ malebat N. Heins. Sed junge: ex _Capua + portantes_. + 75. _Romuleos muros_ scribendum suspicor; vid. ad X, 596. + + Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma + Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures + It vestras, in Tarpeia quum sede Latini + Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri + Propulsum dextra, qui tum mandata superbo 80 + Ore adportabat, tanto per limina templi + Turbine præcipitem revoluti corporis actum, + Ut, sævo adflictus saxo, spectante piaret + Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto? + + 77. _Post Cannas_, post pugnam et victoriam Cannensem. Cf. Ernesti + ad Tac. Hist. III, 49 pr. + 78. _in Tarpeia sede_, in Capitolio, ubi tum senatus legatis datus. + Vid. Liv. VIII, 5 pr. + 80. Intell. Annius, cujus oratio exstat ap. Liv. l.c. + --_Propulsum dextra_: in his, et v. 85... 87, Silium discrepare a + Livio VIII, 5 et 6, jam monuere Cell. et alii. + 83 sq. _spectante Jove_, cujus numen spreverat, quum Torquatus ad + ejus simulacrum conversus auxilium Dei implorasset. + + 77. _offerre_ Tell. _efferre_ R. 2. + 81. _apportabat_ Col. Tell. R. 1, Parm. Med. quod etiam ex conj. + reposuit Cell. quoniam vulg. lectio _asportabat_ auferendi vim + habet. + + En ego progenies ejus, qui sede Tonantis 85 + Expulit orantem, et nuda Capitolia consul + Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum + Intentantem oculis, proavitaque facta parantem + Ut vidit majore adeo crudescere motu, + Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi! 90 + + 87... 89. Silium in his iterum +tragôdein+ et a Livio lib. XXIII, 6 + extr. omnia moderatiora narrari, observat Ernesti. Sed poeta hunc + Torquatum inducit _parantem proavita facta_, h.e. imitantem ferociam + proavi, qui, teste Liv. VIII, 5, «adeo non tenuit iram, ut gladio + cinctum in senatum venturum se esse palam diceret,» etc. + [89.] _crudescere_; v. ad IV, 449. + --_motu_ animi, ira. + 90. _Pro cuncta pudendi_, o homines plane probrosi, et omni ex parte + famosi, quos jam luxuriæ, crudelitatis ac superbiæ vestræ pudere + debet; Draken. Græcismus et dura formula obfendit Ernest. et alios. + Vid. V.L. + + 87. _Rabidum_, Ald. Vulgo _Rapidum_, quod perperam restituit Lef. + _hinc_, non _hunc_, Col. + 90. _Pro_, non _proh_, Col. et R. 2, ut semper in optimis libris, + _prope juncta_ conj. N. Heins., et Burm. _pro monstra! pudendi_, + etc. ut _pudendum bellum sit_, quod tam male gesserit Varro, + cujusque culpa interemtus sit Paulus, ac sedes consularis vacet. + + Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella: + Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis? + Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri, + Prima atque ante alios sors, concedente Senatu, + Te citat, ac nostris æquat jam purpura Brutis? 95 + I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces + Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis, + Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem, + Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira: + + 91. _Sedes belli_, consulis imperium, _viduata_ morte Pauli. + 95. Tune primus eris Consul e Campanis, ut Brutus e Romanis? + 96. _i_, _quo tendis_, adspira ad consulatum apud Poenos. + 98 sq. Inducitur præter Torquatum et Fabium, etiam Marcellus, cujus + acerbam ad Varronem orationem nemo nunc desideraverit: non enim ad + rem præsentem pertinet; Ernesti. Recte: sed poeta quamvis occasionem + Varronis perstringendi captat. + [99.] _Fulminea ira_; vid. ad I, 421. + --_ab ira_; cf. ad II, 139. + --_torvum exclamat_, ut apud Virg. Æn. VII, 399. + + 94. _ante alias_, scilicet sortes, e Col. recepit Lefeb. + + «Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem, 100 + O confuse nimis Gradivi turbine Varro, + Ut perferre queas furibunda insomnia consul? + Nonne exturbatos jam dudum limine templi + Præcipites agis ad portas? et discere cogis + Semiviros, quod sit nostro de more creati 105 + Consulis imperium? non unquam sobria pubes + Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse. + + 101. _confusus_, +sunchutheis+, perturbatus. + --_Gradivi turbine_, ut II, 4. + 102. _furibunda_, insana. + --_insomnia_ id. qd. _somnia_, (v. sup. ad X, 357) h.e. vana res, + opinio et persuasio, (ut nostrum _Träume_) stulta illa Campanorum + petitio et postulatio. + 105. _Semiviros_, Campanos luxu effeminatos, ut mox _non umquam + sobria pubes_. + + 100. _Quo_ conj. N. Heins. _tam_ pro _quam_ e duobus scriptis, + nescio quibus, reposuit Lefeb. + 102. _perferre_, non _præferre_, libri vetusti; _furibunda + examina_ suspicabatur N. Heins. ut legati Capuani ita dicantur; + _furibundi somnia_ conj. Burm. Ego leviori mutatione _furibundi + insomnia_ legendum arbitror. + + Muros ante tuos (ut par est) debita ductor + Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti + Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant. 110 + Nec non et foribus propere Campana juventus + Extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ + Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore. + + 113. _Hannibalem_, foedus cum eo a Campanis faciendum. Cf. v. 133, + et verba Virii ap. Liv. XXIII, 6. + + 111. _e foribus_ tacite edidit Lefeb. + 112. _ipsa_ Col. cum priscis edd. _illa_ Put. Vulgo _acta_, quod + servavit Lefeb. _tantoque_ Parm. _tacitoque_ conj. Livin. + + + Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis + Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago 115 + Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit, + Ductorem vestris devinctum colla catenis + Romam victor agis, posthac intrare Quirini + Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro, + Quo mens ægra vocat.» Referunt hæc inde citati 120 + Mixta minis et torva trucis responsa Senatus. + + 114. _Fulvio_ tribuit poeta has partes, quia is mox cum Claudio + collega Capuam obsedit; Cell. + 115. _Venturum decus_, futuram expugnatæ Capuæ gloriam. + 117. Cf. ad VIII, 276 sq. + 118. _agis_, adducis. + 119. _Sacratos sedes_; cf. ad III, 501, et X, 367. + + 114. _nam_, non _jam_, Col. + 117. _nostris_ Oxon. et vett. edd. _devictum_ Marsi Ven. sec. et + inde plures. + 118. _agis_ Col. Vulgo _agas_: sed illud concinnius, judice + N. Heins. qui v. 119, _hortor_ maluerit pro _oro_. + + + Tantane, omnipotens, caligine mersa latere + Fata placet? veniet quondam felicior ætas, + Quum pia Campano gaudebit consule Roma, + Et per bella diu fasces perque arma negatos 125 + Ultro ad magnanimos referet secura nepotes. + + 122 sq. Quis tum temporis cogitasset, Campanos cunctosque Italos + aliquando (finito scil. bello Marsico, seu Sociali, legibusque a. L. + Julio Cæsare, et a Carbone Silvanoque latis) civitatem Rom., quæ + nunc tanto animorum impetu ipsis negabatur, consecuturos, et ita + aditum sibi ad summos Rom. honores ipsumque consulatum comparaturos + esse? + 124. _pia Roma_; cf. ad V, 255. + 126. _magnanimos_; v. ad I, 29. + --_nepotes_, posteros horum Campanorum adrogantia tam pervulgata + fuit, ut _Campanum supercilium_ et _Campana superbia_ etiam + proverbii loco diceretur. Cf. Gell. I, 24; Ausonii Capua, et inpr. + Cic. Or. II, de lege agrar. c. 33... 37. + + 125. _et per arma_ R. 1, Parm. Mediol. sed ad marg. R. 1, _per et + arma_ quod etiam N. Heinsio in mentem venit. + 126. _referet_ Colon. _referret_ Tell. et R. 1. Vulgo _referat_. + + Poena superborum tamen hæc durabit avorum, + Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet, + Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus, + Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem 130 + Virrius admiscens cecinit fatale cruenti + Turbatis signum belli. Furiata juventus + Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus, + + 128. _suos ad suffragia_, ferenda _mittet_ Romam: nam civitas + præcipue continebatur jure suffragiorum. + 129. _Carthago_, colonia Rom. deducta. Dausq. putabat innui + Gaditanos, Poenorum olim imperio obnoxios, et quidem Corn. Balbum + majorem, Gaditanum, qui primus externorum, gratia Cæsaris, ad + consulatum pervenit, teste Plinio lib. VII, 43. + 129. _Postquam_, etc. Conf. Liv. XXIII, 6. + 131 sq. _signum cecinit belli_, defectionem a Romanis suasit. + --_fatale_, quod Capuæ fuit exitio. + [132.] _Turbatis_; v. ad I, 477. + 133. _Hannibalem_, ut sup. v. 113. + + 130. _fata_ primum legitur in Marsi Ven. 2. + 132. _Turbatis_, non _Turbati_, R. 1. Parm. et Med. + 133. Ita scripti cum R. 1, Parm. et Med. Cf. Heins. ad Ovid. Met. + XI, 377. Alterum _arma_ perperam omissum est in edd. Marsi, + Nicandri, R. 2, et al. _Arma sibi_ ed. Gryph. et al. + + Et Poenos in tecta vocant: ingentia facta + Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes 135 + Herculei socius decoris, Divisque propinquas + Transierit cursu rupes: ut cæde referta + Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem + Lydia Romano turbarit stagna cruore: + Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ 140 + Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem + Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris. + + 135 sq. Cf. II, 356; III, 90 sq., et IV, 4. + 137 sq. _Clauserit vada cæde_, cadaveribus ita fluvium repleverit, + ut stagnaret, et cursus aquarum præcluderetur. Cf. inf. v. 519 et + sup. ad IV, 621. + [138.] _Eridani_, Ticini fl., qui Eridano, seu Pado miscetur, ut + passim. + --_vada_; v. ad I, 52. + 139. _Lydia stagna_, Trasymenum. Cf. ad IV, 719. + 140 sq. _famæ Tradiderit_; cf. ad IV, 73. + 142. _demiserit umbris_, ut I, 439. + + 135. _ut vicerit_ Put. R. 2, edd. Mars. et inde al. prob. Lefeb. + qui _Alpes_ pro incolis Alpium adcipit. + 137. _refecta_ edd. Marsi _reverta_ et a m. sec. _cruenta_ in + R. 1. + 140. _Ut_, non _Et_, R. 1, 2, Parm. Med. Gryph. Asul. + 142. _dimiserit_ scripti, vid. ad I, 439. + + + His super excisam primori Marte Saguntum, + Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis, + Juratumque viro bellum puerilibus annis 145 + Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis, + Tot fusis acie, stare inter prælia nullis + Adtactum telis. Superum quum munere detur + Huic sociare viro dextras et foedere jungi; + + 143. _His super_, ut I, 60, ubi v. V.L. + --_primori Marte_ pro vulg. _primoribus annis_, ut I, 511. + 144. _juga Pyrenes_, quæ transgressus sit. Cf. III, 415 seq. + --_Iberum_ v. ad I, 480. + --_sacra parentis_; cf. I, 77 sqq. + 146. _Adcumulant_, laudibus ejus addunt. Nimis laudatur Hannibal. v. + I, 522... 555; Liv. XXI, 6 et 57. + + Fastus exsanguis populi vanumque tumorem 150 + Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis, + Ceu famulis fasces æquataque jura negantis? + Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum + Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro. + + 150. _populi exsanguis_, populi Romani, cladibus continuis ad + internecionem prope redacti. Cf. II, 230, et XII, 318, 319. Dausq. + bene laudavit locum Valer. Max. V, iii, 2. «Africanus superior non + solum contusam et confractam belli Punici armis rempubl., sed pæne + jam exsanguem atque morientem, Africæ dominam reddidit.» + --_tumorem_; v. ad II, 288, ubi de flatibus arrogantiæ et elato + spiritu. + 153 sq. Vim sarcasmi facile sentiet lector. + --_tanto nomine_ scil. consulis. + + 150. Ita Col. Vulgo _Fastus et exsanguis_, contra leges metri, _et + foedere jungi Fas sit, ut exsanguis_, etc., vel _Fastum an ut + exsanguis_ conj. N. Heins. et _Fastum et exsanguis_ Lefeb. + 151. _urbi_ Col. + 154. _ut fugit_, hoc est quoniam, seu a quo tempore fugit, etc. + Tell. recepit Lefeb. + + + Talia jactantes jam lectam sorte parabant 155 + Mittere, quæ Tyrios adjungat foedere, pubem. + Sed non invictum ponebat pectore robur + Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus + In medios coetus, neque enim differre dabatur; + «Itis, ait, cives violanda ad jura parentum? 160 + + 155. _jactantes_, dicentes, et quidem tam gloriose de se, quam + acerbe de Romanis. + 157 sq. De _Decio Magio_; v. omnino Liv. XXIII, 7. + + Damnatumque caput temerati foederis aris + Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti, + Sacram atque in magnis positam populisque virisque + Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire + Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere, 165 + Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt: + + 161. Hannibalem, diis invisum, propter rupta foedera; Cell. + 162 sq. _Quæ tanta oblivio recti_, quomodo justi et æqui tam + inmemores esse potestis, ut _fidem sacram_ (v. ad I, 481 et in V.L. + II, 479) _atque in magnis positam_, quæ magni æstimatur, vel + venerabilis est _populis et viris_, singulis hominibus, adeoque et + publice et privatim sanctissime summaque religione colitur, + _adversam_ Romanis _ostentetis_, vel simpl. violetis? + + 163. _Magnam atque in magnis positam populisque virisque Adversam + ostentare fidem_ non male edidit Lefeb., qui tamen post _fidem_ + non punctum, sed exclamandi signum posuit, (ut _ostentare fidem!_ + sit pro, quasi an ostendetis, etc.) et interrogationis notam, quæ + v. 162, post _recti_ in cunctis libris reperitur, servavit. Ita + legitur in omnibus codd. et scriptis et editis ante Basil. Wolfii, + nisi quod _Magna_ in Colon. R. 2, Marsi ed. Paris., _Magnum_ in + Oxon., _Magnum in magnis positum_ in Marsi ed. Ven., _in magnas_ + in Puteol. _in magnis rebus_ in Ald. et Paris. ed. Marsi, et + _ostendere_ in Ox.--_Magnum utique in magnis rebus p. v. Adversis + servare fidem_ Wolfii ed. Basil. quam scripturam, etsi non uno + mendo inquinatam, præter Dausq. et Cell., retinuit Drak. qui, + judice Lefeb., ineptit hic ineptissime, (hæc sunt lepidi viri + verba) et, fas sit dixisse, ignarissime cum Heinsio, dum a + veteribus omnibus discedit. Qua gravi tamen censura non deterritus + est Ernesti, quo minus Draken. sequeretur. Ipsi enim in tanto + librorum vett. dissensu, non vituperanda videtur modestia ejus, + qui vulgatam scripturam servet, cujus hic sensus sit, quamvis + moleste verbis expressus: in magnis rebus adversis magnum h.e. + egregium, præclarum est, fidem servare. Sed inter veteres profecto + libros parum discrepat, et, quamvis modestia criticus magnopere + commendatur, tamen ab animo meo inpetrare non potui, ut, spreta + fere omnium codicum auctoritate, adquiesceret in ea lectione, quæ + non nisi in una alteraque, et quidem recent. editione exstat, + adeoque ne pro vulgata quidem habenda, et præterea ex inepti + omnino interpolatoris ingenio profecta est: quis enim umquam _in + magnis rebus adversis_, vel _magnum est_, _in magnis rebus_, etc. + dixit? Neque tamen mihi prorsus satis faciunt N. Heins. et Burm. + conjecturæ. Hic legendum putbat _Dignum atque in magnis positum, + p. v. Adversis servare fidem_, vel _Haud versam ostentare fidem_: + ille vero _Magnam, agite, inque manu positam p. v. Adversi + ostentate fidem_, vel _Magnum atque in manibus positum_ (ut VII, + 35; XII, 197, Val. Fl. VI, 460; Stat. Th. X, 29, et Lucan. VII, + 253; IX, 388) _p. v. Adversam ostentare fidem_, vel denique, quod + verum ei videbatur, _Magnum a. in magnis positum p. v. Adversa + ostentare fidem_. Mea qualicumque sententia interrogationis nota, + post voc. _recti_, v. 162, in omnibus libris posita, fraudi fuit + viris doctis; qua sublata et in locum puncti post _fidem_ + substituta, non video, quid in lectione cod. Col., quocum reliqui, + si librariorum errores exceperis, conspirant, displicere possit, + præter voc. _Magna_, vel _Magnam fidem_, pro quibus _Sacram fidem_ + reposui, nisi _Sanctam f._, et pro _Adversam_ forte _Aversam_, vel + _Inversam_ malis. Vox _sacram_ facile in _magnam_ mutari, vel hæc + illam extrudere potuit, quum mox sequatur: neque etiam inprobabili + judicio suspicari mihi videor, +to+ _magnam_ esse interpretamentum + verborum, _in magnis positam_, et e margine in contextum + inrepsisse; Conf. not. _Magnum atque hinc magnis solitum p. v._ + emend. Withof. + + Is locus officio, quum cessant prospera, quumque + Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere, + Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste. + Novi Dîs animas similes et pectora magnis 170 + Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas, + Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum. + + 170 sq. Cf. II, 315... 324. + 170 sq. _Dis similes_, +theoeideas+, +theoeikêlous+, Dausq. + --_pectora angusta_, animum humilem et timidum. + [171.] _capiunt Cannas_ etc. non fracti sunt cladibus ad Cannas + etc., sed his adversis ferendis pares sunt Romani. Conf. ad VI, 617, + et Gronov. Obss. I, 17. + + 167. _Sit_, vel _Fit_, vel _Est locus o._ conj. N. Heins. coll. + Stat. Th. XII, 302. + 169. _huc_, non _hic_, scripti et primæ edd. + 171. _Cannas_ Col. Vulgo _Cannæ_. + + Hi sunt, qui vestris infixum moenibus hostem + Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis + Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere 175 + Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt. + + 173 sq. Decius commemorat beneficia Romanorum, quæ nunc remunerari + deceat. + 174. Cf. Liv. VII, 29 sqq. Flor. I, 16. + 175. _jura dedere_, vobis leges et libertatem reddidere. + 176. _Terrore_, hoste. + --_Sidicina bella remorunt_, propulsarunt bellum, quod Samnites + intulerant propter Sidicinos, qui ad opem Campanorum confugerant; + Cell. Cf. ad V, 551. + + 173. _nostris_ Oxon. R. 1; Parm. Med. + 176. Verbis _Terrore expulso_ ne mendum subesset metuebat + N. Heins. + + Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis + Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit + Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo; + Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter 180 + Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum, + Marmarico ponam tentoria mixtus alumno? + + 177 sq. _fuqitis_ sc. Romanos. + --_additis_, Poenos. Conf. ad III, 350 in V.L. Novum argumentum, a + cognatione Campanorum cum Romanis petitum. Cf. sup. ad v. 30. De + progenie Dardani, filii Jovis, v. Ovid. Fast. IV, 31 sqq. et Heyne + Exc. VI ad Virgil. Æn. III. + 179. _Capys_, filius Assaraci et pater Anchisæ, cujus filius Æneas + et nepos Iulus fuit. + --_magno Iulo_; cf. Virg. Æn. I, 267 et 288. + 180 sqq. Acerbe in Poenos, seu Afros, populos barbaros et sævos. + Conf. VI, 531. + + 177. Ita scripti et priscæ edd. nisi quod _auditis_ in Col. et + _odistisve_ pro _quosve additis_ in Put. et R. 2; _Quos f. socios + odiis? quosve additis? ille Dardanius_ ed. Marsi et inde al. _Quos + fugietis? eho! sanguis vos edidit ille D._ conj. Barth. Adv. III, + 10. Male! + 181. _rictum_ pro _ritus_, et v. 186; _vos_ pro _nos_ primus + edidit Marsus. Ibid. _vivida_ conj. non nemo teste Dausq. qui + tamen probat +to+ _invida_, noverca licet natura. + + Ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque + Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes? + Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque 185 + Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto + Armavit Natura bono, quam janua mortis + Quod patet, et vita non æqua exire potestas.» + Hæc vana aversas Decius jactavit ad aures. + + 183 seq. Conf. ad I, 58, et II, 504. [recte II, 503] + 185. _Non ita_, ut ap. Virg. Æn. II, 583, ubi v. Heyne. + --_Decio_, +deinôs+ pro, mihi. + --_permixtum fas nefasque_, ut apud Virgilium Georgic. I, 505; + Horat. Od. I, xviii, 10, et alios. + 186. Nihil mihi præstantius natura dedit, quam arbitrium et + potestatem vitæ meæ finiendæ: sententia tenuiter et argute expressa; + Ern. Cf. ad II, 576. + 187 sq. _janua mortis patet_, ut ap. Virg. Æn. II, 661: at quanto + ibi aptius, quantoque cum adfectu elatum! Ern. + --_vita non æqua_, iniqua infelici. + 189. _vana_, frustra. + + 187. _morti_ suspicari possis coll. Virgil. Æn. II, 661, vel + _Mortis_, ut persona sit. + 188. _e vita_ ed. Mars. et inde al. _ac_ Lefeb. _vitam non æquam_, + vel _vitæ non æqua_ (ut _angusta loci_ V, 174, et alia) _exire p._ + malebat N. Heins. non inprob. Drakenb. ut verbum _exire_ cum + quarto casu construatur, ut XIV, 455; Lucret. VI, 1217; Virg. + Æneid, V, 438, et Tac. Ann. VI, 49. + + + Ast delecta manus jungebant foedera Poeno. 190 + Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu + Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno + Festinata citus per campos signa movebat. + Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste, + Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex 195 + Molitur facinus; procumbat barbara pubes. + Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire + Si parat, obstructas replete cadavere portas, + Et ferro purgate nefas: hic denique solus + Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.» 200 + + 190. Cf. Liv. XXIII, 7. + 197. _rapite_; vid. ad I, 570. + --_decus hoc_, ut scil. arceatis Poenos ab urbe. + 198. _obstructas replete cadavere_, cadaveribus; cf. ad IX, 99. + 199 seq. Decius apud Liv. l.c. «primo, ne reciperetur præsidium + (Autololes, v. 192, definite, poetarum more), vociferatus est: + deinde, ut receptum aut ejiceretur, aut, si malum facinus, quod a + vetustissimis sociis consanguineisque defecissent, forti ac + memorabili facinore purgare vellent, ut, interfecto punico præsidio, + restituerent se Romanis.» + + 190. _jungebant_, et mox _aderant_, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo + _jungebat_ et _aderat_, prob. Lefeb. + 198. _replete_ Puteol. R. 1, Parm. Mediol. Vulgo _præbete_. + 199. _Aut_ sine _Vel_ pro _Et_ legendum crediderim; vid. not. + + + Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur, + Audita asperitate viri coeptoque feroci, + Multa feta gerens ira præcordia, Poenus + Adstabat muris, propereque arcessere lectos + Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus, 205 + Armatumque fide pectus, rectique cupido, + Et major Capua mens inperterrita mole + Invicta stabat, torvoque minacia vultu + Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris. + + 201 sq. Cf. omnino Liv. XXIII, 7 seq. + 203. _feta ira præecordia_; cf. ad X, 14 in V.L. + 204 seq. _arcessere castris_, in castra sua, non procul ab urbe + posita. + [205.] _Horrida virtus_; v. ad I, 58. + 207 sq. Cf. Virg. Æn. X, 770 sq. ubi v. Heyne. + --_major Capua_, mente, seu animo civium. + + 204. _arcessere_, non _accersere_, Putean. R. 1, Parm. Mediol. + Conf. ad lib. I, v. 264. + 208. _minacia_ Colon. Vulgo _minantia_, vulgari errore. Vide, quos + Drakenborch. laudavit, Heins. ad Claud. b. Gild. v. 39; Broukh. ad + Propert. III, vii, 47, et Bentl. ad Horat. Od. II, xii, 12. + + Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis 210 + Spernentem increpitans magno clamore profatur: + «Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu! + + 212. _componimur_; vid. ad I, 39. + + 210. _ductor_ R. 1, et Med. _ferentes_ ed. Gryph. et sic conj. + Barth. Adv. III, 10, h.e. omnem Hannibalis exercitum. Sed + _ferentis_ +archaikôs+ scriptum tantumdem est. + 212. _eheu_, non _heu, heu_, Col. Conf. Pier. et Burm. ad Virgil. + Ecl. II, 58; Broukh. ad Prop. II, xix, 22, et VV. DD. ad Horat. + Epod. XV, 23. + + Vecordi Decio, mecum certasse volenti + In decus et famam leti: rapite, ite citati, + Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante 215 + Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi + Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum, + Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora + Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ. + + 214. _In decus et famam leti_, ut mors, a tanto viro, quantus ego + sum, ipsi inlata, gloriosior sit. Cf. ad II, 705, et III, 123. + 217. _saxa cælum inpellentia_, tangentia, in illud adsurgentia, ut + _cælum pulsantes scopulos_ XII, 71. Cf. ad v. 136; XV, 167; IV, 2, + 742, et Jani ad Horat. Od. I, i, 36. + 218 sq. _uni calcata Deo_, ab Hercule. Cf. ad II, 356; IV, 4 al. Sed + Galli quoque ante Hannibal. transiverant (v. Liv. XXI, 30): hi + colebant Herculem, cui aram, (v. Petron. de bello civ.) + transgredientes montem, dicarunt, unde nata fabula de transitu + Herculis; Lefeb. + --_Subfuderat ora Sanguis_; cf. ad V, 275; IX, 459 seq. + [219.] _surgebant flammæ_, ira Hannibalis. Cf. ad IV, 262, et V, 105 + in V.L. + + 214. _ite_ scripti, R. 2, Mars. et Mart. Herbip, Vulgo _inde_. + 215. _pateatne_, non _pateatque_, Col., vel, teste Lefeb., duo + scripti. + 218. _diffuderat_ Oxon. + 219. _fulgebant_ Put. + + Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta 220 + Versabant penitus dirum suspiria murmur. + Sic urbem invectus, toto comitante Senatu, + Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente, + Effundit cunctam rabiem irarumque procellas. + + --Majorem ornatum, qui in v. 220 et 221 inest, nemo facile + desideraverit. Moderatius poeta iram H. sup. V, 603 sq. + descripserat: _rictus_ vero et _fauces_ indigne de homine, quamvis + furente et irato; Ern. + --_rictus_ quidem et _fauces_ hominibus, etiam non furore et ira + concitatis, æque ac bestiis tribuuntur. Sed ira turpior est + _spumante rictu_, qualem Sueton. in Claud. c. 30 notavit. + 221. _suspiria_, iræ, ut _gemitus_ apud Virg. Æn. III, 664; VII, 15; + Ern. Proprie tamen non sunt iræ, sed iis tribuuntur. + 222 sqq. Cf. Liv. XXIII, 7. + + 220. _rictus spumans_, quatuor scripti, _rictu spumans_ R. 1, + Parm. Med. _rictu spumante_ ed. Marsi Ven. Vulgo _rictu spumas_. + 221. _Versabat_ Parm. _ad suspiria_ R. 1. Parm. Med. + 222. _invectus_, non _ingreditur_, Col. Oxon. R. 2, Mars. et Mart. + Herb. _toto_, non _tanto_, scripti. + + + Nec non et Decio propiora pericula mentem 225 + Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse, + Quo laudes ducis invicti superaret inermis. + Non illum fuga, non clausi occuluere penates; + Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem + Hannibal, intrepido servaverat otia vultu: 230 + Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis + Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis + Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte + Incessens victor dictis, «Solusne ruentem + Fulcire, et revocare paras a funere, Romam? 235 + + 225. Etiam in his comparandus omnino Liv. l.l. et c. 10. Orationem + Hannibalis v. 233 sq., ut sup. v. 212 sqq. poeta ipse, nec inepte, + commentus est. + 232 sq. _pedibus Ductoris sistunt_, apud Liv. lib. cit. c. 10. + «Decium ante pedes destitutum causam dicere jussit.» + --_sublime sedentis_; v. ad III, 9. + + 232. _Invadunt_, non _Invadit_, Col. + 233. _sistunt_ ex emend. N. Heins. Vulgo _sistit_. + + O demens! en, qui Divum mihi munera tanta + Eripiat. Decio prorsus servabar inerti + Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla, + Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris, + Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?) 240 + Magnanime o miles, meritas innecte catenas.» + + 236. _Divum munera_, victorias, quas diis debeo. Quod fere abhorret + a persona Hannibalis, qui res feliciter a se gestas non diis, sed + gladio et virtuti suæ tribuere solet, cujus poeta inmemor fuisse + videtur. + 238 sq. Cf. ad II, 361. + 239. _Agenoreis_; v. ad I, 15. + 241. _Magnanime o miles_, vide Var. Lect. et ad lib. I, 29. + + 240. _huc_ Put. + 241. _Magnanime o miles_ Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. _Magnanime + miles_ Ox. et Put. Vulgo _magnanimo miles_, ut poeta inridens + _magnanimum_ dicat, quem modo _inertem_ et _inbellem_ vocaverit; + _Magnanime, i, miles_ malebat N. Heins. _Magnanimo, miles, + meritas, i, necte catenas_ conj. Bentl. ad Hor. Epod. XVII, 72, + ubi docet, bonos scriptores numquam dixisse _innectere alicui + catenas_, sed _innectere aliquem catenis_, vel _nectere alicui + catenas_. Possis itaque et reponere _hunc agedum, Magnanime o_, + vel _i miles, meritis innecte catenis_. + + Dixerat hæc: necdum finem convicia norant. + Inlatus velut armentis super ardua colla + Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira + Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit, 245 + Mandit anhelantem pendens cervice juvencum. + + 243 seq. Præclara et graphica comparatio, qualis fere ap. Virg. Æn. + X, 723 sqq. Homer. Iliad. III, 23 seq. inpr. XI, 172 seq., et XVII, + 61 seq. Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 458 sq., ubi gemmæ ex Gorlæi + Dactyl. P. II, n. CXIX et nummo ex Morell. Specim. rei num. tab. + XXVI, quibus Draken. ad h.l. imaginem leonis, tum tauri, tum cervi + tergo inhærentis, oculis proposuerat, addit alteram Gorlæi gemmam + T. I, n. 528; v. et V.L. + 245. _hæsit_ ut ap. Virg. Æn. X, 726. + + 242. _hæc_ in _et_ primus Nicander, et _nec dum_ in _nondum_ + Marsus mutavit. Hunc versum in vulg. edd. excipiunt duo alii, ab + eodem Nicandro profecti, _Quum fera gens Decii constanti pectore + corpus Invadit, vincitque manus post terga catenis_. Eos tamquam + spurios ejeci, auctoribus N. Heins. et Draken., exemploque Lefeb. + sed refrag. Ernesti, quo judice non commode possunt abesse, quum + sequens ab iis pendeat comparatio. Eam ob causam quatuor, qui + sequuntur, versus, _Inlatus... juvencum_, post v. 231, inseruit + Lefeb. At verba hæc loco, quem in omnibus libris occupant, aptiora + videntur, illa vero ratione admissa, constructio eorum inpeditior + fit, et vox _quum_ bis posita languet. Omnia forsan bene inter se + cohærent, modo voc. _Inlatus_ non ad leonem, sed ad militem + (v. 241), vel ad ipsum adeo Hannibalem retuleris, ut sensus sit: + _Inlatus_ est, h.e. intulit se, inruit in Decium, velut leo, quum + sese inposuit armentis, etc. Possis etiam lacunam, quam extrusis + Nicandri versibus oriri putant, levi mutatione explere, si pro + _Illatus_ scripseris _Illi_ (milites v. 241) _tum_, scilicet sese + inposuere Decio, velut leo quum sese inposuit armentis, etc. + 244. _victorque inmanis ab ira_ non male opinabatur N. Heins. nec + inprob. Drak. Cf. not. ad II, 139. + 246. _prendens_ ex Put. recepit Lefeb. Sic +labôn krateroisin + odousi+ Hom. Iliad. XVII, 63. Præstiterit _frangens_, quod + proprium in hac re verbum est, ut +ex auchen' eaxe+ ap. Hom. + Iliad. XI, 175, et XVII, 63; conf. Heins. ad Claud. Stilic. II, + 21, et Burm. ad Val. Fl. II, 459. Sed vulgata quoque lectio bene + se habet. + + + At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit, + (Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas, + Foederis infausti pretium: sic victima prorsus + Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum 250 + Humano, sit fas cæsis placasse juvencis. + + 247. Cf. Liv. XXIII, 10, ubi tamen Decius cives, non Hannibalem, + neque tam acerbis conviciis lacessit. + 250 sq. _sanguine lætum Humano_, sævum, inmanem, sanguinis sitientem + militem Poenum dicit (nisi forte ipsum Hannibalem, ut I, 59); nec + opus est, cum Marso cogitare de ritu punico humanas victimas + cædendi, quamvis non plane aliena foret ab ira Decii acerba illa + adlusio; Ern. + + 249. _præsul_ pro _prorsus_ Put. _pressus_ R. 1, Parm. Med. + _Poenis_ emend. N. Heins. + 250. _cadit_ scripti et Ven. Marsi. + + En dextra! en foedus! nondum tibi Curia, necdum + Templorum intrati postes; jam panditur acri + Imperio carcer: perge, ac primordia tanta + Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras 255 + Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.» + Nec plura effari concessum: obnubitur atra + Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum. + + 252. «Unum esse exsortem Punicæ amicitiæ foederisque secum facti» + etc. Liv. l.c. + 254. _primordia_ etc. ut XV, 654. + [255.] _mihi fama sub umbras foret_; conf. V.L. et ad I, 398. + 256. Hoc est, quod Marcellus ap. Liv. XXIII, 45, dixit, _Capuam + Hannibali Cannas fuisse_; Cell. + 258. Hæc «vociferanti obvolutum caput est, ociusque rapi extra + portam jussus,» Liv. XXIII, 10. Reliqua Decii fata memorantur inf. + v. 377 sq. + + 253. _intranti_ a Marso innectum. + 255. _sub umbras_ Col. ut fere ap. Virg. Æn. IV, 387; conf. ad VI, + 150. Vulgo _umbris_. + 257. _arte Veste_ conj. Drak. + + + Exin victor ovans sedato pectore tandem + Spectandis urbis tectis templisque serenos 260 + Lætus circumfert oculos, et singula discit: + Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis, + Quot bello pateant argenti ærisque talenta: + + 259 seq. Silius exornavit verba Livii XXIII, 7 extr. + 261. _discit_, cognoscit a Campanis, ut XII, 568, ubi v. not. + 263. _bello_, in usum belli, _pateant_, parata et in promtu sint. + + 262. _muri_ Med. _Qui_ ed. Lef. _pator_, vel, quoniam hæc vox non + nisi inferioris ævi scriptoribus in usu fuit, _positor_ (ut ap. + Ovid. Fast. II, 63) emend. Burm. _auctor_ e Virg. Æn. VIII, 134, + reposuit Lefeb. qui neminem id vidisse miratur, et Burm. ineptire + dicit; conf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui et _structor_ + legi posse putabat. Ego potius miror, viros doctos non vidisse, + omnibus his conjecturis metri leges adversari. Si quid mutandum, + _pater_ rescriberem; conf. Virg. l.l., Ovid. Metam. XV, 861; Prop. + IV, x, 17, et sup. II, 654; ubi tamen Drak. monet, +to+ sator + tantumdem esse, et _æternûm moerûm sator_ Pacuv. in Periboea ap. + Nonium Marcell. cap. de Numeris et Casibus dici ex emend. Gulielm. + Verisim. I, 17; conf. Bentl. l.c. + 263. Ita Col. et Ox. cum R. 1, (nisi quod in hac ed. errore + typogr. _argentique æris t._) unde cum Lefeb. recepi, etsi poetam + _aurique_ pro _ærisque_ scripsisse suspicor: _Quot b. p. auri + argentique talenta_ Put. Parm. Med. forte rectius; conf. Virg. + Æneid. X, 531; _Quotque auri pateant bello argentique t._ ed. + Marsi, quem sequuti sunt alii, etiam Draken. _armisque_ pro + _ærisque_ conj. N. Heins. et _lateant_, scilicet in ærario Burm. + + Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris + Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa, 265 + Stellatesque docent campos, Cereremque benignam. + + 264. _frenata acies_, equitatus. + 265. _Capitolia_, arcem Capuæ (cf. ad I, 541), ut apud Sueton. + Tiber. 40, et Calig. 57. Sic et aliarum urbium arces ac templa + magnifica, primoribus diis dicata Capitolioque Rom. similia, + dicuntur. Cf. VV. DD. ad Plaut. Curc. II, ii, 19; Suet. Gramm. 9, + quosque Drak. laudavit, Savaro ad Sidon. Apoll. XXIII, 40 seq. et + Gothofr. ad l. 34 cod.; Theod. de Annon. et Tribut. + --_Campus Stellatis_, fertilissimus, in mediterranea Campania, de + quo v. Cic. Agrar. I, 7; II, 31; Sueton. Jul. 20; Liv. IX, 44; X, + 31; XXII, 13; Cluver. Ital. Ant. IV, 5, p. 1172, et inpr. Camillus + Campan. Fel. Diss. II, c. 33 sq. + 266. _Cererem benignam_, agrum fertilem Campaniæ, de quo v. Cluver. + l.l. p. 1090. + + 266. _Stellantisque_, vel _Stallentesque_ (quos Voss. Inst. Or. + IV, vi, 3, floriferos exponit) in scriptis et priscis edd. + + + Jamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo + Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra + Paullatim infusa properantem ad litora currum. + Instituunt de more epulas, festamque per urbem 270 + Regifice exstructis celebrant convivia mensis. + + 267 seqq. Silius expressit Liv. XXIII, 8, variumque ornatum petiit + ex descriptione convivii Didonis Virg. Æneid. I, 699... 747. + --_Phoebus defessis equis inpellebat_ ab _Olympo_, cælo, _diem_, + lucem, quam Phoebus spargebat _ad metas_, Hesperio positas in + litore, _et Hesperus_, vesper, etc. Lenz.; coll. XII, 647; XVI, 38 + sq.; Ovid. Met. II, 142. + 271. Cat. 63, 305, _large multiplici constructæ sunt dape mensæ_; + Lenz. + + 268. _Hesperos_, enuntiatione Græca, Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Non + opus erat tot exemplis, quot congessit Drak. + 269. _obfusa_ conj. Draken. Vid. ad V, 678. + + Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore, + Præcipuis multoque procul splendentibus ostro + Adcipitur sublime toris: non una ministri + Turba gregis: posuisse dapes his addita cura, 275 + His adolere focos, his ordine pocula ferre. + Nec non et certis struitur penus: aspera mensa + Pondera cælati fulgent antiquitus auri. + + 272. Imitat Virg. Æn. I, 699... 708. + --_dignatus_ passive, divino honore cultus; Lenz. + 273 sqq. _splendentibus ostro toris_, ut _strato ostro_ et _pictis + toris_ ap. Virg. l.c. + [274.] _sublime_; v. ad III, 9. + --_Grex minister_; cf. ad I, 173. + [275.] _addita_, data. + 276. _adolere focos_, ut _adolere penates_ ap. Virg. l.l. ubi vid. + Heyne. + --_ordine_ longo servorum, ut apud Virg. l.l., vel convivarum, ut + ap. Hom. Iliad. I, 470... 597. Lenz. + 277. _certis_, ab aliis servis _penus struitur_, coquuntur et + adornantur, vel parantur cibi, ut apud Virg. _aspera pondera auri + antiquitus cælati_, vasa aurea, et quidem tam _aspera_, h.e. + anaglypha (v. ad II, 432), quam antiquo artificio facta, quo pretium + eorum magnopere augebatur. Cf. Virgil. Æn. IX, 266, quosque Drak. + laudavit, poeta noster XIV, 653; Cic. in Verr. I, 5; Val. Fl. I, + 143; Suet. Cæs. 47; Ovid. Met. XII, 235 seq.; XIII, 700. + + 273. Præcipuus R. 2, quod recepit Lefeb. coll. Virg. Æneid. VIII, + 177. Non male, judice quoque Ern. + 277. _Nec non certatim_, vel _nec non et Cereri_ emend. N. Heins. + + + Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum + Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ 280 + Sidonius mensæ miles, faciemque superbi + Ignotam luxus oculis mirantibus haurit. + + 279. Conf. Virg. Æn. I, 725... 727, et V.L. + 280. _Stupet_ etc., ut _mirantur_ apud Virg. Æn. I, 709 sq. + 281. _faciem_, ut IV, 591. + 282. _oculis mirantibus haurit_; vid. ad VIII, 135. + + 279. Pro _moventum_, scilicet se (vid. ad I, 539), legendum + crediderim _vocantum_, ut de sermonibus clamoribusque inter vina + ortis agatur, quemadmodum ap. Virg. Æn. I, 725; _strepitusque + moventum Murmure tecta sonant_ conj. Withof. + ["ad I, 539": in Not.] + + Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores + Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas: + Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram 285 + Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum + Lætitia, et positæ graviores pectore curæ. + + 283. _ipse_, Hannibal. _damnat_, inprobat, tam splendide parari + epulas. + 284. _agmine_, continuo motu et strepitu, ut XIV, 442, et ap. Virg. + Æn. II, 782, ubi v. Cerda et Heyne. Poeta forte servorum quoque + multitudinem respexit. + --_mensas faciles_ paratu, cibos facile parvoque sumtu parabiles, + scil. ei, qui convenienter vivit naturæ, quæ paucis contenta est. + Cf. ad I, 615. + 285. _Bacchi munera_; v. ad VII, 748. + --_duram_, severam. + + 285. _At cum_ pro _Donec_ refinxit Nicander, quem alii sequuti + sunt. + 286. _Tum frontis_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Ben. Lefeb. _Cum + frontis_ Put. _fronte_ R. 2; _Cum fronti_ primus edidit Marsus; + _dedita_ Put. et R. 2. + + + Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes + Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ + Inter bella tubæ permulcet cantibus aures. 290 + Namque Jovem et lætos per furta canebat amores, + Electræque toros Atlantidos: unde creatus, + Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti + Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem. + Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo 295 + Assaracus, nulloque minor famave manuve + Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris. + + 288 seq. Teuthras ad citharam canit, ut +aoidoi+ in conviviis + heroum; (conf. Hom. Odyss. VIII, 99, 267; Athen. XIV, 6, et Virg. + Æn. I, 740 sq.) unde lyra +daitos hetairê+, dicitur Hom. H. in Merc. + 31. Idem poetæ transtulerunt ad Deorum epulas, in quibus Apollo + lyram pulsat, et Musæ adcinunt. Nomen Teuthrantis ab ignobili + fluvio, vel euripo, vel piscina quadam agri Campani, non nihil a + litore Baiano remota, deductum esse, suspicabatur Broukh. ad Prop. + I, ii, 11. + --_Euboica testudine_, quod Cumæ, seu Cyme ab incolis Chalcidis + Euboicæ condita est; Drak. Conf. ad VIII, 531, et Heyne ad Virg. Æn. + VI, 2. + --_Personat_, cithara canit, ut ap. Virg. Æn. I, 741. + --_Cymes_; v. ad VIII, 531. + 291... 297. Aptum carminis argumentum est genus Capyis, conditoris + Capuæ, a Jove, ejusque filio, Dardano ductum. Cf. sup. ad v. 30, et + 177 sq. + --_furta_; v. ad VII, 487. + + 288. _Theucras_ Oxon. _Teutras_ Med. + 291. _Namque_ (ut inf. v. 453, et ap. Virg. Ecl. VI, 31) ex + scriptis recepi, auctore N. Heins. Vulgo _Jamque_, prob. Lefeb. + quoniam hic incipiat Musicus. + 297. _primus_ Marsi ed. et inde aliæ; confer ad lib. II, v. 235. + + Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes, + Campanæque manus: ante omnes ductor honori + Nominis augusto libat carchesia ritu; 300 + Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem + Inrorat mensis turba, ardescitque Lyæo. + + 298. Cf. Virg. Æn. I, 747. + 299. _ductor_, Hannibal, _honori nominis_, in honorem Capyis. Cf. ad + IV, 729, et V, 161. + 300. _libat_, non +propinei+, sed +spendei+, libatione effundit, ut + mox _inrorat mensis_. Conf. ad VII, 750; Virg. Æn. I, 736; V, 77, et + VIII, 279. + --_carchesia_; v. Macrob. Sat. V, 21; Tristan. Comment. hist. T. II, + p. 604 seq., et Heyne ad Virg. Ge. IV, 380. + --_ritu augusto_, sancto. Cf. Var. Lect. + + 300. _Nummis_ (Dianæ, numinis tutelaris Campanorum) emendat. + Dausq. coll. XIII, 124, et Eustath. ad Homer. Iliad. +Kai phasin + en Kapuê polei Kampanôn anakeisthai Artemidi potêrion en toioutô + schêmati, ho legetai einai tou Nestoros+. Non male; nec tamen + necesse. Idem _honori augusto_ jungebat. Præstiterit forte: + _honori Nominis augusti_ (ut in cod. Tell. nisi _augusto_ doctius + pro _augusti_ positum censeas) _libat carchesia rite_, ut ap. + Virg. Æn. V, 77. + 301. _e_ pro vulg. _ex_ recepi ex scriptis et priscis edd. + + + Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu + Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri, + Transmittam tua coepta libens, famamque negabo 305 + Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis) + Mens una inviolata mero, nullisque venenis + Potando exarmata, decus pugnæque, necisque + Sidoniæ tacito volvebat pectore molem. + + 303. De Pacuvio Calavio et Perolla, ejus filio Deciique Magii amico, + vitæ Hannibalis insidiante, conf. Liv. lib. XXIII, cap. 8 et 9, qui, + judice quoque Ernesti, majori cum elegantia atque adfectu rem + narravit, et sententias ornavit, non, ut Silius, sola verba. + --_gaudia resoluta_, dissoluta, inmodica. Proprie, sed sensu paulum + diverso, frons et mens gaudio dissolvi, vel, ut inf. XIV, 681, _in + gaudia resolvi_, ut contra tristitia contrahi, dicuntur. Cf. quos + Drak. laudavit, Barth. ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 248, et + Burm. ad Petron. Sat. c. 131. + 306. Similiter Ovid. Met. II, 328. Conf. inf. v. 363 sq. + 307 sqq. _nullis venenis Potando exarmata_, molesto ornatu variata + sententia proxime antecedens: nempe vinum largius sumtum, ceu + venenum, vires animi frangit; Ern. + [308.] _necis Sidoniæ_ Hannibalis _molem_, quia et magnus et + difficilis conatus. + + 307. _uni_ recte, puto, corrig. N. Heins. nec male mox _venenis + Potanti_ (confer ad III, 580), et _poenæque_ pro _pugnæque_. In + ed. Parm. +to+ _decus_ conjungitur +tô+ _exarmata_, noto + græecismo. ["ad III, 580": in Not.] + + Quoque esset miranda magis tam sacra libido, 310 + Pacuvio genitus patrias damnaverat artes. + + 310 sq. Quod maxime mireris, Hannibali necem parabat filius ejus, + qui in primis auctor defectionis ab Romanis fuerat. De malis + _artibus_, quibus Pacuvius ad dominatum adspirabat, v. Liv. XXIII, 2 + sq. + --_sacra libido_; v. ad VII, 9. + + 310. _tam_ R. 1, Med. et Ben. Vulgo _tum_. + 311. _Facunio_ Put. Parm. Ven. Marsi et Ben. _Pacullo_ Col. Vulgo + _Pactulo_; conf. sup. ad v. 58. + + + Is variis oneratum epulis atque atria tardo + Linquentem gressu comitatus pone parentem, + Postquam posse datum meditata aperire, novosque + Pandere conatus, et liber parte relicta 315 + Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna + Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque + Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum + Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti + Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille, 320 + Qui polluta dolis jam foedera sanciet, ensis. + + 312. _atria_, atrium, in quo veteres epulabantur; Drak. qui laudavit + Serv. ad Virg. Æn. I, 726. + 313... 316. «Patrem, ex convivio egressum, sequutus filius, ubi in + secretum (hortus erat posticis ædium partibus) pervenerunt» etc. + Liv. XXIII, 8. + [314.] _datum_, data ei occasio est consilii cum patre communicandi. + 319. _Tonanti_, +Dii horkiô+, cujus nomen rupto foedere H. violavit, + vel, tamquam spolia opima, Jovi Feretrio. + 321. «Jam ego sanguine Hannibalis sanciam rom. foedus,» Liv. l.l. + + Si perferre nequit spectacula tanta senectus, + Et tremit inceptis lasso majoribus ævo, + At tu securis concede penatibus, et me + Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas 325 + Hannibalem Superis, o quantum nomine major + Jam Poeno tibi natus erit!» Vibrabat ab ore + Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat; + + 323. _tremit inceptis_, ad incepta _majoribus lasso_, debili, _ævo_, + senectute, h.e. quam ut a senibus perfici possint. + --_lassum ævum_, ut _fessa ætas_ ap. Tac. Ann. XIV, 33. Cf. VV. DD. + ad Plin. Ep. VI, 21. + 324. _securis penatibus_, qui nihil ab Hannibale metuebant, Drak. in + ædes, ubi tutus latere potes, rectius Dausq. et Ern. Sed forte vera + verborum sententia est hæc: concede, recede, ex his ædibus, ubi + Hannibal et reliqui convivæ securi sibi videntur, neque insidias a + me vel quoquam alio metuunt. «Te id prius scire volui, si forte + abesse, dum facinus patratur, malles,» Liv. l.c. _me linque meæ + menti_, patere me consilium meum perficere. + 325. _quod_, quoniam; Drak. et Cuper. ad Petron. c. 104, sed pro + _quamvis_ positum putabant Heins. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XVII, + 51, et Gron. ad Liv. XLII, 26 in additis. + + 323. _lapso_ e c. Tell. reposuit Lefeb. coll. XVII, 427, et _ævo_ + pro _in ævo_ positum putat. Sed vid. not. + 324. _At_ non _Et_, Col. et Ven. Marsi _securus_, vel _secretis_ + conj. N. Heins. _En tu securis confide_ emend. Lefeb. quia jam + fuerit in penetralibus domus sive penatibus; quasi illuc iterum + concedere non potuerit. + 325. _tu_ pro _quod_ primus substituit Marsus. + + Quum senior, tanti pondus conaminis ægra + Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem 330 + Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens, + «Per si quid superest vitæ, per jura parentis, + Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem, + Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam + Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento 335 + Pocula, et eversas pugnæ certamine mensas. + + 329. Cf. Liv. XXIII, 9, ubi pater graviter duobus verbis _amens + metu_ dicitur, nec prius ad pedum amplexum et oscula descendit, quam + filium precibus commotum et lacrimantem vidit, quod ad dignitatem + adfectumque patris tuendum multo adcommodatius est. Ita Ernesti. At + contra præclare poeta v. 351 seq. inducit filium, virtute Hannibalis + ad facinus illud magis incensum, quam ab eo deterritum, nec tam suo, + quam patris periculo commotum: nec minus graviter parens h.l. + dicitur _tremebundus_ sc. metu, et _pavida_ oscula figens; et vers. + 353... 360, oratio vehementioribus gravioribusque adfectibus + insurgit, quam ap. Liv. l.c. Virtus quoque Hannibalis periculique + magnitudo v. 337 sq. vividioribus imaginibus adumbratur. Nec tamen + dissimulo, in vss. 337 sq. et inpr. 344 sq. paterni adfectus + dolorisque vim rhetorum argutiis aliquantum infringi. + 334 sq. _ne sanguine cernam Polluta hospitia_, quod apud Romanos + (immo apud omnes antiquitatis populos) dirissimum et maxime + exsecrandum scelus habebatur; Drak. + + Tune illum, quem non acies, non moenia et urbes + Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco + Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit, + Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense 340 + Diram, qua vertit per campos agmina, vocem? + Fallit te, mensas inter quod credis inermem. + Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat + Majestas æterna ducem: si admoveris ora, + Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta, 345 + Et Pauli stare ingentem miraberis umbram. + + 337 sq. «Vultum ipsius H., quem armati exercitus sustinere nequeunt, + quem horret populus Romanus, tu sustinebis?» Ita Liv. l.l. Cf. sup. + I, 496 sq. + 339 seq. _Fulmina, quæ vertice fundit_, splendorem cassidis, + terrorem incutientis; Ern. Ad cristarum quoque fulgorem hæc + referenda sunt. Cf. I, 460 sq. et ad I, 421. + 343 sq. Drak. comparavit Lucan. II, 75 sq. + 346. _Pauli ingentem umbram_; conf. ad I, 97; VIII, 146, et X, 288. + ["VIII, 146" recte VIII, 145] + + 337. _non moenia_ R. 1, 3; Parm. Med. _nec m._ scripti Mars. et + Mart. Herb. _neque m._ Nicander et deinde alii. + 343. _virûm tot cædibus_, vel _ultro t. c. armat_, scilicet + inermem, (h.e. quantumvis, ut inf. v. 516.) scribendum videbatur + N. Heins. quonium _viri_ præcessit: sed interjectis demum tribus + versibus. + + Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum + Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle, + Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla + Et Decius non erudiunt componere mentem?» 350 + + 347. _in casu_, periculo, vel fortuna adversa, vel nece, _tanto_, + tanti viri; nisi malis, in tam gravi re. + --_juxta_, prope eum, _jacentum_, ad mensam adcumbentium. + 348 seq. _Torpebunt dextræ_; cf. Liv. l.l. + --_desine velle_ aliquid, _Cui nequeas victor superesse_, quod si + tibi ex voto successerit, perniciosum tibi et causa interitus erit; + Ern. + 349 sq. _vincla et Decius_; v. Decio indita. + [350.] _erudiunt_, docent, commovent. + --_componere mentem_, sedare animi æstum, et a proposito declinare. + + 347. _tanta in rabie_ suspicari possis, coll. Liv. XXIII, 9, _quid + tot dextræ? torpescentne in amentia illa?_ + 348. _desine belli_ (ut X, 84, ubi vid. not.) conj. N. Heins. et + _Quum nequeas_ Dausq. + + + Talia commemorans, famæ majoris amore + Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori: + «Nil ultra posco, refer in convivia gressum; + Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis + Sidoniæ fodienda manu tutantia regem. 355 + Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum, + Si Poenum invasisse paras, per viscera ferrum + Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam. + + 352. _surdum timori_, non deterritum periculo ejusque metu. Cf. ad + I, 692. + 356. _Hoc jugulo_, et _hæc per viscera_ +deiktikôs+ dicta. + + 352. _timoris_ malebat N. Heins. coll. I, 692, et X, 553. + 356. _hæc_, non _hoc_, Col. Oxon. R. 2, _huc_ putabat N. Heins. + 357. _lenta_ pro _ferrum_ substituit Nicander, _læta_ conj. Dausq. + Conf. not. ad II, 26. + + Obponam membra, atque ensem extorquere negatum + Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ, 360 + Et magna Superum cura servatus in arma + Scipiadæ Poenus; nec tantum fata dederunt + Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ, + Et dignus fieri compos memorabilis ausi, + Amisit quantam posito conamine laudem, 365 + Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese + Festinant epulis, et tristia fronte serenant; + Donec læta virum solvit convivia somnus. + + 361. Dii vitam H. servarunt, ut a Scipione vinci posset. + 362. _Scipiadæ_, Scipionis. Vid. ad VII, 107. + --_tantum_ facinus, _peragi_, perfici: nisi malis, tantum virum + vinci et occidi, ut _peragit_ ap. Val. Fl. I, 146, ubi v. Burm. + 363... 366. _dextra Externa_, Campani hominis. Hæc sententia exiguam + vim habet, sed argutas verborum antitheses, poetæ delicias; Ern. + 367. _tristia fronte serenant_, tristitiam serena fronte + dissimulant. Cf. Virg. Æn. IV, 477, et ibi Heyne. Ceterum Silius + h.l. discrepat a Livio, (XXIII, 8 et 9 extr.) quo teste solus pater + convivio se reddidit, non filius, qui in eo haud interfuerat: nam + «unus nec dominorum invitatione, nec ipsius interdum Hannibalis, + vinci potuit; ipse valetudinem excusans, patre animi quoque ejus + haud mirabilem interturbationem causante.» + + 366. _tanta_ maluerit N. Heins. + + + Postera lux Phaethontis equos proferre parabat, + Jam rapido summis curru splendente sub undis; 370 + Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras + Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces + Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur + Nuncia facta ducis: præda et captiva leguntur + Corpora, dereptæque viris sub Marte cruento 375 + Exuviæ, fausti Superis libamina belli. + + 372 sq. Cf. Liv. XXIII, 11. Propriæ curæ nos exercent, fatigant. + Vid. ad I, 260 et 675. + --_Jam dudum_ de tempore non longe præterito; Drak. coll. inf. + v. 489. Plaut. Amphitr. II, ii, 59 seq. et Tibull. III, vi, 63, ubi + vid. Broukh. + 374 seq. Spolia jam postridie ejus diei, quo pugna fuerat, lecta. + Vid. Liv. XXII, 51, 52. Nunc exquisitiora tantum _eliguntur_, ut + Mago ea secum Carthaginem avehat, et _exuviæ_ inpr. sunt annuli + equitum. + 376. _fausti Superis libamina belli_; cf. ad X, 551. + + 370. Ita Col. _rapidos undis_ Parm. _rapidos omnis_ Oxon. Put. + R. 1, et Med. _rapidos omni_ Marsi ed. et inde plures, _parabat + Jam rapidos, imis curru_ ad marg. R. 1. a manu docta emend. + 371. _En_ tacite scripsit Lefeb. ut passim. _At_ et _crudas_ pro + _duras_ legendum videbatur N. Heins. + 375. _dereptæque_, non _direptæque_, Col. cf. ad IX, 29. + + Altera curarum Libycis demittitur oris + Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras; + Ni poenæ juvenem indignæ miseratus ab alto + Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem. 380 + + 377. Cf. Liv. XXIII, 10. + --_Libycis demittitur oris_, Carthaginem mittitur. + 378. _reduci_, Hannibali, confecto bello in patriam redeunti. + --_lentas servatus ad iras_, sero ei poenas daturus. + 380. _Batti urbem_, Cyrenas. Vid. ad II, 61, et III, 252 sq. Illuc + navem detulerat tempestas, quod poeta Jovi tribuit. Inde eum + Alexandriam deportatum _Pellæa Ptolemæi sceptra_, h.e. Ptolemæus, + rex Ægypti, _eripuit minis vehentum_, eorum manibus et vinculis + liberavit. + + 379. _indignum_ conj. N. Heins. qui tamen vulgatam scripturam non + damnabat: cf. Heins. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. VI, 332, et inpr. + X, 686, et Gron. ad Minuc. Fel. in Octav. c. 28. + + Hic Pellæa virum Ptolemæi sceptra vehentum + Eripuere minis, resolutaque vincula collo. + Atque eadem vitæ custos mox deinde quieto + Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro. + + 381. _sceptra Ptolemæi_, Ptolemæus rex. Cf. ad III, 383, et IV, 599. + --_Pellæa_, Macedonica (a Pella, urbe et regia Maced. ubi Alexander + natus), et, quoniam Alexander Ægyptum expugnavit, ibique Alexandriam + condidit, vel Ægyptiaca, ut ap. Virg. Ge. IV, 287 (ubi v. Heyne), et + Lucan. VIII, 475, 607; IX, 1016, vel Alexandrina, ut apud Lucan. IX, + 153; X, 511. De Ptolemæis, sub quorum imperio Cyrenaica fuit, + postquam Macedones Ægypto potiti, v. a Drakenb. jam laudatum + Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 68. + 383 seq. Decius deinde Alexandriæ, vel in Ægypto certe, in regno + ejus, quem vitæ libertatisque vindicem habuit, et vixit et mortuus + est. Conf. Liv. XXIII, 10 extr. ubi tamen non _mox deinde_ obiisse + traditur. + + 381. _Pellæa_ pro _Pellea_ scripsi. + + + Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus 385 + Poenorum mentes cæco per læta premendi + Exitio, et luxu corda inportuna domandi. + + 385. Capuæ Poenorum animi et corpora luxu deliciisque ita + enervabantur, ut Capuam Hannibali Cannas fuisse veteres jam + scriptores recte judicaverint. Tam gravi itaque rei paullo diutius + poeta inmoratus est, et exornavit narrationem Liv. XXIII, 18. + Veneris ministerio commode usus est propter odium ejus in Poenos + ipsamque rei indolem. In tota vero hujus deæ machinatione Silio ante + oculos fuisse Virg. Æneid. I, 657 sqq. (qui locus tamen non prorsus + cum nostro congruit) jam observavit Marsus. Ceterum poeta more suo + ordinis historici minus, quam epici ornatus rationem habuit. Res + enim, ab Hannibale, priusquam in hiberna Capuam concesserat, + genioque indulserat per hiemem, gestæ, quas Livius lib. XXIII, 14... + 18, ordine exposuit, a Silio demum lib. XII, 1... 425, memorantur. + 386 sqq. _cæco Exitio_, dum libidinem luxumque mentibus insinuat, + atque veluti ex insidiis obpugnat animos; Ern. qui eodem pertinere + monet v. 388 sq. _tela fallentia_ et _tacitas flammas_; v. 396, + _tacita tela_; v. 423, _occultam sagittam_, et ap. Virg. Æn. I, 688, + et IV, 2, _occultum_ atque _cæcum ignem_. Cf. Virg. Æn. IV, 67, et + Heins. ad Ovid. Amor. I, ii, 6. + [387.] _inportuna_, dura et violenta, vel fera et inmansueta. Livius + XXIII, 18. Hannibalis «exercitum adversus omnia humana mala sæpe + ac diu duratum, bonis inexpertum atque insuetum» vocavit. _Nati_ + Veneris +Erôs+, et +Ante-Erôs+, vel +rôs+ et +Himeros+, a quibus + distinguuntur multi +Erôtes, opadoi Aphroditês, Numphôn paides+. + Vid. ad VII, 446. Sed a Silio confunduntur, unde v. 395 _turba_ + Veneris, et v. 411 _exercitus_ Cupidinum. + + Spargere tela manu passim fallentia natis + Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas. + Tum pueris dulce adridens: «Eat inproba Juno, 390 + Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis + Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis: + Parvula nos arcu puerili spicula sensim + Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis. + + [388.] _Spargere tela_; cf. ad I, 267; V, 19, et VII, 443 seq. + 389. _flammas_; v. ad V, 19. + 390. _dulce adridens_; cf. ad VII, 467. + --_Eat inproba Juno_, +sarkastikôs+, ut et cetera. Cf. VV. DD. ad + Petron. Sat. c. 115. + 391. _quid enim sumus?_ quam imbecilli, si Junoni comparamur? + --_acta secundis_, inpulsa et elata rebus prosperis; Cell. Cf. ad X, + 617. + 393. _Parvula spicula_; cf. VII, 443. + 394. _nullus sanguis_: ergo cæcum, seu tacitum vulnus est, tantoque + periculosius; Ernest. Sed contemtim potius et ironice Venus de se + ipsa et de natis suis loquitur, ut contra superbe Hector +kai emon + belos oxu paroithen+ ap. Hom. Iliad. XX, 437, et Turnus _nostro + sequitur de vulnere sanguis_ ap. Virg. Æn. XII, 51, ex quo loco + Silius orationis colorem petiit. + --_nostro_, quod nos infligimus. + + 389. _tantas_ Oxon. _tectas_ conj. Drakenborch. + 391. _aucta secundis_ corrig. D. Heins. et sic primæ edd. + 394. _it nullus_ ex. emend. N. Heins. edidit Lefeb. prob. Drakenb. + Conf. not. ad IV, 205. + + Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste, 395 + Et Tyriam pubem tacitis exurite telis. + Amplexu multoque mero, somnoque virorum + Profliganda acies, quam non perfregerit ensis, + Non ignes, non inmissis Gradivus habenis. + + 395. _mea turba_; vid. ad VII, 446. + 396. _exurite telis_; vid. ad V, 19. + 397 sq. Cf. Liv. XXIII, 18. + --_amplexus_, honestum voc., quo res turpes, res Venereæ et incliti + amores exprimuntur; Drak. coll. XIII, 639, et aliis locis. + 399. _inmissis Gradivus habenis_, pugna acerrima. Conf. ad IV, 681; + Virg. Æn. V, 662 (ubi v. Heyne); VI, 1; XI, 889; Val. Fl. VIII, 139. + + 396. _tædis_ maluerit N. Heins. Sed vid. not. ad V, 19. + 399. _immissis_ Put. R. 1, Parm. Med. et Marsi edd. _in missis_ + Tell. et R. 2; _admissis_ etiam legi posse, ut apud Val. Fl. VI, + 303, monuit N. Heins. Vulgo _emissis_. + + Combibat inlapsos ductor per viscera luxus, 400 + Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili, + Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo. + + 400. _Combibat luxus_, inbibat, quasi longo haustu et ore pleno, ut + ap. Virg. Æn. I, 749; +pinein auras, erôta+ et similia apud Anacr. + XIX et al. Conf. ad V, 274. Poenos «nimia bona ac voluptates + inmodicæ eo inpensius perdidere, quo avidius ex insolentia in eas se + merserant;» Liv. l.l. + 402. _pugnet_, repugnet, recuset. + --_amomum_, frutex, et deinde unguentum inde paratum. Optimum est + Armenium, teste Dioscor. I, 14, unde _Assyrio_ h.l. pro _Armenio_ + positum. Conf. Plin. XII, 13; XVI, 32; Heyne et Martin. ad Virg. + Ecl. III, 89; IV, 25, et inpr. Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. XV, 76. + + 400. _elapsos_ Tell. + 402. _nitet_ pro _pugnet_ R. 1, et Med. _vitet_ emendat. ad marg. + R. 1. Sed glossa esse videtur. + + Ille sub hiberno somnos educere cælo + Jactator tectis malit consumere noctes; + Ac ponat ritus vescendi, sæpe citato 405 + Dum residet sub casside equo, discatque Lyæo + Inbellem donare diem: tum deinde madenti + Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas, + Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.» + + 403 sq. Cf. V.L. et XII, 20. + --_educere somnos_, ut v. 409, _ducere noctes_; cf. Bentl. ad Hor. + Epist. I, ii, 31, et Burm. ad Val. Fl. I, 251. + 405 sq. Dediscat ex equo vesci: quæ est severissima ratio vivendi, + omnes delicias excludens; Ernest. + 407. _Inbellem_, otiosum, (quo non pugnatur, h.e. otiose,) _diem + Lyæo donare_, compotationi addicere. Cf. XII, 103 seq. + --Verecundius loquitur Venus. + --_madenti_, +bebregmenô+, ebrio. Cf. V.L. ad XII, 18. + 408. _chelys_, +chelus+, testudo, cithara, lyra. + 409. _nostro sub numine_, amore. + + 403. _abducere_ Tell. _se ducere_ recte, opinor, emend. Barth. + Adv. III, 10. Litera _s_ facile excidere potuit, quoniam proxime + præcedit. _Vile sub h. s. et ducere cælo Jure ratus_ emend. + Withof. + 404. _Jactato_ Putean. _Jactatus_ (h.e. qui vulgo fertur, dicitur) + e cod. Tell. recepit Lefeb. et ita conj. Burmann. Non male! + _Lætatus_ corrig. N. Heins. ut sensus sit: Hannibal, qui olim + tempore hiberno sub Jove frigido somnos capere gaudebat, etc. Sed + +to+ _jactator educere_ græcissantem et duriorem formulam esse pro + _gaudens et glorians_ existimat Ern. _telis_ pro _tectis_ Oxon. + _de_.... Col. _tædis_ conj. Barth. et _dapibus_ N. Heins. qui et + unum alterumque versum excidisse suspicabatur. Sed vulgata lectio + commode se habet. + + + Hæc postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto 410 + Mittit se cælo niveis exercitus alis. + Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas, + Et pariter fusis tepuerunt pectora telis. + Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus + Pieria liquefacta lyra: non acer aperto 415 + Desudat campo sonipes: non ulla per auras + Lancea nudatos exercet torta lacertos. + + 410. _ lascivus exercitus_, Amores. Vide ad VII, 446. + 411. _niveæ alæ_, ornate, ut in re læta; Ern. + 412. _flammiferas pennas_; v. ad V, 19. + 413. _fusis telis tepuerunt pectora_; cf. ad I, 267, et V, 19. + 414 seq. Memorantur plura genera luxuriæ, cujus desiderio Poeni + telis amorum incenduntur. + --_Bacchi dona_; vid. ad VII, 748. + --_carmina liquefacta lyra_, h.e. pura, suavia, canora, +ligeia+, + quæ ad lyram canebantur, +ligainomena+, ut _carmina liquida_, et + _fluens cantus_, quibus _rauca_, _rava_, _torrida_ et _arida vox_ + obponitur, ap. Lucret. IV, 982; V, 1386; Virg. Ge. I, 410; Val. Fl. + III, 158 et alios, quos Drak. laudavit. Cf. Jani ad Hor. Od. I, + xxiv, 3. + --_Pieria_, epith. orn. a monte Macedoniæ Musis sacro. + --_rursus_; nam musica Teuthrantis adeo grata fuit Poenis, ut + subinde + iterum atque iterum illum cantantem audire cuperent; Drak. + + 414. _carmina pulsu Pieriæ liquefacta lyræ_ malebat N. Heins. et + 417. _nodatos_, ut ad amentum referatur, quod Silius frequenter + _nodum_ adpellet. Sed in omnibus fere exercitiis, et inprimis + jaculatoribus, brachia olim fuisse nudata, quis ignorat? + + Mollitæ flammis lymphæ languentia somno + Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus. + Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor 420 + Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum + Hospitia, et patrias paullatim decolor artes + Exuit, occulta mentem vitiante sagitta. + + 418. _Mollitæ flammis_, tepidæ, _lymphæ Membra fovent_, post + prandium aut coenam se lavant, quod Gr. +aponipsasthai+ et + +iainesthai+ dicitur; D. Heins. + 419. _miseris bonis_, abundantia omnium rerum et deliciis, quæ + miseros reddunt homines. + --_horrida virtus_; v. ad I, 58. + 420. Cf. Virg. Æn. I, 688. + 421. _volentum_; cf. ad v. 443, et V, 16. + --_Instaurat mensas dapibus_, repetitis conviviis exstruit (v. Heyne + ad Virg. Æn. IV, 63), _repetitque hospitia volentum_, frequentat + convivia civium se invitantium. + 422. _patrias artes_, morum severitatem virtutemque, _exuit_, v. ad + VII, 496. Inde _decolor_, degener, deterior, sibi dissimilis. Cf. + Heins. ad Ovid. Ep. Her. IX, 4, et Virg. Æn. VIII, 326. + 423. _occulta sagitta_; confer ad XI, vers. 386. + + 418. _nymphæ_ Putean. + 419. _obruta virtus_ conj. N. Heins. et + 423. _sagina._ + + + Altera jam patria, atque æquo sub honore vocatur + Altera Carthago Capua, intactumque secundæ 425 + Fortunæ ingenium vitia adlatrantia quassant. + + 424 seqq. Ita et Florus II, 6, ubi vide Freinshemium, «Quos nulla + mali vicerat vis, perdidere nimia bona ac voluptates inmodicæ; et eo + inpensius, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. + XXIII, 18. + [425.] _intactum secundæ Fortunæ_, ut ap. Liv. l.c. «exercitum bonis + inexpertum atque insuetum.» + [426.] _vitia adlatrantia_, cum impetu animum inpugnantia, vel, ut + al. _latrantia_, inpetuosa, turbulenta, sæva. Conf. Barth. ad Stat. + Th. II, 338, VV. DD. ad Petron. Sat. c. 119. + + 425. _intectumque_ quædam edd. hoc est contra blanditias + voluptatum non munitum: nam +to+ _fortunæ_ casus dandi. Ita + Cellar. + 426. _adlatrantia_, non _ad latrantia_, priscæ edd. + + Nec luxus ullus mersæque libidine vitæ + Campanis modus: adcumulant, variasque per artes + Scenarum certant epulas distinguere ludo; + Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton 430 + Memphis Amyclæo passim lasciva Canopo. + + 428 sq. _artes Scenarum_ sunt mimi, qui antiquissimis jam temporibus + in usu erant in Italia infer. + 430 seq. Convivia Campanorum strepunt cantu et saltationibus + lascivis, ut _Canopus_, urbs Ægypti, ad Canopicum Nili ostium, non + longe ab Alexandria, sita, quæ luxu et libidinibus infamis fuit: de + quo v. Strab. XVII, p. 800 seq.; Senec. Epist. LI; Juven. VI, 84; + XV, 46; Prop. III, ii, 39; Ammian. Marcell. XXII, 16; Ulit. ad Grat. + Cyneg. v. 43, et inpr. Heins. ad Ovid. Amor. II, xiii, 7. + --_Nilotica Memphis_, celeberrima Ægypti urbs, sedes regni, in + sinistra Nili ripa, h.l. pro tota Ægypto posita. + --_Phrygiam loton_; v. ad VIII, 504. Tibia vero est, non sistrum, + cujus in lascivia Ægyptiorum frequentem usum quomodo ex h.l. probare + potuerit Heyne ad Virg. Æn. VIII, 696, non adsequor. + --_lasciva strepit ad Phr. lot._ lascive saltant ad numeros tibiæ + Phrygiæ; Lenz. + [431.] _Amyclæo Canopo_, ut +ho Amuklaios Kanôbos+ apud Dionys. + Perieg. v. 13, et _Therapnæus Canopo_ ap. Stat. Silv. III, ii, 111. + Nam Spartani hoc oppidum, propter sepultum ibi Canopum, Menelai + gubernatorem, condidisse credebantur, quod notum ex Tac. Ann. II, + 60; Strab. l.c. et Serv. ad Virgil. Ge. IV, 287. Sed v. Heyne Opusc. + Acad. T. I, p. 397. + --_passim lasciva_; v. V.L. + + 430. _ad Phrygiam Nilotica loton_ emend. N. Heins. et _Phrygiæ ad + Nilotida loton_ Dausq. male. _Nilotida_ ed. Basil. + 431. Verba explicatu difficillima _passim lasciva_ silentio + prætermittunt interpretes, exceptis Burm. et Draken., qui certe + non dissimulant, se ad +to+ _passim_ hæsisse, sed ipsum nodum non + expediunt. Suspicari possis, poetam scripsisse, _Memphis_, h.e. + Ægyptus, _Amyclæi in fossa_, vel _ad fossam lasciva_ (h.e. + lasciviens) _Canopi_; nisi malis, _Amyclæo fossæ_ sive _fossam + insultante_ (vel simile quid pro _lasciva_, quod voc. ex margine + in contextum inrepsisse videri potest) _Canopo_, h.e. incolis + Canopi. Quam emendationem h.l. aptissimam esse, intelligitur ex + loco classico Strabonis, qui de Canopo agit, lib. XVII, p. 801. A. + +Anti pantôn d' estin ho tôn panêguristôn ochlos tôn ek tês + Alexandreias kationtôn tê diôrugi+. (_in fossa_) +Pasa gar hêmera + kai nux+ (_adsidue_) +plêthuei tôn en tois ploiariois + katauloumenôn+ (_strepit_) +kai katorchoumenôn+ (_insultante_) + +anaidên+ (_lasciva_) +meta tês eschatês akolasias kai andrôn kai + gunaikôn+. + + Inprimis dulcem, Poeno lætante, per aures + Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum. + Isque ubi mirantem resonantia pollice fila + Ductorem vidit Libyæ, canere inde superbas 435 + Aoniæ laudes sensim testudinis orsus, + Concordem citharæ movit per carmina linguam, + Vincere linquentes vitam quæ possit olores. + Atque hæc e multis carpsit mollissima mensæ. + + 433. Cf. sup. v. 288 sq. + 436. _Aoniæ_ Boeotiæ, et deinde Musis sacræ, propter Heliconem + montem et Aganippen fontem, in Boeotia, ab Aonibus olim habitata, + Musis dicatos; unde _Aonia lyra_, _vertex_, _vates_, _sorores_, etc. + 438. Cycnos suavissime canere, potissimum morientes, olim credidere + non solum poetæ, qui vulgares opiniones fabulasque sequi et solent + et possunt, sed et alii, v.c. Plato de Rep. X, et in Phædone p.m. + 397. Aristot. H. Anim. IX, 12 et 16; Ælian. H. A. II, 32; V, 34; X, + 36; Cic. Tusc. Qu. I, at in dubium jam vocarunt idem Ælian. Hist. + Var. I, 14; Plin. X, 23 (ubi v. Hard.), et Lucian. in dial. de + electro, seu cycnis. Cf. Spanhem. aliique VV. DD. ad Callim. H. in + Apoll. v. 5, et in Del. v. 249 sq. Jani ad Hor. Od. I, vi, 2; + ii, 20; IV, ii, 25, et inpr. Herman. Mythol. T. III, p. 353 seq. + 439. _e multis_, quæ canere poterat, _hæc carpsit_, elegit. + --_mollissima mensæ_, jucundissima et ad convivas exhilarandos + maxime idonea; Cell. + + 439. _mollissima Musæ_ conj. N. Heins. Post hunc versum in + recentt. edd. alius legitur, a Nicandro profectus, _Facta antiqua + virûm, placidas quîs mulceat aures_, quem ejeci exemplo Cellar. et + Lefeb. + + + «Argolicis quondam populis (mirabile dictu!) 440 + Exaudita chelys, lapidem testudine felix + Ducere, et in muros posuisse volentia saxa. + + 440. Recensentur miracula (_superbæ laudes_, v. 435), ab Amphione + (v. 440... 445), Arione (vers. 446... 448); Chirone (449... 458), et + Orpheo (v. 459 sq.), per lyram edita. Cf. sup. ad I, 96; Prop. III, + ii, 1 seq.; Hor. Od. III, 11 et al. Vides autem, quanto studio poeta + ornatum sectetur. Aliud carminis argumentum fuit sup. v. 291 seq. + --_Argolicis populis_, a Græcis. + 441. _chelys_, +hê chelus+, testudo, et hinc lyra: unde verba, + _chelys_, _testudine felix ducere_, etc.; si non plane inepta sunt, + certe languent, ut taceam, voc. _testudinis_ modo præcessisse. + --_felix_, peritus, +hoios+, +ikanos+, +dunatos+, qui potest; ut ap. + Virg. Æn. IX, 772, et al. _felix lapidem ducere_, ut apud Hor. A. P. + 394 sq. Fabula de Amphione, lyræ sono muros Thebarum struente, vel + tironibus nota. + 442. _volentia saxa_, ut vers. 421; VII, 174; XV, 473; XVI, 142, + 219. N. Heins. Alia exempla congessere Drak. ad h.l. Heins. et Burm. + ad Ovid. Met. II, 128, ad Virg. Georg. II, 41, et Æn. V, 219. Ita + mox dicitur _silice per se scandente_, h.e. sponte, ut apud Prop. I, + ii, 13 (ubi v. intpp.). Cic. pro Rosc. Com. c. 7 (ubi v. Græv.); + Ovid. Met. I, 102; VIII, 680; Drak. + + 441. Pro _testudine_ forte legendum, _vel_ (adeo) _pectine_, vid. + not. _felix_ Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo promta D. Heins. + conj. _lapidem promtum_, ut mox _saxa volentia_. Præstiterit + _blanda Ducere_, h.e. blando cantu ducens, ut apud Hor. Od. I, + xii, 11. Sed +to+ _felix_ etiam bene se habet, et _promta_ glossam + redolet. + 442. _in muris_ e c. Tell. R. 1. et Ben. recepit Lefeb. _volentia + saxa_, non _volantia_, Col. + + Hæc Amphionio vallavit pectine Thebas, + Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis, + Jussit in inmensum cantatas surgere turres: 445 + Altera, turbatum plectro moderata profundum, + Et tenuit phocas, et in omni Protea forma + Traxit, et æquoreo portavit Ariona dorso. + + 443. _vallavit_, muro (_aggeribus_, v. seq.) cinxit. + [444.] _vocatis_, et mox _cantatas_, v. ad I, 96. + 446 seq. Fabula _Arionis_ nota ex Herodot. I, 23, 24; Ovid. Fast. + II, 83 seq., et Hygin. Fab. 194, ubi v. Munker. + --_Altera_ chelys, seu lyra. + --_moderata_, sedans, compescens, _turbatum plectro_, maris æstum. + 447. _Protea in omni_, quam induit, _forma traxit_, adtraxit, + delinivit. Cf. VII, 420 sq. + 448. _dorso æquoreo_, in superficie maris, ut +ep' eurea nôta + thalassês+ ap. Homer. Iliad. II, 159, et quidem ope delphini, in + cujus dorso sedebat: nisi _æquoreo dorso_ adcipere malis pro dorso + belluæ æquoreæ, delphini. + + 444. _locatis_ suspicabatur N. Heins. et. + 447. _Detinuit_, ut ap. Prop. III, i, 41, (al. III, ii, 2) ubi + vid. Brouckh. Sed _tenere_ pro _detinere_ dicitur I, 640; XII, + 474; Ovid. Fast. II, 84; Val. Fl. II, 406, et al. Drakenb. + + Nam, quæ Peliaca formabat rupe canendo + Heroum mentes et magni pectora Achillis, 450 + Centauro dilecta chelys compesceret iras, + Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni. + Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem + Non surgente die, ac mundum sine luce canebat. + + 449 sq. Agitur de lyra Chironis, _Centauri_, qui _Pelium_ montem, + eoque a Lapithis pulsus Maleam, inhabitasse, et _Achillem_, + Æsculapium, Jasonem, Actæonem aliosque _heroas_ instituisse dicitur. + Cf. Orph. Argon. 375 seq.; Heyne ad Apollod. p. 353, 355, 565; + Hermanni Mythol. T. I, p. 195; T. II, p. 346. + --_formabat_; v. ad I, 441. + 451 sq. _dilecta Centauro chelys_, ut I, 167, ubi v. V.L. + --_iras pelagi_; conf. ad I, 101, et IV, 299. + [452.] _fide_, fidibus lyræ. + 453. Chiron originem rerum, a priscis poetis philosophisque + traditam, canit, ut Orpheus, cum Chirone decertans, ap. personatum + Orph. Argon. v. 419 sq. et inter Argonautas ap. Apollon. I, 496 seq. + quæ loca jam laudavit Drak. Inde suspicari possis, hos versus post + v. 461, inserendos esse. Sed idem carminis argumentum, ex physicis + et cosmogonia desumtum, tribuitur etiam Iopæ et Sileno ap. Virg. Æn. + I, 742 sq. et Ecl. VI, 31 seq. ad quæ loca v. Heyne, et in Argum. + Ecl. VI. + --_sine sidere_ ut _non surgente die_ et _sine luce_: quæ + luxuriantis ingenii indicia sunt. + + 449. _Jam_ ex emend. Dausq. et Burm. recte, opinor. edidit Lefeb. + refrag. N. Heins. Nam de alia, et quidem tertia, lyra agitur, ut + taceam +to+ _Nam_ mox sequi. Possis etiam _Tum_ reponere, ut + sup. v. 295 et 297, _formabat_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Med. Ven. + Marsi et Ben. _firmabat_ Put. Vulgo _frenabat_. + 453. _Jamque_ corrig. Dausq. Sed conf. ad v. 291. + + Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi, 455 + Tellurisque globum media compage locasset: + Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum, + Castaque Saturni monstrabat secula patris. + + 455. _discisset_, pro discidisset. Cf. XII, 118; XIV, 16; Ovid. Met. + I, 22; Heins. ad Claud. B. Gildon. vers. 297, et ad Val. Fl. I, 827; + Bentl. ad Hor. Od. I, iii, 33. + 456. _Tellurisque globum media compage locasset_; cf. Ovid. Fast. + VI, 269... 276, et ej. Met. I, 12, 13. + --_compage_, ut _congeries_ ap. Ovid. Met. I, 33. + 457. _habitare_, habitandum, _dedisset_. Cf. ad IV, 716, et V, 324. + 458. _Casta_, aurea, _secula_, in quibus homines erant casti, h.e. + pii et sancti. Vid. ad I, 481, et II, 698. + --_patris_, ut I, 606, ubi vid. not. vel proprie, quoniam Chiron + Saturni et Philyræ filius fuit. + --_monstrabat_, ut _refert_ ap. Virg. Ecl. VI, 42. + + 455. _discisset_ Col. _discusset_ (pro discussisset) Put. R. 1, + Parm. Med. Ben. quod et in mentem venerat Gron. Diatr. Stat. + p. 112. _dissepsset_, vel _discresset_ emend. N. Heins. ad Ovid. + Metam. I, 69, _disclusit_ conj. Cerda ad Virg. Ecl. VI, 35; sed + sequitur _locasset_ et _dedisset_. Vulgo _discuissit_; male, + eamdem ob causam. + 456. _locasset_, non _ligasset_, scripti. + + + «Sed, quos pulsabat Rhipæum ad Strymona, nervi, + Auditus Superis, auditus manibus Orpheus, 460 + Emerito fulgent clara inter sidera cælo. + + 459. Conf. Ovid. Met. X, tot. et XI, 1... 66; Virgil. Ge. IV, 454... + 527, quæ loca Silio ante oculos fuere. «Nervi, quos pulsabat + Orpheus, fulgent inter sidera,» quo summa corum præstantia + declaratur. Lyram Orphei Jupiter, precibus Musarum motus, inter + astra collocasse fingebatur. Vid. Eratosth. Cataster. 24. Alii v.c. + Lucianus (adv. indoct. T. II, Opp. p. 385, ed. Græv. Amst. 1687) + memorant, eam in Lesbo ins. et quidem in templo Apollinis + pependisse, donec Neanthus, Pittaci tyranni filius, eam abstulerit. + --_Rhipæi_ Scythiæ montes; _Strymon_ fluvius Thraciæ in Macedoniæ + limite: supra Thraciam vero Scythia, unde laxior hæc geographia, et + _Rhipæus_ id. qd. _Threicius_; Cell. Poetæ omnino quosvis fere + septemtrionales montes _Rhipæos_, vel _Hyperboreos_ adpellant. Cf. + Virg. Ge. IV, 508 et 518. An legendum _Rhodopeum_, h.e. Thracium? + 460. _auditus_, _manibus_; conf. mox. v. 472 sq. + 461. _Emerito cælo_; v. ad VII, 19 in V.L. + + 459. _quîs_ corrig. Scaliger ad oram ed. Raphel. Male! _nervis_ + Col. _verbis_ Put. _nervos_ rescripsit Cell. cui vulgaris vocum + trajectio nimis dura videbatur. _Rhipheum_, _Riphæum_, _Rhiphæum_, + _Ryphæum_ multi h.l. scribunt, et XII, 7. Sed +ta Rhipaia+, vel + +Rhipaia opê+ dicuntur. + 461. _cælo_ scripti et R. 2, _seclo_ R. 1, Parm. Med. Vulgo + _Emerito Plectro_, quod Dausq. ad cantum feriatum referebat, quo + sensu dicuntur _emerita stipendia, anni_, etc. + + Hunc etiam mater, tota comitante sororum + Aonidum turba, mater mirata canentem. + Non illo Pangæa juga, aut Mavortius Hæmus, + Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace: 465 + Cum silvis venere feræ, cum montibus amnes. + + 462. _mater_, Calliope: sec. nonnullos Polyhymnia. Vid. Schol. + Apollon. I, 23. + 463. _Aonides_, seu Aoniæ _sorores_, Musæ. Cf. sup. ad v. 436. + 464. Conf. Hor. Od. I, xii, 7 seq. + --_Pangæa juga_ et _Hæmus_, montes Thraciæ, quæ propria Martis sedes + fuit, unde _Mavortius Hæmus_; vid. ad II, 73, et I, 433. + 465. _Non stetit_, eum sequuta est, cantus suavitate perlecta. + + 465. _moderante_ Put. + + + «Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu + Non mota volucris captiva pependit in æthra. + Quin etiam Pagasæa ratis, quum cærula nondum + Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent, 470 + Ad puppim sacræ, cithara eliciente, carinæ + Adductum cantu venit mare: pallida regna + Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem + Placavit plectro, et fixit revolubile saxum. + + 467. Argute vis cantus exprimitur. + 468. _captiva_, cantus dulcedine capta. + --_pependit in æthra_ ut ap. Ovid. Met. I, 12. + 469 sq. Orpheus inter Argonautas fuit, adscitus a Jasone consilio + Chironis, ut Sirenas feliciter præterveherentur. Vid. Heyne ad + Apollod. p. 212, et Schol. Apollon. I, 24 et 31. In navi celeusma + cecinit, ferosque heroum animos cantu et mansuefecit et delinivit. + --_Pagasæa ratis_, Argo, navis non procul a Pelio monte constructa + in navalibus Pagasarum, opp. Thessaliæ, quod inde (a +pagêsai+, + _compingere_ sc. navam.) nomen adcepisse Strabo et alii putarunt. + --_cærula_; v. ad I, 21. + --_nondum Cognita terrigenis_; cf. Lucan. III, 193... 197, et VI, + 400 seq. + [470.] _terrigenis_, hominibus, ut ap. Lucret. V, 1410, 1426. Sed + +deinôs+ adhibita vox, et h.l. significat homines, quorum sit, in + terra vivere, non per mare vehi, ut fere _terrenum equitem_, dixit + Horat. Od. IV, ii, 27. Conf. Lucan. III, 195 sq. + --_ponto intrare_; v. ad VI, 498 in V.L. + --_negarent_ cf. ad IX, 534. + 471. Ita et ap. Stat. Theb. V, 340 seq., sed in Orphei Argon. 231... + 275, navis, quum nimio pondere depressa arenæ inhæreret, et ab + Argonautis in pontum deduci non posset, ad cantum Orphei sponte in + mare desiluisse dicitur: quod jam monuit Draken. Conf. V.L. _sacræ + carinæ_, ut _sacra Argo_, Ovid. Ep. Her. VI, 65, et _diva ratis_, + Val. Fl. IV, 336, quoniam Minerva, cujus maxime consilio et + auctoritate hæc navigatio quum suscepta tum perfecta est, et in + construenda navi Argum adjuvisse (v. Apollon. I, 19, et Apollod. I, + 9, 16), et in puppi (sed sec. Apollod. l.c. +kata tên prôran+) + lignum, ex Dodonide silva excisum, quod vocale (+phônêen phêgou tês + Dôdônidos xulon+ ap. Apollod. l.l.) et oraculi loco fuit, fingitur, + unde _fatidicam ratem_, Val. Fl. I, 2, et +lalêthron kissan+, + Lycophr. v. 1379; dixit. Cf. Æschyl. ap. Hygin. Astron. Poet. II, + 37; Val. Fl. I, 301... 305 (ubi vid. Burm. et Carr.) et Claud. B. + Get. 14 sq. Quod hi de ligno illo memorant, alii de carina, et alii + denique de malo navis tradunt. Vid. Apollon. IV, 582; Meurs. et + Tzetz. ad Lycophr. 1313 et 1319. + 472. Orphei descensus ad inferos notissimus, vel ex Virg. Ge. IV, + 467. sqq., et Ovid. Met. X, 11 sqq. + 473. _Bistonius_, Thracius, _vates_, Orpheus, filius Oeagri, regis + Thraciæ. + 474. _fixit revolubile saxum_, vi cantus effecit, ut Sisyphus, eo + captus, saxum in montem volvere paululum desisteret. Conf. Ovid. + Met. I, 41 sq.; Virg. Ge. IV, 481... 484; Prop. IV, ii, 23; Claud. + R. P. II, 335 sq. + --_revolubile saxum_, ut _revolubile pondus_ apud Ovid. in Ibin, V. + 191. + + 469. _Pegasea_ Parm. _Pangea_ R. 1, et Med. + 470. _terrenæ_ scripti, _terrene_ R. 2; _Tyrrhenæ_ R. 1, et Med. + _Cognitum iter terris_, vel, quod propius ad lectionem MSS. + adcedit, _Cognita terrenis_ (ut loco simil. Lucan. VI, 400, 401 et + al.) conj. N. Heins. _negarent_, scripti R. 1, 3, Parm. Med. + _negaret_ in vulg. _Quin etiam, Pagasæa ratis quum cærula n. C. t. + pontumque intrare_ (vid. ad VI, 498) _negaret, Ad puppim... venit + mare_, corrig. Drak. cui inconcinnius videbatur, _cærula_ et + _pontum_ jungi, sed a Silii stylo non alienum. _P. ratis, quum c. + n. C. t. pontumque i. negaret, Ad puppim... Adductum cantu vidit + mare_ emend. Burm. Verbum _vidit_ recepere Lefeb. et Ernesti, + _vetat_ pro _venit_, R. 2. Ego levissima mutatione _verrit_ + scribendum arbitror, ut nautæ dicuntur _verrere cærula_ et _vada_, + Virg. Æn. III, 208; V, 778; VI, 320, vel _delphines æquora_ Æn. + VIII, 674, et _venti mare_, vel _nubila_ Lucan. V, 572; Lucret. I, + 280. Vulgata lectione admissa, sermo erit +anakolouthos+, quoniam + nihil est, ad quod +to+ _Pagasæa ratis_ referri possit, ut adeo + Silius, dum hanc periodum inciperet, aliter scribere in animo + habuerit, aliter vero scripserit, de quibus locutionibus, vel + potius vitiis et soloecismis, vid. Græv. et Ern. ad Cic. in Verr. + I, 9, §. 25; Gronov. Obss. I, 12; Davis. ad Hirt. B. Afric. c. 25, + et ad Cæs. B. G. I, 18. Ita Drak. + 473. _Bistonius_ scripti et vetustæ edd. Vulgo _Bistonios_. + + O diræ Ciconum matres, Geticique furores, 475 + Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa + In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus. + + 475 seq. De Orpheo, a Bacchis discerpto, conf. Virg. Ge. IV, 520 + seq.; Ovid. Met. XI, 1 sqq.; Pausan. Boeot. c. 30, et Heyne ad + Apollod. pag. 34. + --_Ciconum matres, Geticique furores_; v. ad II, 75. + 476 sq. Cf. Virg. Ge. IV, 523 sq., et Ovid. Met. XI, 50 sq. qui + nescio an minus in hac re ludant, quam Silius, quem insanæ + subtilitatis insimulat Ernesti. Præter lusum tamen ingenii displicet + etiam h.l. uxuria in oratione. + --_damnata Deis_, exsecrabilis. + + 477. _utraque_ (scilicet parte) eleganter, judice N. Heinsio, + scripti et R. 2, unde recepit Lefeb. _ripis querentibus_ olim + conji. Drak. coll. Ovid. Met. XI, 50 sq. sed postea prætulit vulg. + lect., cujus sententia sit, ripas, sive arbores et feras in ripis, + sequutas esse decisum Orphei caput, secundo flumine in mare + labens. + + Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum + Portarent fluctus, subito emicuere per undas + Ad murmur cete toto exsultantia ponto.» 480 + Sic tum Pierius bellis durata virorum + Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras. + + 479. _emicuere_ præ gaudio, dulcedine sonorum capta. + 480. _Ad murmur_, ad nenias flebilesque sonos a capite editos. Apud + Ovid. l.c. _flebili lingua Murmurat exanimis_, etc. Conf. et Virg. + l.l. + 481 sq. _Pierius_, +aoidos+ Cf. ad v. 415. + --_bellis durata virorum Pectora_; v. ad I, 558, et VI, 308. + --_Castalium carmen_, a Castalio fonte Parnassi, Apollini + (+Parnasô te kranan Kastalian phileonti+, Pind. Pyth. I, 75), et + Musis sacro. + --_Pectora durata frangebat_, exquisite pro emolliebat. Cf. ad I, + 262; Dausq. comparat +ta ôta kateagotas+ ap. Phot. c. 242, et + D. Heinsius +ta kateklasmena melê+, molles effeminatosque modos, et + +tên kateaguian mousikên+ obpositam +tê andrôdei+ ap. Plutarchum de + Musica pag. med. 1136, et 1138. + + + Interea placida adtulerant jam flamina terris + Magonem Libycis: lauro redimita subibat + Optatos puppis portus, pelagoque micabant 485 + Captiva arma procul celsa fulgentia prora. + + 483 seq. Cf. sup. v. 372 sq., et Liv. XXIII, 11, med. cujus + narrationem poeta exornavit. + [484.] _laurus_ victoriæ signum, unde fasces victoriam nuntiantes et + lancea nuntii victoriæ laureata apud Romanos; Cell. _Navium + laureatarum_ meminit etiam Vitruv. II, 8 a Drak. laudatus. + + 483. _adpulerant_ legendum putabat N. Heins. forte etiam _placita + flamina_, quod probavit Drak. quia _placida flamina_ sint lenia, + quæ etiam adversa esse potuerint, _placita_ autem secunda, quæ + Magoni placuerint properanti. + + At, patulo surgens jam dudum ex æquore, late + Nauticus inplebat resonantia litora clamor, + Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis, + Centeno fractus spumabat verbere pontus. 490 + + 487. _jam dudum_; cf. supra ad v. 372. + 488. _Nauticus clamor_, celeusma, nec tamen proprie ita dictum (de + quo vid. ad loc. simil. VI, 360 sq.), sed clamores, quibus nautæ vel + remiges se invicem hortantur, et quidem h.l. ut ocius navis ad litus + adpellatur. Ita ap. Virg. Æneid. III, 128; Val. Fl. I, 186 (ubi v. + Voss. et Barm.) et Lucan. II, 688. + 489 sq. _simul adductis... pontus_, ut fere supra VI, 362 sq., ubi + v. not. + [490.] _Centeno verbere_, centenis remis, ut _centena arbore_ ap. + Virg. Æn. X, 207, ubi v. Cerda et Heyne. + --_fractus pontus_ remis, ut ap. Val. Fl. I, 363, ubi v. Burm. + + 487. _ex_ scripti et ed. Gryph. Vulgo _et_, otiose et contra leges + metricas, unde _et in_ edidit D. Heins. + + + Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus + Procurrit fluctus, elataque turba favore + Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu. + Æquatur rector Divis: illum undique matres, + Illum turba minor moniti gaudere nepotes, 495 + Et senior manus, et juxta populusque, Patresque, + Mactatis Superum dignantur honore juvencis. + + 491. _rapere gaudia_, raptim ea percipere. Cf. ad I, 570. Vox + _gaudia_ mox perperam repetitur, ut et +to+ _turba_, nisi hæc + vulnera librarii poetæ inflixerunt. + 492. _elata favore_, ut _efferri studio_, _lætitia_, _dolore_, etc., + de quavis animi commotione, et de his, quæ inde oriuntur. Conf. + Ernesti Clav. Cicer. + 495. _moniti gaudere_, quia causam gaudii ignorant, adeoque ejus + sensu destituuntur. Conf. quos N. Heins. et Draken. laudant, Lucan. + VII, 38, 39 (ubi tantus omnium luctus fuisse dicitur, ut etiam + _pueri injussi_, h.e. ultra ploraverint, non moniti et inpulsi a + parentibus nutricibusve), Mart. I, xxxiv, 2; Stat. Th. X, 562 seq., + et Senec. Troad. v. 716 sq. + + 493. _celebrat_ Col. et Oxon. + 495. _laudare_ ed. Bas. et inde al. + + Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes + Fraternæ laudis fama: ruit inde Senatus, + Et multo Patrum stipatur curia coetu. 500 + Tum, Divos veneratus avum de more vetusto, + «Martem, ait, egregium et fractas, quîs Itala tellus + Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum, + Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis. + + 499. _fama_, nuntius. + 501. Oratio Magonis, qui apud Liv. XXIII, 11, omnes res a fratre + adhuc in Italia gestas exponit, non, ut h.l., solam pugnam + Cannensem. + --_Divos veneratus_, postquam gratias egerat diis et sacra fecerat. + 502. _Martem egregium_, victoriam. + 503. _pars ipse haud parva laborum_, ut fere ap. Virg. Æn. II, 6; + Drak. + + 502. _agit_ Colin. et Dausq. + + + «Est locus, Ætoli signat quem gloria regis, 505 + Possessus quondam prisca inter secula Dauno: + Humentes rapido circumdat gurgite campos + Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis; + Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore + Cedentem inpellit retrorsus in æquora pontum. 510 + + 505. _Ætoli regis_; v. ad I, 125. + 506. _Dauno_; conf. ad I, 291. + 507... 510. Ornate pro, Aufidus in mare Hadriaticum fluit. Cf. I, 52 + sqq. + + 507. _Umentes_ Col. _Viventes_ Oxon. _Uventes_ malebat N. Heins. + vid. ad II, 469, et III, 522. + 510. _retrorsus_ scripti. Vulgo _retrorsum_, quod in leges + metricas peccat. + + Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus + Nomen, quîs rerum ducibus permissa potestas, + Vix dum depulsa nigræ caligine noctis, + Invadunt campum, et late fulgentibus armis + Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi. 515 + + [511.] _Nomen magnum_; cf. ad IV, 729, et V, 77. + 515. _Adcendunt_, geminant, augent (ut _adcendere sitim_, _curam_, + _vitia_, vel _incendere annonam_, _luctus_, _vires_) _lucem Eoi_, + Luciferi vel auroræ, ex qua resplendent arma; nisi malis, efficiunt + fulgore armorum, ut clarius luceat aurora (qua ratione sensus non + mutatur), vel eliciunt quasi et late spargunt lucem auroræ. Conf. + Burm. ad Val. Fl. V, 370. Heyne ex Virg. Ge. I, 251 (ubi operarum + incuria _adscendit_ pro _adcendit_ legitur), hunc Silii versum putat + expressum: sed ille locus nostro parum respondere videtur. + --_ultro_; vid. ad VI, 678 in V.L. + + 511. _magnum Latio_ e c. Tell. edidit Lefeb. et perperam + illustravit. + 512. _Lumen_ conj. N. Heins. Sed in his repetitionibus frequenter + ludere poetas, Drak. probavit ex Ovid. Fast. VI, 26, ej. Met. II, + 604; XV, 30; Senec. Troad. 732, et al. Conf. inf. XII, 221; XIII, + 116, et Harles. ad Ovid. Trist. V, x, 11. + + Nos contra (nam germanum furor acer agebat + Optatæ pugnæ) castris cita signa movemus. + Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus. + + 518. _pulsus_, pulsatus clamore (v. ad III, 436), _mugit Olympus_, + ut ap. Virg. Æneid. IX, 504, _Sequitur clamor, cælumque remugit_. + + 518. _Intremit et_ scripti. Vulgo _Intremuit_. Sed tacite et sine + librorum auctoritate, ut solet, _Intremit en tellus pulsusque + inmugit O._ reposuit Lef. qui tamen +to+ _inmugit_ in c. Tell. + legi testatur. + + + «Hic fluvium et campos abscondit cæde virorum + Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt 520 + Rectorem terræ. Vidi, quum turbine sævo + Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros + Uni terga daret: vidi, quum Varro citato + Auferretur equo, projectis degener armis. + Quin et magnanimum, perfosso corpore telis, 525 + Strage super socium vidi te, Paule, cadentem. + + 519. _cæde_, cadaveribus, strage cæsorum, _abscondit_, obplevit, + obtexit, ut inf. XVII, 49. Cf. sup. v. 137 sq.; IV, 621, et VI, 708. + 521. _turbine_, impetu. + 522. _sonitu_ armorum, h.e. armis sonantibus. + 523. Cf. IX, 644 seq. + 524. _degener_, ut X, 68; XII, 287; XV, 76. + 525. Cf. X, 234, 303 seq. + --_magnanimum_; vid. ad I, 29. + + 519. _accendit_ priscæ edd. _strage_ pro _cæde_ primus substituit + Nicand. + 522. _tonitru bellantis_, vel _bellanti_ maluerit N. Heins. Cf. ad + I, 436, et Klotz. ad Tyrt. p. 126. + 526. _Strage_ pro _Stare_ est ex emend. Dausq. Barth. et N. Heins. + Conf. ad X, 587. + + Ægates ille et servilia foedera larga + Ultus cæde dies: non plus optasse liberet, + Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux + Si talis redeat, populis sis omnibus una 530 + Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes. + + 527. _Ægates_; ut I, 61. + --_servilia_, inhonesta, turpia, _dedecus parentum_, sup. I, 62. + 529. _Deus dexter_, propitius. + + 529. _Quam tum_ Col. Vulgo _Quantum_. + 530. Ita Col. et Tell. In reliquis libris _Si redeat, populis + certe sis_ Withof. opinabatur: _Si talis redeat, populis eris + omnibus una tum, C., caput, populosque_ (cur non _terras_?) + _colere per omnes_. + 531. _colare_ ed. Ald. et Gryph. Vulgo _colere_, non inprob. + Lefeb. quum haec mutatio modi frequens sit. + + Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis + Mos læva gestare viris.» Tum funditur ante + Ora admirantum præfulgens annulus auro; + Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo. 535 + Hinc iterum repetens: «Restat nunc sedibus imis + Vertenda atque æquanda solo jam subruta Roma. + + 532... 535. Cf. Liv. XXIII, 12, et sup. ad VIII, 675, ubi descriptio + annulorum minus apta quam h.l. his enim, ad quos Mago nunc verba + facit, certe plerisque, tam dignitas equestris, quam mos ille + ignotus erat, et inde tamen potissimum magnitudo gravitasque cladis + Romanæ intelligi poterat. Hinc et Livius loc. cit. tradit, Magonem + «adjecisse deinde verbis, quo majoris cladis indicium esset, + neminem, nisi equitem, atque eorum ipsorum primores, id gerere + insigne.» Vereor itaque, ut jure h.l. verborum inpendium + reprehenderit Ernesti. + 536. Conf. Magonis oratio apud Liv. lib. XXIII, 12. + 537. _subruta_, quassata quasi et labefactata. Imago petita a muro, + qui ab imo subruitur; quo facto exitium urbis inminet. + + 534. _perfulgens_ ed. Parm. + 536. _restetne_ Put. + + Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas + Casibus, et pateant non parca æraria dextris, + Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis 540 + Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.» + + 539 seq. _pateant_, eorum usus nobis pateat et permittatur _dextris, + quas emimus bello_, ad milites emendos vel mercede conducendos. Sic + _patere_ fere sup. v. 263, et _omnia Ciceronis patere Treboniano_, + vel _res familiaris patuit fortunæ meæ_ ap. Cic. ad Div. VI, 10, et + XIII, 29. + --_Dextras emere_, ut _dextras mercari_ et _legere_ inf. XV, 495, + 564. Cf. et I, 500; V, 501, et Gronov. Diatr. Stat. c. XL. + [540.] _bellua_, elephanti. + --_tristis_, acer, vehemens, dirus, vel sævus, funestus, + exitiabilis, ut _tellus tristis cælo_ inf. XII, 371, vel _tristis + fragor_ XII, 603. + --_tristis ira_, _ursa_, _tristia bella_, etc. ap. Hor. Od. I, xvi, + 9, et Art. Poet. v. 73; Stat. Achill. II, 409, et al. Conf. V.L. + 541. _alimenta fatigant_ sc. nos penuria, Lef. ægre comparantur; + Ern. Cf. V.L. + + 538. _refovere_ Parm. Vulgo _refovete_. + 539. _ut_ Col. et sic Drak. Ego vulg. lect. retinui cum Lefeb. + 540. _bello_, non _bellis_, Col. Oxon. R. 2. + 540. _desit_ Oxon. _castris_ pro _tristis_ conj. N. Heins. et + _cristis_, h.e. cristatis militibus, Burm. qui acute id dictum + putabat, quia cristæ ad terrorem incutiendum galeæ olim inpositæ + sint. Sed vid. not. + 541. _fatiscunt_, h.e. deficiunt, recte, opinor, emend. Burm. + + + Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora + Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum + Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo: + «Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus? 545 + Jam fas Dardanio me non servire colono? + + 542. Conf. Liv. XXIII, 12, ubi tamen non Mago, sed Himilco, vir + factionis Barcinæ, hanc occasionem Hannonis increpandi amplectitur. + De _Hannone_ et factione Barcina cf. ad II, 276 seq. + 543, 544. Verba _quem gliscens... acerbo_ expressa ex Virg. Æn. XI, + 336 sq. + + 544. _Ductori_ e Col. edidit Lefeb. et exponit, in, adversus + ductorem. + 545. _Jamne_, non _Jamque_, Col. et ad marg. R. 1. + + Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno + Invidiæ nigroque undantia pectora felle, + Tandem tot titulis totque exorata tropæis, + Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu 550 + Æneadis lacerare dabas, et litora, et amnes, + Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.» + Hæc Mago, atque animos favor haud obscurus alebat. + + 547 seq. _iterum_: nam idem jam olim censuerat. Vid. sup. II, 377. + --_Invidiæ veneno_, cf. Ovid. Met. II, 777 et 801. + --_undantia pectora felle_; cf. ad VIII, 288. + 549. _tropæis_, victoriis, et _titulis_, gloria victoriis parta. + 550. _Infelix_, ut +schetlie+ ap. Hom. + 551. _lacerare dabas_; v. ad V, 324. + --_dabas_, actus pro conatu, ut _reseravit_ I, 14, vel _recludis_ + XIII, 523 et al. + 553. _animos_, animum, ferociam, iram, +thumòn+, _favor_ + Patrum _alebat_, ut al. _nutrire_ et _angere_. + + 549. Hunc versum D. Heins. post v. 551, ponendum putabat, quod + recte jam inprobavit Dausq. _exorata_ Col. _exoraata_ Tell. + _exornate_ R. 1, et Ben. Vulgo _exornata_. + 550. _dextra en_, non _d. hæc_, Col. Ox. R. 2; conf. Heins. ad + Ovid. Met. XV, 677. + 552. _Latios_ conj. N. Heins. + 553. _alebat_, non _habebat_, scripti et R. 2. Pro _haud_ in R. 2, + _a_, unde originem falsæ lectionis _An_ pro _Haud_ sup. II, 299, + patere monet Lefeb. + + + Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno: + «Talia vesani juvenis convicia miror 555 + Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda + Non tarde adnoscas et virus futile linguæ. + Quin, ne mutatum vanis absistere credat, + Nunc pacem orandum, nunc inproba foedere rupto + Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum 560 + Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quæso, + Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est. + + 554. Cf. oratio Hannonis apud Liv. XXIII, 12. + 556. Conf. sup. II, 288, et ibi not. + 557. _Non tarde_, facile. + 562. _Quid ferat_, præ se ferat, vel proferat, dicat, ut ap. Virg. + Æn. II, 161, et al. + --_haud aliud_, etc., acerbe hæc dicta sunt, ut pleraque in hac + oratione. + + 558. _Quin_ ed. Ven. Marsi, prob. N. Heins. Nec tamen spernenda + videtur vulg. lectio, _Qui ne... credat_, quam revocavit Lefeb. + _credat_ Col. Vulgo _credas_: non male, si +to+ _Quin_ genuinum + est. + 559. _orandum_ Col. et mox. _reponendum_ R. 1, Parm. Med. Ben. + Vulgo _orandam_ et _reponenda_; vid. ad VIII, 36. + + + «Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur, + Belligeramque feram: victus non plura dedissem. + Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros, 565 + Et jacet in campis Latium: deponere curas + Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere + In patria; liceat non exhaurire rapacis + Inpensis belli vacuatos sæpe penates. + + 564. Ap. Liv. l.l. _Quid aliud rogares, si esses victus? Hostium_, + etc. + 565 sq. Cf. ad X, 264 sq. + 567. _bone victor_; v. ad II, 240. + --_sedere_, quiete et pace frui, ut III, 561 et al. + 569. _penates_, patriam et cives. + --_vacuatos_, exhaustos. + + 563. _classes_ scripti et R. 2. Vulgo _classis_, quæ antiqua + scriptura esse potest, modo post hanc vocem comma ponatur, quod in + plerisque edd. omittitur. + + 564. _victo_ ed. Raphel. prob. Barth. Adv. IV, 10, _victis + dedissem_, vel _victus_, vel _victis_, vel _victo num plura + petisset_, (hoc est Hannibali Mago) opinabatur N. Heins. Withof. + malebat _victis_, scilicet Hannibali et Magoni, fratribus. + 567. Hunc versum perperam omittunt R. 1, Parm. Med. + + Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut præsagia nostra 570 + Sint, oro, mensque augurio ludatur inani) + Haud procul est funesta dies: atrocia novi + Corda, ac prospicio natas e cladibus iras. + Vos ego, vos metuo, Cannæ: submittite signa, + Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem. 575 + + 573. Mente prospicio, iram Romanorum ipsa hac clade atrociorem + futuram, et gravius exarsuram esse. + 574. _submittite signa_, ut _submittere vexilla fortunæ suæ_ dixit, + Stat. Silv. IV, ii, 43. + + Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus + Exitium adcepto: citiusque hæc foedera victor, + Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo + Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas + Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis 580 + Ille tuus par Gradivo, per secula tellus + Cui similem nunquam ductorem in bella creavit, + Moenia Romuleæ cur nondum viderit urbis? + + 577. Hanc pacem facilius olim a victoribus, quam nunc a victis + Romanis, impetrabitis. Gravis sententia et vera: nam Romanos numquam + pacem, nisi victis hostibus, fecisse, nec umquam a victoribus eam + petiisse constat. + 580... 583. Perstringuntur verba Magonis sup. v. 520 sq. + + 583. _vicerit_ conj. N. Heins. Sed multo acerbius Hannon dicit, + Hannibalem ne tantum quidem animi habuisse, ut Romam obpugnatum + proficisceretur. + + + «Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem + Nondum portandis habiles gravioribus armis? 585 + Æratas jussi texamus mille carinas, + Atque omnis Libyæ quæratur bellua terris? + Ut longa imperia, atque armatos proroget annos + Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati? + + 584. Hannibalis consilia ad dominatum spectare arguit Hanno, ut in + invidiam eum adducat. + --_Scilicet_; v. ad V, 114. + 585. Pueros dicit mittendos, quo innuit, nihil jam virorum + superesse, qui conscribi possint et in cæsorum substitui locum. + 587. _bellua_, elephanti. + 588. _armatos proroget annos_, bellum trahat, summumque in eo + imperium diu teneat. Cf. V.L. + 589. _fati_, mortis, unde _fatifer_. + + 584. _e_, non _a_ Col. + 586. _jussit_ Put. _jussu_ primus edidit Marsus. _Ceratas carinas_ + etiam legi posse putabat N. Heins. Sed aptiores h.l. sunt _naves + æratæ_, h.e. bellicæ et rostratæ vel ære præfixæ: nam rostra ex + ære, et hoc olim ferri loco fuisse nota res est. + 588. _armatos annos_ scripti, ut ap. Iscan. bell. Troj. IV, 435, + _armatos in pacem reddidit annos_, et sup. v. 405, _inbellis + dies_, vel inf. XII, 104, _inertes atque actos sine Marte dies_; + Drak. Vulgo _armatus_. + + Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu) 590 + Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum + Atque opibus sancite modum: pax optima rerum, + Quas homini novisse datum est: pax una triumphis + Innumeris potior: pax, custodire salutem + Et cives æquare potens, revocetur in arces 595 + Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe + Perfidiæ, Phoenissa, tua. Si tanta libido + Armorum tenet, atque enses non reddere perstat + Poscenti patriæ; nil suppeditare furori + Hortor, et hæc fratri Magonem dicta referre.» 600 + + 591. _castrisque potentum_, etc., desistite Hannibalem et Magonem, + qui jam nimis potentes sunt, militibus, pecunia et commeatu + adjuvare. + 592... 595. Verba præclara! + 596 seq. _fama perfidiæ_; cf. ad I, 5. + [597.] _Phoenissa_, Dido, ut apud Virg. + 598. _tenet_, scilicet Hannibalem. + 599. _nil suppeditare furori_, furenti nec milites, nec pecuniam, + vel commeatum dare, non ita quasi alimenta furori ejus + subministrare. + + 597. _tuæ_ Col. Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Ben. + + + Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras + Dicendo) clamor turbat diversa volentum. + «Si, Libyæ decus, haud ulli superabilis armis, + Hannibal est iræ tibi, destituemus ad ipsas + Victorem metas? nec opum adjumenta feremus? 605 + + 601. Cf. Liv. XXIII, 13. + 602. _turbat_, interpellat. + 603. Verba senatorum, _diversa volentum_, qui ab Hannone + dissidebant. + 604. _iræ est_, odio est, ut ap. Virg. Æn. X, 714: _justæ quibus est + Mezentius iræ_, ubi v. Heyne. + --_destituemus_, num eam ob causam opera nostra deerimus victori _ad + ipsas metas_, bello fere feliciter confecto. + + 603. _ullis_ Tell. et Put. _Sic, Libyæ... est iræ tibi?_ conj. + Drakenb. Withof. ita interpungebat: _Si, Libyæ decus, haud ulli s. + armis H. est, iræ tibi d._, etc., vel, _Si, Libyæ decus haud ulli + s. armis H. est iræ, tibi d._, etc. Illud præcedentibus iræque + Hannonis convenientius ipsi videbatur. + 604. _curæ_, vel _oneri_ pro _iræ_ reponendum videbatur N. Heins. + _superabilis ira_ perperam tentabat Lefeb. coll. Val. Fl. III, + 510, 648. Sed recte prætulit vulg. lect. vid. not. + 605. _opem_ Put. + + Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?» + Inde alacres tribuunt, quæ belli posceret usus; + Absentique suum jactant sub teste favorem. + Mox eadem terris placitum traducere Hiberis, + Dum malus obtrectat facta inmortalia livor, 610 + Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes. + + 606. _sceptra_, victoriam, et imperium orbis terrarum, de quo cum + Romanis contendimus. + 608. _sub teste_, præsente Magone declarant, quantopere absenti ejus + fratri faveant. + 609. _eadem_, quæ belli usus posceret, ex Hispania ad exercitum + Hannibalis in Italia, vel _terris Hiberis_, h.e. in Hispaniam et ad + exercitum, qui ibi esset, _traducenda_ censuerunt (conf. Liv. XXIII, + 13 extr.): nisi forte sensus est, _eadem_, quæ in favorem honoremque + Hannibalis decreverant, jusserunt etiam _traducere_, nota facere, + indicare Hispanis, ut _traducere carmina_, _secreta_, _poemata_ ap. + Martial. I, liv, 3; Petron. 17 et 41. + 610. _livor_, invidia. + 611. _laudes adjutas_, consensu plurimorum firmatas. + + 608. _Assentique_ R. 1, et _Assensique_ a m. sec. _sub corde_ Put. + 611. _aduitas_ Put. et R. 2, _adtritas ductoris_, vel _ad justas + ductorem c. l._ putabat N. Heins. Possis et _ad metas_. Sed vid. + not. + + +FINIS VOLUMINIS PRIMI. + + + * * * * * + * * * * + +Erratum: Liber XI + + 507... 510n. [509... 511] + + + + + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER DUODECIMUS. + +ARGUMENTUM. + +Mitescente jam hieme Hannibal a Capua movet, vicinisque oppidis +trepidationem injicit, 1-14. + +Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; 15-26. + +Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa +esset, primum Neapolim petit, quæ urbs Græca, doctorum virorum secessu +illa ætate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab +eo, famæ suæ timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu +obpugnatur; 27-59. + +Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a +Dædalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria +marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio +Graccho repellitur; 60-103. + +Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et, +dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat +propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem, +vastas in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia +ignibusque subterraneis æstuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium, +Misenum promontorium, Baulos et æstum maris, quæ omnia ei a primoribus +Capuæ monstrantur; 104-160. + +A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero +M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium +exercitu, eruptionem facit, et, Poenis fugatis, ducem eorum ad +singulare certamen provocat; 161-198. + +Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis +admonitu ab eo avocatur, et acerba ignaviæ increpatione foedam suorum +fugam sistit; 199-211. + +Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui non minus belli +artibus atque virtute quam literarum studio excellebat, Cinyps, +formosissimus Poenorum galeaque Æmilii Pauli consulis, qui in prælio +Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur; 212-252. + +Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam +conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; 253-265. + +Quo adtonitus periculo Poenus ad castra trepide refugit, et vehementer +in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat, +Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage prædaque ingenti +facta, Nolam se recipit, et ad cælum tollitur laudibus; 266-294. + +Primo tandem victoriæ nuntio recreatis Romæ civibus, non minore animo +res domi, quam militiæ, geritur, et censores notant eos, qui post +Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia +inierant, quique, quum a Poenis, ut de captivis redimendis agerent, +frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in +castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando; +295-305. + +Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuniæ +inopia matronæ aurum ornamentaque sua in ærarium deferunt: quæ +voluntaria conlatio et certamen adjuvandæ rei publicæ excitat ad +æmulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliquæ +plebis; 306-319. + +Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui +responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore, +eamque ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: quæ res +divinæ subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; 320-341. + +Dum hæc Romæ atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius +Hostus in Sardinia (cujus insulæ situs, forma, nomina, origo, bona et +indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao, +duce Thespiadarum, et Aristæo illuc deductis describuntur) a T. Manlio +Torquato prætore fugantur, et silvarum latebras quærunt; 342-375. + +Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis +decertant prælio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus +oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Poenorumque cædem facit; +376-402. + +In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et +Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi +consciscit; 403-419. Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque +direptis atque incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram +Saguntum, ad solum exurit; 420-433. + +Inde Tarentum expugnat præter arcem, a Romanis occupatam, et naves +Tarentinorum, sinu exiguo intus inclusas, quum claustra portus hostis +haberet, plaustris machinisque admotis per mediam urbem ad mare +transvehit; 434-448. + +Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capuæ, obsidione +arcis Tarentinæ absistit, raptimque contendit in Campaniam; 449-462. + +Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et +temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius prætor, præsunt, +quique ad internecionem cæduntur; nec quidquam iter victoris moratur +nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in +insidias præcipitati, exsequiæ, quas ipse celebrat, ut famam conligat +humanitatis; 463-478. + +Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio +adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem +huic urbi inminentem considet; 479-488. Is vero ubi videt per castra +hostium non perrumpi ad Capuam posse, multa secum consilia volventi +subit animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi; 489-506. + +Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem, +et spe Romæ potiundæ ad maturandum iter incendit; 507-523. + +Tum præter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde +præter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in +Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad +Anienem fluvium castra admovet, et Iliæ Nymphisque adventu suo +terrorem incutit; 524-544. + +Nec minor trepidatio est Romæ, ubi matronæ, in publicum effusæ, passim +discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant, et +præsidia passim in collibus murisque disponuntur; 545-557. + +Inter hæc Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum +quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis moenia situmque +urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio +Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur, +atque in castra redigitur; 558-573. + +Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam +virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum; +574-586. + +Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac precibus +parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; 587-602. + +At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente cælo +obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem +jaculatur; 602-626. Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; +quo facto mira serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio +Jovi habetur in Capitolio; 627-645. + +Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam +eadem excipit serenitas; 646-667. + +Poenus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat; +668-685. + +Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites +sub vexillis in subplementum Hispaniæ profecti sint, ira incensus +urbem obpugnare statuit; 686-690. + +Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam +ejus, sed potius coerceat; 691-700. + +Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut +Deos cernere possit, qui colles Romæ campumque Martium tueantur; +701-725. + +Quo adspectu perculsus Poenus castra ab urbe refert, minitans se mox +rediturum esse; 726-730. + +Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem +deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, læti sacra Diis +faciunt, et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra +posuerant Poeni; 731-752. + + + Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis + Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem + Inmitis condebat hiems, blandisque salubre + Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno. + + 1... 3. Poeta exornavit Liviana (lib. XXIII, 19), _mitescente jam + hieme, eductus, ex hibernis miles_. Notio _hiemis_, cujus, ut + personæ, et _caput_ et _tempora_ et _vertex_ adumbrantur, ac veris + adventus luxuriantius exprimitur, quam a Virg. Ge. I, 43 seq.; II, + 330 seq.; IV, 51 seq.; Lucr. I, 10, 11; Hor. Od. I, iv, 1, 2 et al. + _hiems glaciale caput condit terra_, docte pro, frigus terram subit, + terra clausa vel adstricta glacie _mulcetur_, h.e. solvitur. + 4. _sereno_; v. ad V, 58. + + 2. _astrifero_ R. 1. + + Prorumpit Capua Poenus, vicinaque late 5 + Præmisso terrore quatit: ceu condita bruma, + Dum Rhipæa rigent Aquilonis flamina, tandem + Evolvit serpens arcano membra cubili, + Et splendente die novus emicat, atque coruscum + Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat. 10 + + 5. _vicina_ loca _terrore quatit_, +ekplêttei+, percellit. + 6... 8. Commoda et præclara comparatio, quam poeta debet Maroni Æn. + II, 471 sqq. (ubi v. Heyne) et minus apte inf. XVII, 448 seq. + repetiit. Serpentes vere ineunte exuvias ponunt, et e latibulis + prolabuntur. Cf. Barth. ad simil. loc. Stat. Theb. IV, 95 seq. + Denotatur simul novus militum _vigor_ (cf. mox v. 15), longa quiete + conlectus, forte et furor, quo certe serpens maxime ardet exuviis + positis. Cf. Virg. Ge. III, 435 seq. _serpens condita bruma_, + hiberno tempore, sub terra, glacie constricta. + --_Rhipæa_, pro quovis monte et quidem præalto. Cf. ad IV, 363, et + XI, 459. + [8.] _arcano cubili_, in quo per hiemem delituerat. + 10. _sublatis faucibus_, erecto capite ac collo, ut apud Virg. Ge. + III, 426 (ubi v. Cerda) et Æn. II, 474; V, 277, ubi v. Heyne. + --_saniem sublatis faucibus efflat_, conf. supra VI, 185 sqq. Hoc + duriuscule dictum videbatur Barthio Adv. IV, 10. Sed locutionem + illam multis poetarum locis firmarunt N. Heins. et Drak. + + 7. _Riphæa_, _Rhiphæa_, _Rhiphea_, _Ryphæea_ alii. Sed vid. ad XI, + 459, _flamina_, scilicet +kata+; sed _flamine_ poetam scripsisse + crediderim. + 9. _spondente die_ Col. Tell. et R. 2, quod recepit Lefeb. putans + _diem_ esse tempus, sive tempus anni, +hôran+. Sed Silius + expressit Maroniana _in lucem_ et _arduus ad solem_ Æn. II, 471, + 475, et Ge. III, 439, ubi vid. Ill. Voss. Nova cutis maxime micat, + coruscat, repercussis radiis solis, ad quem caput extollit + serpens. + 10. _afflat_ Ox. et Put. + + At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros, + Desolata metu cuncta, et, suadente pavore, + Vallo se clausere simul, trepidique salutis + Exspectant ipsis metuentes moenibus hostem. + + 12. _Desolata_; v. ad III, 429, et Gron. Obss. IV, 21. + 13. _trepidi salutis_; conf. ad II, 234. + + + Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma 15 + Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus + Mæonios Italo sceleravit sanguine fluctus, + Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque, + + 15 sq. Poeta expressit Liv. XVIII, 18 extr., sed inpr. verba + Marcelli ipsiusque Hannibalis ibid. cap. 45. + --_ruptis Alpibus arma Intulerat_, scil. Alpinis gentibus, de quo + vid. sup. III, 540 sqq., vel _Alpes_ potius docte pro his gentibus + positæ. + 17. _Mæonios fluctus_, Trasymenum lacum. Cf. ad IV, 719 seq., 738; + V, 9 sq. + --_sceleravit_, +deinôs+ pro infecit, quia sacer quasi sanguis + Romanorum, et atrox cædes illa fuit. + 18 sq. Vid. Var. Lect. + + 16. _Inpulerat_ conj. N. Heins. coll. Lucan. I, 69; VII, 16, et + aliis locis, quæ laudavit ad epist. Ulixis Sabiniani v. 68. Sed + vid. not. + 18. _Molli luxu labefacta meroque, Et somni illecebris t. m. f._ + opinabatur N. Heins. coll. I, 256; III, 557; Virg. Æneid. IV, 395; + VIII, 390; Lucret. IV, 1112; Val. Fl. VII, 175 et al. Sed Drak. + bene monet, +to+ _madefacta_ apprime convenire ac conjungi et + +tôi+ _fluebant_, (quum _luxu fluere_ dicatur homo eo enervatus + Liv. VII, 29 et 32) et voci _mero_. Sic et _fluere mollitia_, vel + _diffluere luxuria_ dixit Cic. et poetæ passim _vino madere_, + _madidum esse_, _inrigari_, _dilui_, _tingui_, _proluere se_; + +brechesthai+, +tengesthai+, quin et _madet mens_ Lucret. III, + 477, quem Drak. præter alios laudavit. _Madefacta_ et _madida_ + etiam dicuntur vel omnino repleta, plena, propr. vino, (ut + _madere_, seu _madidum esse vitiis_, _artibus_, _jocis_, + _Socraticis sermonibus_ apud Gell. XIII, 8; Martial. I, xl, 3; IV, + xiv, 12; Hor. Od. III, xxi, 9, ubi vid. Jani) vel quæ madida sunt + aqua, et hinc mollia, effeminata. Utraque notio h.l. apta. Ceterum + possis etiam distinguere post _madefacta_, et jungere _mero + torpentia m. f._ Membra, largiore meri usu in somnum delapsa, + torpent; unde _merum_ poeta egregie per adpositionem vocavit + _somni inlecebras_. Sed præstiterit hæc verba tam ad _luxum_, quam + ad _merum_ referre. N. Heinsius _luxum_ de Venere tantum adcipit, + et Ernesti _inlecebras somni_ verecunde pro Venere poni putat. + Neutrum defendere ausim. + + Inlecebris somni torpentia membra fluebant, + Quîs gelidas suetum noctes thorace gravatis 20 + Sub Jove non æquo trahere, et tentoria sæpe + Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi, + + 20. Cf. I, 242... 267. + 21. _trahere_, exigere, traducere, _noctes_, quæ _gelidæ_; hibernæ, + et hinc longæ sunt. + --_Sub Jove_, aere, seu cælo, sub dio, +hupo Dios+, non _æquo_, + iniquo, sævo, aspero, turbulento, seu tempestuoso et frigido. Conf. + Horat. Od. I, i, 25; xxii, 19, 20. + + Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti, + Non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere; + Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa 25 + Parmarum, ac nullis fusæ stridoribus hastæ. + + 24. _pro membris arma fuere_, arma tam militi, quam membra + necessaria; Cell. Commentarii instar est locus Cic. Quæst. Tusc. II, + 16, quem Dausq. jam laudavit et poeta haud dubie imitatus est: «Qui + labor et quantus agminis? ferre plus dimidiati mensis cibaria; + ferre, si quid ad usum velint; ferre vallum. Nam scutum, gladium, + galeam, in onere nostri milites non plus numerant, quam humeros, + lacertos, manus. Arma enim membra militus esse dicunt: quæ quidem + ita geruntur apte, ut, si usus ferat, abjectis oneribus, expeditis + armis, ut membris, pugnare possint.» Conf. Lips. de Mil. Rom. V, 11; + Opp. T. III, p. 321 seq. + 26. _fusæ hastæ_; v. ad I, 267. + --_nullis stridoribus_, adeoque sine vi. Conf. ad I, 334; IV, 576. + + 23. _clipeive_ Put. et Tell. Vulgo _clipei_, claudicante versu: + quam tamen licentiam non insolentem forte in poeta esse, monet + Lefeb. + 24. _arma fovere_ haud dubitanter emend. N. Heins. coll. VIII, 92, + 128; IX, 43; Lucan. IV, 152, et al. Sed vid. not. + + + Prima instaurantem sensit certamina mitis + Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris: + Sed portus traxere ducem secura volentem + Æquora, quæ peteret veniens Carthagine puppis. 30 + + 27. In his et reliquis, quæ ad finem fere hujus libri traduntur, + poeta maxime recessit ab +akribeiâi+ historica, solumque sequutus + impetum suum ex iis, quæ Livius lib. XXIII, XXIV, XXV, et XXVI, + adcurate ac copiose narravit, illa tantum selegit, nullaque ordinis + temporumque ratione habita, memoravit, quæ graviora viderentur + ornatumve epicum admitterent, et in Italia, non extra eam, in + Hispania, gestæ essent. De hoc poetæ more disserui in Comm. de vita + et carm. Sil. sect. II, fin. Hannibal «ad mare, proxime Neapolim + descendit, cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus + tutus ex Africa esset;» Liv. XXIII, 15. Cf. et cap. 14. + 28. _Parthenope_ vetus nomen Neapolis. Vid. ad VIII, 534. Neapolim, + non quod dives esset, nec quod incolarum virtutem sperneret, + potissimum ac præ aliis tentare statuit Hannibal, sed ut portum + haberet, in quem secure naves, quæ commeatum ac subsidia Carthagine + subveherent, adpellere possent. Ita Draken. et jam ante eum Dausq. + + 28. Verba _non spreta vigoris_ corrupta videbantur Barthio Adv. + IV, 10; ubi hanc putabat poetæ mentem esse, non propter opes, nec + quod gloriam ex victoria quæreret, Hann. ad Neapolin movisse, sed + portus gratia. Negandi vero particula contrarium infert. Hinc et + _tum spreta vigoris_ corrig. N. Heins. _non læta_, vel _non feta + vigoris_ Burm. _non aspra_ (pro _aspera_) _vigoris_ Marcil. ad + Hor. Epod. V. Sed omnibus his non opus; neque ea forte in mentem + venissent viris doctis, nisi de urbe otio ac mollitie diffluente + cogitassent. Sed poeta ipse memorat v. 41 seq. et 53 seq. + Neapolitanos fortiter olim Hannibali repugnasse, nunc vero (v. 31, + 32.) in otio vivere; cf. not. + 30. _quos peteret_ suspic. N. Heins. ut ad _portus_ referretur. + Sed doctior forte vulgata. + + Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis + Otia, et exemtum curis gravioribus ævum. + + 31, 32. Neapolim inde a Sullæ temporibus summi doctique viri + secedebant, ut ibi otio Musarum fruerentur, et levioribus studiis, + in Græcis gymnasiis, theatris, agonibus, etc., operam darent: unde + et supra v. 27, _mitis Parthenope_; conf. Ovid. Met. XV, 711; + Martial. V, 78; Petron. Sat. c. 5; Virg. Georg. IV, 564; Stat. Silv. + III, v, 85; Gesner. ad Horat. Epod. V, v. 43 inpr.; Strab. V, pag. + 378, et Camilli peregrini Campan. felic. Diss. II, §. 21. Withof. + monet, veram verborum constructionem esse hanc: _Non Parthenope, + dives opum, dives vigoris, spreta_ fuit ab Hannibale ideoque invasa, + _sed portus traxere ducem_; ut sensus sit: Hannibalem invasisse eam + urbem, non ob contemtum virium ejus, sed ob situm portus. + 32. _Otia hospita_, familiaria, grata, _Musis_, viris doctis. Ea + esse Virgilio amata, et ad hujus monimentum (de quo vid. infra in + hoc vol. Commentationem de Silii vita et carmine Sect. I, fin.) + poetam respexisse suspicabantur Dausq. et Cellarius. + + 31. _Nunc_ Col. Ox. et Tell. cum edd. Marsi, quod recte probavit + N. Heins. coll. v. 396 sq. et Virgil. Æn. II, 21, (quibus locis + add. sup. I, 293) ut poeta agat de suo tempore, quo studia maxime + Neapoli exculta sint. Idem et _Jam molles_ legi posse + arbitrabatur; cf. ad XI, 41. _Huc_ Put. _Hinc_ Parm. Vulgo _Nam_. + Male! + + Sirenum dedit una suum memorabile nomen + Parthenope muris Acheloias; æquore cujus + Regnavere diu cantus, quum dulce per undas 35 + Exitium miseris caneret non prospera nautis. + + 33 sqq. Cf. ad VIII, 534. + --_Sirenes Acheloiades_, h.e. Acheloi filiæ; nam matris nomen non + idem ab omnibus editur, de quo v. Heyne ad Apollod. I, iii, 4, + p. 37, et I, vii, 10, pag. 113; Muncker. ad Hygin. p. 10, 13, 187 et + 210. De earum nominibus, forma, cantu, et tribus petris, non longe a + Capreis, Surrentino prom. objectis ac propter naufragia olim + infamibus, v. sup. ad VIII, 534; Eustath. et Didym. ad Hom. Odyss. + XII, 39 sq. Muncker. ll. cc. Heyne l.l. nec non ad Virg. Æneid. V, + 864 sq. et Tibull. IV, i, 69. + [34.] _muris_, urbi, Neapoli. + [35.] _diu_, jam inde ab Argonautarum et Ulyssis temporibus: quod + notum ex Apollon. IV, 891 sq.; Hom. Od. XII, 39 sq. et al. + [36.] _Exitium dulce_, dulci Sirenum cantu genitum. + + 33. _et_ ante _memorabile_ inseruit Nicander: in scriptis certe et + omnibus ante Juntinam edd. non legitur, _sacrum et memorabile + nomen_ conj. Withof. _suis... muris_ castigandum opinabatur + N. Heins. non inprob. Drak. ut vel +to+ _suis_ positum sit pro + _ejus_, scilicet Neapolis, (quem reciproci usum vindicari dicit a + Perizon. ad Sanctii Minerv. II, 11; Victor. ad Cic. Ep. ad Att. + XII, 28; Rittersh. ad Gunth. Ligur. I, 452; Gifan. in Ind. Lucret. + voc. _dispansus_, Barth. Adv. XII, 13; ad Rutil. I, 292, et + Muncker. ad Hygin. fab. CXXI) vel Neapolis dicatur urbs + Parthenopes Sirenis, quæ _suis muris_, seu suæ urbi, ex se nomen + inposuerit, ut _Sirenum domus_ Petron. Sat. c. 5. + + Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor) + Moenia, non ullas valuit perfringere Poenus + Tota mole vias, frustraque inglorius ausi + Pulsavit quatiens obstructas ariete portas. 40 + + 39. _Tota mole_, omni conatu ac molimine, totis viribus, ut inf. + vers. 143, et XI, 27; Drak. Conf. ad III, 46, et IV, 449. + --_inglorius ausi_, qui frustra aliquid conatur, et ignominiose + incepto desistere cogitur. + + 38. _Non ulla valuit p. P. Tutas mole vias_, vel _non ullas Tuta + mole vias_ corrig. N. Heins. coll. vss. 70 et 108, ut _moles tuta_ + sint moenia oppidi. At vid. not. + + + Stabat Cannarum Graia ad munimina victor + Nequidquam, et cautæ mentis consulta probabat + Eventu, qui post Dauni stagnantia regna + Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces. + + 41. _Graia munimina_, Græca urbs, Neapolis. Vid. ad VIII, 533, 534. + Sed. h.l. contemtim ita dicitur, ut _Graia manus_ et _Graiæ urbes_, + v. 49 et 69. Cf. ad III, 178. + --_Cannarum victor_, tantus vir, qui prælio Romanos ad Cannas + vicerat; quo rei indignitas augetur. + --_Stabat_, hærebat, ut inf. v. 69 et 105, vel ut passim _sedere_ + adhibetur. Vid. ad X, 597. + 42 sq. _Eventu_ infelici hujus rei, irrita obpugnatione Græci et + inbellis oppidi, et sibi et militibus _probabat_ cautionem ac + prudentiam, qua olim consilium Romæ obpugnandæ repudiaverit, de quo + v. X, 330 sq., 337 sq., 375 sq. Eodem argumento mox in concione ad + milites habita v. 45 seq. utitur ad eamdem ignaviam, quam ipsi antea + exprobrassent, increpandam. + [43.] _qui_ docte pro conj. _quod_, ut passim, et Gr. +hos+. + --_post Dauni stagnantia regna Sanguine_, post victoriam Cannensem, + in Apulia. Cf. ad I, 291. + [44.] _Tarpeias arces_ Romam dicit, designans simul difficultatem + gravitatemque conatus. Vid. ad I, 7, 541; VI, 604. + + «En, qui nos segnes, et nescire addere cursum 45 + Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper + Non acie ex ipsa concessum moenia Romæ; + Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis + His, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.» + + 45 seq. Singula acerbe dicta, inpr. v. 48. + --_addere cursum fatis_, prospera fortuna victoriaque uti. Conf. ad + I, 268; IV, 731, et VII, 241. + 48. _epulas promissas sede Tonantis_, in Capitolio. Vid. ad X, 375 + sq. + 49. Cf. ad v. 41. + + 48. _æde Tonantis_ maluerit N. Heins. Sed _sedem T._ etiam eadem + Jovis dici posse, vel Tarpeium montem, in quo ejus templum fuerit, + jam monuit Drak. coll. X, 432; XI, 85; XII, 517 al. Add. XIII, 55. + + + Talia jactabat, famæque pudore futuræ, 50 + Inritus incepta primus si absisteret urbe, + Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses. + + 50. _pudore_, sollicitus et metuens _famæ futuræ_, vel de fam. fut. + 51. Vid. V.L. + 52. _acuebat enses_, vim armorum augebat, _fraudibus_, stratagemate; + quia noctu clam tentavit scalis admotis in urbem transilire; Mars. + quem tacite sequutus est Ernesti. Sed ita certe admodum obscure + loquutus est poeta, quum in toto h.l. nihil occurrat præterea, unde + suspicari possis, tale consilium a Poeno captum esse. Præstiterit + _fraudes_ adcipere de veneno. Conf. ad I, 219, 323, et inpr., 325. + Alibi _fraudes_ dicuntur insidiæ (v. ad VII, 134), quæ tamen ab h.l. + alienæ. + + 51. _primis_ Col. et Ox. _incepti_ Mars. in not. Vulgata lectio + haud dubie corrupta. _Irritus inceptus prima si a. u._ conj. + Barth. Adv. IV, 10; _Irritus incepti_, vel _insessa_, vel _obsepta + primus si a. u._ Dausq. _Irritus incepti_ (ut VII, 131, et similia + passim millies) _primi_, vel _prima si a. urbe_ N. Heins. + Posterius et mihi in mentem venit, idque ed. Lefeb. et prob. Drak. + ut sensus sit, Neapolin primam in Italia urbem fuisse, quam + obpugnaverit Hannibal. + + Sed subitæ muris flammæ, totoque fluebant + Aggeris anfractu tela inprovisa per auras. + + 53. Neapolitani flammis et telis muros defenderunt, instar aquilæ + serpentem a nido coercentis; Ernesti V. C. qui etiam recte jam + monuit, comparationem satis quidem aptam esse, aliisque multis + usurpatam (quos vellem nominasset vir doctiss. nam imagines quidem + ab aquila petitas passim reperire memini, non vero eamdem + comparationem), sed illud vanum et tumidum videri, quod _ungues_ + dicantur _fulmina ferre adsueti_, quasi nunc de illo phantasmate + poetico, nec potius de vera aquila sermo esset; neque excusari + poetam, eo quod antea _alitem Jovis_ dixerit, quæ poetica sit aquilæ + descriptio. Cf. sup. X, 108, 109, ubi poeta similiter, nimio ornatus + sectandi studio ductus, peccavit. Ceterum h.l. etiam notarida est + nimia historiam turbandi licentia, quam poeta, ut passim, sibi + sumsit: nam quæ Livius XXIII, 37 de Cumarum obpugnatione tradit, huc + transtulisse videtur. + + 53. _e muris_ conj. N. Heins. et mox _pluebant_, quod recepit + Lefeb. qui illud a Petrarcha lib. VI, ex h.l. petitum putat; conf. + Stat. Theb. VIII, 417, et sup. ad I, 311. Nec tamen video, quid + sit, quod vulg. displiceat, vid. not. ad II, 131, et inpr. Heyne + Obss. in Tibull. I, x, 68. ["ad I, 311": in Not.] + + + Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus 55 + Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu + Evasit serpens, terretque propinquus hiatu; + Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre + Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem. + + 56. _Ales fulva Jovis_, ut ap. Virg. Æn. XII, 247; Draken. coll. + Ælian. H. A. IX, 10, notat, non omnem aquilam _Jovis alitem_ dictam + esse, sed herbis, non carne, vescentem. + 58 sq. Ælian. H. A. II, 40. +Zêlotupôtaton de ên zôon aietos peri ta + neottia; ean goun theasêtai tina prosionta, apelthein atimôrêton ouk + epitrepei; paiei gar tois pterois auton, kai tois onuxi lumainetai, + kai epitithêsin hoi pepheismenôs tên dikên; ou gar chrêtai tôi + stomati.+ Quæ ultima verba aperte contra Silium esse monet Draken. + Si vero poeta per errorem labsus est, debet illum Maroni Æn. XI, + 756, quem locum habuit ante oculos, sed variavit. At bene Ernesti: + talia, inquit, in poeta non sunt urgenda, ne dicam Ælianum in his et + similibus fabulas sæpe pro naturæ veritate vendere. + + 55. _quæ_ pro _quos_ reponendum putabat N. Heins. et _quum_ Dausq. + In utramque conjecturam ego quoque incidi, et posterior præferenda + videtur, quia sequitur _illa_, et antiqua scriptura _quom_ + facilius vitiosam lectionem _quos_ gignere potuit. + + + Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus 60 + Defessos subiit, varioque lacessere motu + Fortunam, et famæ turbando obstare sinistræ. + + 60. Cf. Liv. XXIII, 36, 37. Quæ in Livio inde a cap. 15, leguntur, + poeta vel plane silentio prætermisit, vel infra demum, confusis + temporibus, memoravit, v.c. obpugnationem Nolæ v. 161 sqq. + --_Cumarum portus_, conf. Var. Lect. ad v. 65. + 61. Vid. Var. Lect. + --_lacessere_, movere, et hinc tentare, experiri, _fortunam_, + incertum ejus eventum. Cf. inf. XV, 36 et supra ad I, 268; IV, 731; + Heyne ad Virg. Æneid. X, 10, et Cl. Doering. ad Eclog. vett. poett. + latt. p. 259, ubi monet, eum dici _fatum lacessere_, qui quasi + +huper moron+ temere aliquid tentet; de qua locutione Homer. Vid. + Koppen ad Iliad. II, 155, et Ernesti ad Odyss. I, 34, 35. + 62. _turbando_, vario impetu et motu, quo hostes conturbaret, ut si + uno in loco male res cessisset, in altero tamen forte felicior + esset, Ern. + + 61. Vulgo legitur _Defessus subigit_, quod Ernesti servavit et ita + interpretatur: cogit, imperat militibus ad Cumas se _vertere_. + Quam rationem, etsi valde contortam, concoquerem tamen, modo + _militum_ vel in his vel in præcedd. verbis mentio fieret. Quæ + difficultas tollitur, si levi mutatione _Defessos_ reposueris + auctore Barth. Adv. IV, 10; _subiit_ Col. unde _Defesso subiit_ + (h.e. succurrit, in mentem venit) conj. N. Heins. prob. Drak. + _Defessum subiit_ ed. Lefeb. Sed neutra emendatione nodus ille + solvitur. Hinc scripsi _Defessos subiit_, qua lectione admissa + nihil superest, quod displicere et lectorem obfendere possit. + _Defessos_ milites ad Cumas _vertere_, ducere, _subiit_, coepit, + conatus est Hannibal. Sic _subisti pellere tela_, et _torquere + carinam_, dixere Stat. Silv. V, ii, 105, et Claudian. de cons. + Mall. Theod. 46. + + Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis + Certior arcebat muris, iterumque sedere + Portis, atque aditus iterum sperare vetabat. 65 + + 63. Ti. Sempronius Gracchus, Cos. anno urbis, 538 (cf. ad IV, 495), + _tutela vel ipsis muris certior_, firmius præsidium, propter + insignem virtutem, quæ nota est ex Liv. XXII, 57; XXIII, 19, 24 sq., + 30, 37; XXIV, 10, 14 seq., 43; XXV, 1, 3, 15 seq. + --De v. 64 et 65, vid. Var. Lect. + + 64, 65. Reduxi vulgatam, etsi suspectam, lectionem, quoniam nulla + VV. DD. conjectura mihi satisfacit. _Sedere_ pro adsidere, vel + obsidere positum existimabat Cell. quod non plane repudiandum + videtur: nam verba simplicia centies pro compositis, et hæc pro + illis occurrunt, inpr. in scriptoribus posterioris ævi. _Portus_ + Col. quod etiam conjecerat Dausq. idque adridere potest coll. + v. 29, et verbis Liv. XXIII, 36: _Hannibal, quia Neapolim non + potuerat, Cumas saltem, maritimam urbem, habere cupibat_; conf. + not. ad v. 27 seq. Sed eamdem notionem poeta jam v. 60, + expresserat, et hinc consilium urbis obpugnandæ declaraverat voce + portus nomini ejus adjecta. Itaque voc. _iterum_ ejusque repetitio + ad ea, quæ v. 37, 40, traduntur, spectare videtur, et ut sup. + _moenia_, _viæ_ ac _portus_ Neapolis, sic h.l. _muri_, _aditus_ et + _portus_ Cumarum memorantur. Præterea de obpugnatione urbis sermo + est, quam Hannibal frustra tentabat, a Graccho repulsus, de qua + plura vid. ap. Liv. XXIII, 37; _iterumque sedere Ad portas_, vel + potius _portus_, (ut _sedere ad Suessulam_, _Trebiam_, _Ticinum_, + _moenia Romæ_ et similia apud Liv. VII, 37; XXII, XXIII, XXVI, 11; + Virg. Æn. V, 440 et al.) scribendum putabat N. Heins. qui tamen + suspicabatur, aliquid forte apud Silium excidisse, quoniam + _vetabat_ ad _sedere_ referri non posset. _Portarumque aditus_ + malebat Withof. _iterumque tenere Portus, atque_, etc. conj. Burm. + non inprob. Drak. qui tamen eamdem difficultatem hac distinctione + removisse sibi videbatur: _iterumque sedere, Portus atque a. i. s. + vetabat_; si modo _sedere_ exponeretur, nihil agendo tempus sine + fructu perdere, (vid. not. ad X, 598) et ad hoc verbum + intelligeretur _jubebat_, vel _cogebat_, quum dudum notaverint + eruditi, veteres interdum duabus pluribusve vocibus unum verbum + addidisse, quod uni tantum responderet, omisso, quod alteri + conveniret. Distinctionem illam, a Dausq. jam propositam, præter + Drak. recepere Lefeb. et Ernesti, qui hanc quoque interpretationem + adscivit, et eumdem contulit Phædri locum Fab. IV, 17, 31, _non + veto dimitti, verum cruciari fame_, scilicet jubeo. Neque etiam + ignoro vel diffiteor, a scriptoribus tam Græcis quam Latinis sæpe + duobus pluribusve membris unum jungi verbum, cujus plenus + significatus ad unum modo membrum referri possit: sed tum ex hoc + verbo generalis vel cognata notio, non vero contraria, petenda et + ad reliqua membra transferenda est, nisi hæc durities additis + vocc. _verum, sed_ et similibus mitigetur, ut ap. Phædr. l.l. vel + ap. Liv. III, 55, _negant quemquam sacrosanctum esse, sed eum, qui + eorum cuiquam nocuerit, sacrum sancire_; conf. Liv. III, 48, pr. + XXII, 12; Cic. ad Div. VIII, 10 (_de quo negant Cæsarem laborare, + sed Pompeium valde nolle_) _Vetare_ est id. qd. _jubere non_, et + _negare_ id. qd. _dicere non_, eaque notio generalis vel pars + tantum pleni significatus ad alterum membrum referenda: at tum + semper adjectis conj. _sed_, _verum_ al. contraria designatur + sententia; conf. sup. ad VI, 179; Faber et Burm. ad Phædr. l.c. + Gron. Obss. IV, 2; Manut. ad Cic. pro Quintio c. 26, et ad Div. + IV, 5; Janii A. P. p. 270, et inpr. Stroth. ad Liv. III, 48, 55 et + 67, ubi multa exempla, quum Græca tum latina, congessit. Neque + tamen in vulgata lectione adquiesco. Poeta forte scripsit + _iterumque nocere Portis_, scilicet pulsando et quatiendo, ut sup. + v. 40, vel _iterum quassare Portas_, vel, quod his præstiterit + quodque minus a vulgata scriptura recedit, _iterumque ferire + Portas_, h.e. pulsare, quatere, (cf. sup. v. 40) ut _ferire murum + arietibus_ ap. Sallust. Jug. 76 al. 79, et similia passim obvia. + ["not. ad X, 598" recte X, 597] + + Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum + Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit + Laudum agitare suos: «Pro Dî, qui terminus, inquit, + Ante urbes standi Graias, oblite tuorum + Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat 70 + Nimirum major moles, et scandere cælum + Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur + Si similis tellus, aliæque repente sub astra + Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma + Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem 75 + Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri + Non ausum portis, parvo in discrimine cerno? + + 69. _Standi_, v. 41. + 69. _urbes Graias_, v. ibid. + 70 sq. Acerbe et +eirônikôs+ objurgat milites, minora pericula + pertimescentes, superatis majoribus. + 71. _Nimirum_, ut al. _scilicet_; vid. ad V, 114. + --_scandere cælum Pulsantes jubeo scopulos_, quod nunc vobis injungo + oneris non minus grave est, quam quod olim tulistis, quum + scanderetis Alpes. + [72.] _scopulos pulsantes cælum_, Alpes. Cf. ad XI, 136 et 217. + 75. _hiantem_, oscitantem, h.e. ignavum (v. ad XI, 35): sed + præstiterit, opinor, hiantem præ stupore, quasi tam arduus sit + conatus et urbs inexpugnabilis. Conf. Virg. Ge. II, 508. + 76. Verborum h.l. delectum gravitatemque poeticam desiderari, jam + monuit Ern. + [77.] _parvo in discrimine_, quasi nihil periculosi conatus sit, + eruptione facta. Cf. Var. Lect. + + 66. _rimaturque_ scripti; _rimatur omnia_ priscæ edd. errore + operarum, unde Nicander, ut laboranti versui mederetur, primus + _rimatur et omnia_ edidit in Juntina, et inde alii, + 68. _qui_ legitur in Oxon. et priscis edd. quas Drak. consuluit, + forte et in aliis libris et scriptis et editis, quorum lectionis + varietatem h.l. non adtentisse videtur N. Heins. _quis_ primum + exstat in Junt. Ego restitui _qui_, tum ob auctoritatem codd. tum + propter ea, quæ dixi ad II, 645. + 75. _tene, heu!_ Col. Vulgo _tenet heu!_ quod revocavit Lefeb. ut + per emphasin iteretur _tenet_, et pronomen more Silii omissum sit. + 76. _Gracchusque_ Paris. nescio quæ, teste Dausq. + 77. Vox _Non_ semper me obfendit; nam Gracchus eruptione ex oppido + simul duabus portis facta, stationes hostium fudit fugavitque in + castra, vid. Liv. XXIII, 37. Id vero novum est argumentum, quo + Hannibal utitur ad ignaviam militum increpandam; conf. not. Nunc + video, eamdem difficultatem sensisse Lefeb. qui reposuit _Nunc_. + Non male, nisi præstiterit _En_, quod sarcasmo adfectuique irati + H. aptius, et Silio in deliciis est. + + An vobis gentes, quæcumque labore parastis, + Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum + Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti 80 + Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra, + Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.» + + 78. An pro nihilo habetis, _gentibus_ exteris, si fama ad eas + pervenerit de re male a vobis gesta vestraque ignavia, _quæcumque + labore_, virtute, _parastis, casu_, fortuna coeptis adspirante, + _gesta_ videri? + --_labor_, ærumnæ, inpr. bellicæ, res fortiter gestæ, etiam bellum + et pugna, ut +ponos+ et +mochthos+, vid. Cort. ad Sallust. Cat. vii, + 4, p. 50. Musgrav. ad Eurip. Hecub. 1292. + 79 seq. Cf. I, 658 seq., et V, 82 sq. + 79 seq. _Tyrrhena Stagna_, Trasymenus, lacus Etruriæ: _stagna Deorum + faventum_ pro Dei. Cf. IV, 725... 738, 828; V, 4... 23. + 82. _Quam trahitis, fama_, v. Var. Lect. + + 78. _A vobis_ quidam. + 79. _Casu ut gesta putent_ malebat N. Heins. _Vos per Tyrrhena_, + etc. primus edidit Nicander apud Juntam. Sed vid. ad I, 658. + 81. _vestræ_ Col. unde _dignos vestræ famæ_ scribendum putabat + N. Heins. Conf. not. ad VIII, 383. Mihi potius pron. _vestra_ + languere videtur, quoniam jungitur verbis _quam trahitis_, et + _vosmet_ modo præcessit. Neque etiam facile expedias formulam + loquendi _famam trahere_; utrum sit possidere, an secum quasi + ducere, an, quo sensu Ern. adcepit, huc usque comparasse. Nihil + horum satisfacit, et crediderim potius legendum esse, _dignos jam + vosmet reddite, gestis_ (h.e. ex vel a rebus gestis) _Quam + trahitis, fama_. Sic _famam trahere a censu_ dixit Juvenal. XI, + 23; _nomen e causis t._ Plin. XV, 14, et similia alii, ut et + _ducere nomen_, etc. _ex_ vel _ab aliqua re_. + 82. _in pectore_ primus edidit Marsus. Male. Conf. Heins. ad + Claudian. in Rufin. II, 79. + + + Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis + Erigere, et verbis tentabat sistere mentes. + Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit 85 + Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ + Inmitis ductor Capuæ, primordia pandit. + + 83. _fessas luxu adtritasque secundis_; conf. ad III, 506. + 84. _sistere mentes_, firmare, confirmare animum, ut fere apud + Virgilium Æn. VI, 859, et forte Livium III, 20 extr. Sed v. Stroth. + ad Liv. II, 29, et III, 16. + 85. Hæc ornatus sectandi studio efficta a Silio ad ductum Maronis, + Æn. VI, 9... 19: ad quem locum, a poeta nostro majore verborum copia + expressum, v. Heyne in not. et Excursu III. + --_fulgentia_, apud Virg. _aurea tecta_. + 86 sq. _templa_, templum Apollinis, in _jugo arcis_, montis (v. ad + I, 7) ad Cumas; de quo v. Heyne l.l. + --_Virrius Inmitis_, inmitia minatus Romanis, et _ductor Capuæ_, + princeps Campanorum, vel dux olim et caput, seu princeps legationis. + Conf. XI, 65 sq., et Liv. XXIII, 6. + + 84. _Arrigere_ tacite et contra librorum fidem scripsit Lefeb. + _mentes_, non _mentem_, scripti. + + 85. _hinc perlustrans_, postquam nempe militum animos adhortando + erexerat, conj. N. Heins. coll. III, 45, 46. + 86. Vulgo _Virius_, ut et v. 104; conf. ad XI, 65. + 87. _Inmeritus_, vel _Ante omnes ductor_, (ut inf. v. 299) vel + _Intuitus ductor_ opinabatur N. Heins. _Infidus ductor_ Burm. Sed + vid. not. + + «Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, ævi: + Majores fecere manus. Quum bella timeret + Dictæi regis, sic fama est, linquere terras 90 + Dædalus invenit, nec toto signa sequenti + Orbe dare, ætherias aliena tollere in auras + Ausus se penna, atque homini monstrare volatus. + + 89 seq. Cf. Virgil. Æn. VI, 14... 19, ubi v. Heyne, et ad Apollod. + pag. 890 sq.; _Mém. de l'Acad. des Inscr._, T. XIII; Juvenal. Sat. + III, 25, et Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 183 sqq. + 90. _Dictæi regis_, Minois Cretensis; nam _Dicte_ mons Cretæ; unde + Jupiter _Dictæus_. _Ed._ + 91. _signa_, vestigia fugæ, _dare sequenti_, Minoi ipsum + persequenti. + 92 sq. _aliena penna_, pennis, avibus, non homini, propriis, _pennis + non homini datis_, Horat. Od. I, iii, 35. Sic _alieno_ et contra + _suo Marte pugnare_ de equitibus dixit Liv. III, 62 extr. et + _alienis mensibus_, Virg. Ge. II, 149. + + 89. _bella timeret_ Col. _timeret_ scripti et R. 2; cum aliis + vetustis edd. teste N. Heins. Sed priscæ edd., quas Drak. + consuluit, in vulgatum _regna teneret_ conspirant, nisi quod + _tenerent_ legitur in ed. Benes. et in marg. R. 1. Vox _regna_ e + Virg. Æn. VI, 14, margini adscripta, et deinde recepta videtur; + _bella_ in cod. Col. legi solus notavit N. Heins. non, quod + mireris, Modius. Sed recte, opinor, monuit Withof. vulgatum + _regna_ retinendum esse, quod et loco citato Virg. firmetur, et + aptissimum sit h.l. quod Minos non opus habuerit, Dædalo in regno + suo adhuc commoranti bellum inferre, adeoque Dædalus timuerit + regna, non bella Minois, ideoque fugerit. + + Suspensum hic librans media inter nubila corpus + Enavit, Superosque novus conterruit ales. 95 + Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ + Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis + Pennarum remis, et non felicibus alis + Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori + Indulget subito, motis ad pectora palmis, 100 + Nescius heu! planctu duxit moderante volatus. + Hic pro nubivago gratus pia templa meatu + Instituit Phoebo, atque audaces exuit alas.» + + 94. _librans_; v. ad I, 317. + 95. _Enavit_, ut mox _Pennarum remi_; v. ad III, 682. Sic etiam + +tarsoi+ et +ptera+; v. Dorville ad Charit. pag. 104. + 96. _Natum_, Icarum; qui mythus vel tironibus notus. + 97. _solutis_, solis ardore liquefactis. + 99 sqq. _plaudentem_, lapsu percutientem, _freta_, mare Icarium. + Commentum luxuriantis ingenii, nec tamen inlepidum. + [101.] _planctu moderante duxit_, produxit, _volatus_, volandi vires + aluit, dum manibus ad pectus admotis, etiam alas movebat; Ern. + Recte, puto, si sensum, respexeris; sed Silianæ verborum ubertati + convenientius forte est, verba _moderante duxit_ simpl. adcipere pro + moderatus est, direxit, et hinc adjuvit. + 102. _meatu_, volatu, ut ap. Petron. 122. Cf. Heins. ad Claud. R. P. + II, 74. + + + Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertes + Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat. 105 + + 104. Hannibal _inrita tecta_, h.e. Cumas, quas frustra obpugnabat, + relinquit, _respectans_, adeoque invitus (v. inf. ad v. 594), et + _Puteolos_ exercitum admovet. De vero profectionis tempore et causa + v. Liv. XXIV, 12, 13. Quæ præterea ibi memorantur, poeta silentio + præterit, eorumque loco ea substituit, quæ a poetis fabulose + traduntur de Tartaro, Cimmeriis tenebris, campis Phlegræis, + Gigantibus et inferorum fluviis ac lacubus; quos mythos peperit + antiqua tractus Cumani, Baiani ac Puteolani natura, ubi passim + colles vel silvis inadcessis continuisque consiti, vel variis + specubus perfossi erant, totusque ager inter Cumas et Baias + bitumine, sulphure calidisque aquis scatebat; de quo vid. Heyne + Excurs. II ad Virg. Æn. VI, et Strab. V, p. 244, 245. + 105. _stare_; vide supra ad vers. 41. + + 105. _atros_ pro _actos_ Put. + + Ingemit adversis, respectansque inrita tecta + Urbe Dicarchæa parat exsatiare dolorem. + Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles + Obficit audenti, defensantumque labores. + Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum 110 + Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua + Stagnorum terræque simul miracula lustrat. + + 107. De urbe Dicarchæa; v. ad VIII, 533. + + 106. _invia tecta_ conj. N. Heins. vel _irrita coepta_, quod + recepit Lefeb. Sed exquisitior et doctior est vulgata lectio, vid. + not. + + + Primores adsunt Capuæ: docet ille, tepentes + Unde ferant nomen Baiæ, comitemque dedisse + Dulichiæ puppis stagno sua nomina monstrat. 115 + + 113... 115. Conf. ad VIII, 539. + --_Dulichiæ puppis_, Ulyssis, qui præter Ithacam vicinas quoque + Ionii maris insulas, et in his Dulichium, seu Dulichiam, imperio + tenebat. Cf. ad I, 379. + + Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam + Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti + Herculeum commendat iter, qua discidit æquor + Amphitryoniades, armenti victor Hiberi. + + 116 sq. Silius _Cocytum_ in _Lucrino_, et v. 120 sq. _Stygem_ in + _Averno_ quærit, viam autem ad inferos v. 126 sq. per Acherusiam + paludem, in quo discrepat a Marone, quod jam monuit Heyne in Exc. IX + ad Virg. Æn. VI, ubi docet, quantopere poetæ in fluminibus inferorum + varient seu turbent. + --_Lucrinus_ lacus, prope Baias, inclytus ostreis et portu Julio, + quo Augustus eum cum lacu Averno et ipso mari conjunxit; de quo v. + Heyne ad Virg. Ge. II, 161 sq., et Cluver. Ital. ant. IV, 2, + p. 1121. + 119. Cf. I, 276 sq. Hercules inter Lucrinum lacum et mare aggerem, + vel viam muniisse fingitur, qua Geryonis boves traduceret, et qua + arceret lacum, ne in mare influeret. Vid. Strabon. V, p. 169 al., + 236 al., 375; Diodor. IV, 22; Cic. Agrar. II, 14; Propert. I, ii, 2; + III, xviii, 4; Lycophr. V, 697; Cluver. l.l. p. 1122. Hunc aggerem + Agrippa refecit et exornavit, de quo v. Plut. vit. Marcell. pag. 215 + sq., _commendat_, ostendit cum laude Herculis. + + 118. Vulg. _dispulit æquor_, quod primus edidit Nicander, et + Dausq. etiam inprobavit. + 119. _victor_ Col. Vulgo _vector_. N. Heins. emendabat _abductor_, + vel _rector_, vel _ductor_. + + Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso 120 + Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum; + Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens, + Et formidatus volucri, letale vomebat + Subfuso virus cælo, Stygiaque per urbes + Relligione sacer sævum retinebat honorem. 125 + + 120. _Ille_, alius e primoribus Capuæ. Cf. Virg. Æn. VI, 237 sq. + (ubi v. Heyne in Exc. II); Strab. V, p. 169 al., 235 sq. al., 244 + al., 374; Cluver. l.l. p. 1126 et sup. not. ad VI, 154. + 121. _Avernum nunc celebrem_ et _mitia stagna_, dicit poeta, quoniam + Agrippa inmensam, quæ lacum cingebat, silvam excidendam curaverat, + et lætiorem tristi loco dederat faciem. Vid. Strab. l.l. + 124 sq. _Stygia Religione sacer, propter_ +nekuomanteion+ his locis + institutum, et _sævum honorem_, sacra, quibus et evocari Manes et + placari solebant. Conf. Strab. et Heyne ll.ll. + --_Stygia_, magica. Vid. ad I, 94. + + 121. Verbum _monstrat_ suspectum videri potest vel in h. versu vel + sup. v. 115. Sed hujus incuriæ; culpa in ipso forte poeta residet. + + + Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas + Pandere iter) cæcas stagnante voragine fauces + Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus, + Interdumque novo perturbat lumine manes. + + 126 sq. _palus_ Acherusia, Cumis vicina (Plin. III, 6), ubi _iter ad + undas Acherontis_, aditus ad inferos. Cf. XIII, 397 sq., et Heyne + l.c. + --_Hinc palus laxat_, etc., pro, hinc Hannibali a primoribus Capuæ + monstratur palus, quæ laxat, etc. + 129. Cf. Ovid. Met. II, 261, et Burm. ad Petron. c. 120. + + 127. _voramine_ Col. a _vorare_, judice Lefeb. + + At juxta caligantes, longumque per ævum 130 + Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra + Cimmerias jacuisse domos, noctemque profundam + Tartareæ narrant urbis: tum sulfure et igni + Semper anhelantes coctoque bitumine campos + Ostentant: tellus, atro exundante vapore 135 + Suspirans, ustisque diu calefacta medullis, + Æstuat, et Stygios exhalat in aera flatus. + + 130 sqq. _Cimmerii_, in convalle inter Baias et Cumas, et in litore + circa Misenum, ubi cautes passim excavatæ et cavernæ, quæ priscis + hominibus pro domibus erant, unde nata fabula de Cimmeriis + perpetuisque, quibus eorum terra prematur, tenebris; quod jam + monuere Ephorus apud Strab. l.c. et Heyne l.l. quem. vid. etiam cum + Broukh. ad Tibull. IV, i, 64 seq. _Cimmerium oppidum quondam juxta + lacum Avernum_, Plin. III, 5, seu 9. + [132.] _jacuisse_ sitas fuisse in convalle, vel depressa valle inter + montes. _Jacere_ et _sedere_ dicuntur loca depressa et profunda. Cf. + sup. ad VI, 645; Broukh. ad Tibull. I, iii, 67, et Drak. ad Liv. + XXXIII, 17, et ad h.l. ubi laudavit Ovid. Fast. II, 392, et Lucan. + II, 416; IV, 52. + 133. _narrant_ et mox _ostentant_ scil. primores Capuæ Hannibali. + Vid. sup. v. 113 sq. Cf. sup. ad v. 104 sq.; Cluver. Ital. ant. + p. 1144; Vitruv. II, 6. + 134. _anhelantes campos_, exæstuantes cum sonitu et veluti gemitu + quodam, ut mox _tellus suspirans_; Ern. + 135 seq. Conf. VI, 146 seq. + 136. _Suspirans_; v. ad IV, 777. + + 130. _At juxta caligantes, longumque_ Col. et R. 2, nisi quod in + hac _justa_ legitur errore typ. Vulg. _Ac juxta caligante situ_, + quod quum metri legibus repugnaret, D. Heinsius +to+ _Ac_ + sustulit, quem sequutus est Rapheleng. prob. Richter. Specim. + Obss. Crit. p. 74. Illud _ac_ etiam omissum in ed. Basil., at + _juxta_ post _situ_ positum. _Juxta ac caligante situ_ Cell. + _caligante_, omisso +tôi+ _situ_, Put. teste N. Heins, sed, si + Lefeb. fides habenda, _At mixta caligantis locumque_. + 135. _Ostentant_ Tell. quam veram lectionem, quod mireris, primus + Nicander revocavit in ed. Junt. _Obstentant_ Put. _Ostentat_ Col. + et Oxon. cum priscis edd. At proxime præccssisse _narrant_, et mox + sequi _tradunt_, jam monuit Draken. + + Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris: + Interdumque cavas luctatus rumpere sedes, + Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci 140 + Mulciber inmugit, lacerataque viscera terræ + Mandit, et exesos labefactat murmure montes. + + 141. Cf. ad IV, 275 sq., et VIII, 537... 541; Heyne ad Virg. Æn. + III, 571... 582, ex quo loco etiam orationis colores potissimum + petiisse videtur Silius. + + 138. +to+ _Parturit_ mendosum videbatur Barth. Adv. IV, 10 (ubi + leves has adtulit rationes: «illud _exsibilat_ minime de igni + capere potes, nec ad id, quod sequitur, intelligendum, quum ibi + _inmugit_ legatur, neque tellurem _exsibilare_ dicere licet; quare + necesse est, ad +to+ _flatus_ referas») et N. Heins. Ille + emendabat _Pars ruit_, pars flatuum intus conceptorum exhalatur, + cum furore et magno impetu; hic _Par furit_, vel _Perfurit_, ut + hæc verba referri possint ad illa de Vulcano, quæ sequuntur, + _Mulciber inmugit_, et prius agatur de flamma ac vapore hic + locorum exundante, nunc de fremitu, qui sub terris audiatur, ut + ap. Petron. c. 120: _Est locus, exciso penitus demersus hiatu + Parthenopen inter magnæque Dicarchidos arva, Cocyta perfusus aqua, + nam spiritus, extra Qui furit effusus, funesto spargitur æstu_. + Hæc conjectura non inprobanda videtur, nisi potius vel hic vel + præc. versus ejiciendus est et glossam redolet: sensu certe parum + differunt, et _æstuat_ respondet +tôi+ _parturit_, ut _exhalat_ + +tôi+ _exsibilat_. Non ignoro quidem, me in poeta luxuriantis + ingenii versari; at vix crediderim, eum tam abrupte dixisse, + _tellus æstuat et exhalat, parturit et exsibilat_. Lefeb. monet, + Barthium et Heins. mirum quantum ineptire, et Ernesti, eorum + conjecturis non opus esse: sed neuter rationes adjecit. Verbum + _parturit_ +tôi+ _rumpere_ obponi et ad Vulcanum referendum, + adeoque minorem distinctionem in fine versus ponendam esse, + existimabat Withof. + 140. _fretis_ Col. Ox. R. 2, _fletis_ Put. et Tell. Vulgo _foras_. + + Tradunt Herculea prostratos mole gigantas + Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo + Torreri late campos, quotiesque minantur 145 + Rumpere compagem inpositam, expallescere cælum. + Adparet Prochyte sævum sortita Mimanta: + Adparet procul Inarime, quæ turbine nigro + Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli + Ore ejectantem, et, si quando evadere detur, 150 + Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem. + + 143. _Herculea mole_, vi ac virtute (v. ad IV, 599) Herculis, cujus + præcipuæ in Gigantomachia partes fuere. Vid. Apollod. I, vi, 1, 2, + et II, vii, 1, ibique Heyne. + 146. _compagem_ terræ, h.e. terram. + --_cælum_, deos. + 149. _Iapetus_ ab aliis in Titanas, ab aliis in Gigantas refertur: + hi enim a poetis confundi solent. + + 143. _gigantas_ pro _gigantes_ primus edidit Drak. ex emendat + N. Heins. vid. ad IX, 309. + 145. _minatur_ primus reposuit Aldus, errore forsan operarum. + 147. _Munanto_ Ox. _Numanton_ Put. _Numanta_ priscæ edd. solemni + varietate vid. ad III, 494, et IV, 276. Veram scripturam primus + restituit Wolf. in ed. Basil. et defendit Delr. ad Senec. Herc. + Fur. v. 980. + 150. _eructantem_ conjicere possis. Sed vid. Burmann. ad Valer. + Flacc. lib. II, vers. 30, et Heins. ad Ovid. Metam. lib. V, + v. 353. + + + Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo + Depasti flammis scopuli, stratusque ruina + Mons circum, atque Ætnæ fatis certantia saxa. + + 152. _Vesvina juga_; v. ad VIII, 654. Incendium Vesuvii sub Tito, + quo Plinius major periit, non primum, sed maximum fuit. Eum sæpius + ac diu ante conflagrasse, Strabo, Vitruvius aliique memorant. Infra, + XVII, 593, «Evomuit pastos per secula Vesbius ignes.» + 153 sq. Vid. Var. Lect. + + 152. _Vesvina_ Put. quod reduxit N. Heins. pro vulg. _Veseva_, + cujus voc. prima syllaba a poetis corripitur. _Besvina_ Col. vid. + not. ad VIII, 654. _Vesuvina_ tamen in Put. legi testatur Lefeb. + 153. _stratusque ruina_, h.e. obstratus saxis exesis et late + ejectis, ex probabili conj. N. Heins. _statusque_ Put. Vulgo + _fractusque_. + 154. _Ætnæ saxis certantia saxa_, hoc est inmensæ altitudinis, + conj. Dausq. et _Dorleans_ ad Tac. Ann. IV, p. 499, ubi tamen + vulgatum quoque non prorsus respuit, et recte ita explicat, ut + Vesuvius eadem fata, quæ Ætna habere dicatur, globos scilicet + saxaque ignea eodem modo volvens. + + Nec non Misenum servantem Idæa sepulcro 155 + Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos: + Miratur pelagique minas terræque labores. + + 155. _Misenum_, vid. ad VIII, 538. + --_servantem Idæa Nomina_, Trojanum nomen, quod adcepisse dicitur a + Miseno, tubicine Æneæ, ibi sepulto. Vid. Virg. Æn. VI, 212... 235. + [156.] _videt_, Hannibal. + --_Bauli_, nobilis villa, inter Baius lacucumque Lucrinum (v. + Martial. IV, 63; Tac. Ann. XIV, 4, et Dio Cass. LIX, p. 652), ubi + _Hercules_ caulas bubus Geryonis fecisse dicitur, unde h.l. + _Herculei_, et _Bauli_ quasi _Boaulia_, a +bous+ et +aulê+. Vid. + Serv. ad Virg. Æn. VII, 662; Symmach. Epist. I, 1; Lips. ad Tac. + l.c.; Cluver. Ital. ant. IV, 2, pag. 1124; Holsten. ad Cluver, + p. 236. _Tirynthiam aulam_ dixit Stat. Silv. II, ii, 109. + 157. _pelagi minas_, fluctus cum impetu ingruentes, et _terræ + labores_, litus adpulsu maris labefactatum, et ruinam minans, cautes + excavatas et prominentes; Ern. Ego potius crediderim, _terræ + labores_ dici loca bitumine, sulphure calidisque aquis scatentia et + subterraneis ignibus æstuantia. Cf. sup. v. 112, et III, 46 sq. + + + Quæ postquam perspecta viro, regressus ad altos + Inde Pherecyadum muros, frondentia læto + Palmite devastat Nysæa cacumina Gauri: 160 + Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam. + + 158. Hannibal rediit Puteolos. Cf. v. 110 seq. + 159. _Pherecyadum_ contr. pro _Pherecyadarum_. Ingeniosa est h.l. + Drakeub. conjectura: «Puteolanos, inquit, ita dictos esse crediderim + a Pherecyde Pythagoræ præceptore: is enim, quamvis Syrius (immo + Scyrius) fuerit, tamen per aliquod tempus in insula Samo habitavit + (v. Diog. Laert. I, 116), et Puteoli a Samiis conditi sunt (v. + Stephan. Byz. v. +Potioloi+ et Euseb. Chron. Olymp. LXIV); neque hæc + cuiquam nimis longe petita videri debent.» Cf. ad I, 5, 6. Marsus + ita dictos putabat Cumanos Neapolitanosque a Pherecyde, quo duce in + Italiam navigassent Hujus autem nemo, quod sciam, mentionem fecit. + 160. De Gauro; v. ad VIII, 532 in not. et Var. Lect. ubi docui, + locum illam non cum nostro pugnare. Neque opus est ratione Capaccii + (antiq. Puteol. c. 22) ab Ernesti probata, qua tres montes in + Campaniæ finibus Gauri nomine adpellati censentur, primus prope + Massicum et Minturnas, alter circa Nuceriam et Surrentum, in quo + navalis materia sit cæsa, tertius prope Avernum et Lucrinum. + --_Nysæa_, vitifera. Conf. ad VII, 198. + 161. De obpugnatione Nolæ et Marcelli virtute. Conf. Liv. XXIII, + 14... 16, et de _Chalcidica Nota_ sup. ad VIII, 534. + + 159. _Phereciadum_ Col. prob. N. Heins. At vellem, rationes + adjecisset, _et_ post _muros_ perperam additur in priscis edd. non + in scriptis libris, et bene illud extrusere D. Heins. Raphel. et + Cellar. + + + Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem + Turribus, et celso facilem tutatur adiri + Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma + Defendenda daret, verum ultro moenia dextra 165 + Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat. + Isque ubi Agenoream procul adventare per æquor, + Et ferri ad muros nubem videt; «Arma, cruentus + Hostis adest, capite arma, viri,» clamatque, capitque. + + 162. _sedet_ in _campo_, planitie, ad montium radices prope + Vesuvium. Cf. ad v. 132, et VI, 645, 647. + 167 seq. Cf. IV, 94 sq. + --_Agenoream nubem_, Poenorum copias. Vid. ad I, 15, et 311. + --_æquor_, campos. + + 168. _ferri_ scripti et R. 2, quod etiam conj. Dausq. _fere_ R. 1. + Vulg. _ferre_, et sic quoque ed. Lefeb. sed errore typ. _pubem_ + Rapheleng. ed. + 169. _capite_ scripti et R. 2. Vulg. _rapite_; at sequitur + _capitque_. + + Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi 170 + Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato + Agmina disponens passu, «Tu limina dextræ + Servabis portæ, Nero: tu converte cohortes + Ad lævam patrias et Larinatia signa, + Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso, 175 + Per tacitum ruptis subita vi fundite portis + Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa + In medios, equitumque traham certamina, porta.» + + 170 sq. Cf. V, 131, et ad V, 165 seq. De acie a Marcello instructa + conf. Liv. XXIII, 16. Poeta vero alios substituit duces, et diversas + Nolæ expugnationes confudit, in quarum tertia Neronis partes fuere, + teste Liv. XXIV, 17, quod jam monuit Ern. De _Nerone_ et _Tullio_; + cf. VIII, 404 seq., 412 sq. + 174. _Larinatia signa_, auxilia Frentana. Vid. ad VIII, 402. + 175. Conf. ad VIII, 404 sq. + --_jusso_ pro jussero, ut ap. Virg. Æn. XI, 467 (ubi vid. Heyne) et + _dixis_ ap. Plaut. Mil. glor. III, ii, 29; Drak. + 176. _Per tacitum_; v. ad VII, 527. + 177. _Telorum nimbum_; v. ad I, 311. + + 170. _Circumdant rapide_ malebat N. Heins. et v. 171; _volat_ pro + _sonat_. Sed _sonat_ Marcellus, i.e. clara voce, ita ut audiri + possit, dicit, quæ a Nerone et Tullio fieri velit; Drak. + 174. _Larinantia_ Oxon. et ed. Dausq. + + Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Poeni, + Et scalis spretos tentabant rumpere muros. 180 + + 180. _spretos muros_, quia intra muros Romani se receperant (v. Liv. + XXIII, 16), adeoque nullus armatus in iis conspiciebatur; Ernest. + + 179. _revellere_ Col. et R. 2, quod tamen, quia modo præcessit, + corruptum et e glossa ortum videri potest. Vulg. _evellere_. + 180. _tentare irrumpere_ emend. Lefeb. Sed _rumpere_ poetis etiam + est id. qd. inrumpere, intrare, ut ap. Val. Fl. II, 37; Virg. Æn. + XII, 683, et al. Conf. not. ad I, 54. + + + Insonuere tubæ passim, clamorque virorum, + Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu + Cornua, et in membris concussa furentibus arma. + + 181 sq. Cf. V, 188 sq. + 183. _concussa arma_, clipei percussi. De armis cum impetu quodam + adprehensis a militibus, prælium inituris, intelligit Ern. quo sensu + Virgil. Æn. VIII, 3 (quem locum Silius imitatus sit), dixerit + _inpellere arma_. Vid. ibi Heyne. + + 182. _Hinnitusque_ (equorum) Col. _Invitusque_ Oxon. Vulgo + _Tinnitusque simul litui_, quod ipsum quoque recte dicitur et + apte, vid. not. ad XIII, 146. [in V.L.] + + Fertur acerba lues disjectis incita portis, + Effusæque ruunt inopino flumine turmæ; 185 + Inprobus ut fractis exundat molibus amnis, + Propulsum ut Borea scopulis inpingitur æquor, + Ut rupto terras invadunt carcere venti. + + 184. _Fertur lues portis_; id. qd. mox _effusæ ruunt turbæ_ + Romanorum. + --_Fertur_; v. ad I, 261, _lues_; cf. ad I, 174, et X, 603. + 185. _Effusæ ruunt flumine_, ut mox v. 189, _torrente_. Vid. ad + II, 151, et III, 159. + 186... 188. Triplex comparatio parum grata, et luxuriantis ingenii + indicium. Singulas exornavit Silius sup. IV, 520 seq.; V, 395 sq., + et VII, 569 sq. + [188.] _rupto carcere_; conf. Virg. Æneid. I, 54. + + 184. _undique_ pro _incita_ Puteol. unde recepere Drak. et Ern. + suadente N. Heins. Sed quomodo hoc ex illo oriri potuerit, + difficile dictu est, et +to+ _undique_ glossam potius redolet vel + emendationem; _disjectis portis_ (ut VII, 523 et 568) Put. Tell. + et R. 2, recte, quoniam de erumpentibus sermo est, _d. turmis_ + Col. perperam e v. seq. Vulgo _d. telis_. + 185. _flumine_ scripi, si fides habenda N. Heins. Sed Lefeb. + contendit, in omnibus et scriptis et editis libris legi _turbine_, + quod idcirco reduxit. Verba certe _turbine turmæ_ auribus ingrata + sunt, et +to+ _flumine_ tum elegantius est, tum aptius +tôi+ + _effusæ_, vid. not. et Heins. ad Claud in Rufin. II, 427, ubi + etiam _turbæ_ e scriptis recipiendum putavit. Eum sequuti sunt + Cell. Drakenb. et Ern. Ego vulgatum _turmæ_ revocavi cum Lefeb. et + vers præc. ad pedites, hunc vero ad equites refero. Silius + expressit Liv. XXIII, 16; _Patefacta repente porta, Marcellus + signa canere, clamoremque tolli, ac pedites primum, deinde + equites, quanto maximo possent impetu, in hostem erumpere jubet_. + 187. _aut Borea_ malebat N. Heins. Tum vero vs. sq. etiam _Aut_, + vel _Et rupto_ scribendum erit. Silium contra in illo ter repetito + ut elegantiam captasse putabat Drak. + + Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque + Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat 190 + Adtonito, prægressus equo, tergisque ruentum + Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat: + + 189 seq. Vid. Var. Lect. + [190.] _dux Dardanus_, Marcellus. Vid. ad I, 14. + 192. _voce fatigat socios_, auxilia. Conf. ad I, 63. + + 189. _terrente_ R. 2, et hinc alii, _viso_ Put. quod recepit Drak. + ut sensus sit: Hannibal, viso militum in se ingruentium torrente + dejectus, victoriam sperare non audet, _visu_ Ox. R. 1, Med. et + recent. edd. Vulgatam lect. _terrente visu_ non inprob. Drak. si + exponatur: Hannibal non sperare potest, se truci vultu (qualis + describitur sup. XI, 337 sq.) arma ei viros dejecturum, seu + repulsurum esse. Ita quoque Ernesti verba _armorum v. dejectus + sperare valet_ interpretatur, ut _dejectus_ sit vox substant. non + participium, ne _sperare_ nude ponatur et dura efficiatur + sententia, _torrente nisu_ Col. et ex eo Lefeb. qui coll. XVI, + 248, et Virgil. Æn. XI, 852, hanc putat esse h.l. sententiam, + eleganter et graphice expressam; Hann. dejectus vehementissimo + impetu Romanorum, non valet sperare. Nihil horum satisfacit, et + poetam scripsisse crediderim: _Nec, torrente, Libys, viso + armorumque virumque Dejectus spe_, (ut ap. Cæs. B. G. I, 8) + _stare valet_, cf. mox v. 195, 196. Si quis tamen nostram + lectionem retinere malit, ea sic videtur explicanda: _viso + torrente_, multitudine _armorum virumque_, Romanorum, cum impetu + inruentium, (vid. not. ad v. 185) _dejectus_ animo (ut ap. Virg. + Æn. X, 858) _non_ bene _sperare valet_. + 190. _Dejectum_ Mars. et inde alii. + 191. _prægressus_ Col. ut _prævectus_ V, 170, ubi vid. Var. Lect. + Vulg. _progressus_. Quidam jungunt _adtonito equo_, et Drak. + malebat legere _dux D. instat Adtonitis_, militibus Punicis. Sed + +to+ _Adtonito_ referendum ad præc. _Libys_, + 192. _asta_ Med. et Rom. 1, ad cujus marginem docta manu emendatum + est _astat_. + + «Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est. + Hac iter ad muros Capuæ.» Nunc rursus in hostem + Conversus, «Sta; quo raperis? non terga tuorum, 195 + Te, ductor Libyæ, increpito: sta: campus, et arma, + Et Mars in manibus: dimitto a cæde cohortes; + Spectemur soli: Marcellus prælia posco.» + Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam + Barcæo suadebat honor pretiumque pericli. 200 + + 193. _dexter Deus_, ut I, 514, et V, 227. + --_hora nostra est_; v. ad I, 118. + 195 sq. Verba Marcelli, quibus Hannibalem ad singulare certamen + provocat. + 198. _Marcellus_; v. ad II, 29. + 199 sq. _invadere pugnam_; cf. ad IX, 12. + --_Barcæo juveni_; v. ad I, 72. + + 193. _fert_ h.e. regit _gressus dexter Deus_ corrig. N. Heins. Sed + _fer gressus_ eodem sensu dici, quo XV, 559, monuit Drak. + 194. _ad muros_, non _in muros_, scripti. + 196. _sta_ scripti et R. 2, _stat campus_ in vulg. _stet campus_ + emend. Dausq. non inprob. Barth. Adv. IV, 10, qui tamen malebat + _stent_ et _Mars his manibus_. Sed +to+ _sta_ +deinôs+ repetitur, + et _in manibus_ dicitur, ut apud Val. VI, 460, Stat. Thebaid. X, + 29; Lucan. VII, 253, et al. vid. not. ad VII, 35. + 197. +to+ _a_ abest a Col. et hinc ab ed. Lefeb. _e cæde_ Put. + _dimitte_ conj. N. Heins. et v. 205, _summo Dedecori_. Idem + v. 208, pro _sævo_, quod mox sequitur, reponendum putabat _lævo_, + quod recepit Lefeb., vel _foedo_, vel _sævo_. + + + Sed non hæc placido cernebat pectore Juno, + Coeptoque avertit suprema in fata ruentem. + Sistere perculsos ille et revocare laborat. + + 201 sq. Ministerio deorum uti Silium more poetarum epicorum, sæpe + jam vidimus. Vid. infra Commentationem de Silii vita et carmine, + sect. II fin. + 203. _perculsos_, trepidos milites suos. + + «Talesne e gremio Capuæ tectisque sinistris + Egredimur? state, o miseri, quîs gloria summa 205 + Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga + Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis + Ingruat Ausonia, et sævo Mavorte parastis, + Ne qua spes fusos pacis vitæque maneret.» + + 204. Imitat. Liv. XXIII, 45, ubi tamen de altera Nolæ obpugnatione + agitur: nam diversas hujus urbis obpugnationes poeta confundit. + Simili quoque acerbitate fugientes et ignavi milites increpantur + sup. v. 68 sqq. et alibi passim, ut pudore et memoria pristinæ + virtutis ad eam acuantur. Non video itaque, cur ducem haud deceat + increpare milites, sed potius conqueri aliisque modis fortituidinem + in pectora revocare, curque absurda sit v. 204, Hannibalis + interrogatio, quod putat Ernesti. Non ignorabat ille, Capuam + virtutis bellicæ scholam non fuisse, sed miratur, tantopere milites + ibi degenerasse a pristina virtute, et interrogationi magna vis + inest exprobratioque acerba. + --_e gremio Capuæ_; v. ad II, 574, et III, 678. + 205. _quîs gloria summa_, rebus præclare olim gestis parta, + _dedecori est_, quoniam nunc labem ei æternam adspergitis; quibus + minori dedecori ac pudori fuisset, gloriam non cepisse, quam + perdidisse et ignavia foedasse. Magna est vis et gravitas verborum, + nec minor v. 207 seq. + --_meruistis_, digni estis, quibus nunc arma inferat omnis Italia + deposito timore, quo adhuc torpebat: nisi _meruistis_ est id. qd. + _parastis_, ut sensus h.l. sit: _sævo Mavorte_, ærumnis bellicis et + cruentis, quas de populis Italiæ reportastis, victoriis nihil aliud + consequuti estis, quam ut hi omnes nunc metu vacui arina capiant, et + ne pacis quidem vitæque, nedum belli feliciter perficiendi, spes + vobis reliqua sit. + + Vincebat clamore tubas, vocisque vigore 210 + Quamvis obstructas sævus penetrabat in aures. + + 211. _obstructas_, tumultu bellico vel clangore tubarum; et _sævus_, + cum summo nisu et contentione clamans; Ern. + + + Polydamanteis juvenis Pedianus in armis + Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus, + Atque Antenorea sese de stirpe ferebat, + Haud levior generis fama sacroque Timavo 215 + Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris. + + 212. Episodium, nimia verborum ubertate passim expressum, et, ut + similia aliis locis, intextum haud dubie a poeta in gratiam amici + sui, _Q. Asconii Pediani_ Patavini, cujus patria, mores et ingenium + adumbrantur. Cf. Fabricii Biblioth. lat. L. II, c. 6, T. II, p. 65, + ed. Ern. et Voss. de histor. lat. pag. 143. Pedianus genus duxisse + fingitur a _Polydamante_ (de quo v. Hom. Iliad. XII, 60 sq., 210 + sq.; XV, 522, XIV, 449, 518, XVIII, 260, XXII, 100) et _Antenore + Trojano_, Patavii conditore, de quo et de _Euganeis_; vid. ad VIII, + 602 sq. _Polydamanteis_ autem simpl. pro _Trojanis_ dictum videtur. + 213. _Bella agitabat_, ut I, 394, et X, 307. Verba _semina et ortus_ + et _stirpe_ languent. Luxurianter etiam Patavina regio designatur, + memoratis quinque gentibus ac fluviis. + 215. _sacri_ dicuntur fluvii et fontes ob numina, quæ in iis + habitare putabantur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 112. + --De _Timavo_, fl. Patavio et Antenore, vid. Heyne Exc. VII ad + Virgil. Æneid. I, 244. + + 212. _Pulydamanteis_ præter alios scribendum censebat Heins. ad + Ovid. Met. XII, 547, quod in +Poludamas+ prima corripiatur. Sed + idem recte monet ad Ovid. Epist. Her. V, 94, membranas veteres in + locis Ovidii, Silii, Propert. III, i, 29, et Pers. I, 4, + constanter pro vulgata stare scriptura, ei Græcis non modo + +Poludamas+ et Ion. +Pouludamas+, sed etiam dialeclo Dor. et. Eol. + +Pôludamas+ dici, ut +Korallon+, +Kourallon+ et +Kôrallon+. + +Olumpos+, +Oulumpos+ aliaquæ similia. Idem jam animadvertit + Dausq. + + Huic pater Eridanus, Venetæque ex ordine gentes, + Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret, + Seu Musas placidus doctæque silentia vitæ + Mallet, et Aonio plectro mulcere labores, 220 + Non ullum dixere parem; nec notior alter + Gradivo juvenis, nec Phoebo notior alter. + + 217. _pater Eridanus_; vid. ad I, 606. + [218.] _Aponus_ fons prope Patavium, de quo v. Sueton. Tib. 14; + Cassiodor. II, 39, et Claudian. Epigr. VIII. Pedianus ille et belli + artibus, et literarum studio excellebat: quæ sententia argute et + luxurianter ornatur; Ern. + 219. _doctæ silentia vitæ_, otium literatum. Cf. ad III, 145. + 220. _Aonio plectro_; vid. ad VIII, 594, et Jani ad Horat. Od. I, + xxvi, 11. + --_mulcere labores_; v. ad IV, 748, et VI, 386. + 222. _Phoebo_, Apollini, Musarum poetarumque præsidi et chorago, + auctori carminis et tutelæ ingeniorum, cui ars vaticinandi et + enthusiasmus tribuitur. + + 220. _Aonio plectro_ Col. Recte. Vulgo _Aonios_, et sic quoque ed. + Drak. errore typ. + 221. _duxere parem_ suspicabatur N. Heins. prob. Drak. + 222. Hunc versum, qui a vulgatis libris abest, revocavit Modius e + cod. Col. in quo tamen _natior_ invenit N. Heins. qui conj. + _gratior_, vel _carior_. At vid. ad XI, 512. + + Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis + Poenorum, juxta galeam atque insigne peremti + Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat, 225 + Non parvo lætus ductoris munere, Cinyps, + Dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora + Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris; + + 224. _insigne_ Æmilii _Pauli_ Cos. + --_peremti_ in pugna Cannensi. Hoc insigne potest esse sagum aliaque + Æmilii arma, ut _insignia_, v. 241. At ex v. 232, 237, 251, 253, + intelligitur, non aliud præter galeam insigne consulis designari. + 226. _ductoris_, Hannibalis, _munere_; vid. ad V, 321 sqq. + 227 sqq. Imitat. Virg. Æneid. I, 588... 593 et inpr. X, 132... 138, + ad quæ loca vid. Heyne. + + 225. Vulgo post _Pauli_, et _decoris_ v. 228; et _undis_ v. 231, + puncta ponuntur. Sed apodosis sequitur demum v. 234 sq. et verba + _puer illa gerebat... advectus ab undis_ pro parenthesi habenda + sunt; quæ quoniam longa est, memoriæ juvandæ causa protasis v. 232 + et 233, repetitur; conf. inf. ad v. 441. Hinc distinctionem + mutavi. + 227. _ora_, Col. R. 1, Parm. Med. Marsi et Martini Herbip. edd. + _hora_ cum adspirat. Ox. Conf. Heins. ad Claud. de laud. Stilic. + II, 136, _ore_ Put. et vulg. edd. + + Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura + Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore 230 + Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis. + + 229. Ebur Tiburtino aere et vi auræ e calidis sulphureisque Albulis + ipsoque Aniene (qui per Tiburtinum agrum fluit, et quidem _sulfureis + undis_, inf. v. 539), surgentis, candidius fieri, semperque candidum + colorem retinere; numquam pallescere, vel luteum fieri et flavescere + dicitur. Cf. Martial. IV, 62; VII, 12, al. 13; VIII, 28, Propert. + IV, vii, 81, ubi v. Broukh. + 231. _lapis_, unio, margarita (ut ap. Catull. 70; Claud. Cons. Hon. + IV, 598, et Tibull. I, ix, 39, ubi v. Brouhk.), _qui lucet in aure_ + (de quo aures margaritis ornandi more v. Intpp. ad Petron. Sat. c. + 55), _advectus ab undis rubris_, a mari Indico, quod _rubrum_ et + _erythræum_ dicitur, et unde optimi uniones (v. Relandi Diss. de + mari rubro §. 5) extrahebantur; Drak. Cf. Martial. V, 37 al.; xxxix, + 4; VIII, xxviii, 14; Stat. Silv. IV, vi, 18. + + 231. _ab Indis_ primæ edd. + + + Quem postquam, egregium cristis et casside nota + Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit, + Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago + Sedibus infernis, amissaque posceret arma, 235 + Invadit frendens; «Tune, ignavissime, sacri + Portabis capitis, quæ non sine crimine vester + Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor? + En Paulus!» Vocat inde viri ad spectacula manes, + Et fugientis agit costis penetrabile telum. 240 + + 236. _Tune_, etc., ut ap. Virg. Æn. XII, 947; Lef. + 239. _En Paulus_, en me tamquam alterum Æmilium ejusque vindicem. + --_Vocat viri_, Pauli, _manes_, ut læti spectarent vindictam, et + quasi inferias, quibus Manes adesse putabantur. + 240. _penetrabile telum_; v. ad VII, 649. + + 234. _Ceu_, non _Cum_, Col. Ox. Parm. + + Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni + Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem. + Solvitur omne decus leto, niveosque per artus + It Stygius color, et formæ populatur honores. + + 241. _delapsus_, desultans; impetum et celeritatem desilientis ex + equo expressit; Ern. + 242. _spoliat videntem_, adhuc viventem, unde vers. 276 _vivis + avulsa tegmina bellantum_, Drak. + 243. Nimium et luxuriantem in formæ laudibus se præstitit poeta, + præsertim quum vs. 227 sq. subficere possent, et Venerem moribundam, + an militem pingat, ægre distinguas; ita colores undique adreptos in + una hac imagine consumsit, ita v. 243 sq. omnia ludens variat + vertitque dicendo, et v. 247 seq. ad absolvendam luxuriem ornandi + etiam comparationem addit; Ernest. + 244. _color Stygius_, mortis, pallidus, qualis est umbris; immo + lividus, quod +tôi+ _niveos_ obponatur. _Ed._ + --_formæ honores_; v. ad IV, 755, et Heyne ad Virg. Æn. I, 591, qui + locus Silii animo oculisque obversatus videtur. + + 242. _spoliatque jacentem_ conj. Burm. At vid. not. + 244. _honoræ_ Parm. unde _et formæ populator honoræ_ corrig. + N. Heins. quod legitur in R. 1, et Med. Verius tamen putabat esse + _et formæ populatur honorem_, ut ap. Iscan. de bell. Troj. IV, 70, + At _honores_ doctius dixit Silius pro honore, ut Virgil. Æneid. I, + 591. + + Ambrosiæ cecidere comæ, violataque cervix 245 + Marmoreum in jugulum collo labente recumbit. + + 245. _Ambrosiæ comæ_, divinæ et pulcherrimæ, vel unguentis optimis + delibutæ, ut XV, 24. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. I, 403, ubi + tamen proprie, de dea, epith. adhibetur. + --_violata cervix_, vulnerata, læsa vulnere, et quidem altero forte, + quum Pedianus saucio galeam detraheret (nam per costas, non per + cervicem telum adegerat); aut, quæ colorem amisit, Draken. Sic et + Ern. deformatam intelligit, colore in morte mutato. Idem mihi in + mentem venit: at nunc, re adcuratius perpensa, exspecto potius ac + desidero epithet. ornans, ut _nivei artus, ambrosiæ comæ, Marmoreum + jugulum_. Suspicor itaque, _violatam cervicem_ esse violaceam, vel, + ut Horatii verbis utar Od. III, x, 14, _tinctam viola_, h.e. quæ + colorem violaceum, adeoque flavum, vel candidum, vel purpureum, + habeat, cui sit _color candidus violam sentiens_, Plin. XXXIV, 13, + extr. Cf. Heyne ad Virg. Æn. XII, 67, et Intpp. Horat. Epist. II, i, + 207. Perperam Lefeb. «_cervix_, pars pro toto, de _capite labanti_.» + Nota miram hic palilogiam, _cervix_ labente _collo_ in _jugulum_ + recumbit, Drak. + 246. _Marmoreum jugulum_, candidum, ut +lugdinos trachêlos+ (Anacr. + XXVIII, 27), +Deirê lugdineê kai stêthea marmaironta+ (Anthol Gr. + VII, epigr. 201), +Daktula marmaironta+ (Nonn. Dionys. XV, 331) + Drak. qui et multa e Rom. poetis exempla congessit post Dausq. Conf. + Cerda et Heyne ad Virg. Ge. IV, 523. + + 245. _tum lactea cervix_ emend. N. Heins. nostra verba nihili esse + putans: et dubius hærebat Drakenb. Si quid mutandum, reponerem _et + violacea cervix_. At vid. not. + + Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis, + Quum sese Veneri jactat splendore refecto, + Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris + Decrescens tenebris, languentia lumina condit. 250 + Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos + Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet. + + 247 sq. Cf. VII, 639, 640, et ibi not. + --_Cythereius ignis_, Lucifer, Veneris stella. + 248. _sese jactat_, superbiens quasi splendore ac pulchritudine; vel + placet, ut sup. VII, 640. Laudatur Veneri. Cf. Ernesti Clav. Cic. + v. _jactare_. + 251 sq. Cf. VII, 470 sq. + + 248. _sacrat_, vel _saccat_ pro _jactat_ Col. + 251. _rapta casside_ maluerit N. Heins. coll. vers. 258. + + + Tum, galeam magno socium clamore reportans, + Inmitem quatiebat equum, spumantia sævo + Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis 255 + Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu: + Adnoscensque, «Decus macte o virtutis avitæ, + Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus, + Quod superest, Libyci ductoris tegmina;» et ardens + Terrificis sævam fundit stridoribus hastam. 260 + + 254 sq. _Inmitem... morsu_, +hippon thumoeidê, lukospada+, D. Heins. + --_Inmitem_, ferocem, indomitum. + --_spumantia... morsu_, ut ap. Virgil. Ge. III, 203, et Æneid. IV, + 135. + --_turbidus_; conf. ad I, 477. + 257. _Decus macte_, etc., ut X, 278, et IV, 475, ubi v. not. + 258. _Antenoride_; cf. v. 214. + 259. _tegmina_ capitis, galeam, ut I, 402 et al. nam galeam Cinypi + abstulerat Pedianus. + 260. _stridoribus_; vid. ad I, 334, et IV, 567. + --_fundit hastam_, v. ad I, 267. + + 253. _ad socios_ primus edidit Nicander apud Juntam. + 258. _Antenorida_ tacite edidit Lef. ex emendat. N. Heins. Cf. ad + III, 650, et Serv. ad Virg. Æn. III, 475. + + + Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis + Gestaris obposito tenuisset corpore telum. + Qui dum vicinis ductorem protegit armis, + Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem, + Ingentesque minas mutata morte peregit. 265 + + 261 sq. _non foret_, fuisset, _vanus voti_, ut _inritus incepti_, + VII, 131. + --_vis Gestaris_, fortis Gestar. Vid. ad IV, 599. Nota Homeri et + inde poetarum consuetudo, heroum armigeros, vel vicinos milites + alios substituendi, qui tela excipiant, divinitus quidem, ne heros + ipse feriatur; Ern. + 264. _Transabiit_, ut ap. Virgil. Æn. IX, 432. + --_sitiens cruorem hasta_; vid. ad V, 274. + --_non hunc sitiens gravis hasta cruorem_; cf. VII, 630. + 265. Telum et ictus Marcelli mortem, quam minitabatur, intulit + quidem, sed Gestari, non, cui destinata erat, Hannibali. + + Avehitur raptim ductor, discrimine leti + Turbatus, cursumque furens ad castra capessit. + Jamque, fugæ inmodicus, tendit certamine gressum + Præcipitem versis Poenorum exercitus armis. + Adsequitur telis hostis, longasque viritim 270 + Exsatiant iras cladum, cæloque cruentos + Certatim ostentant et Dîs ultoribus enses. + + 266. _discrimine leti_, ut _mutata morte_. Cf. Var. Lect. + 268. _certamine_, +hormêi+, ut VI, 327 (cf. XVI, 494), vel potius + certatim ut I, 184, et apud Virg. Georg. III, 103. Certatim veluti + agmine facto fugiunt, vel certantes inter se de fuga et cursu; Ern. + --_tendit gressum_, ut v. 512; XVI, 494, 629; Virg. Æn. I, 410, 656. + 270 sq. _longas iras cladum_, iram, quam diu gesserant Romani, + propter clades, a Poenis sibi inlatas. In his verbis et iis, quæ mox + sequuntur, magna vis inest. + + 266. Suspicor legendum esse _discrimine vitæ_, (quæ lectionis + varietas et vocc. _leti_ ac _vitæ_ permutatio passim reperitur + v.c. ap. Virg. Æn. X, 511) vel _Avehitur parvo ductor discrimine + leti Turbatus_; cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 143; X, 511, et Heins. + ad Ovid. Met. VII, 426. + 267. _furens_, quod conjecerat Dausq., est in scriptis, teste + N. Heins. cui et _fremens_ in mentem venit. At Lefeb. reduxit + vulgatum _ferens_, et hæc notat: «In nullo cod. vidi _furens_, et + _ferens_ parum tute mutatur in _furens_: idiotismus est + solentissimus auctori.» + + + Ille dies primus docuit, quod credere nemo + Auderet Superis, Martis certamine sisti + Posse ducem Libyæ. Raptant currusque, virosque, 275 + Massylamque feram; et vivis avulsa reportant + Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga + Contenti vidisse ducis. Tum Martis adæquant + Marcellum decori: graditur comitante triumpho + Major, quam ferret quum victor opima Tonanti. 280 + + 273 seq. «Ingens eo die res, ac nescio, an maxima illo bello gesta + sit: non vinci enim ab Hannibale vincentibus difficilius fuit, quam + postea vincere,» Liv. XXIII, 16, extr. «Marcellus primus et + Syracusas capi posse docuit,» Valer. Max. IV, i, 7. Cf. et Claudian. + B. Get. v. 138 sq. + 273 sqq. _quod_, vel _superis_ adfirmantibus _credere nemo auderet_, + de eo, quod incredibile est, et nimis lætum fortunatumque, quam ut + aliquis illud exspectare ac sperare potuisset, adeoque, ubi + nuntiatur, credere queat. Comparant Virg. Æneid. V, 17; IX, 6; Ovid. + Trist. IV, viii, 43 sq., et Stat. Theb. V, 724, ubi vid. Barth. et + Lutat. + --_ducem Lybyæ_, ejus impetum continuamque fortunam. + --_sisti_, cursum fortunæ et victoriarum ejus inhiberi _posse_. + 276 sqq. _Massylam feram_, elephantos. Cf. ad I, 101; III, 459; IV, + 611. + --_vivis avulsa Tegmina. bellantum_; cf. sup. v. 242. + [277.] _sub cuspide_, ut _sub ictu_ IV, 42, ubi v. not. + --_vidisse terga ducis_, fugientem Hannibalem ac terga vertentem, ut + v. 283; Valer. Max. II, 7, ex. 2, et Petron. Sat. c. 123; Drak. 280. + Vid. ad I, 133. + + 273. _primus_, non _primo_, Col. et Put. Cf. ad II, 235. + 277. _sub casside_ conj. Dausq. + + + Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem, + Ductor Agenoreus; «Quando hanc, quantoque cruore + Hostili labem eluerim? mea terga videre + Contigit Ausoniæ? mene, inquit, summe Deorum, + Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum? 285 + + 282. Hæc oratio et personæ temporique adcommodatissima est, et + plenissima gravitatis atque adfectus. Silio præivit Virgilius in + loco præclaro Æn. X, 668 sq. cujus tamen vim et pathos non prorsus + adsequutus est. + 285. _Trebiam_, victoriam ad Tr. + --_funere_, morte Cinypi inlata; de quo cf. v. 225 sq. Vid. et Var. + Lect. + + 285. _mene... statui_, scilicet decet, vel æquum, seu par est, + emend. N. Heins. Recte puto: nam elliptica talis oratio, quod jam + monuit Drak. qui tamen vulgatam lect. sine necessitate non + repudiandam putabat, iratis et indignantibus, quique turbato sunt + animo, maxime convenit; cf. Virg. Æn. I, 37; Gron. ad Stat. Theb. + IX, 65; Lambin. ad Horat. Epod. VIII, i, et Sat. II, iv, 83; _jam_ + pro _tam_ R. 1, 2; Ben. et Marsi sec. ed. quod edidit Lefeb. + _turpi_ pro vulg. _tristi_ e scriptis et R. 2; recepi cum eodem, + probb. N. Heins. et Drak. _tam turpi crimine dignum_ suspicari + possis coll. simili loco Virg. Æn. X, 668 et 681, ubi Heyne monet, + fugæ flagitium a viro forti _crimen_ adpellari. + + Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus + Debellata bonis Capuæ, non degener ipse + Gestorum Ausoniis verti victricia signa, + Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem, + Non secus atque Italo fugere a ductore paventes. 290 + Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga + Me revocante potes?» Fundebat talia Poenus; + Et Latiæ sese Nolana ad moenia turmæ, + Portantes spolium insigni clamore, ferebant. + + 286. Heus tu, _juventus debellata_, victa et debilitata _bonis + Capuæ_, luxu Campano, non ego _Ausonios_ fugi, veluti _degener + gestorum_, et pristinæ virtutis meæ oblitus, immo vero _vobis_, + propter vestram ignaviam, qua me deseruistis, et ad fugam quasi + coegistis, _terga dedi_, acerba increpatio Hannibalis, cum qua + callide suæ virtutis defensionem conjungit; Ern. + --_sine Marte_, inbellis. Mars pro virtute, ut v. 291. + 292. _Fundebat talia_ verba, ut IV, 526; X, 231; XIII, 539. + 293 sq. _sese ferebant_, vid. ad IV, 261. + + 289. _ad_ abest a Put. unde _quum bella vocarent_ (de qua + locutione vid. ad X, 112, et not. ad IV, 508) conj. N. Heins. cui + tamen vulgata scriptura videbatur verior, quam Draken. firmavit + coll. II, 452; VII, 103; IX, 647; XII, 345; XVI, 53. + + 294. _spolium_ (scilicet galeam Pauli v. 224 sq.) e Col. recepi + suadente N. Heins. Vulgg. _spolia_. + + + At, consueta graves per longum audire suorum 295 + Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis, + Adlato tandem faustæ certamine pugnæ, + Erigitur, primoque Deum se munere tollit. + + 298. «Post Cannensem illam calamitatem primum Marcelli ad Nolam + prælio populus se Rom. erexit,» Cic. Brut. c. 3. + --_primo Deum munere_, prima victoria, Deorum favori debita. + + 295. _At jam sueta_ non male conj. Withof. + 296. _recreata_, non _recreare_, Col. Tell. Rom. 2. + + Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum, + Dum bellum tonat, et sese furata juventus 300 + Dat poenas latebræ: tum, qui dulcedine vitæ + Invenere dolos, jurataque foedera Poeno + Conrupere, notant, et purgant crimine gentem. + + 299. Silii errores et turbas jam notavit Ernesti his verbis: + «Duplex hominum ignavorum, qui poenas dare Romanis debebant, genus + indicatur, primum ii, qui auctore Metello post pugnam Cannensem ex + Italia migrare parabant, deinde illi, qui jurejurando adacti, ut + negata captivorum permutatione in castra Poenorum redirent, id + jusjurandum violassent. De illo genere Silius memoravit sup. X, 415 + sqq., et Liv. XXII, 53, de hoc Liv. XXII, 61; Cic. Off. III, 32; + Gell. VII, 18. At Silius varias Nolæ obpugnationes commiscuit, + veluti una tantum facta fuisset. Nam quæ de poena transfugarum et + perjurorum narrat a Romanis sumta, ea Livius demum lib. XXIV, 18 + memorat, quum tertia Nolæ expugnatio facta esset.» + 300. _bellum tonat_; v. ad IV, 436 in Var. Lect. + --_sese furata_, v. ad X, 74. + 303. _notant_, h.l. proprie dicitur de nota censoria. Vid. Liv. + XXIV, 18. + --_notant_ scil. Romani, et quidem Censores, eos, _qui dulcedine_, + etc. + + Punitur patriam meditati linquere terram + Consilium infelix scelerataque culpa Metelli. 305 + Talia corda virum: sed enim nec femina cessat + Mente æquare viros, et laudis poscere partem. + + 305. Cf. X, 423. + 306. Eadem memorant Liv. lib. XXVI, 36, et Flor. II, vi, 23, sed diu + post Nolæ obpugnationem facta sunt; unde poetam iterum non adcurate + tempora distinxisse, monet Ern. Similia tamen jam prius variisque + temporibus facta refert Livius v.c. lib. XXIII, 48, 49, quin eodem + tempore lib. XXIV, 18, et de matronis lib. V, 25, 50. + + 304. _meditati... Metelli_ Col. et Ox. _meditari_ Put. et Med. + _meditatum_ R. 1, _meditantum_ Marsus et alii eum sequuti. + 305. _Concilium_ emend. Heins. ad Claud. in Eutrop. II, 325, in + marg. Male! Eidem +to+ _scelerata_ mendosum videbatur: at Drak. + monet, poetam, quum Metelli consilium mitiori, quam par esset, + vocabulo _culpam_ vocasset, ingravasse insuper, culpam + _sceleratam_ dicendo; mitius enim esse _culpam_, quam _scelus_, et + has idcirco voces ubique ab Ovidio, inpr. Trist. IV, i, 24, + distingui. + 306. _cessat_, non _cessit_, scripti, R. 1, 2, Med. + + + Omnis, præ sese portans capitisque manusque + Antiquum decus ac derepta monilia collo, + Certatim matrona ruit, belloque ministrant. 310 + Haud tanta cessisse viros in tempore tali + Laudis sorte piget; factoque in secula ituro + Lætantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus + Subsequitur turba: in medium certamine magno + Privatæ cumulantur opes: nudare penates, 315 + Ac nihil arcanos vitæ melioris ad usus + Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus. + Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa, + Exsangues rursus tollebat ad æthera vultus. + + 311. _in tempore tali_; v. ad VII, 227. + 312. _facto in secula ituro_; vid. ad II, 511. + 317. _sine nomine_; vid. ad VIII, 508, et IX, 373. + 319. Exsangues, v. ad XI, 150. + + 309. _derepta_, non _direpta_, scripti; conf. ad IX, 29; X, 318. + 310. _ruunt_ tacite scripsit Lefeb. Leviori mutatione _ministrat_ + reponi potest. Sed nec ea forte opus est. + 311. _tantæ_ malebat N. Heins. + + + Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha 320 + Portantes responsa viri: nam læta ferebant + Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret + Antrum, et mugiret Phoebo jam intrata sacerdos. + + 320. Poeta exornavit, quæ ap. Liv. XXII, 56, et XXIII, 11 leguntur, + et jam paulo post Cannensem cladem facta sunt; adeoque et in his + tempora turbavit. + 321. _Portantes_, adferentes a _Cirrha_, Delphis (propr. navali + Delphorum), _responsa Parnasia_, oraculi Delphici. Cf. ad III, 97. + 323. _Antrum_ in Parnaso, cui tripos inponebatur, et ex quo Pythia + dei adflatum excipiebat, +chasma+, de quo v. Diodor. XVI. + --_mugiret_, ut apud Virg. Æn. VI, 99, ubi vide absolutissimam + bacchantis sibyllæ descriptionem. _Ed._ + --_Phoebo intrata sacerdos_; v. ad I, 124, et III, 697. + + 320. _Cirrha_ non est in Colon. _Parnaside Cirrha_ (ut apud Ovid. + Metam. XI, 165, et similiter _Argolis_, _Tænaris_, _Cecropis_ et + alia) corrig. N. Heins. qui conf. ad Ovid. Epist. Her. VI, 81; + VIII, 72, ej. Art. Am. I, 172 et al. Id. prob. Drak. cui _Parnasia + responsa_ languere videbantur. Vulgg. _Parnassia_: at in codd. + melioris notæ scribitur _Parnasus_ et _Parnasius_, vid. Perizon. + ad Ælian. V. H. VIII, 11; Pier. et Heins. ad Virg. Ecl. X, 11; + Casaub. ad Pers. Prol. v. 2. Græcis tamen tam +Parnassos+, quam + +Parnasos+ et +Parnêsos+ dicitur. + 323. _intacta_ Put. unde _instincta_ (ut ap. Lucan. V. 150) conj. + Lefeb. + + «Solvite, gens Veneris, graviores corde timores: + Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat, 325 + Exhaustum est vobis: restant leviora laborum, + Et sine pernicie terror. Dîs vota precesque + Ferte modo, et tepidos aris libate cruores. + Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse + Delius avertet propiora pericula vates, 330 + Trojanos notus semper minuisse labores. + + 324. _gens Veneris_, Romani, a Trojanis et Ænea, Veneris filio, + oriundi. + 327 sq. _Dis vota precesque Ferte_; conf. ad VIII, 264 in V.L. + 329. _Neu date terga malis_; vid. ad III, 507. + 330 seq. Imitat. Virg. Æn. VI, 56. Apollo semper Trojanos juvit, + quod ex Homero notum. + --_Delius vates_, ut ap. Virg. Æn. VI, 12. Cf. ad v. 222, et Jani ad + Horat. Od. III, iv, 64. + + 325. _Adversi et q. duro sub M. m._ Put. _Adversi en quidquid duro + s. M. m._ vel _Adverso en q. duri s. M. m._ (ut ap. Ovid. Fast. I, + 60) suspicab. N. Heins. + 331. _meminisse_ Puteol. R. 1, Mediol. _miserasse_ conj. N. Heins. + coll. Virgil. Æneid. lib. VI, vers. 56. Sed cur poetam non deceat, + variare verba? + + Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument + Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris. + + 332 sq. _Sed vero sed enim_, v. ad I, 33. + --_ante omnes_ deos. + --_Centum altaria fument Jovi_; conf. Virg. Ecl. I, 44; Æn. I, 416 + seq., et sup. ad I, 91. + --_centum_, multa; numerus definitus pro infinito. De +hekatombêi+ + adcipiunt alii: at tum _centum cultros_ paulo argutius dixisse + poetam, quia non opus sit, ut hi victimarum numerum exæquent, monet + Ernesti. D. Heinsius hæc notavit: «Ego de +hekatombêi+ sumo: nam per + _cultros centum_ centum hostias +ainittetai+. Erat autem numerus + ille mirum in modum receptus, præsertim in sacris antiquorum et + religionibus. Sic dii +hekatompedous naous+, +bômous+ et +andrônas+, + vel +parthenôna hekatompedon+ habebant (vid. Harpocrat.), et Jupiter + ægida +hekatonthusanon+. Neque tamen me fallit, +to hekaton+ et + +hekatombê+ et hic +aoristian+ optime et +to polu+ designare posse. + Ab Lacedæmoniis autem profectum videtur, qui, centum urbes quum + haberent, +hekatombaia+ celebrabant; cujus auctorem Cononem quemdam + fuisse reperio.» + + Ille trucem belli nubem sævasque procellas + In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi 335 + Ægida turbato quatientem in prælia mundo.» + + 334 seq. Hannibal ex Italia in Libyam revocabitur et bellum + transferet. + --_belli nubem_; vid. ad I, 311. + --_procellas_, ut VI, 105, et XI, 91. + 336. _turbato mundo_, commoto cælo, vel turbatis ipsis Superis, ut + _terræ_ pro hominibus ponuntur; Dausq. et Drak. Cf. ad. III, 611; + Gron. Obss. I, 9; Castal. ad Rutil. Itin. I, 117; Taubman. ad Virg. + Georg. I, 5; Heins. ad Ovid. Met. II, 157. Sic et +kosmos+, de quo + v. Wesseling. ad Diodor. T. I, p. 225, et Photius c. 249. Turbas + bellicas, ab H. in Hispania motas, simpl. intelligit Ern. coll. + v. 62. Imago Jovis qualis Martis sup. I, 433 seq.; IV, 430 seq., et + Palladis IX, 442 sq., ubi vid. not. + + 335. _violentus_ Col. Tell. et R. 2, quod recepi cum Lefeb. pro + vulg. _violenter_, quod glossam redolet. Illud doctius est: + _violentis_ Oxon. + + + Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris + Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures, + In Capitolinas certatim scanditur arces, + Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant. 340 + Tum Pæana canunt, responsaque fida precantur. + + 337. _clamata_, per oraculum edita: ut _tonare_, et _mugire_ sup. + vers. 322 seq. + 338. _Adlatum_, ut I, 456. + --_Deus_, responsum oraculi. + 340. _Sternuntur_, prosternunt se, +proskunousi+ et supplicant Jovi. + --_honorant delubrum_, propr. Jovem, in cujus honorem sacra fiunt. + 341. _Pæana canunt_, hymnum in honorem Apollinis. Cf. Spanh. ad + Callim. H. in Apoll. 21 et 98. + + 337. _Atque_, non _Ast_, Col. _Parnasi_, non _Parnassi_, omnes + antiqui; conf. ad v. 320. + + + Interea adsuetis senior Torquatus in armis, + Sardoas patrio quatiebat milite terras. + + 342 seq. Memorantur res a T. Manlio Torquato in Sardinia gestæ, + præeunte Liv. XXIII, 32, 34, et inpr, 40 et 41. De _Hampsagora_, + principe Sardiniæ, defectionem moliente, ejusque filio, _Hosto_, seu + Hiosto v. Liv. ibid. Ernesti et nunc emblema historicum adnoscit, + et, qui rerum gestarum ex causis suis nexum quemdam argumentique + unitatem requirant, eos hoc transitu poetæ, quo in medias res easque + diversissimas abripiat lectores, obfendi arbitratur. Silius tamen + h.l. minus tempora et res tum gestas turbat quam supra, et voce + _interea_ transitus satis apte designatur, ut apud Liv. quoque + passim. + --_adsuetis in armis_; nam ante b. Punicum II, in consulatu jam + subegerat Sardos et de iis triumphaverat. Vide Liv. XXIII, 34; + Eutrop. III, 1. + [343.] _patrio_, Romano, Italico. + + 343. _Sardoas p. quatiebat m. turres_, ut XIII, 36, 107, 267; Hor. + Od. IV, 6, et Lucan. VI, 136, maluerit N. Heins. qui tamen + _terras_ quoque et _campos quati_ exemplis sup. I, 297, + probaverat. + + Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen, + In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat. 345 + + 344. Poeta, qui doctrinam ubivis ostentare solet, respexisse videtur + _Ilienses_, +Ilieis+ (_Teucros_; v. 362), antiquissimos + celeberrimosque Sardiniæ populos, qui Ilio diruto huc confugisse + traduntur. +Hoi te Trôes es tês nêsou ta hupsêla anapheugousi.-- + Ilieis men onoma kai es eme eti echousi+, Pausan. X, 17. Cf. Diodor. + V, pag. 296; Mela II, 7; Liv. XL, 19; XLI, 10, 16; Polyb. V, 78 et + 111; XXIII, 3; Plin. III, 7, ubi v. Harduin. + + 345. _Hampsicora_, seu _Hampsicoras_ in membranis legitur Liv. + XXIII, 32, 40 et 41: in vulgatis _Harsicoras_; vid. ibi Drak. qui + scriptorum fidem sequutus est: _Hypsagoras_, vel _Hapsagoras_ + scribendum putabat Dausq. + + Proles pulchra viro, nec tali digna parente, + Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa, + Ipse asper paci, crudos sine viribus annos, + Barbarici studio ritus, refovebat in armis. + + 348. _asper_, alienus, infestus, ut apud Virg. Æn. VIII, 365. + --_crudos sine viribus annos_; v. ad I, 405. + + 347. _Hostus erat, cujus_ Col. _Ortus erat Cumis_ Ox. Put. R. 1, + Parm. Med. Vulgo _Oscus erat, cujus_; conf. v. 403, 413, et sup. + ad I, 437. + 348. _Asper pacis_, ut _lenis belli_ in vet. exemplari Stat. Theb. + VII, 26; Rom. 1; Ben. ei inde Lefeb. + + Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem 350 + Signa videt, pugnæque avidas adcendere dextras, + Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus + Evolat, et, provisa fugæ compendia carpens, + Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris. + + 351. Vid. Var. Lect. + 352. Conf. ad v. 376 seq. + 353. _compendia fugæ_, ut contra _dispendia fugæ_, apud Stat. Theb. + I, 320; Lef. _carpens_, v. ad I, 570. + 354. _Virgulta valle_; v. V.L. + --_umbris_, ut IV, 679, ubi v. not. + + 351. _accendere_, h.e. adhortari, Put. R. 1, Parm. Med. Cf. IV, + 169; IX, 244, (ubi vid. Var. Lect.) Claud. in Rufin. II, 173, et + 296; ad quæ loca vid. Barth. et Heins. Vulgatum _accedere_ reduxit + Lefeb. non inprob. Drak. modo jungas _pugnæ avidas dextras_, h.e. + milites pugnandi cupidos. Sic _dextræ_ sup. XI, 539, inf. XVI, 18, + et al. vid. Gron. Diatr. Stat. c. 40, p. 263. + 352. _tenebrosa_ Col. unde recepi: _nemorosa invia_ inf. v. 376; + _salebrosa_ conj. N. Heins. Vulgo _latebrosa_. + 353. _profusa_ primus edidit Marsus, et perperam defendit Dausq. + ut sit longa semita; _fuga_ Oxon. _captans_ Modius e Col. + 354. _Virgulta,_... _valle_, h.e. virgultis obsita, (ut ap. + Sallust. in Fragm. p. 1009, ed. Cort.) Ox. vel potius, si Lefeb. + fides habenda, tres scripti et R. 2, vid. not. ad I, 173. Vulgo + _Occulta valle_, ut VII, 133, et ap. Liv. X, 14; XXVI, 5; XXVIII, + 11. Sed +to+ _virgulta_, quod elegantius est et doctius, quam ut + ab indoctis librariis excogitari potuerit, præferunt Barth. (Adv. + IV, 10,) Heins. Draken. Lefeb. et Ern. + + + Insula, fluctisono circumvallata profundo, 355 + Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras + Enormes cohibet nudæ sub imagine plantæ. + + 355. descriptio venusta Sardiniæ, de qua locus class. est Pausan. X, + seu Phocic. c. 17, unde poetam profecisse haud dubitat Ern. Cf. + etiam Claud. B. Gild. 507 sq.; Salmas. Exerc. Plin. p. 70, et + Cluver. Sardin. ant. c. 1, p. 481 sqq. + 356. Insula non lata, sed longa est. Cf. Var. Lect. + 357 seq. Sardinia olim a specie _plantæ_ pedis, quam præbet, +apo + tou ichnou+, dicta +Ichnousa+ et +Sandaliôtis+. «Sardiniam ipsam + Timæus Sandaliôtin adpellavit ab effigie soleæ, Myrsilus Ichnusam a + similitudine vestigii,» Plin. III, 7, seu 13. +Onoma to archaion, + hoti men hupo tôn epichôriôn egeneto, ouk oida. Hellênôn de hoi kat' + emporian espleontes Ichnousan ekalesan, hoti to schêma têi nêsôi + kat' ichnos malista estin anthrôpou+, Pausan. l.l. Cf. Strab. V, + p. 155, ibique Casaub. Scalig. ad Manil. IV, 629; Claudian. loc. + cit. et Auctor libri mirab. auscultat. p. 1159. + + 356. _Fastigatur_ Col. unde recepi cum Lefeb. qui exponit, ex + aquis earumque verticibus altissimis eminet. Sed vid. not. ad V, + 50. _Sensim fastigans compressa cacumina nectit_. Ibi Drak. + laudavit Cæs. B. G. II, 8; IV, 17; B. Civ. II, 10; Plin. XXIV, 19; + Elmenh. ad Appulei. Florid. p. 346, et Savaro. ad Sidon. Apollin. + Epist. III, 6. Vulgo _Castigatur_, h.e. comprimitur, coercetur, + constringitur et nonnullibi coartatur, ne continua sit, aut + procurrat latius in pontum. Ita bene Barth. Adv. XXII, 14, et + Draken. qui lectores remisit ad Gron. Diatr. Stat. c. 24; Dresem. + ad Iscan. bell. Troi. I, 157; Barth. ad Stat. Theb. IX, 687, et + Burm. ad Petron. Sat. c. 47: Homer. +himassein+ Iliad. II, 782: + contulit D. Heins. + 357. _sub margine_ Marsus edidit errore librariorum, et hinc alii. + + Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis, + Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens + Herculis, ex sese mutavit nomina terræ. 360 + Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas + Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri. + + 359. Pausan. l.c. +Prôtoi diabênai legontai nausin es tên nêson + Libues. hêgemôn de tois Libusin ên Sardos ho Makêridos HÊRAKLEOUS + eponomasthentos hupo Aiguptiôn te kai Libuôn.... Kai to onoma apo + tou Sardou toutou metebalen hê nêsos. Ou mentoi tous ge autochthonas + exebalen ho tôn Libuôn stolos; sunoikoi de hup' autôn hoi + epelthontes anankêi mallon, ê hupo eunoias edechthêsan.+ «Sardinia a + Sardo filio Herculis adpellata,» Martian. Capella lib. VI. + 361 seq. Vid. ad v. 344. + --_Adfluxere_; conf. ad VIII, 604, in Var. Lect. + + Nec parvum decus, advecto cum classe paterna + Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti. + + 363 sq. _Thespius_ (al. Thestius) Thespiarum in Boeotia conditor et + rex, cujus L filias Hercules gravidas reddidit, et ex quibus L + suscepti filii, quorum _Thespiadarum_ pars in Boeotia remansit, pars + in Sardiniam missa est, duce _Iolao_, filio Iphiclis (qui + Amphitruonis et Alcmenæ filius Herculisque frater fuit) ac perpetuo + Herculis comite. De hac colonia v. Diodor. IV, 29; Strab. V, p. 155 + (ubi cf. Casaub.) et Pausan. lib. X, 17: de Thespio, Thespiadis, + Iphicle et Iolao Heyne ad Apollod. pag. 123, 324, 331, 439, 467, + 486, 487, 490, 498; de Iolao Diodor. IV, 24, 29, 30, 40. Pausan. + Arcad. c. 14; Eliac. c. 8; Phoc. 29; Boeot. 23, et Att. c. ult. Hinc + +Iolaeis+, vel +Iolaeioi+ dicti, _Iolaenses_ (Strab. l.c. et Diodor. + V, p. 296), diversi ab Iliensibus, quod ignorabat, vel negabat + Salmas. Exerc. Plin. p. 70, et ad Solin. p. 29 et 99. + + Fama est, quum laceris Actæon flebile membris 365 + Supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ, + Adtonitum novitate mali fugisse parentem + Per freta Aristæum, et Sardoos isse recessus: + Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem. + + 365 sqq. Ultimam coloniam in Sardiniam deduxit _Aristacus_, + Apollinis et _Cyrenes_ filius, qui, quum _Actæon_ filius, ab irata + _Diana_, quam nudam vidisset, in cervum mutatus esset et a canibus + laceratus, doloris inpatiens patria exsulavit et Thebis migravit + Ceam, deinde in Libyam, Sardiniam, ubi diu commoratus est, et + Thraciam, Vid. Diodor. IV, 83 seq.; Solin c. 10, et Sallust. Fragm. + De tristi _Actæonis_ fato et fabula varie a poetis relata v. + Spanhem. ad Callim. H. in Lavacr. Pall. vers. 108... 113; Muncker. + ad Hygin. f. 180, 181, et Heyne ad Apollod. p. 564 seq. de _Aristæo_ + Heyne ibid. p. 558, et ad Virg. Ge. I, 14; IV, 283 sq., 317... 558. + --De aliis autem coloniis in Sardiniam deductis, v.c. Hispanorum, + duce Norace, conditore Noræ, Locrensium, Poenorum, etc. Vid. Pausan. + Strab. et Diodor. + + 366. _in_ deest in Oxon. et Put. + + Serpentum tellus pura, ac viduata venenis; 370 + Sed tristis cælo, et multa vitiata palude. + + 370. Cf. Strab. V, p. 155, ibique Casaub. «Venenum ibi non nascitur, + nisi herba per scriptores plurimos et poetas memorata,» Isidor. + Orig. XIV, 7. Hæc est _herba Sardonia_, de qua v. Solin. 4 (10), + Plin. XX, 11; Martin. et Heyne ad Virgil. Ecl. VII, 41. Præterea ibi + solifugæ, seu solipugæ, seu solpugæ, venenatum genus formicarum, de + quo v. Solin. 1. c. et Plin. XXII, 25; XXIX, 4. + --_viduata venenis_, expers veneni, et quidem omnis, non serpentini + tantum. + 371. _cælum_ Sardiniæ est _triste_, h.e. aer noxius et gravis + propter _paludes_ et salinas, violentos austros montesque altissimos + (unde quidam _Insani_ dicuntur), qui salubrem Boreæ flatum avertunt. + Cf. ad XI, 540. +Esti de kai alla dia mesês autês orê chthamalôtera; + ho de aêr ho entautha tholeros te hôs epipan esti kai nosôdês+, + Pausan. l.c. Cf. Mela II, 7; Tac. Ann. II, 85 extr.; Martial. IV, + lx, 6 (ubi pestilens Sardinia Tiburi obponitur), et Strab. l.c. + + 370. _inviduata_ Ox. prob. Barth. qui exponit, prorsus viduata, + _et viduata_ Put. _viduata veneni_ emend. N. Heins. coll. II, 247. + Sed v. exempla ibi laudata, et Bentl. ad Hor. A. P. 60. + 371. _tristi cælo_ scribendum censebat N. Heins. Sed vulgata + doctior est. + + Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso + Exercet scopulis late freta, pallidaque intus + Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris. + Cetera propensæ Cereris nutrita favore. 375 + + 372... 374. Pars insulæ, quæ Italiam et septemtr. spectat (in quo + tractu sunt _Insani Montes_), montosa et aspera. +Tês nêsou ta pros + tês arktou kai êpeirou tês kata Italian estin orê dusbata, ta perata + sunaptonta allêlois.+ Pausan. loc. cit. «quæ respicit Arcton, + Inmitis, scopulosa, procax, subitisque sonora Flatibus: Insanos + infamat navita montes. Hinc hominum pecudumque lues, hinc pestifer + aer Sævit, et exclusis regnant aquilonibus austri», Claud. b. Gild. + 511 sq. + 373 sq. Vid. Var. Lect. + --_Exercet scopulis freta_, ut _fatigare_ et _lassare_. V. ad I, 208 + et 363. + 375. Reliqua Sardiniæ pars fertilissima: unde etiam in horreis Romæ + Italiæque refertur. Cf. Pausan. l.c.; Mela II, 7; Polyb. I, 79 et + 82. Cic. pro l. Manil. c. 12; Valer. Max. VII, vi, 1. + + 373. _Squalidaque intus Arva_ corrig. idem Heins. prob. Drak. qui + _pallida Arva_ quæ sint, non satis se intelligere fatetur; cf. + not. ad I, 211. Sed exquisitior est vulgata lectio, et _pallida + arva_ sunt, quæ nimio solis ardore nimiaque siccitate _torrida_, + pallent, quorum seges, frondes, gramina, etc. _pallescunt_, h.e. + nativum perdidere colorem. Sic _vitio cæli pallet ægra seges_, + dixit Ovid. Fast. I, 688, et _Ceres non sic pallet adusta gelu, + Quantum, si culmos Titan incalfacit udos_ ibid. IV, 918; + _pallescunt frondes_ Ovid. Art. III, 704; cf. Senec. Oedip. 45; + Rutil. I, 479, et Passerat. ad Prop. I, xv, 39: Ernesti monet «ad + naturam factum epitheton _pallida_, hoc est exusta nimio sole, quo + sensu _pallorem anni_ dixit Plin. II, 30.» Hunc locum jam + contulerat Lefeb. qui non mirum esse dicit, si _pallida_ illic + arva, ubi _triste_ est _cælum_ quia +aêr doleros+, et ubi sol vix + puro splendet lumine. Plinius tamen de pallore solis deficientis + loquitur. + 374. _nimio cancro atque humentibus_, vel _uventibus Austris_ + emend. N. Heins. Id vero a vulgata scriptura nimis recedit, et + _humentes Austri_ h.l. non conveniunt. Drak. hanc poetæ mentem + esse putahat, Sardiniam tam inclementi sole tamque torrido cancro + infestari, ut omnem humiditatem omnesque nubes, quas Auster secum + advehere soleat, siccet, et in fumum ire cogat. Ernesti vero ita + vulgatam lectionem interpretatur: «venti ardentes nimio sole, + calidissimi: fumus enim ignem consequitur; unde _fumantia saxa_ de + monte ignivomo Virg. Æn. VIII, 417.» Neutra ratio ita comparata + est, ut in ea adquiescere possis, et _fumus_ a vento alienus esse + videtur. Silius forte scripsit _Cancro candentibus Austris_; conf. + I, 193, 194, 256, 258. + 375. _favoris_ Put. _propenso favore_, et v. 376 _creber_ maluerit + N. Heins. + + + Hoc habitu terræ nemorosa per invia crebro + Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnæ + Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos. + + 376 sq. «Hostus temere prælio inito fusus fugatusque... Alius + exercitus primo per agros silvasque fuga palatus... (cf. sup. v. 352 + sq.) debellatumque eo prælio in Sardinia esset, ni classis Punica + cum duce Hasdrubale in tempore ad spem rebellandi advenisset,» Liv. + XXIII, 40, ubi etiam verba, quæ sequuntur, sunt conferenda. + + 377. _Hostus_, et 378 _Vela_, et 379 _Cui postquam_ emend. idem. + + Qui postquam adpulsis animos auxere carinis; + Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late 380 + Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur; + Et conferre gradum: media intervalla patentis + Conripiunt campi properatis eminus hastis. + + 381. _Agmina inhorrescunt_ armis, conf. VIII, 570, et ad I, 423. + Longum militibus videtur tempus eundi in hostes, quos ideo eminus + jam telis lacessunt; Drak. Ardor pugnandi describitur, quem saltem + simulacro pugnæ explent; et singula cum delectu, at luxuriantius + expressa, Ern. + 383. _Corripiunt_; v. ad I, 570. + --_properatis_, properanter missis. Sic ap. Liv. II, 46: «Pilis + inter primam trepidationem abjectis temere magis quam emissis, pugna + jam in manus, jam ad gladios, ubi Mars est atrocissimus, venerat.» + Cf. ad IX, 314 in Var. Lect. + + 381. _videntum_ Put. _videntur_, vel _jubentur_, et v. 383 _campi + ut properatis_ conj. N. Heins. + + Donec ad expertos enses, fidissima tela, + Perventum: dira inde lues; cæduntque, caduntque, 385 + Alternique animas sævo in mucrone relinquunt. + + 384. _expertos enses_, ut _expertam clementiam_, dixit Liv. III, et + similia alii: experientia vero hæc causa est, cur _enses_ a poeta + dicantur _fidissima tela_; Dausq. Cf. tamen Var. Lect. + 386. Cf. Virg. Ge. IV, 238. + + 384. _exsertos enses_ idem et jam ante Livineius recte, opinor, + scribendum putavit. Id recepere Cellar. ac Lefeb., et probavit + Draken. coll. Stat. Theb. X, 450, et XI, 377; vid. sup. ad IX, + 314, et h.l. not. Heins. ad Val. Fl. III, 246, et Claud. in Rufin. + II, 400, ubi præterea _Deventum_, sed memoriæ haud dubie vitio, + scripsit, quod nolim in locum +tou+ _Perventum_ a Cell. + substitutum esse. + 385. _dira inde lues, cæduntque caduntque_ Col. et R. 2; conf. V, + 623; Lucan. IV, 558; Heins. ad Valer. Fl. III, 246; IV, 426. Vulgo + _dura inde lues, ceduntque c._ + + + Non equidem innumeras cædes totque horrida facta + Sperarim tanto digne pro nomine rerum + Pandere, nec dictis bellantum æquare calorem. + Sed vos, Calliope, nostro donate labori, 390 + Nota parum magni longo tradantur ut ævo + Facta viri, et meritum vati sacremus honorem. + + 387 sq. Cf. IV, 525 seq., et IX, 340 sqq. + 388. _tanto pro nomine rerum_, tantis rebus. Cf. ad V, 161. + 390. _vos, Calliope_; vid. V.L. et not. ad III, 222. + 391. Fac, o Musa, ut laudes Ennii, magni viri, meis carminibus ad + memoriam posteritatis tradantur. + + 387. _fata_ opinabatur N. Heins. quoniam _facta_ mox sequuntur; + sed quatuor demum versibus interjectis. + 391. _ut_, non _in_, scripti et R. 2. + + + Ennius, antiqua Messapi ab origine regis, + Miscebat primas acies, Latiæque superbum + Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus 395 + Miserunt Calabri; Rudiæ genuere vetustæ: + Nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno. + + 393 sqq. Elogium Q. Ennii poetæ, quem Silius fortiter pugnantem + inducit. Ennius obiit anno ætatis LXXII, U.C. 585, et XXXIII post + confectum b. Punicum II. Natus est _Rudiis_ prope Tarentum (unde + Tarentinum eum prodit Hieron. Chron. Euseb. Olymp. 135) in + _Calabria_ (quæ _Messapia_ Græcis et Iapygia vulgo dicitur) et a + _Messapo rege_ originem duxisse perhibetur. Vid. Fabric. Bibl. Lat. + lib. IV, cap. 1, et Heyne in Exc. VIII ad Virg. Æneid. VII, 691. + --_Rudiæ_ [v. 396], hodie _Ruia_, seu _Musciagna_ in _Terra + d' Otranto_. + --_Miscebat acies_ [v. 394]; vid. ad I, 69. + --_Latiæ superbum Vitis decus_; vid. ad VI, 43. Ennius poeta + centurionis olim munere fungebatur in Sardinia. + 397. conf. sup. ad vers. 31 in V.L. + + 393. _Mesapi_, _Mersapi_, _Mesappi_ alii. Sed _Messapi_ Col. Cf. + Intpp. ad Virg. Æn. VII, 691; Gruter. Insc. p. 297; Turneb. Adv. + XXII, 3. + 395. _dextram_ est ex emendat. Gron. in Diatr. Stat. Vulgo + _dextra_. + + Is prima in pugna (vates ut Thracius olim, + Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo, + Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit) 400 + Spectandum sese non parva strage virorum + Fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor. + + 398 seq. Cf. Claud. de laud. Stilic. lib. III; Præf. v. 11 sqq. + --_prima in pugna_, inter +promachous+, vel +aristeis+ _vates + Thracius_, Orpheus, Argonautarum comes, cui apte comparatur Ennius. + 399. _Cyzicus_ rex Dolionum in insula Propontidis, quæ olim + Dolionis, et ab eo Cyzicus dicta est (Plin. lib. V, cap. 32; Strab. + XII, pag. 575; Apollon. II, 767; Flor. III, 5), _Argo_ navem h.e. + Argonautas, qui, quum hospitio benigne ab eo excepti discessissent, + noctu tempestate orta ad eamdem insulam rejecti erant, _bello + quassit_, h.e. adortus est putans eos hostes esse (unde h.l. + _infestam_, h.e. quos infestos, vel hostes esse arbitrabatur), et + quidem Macrienses, vel Macrones, Pelasgicæ stirpis: ipse vero a + Jasone, ignaro quis esset, occisus est et postero die sepultus. Cf. + Var. Lect. Apollon. I, 948 sqq.; Orph. Argon. v. 499... 593; Hygin. + f. 16 et 273; Conon. Narr. 41; Apollod. I, ix, 18; Euphorion ap. + Parthen. Erot. c. 28; Valer. Fl. lib. II et III; Mela I, 19. + 400. _Rhodopeia_, Thracia, epith. orn. + --_pectine_, lyra, ut V, 205 et al. + + 399. _Infaustam Argo_ male corrig. Dausq. Infaustus potius Cyzicus + fuit, non Argonautæ, nisi quod inprudentes et ignari illum, + hospitem suum, obtruncarunt. _Infectam_ Merula in vita Ennii p. + XII. Vulgatum tuetur Drak. et _infestum_ exponit infestatum, qui + infestatur, coll. Gell. IX, 12, (_Infestus adpellatur, qui malum + infert cuipiam, et contra, cui aliunde inpendet malum_, etc.) Non + Marc. verbo _Infestum_ et Barth. Adv. XXII, 9; conf. not. ad II, + 99. Sed vid. not. ad h.l. _Cyzicus_, non _Cizicus_, Col. _Argo_, + non _Argon_, Col. Med. Mars. et Martin. Herbip. + 401. _Spectandum is sese_, ut +to+ _is_ repeteretur, malebat + N. Heins. + 402. _dextris cædibus_, emend. Barth. Adv. IV, 10, ut sensus sit: + successu pugnæ virtus augebatur. At vulgata lectio bene se habet, + et +to+ _dextræ_ tam cum _ardor_, quam cum _cædibus_ jungi potest. + _Dextra_ passim pro virtute, et manu viri fortis. + + Advolat, æternum sperans fore, pelleret Hostus + Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam. + + 403. _æternum fore_ se, h.e. nomen suum, gloriam sibi a. fore, _si + pelleret_, repelleret vel adeo occideret, _tantam labem_, hostem tam + exitiabilem: nisi malis, si tantam calamitatem ac perniciem, quam + Ennius Poenis virtute sua moliretur, averteret, propulsaret, scil. + cæde ejus. + 404. _labes_, ut al. _lues_, _pestis_, _pernicies_, al. Cf. ad I, + 174; VIII, 21; X, 603. + --_perlibrat_, v. ad I, 317. + + 403. _spernens_ Col. et Oxon. _hostis_ Col. et R. 1; _Hostus_ + R. 2, et ita legendum duxerat N. Heins. Vulgo _Oscus_; cf. ad + v. 347. + 404. _perlibrat turbidus_ (v. sup. not. ad I, 477) vel _fervidus_ + (ut V, 320, IX, 129, 422) opinabatur N. Heins. Sed cf. II, 124; + Virg. Æn. IX, 431, et Ovid. Met. V, 32. Drak. + + + Risit nube sedens vani conamina coepti, 405 + Et telum procul in ventos dimisit Apollo. + + 405 sq. Iterum +theos apo mêchanês+, in periculo, quod magno viro + inminet, ut passim. + --_Apollo_ tutor et præsidium vatis. + --_Risit vani conamina coepti_, præclara idea et magnifica, ut apud + Horat. Od. III, xxix, 30 (ubi vid. Jani) et Psalm. II, 4. Languent + tamen _conamina coepti_. + + Ac super his: «Nimium, juvenis, nimiumque superbi + Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum + Aonidum cura est, et dignus Apolline vates. + + 407. _super his_ sc. dixit. Vid. ad I, 60 in Var. Lect. _Sacer_, + quia vates est. Cf. Jani ad Horat. Od. III, i, 1... 3; IV, ix, 28. + 408 sq. _sororum Aonidum_; v. ad VIII, 594; XI, 436, 464. Sic apud + Virg. Æn. VI, vs. 662: _Phoebo digna loquuti_. _Ed._ + + 407. Hæc verba varie emendavit N. Heins. _nimium que superbe S. + h._; (quod etiam conj. Scalig. et recepit Cell.) _superbi Sperati + hausisti_; _superba Sperata h._; (ut et non nemo apud Dausq.) + _nimiumque superbi Irrita spes ausi est_, vel _Spes ablala ausi + est_, vel _Spe fata hausisti_. Si quid mutandum, equidem maluerim, + _Nimium en vanam nimiumque superbam Spem mente hausisti_, ut ap. + Virg. Æn. X, 648. Turnus _animo spem turbidus_ (forte _turgidus_) + _hausit inanem_. Vulgatam lectionem, quæ omnino corrupta videri + potest, tuetur Dausq. et Barth. Adv. IV, 10. Ille intelligebat + _superbi_ viri _sperata_, ut _monstrata_ supra (conf. V, 364); + hic: nimium superbi et nimium juvenis sperata animo concepisti. + Reliqui intpp. h.l. tacent. Withof. ingeniose emend. _nimiumque + superbi Sperare hæc ausi est_: qua ipsius sententia nil literis + vicinius, clarius certiusque dici potest. + 408. _auxisti_ pro _hausisti_ Tell. et R. 2. + 409. +to+ _est_ primus omisit Marsus operarum lapsu, et recte jam + restituerunt Gryphius, Nutius, D. Heins. et alii, etsi hiatum + illum exemplis firmavit Barth. Adv. XX, 18, et ad Calpurn. ecl. V, + 12. + + Hic canet inlustri primus bella Itala versu, 410 + Adtolletque duces cælo; resonare docebit + Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore + Ascræo famave seni.» Sic Phoebus, et Hosto + Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo. + + 410 sq. Præclari versus de Ennio, carminis epici apud Romanos + parente, qui eo Annalium Rom. libros XVIII scripsit. Conf. insignis + locus Lucret. I, 118 sq. quem Silius ante oculos habuisse videtur. + 411. _Adtollet cælo_, ut I, 1. + 412. _Latiis modis_, romano, seu latino carmine epico. Conf. Horat. + Od. III, xxx, 13, 14, et Epist. I, iii, 12, 13; II, ii, 143 al. + 413. _Ascræo seni_, Hesiodo, cujus patria Ascra, vicus Boeotiæ, ut + ap. Virg. Ecl. VI, 70, et Ge. II, 176. + 414. Cf. V, 447; Liv. XXIII, 41. + + 412. _Latiis_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _latis_, solenni aberratione; + cf. Heins. ad Claud. de Raptu Pros. II, 177, ad Ovid. Met. I, 560, + et Fast. II, 555; V, 241. Merula in fragm. Ennii p. 2; Grot. ad + German. Arat. Phoen. p. 3. Silium tamen h.l. Hesiodi tantum, nec + potius Homeri meminisse, recte obfendit Barth. Ad. IV, 10, et + Wesseling. Obss. varr. L. II, c. 30, p. 280, 281. Hinc ille + emendabat _Ascræo Smyrnæve seni_; hic vero, _nec cedet Homero_, + quod omnino adridere potest; nisi potius verba _Ascræo seni_ a + docta manu ex Virg. Ecl. VI, 70, margini olim adscripta in textum + inrepserunt, et vera lectio fuit, _nec cedet honore Cumæo_, vel + potius _Smyrnæo famave seni_; conf. not. ad VIII, 594. Comparatio + certe Ennii cum Hesiodo parum apta est, quum non eodem carminum + genere inclaruerit: nam quod græcam Evhemeri historiam de origine + Deorum latine et quidem prosa oratione reddidit, nihil facit ad + rem. + 413. _Hosto_ Col. et R. 2, _Hosco_ Tell. Vulg. _Osco_; cf. ad + v. 347, et 403. + + Vertuntur juvenis casu perculsa per agros 415 + Agmina, et effusæ pariter dant terga catervæ. + Tum pater, audita nati nece, turbidus iræ, + Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum + Pectus, et ad manes urget vestigia nati. + + 416. _effusæ_; v. ad II, 151. + 417. _turbidus iræ_, ut IX, 23; v. ad I, 477. + 418. _Barbaricum_, incondito clamore, qualis barbarorum esse solet. + Cf. III, 346. + 419. _urget vestigia_, exquisite pro festinat, morte adcelerata; + Ern. + + 417. _Tum_ scripti. Vulgo _Dum_. + + + At Libyæ ductor, Marcello fractus, et acri 420 + Contusus pugna, campos damnarat, et arma + Verterat ad miseras non æqui Martis Acerras. + Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem, + Nuceriæ, nihilo levior nec parcior ira, + Incussit sese, atque æquavit moenia terræ. 425 + + 420. Cf. Liv. XXIII, 17. + --_fractus_, victus a _Marcello_ ad Nolam, ut vidimus sup. v. 266 + sqq. + 421. _Contusus_; v. ad I, 34. + --_campos_, justa prælia in campis apertis. + 422. _Acerras_; vid. ad VIII, 535. + --_non æqui Martis_, non pares viribus Poenis. «Acerranis plus animi + quam virium erat,» Liv. l.c. + --_miseras_, quas, noctu ab incolis desertas, Hannibal diripuit + atque incendit. Aliam causam tradit Val. Max. IX, 6, ext. 2. + 423. Conf. Heins. ad Claudianum de bello Gildonico, v. 126. + 424. Conf. Liv. XXIII, 15, quo auctore hoc ante pugnam Nolanam + factum. De _Nuceria_; vid. ad VIII, 532. + 425. _Incussit sese_, omnem iram ac vim inmisit _Nuceriæ_. Conf. + Virgil. Æn. I, 69 et ibi Heyne. + + 424. _iræ_ conj. N. Heins. et Gronov. Obss. I, 17, idque tacite + recepit Lefeb. Conf. ad IV, 542; _iras_ Put. + + Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis + Defendentum armis, ægre reseraverat astu + Limina, et obsessis vitam pensaverat auro. + + 426. Copiosius hæc memorat Liv. XXIII, 17... 20. + --_iniquis_, ut _non æqui_, v. 422; nam parvum Casilini erat + præsidium Rom. + 427. Conf. Var. Lect. + 428. _Limina_, portas oppidi. + --_obsessis vitam pensaverat_, donaverat adpenso _auro_, ut fere + Florus III, xv, 6, dixit _caput Gracchi percussoribus auro + pensatum_. Cf. Var. Lect. et de re ipsa Liv. XXIII, 19. + + 426. _iniqui_ Col. + 427. _animis_ corrig. Dausq. quia præsidium Rom. quod Casilini + fuerit, magna animorum pertinacia oppidum defenderit. Recte; sed + et _armis_; vid. Liv. XXIII, 18. Mihi potius +to+ _astu_ alienum + ab h.l. videtur; nam Hannibal non dolis, sed fame Casilinum + expugnavit. Poeta forte scripsit: _et_ (h.e. etiam), vel _vix re + reseraverat arta_; conf. II, 103; V, 477; VII, 280. + 428. _obsessos_ Oxon. _at obsessus v. p. auro_ emend. Barth. Adv. + V, 6. Non male! conf. II, 35. Sed doctior forte et exquisitior est + vulgata lectio; vid. not. + + Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos, + Flectebat rabiem, quo præda vel ira vocasset. 430 + + 429 sq. Cf. Liv. XXIV, 20, ubi tamen narrantur, quæ post receptum a + consulibus Rom. Casilinum facta sunt, unde poeta duplicem hujus + oppidi expugnationem et tempora iterum confudisse videtur. + --_Dauniacos campos_, Apuliam. Vid. ad I, 291. + + 429. _Dauniacos_ (ut _Iberiacis_ XIII, 510) est ex emendat. + Scalig. et N. Heins. qui putabat, _Dauniagos_ vitiose scriptum + fuisse, et hinc _Daunivagos campos_ enatos, quæ vulgaris lectio + est: _transfundens_ scripti, prob. N. Heins. qui olim _effundens_ + correxerat; _profundens_ opinabatur Livineius. Vulgo _perfundens_, + et sic quoque ed. Ernesti, sed operarum, opinor, lapsu. + 430. _vocassent_ malebat N. Heins. + + Fumabat versis incensa Petilia tectis, + Infelix fidei, miseræque secunda Sagunto, + At quondam Herculeam servare superba pharetram. + + 431. Conf. Liv. XXIII, 20 et 30. + --_Petilia_, vel _Petelia_ (Gr. +Petêlia+ et ita passim in numis, + nunc _Strongoli_, si fides habenda Holsten. p. 307), in Bruttiis + sita, et _fide_ Romanis servata non minus inclyta, sed nec minus + _infelix Sagunto. Petelini uni ex Bruttiis manserant in amicitia + Rom._, etc. Liv. XXIII, 20. + 433. Petilia condita a Philoctete, perpetuo comite Herculis, qui + moriens illi _pharetram_, arcum et sagittas hydræ veneno imbutas + dono dederat. Vid. Strab. VI, p. 254; Virg. Æn. III, 401 sq. (ubi + conf. Serv. aliique Intpp.); Tzetz. et Potter. ad Lycophr. v. 55 et + 911; Diodor. IV, 39, et Hygin. f. 102, ubi cf. Muncker. + --_superba servare pharetram_, ut sup. III, 374. + + 433. _At_ Col. Put. R. 1, Mediol. Mars. et al. edd. _Ah_ conj. + Dausq. Vulgo _Ac_. + + + Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus, + Portisque intrarant Poeni: sed enim arce corusca, 435 + Fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat. + + 434. De expugnatione Tarenti plura v. ap. Liv. XXV, 7... 11; Polyb. + VIII, 26... 36, ed. Schweigh. et Appian. hist. Hannibal. c. 32... + 34. + --_Verterat et... Tarentus_, h.e. a Romanis ad Poenos defecerat. + 435 sq. _Portis intrarant_; vid. ad VI, 498 in Var. Lect. + --_arcem_ tenebant Romani. «Arx loco plano posita, non altitudine + tuta, sed et mari, quo in peninsulæ modum pars major circumluitur, + præaltis rupibus, et ab ipsa urbe muro et fossa ingenti septa,» Liv. + c. 11. + --_corusca_ forte propter illas rupes præaltas et murum. N. Heinsius + eam putabat _coruscam_ dici, ut sup. v. 85, _fulgentia Arcis templa + jugo_, Ernesti vero, ut urbe paulo elatiorem, et e longinquo, + inprimis a mari, conspicuam. + --_sed enim_; v. ad I, 33. + + Hic, miranda movens, classem, quæ condita portu + Adstabat, (namque angustis e faucibus æquor + Erumpit scopulos inter, patuloque recessu + Infundit campis secretum gurgite pontum) 440 + Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur, + Arce superposita, claustris maris extulit astu, + Perque aversa tulit portatas arva carinas. + + 437. Romani tenebant arcem et claustra portus; Tarentinorum autem + _naves sinu exiguo intus inclusæ_ erant: hinc eas Hannibal plaustris + machinisque subductas per mediam urbem transvexit, et altera ejus + parte inmisit in mare, ut non amplius urbs, sed arx commeatibus + maritimis excluderetur. Ita Liv. c. 11, et Polyb. VIII, 36. Cf. + Scheffer. de re nav. III, 3, et Var. Lect. + 438. _faucibus_ portus, adeo _angustis_, ut ponte jungerentur + clauderenturque. Vid. Strab. VI, p. 278, et Appian. de reb. Hannib. + c. 34. + 443. _tulit portatas_; vid. ad IX, 99. + + 437. _Hac_ Parm. _Hinc_, vel _Huic_ (_mirum_) _amovit classem_ + legi jubebat N. Heins. Sed sola distinctionis mutatione + obscuritatem h.l. removit Gronov. ad Senec. de Ira I, 3, ubi et + reliquos versus erudite illustravit. + 438. _angustis se faucibus æquor Erumpit_ invitis licet codd., + scriptis corrigendum videbatur N. Heins. idque tacite recepit + Lefeb. vid. ad VII, 355. + 440. _Infundit_ Col. _Diffundit_ R. 2; Vulg. _Effundit_. + 441. Hunc versum expungendum putabat Barth. Adv. V, 6. Sed Gronov. + l.c. hene docuit, eo contineri repetitionem verborum _classem, quæ + condita portu Adstabat_, similesque repetitiones, propter + interpositionem juvandæ memoriæ causa inventas, passim occurrere; + interdum vero ipsas voces prius positas repeti, interdum iis alias + ejusdem potestatis substitui; conf. idem ad Liv. II, 12; XXV, 27, + et loca a Drak. laudata, sup. IX, 530 sq. inf. XIII, 38 sq. XVI, + 686 sq. Virg. Æn. IX, 210 sq. et al. + 442. _extulit æstu_ conj. Dausq. Male. Recte vero _expulit_ + N. Heins. prob. etiam Drak. quia _tulit_ mox sequitur: nisi malis + _exsuit_ cum Gronov. ad Senec. de Ira I, 3. + 443. _portatas arva carinas_ Col. ut jam h.l. castigaverat Scalig. + ad oram edit Heins. Vulgo _portatus arva_, vel _in arva_. Withof. + conj. _claustris maris extrahit astu Perque aversa vehit p. a. c._ + + Lubrica roboreis aderant substramina plaustris, + Atque, recens cæsi tergo prolapsa juvenci, 445 + Æquoream rota ducebat per gramina puppim. + Et jam, per colles dumosque ad litus adacta, + Innabat pelago veniens sine remige classis. + + 444. _Lubrica substramina_, ut ap. Virg. Æn. II, 235, _rotarum + lapsus_. +Poreia hupotrocha+ dixit Polyb. l.c. Ernesti intelligit + terga boum recens cæsorum, per quæ machinæ ducerentur faciliori + negotio, ita ut magis _prolabi_ quam pertrahi viderentur. _Labi_ + enim ea monet dici, quæ lubrico in solo, vel propria lubricitate sua + moveantur, ut apud Virgilium, Æneid. lib. I, v. 147, et II, 225. + 445. Conf. Virg. Æneid. V, 328 seqq. + 447. Hæc poeta absurde prope et contra veritatem historicam finxit, + ut strategematis miraculum augeret; Ern. + + 444. _sederant_ Col. _sidunt_, vel _iterant_, vel _addunt_ emend. + N. Heins. _substamina_ scripti. + 445. _perlapsa_ conj. Scalig. et recepit Cell. + + + Nuntius interea vectis non more carinis + Terrentem freta curarum fervoribus inplet, 450 + Dum procul Oebalios amet expugnare nepotes, + Et primus rostris sulcet navalibus arva, + Adsessos Capuæ muros, claustra ipsa revelli + Portarum, ac totum miseris incurrere bellum. + + 449 sqq. Hannibal Tarentinæ arcis obpugnatione absistit raptimque + contendit Capuam, quam obsideri a Romanis compererat. Cf. Liv. XXV, + 13 sq., inpr. XXVI, 4, 5, quibus locis accuratius omnia fusiusque + narrantur. + 450. _Terrentem freta_, mare. Vid. ad I, 49, et III, 463. Tarentini + dicuntur _nepotes Oebalii_, h.e. Spartani, quorum coloniam Tarentum + deduxit Phalantus. Vid. ad VII, 665. + 451. _Oebalus_ priscus Lacedæmonis rex, Tyndarei pater, unde et + _Tyndarium Tarentum_ dixit Silius inf. XV, 320. Cf. ad I, 6. + 452. Primus in terra quasi naviget. Sed idem jam fecerat Lysander. + v. Frontin. Strateg. I, v, 7. + + 449. _sine more_ corrig. N. Heins. vid. not. ad X, 31. Sed quum + simpl. dicatur _more aliquid facere_ (vid. Heins. ad Phædr. I, + 12), etiam dici posse _more non facere_ monet Drak. + 451. _avet_ edidit Nicander et hinc alii; _Oebalios penates_ conj. + N. Heins. qui tamen ipse fatebatur, sibi videri nihil necesse + mutare. Ceterum vulgo perperam punctum post _inplet_ positum, + etiam in ed. Drak. _Nuntius_ vss. 451... 454 continetur. + 452. _Ut_ scripti, R. 1, Parm. Med. + 453. _Assessos_, vel _Adsessos_ Col. Oxon. R. 1, Parm. _Adfessos_ + Put. et Med. _Obsessos_ Mars. et inde alii, vid. ad IX, 624. + 454. _incumbere_ malebat N. Heins. putans tamen, vulgatam lect. + alio Silii loco, IV, 651, firmari. + + Linquit coepta ferox, pennasque addente pudore 455 + Atque ira simul, inmani per proxima motu + Evolat, et minitans avida ad certamina fertur. + + 455. _pennas addente pudore_, ut _pedibus timor addidit alas_ apud + Virg. Æn. VIII, 224. + + 456. Post _inmani_ distinguendum censebat N. Heins. quem sequutus + est Drak. Non multum interest. + 457. _nava ad certamina_ (vid. ad I, 549) legendum putabat + N. Heins. et _avide_ Drak. quod tacite invexit Lefeb. Sed adject. + doctius pro adverbio positum videri potest; confer inf. v. 715. + + Haud secus, amisso tigris si concita fetu + Emicet, adtonitæ paucis lustratur in horis + Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges; 460 + Donec fulmineo partus vestigia cursu + Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste. + + 458. Comparatio satis frequens apud poetas, et nunc apte ad bestiæ + atrocitatem verbis expressa, si a luxurie quadam recesseris, qua + cursus celeritatem tribus modis variavit; quamvis, meo quidem sensu, + _paucæ_ illæ _horæ_ nunc valde frigent, et vim summæ celeritatis et + impetus infringunt; Ern. Enimvero luxuries illa hoc loco minus + displicet, ubi celeritatis notio potissimum erat exprimenda, neque + _paucæ horæ_ admodum frigent, quoniam de Caucaso, altissimo Asiæ + monte ac parte Tauri, qui simul designari videtur, sermo est. Conf. + Plin. VIII, 18, seu 25; Stat. Theb. IV, 316 seq.; Dempster. ad + Rosin. Antiq. Rom. II, 11 et supra ad IV, 331 sq. + 459. _Emicet_, ut II, 238; III, 85; IV, 468 al. _adtonitæ_, ab + adtonita, ob metum amissi fetus. + --_lustratur_ discursu, ut II, 266; Virg. Æn. II, 528 al. + 461 sq. _fulmineo cursu_; vid. ad I, 421. + --_Conligere vestigia_ exquisite pro reperire, adsequi; Ern. 448; + conf. Stat. Theb. VIII, 577; Cic. ad Heren. IV, 8 al. + + 462. _Colligat_ et _consumat_ scripti. Vulgg. _Colligit_ et + _consumit_. + + + Obvius huic sparso Centenius agmine raptim + Funditur, audendi pravus, facilisque periclis. + Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore 465 + Perfunctus Latiæ, subito stimularat agrestes, + Semiermemque manum sternendam objecerat hosti. + + 463. Conf. Liv. XXV, 19 et sup. ad v. 27 seq. nam res a Silio + memorata ab h.l. aliena est. + 464. _facilis periclis_; vid. ad I, 615. + 465 seq. _vitis honore Latiæ_, ut VI, 43, ubi v. not. + [466.] _agrestes semiermemque manum_; v. Liv. l.c. + + 463. _Obvius hinc_ Put. + 464. _facilisque pericli_ Put. quod recepit Lefeb. + 466. _subitos_ malebat N. Heins. + 467. _Semermemque_ alii, etiam Draken. Lefeb. Ern. Sed vid. ad + III, 16. + + Bis septem demissa neci, nec substitit agmen, + Millia: bis septem, quæ non sollertior ense, + Sed genus insignis, justis ducebat in armis 470 + Fulvius: ast æque per corpora fusa jacentum + Raptum iter est, victorque moram non passus eundi: + + 468. _demissa neci_; v. ad I, 439. + --_nec substitit agmen_ victoris, Hannibalis. Cf. v. 471 sq. + 469. Cf. Liv. XXV, 21., et Var. Lect. + --_non sollertior ense_ apud Liv. l.c. + --_dux stultitia et_ temeritate Centenio par. + 470. _insignis_ (+kata+) _genus_, nobilior Centenio. De gente Fulvia + v. meas Tabulas Geneal. + --_justa arma_ et justus exercitus Fulvii prætoris, non tumultuarius + ac semiermis, neque precario ipsi traditus, ut Centenio, centurioni + primipili. + 471. _jacentum_; v. ad II, 574. + 472. _Raptum iter est_; vid. ad I, 570. + --_moram non passus eundi_, inpatiens moræ, quam itineri faciendo + inpendebat; Heins. + + 468. _dimissa_ Put. At vid. not. + 469. In hoc loco, quem Intpp. silentio prætermittunt, semper + obfendi. Si lectio sana est, post _bis septem_ suppl. demissa + neci. Sed præter hanc duritiem aliæ quoque eæque multo majores + concoquendæ sunt, quod scilicet res plane diversa ac nova tam + abrupte subnectitur, et poeta a veritate historica nimis + deflectit. Hi nodi tamen levi vulgatæ lectionis, quæ ex compendio + scripturæ orta videtur, mutatione solvi possunt, et vix dubito + quin poeta scripserit: _Plus septem demissa neci (nec substitit + agmen) Millia. Bis septem quoque_ (scilicet millia) _non + sollertior ense_... _Fulvius: ast æque per corpora_, etc. Centenio + octo tantum millia militum data esse, ex Liv. XXV, 19, + intelligitur. Idem tradit ibid. cap. 21, duodeviginti millibus + hominum præfuisse Fulvium, et ex iis duo millia haud amplius + evasisse. Inde v. 469, _bisque novem_ suspicari possis. Sed quis + poetam rediget ad tamam subtilitatem? + 472. _euntis_ Oxon. Put. omnesque edd. ante Basil. Wolfii. Id + concinnius videbatur Barth. Adv. V, 6, quod recte mirabatur + N. Heins. qui vulgatam lect. defendit, additis tamen his verbis: + «Si quid mutandum sit, rescribam _moram non passus ovandi_, ne + quidem tempus triumpho ducendo inpendens.» Quod nollem excidisset + tanto viro: non enim de duce Rom. sed de Hannibale agitur, et + quomodo is et in Italia de triumpho cogitare poterat? _eunte_ Ven. + Marsi, quod monuit N. Heins. sed negavit Drak. + + Exsequiæ tantum famam nomenque volentem + Mitificæ mentis tenuerunt funere læto. + + 473. Commentarii instar est Liv. XXV, 16, 17. Conf. et sup. ad X, + 559 sq. Citum Hannibalis iter morabantur Ti. Sempronii Gracchi + Procos., qui _hospitis Lucani_ dolo perierat, _exsequiæ_, quas + Hannibal ipse celebrabat, _volens_, h.e. optans, cupiens, + desiderans, captans (ut Gr. +thelôn+), _famam mitificæ_, h.e. mitis + (ut apud Apul. de Mundo extr. et Prudent. Hamart. 963, et +peri + steph.+, hymn. VII, 42, ubi vid. Heins.) _mentis_, humanitatis et + miserationis. + 474. _funere_; vid. ad V, 156. + --_læto_, non modo quod Gracchus hostis fuerat et dux fortis + bellique peritus, adeoque metuendus, sed quod armatus exercitus + circa rogum ejus cucurrit cum tripudiis Hispanorum motibusque + armorum et corporum. Vide Livium, loc. cit. + + 474. _Mitificæ_ Col. et Put. _Artifice_ Oxon. Vulgo _Horrificæ_. + Dausq. conj. _Honorificæ_ et _Justificæ_, quæ cadaveri justa + facit; Barthius Adv. V, 6; _Rectificæ_, æquitatis respiciens, vel + potius _nomenque levantem Horrificæ mentis_, famam crudelitatis, + qua omnibus exosus erat, levare cupientem sepeliendis hostium + ducibus; N. Heinsius _novemque foventem Mitificæ mentis_, sed ipse + _volentem_ non temere mutandum censebat. + + Namque per insidias (infandum!) et ab hospite cæsus, 475 + Conloquium et promissa petit dum perfida gentis + Lucanæ, Gracchus, cæco circumdatus astu, + Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi. + + 475. Cf. Var. Lectiones. + 477. _cæco astu_; v. ad V, 3. + 478. _laudem Libys rapiebat humani_, tum honoris et famæ gratia, tum + raptim et +hôs en parodôi+ funus curabat: ipsa autem verba nihil + prope nisi versum explent; nam res ipsa ex antecedd. nota erat; Ern. + + 475. _ab hospite cæso_ Col. et Oxon. _ab h. cesso_ Put. _in h. + cæso_ R. 1, Parm. Med. Nihil mutandum videbatur N. Heins. et Drak. + vel cuiquam alii. Sed lectio vulgata _primum_ suspecta sit tot + tantisque auctoritatibus; _deinde_ a genio linguæ lat. aliena est + et scabram efficit orationem; (nam, _ab hospite cæsus, cæco + circumdatus astu, Occiderat_, vix dixerit poeta, et copula _et_ + certe post _cæco_ inserenda) _denique_ historiæ contraria est: + Gracchus enim non ab hospite cæsus, sed in insidias præcipitatus + ibique a Magonis militibus occisus est. Præterea non placet, nec, + si bene novi Silium, probabile est, eum sic nude _hospitem_ + dixisse, sine epitheto, quo insignis ejus perfidia et inprobitas + designaretur; ut taceam, verba _cæsus occiderat_ languere. Forte + legendum _ab hospite fasso_ h.e. fallaci, ut _falsus homo_ dicitur + Sallust. Cat. 10, al. + + + Sed non, ut scitum celerare ad moenia Poenum, + Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque 480 + Præcipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis + Ævi floridior Fabius rapida arma ferebat; + Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque + Inpellebat agens properata ad bella cohortes. + + 479 seq. Cf. Liv. XXVI, 5, ubi tamen pro _Fabio_ et _Silano_ Fulvius + memoratur. + --_ut scitum_, cognitum, auditum est. + --_moenia_, Capuam. + --_non Adstabat res ulla loco_, summa omnium perturbatio erat; Ern. + coll. Liv. l.c. res _nec explorata Romanis_ (quæ tamen verba in ed. + Drak. et Ern. non leguntur) _ingentem præbuit terrorem_. Vid. Var. + Lect. + 481. Conf. Liv. XXIII, 46, et XXIV, 46. + --_vis omnis_, exercitus Nolæ in præsidio relictus. + 482. _Ævi floridior_; cf. ad I, 61. + 484. _Inpellebat agens_; cf. V, 623. + + 480. _Sat stabat_ conj. Dausq. et edidit Lefeb. _Restabat spes + ulla loco_, vel _Hoc stabat spes illa loco_ emend. N. Heins. + Vulgata lectio utique mendum redolet, sed eam retinere malui, quam + dubia pro certis venditare. Withof. corrig. _Cessabat res ulla; + loco jam consul uterque P. aderant Nola, vis omnis et Arpis_. + Certe post _Arpis_ distinguendum putabat, quum ex Polyb. et Livio + constet, consules Nola, et Fabium Arpis venisse. At vulgata + interpunctio eamdem exhibet sententiam. + 482. _rabida arma_ Col. ut sup. VII, 253. Sed vulgata lectio h.l. + aptior. Confer V, 98: _ferebat_ Col. ut mox _Inpellebat_ de Nerone + et Silano. Vulgo _ferebant_, quod servavit Lefeb. + 483. _volucris_ +archaikôs+ Col. unde recepi, quod et tacite fecit + Lefeb. Vulg. _volucres. Silanus_ Col. Juniæ gentis cognomentum, + quod tubum vel fistulam significat; N. Heins. Cf. Fest. verb. + _Tullios_, et Lucret. VI, 1263; Cels. III, 18; Hygin. f. 169. + Vulg. _Syllanus_, quæ vox nihili est. + + Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos 485 + Uni ductores juveni placet. Arduus ipse + Tifata insidit, propior qua moenibus instat + Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem. + + 486. _Uni juveni_, Hannibali. Cf. ad IX, 562. + 487. _insidit_, cum quarto casu junctum. Vid. ad V, 3 in V.L., et + Heins. ad Valer. Fl. V, 536. Sic passim ap. Liv. Hannibal «in valle + occulta post Tifata montem inminentem Capuæ consedit,» Liv. lib. + XXVI, 5. Cf. id. VII, 29, et sup. ad IV, 363. + + 487. _insidit_ Col. _insedit_ Parm. et Ben. etiam bene, _incidit_ + Ox. et Put. _incedit_ R. 1, et Med. _invadit_ Mars. et hinc alii. + + + Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis, + Vallatas socium portas, unaque negari 490 + Intravisse sibi, Capuæque erumpere cernit, + Anxius adventus, nunc ferro frangere coetum + Obstantum meditatur; init nunc avia coepto + Consilia, atque astu quærit tot millia portis + Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros. 495 + + 489. Conf. omnino Liv. XXVI, 7. + --_armis_, ut VII, 61 et sup. v. 482. + 490. _Vallatas_, cinctas a Romanis _portas sociorum_ suorum, + incolarum Capuæ. + --_una_, simul, _sibi negari_, se prohiberi a Romanis urbem + obsidentibus, _intravisse_, intrare Capuam, _et Capuæ_, Campanis, + sociis suis, scilicet negari _erumpere_ portis. Lefeb. notandam h.l. + dicit audaciam trium militum e Val. Max. III, ii, 20. + 492. _Anxius adventus_; v. V.L. Sollicitus de adventu suo, quod + breviter et obscure dicitur pro: quomodo iis, quorum causa + advenisset, auxilium ferret incertus; Lenz. + 493. Hannibal «abscedere inrito consilio et movere a Capua statuit + castra. Multa secum, quoniam inde ire pergeret, volventi, subiit + animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi,» etc. Liv. l.c. Cf. + Polyb. IX, 3, 4. + --_avia coepto_, diversa a priori consilio, scil. ferro et impetu in + hostes inrumpendi; Ernest. qui recte monet, omnem hunc locum (a + v. 490... 495) laborare duritie quadam auribus elegantioribus et + Virgilianæ concinnitati adsuetis molesta. _Coeptum_ vero non + consilium est, sed conatus sc. Capuæ obsidione liberandæ, quam ob + rem iter erat ingressus. + + 490. _unaque_ scripti et ed. Parm. _unamque_ R. 1, Mediol. Marsi + et Martini Herbip. _unique_ ed. Junt. et inde aliæ, quod perperam + retinuit Lefeb. + 491. _Capuæque_ scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander + primus _Capuaque_ reposuit. _Capuæque inrumpere_ emend. N. Heins. + vid. ad II, 378. Sed vid. not. + 492. Verba explicatu difficilia _anxius adventus_ Intpp. silentio + prætermittunt, excepto Ernesti V. C. cui videtur obscura brevitate + elata formula pro, sollicitus præsenti fortuna sua, qua ad Capuam + utebatur. Si lectio sana est, verborum hunc crediderim sensum + esse: dolebat Capuam venisse. Sed tum poeta male dixit _anxius_. + Suspicor potius, eum scripsisse _Anxius eventus_, vel _Anxius en + mentis_; nisi malis _Ambiguus_ (h.e. dubius) _mentis_, (ut + _ambiguus consilii_ ap. Tac. Hist. II, 83) quod tamen a vulgata + scriptura magis recedit. + 493. _init_ Col. _et huc_ Oxon. _et hunc_ Put. _huic_ Ben. Vulgo + _et huic_. Deinde _non_ pro _nunc_ Ben. _avia coepti_ malebat + N. Heins. ut _devia recti_ VIII, 316. Sic et _devius æqui_ I, 57. + At hæc verba etiam cum sexto casu jungi monet Drak. _ardua + coepto_, vel _coepti_ placebat Burm. + + Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat: + «Quo, mens ægra, vocas? rursusne pericula sumam, + Non æquus regione loci? Capuaque vidente + Terga dabo? an, residens vicini vertice montis, + Exscindi ante oculos patiar socialia tecta? 500 + + 496. _curas fatigat_; vid. ad I, 675. + 497. _rursus_, ut ad Nolam. + --_periculum sumere_ pro subire etiam dixit Tac. Hist. III, 69 et + al. + 498. _Non æquus regione loci_, inpar Romanis, qui opportuna loca + tenent; Cell. et Ern. + 499. _vicini montis_; v. ad v. 487. + + 498. _Non æqui_ arbitrabatur N. Heins. Miror vero, +to+ _Capuaque_ + nemini displicuisse: equidem _Capuave_ scribendum crediderim, quæ + permutatio frequentissima est. Novum ac plane diversum designatur + consilium, quod Hannibalis animo obversabatur. + + Non ita me experti Fabius Fabiique magister + Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles + Evasi victor, sparsosque per arva juvencos + Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes. + Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis 505 + Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.» + + 501. Imitat. Virg. Æn. XI, 396 sq. + --_magister_ equitum, Minucius. + 502 sqq. Cf. sup. VII, 272 seq. et 310 sq. + --_Turbatum_, confusum et consilii inopem. + --_Hesperio_, Italo Romano. Vid. ad I, 4. + 503. _victor_, voti compos, +epituchôn+. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II, + 329; VIII, 61; X, 409; XI, 565, et Georg. III, 9; Burm. ad Valer. + Fl. IV, 528, et ad Petron. c. CXII. + --_victor_, superior iis arte ac fraude; Lenz. + 507. _tenuit sententia mentem_, ei stetit; stabilem habuit + sententiam. + + 501. _Fabiique_ Col. et ed. Parm. Vulgo _Fabioque_. + 502. _Turbatum_ est ex emend. N. Heins. _Turmarum_ Parm. + _Turbarum_ in reliquis libris. _Hesperio_ Parm. et Ben. ut jam + olim conj. N. Heins. _asperior_ Col. _Hesperior_ Oxon. _experior_ + Put. Vulgo _expertor_. Vulgatam lect. male correxerunt Dausq. et + Barth. Adv. V, 6. Ille tentabat _Fabioque magister Turbarum + inceptor_, vel _Fabiique m. Turbarum expertem_; hic _Fabiique + magister Turmarum_ vel _Turbarum, experto clausos cum milite + campos_, etc.; sed cum Modio amplectendam potius censebat + scripturam cod. Colon. _Turbarum asperior_, promtior ad turbanda + omnia. Withof. emend. _Non ita me experti Fabius Fabioque magister + Turmarum_, etc. quoniam Minucius non fuerit _Fabii_ dictatoris + _magister_, sed sub eo magister equitum, in _turmas_ divisorum. + 507. _Hæc, postquam placita intentæ_, vel _adtonitæ sententia + menti_ opinabatur N. Heins. + + + Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem, + Non exspectato, Titan dum gurgite lucem + Spirantes proferret equos, inpellit in agmen + Voce manuque viros, et coepta inmania pandit: 510 + + 508. _Non exspectato_ ablat. absol. ut _audito_ V, 106, ubi v. not. + 509. _equos_ Solis _spirantes lucem_, cf. Virg. Æneid. XII, 115, + ibique Heyne. + --_inpellit in agmen_, convocat, militum concionem facit; Ern. quod + ab usu loquendi alienum videtur. Cf. V.L. + + 508. _exspectatum_ Ben. + 509. Suspicor poetam scripsisse, _inpellit en agmen Voce manuque_, + (ut ap. Virg. Æn. V, 241 et al.) _viris et coepta inmania pandit_: + nam verba, quæ sequuntur, in itinere dicta videntur iisque milites + ad illud adcelerandum incenduntur. + + «Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem; + Et, quantum humani possunt se tendere passus, + Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes, + Hoc Cannæ stravere tibi: eia, incute muris + Umbonem Iliacis, Capuæque repende ruinas; 515 + Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas, + Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.» + + 513. Præclari versus, quibus magnum inest pathos. + 514 sq. _incutere Umbonem_, ut sup. II, 256. Cf. V.L. + [515.] _Iliacis_, Romanis. + 516. Non magna est jactura Capuæ, si possessio quasi Romæ præsensque + ejus potiundæ spes ea redimitur. + 517. Conf. ad II, 365, 592, et Klotz. ad Tyrt. p. 78. + + 511. _rumpe_ pro _vince_ R. 1, Parm. Med. + 512. _possint_ maluerit N. Heins. + 514. _stravere_, non _statuere_, Col. et Put. + 515. _Terrorem_ pro _Umbonem_ suspicari possis: aries certe h.l. + aptior umbone. + 517. _demigrantem_ est ex emendat. Modii. In plerisque libris + legitur _denigrantem_, in quibusdam _denigrante. Et de Tarpeia + nigrantem_ (+nephelêgeretên+) _sede T._ vel _Et de nigranti + Tarpeia sede T._ conj. Dausq. + + + Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret, + Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis + Aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso 520 + Fatali Æneadis campo. Vulturna citata + Transmittunt alno vada, postremique relinquunt + Tardandis Italis conruptas igne carmas. + + 518. _Instincti_, incitati et incensi, Drak. Cf. Var. Lect. + --_glomerant gressus_; vid. ad III, 336. Bene Ernesti: «Exquisita + ratio militum adplausus significandi, _Roma auribus hæret, Roma + oculis_; at quam tenuis et diluta sententia est, _credunt ducis_, + etc. Laudant milites Hannibalem, quod nunc demum, nec statim post + pugnam Cannensem Romam petere instituerit. Quis, quæso, nunc hanc + militum sententiam desideret? Aptior ea erat tranquillæ + deliberationi, quam huic tempori, quo cuncti ardore Romam vincendi + flagrant.» Contrariam adeo Livius XXVI, 7, Hannibalis et militum + sententiam adfert: «Cujus rei (sc. Romam petendi) semper cupitæ + occasionem prætermissam post Cannensem pugnam et alii vulgo + fremebant, et ipse non dissimulabat.» + 521 seq. _campo_ Cannensi. + --_Æneadis_, Romanis. + --_Vulturna vada_; v. ad I, 52, et VIII, 528. + --_alno_; v. ad III, 458. + --_citata_, celeriter. + 523. «Fulvium Vulturnus tenuerat amnis, navibus ab Hannibale + incensis, rates ad trajiciendum exercitum, in magna inopia materiæ, + ægre comparantem,» Liv. XXVI, 9. + + 518. _Instincti_ Col. Oxon. Put. et priscæ edd. _Instructi_ Tell. + R. 2; Marsi edd. et hinc aliæ. Male! vid. ad VIII, 242. + 520. _quasi_ quidam, _durasset_ Put. unde _ductasset_ in mentem + venit N. Heins. et v. 521, _cavata alno_ ex Virg. Ge. I, 136. + 522. _alno_ Col. et Tell. Vulg. _alvo_, quod tuebatur Marcilius + ap. Dausq. quia _alvus_ Græcis ac latinis +gastêr neôs+; _alveo_ + (h.l. navi, ut inf. XIV, 428; Virgil. Æn. VI, 412, ubi vid. Cerda) + legendum putabat Dausq. quæ vox et sup. IV, 602, inf. XIV, 428, + passimque apud Virgil. dissyllaba est, (vid. Barth. ad Stat. Theb. + V, 1) sed semper in fine versus. + + Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis, + Threiciamque Calen, vestras a nomine nati, 525 + Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho + Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis + Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas, + Et, quæ fumantem texere giganta, Fregellæ + Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde 530 + Per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret + Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti + Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis. + + 524 seq. Describitur iter H. præeunte Livio l.c. Cf. Polyb. IX, 5. + --_Sidicina arva Threiciamque Calen_ et _Orithyia_; v. ad VIII, + 511, 512. + --_arva legunt_, ut VII, 132. + 526 sq. _Allifanus Iaccho Haud inamatus ager_; vid. ad VIII, 535. + --_Iaccho Haud inamatus_; conf. I, 237; Bentl. ad Horat. Od. II, vi, + 18, et Gronov. Diatr. Stat. c. XLIII. _Casinis_; vid. ad IV, 227. + [527.] _Nymphis habitata_, quia ad Lirim fl. sita. + 528. _Aquinas_, incolæ Aquini pro oppido, de quo v. ad VIII, 403. + 529. _Fregellæ_; v. ad V, 542. + --_fumantem texere giganta_, quoniam in regione bituminis et + sulphuris plena sitæ, Ern. cf. ad VIII, 537... 540. + 530. _carpuntur_; vid. ad II, 458. + 531. _juga celsa_ inter Fregellas. et Frusinonem. + --_hæret_, ut al. _pendere_, et mox _suspensa_; vid. ad I, 128; III, + 556; VI, 645; VIII, 565. + 532. _Frusino_; vid. ad VIII, 398. + 533. Cf. ad V, 543; VIII, 392, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684. + + 526. _Altifanus_ R. 1, et Med. _Ælifanus_ Col. Vulgo _Alifanus_; + vid. ad VIII, 535. + 527. _inaratus_ primus edidit Marsus et deinde alii: quod operose, + sed frustra tuebatur Dausq. _Casinis_ Col. Vulg. _Casini_. + 529. _At_ Col. unde _Ac_ legendum videbatur N. Heins. + 531. _thuris_ pro _duris_ Col. + + + Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici, + Linquens Telegoni pulsatos ariete muros, 535 + Haud dignam inter tanta moram: nec amoena retentant + Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinæ. + + 534. _Labici_; v. ad VIII, 366. + 535. _Telegonis muros_ Tusculum. Vid. ad VII, 692. + --_Linquens_ hanc urbem regionemque, quæ, quamvis amoenissima, non + tamen morabatur iter Hannibalis _inter tanta_ molimina, in tantis + coeptis. + 537. _Algidum_ opp. et _Algidus_ mons nemorosus et pascuus (h.l. + _amoenus_) Latii in Æquis, XVIII M. P. a Roma distans. Vid. Jani ad + Horat. Od. I, xxi, 6; III, xxiii, 9; IV, iv, 58. + --_Algida_, ut _Taygeta_, _Gargara_, _Mænala_, etc. Vid. ad IV, 363. + --_Gabii_, oppidum Latii, medio fere inter Romam et Præneste loco + situm, ubi Juno inprimis colebatur. Conf. Virgil. Æn. VII, 682, et + ibi Heyne. + + 534. _Labyci_ Col. Sed _Labicus_ semper in optimis libris, et Gr. + +Labikos+, vid. not. ad VIII, 366. + + Præceps ad ripas inmani turbine fertur, + Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis + Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim. 540 + + 538. _Præceps fertur_, properat inde Hannibal. Vid. ad IV, 261. + --_turbine_, impetu, velocitate. + 539 sq. _Anio serpit ad genitorem Thybrim_; influit in Tiberim. + Mirantur Drak. et Ernesti Anienem dici h.l. _serpentem leniter_ et + _labentem sine murmure_. Sed v. ad IV, 224 in V.L. Lenz. monet, + poetam ad verbum expressisse Tibull. I, vii, 13, 14. + --_Sulfureis_, flavis, luteis, ut VIII, 400, nam _gelidus_ etiam + vocatur; Ern. Rectius forte Draken. propter aquas Albulæ (fluminis + Piceni in Marchia Anconitana, hod. _Ragnola_) in Anienem influentes + et sulfureas. Vide Barth. ad Stat. Silv. I, iii, 75, et intpp. Suet. + Aug. 82, et Ner. 31. Cf. sup. ad v. 229, et ad VIII, 400. + [540.] _genitorem_, quia in Tiberim influit (ut _patre Benaco_ dixit + Virg. Æn. X, 205), vel quia hic major fluvius est. Conf. I, 606 sq. + ibique not. + + 540. Vulgo _Tibrim_, vel _Tybrim_. Sed vid. ad VIII, 367. + + + Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit, + Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis + Ilia prima vadis sacro se conjugis antro + Condidit, et cunctæ fugerunt gurgite Nymphæ. + At matres Latiæ, ceu moenia nulla supersint, 545 + Adtonitæ passim furibundis gressibus errant. + + 541. Cf. Liv. XXVI, 10, et Polyb. IX, 5, 9. + 542 seq. Terror etiam fluviis eorumque Nymphis tribuitur. Cf. I, 48; + III, 463 seq.; IV, 443 sq., 601; VII, 413 sq. + 543. _Ilia_, vel Rhea, Amulii jussu Aniene, vel Tiberi mersa, et + hinc ab aliis huic, ab aliis illi nupta fingitur. Vid. Jani ad + Horat. Od. I, ii, 13... 20. + 545 sq. Conf. Liv. XXVI, 9, cujus elegans gravitas multo magis + placet, quam ornatus Silianus; Ernest. v. et Polyb. IX, 6. + [546.] _furibundis gressibus_; vide Nostrum supra ad I, 458. + + 546. Hic versus proxime sequenti perperam postponitur in c. Col. + + + Ante oculos adstant laceræ trepidantibus umbræ, + Quæque gravem ad Trebiam, quæque ad Ticina fluenta + Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti, + Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur. 550 + Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira, + Ingentemque metum torvo domat ore Senatus. + + 547. _laceræ umbræ_, quæ etiam nunc servant vulnera, quibus olim + occubuerunt: tali enim habitu umbrae ad inferos descendere + credebantur, quali erant tempore mortis; Drakenb. Cf. Advers. + Heinsii in Broukhusiana editione Tibull. pag. 461, et Cerda ad + Virgil. Æn. II, 272... 279. + 549. _Gracchus_, de quo v. supra v. 475 sq. + 551 sq. _Stat_, in foro, ubi magistratibus præsto est (Liv. l.c.), + in viis et in turba hominum. + --_celsus Senatus_, ut sup. v. 313, nisi malis, in muris. Magno + animo est in tantis periculis; Cell. + --_asper ab ira_; cf. XVI, 521, et ad II, 139. + [552.] _domat_, dissimulat. + + Interdum tamen erumpunt sub casside fusæ + Per tacitum lacrimæ; quidnam Fortuna minetur, + Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas 555 + Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat, + Ut jam Roma satis credat, defendere muros. + + 554. _Per tacitum_; vid. ad VII, 527. + --_quidnam Fortuna minetur_, sc. tristes et anxii expendunt, tacite + quærunt. + 555. _Quidve parent Superi_, ut I, 136. + 556. _sub corde volutat_, secum cogitat, _huc ventum_ esse, rem eo + jam rediisse, _ut Roma satis credat_, satis habeat, contenta sit et + esse debeat, _defendere muros_. + + 556. _atque eventum sub c. v. Et jam R. s. credit d. m._ emend. + Dausq. Sed nihil magis perspicuum esse his versibus, jam monuere + Bart. et N. Heins. + + + Poenus ut ad somnos vix totam cursibus actæ + Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam + Ad requiem facilis, credensque abscedere vitæ, 560 + Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis + Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas. + Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur + Quadrupedante sono perculsæ moenia Romæ. + + 558. Cf. Liv. XXVI, 10. + --_pubi cursibus actæ_, militibus raptim actis et itinere fessis. + 560 sq. _credens abscedere... tempus_, verba somno deditis notanda. + 562 sq. «Cum duobus millibus equitum a porta Collina usque ad + Herculis templum est progressus, atque, unde proxime poterat, moenia + situmque urbis obequitans contemplabatur,» Liv. l.c. + 563. _levis frenis_, quæ celeritatis vel artis laus nunc aliena; et + arguta doctrina est, qua dicit _quadrupedanti sono ferri_ pro + obequitare; Ern. Sed verba sic jungenda: «levis frenis fertur circa + moenia Romæ, perculsæ sono quadrupedante,» h.e. quadrupedum, + equorum: neque video, cur non celeriter obequitasse censendus sit + Hannibal, urbem contemplaturus, etsi propius ad eam adcesserit. Cf. + supra v. 66 seq., et Virgil. Æneid. VIII, 596. + + 559. _ipse_, non _ille_, scripti et R. 2. + 563. _levis freni_ opinabatur N. Heins. + + Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat 565 + Infesta portas, fruiturque timore paventum. + Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat + Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum. + + 566. _fruitur_, delectatur, Drak. coll. Martial. lib. VIII, xxx, 3, + et Claud. in Rufin. I, 237. At malim exponere, utitur: in rem suam + convertit, et fructum inde percipit. + 567. _lentus adstans in collibus_, lento obtutu, ut admirabundus, + colles contemplans; Barth. Adv. V, 6, et Ernesti, coll. II, 639. + Immo, stans in collibus, ut _urbem oculis intrare_, introrsus + perspicere possit. Voce autem _lentus_ securitas designatur. Vide + supra ad II, 489, et Brouk. ad Tibull. I, v, 45. + 568. _discit locos, causasque locorum_, explicari sibi loca quæque, + et unde singula nomen adceperint, jussit; Mars. Conf. ad XI, 261. + + 567. _lentus_ scripti. Vulg. _lætus_. + + Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes + Spectando partes, ni magno turbine adesset 570 + Fulvius, haud tota Capuæ obsidione relicta. + Tum demum castris turmas inflexit ovantes + Spectata ductor satiatus pectora Roma. + + 569 seq. Cf. Liv. XXVI, 10. + --_legeret_, legisset, _visu_, oculis quasi percurrisset, + cognovisset, ut ap. Virg. Æn. VI, 755. + 571. Q. _Fulvius_ Flaccus, a Capua obsessa Romam cum exercitu + profectus, ceteris ducibus Romanis ibi relictis, unde _haud tota_, + etc. Conf. Liv. XXVI, 8... 10. + + 572. _inflexit_ Col. Put. Parm. _influxit_ Oxon. teste N. Heins. + sed, si Barthio Adv. V, 6, fides habenda, _suffluxit. inflixit_ + R. 1, et Med. _induxit_ ad marg. R. 1; _infoelix_ Mars. et Mart. + Herbip. _suffexit_ Nicander et alii; _suffixit_ Gryph. et al. + _subduxit_ conj. Burm. _suspexit_, _suffecit_ et _suffexit_ Dausq. + qui et _suffixit_ tuebatur. + 573. _Spectanda_ Putean. et hinc Lefeb. coll. XI, 260. Sed nunc + Hannibal jam spectaverat urbem. + + + Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit + Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores, 575 + Effundit rupto persultans agmina vallo, + Et quantum clamare valet: «Per plurima vestra, + O socii, decora, et sacras in sanguine dextras, + Vobis ite pares, et tantum audete sub armis, + Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem; 580 + Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe. + + 574. Cf. Liv. XXVI, 11; Virg. Æn. III, 588 sq.; IV, 6, 7, _aurora + polo dimoverat umbram_; et VII, 148. + 575. _Aurora revocat labores_ Solis, eum ad cursum diurnum vocat; + Lenz. coll. Ovid. Met. II, 144. Immo, Aurora labores suos, cursum + suum, _revocat_, repetit, renovat. + 576. _Effundit_, ut II, 151, ubi v. not. + 577. _quantum clamare valet_, scil. clamat: Oro vos, vel obtestor + _per plurima_, etc. Vid. ad I, 658. + 578. _sacras in sanguine dextras_, dura brevitate dictum pro, per + dextras vestras sanguine hostium fuso _venerabiles_; Ern. Conf. ad + VII, 9, et h.l. Var. Lect. + --_sacras in sanguine dextras_, sacratas, inbutas, cædibus; et + _vobis pares_, ita ut vobis dignum est, et pristinæ virtuti vestræ + respondet; Lenz. + 579. _Vobis pares ite_, tam fortes, ut olim et hactenus, vos + præstate. Cf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XX, 62 et inf.; XV, 445. + 581. _restabit_, supererit; nam Roma capta, urbes et provinciæ + Romanorum imperio subjectæ, sponte Poenis se submittent. Nihil est + itaque, quod +to+ _restabit_ cum Dausq. exponas, resisteret, + repugnabit. + + 577. _vestra_ scripti, unde recepi probb. N. Heinsio et + Drakenborch. ut per suam ipsorum famam et gloriam milites hortetur + Hannibal. Vulgo _nostra_: non male! + 578. _saturatas sanguine_ corrig. N. Heins. _satiatas s._ Drakenb. + 579. _Votis ite pares_ edidit Nicander et deinde alii, quod + perperam prob. Barth. Adv. V, 6, quia vix tantum vovere ausi sint + olim, quantum nunc Fortuna obtulerit, vid. not. In Put. cod. tamen + ita jam legi contendit Lefeb. _ne_ pro _ite_ R. 2. + + Neu populi vos Martigenæ tardarit origo; + Intratam Senonum capietis millibus urbem, + Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis + Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum 585 + Exspectant de more senes, mortique parantur.» + + 582. _populi Martigenæ_; conf. Virg. Æn. I, 276; VI, 873 al. + 585. _exemplo proavorum_, ut olim, Roma a Gallis Senonibus, Brenno + duce, capta, quod vel tironibus notum ex Liv. lib. V, cap. 41 pr. et + Flor. I, 13. + --_nobile letum_, quia in honorum insignibus moriebantur; Lenz. + Malim referre ad genus mortis, quæ forti et obstinato ad eam animo + adpetita, memorabilis et gloriosa fuit. + 586. _morti parantur_, ad mortem, ad moriendum se parant. + + 582. _Ne_ Col. quod tacite recepit Lefeb. _Heu_ R. 1, et Mediol. + 585. _ad_ Col. bene. Vulg. _ac_, quod servavit Lefeb. + + + Talibus hinc Poenus: sed contra Oenotria pubes + Non ullas voces ducis aut præcepta requirit. + Sat matres stimulant, natique, et cara supinas + Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum. 590 + Ostentant parvos, vagituque incita pulsant + Corda virum, armatis infigunt oscula dextris. + Ire volunt, et pro muris obponere densi + Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent. + + 587. _Oenotria pubes_. Romana juventus. Cf. ad I, 2. + 589. Scena miserationis plena, e Liv. XXVI, 9, adumbrata, at paulo + absolutior: qualibus locis inmorentur velim, qui Silium morosius + fastidiunt; Ern. Eumdem Livii locum Silius expresserat sup. v. 545 + seq. Cf. et Liv. VII, 11 med. + 591 sq. _pulsant Corda_, ut ap. Virg. Georg. III, 106. Cf. ad II, + 213 (in V.L.) et 580. + 593. _Ire volunt_ pubes, armati, et _pro muris_; ante muros; Lenz. + Immo pro salute urbis. + 594. _respectant suos_, quos sc. inviti relinquunt: ut apud Quintil. + Decl. X, p. 174. «Invitus ille vanescebat ex oculis, multum + resistens, sæpe respiciens,» etc. Conf. ad VIII, 108. + --_fletum resorbent_ reprimunt. Cf. Senec. Herc. Oet. 1285, et Stat. + Theb. V, 654. + + 587. _hic_ Mars. et inde alii, _contraque_ pro _sed contra_ Put. + 592. _defigunt_ Puteol. + + Ut vero inpulso patefactæ cardine portæ, 595 + Et simul erupit motis exercitus armis, + Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos + Ad cælum muros plangor, sparsæque solutis + Crinibus exululant matres, atque ubera nudant. + Fulvius antevolans agmen, «Quis nesciat, inquit, 600 + Non sponte ad nostros Poenum venisse penates? + + 598. Conf. VI, 560 sqq. + 599. _ubera nudant_ planctus causa; Lenz. Nonne potius quia vestes + lacerant? + 600 sqq. Brevis, at apta tempori et efficax admonitio: non timendus + est hostis, qui _non sponte_, h.e. expulsus e Capua (immo repulsus a + Capua, quam obsidione liberare non potuerat) venit et veluti in fuga + versatur; Ern. Silius vero Fulvio tribuit, quæ Fabius dixit ap. Liv. + XXVI, 8. + + 596. _motis_ Colon. Vulg. _junctis_, nisi quod _victis_ in Puteol. + pro _juctis_. + 598. _plangor_ est ex emend. N. Heins. _clangor_ scripti et vett. + edd. + 600. _nescius_ et mox _vestros_ Put. + + A portis fugit Capuæ.» Subnectere plura + Conantem tristis cæli cum murmure vasto + Turbavit fragor, et subita de nube procellæ. + + 603. Poeta exornavit Livianam (lib. XXVI, c. 11) descriptionem + tempestatis, qua prælium bis diremtum: quod cum judicio fecisse + censendus est, quum res ipsa tanti fuerit momenti. Colores imaginis + potissimum petiit e Virgil. Ge. I, 322 sqq., et Æneid. I, 84 sq.; + IV, 160 seq. Hujus tamen tempestatis nulla mentio fit ap. Polyb. IX, + 6, 7, ubi aliæ memorantur causæ, cur Hannibal abjecerit spem urbis + capiendæ, et inde discesserit. + --_tristis fragor_; v. V.L. + + 603. _his dictis_ pro _tristis_ legendum censebat N. Heins. cui + +to+ _tristis fragor_ displicebat. Drak. contra monet, +to+ + _tristis_ etiam cum voc. _cæli_ posse jungi, _triste_ autem + _cælum_ dici in nubes ac tempestates coactum, ut _lætum_ ac + _hilare_ serenum. Sed bis in uno versu adject. jungi cum + substant., nullis interpositis vocibus, plane abhorret a more + poetarum, qui ubivis fere ea disjungunt. Si lectio mutanda, + _dictis_ reponerem sine _his_, vel _dirus_. Vid. tamen not. ad XI, + 540. + + + Jupiter, Æthiopum remeans tellure, minantem 605 + Romuleo Poenum ut vidit subcedere vallo, + Cælicolis raptim excitis, defendere tecta + Dardana, et in septem discurrere jusserat arces. + + 605. _Jupiter Æthiopum remeans tellure_ fingitur exemplo Hom. Iliad. + I, 423 sq., et Odyss. I, 22 sq., sed minus apte, nec nisi doctrinæ + ostentandæ causa. A deorum quoque majestate abhorrere videtur, quod + jubentur _discurrere in septem arces_, h.e. colles, in quibus sita + est Roma; vid. Georg. II, 535. Id tamen coll. vs. 707... 725, minus + displicebit. + + 607. _Cælicolas excitos_ emend. Gron. Obss. I, 17, quod locutio + _jubere alicui_ in optimis scriptoribus, vel numquam, vel + rarissime saltem sit obvia; confer Burm. ad Petron. c. LXXI; + Duker. ad Liv. XXIII, 21; XXVI, 41; Drak. ad Liv. XXXII, 16; Gron. + ad Liv. XLII, 43; Oudend. ad Cæs. B. C. III, 98; Ernesti ad Tac. + Ann. IV, 72; XI, 32; XIII, 15, clav. Cic. voc. _jubeo_. Enimvero + Perizon. ad Sanctii Minerv. l. II, c. 4, extr. recte monet, omnia + istæc et plura ejusmodi loca; a se et Sanctio laudata, non temere + conjecturis sollicitanda videri, et, si vel maxime soloeca sit + locutio, nullam tamen h.l. mutandi causam esse, quum +ta+ + _Cælicolis excitis_ possint esse ablativi absoluti. + + Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta, + Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras, 610 + Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros. + Concussi tremuere poli, cælumque tenebris + Clauditur, et terras cæco nox condit amictu. + Instat tempestas oculis, hostique propinquo + Roma latet: jactæ in turmas per nubila flammæ 615 + Stridorem servant, membrisque insibilat ignis. + + 609. _e Tarpeio vertice_, monte Capitolino, Jovi inpr. sacro Cf. X, + 360 sqq. + 610. _grandinis iras_ docte pro grandine, quam iratus mittit. + 613. _Claudi cælum_ dicitur _tenebris_, vel nubibus ac frigore, ut + contra _aperiri_, _recludi_, _reserari_, _resolvi_ luce, sole ac + calore. Vide Weitz. et Burm. ad Valer. Fl. I, 655; Cerda et Heyne ad + Virg. Ge. I, 393; IV, 52, et Æn. I, 155, 394; VIII, 523. + --_cæco_, atro, nigro, _amictu_, ut V, 36. + 616. _insibilat ignis_, vivaciter, ut +sizein+ ap. Hom. Odyss. IX, + 394; Dausq. + + 610. _juncta... simul_ corrig. N. Heins. _nutu_ pro _cuncta_ + reposuit Lefeb. coll. vers. 724. Non male! _junctim_ pro _cuncta_, + vel _cunctos Et ventos simul_ non male conj. Withof. + 611. _concitat_ Put. + 612. _Concussi_ scripti, Parm. et al. edd. vett. _Concussu_ R. 1, + Med. et al. + 616. _membrisque_, non _membris_, Colon. + + + Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis + Bella movent, quantis animos et pectora possint + Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum, + Turbine confusum piceo et nigrante procella, 620 + Atque omnes circa campos spumantibus undis + Involvit. Celsus summo de culmine montis + Regnator Superum sublata fulmina dextra + Libravit, clipeoque ducis non cedere certi, + Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta, 625 + Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis. + + 617. Venti promiscue ponuntur, omisso Euro. Sic Aquilo non memoratur + Virgil. Æn. I, 85, ubi v. Heyne Exc. III. + --_fuscis alis_; v. ad I, 589, et III, 524. Hæc vero verba non ad + solum Africum, sed etiam ad Notum ac Boream referenda esse, jam + monuit Drak. + 618. _Bella movent_; conf. VII, 569 sqq. + 619. _agmen aquarum_; vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 59, et Heyne ad + Virg. Ge. I, 322. + --_Fluit_ ex alto, e cælo, magna vis pluviæ _confusa_, coacta, + conlecta in nubibus piceis; Lenz, coll. Virgil. Ge. I, 322 sqq. + Immo, effusus est imber, _confusus_, commixtus, conjunctus cum + _turbine_, vel _procella_, vehementiore vento. Ita Liv. VI, 32, et + XXIII, 44, _ingentibus procellis fusus_, scil. _effusus imber + diremit pugnam_, scil. _pugnantes_. + 620. _Turbine piceo_; cf. II, 630 seq.; V, 37, et VI, 321 sq.; Virg. + Æneid. III, 573 (ubi v. Heyne) et Ge. I, 320. + --_nigrante procella_; cf. Virgil. Æneid. IV, 120. + 622. _montis_ Capitolini. Conf. v. 609. + 624. _non cedere certi_, ut IV, 448. + 625 seq. Cf. simil. loca, a Draken. laudata, Lucan. VII, 158 sq., et + Claudian. Consulat. Honorii, lib. VI, 344 seq. + + 618. _quantamque_ Puteol. + 619. _ruit agmen a._ malebat N. Heins. idque Drak. videbatur multo + aptius exprimendo desuper cadentium imbrium ac procellarum + impetum. Sic et Schol. Statii Theb. I, 356, legit ap. Virg. Ge. I, + 322. Sed vid. ibi Burm. + 622. _celsi_, vel _Coeli_ (h.e. Coelii montis) corrig. N. Heins. + neutrum bene. Coelius mons ab h.l. alienus, (conf. v. 609) et + _celsus_ doctius quam _celsi_. _Celsus_ est in monte celso + consistens, ut VII, 124, et _arduus_ sup. v. 486, vel _sublimis_ + sup. v. 609, Drak. + + + Ambustis sed enim ductor Sidonius armis + Sistebat socios, et cæcum e nubibus ignem, + Murmuraque a ventis misceri vana docebat. + Tandem post clades socium cælique ruinam, 630 + Non hoste in nimbis viso, non ense, referri + Signa jubet castris, mæstasque resuscitat iras. + + 627. _sed enim_; v. ad I, 33. + 628 sq. _Sistebat socios_, revocabat milites suos in aciem + prodeuntes. Hæc ad verbum fere translata e Virgil. Æn. IV, 209 seq., + ubi vid. Heyne, qui verbum _miscere_ alio sensu, quam Silius cepit. + Cf. inf. XVII, 327 sq. Ex his locis Drak. colligebat, hanc + Carthaginiensium de tonitru et fulmine opinionem fuisse. Enimvero + designatur potius Hannibalis intrepidus et invictus animus, + contemtusque deorum. Cf. omnino sup. I, 58 (ubi v. not.) et 250... + 255. Idem Drak. coll. Plin. II, 43, monet, fulmina hæc _vana_ + proprie et ex disciplina augurali _bruta_ vocari, _ut quæ nulla + veniant ratione naturæ_. + --_Sistebat_, a fuga retinebat; Lenz. + 630. _post clades socium_, per tempestates et fulmina factas; Lenz. + --_cæli ruinam_; v. ad I, 251. + + «Ventis debebis nimirum hiemisque procellis + Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis + Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse 635 + In terras licet.» Infrendens dum talia fatur, + Ecce serenato clarum jubar emicat axe, + Purgatusque nitet discussis nubibus æther. + + 633. _hiemis_; v. ad III, 197. + --_nimirum_, ut sup. v. 71, et scilicet, V, 114. + 635. +Zeus kataibatês+, de quo vid. Burm. Diss. Poeta immemor fuisse + videtur eorum, quæ supra v. 609 finxerat, Lenz. qui etiam docte + disputavit de Jove Elicio ac Descensore (+Zeus Kataibatês+) in + _Magazin für Philologen_, Tom. II, p. 48 sqq. et in Obss. ad Ovid. + Fast. III, 179 (_Braunschw. Schul. Encyclop._ p. 118 sq.) + 637 seq. «Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum + tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11, qui tamen postero demum + die id factum memorat, quum eodem loco acies instructas eadem + tempestas diremisset, ut inf. v. 664 sq. + --_jubar_ solis, ut ap. Virg. Æn. IV, 130. + --_axe_, cælo. Vid. ad VIII, 650. + + 633. _hiemique, procellisque_ conj. N. Heins. ut sit versus + hypermetros, quales apud Maronem frequenter occurrant; conf. ad + IV, 187. _Nimbis_, vel simile quid malebat Withof. pro _ventis_, + ne hæc vox cum synon. _procellis_ jungatur: quod tamen in poeta, + nedum in Silio, neminem obfendere debet. + 636. _accensus_ pro _infrendens_ R. 1, 3, Parm. Med. Ben. haud + dubie e glossa. _miscendus_ Oxon. Vulgo male post _infrendens_ + interpungitur. + + Æneadæ sensere Deum, telisque repostis + Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras, 640 + Et festa cingunt montis penetralia lauro. + Tum vultus, modo non parvo sudore madentes, + Nunc lætos Jovis adspectant. «Da, summe Deorum, + Da, pater, ut sacro Libys inter prælia telo + Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.» 645 + + 639. _Æneadæ_, Romani, _sensere Deum_, cognoverunt voluntatem + mentemque benignam Jovis. Cf. IV, 120. + 640. Silius ante oculos habuit Virg. Æn. IX, 657, _Agnovere deum et + sensere_; Æn. XI, 477... 485, ut hic Hom. Iliad. VI, 86 sq., 269 + seq., 305 seq. Preces saltem inde petitæ. + --_Submissas tendunt dextras_; v. ad I, 673, et IV, 409. + 641. In publica lætitia aræ ac templa deorum coronari, solebant, + suspensis in horum postibus sertis, frondibus et infulis. Cf. inf. + v. 743; Heyne ad Virg. Æn. II, 248 seq.; Gierig. ad Ovid. Met. VIII, + 264; Toup. Opusc. T. II, p. 102; Barth. ad Stat. Silv. IV, viii, 1; + Koeppen. ad Hom. Iliad. I, 39. + --_montis penetralia_, templum Jovis in monte Capitolino. + 642. De hoc tristi prodigio v. ad I, 86, 98, et VIII, 645. + --_vultus_ statuæ. + 644. _sacro telo_; v. ad I, 253, et IX, 538. + 645. Hæc magnifice dicta de Hannibale, sed indigne de Romanis, qui + tamen non omnes ita sensisse, vel certe dixisse censendi sunt. + + + Sic adeo orantes pressere silentia, postquam + Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris. + Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan + Obruit, et vitæ rediit mortalibus usus, + Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes 650 + Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat + Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactæ + Subficerent hastæ, quum fulgor hebescere cæli + Per subitum coepit, densæque subire tenebræ; + + 646. _silentium premere_, ut tenere, obtinere. + 647. _Abstulerat terras_, earum adspectum, _Hesperus_, Vesper. Cf. + IX, 327. + 648. «Postero die eodem loco acies instructas eadem tempestas + diremit. Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum + tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11. + --_Quem_ Hesperum _simul_, simulac, _Titan obruit_, luce radiisque + suis vicit, ejus adspectum abstulit et splendorem restinxit, vel + obscuravit. Conf. Stat. Achil. I, 293, et Tac. Agric. 17. + --_adtollens lampada_, graphice, proferens lucem; Ern. + 650. _Oenotria pubes_, ut v. 587. + 651. _Haud dum enses stricti_; cf. ad v. 384, et ad IX, 314, in Var. + Lect. Vid. ad IV, 101 seq. + 652. _bella_, prælium. Vid. ad I, 621. + 653. _Subficerent_, valerent, possent, ut ap. Virg. Æn. V, 22 al. In + tempestatis instauratæ imagine expende artem non contemnendam poetæ + colores variandi, quæ est pars ingenii Siliani maxime insignis et + ferax; Ern. + 654. _Per subitum_; v. ad VII, 527. + + 650. _claustris_ emend. Burm. prob Drak. quia non in castris, sed + in urbe fuerint Romani. Enimvero Livius lib. XXVI, 10, memorat, + Fulvium inter, Consulesque circa portas Collinam Esquilinamque + castra posuisse, et c. 11, utramque aciem recepisse se in castra, + quæ forte die prælii longius ab urbe mota sunt; confer Polyb. IX, + 6, 7, qui tradit, Consules primum castra ante urbis moenia + communisse, et mox posuisse decem stadia ab hostium castris. + 651. _mediique_ præstat judice N. Heins. + 654. _redire_ (scil. ut pridie) _tenebræ_ malebat Burm. ne + _subitum_ et _subire_ in eodem versu legantur. + + Atque dies fugere, atque armari ad prælia rursus 655 + Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante + Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse, + Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas: + + 656. _Incumbunt_ terris, in eas inruunt, ingruunt. Conf. Heyne ad + Virg. Æneid. I, 85, et Ge. II, 311; III, 197; Jani ad Horat. Od. I, + iii, 31. + --_crassus globus_ flammarum, fulmina _nimborum_, spissis atrisque + nubibus excussa. Cf. sup. IV, 441. Conf. V, 384... 388; Virgil. + Georg. I, 328 seq., et Horat. Od. I, xxxiv, 5... 12. Sensus h.l. + est: Tonitru tota natura et terræ tam altissimæ quam profundissimæ + infimæque, nec non remotissimæ (nam _Atlas_ terminus orbis terrarum + versus occidentem) partes contremuere. + + 658. _Quod tremat_ ex Put. et R. 2, recepit Lef. tamquam + elegantius, et quod sic certe Hor. loquutus sit. Quem vero ejus + locum respexerit nescio, forte Od. III, xxi, 19, ubi _tremere_ cum + quarto casu jungitur, quod tamen poetis solenne est, v. sup. not. + ad II, 53. Alius Hor. locus nostro similior, Od. I, xxxiv, 9 sq. + vulgatæ lectioni favet. _Quot_ Tell. + + Audivere lacus Erebi, mersusque profundis + Adnovit tenebris cælestia bella Typhoeus. 660 + Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa + Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem + Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit. + + 659. _Erebi lacus_, infera loca et manes. + 660. De _Typhoeo_; v. ad VIII, 540. + 661 seq. _Invadit ducem_, Hannibalem. + [662.] _vana minantem_; v. ad I, 306 in V.L. + + 660. _regna_ pro _bella_ Tell. + 662. _contantem_ R. 1, _conantem_ ed. Junt. et inde aliæ, + _moventem_ pro _minantem_ quædam edd. vett. + + + Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis, + Læta serenati facies aperitur Olympi, 665 + Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem + Fulmina, nec placido commota tonitrua cælo. + + 665... 667. Poeta bene variavit, quæ sup. v. 637 sq. dixerat. + + 666. _jam_ primus edidit Nicander et hinc alii. + + Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos + Venturam cæli rabiem; modo patria virtus + In dextras redeat, nec Romam exscindere Poeni 670 + Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem + Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis + Ætolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent + Stagna cruore virum? «Pugnat pro moenibus, inquit, + + 668 sqq. Bene Ernesti Vir. Clar. «Spernens irata numina Hannibal + spondet militibus suis, si modo fortes futuri sint, similem diem in + posterum numquam rediturum esse. Non poterat superba inpietas + hominis luculentius et invidiosius adumbrari. Scilicet artem nunc + poetæ, non rei dignitatem exploramus.» Egregie autem singula + respondent personæ partibusque Hannibali a poeta adsignatis. Conf. + I, 58 (ubi v. not.) et 250... 255. + --_Durat_; cf. ad II, 463; VI, 308; Virg. Æn. I, 207, ubi v. Cerda + et Heyne. + 672. _Invicti Jovis_; vid. Doering. ad Cat. 64, 204. + --_sterneret_, stravisset sc. hostium cadaveribus. + 673 seq. _Ætolos campos_, ut I, 125. + --_Tyrrhena Stagna_, Trasymenus lacus in Etruria. + + 668. _obfirmans_ legendum putabant Cort. et N. Heins. aut + _adfirmans_ eodem sensu adcipiendum, ut ap. Catull. Epigr. 77, et + Cic. ad Att. I, 7, ubi _in iracundia adfirmatior_. in vett. + quibusdam exemplaribus non _obfirmatior. ipso_ Oxon. + 669. Vulgo _Venturam crebroque diem_, quæ mendosissima esse, vix + est quod moneam: _crebra_ Col. Hinc optime Lefeb. reposuit + _Venturam cæli rabiem_, quod recipere non dubitavi; cf. II, 290, + et Virgil. Æneid. V, 802. Minus certe probabiles sunt aliorum + intpp. conjecturæ. _Ventorum e cælo rabiem_, vel, quod nostram + lectionem proxime adcedit, _Venturam cælo rabiem_, emend. Dausq. + _non u. s. in ipsos, Venturam retroque luem_, (non contra ipsos + venturam luem, sed retro contra hostes ituram) vel _in ipsos + Venturam, retro ire luem_, vel _diem_, filiam jovis, quum ipse + _Diespiter_ dicatur, Barth. Adv. V, 6: _Sævituram æthræ rabiem_, + vel _Venturam hanc æthra rabiem_ N. Heins. _Ventorum restare diem_ + Livincius. + 670. _ne_ ed. Junt. et aliæ inde expressæ. + 672. _latuisse_, non _jacuisse_, Col. _Invisi Jovis_ conj. + N. Heins. inprob. Draken. qui hæc notat: «Quum Hannibal se Romanos + ad Trasymenum lacum ac Cannas devicisse glorietur, Jovem, qui eos + tuebatur, per ironiam _Invictum_ vocat.» + + Si rector Superum tot jactis fulmine telis, 675 + Inter tot motus cur me contra arma ferentem + Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces + Terga damus: remeet, quæso, mens illa vigorque, + Qua vobis, quum pacta Patrum, quum foedera adessent, + Integrare acies placitum.» Sic pectora flammat; 680 + Donec equum Titan spumantia frena resolvit. + + 675. _telis_; v. ad I, 253, et IX, 538. Cf. V.L. + 676. Cur me sibi resistentem Jupiter non puniit? non numen ergo + esse, cui Poeni cedant, sed ventorum et tempestatis fortuitum casum, + patet; Cell. Ordo verborum est: _Si rector Sup., tot jactis_, quum + tot homines dejecit, _fulmine pugnat pro moenibus, cur me contra_ + Jovem _arma ferentem adflixisse telis_, fulminibus, _piget inter tot + motus_, in tanta tempestate et clade? Sed præstiterit interpunct. + vulgari servata legere _fulmine teli_, hoc est, telo, seu fulmine; + Lenz. + 677. _hiemi_, ut III, 197. + 678 seq. Hæc spectant ad initium belli Punici II, quo foedus ruptum, + et arma iterum capta sunt; quod etiam Lenz. monuit. Cf. I, 8... 11. + 681. Cf. VI, 1 sq. + + 675. _fulminis alis_ non male opinabatur N. Heins. h.e. fulminibus + alatis, ut _ni Jupiter æthere vulso Pacificas rubri torsisset + fulminis alas_ ap. Claud. R. Pros. II, 229; cf. not. ad VIII, 476. + P. Burmannus malebat, _pugnat pro m. i. Si rector Superum, cur + tactis fulmine telis Inter tot motus cur me_, etc. ut +to+ _cur_ + repetatur; vel _Superum; tot tactis fulmine telis, Inter tot + mortes_, etc., ut insultet Jovi, qui, fulmine tactis armis et + telis, plurimos milites in terram prostraverit, Hannibalem vero + non adflixerit. Vulgata certe lectio, _jactis fulmine telis_, + languet. + 679. _vobis_, non _nobis_, Col. R. 2, Parm. + 681. _resolvat_ R. 1, Parm. Med. Rectius, judice N. Heins. + + Nec nox composuit curas, somnusve frementem + Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores. + Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum + Increpat, atque armis imitatur murmura cæli. 685 + + 684. _trepidos_, bis tempestate repulsos. + 685. _Increpat clipeo_, ut Mars ap. Virg. Æn. XII, 332, _Sanguineus + mavors clipeo increpat_, ubi v. Heyne. Ita et fulmina adcensis + ignibus imitatur v. 700, ut vanam tempestatis ipsiusque Jovis vim + eludat trepidosque erigat milites, qui cum numine sibi pugnandum + credebant. + + 684. +to+ _arma_, vel, quod mox sequitur, _armis_ mendosum + videtur, certe aures obfendit. + + + Ut vero adcepit, tantum confidere Divis + Ausonios Patres, submissaque Bætis ad oras + Auxilia, et noctu progressum moenibus agmen: + Sic agitare fremens obsessos otia, jamque + Securam Hannibalis Romam, violentior instat. 690 + + 686 sqq. «In religionem ea res apud Poenos versa est. Minuere etiam + spem Hannibalis aliæ, parva magnaque res: magna illa, quod, quum + ipse ad moenia urbis Romæ armatus sederet, milites sub _vexillis in + supplementum Hispaniæ_ profectos audivit; parva, etc. His motus ad + Tutiam fluvium castra retulit;» Liv. XXVI, 11. Poeta autem ita rem + variavit, ut potius eam ob causam _violentius institerit_, et Jovis + demum Junonisque interventu a vesano conamine et consilio, Romæ + Capitoliique Jovi sacri, obpugnandi deterritus sit. Quod commentum + et Hannibalis et Urbis dignitati consentaneum est, atque desumtum ex + Virg. Æn. II, 588... 623, ubi Venus Æneam ab audaci consilio Trojæ + defendendæ revocat. Ibid. v. 604 sq. Venus Æneæ, ut inf. v. 707 sq. + Juno Hannibalis visum acuit, ut varias urbis partes et Deos, qui + ipsi eas evertant, videre possit. Colles tamen Romæ et campus + Martius, quos Juno Poeno ostendit, a Diis tutelaribus ac præsidibus + defenduntur, non diruuntur. Livius bis tantum, epitomator vero ejus, + ut Silius, ter Hannibalem impetum in Romam fecisse memorat. Polybius + neque repetiti impetus, neque tempestatis mentionem facit: unde tota + hæc historia Lenzio V. C. fabulosa videtur. _Ed._ + 687. _Bætis ad oras_, in Hispaniam. Cf. ad I, 146. + 689. _fremens_, etc., indignans, Romam obsessam tam securam esse et + metu vacuam. + + Jamque propinquabat muro, quum Jupiter ægram + Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo: + «Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque + Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci + Addes frena viro? fuerit delere Saguntum, 695 + Exæquare Alpes, inponere vincula sacro + Eridano, foedare lacus: etiamne parabit + Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces? + Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes, + Et parat adcensis imitari fulmina flammis.» 700 + + 693. _conjuxque sororque_ secundum mythum antiquissimi temporis, quo + sorores etiam fratribus nubebant. Confer Virg. Æneid. lib. I, 47, + ibique Heynium et Cerdam. + 695 sqq. Cf. VI, 600 sq. + --_Addes frena_, bellandi pugnandique ardorem injicies. Cf. I, 36 + seq. + --_Fuerit_, ut _Fas fuerit_ VI, 604. Vid. ad I, 163. + --_Exæquare_, adscendere et superare. + --_inponere vincula Eridano_ ut _claudere cadaveribus_, vel _cæde_ + Eridanum, vel Trebiam sup. IV, 621; VI, 708; XI, 138. Ita et Ernesti + V. C. hæc verba interpretatur. Marsus vero ad pontem retulit, quo H. + junxerit fluvium et transierit. Sic _magno vincula Ponto jacta_ + (h.e. Hellesponto a Xerxe injecta) dixit Virgil. Cul. 30. + --_inponere vincula Eridano_, subigere regionem juxta Padum; Lenz. + coll. III, 511; Claudian. Laud. Stil. III, 23; Ovid. Fast. I, 285. + _Ed._ + --_Eridano_ pro Trebia et Ticino. Vid. ad I, 132, et XI, 138. + --_sacro_; v. ad v. 215. + [697.] _foedare_ sanguine _lacus_, Trasymenum lacum. + 698. Capitolium. + 700. Cf. ad v. 685. + + 698. _Prorumpere_ Puteol. + + + His dictis, grates agit, ac turbata per auras + Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra, + «Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis, + Mortali quam ferre datum?» Juno inquit, et atram + Dimovit nubem, veroque adparuit ore. 705 + + 701. _grates agit_ Juno Jovi, quod Hannibalem, cui favebat, + coercendi, atque ita Jovis iræ eripiendi et a periculo liberandi + occasionem sibi dederit; Ern. + --_grates agit_ Jovi, quod non prostraverit Hannibalem fulmine, sed + sibi ejus eripiendi copiam dederit; Lenz. + --_turbata_; v. ad I, 477. + 705. Juno, densa nube, qua involuta adcesserat, dimota, ipsa specie + divina se videndam præbet Hannibali. Sic Dii heroibus hominibusque a + se amatis in conspectum veniunt. Vid. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. + I, 402 sq., et cf. Æn. II, 589 seq. + + 703. _majorane_ præstiterit. + 704. _datum_, non _datur_, scripti; _atrum Dimovit nimbum_ + suspicari possis, quia mox _nube_ sequitur. + + «Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono; + En, age; namque, oculis amota nube parumper, + Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras, + Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi + Parrhasio plena tenet et resonante pharetra, 710 + Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo. + + 706 sqq. Cf. sup. ad v. 686 sq., et Virg. Æn. II, 601 sqq. + --_non tibi res_ est et pugnandum _cum Phrygio Laurentive colono_, + cum Romanis et hominibus, sed cum Diis tutelaribus Romæ. Conf. ad I, + 106, 110, 514; II, 352. + 709 sq. _vocitata Palatia regi Parrhasio_, montem Palatinum. Vide ad + VI, 631 sq. + --_vocitata regi_; conf. IV, 59, ibique Var. Lect. + [710.] _Parrhasio_, Arcadio: nam Parrhasia urbs et Parrhasius mons + Arcadiæ. + 711. _Apollo_ præsidet monti Palatino et _Palatinus_ olim dictus a + splendido marmoreoque templo, quod Augustus in Palatio in memoriam + victoriæ Actiacæ exstruxerat, et cui addita porticus cum bibliotheca + Latina Græcaque. Vide Suet. Aug. 29; Dio LIII, i, p. 496; Propert. + II, 31, et IV, 6. + --_pugnas meditatur_; cf. ad V, 315, et Heyne ad Virg. Æn. X, 455. + + 710. _tumet et_ Tell. unde _Parrhasio_, _plena_, _tumet_, (vid. ad + lib. II, v. 626) _en, resonante pharetra_ reposuit Lefeb. cujus + hæc verba sunt: «Frigide in Drakenborch. et aliis _tenet et_. + Certe si intendat arcum, debet illum _tenere_; nec opus id + dixisse.» Enimvero Apollo non _tenet arcum_, sed _Palatia_, hoc + est collem Palatinum occupat, et +to+ _en_, quod Lefeb. in + deliciis est, modo præcessit. + + + «At, qua vicinis tollit se collibus altæ + Molis Aventinus, viden', ut Latonia virgo + Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite tædas, + Exsertos avidæ pugnæ nudata lacertos? 715 + + 713. Hæc efficta, quoniam in monte Aventino inter reliqua opera + publica ædesque sacras eminebat templum Dianæ commune, Romanorum + Latinorumque sumtibus consilio Servii Tullii exstructum, unde Diana + etiam _Aventina_ dicta, et mons Martial. XII, xviii, 3, _collis + dominæ Dianæ_. Cf. Liv. I, 45; Dionys. Hal. I, p. 25; Alex. Donati + Roma vetus et recens, c. 13, pag. 213, et Nardini Roma antica lib. + VII, c. 8, p. 445. + 714. Ita Erinnys supra II, 610 (ubi v. not.) et ap. Virg. Cul. 245. + 714. _tædas Adcensas Phlegethontis gurgite_, h.e. letales, vel + proprie, quia Diana etiam Hecate est, adeoque Dea inferna; Lenz. + 715. _nudata pugnæ_, ad pugnam, +kata+ _lacertos exsertos_, nisi + malis jungere _nudata lacertos exsertos pugnæ_, ad pugnam; more + venatricum et bellatricum, ut Dianæ ac Nympharum, quarum humerus + pectusque dextrum in numis et statuis nudatum conspicitur. Vid. sup. + ad II, 78 sq.; Heyne ad Virg. Æn. I, 492 et inpr. XI, 649; Spanhem. + ad Callim. H. in Dian. v. 212, 213. + + 712. _At qui_ scripti et vett. edd. + 713. De quantitate ultimæ syll. voc. _vide_ et _viden'_ multa + disputant Intpp. ad Val. Fl. V, 595; Heins. ad Ovid. Ep. Her. XII, + 71, et Bentl. ad Horat. Epist. I, i, 91. + 715. _Exsertos_ (_aude_) _pugnæ_, etc. conj. Dausq. vel _avide_, + quod prob. Barth. Adv. V, 6, et recepere Cell. Drak. Lefeb. Ern. + Sed et sup. v. 457, _avida certamina_ dici, vel utroque loco + _rabida_ scribendum esse, monuit N. Heins. Conf. sup. ad v. 457. + + Parte alia, cerne, ut sævis Gradivus in armis + Inplerit dictum proprio de nomine campum. + Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus, + Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus + Ægida commoveat nimbos flammasque vomentem 720 + Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras. + + 716. Mars campum Matium obtinet. + 717. _Inplerit_ armis, curru et comitatu (conf. ad IV, 324 sq., 430 + seq.); vel potius, armorum et currus strepitu, ut IV, 436; vel + denique, ut IX, 448, _clipeo campum involvens_. + --_proprio_, ut VIII, 422. + 718. _Janus_ tuetur Janiculum, et _Quirinus_ collem Quirinalem. + 719 sq. Jupiter in monte Capitolino se parat prælio. + --_quantus Ægida commoveat_; vid. ad I, 642. + 720. Conf. Virg. Æn. VIII, 354, ibique Heyne. Docte autem ægis ipsa + dicitur _vomere nimbos flammasque_, h.e. fulmina, quæ Jupiter dextra + jaculatur, dum læva concutit ægidem. + + 718. _arma_ pro _inde_ Put. + 719. _quantus_ Col. Oxon. Tell. R. 2, _quantos_ Put. Vulgo + _quantum_, vid. not. + + Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem, + Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis + Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis! + Cede Deis tandem, et Titania desine bella.» 725 + + 723. _hiemes_, ut III, 197. + --_concusso vertice_, capite tuo. + 724. _Sub nutu_, potestate Jovis, ad ejus quasi nutum paratos, ut + IV, 712. Nam de nutu, quo Jupiter totum tremefacit Olympum (Hom. + Iliad. I, 528 sq.; Virg. Æn. IX, 106; X, 115), vix cogitandum + videtur. + 725. _bella Titania_, h.e. bellum cum Diis, quale Titanes gesserunt; + bella temeraria et infausta. _Ed._ + --_desine bella_; vide Heinsium ad Ovid. Art. Am. II, 725. + + 724. _fulgurat_, non _fulguret_, scripti. + + + Sic effata, virum indocilem pacisque modique, + Mirantem Superum vultus et flammea membra, + Abstrahit, ac pacem terris cæloque reponit. + + 727. _flammea membra_ ad oculos inprimis referenda, qui flammei et + flammantes dici poetis solent in iratis et atroci vultu conspicuis; + Ern. Sed eo potius _vultus flammei_ spectant, utrumque vero maxime + ad insignem splendorem multamque lucem, in qua Dii, quos Juno + Hannibali videndos præbuerat, hominibus a se amatis heroibusque (nam + alii mortales ne adspectum quidem eorum ferre possunt) manifesti + nonnumquam in conspectum veniunt. Cf. Heyne Exc. XIII, ad Virgil. + Æn. I, 402 sqq. + 728. _Abstrahit_, invitum, et cum vi, a Roma, vel ejus obpugnatione + et audaci conatu, avertit. Sic _avellere Poenum_ sc. invitum ac + nolentem, inf. XVI, 637. Conf. ad III, 591 in Var. Lect. + --_reponit_, reddit, restituit. Cf. ad V, 535. + + + Respectans abit, et castris avulsa moveri + Signa jubet ductor, remeaturumque minatur. 730 + Redditur extemplo flagrantior æthere lampas, + Et tremula infuso resplendent cærula Phoebo. + + 729 seq. _Respectans_; v. sup. ad v. 594, et ad VIII, 108. + --_avulsa Signa_, ut vers. 733, _revelli Signa_, noto more, cum + castra moverentur. + 731 seq. Cæli serenitas extemplo oritur vel redit discussa + tempestate. Conf. sup. v. 637 sq., 664 sq. + 732. Cf. II 663 sq., et ibi not. + --_cærula_, ut I, 21. + --_infuso Phoebo_; conf. Gronov. Obss. II, 7. + + At procul e muris videre ut signa revelli + Æneadæ, versumque ducem; tacita ora vicissim + Ostentant, nutuque docent, quod credere magno 735 + Non audent hærente metu; nec abire volentis, + Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda: + Ac tacitæ natis infigunt oscula matres, + Donec procedens oculis sese abstulit agmen, + Suspectosque dolos demto terrore resolvit. 740 + + 733. Bene Ernesti: «Egregius locus expressa veritate naturæ. Romani + Hannibalem abeuntem vident. Jam respirant, idque primum vultu et ore + taciti significant. Nam _metus hæret_ adhuc in animis, et fraudis + suspicionem alit. Sensim tollitur timor, sublato ex oculis hoste. + Tum demum lætabundi sacris faciundis vacant.» + 737. _Punica corda_; v. ad I, 5, et II, 56. + 738. Versus hic bene opponitur Virg. illi Æn. VII, 518. _Ed._ + + 736. _volentis_ Col. et Marsi edd. _volentem_ Put. Vulgo + _volentes_. + 738. _tacitæ_, non _tacite_, R. 1, ad marg. Parm. Ald. Marsi, + Junt. et Gryph. + + + Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt, + Inque vicem amplexi permixta voce triumphum + Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant. + Jamque omnes pandunt portas; ruit undique lætum, + Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus. 745 + + 743. _delubra coronant_; v. ad v. 641. + 744 sqq. Imitat. Virg. Æn. II, 26 sqq. Diluta verbis gravitas + Maroniana; at iniquior _Clément_ (_Essai critique_, T. I, p. 58), + quod in singulis verbis Silium carpebat; Ernest. + + 743. _coronant_ scripti, Rom. 2, Benes. et al. Vulgo _decorant_, + cujus verbi syll. ab optimi ævi poetis corripitur, quidquid contra + dicat Daumius de caus. amiss. rad. ling. lat. p. m. 473. + + Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis + Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas + Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur, + Atque ubi atrox Garamas, sævusque tetenderit Hannon. + + 746. _regis_, Hannibalis. Vid. ad IV, 196. + 747 sq. _celsus de sede Adfatus fuerit turmas_; cf. sup. v. 567, 577 + seq. et 622 in Var. Lect. + [748.] _Astur_, Hispani, pars exercitus Poenorum. Cf. I, 231 seq. + 749. _Garamas_ pro Afris, altera exercitus parte. Cf. ad I, 142, + 414; III, 313. + --_atrox_ et _sævus_, fortis; vid. ad I, 2. + --_Hannon_ forte pro supplemento Carthagine vel ex Hispania misso, + cui præfuisse videtur. + --_tetenderit_ scilicet tentoria; vid. ad III, 274. + + 749. _Hannon_ Col. Ox. Tell. R. 2; _Hanno_ Ben. et al. _Anno_ + quidam. _Amon_ Put. _Hammon_ Mars. et alii, qui exponunt, + Nasamones milites. + + Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda: 750 + Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis. + Tum festam repetunt, lustratis moenibus, urbem. + + 750 sq. Nota expiatio et lustratio, ante sacrificia, preces + solennes, ludos aliasque festivitates. Conf. Virg. Æn. III, 278 + seq.; IV, 635. + --_viva unda_, pura, gelida et fluente. Cf. VIII, 125; Virg. Æn. II, + 719. + 751. _Nymphis Anienicolis_, Anienis, ad cujus ripam Hannibal castra + posuerat. + 752. _festam urbem_, ut XI, 270. + --_lustratis moenibus_, amburbio. Conf. Lucan. I, 592 sq.; Vopisc. + Aurel. 20, et Fest. + + 752. _festa_ primus edidit Marsus in Ven. poster. forte operarum + incuria, festa, pro _festâ_. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber XII + + 18v. Menbra, largiore meri usu in somnum delapsa [Menbra ... delabsa] + 58n. Si vero poeta per errorem lapsus est [labsus] + 64, 65v. [65 _solum_] + 275n. _ducem Lybyæ_ [_sic scriptum: poema habet "Libyae"_] + 372n. exclusis regnant aquilonibus austri» [_» deest_] + 365n. Aristacus [sic scriptum: pro "Aristaeus"?] + 383n. [383 seq.] + 452n. [752] + 572v. [372] + 610v. [609] + 658 Quo tremat et Rhodope [RRodope] + 672v. per ironiam _Invictum_ vocat.» [_» deest_] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER DECIMUS TERTIUS. + +ARGUMENTUM. + +Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam +exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac +tempestate perterriti præliis excesserint; 1-18. + +Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat; +19-29. + +At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam +inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81), +ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea +tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque +agmine progreditur; 30-93. + +Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad +perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum +vineis urbi admovet; 94-110. + +Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis +loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido +profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; 111-137. + +Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus +Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante +hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque +militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo +Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et +patenti hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo +Campanis, incolumis evadit; 138-178. + +Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam +obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis +excubias agebant, hasta transfigit; 179-212. + +Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum +Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus +Ascanium obtruncat; 213-248. + +Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et +portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257. + +Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis +agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur; +258-269. + +At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi +conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo +venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur; +270-298. + +Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas +aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant; +299-313. + +Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat: sed +quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan +animos victorum mitigat; 314-350. + +Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur; Milo +corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab +Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio +transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380. + +Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi +nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore +confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique +umbras conveniat; 381-396. + +Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes +sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444. + +Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra +Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit, +ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed +quam primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487. + +Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine +futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem +(516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum +(562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum, +Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus +(601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia +mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in +puerperio mortuam esse docet; 613-649. + +Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas +extremaque fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia +in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio +restitutas esse; 650-704. + +Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius, +Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus +(719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a +filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri, +Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem +exhortatur (752-775); Croesus, Homerus, quem multæ sequuntur mirantes +animæ (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses, +Castor (798-805); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus, quam +flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil, +Lucretia, Virginia, Cloelia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis, +incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullæ, Pompeii ac +Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867. + +Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima +Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; 868-893. + +Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios +portumque redit; 894, 895. + + + Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri + Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem + Ductor Agenoreus vultus remeare parabat. + + 2, 3. Conf. Juvenal. VII, 161... 164. + + 2. _torvo vultu_ Med. forte rectius, judice Lefeb. Sed Silium + similibus Græcismis ubique delectari recte monuit Draken. Conf. + Heins. et Burm. ad Valer. Fl. III, 343. + + Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa + Tutia deducit tenuem sine nomine rivum, 5 + Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis. + + 4. Hannibal «ad Tutiam fluvium castra retulit, sex millia passuam + ab urbe,» Liv. XXVI, 11. + --_nulla ripa_, sine alveo, ripam nullam fingens, et plano fere + campo rivuli instar profluens, ideoque _gramina lædens_; Lef. et + Ern. Cf. Var. Lect. + 5. _sine nomine_; v. ad VIII, 508, et IX, 373. Rivi tenuitas + luxuria orationis exprimitur. De _Tutia_ v. Var. Lect. + 6. _Tuscis undis_, Tiberi. Cf. supra ad VIII, 362. + + 4. _radens_ scribendum esse opinabatur N. Heins. ut + designaretur, Turiam, vel Tutiam, rivum tenuem et exiguum, quum + ripas non haberet, pro ripis _gramina radere_ (vid. not. ad IV, + 350), h.e. per plana et campos labi. At vid. not. + 5. _Tutia_ Tell. R. 2, Med. Marsi, Mart. Herbip. Junt. Ald. + Gryph. Nut. unde recepi cum Lefeb. et Ern. _Tucia_ Oxon. Put. + R. 1, _Tuscia_ Parm. _Turia_ ed. Basil. et hinc aliæ recentt. + forte et sic Col. ac vulgg. edd. Liv. XXVI, 11, ubi tamen Sigonius + _Tutiam_ ex vetustis libris prætulit, quam lect. retinuere Gron. + Drakenb. et Ern. Conf. Cluver. Ital. ant. II, 10, 710. Præter + Silium et Livium nemo mentionem facit hujus fluminis sive rivi, + quem Dausq. perperam confundebat cum Thuriis, magnæ Græciæ urbe, + quæ et Sybaris dicebatur. Notior est Turia, seu Turias et Turius, + Hispaniæ fl. (hod. _Guadalabiar_) de quo vid. Plin. III, 3; Mel. + II, 6; Sall. Hist. II. + + Hic modo primores socium, modo jussa deorum, + Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde + Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus + Armorum tonitru, quas exanimatus in oras 10 + Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem + Intravit pectus? si nunc exsisteret alma + Carthago ante oculos, turrita celsa figura, + Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses? + + 7. _jussa deorum_, deos inmissa tempestate coepta ejus + interrumpentes; Ern. coll. XII, 605 seqq. At inpr. intell. jussa + Junonis, forte et, quos hæc ei ad pugnam Romamque tuendam paratos + ostenderat, deorum; unde voluntatem eorum conligebat. Vid. sup. + XII, 701... 728. Bene et apte Hannibal, turpem nunc discessum animo + secum reputans, indignatione exarsisse, et Romam redeundi consilium + cepisse fingitur. + 8 sq. _Lydia stagna_, Trasymenus Etruriæ lacus. Cf. ad IV, 719 seq. + [9.] _Daunia tellus_, Cannensis campus in Apulia, v. ad I, 291. + 10. _exanimatus_, anxius, timidus. + 12 sq. _alma Carthago_; v. ad III, 203. + [13.] _turrita celsa figura_, ob alta moenia et Byrsam arcem, in + celsissima rupe sitam. + 14. _abitus_ a Roma. + --_miles inlæse_, qui turpiter ac timide discessisti, sine certamine + ac vulneribus. Similis fere est prosopopoeia patriæ loquentis ap. + Cic. orat. in Cat. I, 7 et 11. _Ed._ + + 12. _si nunc se sisteret_ maluerit N. Heins. inprob. Lefeb. qui + confert I, 585. + + «Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos 15 + Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis + Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena + Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.» + + 15 sq. _Imbres... fugio_, verba militum, quibus turpis defensio + continetur. + 16 seqq. _hanc labem, Nescire Mavortem agitare_, turpem ignaviam, + quæ acie dimicare non audet, _nisi luce serena ac sub æthra + liquida_, h.e. pura, clara, serena. + + 15. _grandine_ scripti. Vulgo _sanguine_. + 16. _gentes_, vel _menti_ conj. N. Heins. et _genti_ Drak. + + + Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis + Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis. 20 + Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso + Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures, + Signa reportandi crescebat in agmine fervor. + + 19 seq. _inerat_ in mentibus militum. + --_redolentia in armis Fulmina_; cf. XII, 625... 627. + 21. _incumbere jusso_, ut _incumbere labori_ IV, 818. + + Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam, + Exiguos format per prima volumina gyros, 25 + Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem, + Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes; + Donec postremo laxatis circulus oris + Contingat geminas patulo curvamine ripas. + + 24 sqq. Imago ardoris pugnandi paulatim crescentis Silio propria, + et luxurie quidem orationis, sed graphice adumbrata, quæ recte + laudabatur a Scalig. Poet. VI, 6. Cf. supra ad VII, 141 sqq.; + Drakenb. bene comparavit verba Senec. Nat. Quæst. I, 8. «Quum in + piscinam lapis missus est, videmus in multos orbes aquam discedere, + et fieri primum angustissimum orbem, deinde latiorem, ac deinde + alios majores, donec evanescat impetus, et in planitiem inmotarum + aquarum solvatur.» Perperam autem Dausq. examussim h.l. delineari + putabat ludum puerilem (forte illum, qui describitur a Minuc. Fel. + in Octav. c. 3, ubi v. Intpp.), et parum apte laudabat Senec. Herc. + fur. 683 sq. + 28. Donec in utraque ripa gyri desinunt, evanescunt, et veluti + absorbentur: nam tum _patulum_ curvamen oritur, quum gyrus a ripa + interrumpitur et quasi aperitur; Ernesti. Enimvero _patulum + curvamen_ est late patens, orbis latior. Idem V. C. hoc comparandi + genus exemplo Maronis excusat, quum potius suavissimum sit. Vid. + Scalig. l.c. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 22 seq., et Lowth. ibi + laud. Cf. inf. XIV, 189 seq. et sup. VII, 141 sq. + + 24. _perrupit_ Oxon. et Put. Vulgo _perrumpit_. + 28. _postremus_ ad marg. Rom. 1. + + + At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque 30 + Semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat + Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen, + Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti + Addiderat Poeno, Latiæ diffisus habenæ. + + 30. Poenum a reditu avocat Dasius transfuga, docens, Romam + inexpugnabilem esse propter Palladium, cujus historiam intexit poeta + ornatus sectandi doctrinæque ostentandæ studio, sequutus varios + auctores, nescio quos, sed inpr. Virg. Æn. II, 164 sq. Cf. ibi Heyne + in Excursu IX, et ad Apollod. p. 744... 752; Spanhem. ad Callim. + H. in Lav. Pall. v. 39. Totum tamen commentum. h.l. aptissimum est. + De _Argyripa_ (propr. _Argyrippa_) v. ad IV, 554; de _Oeneo_ sup. + III, 367; et de _Dasio_, h.l. V.L. + --_pravum decus_, homo nobilissimis natalibus ortus, sed pravus + fidei et moribus corruptis; N. Heins. + 31 sq. _Semina_, originem. + --_ductoris Ætoli_, Diomedis, nepotis Oenei. Cf. ad I, 125, et XI, + 505. + 33 seq. _Lætus opum_, ut ap. Valer. Fl. III, 659, ubi v. Burm. + --_clauda fides_, ut _manca virtus_, Cic. Fin. III, 9. + --_calenti Poeno_; conf. ad XV, 337. + [34.] _Latiæ habenæ_, Romanorum rebus et imperio. + + 30. _Argiripæ pravum decus_ Colon. unde veram lectionem Silio + restituit N. Heins. Tertia syll. voc. _Argyripa_ corripitur, ut + supra lib. IV, v. 554, et inf. XVII, 322, ad exemplum Virg. Æneid. + XI, 246, ubi vid. Heyne. _Aggripe parvum decus_ Put. _Agrippæ + parvum d._ R. 1, Parm. Med. _Argirippa_ Marsi ed. Ven. _Agrippæ + haud parvum d._ edd. Marsi, Junt. Ald. et al. _Agrippa haud parvum + d._ ed. Wolfii Basil. et inde aliæ. Eædem aliæque aberratt. vid. + ap. Virgil. l.l. + 31. _Oenea_ scripti, _Æneæ_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _Oenei_. + 32. _Autolidas id fuit ignobile nomen_ Col. et Put. ex quorum + vestigiis felici et admodum probabili conjectura veram lectionem + revocavit N. Heins. qui bene suspicabatur, nomen hic latere viri + cujusdam, et intelligenda hæc esse de Dasio Altinio Arpinate, + principe civitatis opulentoque homine, qui, sequutus primo partes + Punicas, postea ad Romanos defecerit; vid. Liv. XXIV, 45. Noti + quoque alii Dasii proditores, Brundusinus et Salapinus, e Liv. + XXI, 48, et XXVI, 38. De constructione hac, _Dasio fuit haud i. + nomen_, vid. not. ad XI, 58, _Ætholidas inter fuit_ R. 2. Vulgo + _Oetolidas inter fuit haud i. n._ Male! _Oenidas_ (hoc est Ætolos) + _inter fuit_ conj. Dausq. quod recepit Cell. qui et _Ætolos_ + reponi posse notavit. + + Is, volvens veterum memorata antiqua parentum, 35 + «Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello + Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors, + Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros + Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno + Narrabat memori Diomedes condita mente), 40 + Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis + Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ, + Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis + Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas. + Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur, 45 + Effigies ea quas unquam possederit, urbes. + + 35. _volvens_, ut ap. Virg. Æn. I, 262. + 36. _miles_, Græci. + 37. _staret_; v. ad IV, 44. + 38. _Calchas_ vates notissimus ex Hom. Iliad. I, 69 al. + --_Sollicitis Calchas... Sed Calchas Danais_; cf. ad XII, 441 in + Var. Lect. + 41. _e sedibus arcis_, e templo _Armisonæ Divæ_, Palladis, in arce + Ilii sito. + 43. _armis Therapnæis_, Spartanis, h.e. Græcorum, inter quorum + principes erat Menelaus, frater Agamemnonis et rex Lacedæmon. Cf. ad + I, 6; VI, 303, et VIII, 412. + 44. _Ledæ nomen_, Helenam, Ledæ filiam, ut _nomen Echionium_ ap. + Virg. Æneid. XII, 515, ubi v. Serv. et Heyne. + --_Amyclas_, Spartam, vel Laconiam. + + 43. Secunda syll. voc. _Therapnæis_ corripitur, vid. ad VI, 303, + et Heins. ad Ovid. Met. VI, 468. _Ilion Cessuram_ malebat + N. Heins. quem vide ad Ovid. Epist. Her. I, 48, et Met. XIV, 47; + Conf. et Bentl. ad Horat. Od. III, iii, 23. Sic et _Excisa ferro + est Pergamum_ dixit Seneca Troad. v. 14, ubi vid. Gron. Sed tam + +Ilion+, _Ilium_ et _Ilion_, quam +Ilios+ et _Ilios_ scribitur, + vid. Heins. l.c. + + + «Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem + Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso + Custodes aditu templi, cæleste reportat + Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis. 50 + + 47. Quidam poetæ _palladium_ a Diomede et Ulysse (conf. tabula + Iliaca num. 95), alii a solo Ulysse (v. Gorlæi Dactyl. P. II, n. 95, + Fabrett. Comm. ad Tabul. Iliac. p. 364, et Begeri Thes. Brand. T. I, + p. 94), ante Trojam captam, alii vero post captam demum urbem (quod + ex Pausan. Phocic. c. 26, intelligitur) Trojanis furto ablatum + fuisse memorant; Draken. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, et + Mezir. _Comm. sur les Ep. d'Ovide_, T. I, p. 67. + --_adjuncto Ithaco_, cum Ulysse. Cf. ad I, 14, et II, 180. + 48. _Tydides_, Diomedes, _meus_ cognatus. Conf. v. 31. + --_molitus_, cædens, interficiens, Ernesti; quæ verbi vis admodum + dubia est. Rectius forte Lefeb. perrumpens impetu facto, vel + N. Heins. amoliens. Sic _moliri montes sede sua_, _obices_, + _portam_, _fores_, etc., dixere Liv. IX, 3; VI, 33; XXIV, 46; XXV, + 36; XXVII, 28; Tac. Ann. I, 39 et alii dixere. Cf. ad I, 645; IV, + 788; V, 385, et ad rem Virg. Æn. II, 166. + 49. _cæleste Palladium_, +diipetes+. Cf. Heyne ad Apollod. p. 744. + 50. Cf. Var. Lect. et Virg. Æn. II, 169 sq. De Palladio autem + Lavinium a Diomede, et inde Romam translato, v. Spanhem. ad Callim. + II. in Lav. Pall. v. 39, et de Diomedis sedibus in litore Apuliæ + Daunorumque finibus, ubi Dauni regis filia in matrimonium ducta (cf. + inf. v. 70) Arpos, seu Argyrippam _urbem_ (+Argos hippion+) + condidit, Heyne Exc. I, ad Virgil. Æn. XI, 243 sq. + + 47. _evadit_ Put. + 48. _amolitus_ conj. N. Heins. Sed vid. not. + 50. _male_ e R. 2, recepit Lefeb. et sic scribendum putaverat + N. Heins. prob. Drak. ut sententia h.l. esset, ut damnum et + perniciem nostram effecit, ut Troja capi potuerit. Eodem tamen + sensu Ernesti vulgatam adcepit lectionem, quæ et placebat Burm. + coll. v. 61, neque displicebat Drak. si _mala_ exponerentur + infelicia, et v. 51; _Sed_, non _Nam_, legeretur. + + Nam postquam Oenotris fundavit finibus urbem, + Æger delicti, Phrygium placare colendo + Numen, et Iliacos parat exorare Penates. + Ingens jam templum celsa surgebat in arce, + Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ: 55 + Quum medios inter somnos altamque quietem, + Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo: + + 51. _Oenotris_; v. ad I, 2, et VIII, 46. + 52 seq. _Æger delicti_, propter Palladium furto abductum; unde et + _inpius_ Virgil. Æn. II, 163 dicitur. Conf. Heins. ad Valer. Fl. + III, 737. + --_Phrygium Numen, et Iliacos Penates_, Palladem. Cf. ad I, 43. + 54. _surgebat_, exstruebatur, ut VII, 747; Virgil. Æn. I, 437 al. + 55. _Laomedonteæ_, ut VII, 437. + --_sedes_, ut XII, 48, ubi v. V.L. + 57. _Nec celata deam_, forma divina, ut _vero ore_ XII, 705, ubi + v. not. + --_Tritonia virgo_; cf. ad III, 323. + + 51. _Nam_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Mediol. Mars. et Mart. Herbip. + quod h.l. pro _en_, _ecce_, ut passim in Virg., positum notat + Lefeb. Cf. Heyne ad Virg. Ge. IV, 445, et _Æn._ VI, 378. Vulgo + _Sed. Oenotriis_ Ald. Gryph. et alii. At vid. not. ad VIII, 46. + + «Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore + «Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus + «Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis, 60 + «Qui nunc prima locant melioris moenia Trojæ. + «Huc vittas castumque refer penetrale parentum.» + Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit. + + 59. _Garganus_ et _Daunia tellus_, Apulia. Vid. ad I, 291, et IV, + 561. + 60 seq. Quære Æneam, qui in Laurenti agro novam Trojam exstruxit (v. + Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VII), et Palladium Trojanis redde. + 62. _vittas et penetrale_ signum palladis (v. ad I, 668; Cic. Nat. + D. II, 27, et Virgil. Æneid. II, 168): nisi _vittas_ Vestæ cum + N. Heins. intelligere malis. Cf. Heyne not. et Exc. IX ad Virgil. + Æn. II, 296. + --_castum penetrale_, signum Palladis, virginis perpetuæ: cujus + solenne epith. est, ut et sacrorum. + + 60. _vobis_ R. 2. Enimvero ipsa Pallas non Arpis, sed Lavinii et + deinde Romæ vult coli. + 61. _nomina_ Put. _meliori_ malebat N. Heins. et sic tacite + edidit Lefeb. + 62. _Huc vittas_ Col. Tell. R. 2, _Huc intras_ Oxon. et Put. + _Huc mitras_ R. 1, Parm. Med. Deinde _castumque_ Col. R. 1, Parm. + Med. Ben. Vulgatæ lectionis, _Huc intra captumque_, auctor est + Marsus, _raptumque_ (a Diomede et Ulysse) malebat Burm. Sed vid. + not. + + + «Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor, + Armaque Laurenti figebat Troia luco. 65 + Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas, + Castraque Tydides posuit fulgentia ripa, + Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis + Prætendens dextra ramum canentis olivæ. + + 64. _Phryx_, Trojanus; _victor_ Turni, Æneas. + --_Lavinia Pergama_, novam quasi Trojam, quam a conjuge sua Lavinium + dixit. + 66. _Tyrrheni fluminis_; cf. v. 6, et ad VIII, 362. + 67. _Castra_, classem in statione positam, _fulgentia_, ut XII, + 435, _arx corusca_; Drak. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519; + IV, 604; V, 669; Heusing. ad Corn. Nep. Alcib. 8. + 69. Imitat. Virg. Æn. VIII, 116, 128; XI, 101, 332. + --_canentis olivæ_, ut _pallentis_ ap. Virg. Ecl. V, 16; Drak. + + 67. Hic versus N. Heinsio suspectus erat, quia Diomedes non manu + venerit armata (conf. v. 78), et _fulgentia castra_ ab hoc loco + aliena. At vid. not. + 68. _pignore_ Colon. Sed elegantior adpositio; N. Heins. + 69. _candentis_ priscæ edd. et v. 71, _Anchisiadæ_. Male! + _Anchisiada_ putabat N. Heins. quod tacite recepit Lefeb. vid. ad + lib. III, v. 650. + + Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum: 70 + «Pone, Anchisiade, memores irasque metusque; + «Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis + «Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ, + «Haud nostrum est: egere dei duræque sorores. + «Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi, 75 + «Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes. + + 70. _Dauni gener_; cf. ad v. 50 seq. + 71. _memores iras metusque_; v. ad III, 65, et Heyne ad Virg. Æn. + I, 4. + 72. _Idæos_, Trojanos fluvios. + 73. _Sanguine sudatum_; cf. II, 455, ibique not. Cf. Virg. Æn. + III, 350 sq. + 74. _Haud nostrum est_, etc., haud nostra, sed deorum et Parcarum + voluntate, fato, actum est. + --_sorores duræ_, ut I, 281, ubi v. not. + 76. _dextras jungamus inermes_, noto pacis, amicitiæ et foederis + signo. Cf. Var. Lect. + + 75. _ævum_ Putean. + 76. _inermes_ quatuor scripti et R. 2. Vulgo _inertes_; cf. + Heins. et Heyne ad loca similia Virg. Æn. X, 595; XI, 414, 672; + XII, 311. + + «Foederis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus + Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam. + Hæc ausos Celtas inrumpere moenia Romæ + Conripuit leto; neque tot de millibus unum 80 + Ingentis populi patrias dimisit ad aras.» + + 77. _hæc_, +deiktikôs+. + 79 sq. Res notissima e Liv. V, 49. Conf. sup. I, 624 sq., et IV, + 150 sq. Poeta vero cladem Gallorum palladio, non virtuti Camilli + tribuit. + 81. _aras patrias_; v. Var. Lect. + + 78. _trepidus_ Col. Male! conf. v. 68. + 81. _aras_, non _oras_, Col. Oxon. et R. 2. Eleganter _aras + patrias_ poeta dixit pro patria. Cf. Heins. et Heyne ad Virg. + Æneid. XI, 269, ubi lectio _patriis aris_ etiam Silii imitatione + firmatur. + + His fractus ductor convelli signa maniplis + Optato lætis abitu jubet: itur in agros, + Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco, + Et sacer humectat fluvialia rura Capenas. 85 + + 82. Conf. Liv. XXVI, 11. + --_His_ Dasii verbis _fractus ductor_, Hannibalis animus, furor, + impetus, consiliumque fractum, vel ipse a sententia abductus est. + --_convelli signa_, ut XII, 730, 733. + 84. _Feronia_, dea Latii Indiges (v. Heyne ad Virgil. Æneid. VII, + 800; VIII, 564, et Struv. Synt. Ant. Rom. c. 1, p. 162), cujus + triplex in Italia lucus cum fano memoratur: primus ad Tarracinam, + seu Anxur in Latio et via Appia (de quo v. Virg. l.c. Horat. sat. I, + v, 24, et Cluver. Ital. ant. II, 2, p. 460); alter in Etruria inter + Lunam et Pisas ad Vesidiam fl. (si fides habenda inscriptioni apud + Gruter. p. 220); tertius, de quo h.l. agitur, in eadem Etruria, + inter Veios et Tiberim, in agro _Capenate_, ad radices Soractis + montis, de quo v. Liv. XXVII, 4, 5; Virg. Æn. VII, 697; Cluver. II, + 3, p. 547. _Fanum_ hoc divitiis inclitum, ibique forum totius Italiæ + mercatumque frequentem, Deam vero in illo communiter a Sabinis et + Latinis cultam fuisse, tradunt Liv. I, 30; XXVI, 11, et Dionys. Hal. + II, 6; III, 32. Cf. sup. ad V, 175 sq. Capena, seu Capenas et + Capenus (Frontin. p. 121) notum Etruriæ oppidum, sed fluvius + _Capenas_ ignotus. + 85. _sacer_, tamquam adcola et custos sacri nemoris ac fani; Mars. + Conf. et ad XII, 215. + + 84. _Dives ubi annoso_, vel _antiquo luco_ legendum esse et + sequentia id confirmare opinabatur N. Heins. + + Fama est, intactas longævi ab origine fani + Crevisse, in medium congestis undique donis, + Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum + Innumeris aurum, solo servante pavore. + + 89. _solus pavor_, h.e. religio (v. ad I, 82), _servabat_, + tuebatur opes templi, ab iis diripiendis homines absterrebat. + Dausqueius non male comparabat locum Diodori, lib V: +Idion de ti + sumbainei kai paradoxon para tois anô Keltois peri ta temenê tôn + Theôn gignomenon; en gar tois hierois kai temenesin epi tês chôras + aneimenos errhiptai polus chrusos anatetheimenos tois Theois; kai + tôn enchôriôn mêdeis haptetai toutou dia tên deisidaimonian, kai per + ontôn tôn Keltôn philargurôn kath' huperbolên.+. Conf. et Virg. Æn. + VII, 60. + + 86. _fani_ Colon. Vulgo _Fauni_: Male! + + Hac avidas mentes et barbara corda rapina 90 + Polluit, atque armat contemtu pectora divum. + Avia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro + Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis. + + 91. _armat contemtu pectora_, ut IV, 249. + 92 sq. Cf. Liv. XXVI, 12 pr. + --_sulcat aratro_, ut _Thraces arant_ ap. Virg. Æn. III, 14, et + similia passim. Vid. ad VIII, 564. + + 90. _Hac_ Colon. Rom. 1, Parm. Med. _Hanc_ Oxon. et Puteol. + _Hec_ Marsus errore librariorum, qui tamen vulgatam lect. _Hæc_ + peperit. + 91. _contemtus_ malebat Burm. + + + Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit, + Victor, submoto patriis a finibus hoste, 95 + Fulvius infaustam Campana ad moenia clausis + Portabat famam, miserisque extrema movebat. + + 94. _Haud lætus_, tristis: eum enim invitum, et deorum portentis + territum, ac tandem Dasii narratione permotum, Romæ capiendæ spem + posuisse, et inde movisse, ex initio hujus et fine superioris libri + constat; Drak. + 97. _miseris_, obsessis Capuæ civibus _extrema_ mala _movebat_, + parabat. Ernesti: ita urbem obsidebat, ut spes nulla salutis civibus + relinqueretur. + + 94. _haud lentus_ (ut ap. Liv. XXVI, 12, pr. _repentino adventu_) + emend. N. Heins. et edidit Lefeb. Non male; vid. tamen not. + _Regina_ Oxon. cum nonnullis ex primis edd. non inprob. Drak. + cujus nota est hæc: «Qui nomen a +rhêgnumi+ deducunt, quod fama + sit, eo in loco impetu maris Siciliam: ab Italia abruptam esse, + _Rhegium_ malunt: his vero, qui a _Rege_ derivant propter loci + splendorem, _Regium_ placet, ut Grævio ad Cic. Epist. Fam. XII, + 25. Antiqui lapides literati, nunc addita, nunc detracta + adspiratione, utramque orthographiam agnoscunt.» + 97. _miserique_ Mars. et quidam alii. + + Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis: + «Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi + Altera Carthago nostræ, post foedera rupta, 100 + Et missum ad portas Poenum, post jura petita + Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis + Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?» + + 98. _prensans_, rogans. Vid. ad lib. VI, v. 461 sq. _cuicumque est + nomen in armis_, fortissimos militum, viros spectatæ virtutis. + 99. Verba Fulvii. + --_Dedecus defende_, ut V, 490 ubi v. not. Ernesti: injurias a + Campanis nobis factas armis ulciscimini. Sed _dedecus_ eo spectat, + quod tam perfida urbs tam diu nequidquam obsidetur. Cf. sqq. + 100. _foedera rupta_; conf. XI, 29 seq. + 101 seq. _missum ad portas Poenum_, Hannibalem arcessitum, quum + Campani ad cum deficerent, de quo vid. XI, 132 seq., et XII, 449 sq. + --_post jura petita Consulis alterni_; conf. XI, 55 sqq. + 103. _lenta_, secura, sine metu, et in otio. Cf. ad II, 489. + + 99. _urbis_ Col. + 101. _admissum_ Oxon. cum priscis edd. + + Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas + Educi turres, quîs vinceret ardua muri, 105 + Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis + Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos + Portarum postes, quateretque morantia claustra. + + 104. _robore_, e ligno, ligneas. + 106. _conjunctas adstringere nodis_, palilogia, de qua v. ad IX, + 99. + 107. _trabes_, arietes. + 108. _morantia claustra_, ut VII, 130. + + 106. _conjunctis_ Put. + + + Hic latera intextus stellatis axibus agger, + Hic gravida armato surgebat vinea dorso. 110 + At postquam properata satis, quæ commonet usus, + Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros + Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet, + Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen. + + 109. Dausq. Cell. et Ernesti intelligunt turres et machinas, quarum + lateribus _stellati axes_, h.e. rotæ radiatæ fuerint adnexæ. Sed de + _aggere_ sermo est; unde _axes stellati_ videntur potius ligna dici + sive tigna, cancellatim, ad instar stellæ radiatæ vel potius + radiorum rotæ, directa, transversa et decussata, quibus latera + aggeris varie ligabantur. Ipsa autem verba petita sunt e Lucano, + III, 455. Conf. Lips. Poliorcet. II, 3. + 110. _dorsum armatum_, dicuntur milites, vineis tecti; vel tectum + vineæ permunitum, et, ut utar verbis Veget. IV, 15, _duplici + munitione, tabulatis_ (f. _tabulis_) _cratibusque contextum_ (quod + tamen tabulatum magis proprie pluteorum fuit); aut vinea dicitur + _gravida dorso armato_, quia a tergo et dorso armatum militem + revelat et ostendit. Ita Lips. Poliorc. I, 7. + --_gravida_, ut _foeta armis_ et _gravis_ apud Virg. Æneid. lib. II, + 238, et VI, 516, ad quæ loca vide Heyne. + --_surgebat_, ut v. 54. + + 111. _At_ Colon. et Putean. Vulgo _Ac_. + 114. _Tum_ emend. Dausq. Sed vulgata quoque lectio bene se habet; + _offulsit_ Colon. Conf. Heins. ad Virgil. Æneid. IX, 110, 731, et + Valer. Flacc. IV, 482. Vulg. _effulsit_. + + + Cerva fuit, raro terris spectata colore, 115 + Quæ candore nivem, candore anteiret olores. + Hanc agreste Capys donum, quum moenia sulco + Signaret, grato parvæ mollitus amore, + Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo. + + 115. Commentum ornatus studio carmini intextum, et depromtum e Virg. + Æn. VII, 483 sqq. sed Siliana orationis luxurie expressum. Conf. + Heyne ad Virg. l.c. et Calpurn. VI, 32. + --_Cerva_, in Virg. _cervus_. Cf. ad III, 39, in V.L. + 116. Cf. Virg. Æn. XII, 84, ibique Cerda et Heyne. + 117 seq. _Capys_, de quo vid. ad XI, 30. + --_moenia sulco Signaret_, ambitum eorum locumque urbis novæ aratro + definiret, h.e. Capuam conderet. Res nota ex Isidor. Orig. XV, 2; + Serv. ad Virgil. Æn. V, 755, et Intpp. Ovid. Fast. IV, 819. + [118.] _mollitus_, captus. Quod feram captam occidi noluerat; + Burman. + 119. Verba Virg. Æn. VII, 487... 490, ornatu parum apto et jucundo + variata. + + 115. _Teucris_ pro _terris_ scribendum censebat N. Heins. + 118. _parvam molitus_ emend. idem, putans _moliri_ esse id. qd. + moderari, fingere, regere, ut _moliri parva tela manu, iter, + terras_, ap. Senec. in Hippol. Oedipo et Troad. 682, quæ tamen + exempla ad hanc verbi vim probandam nihil faciunt. Neque hanc + conjecturam mihi persuasit Lefeb. coll. Ovid. A. A. II, 319. + + Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis, 120 + Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili. + Aurato matres adsuetæ pectine mitem + Comere, et humenti fluvio revocare colorem. + Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ + Credebant, ac tura deum de more dabantur. 125 + + 120. _exuta feram_, ferina natura, seu feritate exuta, deposita, + h.e. mansuefacta. Cf. ad VI, 100, et VII, 496. + 124 sq. Conf. ad VI, 283... 288, et Gron. Obss. I, 13. + + 123. _renovare_ Nicander et post eum alii edidere. + + + Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam + Mille indefessos viridem duxisse per annos, + Seclorum numero Trojanis condita tecta + Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo. + + 126. Quæ Plinius, VIII, 32 seu 50 (ubi vid. Harduin.) et alii de + grandi cervorum ætate tradant, fabulosa esse, jam monuit Aristot. + Hist. An. IX, 6; et hodie satis constat, raro triginta annis majores + inveniri. + 127. _Mille_ tamen cervorum _anni_ a nemine, quod sciam, + memorantur, et poeta nimis rem auxit. + 129. _nox_, mors. Vid. Var. Lect. + + 129. _sed enim_, non _sed jam_, scripti; confer not. ad I, 33. + Deinde _nox_ scripti, R. 1, Parm. Med. _mox_ R. 2. Vulgo _mors_, + ex interpretamento, vid. ad II, 574. Vocab. tamen _nox_ nude + positum pro morte nunc, præsertim de cerva, recte, opinor, + displicuit Ernesto V. C. ut et N. Heins. inf. v. 270. + + Nam, subito incursu sævorum agitata luporum, 130 + Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello + Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus + Extulerat sese portis, pavidaque petebat + Consternata fuga positos ad moenia campos. + Exceptam læto juvenum certamine ductor 135 + Mactat, Diva, tibi, tibi enim hæc gratissima sacra, + Fulvius, atque adsis orat, Latonia, coeptis. + + 131 seq. _miserabile bello Prodigium_, ut sup. VIII, 638, ubi v. + not. + 134. _Consternata_; conf. Heinsium ad Ovidii Metam. lib. II, 314. + 135. Cogita milites omine fausto lætos inter se certasse, quis + primus caperet cervam; Ern. _Excipere_ verbum proprium venatoribus, + qui feras dolo ac fraude capiunt, ut +dechesthai+. Vid. Burm. ad + Quint. Inst. Or. II, 12, et Phædr. I, ii, 6, ubi cf. etiam Hartman. + in Chrestom. Phædr. + + 136. _Mactat, Diva, tibi enim gratissima sacra_ Col. mendose! + _Macta, Diva, tibi, tibi enim hunc, gratissima sacra_ conj. + N. Heins. _tibi, tibi enim hanc_ non male reposuit Lefeb. coll. + loco simillimo Virgil. VIII, 84, ubi vid. Heyne de usu voc. + _enim_. + + + Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis + Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem + Moenia flexa sinu, spissa vallata corona 140 + Adligat, et telis in morem indaginis ambit. + + 138 sqq. «Capua etsi nihilo segnius obsessa per eos dies fuerat, + tamen adventum Flacci sensit,» Liv. XXVI, 12. + [140.] _spissa vallata corona Adligat_, urbem corona cingit; noto + obpugnandi modo, de quo v. Lips. Poliorc. I, 4, _telis in morem + indaginis ambit_, tam arte Capuam obsidet, ut venator saltus ac + ferarum latibula _indagine_, h.e. ingenti retium cassiumque serie, + cingere solet, ne ulla elabendi occasio detur; quo sensu et inf. + XIV, 368, _navalis indago_ dicitur navium corona ac ordo; Drakenb. + Cf. X, 80, et Cerda ad Virg. Æneid. IV, 121. + + 141. _terris_ Parm. + + Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans, + Evehitur porta sublimis Taurea cristis + Bellator, cui Sidonius superare lacerto + Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela. 145 + + 142. Poeta, confuso temporum rerumque ordine, huc transtulit + narrationem Liv. XXIII, 46 sq. de Taureæ Campani singulari certamine + cum Claudio Asello, fortissimo Romanorum milite. + --_pavitant_, Campani arte obsessi. + 143 seq. _sublimis cristis_, heroum more. Cf. Heyne ad Virg. + Æneid. I, 468, et Köppen ad Homer. Iliad. II, 816. + [144.] _superare lacerto dabat_, quum præposuit ceteris; Marsus. + Male! Recte Lefeb. fatebatur, concedebat, Hannibal, Tauream Mauris + præstare lacerti viribus. Withof. emendat: _cui sidonios superare + lacerto Robur, et_, etc., ut more poetarum res inanimata aliquid + dare dicatur. + + 142. _Tum_ R. 1, Parm. Mediol. _pavitans_ scripti, R. 1, Parm. + Med. + 145. _dabat_, non _dedit_, Col. + 144. _parere lacerto_ conj. N. Heins. _superante_ ad marg. Silii + sui notaverat Corte laudaveratque Markl. Epist. crit. p. 40. Sed + vid. not. + + Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti + Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis + Vicinum sese videt, et clamore propinquo, + «Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte + Bellandi, et merita mille inter prælia fama), 150 + Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ, + Det sese campo, atque ineat certamina mecum.» + + 146 et 148. Vid. V.L. + + 146. Vulgo _alituum_. Male! et _lituum_ Mars. ed. Ven. _ac + lituum_ est ex emend. Dausq. et N. Heins. non est lectio c. Col. + quod. N. Heins. testari falso monet Drak. _Is trepido alipedi, ac + hinnitu stare n._ perperam quoque conj. Dausq. et _Is trepido + lituum tinnitu_ Scaliger, quod recepit Cellar. _strepitu ac lituum + tinnitu_, etc. emend. Burm. quod admodum adridebat Draken. non + mihi: nam +homoioteleuta+ _strepitu_ et _tinnitu_ auribus + ingratissima sunt, et simplicissima est N. Heinsii medicina. De + _lituum tinnitu_ vid. ad XII, 182. _Trepidus_ autem _equus_ est + properus, festinans, inquietus; quod jam notavere Dausq. et Drak. + Conf. ad VIII, 222. + 147. _violentus_ R. 1, et Ben. forte verius, judice Lefeb. + 148. _et_ Col. Put. R. 2. Vulgo _ac_, quod pro confestim, seu + propere h.l. positum putabat Dausq. _huic_ conj. N. Heins. ut ter + repetatur, _en_ edidit Lefeb. quæ mutatio et levissima est et haud + dubie vera. + 149. _huc_ Put. quod recepit Lefeb. qui eam ob causam et v. 151, + _Huc_ reposuit. + + + Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures, + Dum daret auspicium jusque in certamina ductor. + + 153 seq. «Hæc ubi Asello nuntiata sunt in castra, id modo moratus, + ut consulem percunctaretur, liceretne extra ordinem in provocantem + hostem pugnare? permissu ejus arma extemplo cepit;» Liv. l.l. + --_Æneadæ_, Romano. + [154.] _auspicium_ (ut XVII, 563) _jusque in certamina_, potestatem + ac veniam pugnandi, N. Heins. quem vide ad Ovid. Amor. I, i, 5. + + 153. _vox accidit aures_ non male conj. Drak. coll. Plaut. Stich. + I, ii, 31; Curt. IV, 4; Heins. ad Valer. Fl. II, 452, et Ovid. + Fast. V, 360; Gifan. Ind. Lucret. in voce _Accidere_, Colv. et + Elmenh. ad Apul. Met. V, p. 160. Neque tamen vulgatam lect. + damnabat. + 154. _jusque_ Col. _atque_ Put. _suus_ perperam corrig. Carr. + Vulgo _usque_, inepte, judice etiam Dausq. + + Prævetitum namque et capital, committere Martem, 155 + Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma + Imperio solvit, patulumque invectus in æquor + Erigit undantem glomerato pulvere nubem. + + 155. _capital_, +archaikôs+ pro _capitale_, scilicet facinus, seu + crimen, poena capitis luendum. Vid. Ernesti clav. Cic. De poenis + militum, qui pugnam nisi jussi inierant et discesserant a signis, v. + Lips. Mil. Rom. IV, 4. + 156 seq. _arma imperio solvit_, pugnandi potestatem dederat. + 158. Conf. ad lib. V, vers. 535. + + 155. _Prævehitur_ Oxon. _in certamina ductor Prævchitur, namque + ex Capua_ R. 1, Parm. Med. _Prævetitum namque et capital_ recte + Col. et Put. _namque et capita_ Oxon. _Prævetitum namque capiti_ + Mars. et Mart. Herbip. _Prævetitum capitis poena_ Ben. ut conj. + Dausq. _Prævetitum capiti poena_ Nicander in Junt. edidit et ad + ejus exemplum alii. + + Indignatus opem amenti, socioque juvare + Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires, 160 + Taurea vibrabat nudis conatibus hastam. + Inde, ruens ira, telum contorquet in auras. + + 159 sq. Taurea, ut vires lacerti (conf. v. 144) ostentaret, hastam + ope _amenti_, vel _nodi_, vibrare noluit, sed _nudis conatibus_, + sine illorum ope, sola lacertorum vi, jecit. Cf. ad I, 219, 318; IV, + 14, 291. + --_Indignatus opem_, non dignatus, respuens, tamquam rem indignam et + inhonestam. + + 162. _contorsit_ Put. _furens ira_, vel _ruens teneras telum + contorsit in auras_ opinabatur N. Heins. quem vide ad Virgil. + Æneid. IX, 699. + + At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni + Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro + In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam, 165 + Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu + Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis. + Tum strictum propere vagina detegit ensem. + + 163 sq. Hæc eleganter et ad naturam apte memorari, jam monuit Ern. + _Rutulo_, Italo, Romano, Claudio Asello. + [165.] _comprimit_, retinet ictum, ut VI, 538; IX, 650. + 166. _Mentitur minas_, similis est minanti h.e. jaculanti, simulat + se jam jacturum esse hastam, ut metum incutiat hosti. + + 163. _speculatur_ est ex emend. N. Heins. pro vulg. _spectatur_; + conf. ad VII, 123, _ab omni_ Tell. R. 1, Ben. _speculatur in omni + Corpore, perlustrat_, etc. edidit Lefeb. Forte leg. _spectatur in + o. C. perlustrans_. + 165. _librat_ maluerit N. Heins. et tacite recepit Lefeb. non + inprob. Drak. quum _vibrabat_ proxime præcesserit; cf. ad I, 351; + III, 319; IX, 523. + 166. _tunc transiit_ Col. ut ap. Iscan. bell. Troj. VI, 51, sup. + X, 253, et alibi _intrare_ ac _penetrare_. Vulgo _transigit_, quod + servavit Lefeb. et _nunc_, pro quo tamen et in Oxon. _tunc_ + legitur, _transfigit_ Put. et R. 2; _Mentitusque minas mediam tunc + transigit ictu P._ corrig. N. Heins. + 168. _deripit ensem_ e c. Tell. recepit Lefeb. coll. Hom. Iliad. + XII, 190, XX, 284, et sic conjecerat Burm. + + + Et jam ferrata rapiebat calce volantem + Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata. 170 + Nec Rutulus levior cedentis perdere terga: + Nam profugo rapidus fusis instabat habenis. + + 169. Vid. Var. Lect. h.l., et VII, 696. + 171. _Rutulus_, Romanus, _levior_, velocior (v. ad III, 394), _non + perdere_, h.e. non perdebat, premebat (ita jam Lefeb. coll. Virgil. + Æn. II, 530; XII, 754). + --_terga cedentis_; cf. ad I, 422. + 172. _fusis habenis_, ut VII, 696, et passim apud poetas. + + 169. _quatiebat_ opinabatur N. Heins. (cf. ad VII, 696, 697, ac + not. ad II, 71) et _fodiebat_ (ut VI, 212; VII, 67; Virg. Æn. VI, + 882) Draken. qui tamen +to+ _rapiebat_ multum facere arbitrabatur + ad festinationem Taureæ, qua se pugnæ subduxerit, augendam. + 171. _prendere_ Col. probb. Modio et N. Heins. idque recepere + Draken. et Ern. Vulgatum tamen _perdere_ recte, opinor, tuentur + Dausq. Barth. Adv. VIII, 7 (ubi Claudium dicit leviorem fuisse, + quam ut perdere Taureæ terga, h.e. amittere, tangere non + potuisset; vel eum non levem ad perdenda Taureæ terga, sed + adtentum, ut ante in duello, rem summa prudentia gessisse), + Burmann. et Lefeb. quos sequutus sum. Vid. not. _pergere_ Put. + Hunc versum sequenti jungebat Burm. et _Jam_ legebat pro _Nam_. + Deinde _cedentia terga_ maluerit N. Heins. quod utique elegantius + est: vid. a Draken. coll. VIII, 1; XV, 729; XVI, 55, et Heins. + ad Ovid. Epist. Her. II, 93, et Met. I, 541; Broukh. ad Prop. + III, vii, 57. ["XV, 729" recte XV, 726] + 172. _rapidum effusis habenis_, et v. 178, _aversaque_ + (remotiori) _porta_ emend. N. Heins. At vid. nott. + + Utque metus victum, sic ira et gloria portis + Victorem inmisit, meritique cupido cruoris. + Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem 175 + Confisum nullo comitante inrumpere tectis, + Per mediam propere trepidantum interritus urbem + Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta. + + 175. _credunt_, Campani. + 178. _porta adversa_, e regione obposita illi, per quam Claudius + Capuam intraverat; Drak. Recte. Cf. Liv. XXIII, 47 extr. + + + Hinc ardore pari nisuque incurrere muris + Ignescunt animi, penetrataque tecta subire. 180 + Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber + Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ. + + 179 sq. Summa luxuries poetica est, qua jam communis omnium pugnandi + ardor describitur; Ern. + --_Ignescunt_, incensi sunt, _ardore_, cupiditate pugnandi. Conf. ad + III, 136 et 305. + --_pari_, communi; vel potius eodem, quo Claudius intraverat urbem; + ejus exemplo incitati. + --_tecta_, Capuam. + 181. _saxeus imber_; v. ad I, 311. + 182 sq. Vid. Var. Lect. Withof. emendat _adstantum turribus_, hoc + est, ingruunt hastæ militum romanorum, qui summis in turribus + pugnantes adstabant. + + 182. _adduntur turribus_ legendum censebat idem N. Heins. coll. + VI, 21; IX, 105; XV, 722; Stat. Thebaid. II, 579. _et missæ + succedunt t. h._ Markl. Ep. crit. p. 42; _summis accedunt_, vel + _funduntur_ Draken. et _descendunt_ Burm. ut non Capuæ turres + intelligantur, sed machinæ in modum turrium, quas obsessores muris + admoverint, et unde hastas miserint in defensores. Eodem sensu + vulgatam lect. cepit Ernesti V. C. qui tamen ad exemplum Lefeb. + monet, voc. _adscendunt_ frustra sollicitari a viris doctis, neque + agi de obsessis, sed de obsidentibus. De iisdem etiam Intpp. illi + adceperunt hæc verba, etsi alio sensu, quam Lefeb. qui coll. Virg. + Æn. IX, 568, exponit, hastæ jactantur ad fastigia turrium Capuæ. + Ita et ego dudum hæc verba intellexi; at semper quoque veritus + sum, ne aures poeticæ concinnati adsuetæ iis obfenderentur: nam + hastæ missæ non bene _turribus adscendere_ dicuntur. Silius forte + memor fuit loci Virg. Æn. II, 237. _Scandit fatalis machina + muros_, et, quod de equo illo in urbem inlato vel inmisso præclare + dicitur, perperam transtulit ad hastas. + + Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam: + Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras + Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo. 185 + + 184. _Dictæa arundo_; vid. ad II, 90. + 185. _Tranat_; v. ad III, 682. + + 183. Vulgata lectio est: _Nec pronum audendi virtutem e. c._ Eam + in re dubia servavi, librorum auctoritatem sequutus, nisi quod + _audenti_ pro _audendi_ e c. Put. recepi. Inde sententia non + inepta exoritur: _non cuiquam_, nemini, _audenti virtutem + excellere_ aliis, _pronum_, facile id erat; nisi malis, _nec + pronum_, facile, _cuiquam audenti_, forti viro, _v. excellere_; + vel denique, _nec pronum audenti_, fortibus erat, _v. excellere + cuiquam_. +To+ _virtutem_ retinui, quoniam Silius quam maxime + græcismos amat: neque tamen intercedo, quo minus _virtute_ + reponatur, ut legitur in c. Put. (in quo tamen _et scendere_ + perperam pro _excellere_) et ed. Ben. _audendi virtutem extendere_ + conj. N. Heins. vel, ut Dausq., _audendi virtute excellere_, quod + recepere Draken. Ern. et Lefeb. qui exponit: «nullus vult ut ab + alterius virtute sua superetur virtus.» _Nec pronum audenti + virtutem ostendere c._ emend. Burm. hoc sensu: cuiquam forti et + audenti non facile erat, virtutem suam præcipuam ostendere, quum + omnes simul et confusim pugnarent, et _iræ æquarent dextras_, h.e. + omnes eodem furore et ira pugnarent. Recte sententiam h.l. + percepit Burm. sed eadem quoque vulgatæ lectioni inest (quin eodem + modo et Ernesti lectionem sibi probatam interpretatus est), neque + adsequor, cur non tam bene _virtute excellere_ dicatur, quam + _virtutem ostendere_. + + Lætatur non hortandi, non plura monendi + Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem. + Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse + Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto + Ad portam, magnæque optat discrimina famæ. 190 + + 187. _rapiunt sibi quisque laborem_, eleganter, ut XI, 197, 491; + XII, 478. Cf. ad I, 569. + 188 sq. Vid. Var. Lect. + 190. _magnæ optat discrimine famæ_, quo sensu Curtius, VIII, 13 + extr., dixit _gloriam sibi ex periculis arcessere_. + + 188. _jam_ maluerit N. Heins. + 189. _Fortunæ_ ex ed. Ven. Marsi recepit Drak. suadente + N. Heins. _Fortuna_ Parm. Ald. Florent. et Gryph. edd. prob. + Dausq. Vulgo _Fortunam_: quod non spernebat Barth. Adv. XXII, 8, + modo _superesse_ exponeretur præesse, de quo vid. Gell. I, 22; + malebat tamen legere _Fortuitum sibi q. d._, quemque, ut Fortuna + datum, rebus suis ipsummet ducem futurum. Idem Adv. VIII, 7, + scribendum ceusebat, _et super esse Fortunam s. q. d._, super h.e. + præter Fortunam esse sibi quemque ducem seu instar ducis. Hanc + distinguendi explicandique rationem amplexus est Lefeb. coll. + perperam Virg. Æn. XII, 714, nec laudato sententiæ hujus auctore. + Ea nihil contortius esse monet Ernesti, qui nostram lectionem ita + interpretatur: quemque fortunæ suæ auctorem esse. Sed poetam, + qualis Silius est, _superesse_ dixisse pro _esse_ vix crediderim. + Illa vero divisio forte non respuenda, si _super_ pro _insuper_, + scilicet videt (vid. ad I, 60 et 340) et verba _esse Fortunæ sibi + quemque ducem_ eo sensu posita adceperis, quo Livius lib. XXII, 5 + (quem locum Silius ante oculos habuisse videtur) dixit: _sibi + quisque dux adhortatorque factus ad rem gerendam_. Sic tamen + _Fortuna_ præstiterit; nisi aliud mendum latet. + 190. _parat_ conj. N. Heins. + + + Tres claustra æquævo servabant corpore fratres, + Quîs delecta manus centeni cuique ferebant + Excubias, unaque locum statione tenebant. + Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri + Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus. 195 + + 191. Narratio variarum cladium, ad Capuam factarum, in qua poeta + magis ingenio suo ad quævis mira (quis enim non illud statim studio + quæsitum putet, quod tres fratres, iidemque varia armorum genera + tractantes in uno loco excubias agunt?) et atrocia narranda prono + indulsit, quam historiæ fidem servavit; Ern. Silius turbato temporum + rerumque ordine, ut passim, inpr. lib. XII, huc transtulit, quæ + Livius lib. XXVI, c. 5, 6, de pugna ad Capuam commissa tradit, et + quæ sup. XII, 488, carmini intexere debuerat. + --_æquævo corpore fratres_, ut _tergemini fratres_ sup. IV, 355. + 192. Imitat. Virg. Æn. IX, 161 sq.; Drak. _ferebant_, tenebant, + _Excubias unaque locum statione tenebant_; conf. Burm. ad Val. Fl. + V, 252. + + 194. _volucris_ Col. + 195. _Taburnus_ corrig. N. Heins. quia Silius nomina militum a + fluviis montibusque ut plurimum soleat derivare (vid. ad I, 306), + et Taburnus sit mons Samnii, a Marone Ge. II, 38, et Æn. XII, 715, + memoratus, nec remotus admodum a Capua. + + Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu; + Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu + Prælia moliri, et nudo non credere ferro; + Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas. + + 197. _medicatæ cuspidis_ et _nudo ferro_; vid. ad I, 219; VII, 453, + et Heyne ad Virg. Æn. XII, 857. + 199. Cf. IX, 336. + + 199. _armabat_ conj. Burm. ut _enses veneno armari_ dicuntur + passim; _actabat_ Tell. quod placet Lefeb. ut veteres dixerint + _agere_, _actare_, _actitare_, ut _jacere_, _jactare_, + _jactitare_: certe anteced. pro conseq. vel _aptabat_ pro _aptabat + et vibrabat_ positum monet. + + Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam 200 + Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ, + Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant; + Una ignes sævos, ast altera pone sagittas + Fundebat, validam torquebat tertia cornum, + Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu. 205 + + 200 sq. Cf. ad I, 277 seq. + --_Atlantiaco litore_, in Erythia ins.; v. Heyne ad Apollod. p. 71 + et 386 seq. + 201. _Geryones_; v. ad III, 422 in Var. Lect. + 203 sq. _sagittas Fundebat_; v. ad I, 267. + + 202. _paria_, h.e. totidem, _arma_ opinabatur N. Heins. Sed + cuivis dextræ _arma varia_ h.e. diversi generis, alteri ignes, + alteri sagittas, tertiæ _cornum_ seu hastas (vid. not. ad II, 124) + tribui, et hinc Geryoni comparari tergeminos, quibus _non una + tela_ seu arma fuerint (cf. v. 196), jam monuit Drakenb. Rectius + _in pugnam_ emend. N. Heins. quod recepi, quia et linguæ + convenientius et auribus suavius est, atque in duobus antiquis, + nescio quibus, _pugna_ legi monet Lefeb. qui _pugnas_ reposuit; + conf. ad VII, 67. + + + Hos ubi non æquis variantes prælia consul + Conspexit telis, et portæ limina circum + Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes, + Concitat intortam furiatis viribus hastam. + Letum triste ferens auras secat Itala taxus, 210 + Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto, + Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit. + At, non obsepto contentus limine Martem + Exercere levis bello, sed turbidus ausi, + Virrius incauto fervore eruperat amens 215 + Reclusa in campum porta, miseramque furori + Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma + Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen. + + 206. _non æquis_, non paribus et iisdem, sed variis. Sic ap. + Virgil. Æneid. lib. II, vs. 714 est, _non passibus æquis_. _Ed._ + 210. _taxus_; cf. ad IV, 255, 567. + 211. _fundit_, ut v. 204. + 214. _levis bello_, inbellis, nullarum virium, nullius artis ac + momenti in bello. Vid. ad VIII, 515. + --_turbidus ausi_, audax. + 215. _Virrius_, de quo vid. ad XI, 65 seq.; XII, 86. + 218. _metit_; cf. ad IV, 213, 462. + + 208. _ac_, non _et_, Col. + 211. _spicula fundit_ Put. + 213. _obsepti contentus limine M. E. tenus valli_, vel _brevi + vallo_, vel _levi bello_, putabat N. Heins. + + + Tifata umbrifero generatum monte Calenum + Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno 220 + Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem, + Nudus inire caput pugnas, certare juvenco, + Atque obliqua trucis deducere cornua tauri + Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto. + + 219. _Tifata_; v. ad XII, 487. + 220. _audere trucem_, audacissimum; noto græcismo. Audacia et + vires Caleni mox omnibus fere poeticæ orationis coloribus + adumbrantur. + 221. _subsidere leonem_; v. Var. Lect. + 222. _Nudus caput_, sine galea. Cf. ad III, 358. + 223. _deducere_ Barthius, Adv. VIII, 7, exponit tenuare et in + rectam seriem deflectere, ut _deductum carmen_, quod subtile unoque + tenore fluens dici possit: sed rectius Gronov. Obss. I, 17, ad + terram detrahere, coll. Suet. Claud. 21; Ovid. Met. IX, 84; Plin. + VIII, 45. + 224. _crudo facto_; v. ad I, 405; V, 423. + --_aliqua_ sc. via et ratione, seu ex parte, ut ap. Virg. Ecl. III, + 15; conf. Intpp. ad Plaut. Epidic. I, ii, 49, et Heins. ad Ovid. + Trist. III, iv, 75. + + 221. _sibi subdere sæpe leonem_ emend. Barth. Adv. VIII, 7, et + _subsistere_ (h.e. sustinere impetum, ut ap. Liv. I, 4, extr. et + IX, 31) Gronov. Obss. I, 17, ubi tamen in curis secundis vulgatam + scripturam defendit, et _subsidere_ exponit venatu et insidiis + capere, propr. in insidiis subsidere (Liv. I, 14) seu latere, more + venatorum, qui ita feras obvias clamore in laqueos præcipitant, et + inde _subsessores_ vocantur v.c. Senec. Hippol. v. 52; conf. Gron. + l.l. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XI, 268; Passer. ad Prop. I, + viii, 15; Lucan. V, 226. Marsus simpl. explicat sternere, non + inprob. Ernes. quum eo tandem redeat illa ex insidiis occupatio. + 224. _crudoque aliqua se a. facto_ Col. vid. not. _crudoque + oblique se a. fato_ Ox. Parm. Med. Mars. Mart. Herbip. _c. obliquo + se a. fato_ Put. _crudo oblique et se a. fato_ Junt. Ald. Gryph. + Illud _oblique_, quod jam Draken. monuit, male ab oscitante + librario ex vs. præc. hic revocatum; conf. ad VIII, 466, _crudoque + olim se a. fato_ Basil. Wolfii et inde plurimæ aliæ; _crudoque + olim_ (quum juvenis esset) _se adtollere cæstu_ corrig. Burm. nam + qui cæstibus pugnant, in digitos pedis erecti sunt (conf. Virg. + Æn. V, 426, Stat. Theb. VI, 747; Valer. Fl. IV, 267), et _crudus + cæstus_ ut ap. Virg. Æn. V, 69; Stat. Theb. VI, 730 al. Non male, + judice Drak. qui tamen lectionem c. Col. præferebat, quum +to+ + _olim_ primum in ed. Basil. vidisset. + + Is, dum præcipites expellit Virrius urbe, 225 + Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor + Thorace exierat, leviorque premebat anhelos + Pondere loricæ, et palantes victor agebat. + Jamque Veliternum media transegerat alvo, + Jam, solitum æquali ludo committere equestres 230 + Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso + Perculerat saxo: miser inplorabat amicum + Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem: + Sed, validas sævo vires duplicante dolore, + Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem 235 + Scipio, solamen properans optabile in armis + Hostem prostrato morientem ostendere amico: + + 226. _nudus_, sine _thorace_. Conf. ad IV, 313. + 227. _levior_, velocior ac expeditior (conf. ad III, 394), quum + sine lorica esset, _premebat_ et urgebat Romanos, cursu et armorum + pondere fessos. + 230. Marium, æqualem _Scipiadæ_, Scipionis. Vid. ad VII, 107. + 232. _Perculerat saxo_; cf. ad IX, 395. + 233. _hiantem_, bene de eo, qui _scopuli_, h.e. saxi pondere + premitur, et hianti ore auram captat. + 235. _Effudit cornum sonantem_; cf. ad I, 267; II, 124, et IV, 567. + 237. _Hostem morientem_ tamquam _solamen in armis_, viris in acie + cadentibus. Cf. II, 258. + + 235. _Effudit_ scripti. Vulgo _Effundit_, quod revocavit Lefeb. + et in duobus scriptis legi testatur. + + Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras, + Hasta viri pectus, rupitque inmania membra; + Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ, 240 + Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ + Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se, + Quam longa est, uno remorum præterit ictu. + + 238. _Tranavit_; v. ad III, 682. + 240. Comparatio hæc, qua velocitas hastæ declaratur, acutissima + recte videbatur Barthio Adv. XXII, 8 et Ern. qui tamen in 243, + ludentem poetam adnoscit. + --_Liburnæ_, seu _Liburnicæ_ sc. naves, levissimæ ac _agiles_, + velocissimæ, quibus Liburni, Illyrici et Epiri populus, mare + infestabant. + --_cærula_; v. ad I, 21. + 241. Conf. XI, 489, et Ovid. Met. XI, 461 sq. + 242 sq. _se, Quam longa est_, spatium mensuræ ac magnitudinis suæ, + etsi longissimum est. + + 238. _volucris liquidas ceu_ Put. + + + Ascanium Volesus, projectis ocius armis, + Quo levior peteret muros, per aperta volantem 245 + Adsequitur planta: dejectum protinus ense + Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus + Conruit ulterior procursus impete truncus. + + 245. _levior_, ut v. 171 et 227. + --_per aperta_, apertum, seu patentem campum, _volantem_, ut _per + apertum fugientes cervos_ dixit Horat. Od. III, xii, 8. + 246, 247. Verba Maroniana Æn. IX, 770 sq. + 248. _procursus impete_, ex nisu et impetu procurrendi: res ad + miraculum usque exaggerata; Ern. + + 246. _desectum_ malebat N. Heins. Sed vulgatam lect. bene firmavit + Drakenborch. imitat. Virgil. Æneid. lib. IX, v. 770. + + Nec spes obsessis ultra reserata tueri + Moenia; convertunt gressus, recipique precantes 250 + Infandum! excludunt socios: tum cardine verso + Obnixi torquent obices, munimina sera. + + 249. seq. Poeta expressit Liv. XXVI, 5, 6 (cf. ad v. 191 sq.) et + Virgil. Æn. XI, 883 sq. + --_obsessi_ Campani, qui duce Virrio eruperant in campum reclusis + portis (cf. v. 215 sq.), quum _moenia reserata_ tuendi spes relicta + non esset, fuga repetunt urbem, et primi intrant, postremi vero ab + his, qui confestim portas claudunt, ne hostis simul inrumpat, + excluduntur. + 251 sq. Vid. Var. Lect. + + 250. _precantes_, non _petentes_, Col. _Recipine precantes, + Infandum! excludant socii?_ perperam emend. et edidit Lefeb. qui + _excludant socii_ et interrogative in c. Tell. legi monet. + Præstiterit forte _excludunt socios, qui cardine verso_, porta + clausa, _Obnixi torquent obices_, eos refringere conantur. + 252. _munimina sera_ Col. Oxon. Put. R. 2, probb. Draken. Lefeb. + et Ern. ut Silius dicat, sero Campanos adcepta clade et spe + salutis amissa obice portam muniisse, quam satius fuisset eam loco + non movisse obductamque tenuisse. Vulgo _munimina seræ_; non + inprob. Drak. modo _obicis_ scribatur: nam si _sera_ substant. + est, prior vocis syll. ubivis corripitur, neque obices sunt + munimina seræ, sed portarum: _munimina ahena_ corrig. Barth. Adv. + VIII, 7. _Obnixi intorquent obicis munimen ahenæ_, vel _munimina + ferreæ_, vel _ferrea_ N. Heins. Hoc præ ceteris placebat Drakenb. + ut obices non totæ ex ferro (v. IV, 23, 24), sed laminis ferreis + æneisque munitæ, ne dissecari possent (vid. Casaub. ad Æneæ + Tactic. c. 17, unde _postes ærati_, _ferrati_, _cardo æratus_, + _porta ahena_), intelligantur, et versus sit hypermetros, de quo + vid. ad IV, 187. Possit etiam +to+ _e_ in _ferrea_ elisum videri, + de quo vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 223, ubi etiam de h.l. egit. + Si quid tamen mutandum, malim cum Burm. reponere _munimina sæva_, + quæ socios excludebant; quod et mihi in mentem venit. + + Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant. + Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro, + Perfractæ rabido patuissent milite portæ. 255 + + 253. _clausos_ in urbe; nisi malis exclusos intelligere, qui, + clausa porta, a Romanis premebantur cædebanturque, de quo v. Liv. + XXVI, 6. + 254. Cf. V, 36, et XII, 613. + + 255. _rapido_ (h.e. raptim admoto urbi et fugientibus instante) + e scriptis recepere Draken. et Ern. Ego vulgatam lect. _rabido_ + reduxi cum Lefeb. Nam Romanos Campanis institisse poeta jam + dixerat v. 253, unde furor, quo portas perfringere conantur, h.l. + aptior est. + + + Sed non in requiem pariter cessere tenebræ. + Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit: + At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum + Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum, + Tormentis finem metamque laboribus orat. 260 + + 256 sq. Campanorum somnus erat turbulentus, Romanorum placidus ac + dulcis. + 258 seq. Has deditionis causas Silius finxit, quia a tali reipublicæ + Campanæ statu non abhorrebant, et erant ornatui poetico aptiores; + Ern. Alias adfert eloquentior Liv. XXVI, 12 sqq. + + 256. _in requiem pariles_ opinabatur N. Heins. + 257. _movit_ Col. _norit_ Put. Vulgo _novit_. Possis et _fovit_ + auctore N. Heins. + + Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus. + Virrius, a Poeno nullam docet esse salutem, + Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis; + «Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis + Si dexter Poenis Deus et Fortuna fuisset, 265 + Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini: + Qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi: + Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos + Portaret fasces nostro de nomine consul. + Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis. 270 + + 261. Cf. omnino Liv. XXVI, 13 sq. «Virrius, defectionis ab Romanis + auctor,» Liv. l.c. + [262.] Cf. XI, 65 sq.; XII, 86. + 264 sqq. Conf. XI, 59 sqq. + --_sceptra Ausoniæ_, alterum Consulem Rom. e Campanis creatum iri. + [265.] _dexter_, ut V, 227. Sic Æn. II, 433, _si fata fuissent, ut + caderem_. _Ed._ + 268. _vigor_, animus, audacia. + 270. _Hactenus est vixisse satis_; v. ad IV, 795. + --_dum copia noctis_, mortis mihi consciscendæ. Cf. sup. ad v. 129 + in Var. Lect. + + 261. _Mussat perfidia, et ductorque_, vel _ut ductorque_, vel + _Mussat perfidiæ structorque_ legendum censebat idem. + 268. _Nec... afuit_ Col. Vulgo _Hoc affuit_, vel _abfuit_; male! + _æquus_ ed. Basil. Wolfii et inde aliæ. + 270. _mortis_ pro _noctis_, vel _dum copia voti est_ corrig. + N. Heins. Conf. sup. ad v. 129. Vulgo post _satis_ punctum ponunt, + et Scaliger ita distinguebat seqq. _Dum copia noctis_, _Cui + cordi_, _comes_ (_æterna est A. ad u. L._) _petat ille_, etc. Ita + Cell. qui hanc poetæ mentem esse credebat: dum moram adhuc nox + concedit, cui cordi et commodum est, me sequatur ad ferale + convivium. + + Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam + Libertas, petat ille meas mensasque dapesque; + Et, victus mentem fuso per membra Lyæo, + Sopitoque necis morsu, medicamina cladis + Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.» 275 + Hæc ait, et turba repetit comitante penates. + + 271 sqq. «Quibus vestrum ante fato cedere, quam hæc tot tam acerba + videant, in animo est, iis apud me hodie epulæ instructæ paratæque + sunt,» etc. Liv. l.l. c. 13. + 273. «Alienatis mentibus vino ab inminentis sensu mali venenum + omnes sumserunt,» Liv. c. 14. + 274. _necis morsu_, dolore, ut XVII, 345, ac _morsus curarum_ et + _exsilii_ ap. Ovid. ex Ponto I, i, 73; iii, 43. Conf. sup. ad VII, + 271, et Ernesti clav. Cic. + --_medicamina cladis_, venenum, quod cladem arcet et _fata exarmat_, + h.e. crudele mortis genus nobis inminens et supplicium ab irato + hoste timendum propulsat. Conf. verba Virrii ap. Liv. loc. cit. + «Romanos Roma circumsessa... a Capua non averterunt: tanta aviditas + supplicii expetendi est... nos idem fecissemus, si data fortuna + esset. Itaque quando aliter Diis inmortalibus visum est, quum mortem + ne recusare quidem debeam; cruciatus contumeliasque, quas sperat + hostis, dum liber, dum mei potens sum, effugere morte, præterquam + honesta, etiam leni, possum,» etc. + + 273. _vinctus mentem_ conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. + XI, 238. Id recepit Lefeb. Sed mentis potius alienatio designatur, + vid. not. Præterea et _vinciri_ et _vinci_ vino ac somno recte + dici monet Drak. + 275. _ac_ Col. Vulg. _et_. + + + Ædibus in mediis consurgens ilice multa + Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis. + Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque. + Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus 280 + Exsilio punita truci: despectat ab alto + Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda. + Vox occulta subit, passim diffusa per auras: + + 280 sq. Cf. XI, 158... 258 et 377 seq. Versus præclari de fide + constanter servanda. _Fidei_ Deæ ministerio poeta usus erat et sup. + II, 479 sqq. Saguntinis ibi propitia, Campanis perfidis h.l. infesta + bene fingitur. + [281.] _ab alto_, de cælo. + 282. _Sacra Fides_; v. ad I, 481, et ad II, 479 in Var. Lect. + 283. _Vox occulta_ Fidei, in nubibus abditæ; nisi malis Erinnyos, + quod ex v. 291 seq. probabile fit. + --_subit_, ut al. _venit_, h.e. audita est, _passim diffusa per + auras_; cf. IV, 260, ubi v. Var. Lect. + + 278. _auspicium_ melius videbatur D. Heins. Vulgatum recte + defendit Dausq. coll. III, 627, et aliis, qui sepulcrum adpellant + _diversorium_, _portum corporis_ et +katagôgeion+, v.c. Prudent. + Hamart. Enn. ap. Cic. Tusc. I, 44. et Antiphane. Præterea h.l. de + convivio agitur. + 281. _Exsilio punita. Truces despectat_ conj. N. Heins. + 283. _auras_ scripti et R. 2, quod recepi cum Lef. Vulgo _aures_; + cf. not. + + «Foedera, mortales, ne sævo rumpite ferro: + Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro 285 + Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum + Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici, + + 285 sq. _castam servate fidem_; cf. ad I, 481; II, 700 sq. + --_fulgentia ostro regna_ pro imperiis summis, splendidissimis, + inusitate dictum et incommode, nisi sub regnis munera intelligas, ad + quorum splendorem purpura pertinet; Ernest. Idem. V. C. verba _dubio + rerum_ dandi casu adcipit pro, ei, cujus spes dubiæ, tenues sunt, ut + mox dicitur. Ego _dubio rerum_ docte positum crediderim pro, in + dubio rerum statu et eventu, in rebus dubiis, ut _in dubiis_ sup. + I, 562. + + 287. _tenuis_ suspicabatur N. Heins. idque recepit Lef. e c. + Put. et R. 2. Sed Drak. jam monuit, ex mente Silii omni eum luctu + e ærumnarum genere mactatum iri, non qui tenuem et minus potentem + amicum, quum ei adhuc subpetat spes, relinquat, sed qui amicum in + rebus dubiis ac _tenui spe_ (ut ap. Liv. XXV, 38; Cic. pro Rosc. + Com. 14 al.) deserat. + + Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit + Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper + Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque 290 + Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque + Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube, + Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys. + + 289 sqq. _Erynnis_ advocatur in desperato consilio Virrii, noto more + poetarum: nam Furiis agitantur homines scelerum sibi conscii, et + illæ ipsæ sunt ultrices perfidiæ aliorumque flagitiorum; Ern. A + Furiis quoque homines, tam probi quam inprobi, in furorem aguntur, + iisque tribuitur, quod insania efficit. Cf. ad II, 595, et 609 sqq. + Ibi lampada Phlegethontis in undis tinctam quassat Erinnys, qua + instincti Saguntini rogum exstruunt; h.l. _pocula Stygio tabo_, h.e. + atro ac mortifero veneno, vel potius ex Styge hausto, cujus aqua + certe epota illico necat (v. Plin. II, 103 seu 106; lib. XXX, 16; + XXXI, 2, seu 19; XXXIX extr. Pausan. Arcad. c. 18; _l'Hist. de + l'Acad. des Inscr._, T. IV, p. 554). Cf. inf. XIV, 99. + + 291. _namque_ Col. idque ex conj. D. Heins. recepit Cell. Sed +to+ + _jam_ h.l. aptius et Silio in deliciis est. + 292. _et_ deest in Put. _ut abdita_ edidit Lefeb. + + Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo + Porrigit, et large poenas letumque ministrat. 295 + Virrius interea, dum dat penetrare medullas + Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret + Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes. + + 294 seq. _spumantia Porrigit_ Virrio ac XXVII senatoribus, et ita + _large poenas letumque ministrat_, omnes necat ac perfidiam eorum + punit. + [295.] _ministrare_ verbum conviviale. Cf. ad II, 674 in V.L. et + Burm. ad Petron. Sat. c. 31. + 296 sq. «Venenum omnes sumserunt: inde misso convivio, dextris inter + se datis, ultimoque complexu, conlacrimantes suum patriæque casum, + alii, ut eodem rogo cremarentur, manserunt,» etc., Liv. XXVI, 14. + --_dum dat_, concedit, _Exitio_, veneno letifero, dum sinit veneni + vim _penetrare medullas_. + [297.] _Exitium_, _pernicies_, _pestis_, _lues_, +olethros+, dicitur + poetis omne, quod noxium et exitiosum est. Vid. ad I, 174. «Inpletæ + cibis vinoque venæ minus efficacem in maturanda morte vim veneni + fecerunt,» etc., Liv. l.c. + 298. _Jungentum fata_, senatorum, qui cum ipso perfungebantur, + fato, seu voluntariam mortem obpetebant. + --_subici_; v. ad I, 113. + + 298. _Jungentum_ Colon. _Jungent tum_ Oxon. Vulgo _Jungere tum_. + Deinde _subici_ tres scripti et Rom. 2. Vulg. _subjici_, + claudicante versu. + + + Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat. + Jamque superstantem muro, sociosque Milonem 300 + Voce adtollentem pubes campana videbat. + Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt + Castra inimica gradu, quîs leto avertere poenas + Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem, + Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes. 305 + + 299. _Stringebant tenebræ metas_, ut V, 24, ubi v. not. + --_victorque_ Romanus _ruebat_, inrumpebat, vel muros adscendebat; + quod primus fecisse fingitur _Milo_, de quo cf. v. 365. Is _socios + voce adtollit_, dum læto eos clamore et hortatu ad murum + adscendendum excitat. + 302 sqq. «Postero die porta Jovis, quæ adversus castra Romana erat, + jussu proconsulis aperta est... et C. Fulvius legatus senatum + Campanum (qui non cum Virrio et XXVII senatoribus necem sibi + consciverant) _ire in castra ad imperatores Romanos jussit_,» etc. + Liv. XXVI, 14. + 305. _Tyrio hospite_, hospitio, amicitia et foedere, cum Poenis + juncto. + + 300. _muros_, et v. 304. _Defuerunt_ malebat N. Heins. + + Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus + Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus. + + 307. _nullique hominum lacrimabile vulgus_, ut ap. Hom. +hoi + tuchontes+ et +aklaustoi+, qui in bello, vel nullum, vel +akriton+, + commune cum multis, non singulare, nanciscuntur sepulcrum; D. Heins. + Aptior est Drak. nota: Merito suo hæc plebem Campanam pati, nec + dignam esse, quæ defleatur, innuere vult Silius: nam ingens eam + momentum ad defectionem adtulisse patet ex lib. XI pr., et Liv. + XXIII. + + 307. _illacrimabile vulgus_, vel _multisque hominum lacrimabile + v._ emend. Dausq. + + Stabant innixi pilis exercitus omnis, + Spectabantque viros et læta et tristia ferre + Indociles, nunc propexis in pectora barbis 310 + Verrere humum, nunc foedantes in pulvere crinem + Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis + Femineum tenues ululatum fundere in auras. + + 308. _innixi pilis_, ut apud Virg. Æn. IX, 229. Conf. ad IV, 550. + --_exercitus_ Romanorum _stabat exspectans signum moenia_ diruendi, + v. 315. + 309 sq. _et læta et tristia ferre Indociles_ præclare dicuntur + cives Capuæ, qui olim, fortuna superbi, poposcerant, ut alter Consul + Rom. e Campanis crearetur (vid. XI, 59 seq.), et nunc, saluti suæ + desperantes, femineo plangore urbem complent; qui itaque luxuria + diffluentes neque secundam neque adversam fortunam sapienter ferre + didicerant, in illa animi nimis elati ac insolentis, in hac nimis + fracti ac humilis. Cf. VIII, 544 sq. + 310 sq. Cf. ad VI, 560 seq., et XII, 597 seq. De _propexis_, h.e. + promissis _barbis_, vid. Heins. ad Ovid. Amor. III, i, 7, et Fast. + I, 259, et de hoc summi moeroris indicio Intpp. ad Suet. Calig. 24; + de præcepto autem grammaticorum, qui barbam de homine, _barbas_ de + animalibus dici notant, Burm. ad Petron. Sat. c. 99, et Beroald. + Adnot. in Serv. p.m. 265, quos Drak. laudavit. Poetas præterea + plurali ac singul. numero indifferenter uti vel tironibus notum est. + 313. _ululatum fundere_; v. ad XII, 292. + + 308. _omnis_, non _omnes_, ed. Gryph. Raphel. et R. 1, ad marg. + prob. N. Heins. ut metro consulatur. Vide eum ad Ov. Met. IX, 425, + et nos sup. ad XI, 232. + 310. _propexis in pectore barbis_ suspicari possis coll. Virg. + Æn. X, 838. Sed vulgata quoque lectio recte se habet. + 313. _effundere_ conj. N. Heins. + + + Atque ea dum miles miratur inertia facta, + Exspectatque ferox sternendi moenia signum, 315 + Ecce repens tacito percurrit pectora sensu + Relligio, et sævas componit numine mentes; + Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno + In cinerem traxisse rogo: subit intima corda, + Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ 320 + Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi, + Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis + In spatium inmensum campis habitanda relinqui + Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ + Languescunt animis, et vis mollita senescit. 325 + + 316. Poeta urbem servatam dicit partim ob religionem Jovisque + voluntatem, partim v. 323, ut Livius, XXVI, 16, «propter præsentem + utilitatem et agrum, quem omni fertilitate terræ satis constabat + primum in Italia esse.» Aliæ causæ latent in vs. 318... 322, qui + spectant ad illa Liviana ibid. «non sævitum incendiis ruinisque in + tecta innoxia murosque; et cum emolumento quæsita etiam apud socios + lenitatis species, incolumitate urbis nobilissimæ opulentissimæque, + cujus ruinis omnis Campania ingemuisset.» Nec male poeta templorum + et antiquitatis urbis rationem habuit. Quæ vero finxit vers. 326... + 347, ad ornatum poeticum pertinent. + 317. _componit mentes_, ut XI, 350. + 318. _velint_, ut II, 518. + 321. Conf. ad XI, 30 et 297 sq. + 322. _Non cuiquam visus_, more Deorum, qui nube vel caligine + involuti cum mortalibus agere solent. Cf. Heyne Exc. XIII ad Virg. + Æn. I. + --_refusis_, expansis, _In spatium immensum campis_, cf. ad + III, 464. + 325. _senescit_, inminuta est. Cf. ad II, 457. + + 319. _traxisse_ Col. Oxon. et Tell. cum Parm. Ben. Ald. Florentina + Juntarum, Nut. Gryph. Raphel. _struxisse_ Put. Vulgo _transisse_. + De singul. num. _cinerem_ conf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. I, 24. + + + Pan Jove missus erat, servari tecta volente + Troia, pendenti similis Pari semper, et imo + Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu. + + 326. _tecta Troia_, ut _Dardana moenia_ XI, 30, ubi v. not. + 327 sq. Locus class. de _Pane_ ejusque habitu, in quo poeta Hymnum + Hom. ante oculos habuisse videtur, quocum conferendus est Orphicus + Hymn. X, et Val. Fl. III, 47 seq. De utroque hymno et de tota fabula + v. Hermanni Mythol. Lyricorum p. 188 seq., et Heyne _antiq. Aufsätze + Fasc._ II, p. 53 sqq. Incessus deorum plerumque fingitur levis, + celer, suspensus, pendulus (_schwebend_), _pendenti ac volanti + similis_, ut se per auras _librent_ (cf. v. 337), et _vix terræ + inscribant vestigia_, h.e. eam pedibus adtingant. Vid. Heyne Exc. + XIII ad Virg. Æn. I, et Köppen ad Hom. Iliad. IV, 75 seq.; V, 778; + XIII, 62 et 70. Dii præterea agrestes ac silvestres sunt agiles, + leves, veloces, leviter salientes, +elaphroi+, +kouphoi+ (v. ad + III, 394, et Jani ad Horat. Od. I, xvii, 1), unde et Pan ipse + +skertêtês+, +peridromos+ et +sunchoros numphôn+ dicitur in Orph. + Hymno X. + --_imo cornu_, ungulis corneis: _imo_, ad differentiam ejus, quod + summum est et in fronte protuberat; quod jam monuit Gronov. Obss. I, + 17. Nam Pan non modo duo _cornua parva_ in _fronte_ habet (cf. + v. 332 et de origine hujus commenti sup. ad I, 415, et Herman. l.c. + p. 188), unde +dikerôtês+ dicitur Hom. l.c. et +Zeus ho kerastês+, + Orph. sed etiam pedes cornutos, _cornipedem plantam_ inf. v. 338, + unde et ipse vocatur _cornipes_, _capripes_, +aigopodês+, Hom. + +aigomelês+, Orph. +kerobatês+, Hesych. et Suid. + + 327. _imo_ Col. ut conj. Gron. Obss. I, 17, Vulgo _uno_: male! + _unco_ corrig. Barth. Adv. VIII, 7. At vid. not. + + Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra + Verbera læta movens festa per compita cauda. 330 + + 329. _Dextra_ tenet ac _movet verbera_, _cæsa capra_, h.e. flagellum + ex pelle caprina factum. + --_lascivire_ hic notare videtur petulans et protervus esse, ita ut + omnis absit obscoenitas; Drak. coll. Liv. I, 5 (_nudi juvenes, + Lyceum Pana venerantes, per lusum atque lasciviam currunt_), Budæo + ad Pand. p.m. 619, et Gron. Obss. III, 4. + --_Tegeatide_, epith. orn. Tegeæa, seu Tegeatica, h.e. Arcadica, a + Tegea, urbe Arcadiæ: nam Pan +epichôrios+ Arcadiæ Deus, qui in ea + ejusque oppidis montibusque, inpr. Mænalo, Lycæo, et Parthenio, + potissimum colebatur. Conf. inf. v. 345 sq., et Spanhem. ad Callim. + H. in Dian. v. 87... 89. + 330. Poeta adludit ad. Lupercalia, festum Panis (unde forte _festa + cauda_), quo discurrebant Luperci et scuticis, e corio caprino + factis, percutiebant manus ac terga obviorum, præcipue mulierum, quæ + ita fecundæ fieri credebantur: quod vel tironibus notum ex Ovid. + Fast. II, 425 seq., et V, 102, ubi v. Heins. Cf. V.L. + + 330. _festo ludo_ et _Verbera feta_ (hoc est fecunda, ut ad + Lupercos et Lupercalia adludatur, quibus steriles matronæ se + percutiendas dederint) emend. N. Heins. h.l. et _cæsæ Tegeatica + capræ Vellera secta movens festo per compita ludo_ in curis + secundis ad Ovid. Fast. V, 102. Ego nihil mutandum crediderim, + excepta _festa cauda_, pro qua _festo cursu_, seu _saltu_, seu + _ludo_ reponendum videtur. + + Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus, + Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte: + Stant aures, imoque cadit barba hispida mento. + + 331. Conf. Ovid. Epist. Her. V, 137, et Met. I, 699; XIV, 633; Heyne + ad Virgil. Ge. I, 20, atque Ecl. X, 24; Heins. et Burman. ad Valer. + Fl. III, 50, et, ubi ratio hujus commenti redditur, Geopon. Græc. + XI, 10. + 332. Conf. ad v. 327 sq. Observent tirones cum delectu eleganti + posita verba _erumpunt_, _stant_, _cadit_ pro vulgari, habet cornua + in fronte, erectiores aures, barbam; Ern. + --_fronte rubicunda_, moris, ebuli succo et minio. Vid. Serv. et + Heyne ad Virg. Ecl. II, 31; VI, 22; X, 27. + 333. _Stant aures_, erectæ sunt et acutæ. Sic _stare_ I, 527; IV, + 142, 620; V, 319, 521 et al. Contra _cadit barba_, promissa est, et + _hirsuta_ (qualis conspicitur in Mus. Florent. T. I, t. 86, n. 6. + Begeri Thes. Brand. T. III, pag. 448. _Mariette, pier. grav._ T. II, + P. II, p. 27); unde Pan. +êugeneios+, Hom. quod leonis et pardi + epitheton est Iliad. XV, 275; XVII, 109 al. + + 331. _opaca_ mendose ed. Marsi Ven. posterior et inde aliæ. + 332. _erepunt_ conj. N. Heins. ad Ovid. Met. XV, 621, et Fast. + V, 102. Sed in notis ad h.l. nihil mutandum censet et confert + Oppian. Cyneg. III, 474, de camelopardali, +Ek de mesês kephalês + didumon keras ithus orouei+. Putabat tamen h.l. et _vara cornua_ + pro _parva_ legi posse, de quibus vide eum ad Ovid. Amor. I, 3. + Bene autem monet Drak. in bove quidem _vara_ et distorta cornua + laudari, et parva in vitio poni; at Pani non bovina cornua, sed + caprina tribui, quæ retro flexa et parva sint, non _vara_. + 333. _imoque_ Col. quod displicebat N. Heins. quum _imo cornu_ + paulo ante (v. 327) præcessisset. Hinc vulgatum _summo_ (h.e. + extremo, ut ap. Martial. XII, 78, _Stans summos resupinus usque in + ungues_) retinendum, vel potius _simoque_ castigandum putabat, + quam ingeniosam conj. recepit Lefeb. neque inprobavit Drak. nam + Pani, Faunis, Satyris ac Silenis nasus mentumque resimum tribuitur + ipsique _simi_ vocantur, ut capellæ et capri, quorum facie fingi + solent. De hac voce vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 754, et Met. + XIV, 95. + + Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum + Velat grata latus teneræ de corpore damæ. 335 + Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes, + In qua non, librans corpus, similisque volanti + Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam. + + 334. _Pastorale baculum_ Pani tribuitur, quia armenti pastorumque + curam gerere credebatur; Drak. inde et +nomios+ dicitur Hom. + _baculum_ pro vulg. _baculus_. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 681. + 335. Pan nebride, vel stellata pelle pardi, seu leopardi, indutus + fingitur. Cf. Phurnut. de N. D. c. 27. Serv. l.c. et _Montfauc. + Suppl. aux Antiq. expl._ T. I, pl. 64. Pan +laiphos d' epi nôta + daphoinon lunkos echei+ apud Hom. Hymn. v. 23 de quo v. Hermanni + Mythol. Lyric. not. 351. + 336. Describitur Pan +oureios+ (Eurip. Iphig. in Taur. 1126), + +oresibatês+ (Sophocl. Oed. Tyr. 1110), et _montivagus_; Drakenb. + Conf. Hom. Hymn. v. 6 sqq. et Ovid. Fast. II, 285 seq. + 337. _librans corpus similisque volanti_; conf. sup. ad v. 327, et + I, 317; V, 284; XII, 94. + 338. _Cornipedem præcisa_; cf. ad v. 328. + + 335. _rapta_, h.e. corpori damæ derepta, pro _grata_ malebat + N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52; XV, 304, et Fast. V, + 102: _teneri_ pro _teneræ_ tacite reposuit Lefeb. invitis libris; + conf, tamen Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 28, et Ge. III, + 539. + 337. _In quam_ recte, puto, emend. Lefeb. + + Interdum inflexus, medio nascentia tergo + Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ. 340 + Obtendensque manum solem infervescere fronti + Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu. + + 341 sq. Videtur Silius imaginem ante oculos habuisse, quum hæc + scriberet; Ernest. Ita non Pana quidem, sed alium quemdam exhibet + gemma (in Gorlæi Dactyl. P. II, n. 9), Drak. + --_Obtendens_; cf. ad III, 613 in Var. Lect. + + Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque + Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum, + Arcadiæ volucris saltus et amata revisit 345 + Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro + Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu. + + 343. _mandata dei, Jovis_, v. 326. + 344. _permulsit corda furentum_, nam Pan Deus hilaris, +ligurêisin + agallomenos phrena molpais+, et +hêdugelôs+, Homer. Hymn. 24, 37, + nec non +Peithous+ pater. +Pana de men kaleeskon, hoti phrena pasin + eterpse+, ibid. v. 47, quæ tamen etymologia est inepta. + 345. Cf. ad v. 329, et I, 27. + 346. _Mænala_, ut _Taygeta_ IV, 363, ubi v. not. Pan, Deus + pastoralis, canit _calamis_, fistula, +suringi+, et hujus quoque + inventor fuisse fingitur; quod notum vel ex Ovid. Met. I, 689... + 705; Virg. Ecl. II, 31 seq.; Pausan. Arcad. c. 38. + --_argutis Dulce_, dulciter, _sonat calamis_, ut in Hom. Hymno, + v. 15, +donakôn hupo mousan athurôn Nêdumon... cheei meligêrun + aoidên+, et v. 24, +ligurêsin agallomenos phrena molpais+. + --_de vertice sacro_, Mænali, montis ipsi sacri. + 347. _ducit cantu_, adficit, et oblectat, eoque movet et ad + obsequium suaviter trahit; Cell. et Drakenb. coll. XV, 458. Claud. + Cons. Mall. Theod. 20, et Præf. in Rufin. I, 13. Sed Pan potius + cantu fistulæ _stabula_, h.e. oves et armenta (v. ad III, 383), ut + Amphion et Orpheus cantu lyræ feras, lapides aliasque res inanimas, + _duxisse_, ad se adlexisse, fingitur, quod ad summam cantus vim + atque præstantiam adumbrandam spectat. Cf. ad I, 96; XI, 441 sq., + 464 seq., et Broukh. ad Prop. III, i, 41. + + 344. _perfulsit_ et _præfulsit_ quidam. + 345. _volucer_ legendum censebat N. Heins. Sed vid. ad X, 351. + 346. _Tegeæ de vertice sacra_ (nam _Mænalus in Tegea_, teste + Vibio Sequest. qui tamen poetas magis, quam geographos sequi + solet) conj. idem; et v. 347, _sonans_, quod tacite, sed recte, + opinor, recepit Lefeb. + + + At legio Ausonidum, flammas ductore jubente + Arceri portis, stantesque relinquere muros, + (Mite decus mentis) condunt ensesque facesque. 350 + Multa deum templis domibusque nitentibus auro + Egeritur præda, et victus alimenta superbi, + Quisque bonis periere, virum de corpore vestes + Femineæ, mensæque alia tellure petitæ, + Poculaque Eoa luxum inritantia gemma. 355 + + 348. Romani jussu Fulvii non delent Capuam. Cf. v. 315 sq. + 351 sq. Poeta, qui adripit quidquid potest, si id modo ornatum + epicum capit, exaggeravit, quæ de conlatis spoliis memorat: apud + Liv. XXVI, 14, ejus rei levia tantum vestigia reperiuntur; Ernest. + Nescio tamen, utrum historico id magis an poetæ vitio vertendum sit: + nam spolia opulentissimæ urbis inmensa fuisse probabile est. Conf. + XI, 38 seq. Sed vid. Liv. XXVI, 34. + 353 sq. _Femineæ vestes_, non tam ob formam, quam materiam, scil. + subsericæ, Coæ, aliæque, quas vix feminas, multo minus viros decere + Romani putabant: nam Silius h.l. ad sui seculi mores respexisse + videtur; Drak. coll. locis simil. Lucan. I, 163 sq., et Petron. Sat. + c. 119. Idem putabat, poetam quoque, ut sup. XI, 40, ad colorem + vestium respexisse videri posse; quod mihi non persuasit. Cf. Intp. + ad Juvenal. II, 65 seq. + [354.] _mensæ alia tellure petitæ_, citreæ, quas ex Africæ silvis + advectas Romani insano pretio emebant; Drak. coll. Intpp. ad Petron. + l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 9, et Kobierz. de luxu Rom. II, 10. Vid. + et VV. DD. ad Juven. I, 75 et 137. + 355 sqq. De poculis _gemmeis_ ac _cælatis_, v. Intpp. ad Juvenal. I, + 76, et V, 38 sq. Draken. laudavit Kobierz. l.c. Meurs. de luxu Rom. + c. 8; Cerd. ad Virg, Ge. II, 506, et Æneid. I, 728. + + Nec modus argento, cælataque pondera facti + Tantum epulis auri; tum passim corpora longo + Ordine captiva, et domibus depromta talenta, + Pascere longinquum non deficientia bellum, + Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ. 360 + + [356.] _pondera auri_, _epulis tantum facti_, vasa aurea magni + ponderis, in usum convivalem facta. + 359. Pecunia subficiens sumtibus in bellum, quamvis diuturnum, + faciendis. + 360. Silius respexit ad innumeram servorum turbam, inpr. ad + convivia, quam ditiores Romani alebant; Draken. qui contulit sup. + XI, 274 seq.; Quintil. Declam. XIII, pag. 237; Reines. et Burm. ad + Petron. Sat. c. 37 et 47; Kobierz. l.c. + + 360. _gregis_ edidit Nicander, et post eum alii. + + + Fulvius, ut finem spoliandis ædibus, ære + Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto + Subgestu, magnis fautor non futilis ausis: + + 361 sq. _ære Belligero_, tuba. + + 363. _auctor_ pro vulg. _fautor_ legendum putarunt Scaliger, + N. Heins. et jam nescio quis ap. Dausq. Hæc conject. firmatur loco + simil. Virgil. Æneid. lib. XI, v. 339, et recepta est a Cell. + Drakenb. Lefeb. Ern. Ego tamen non video, cur Silio nihil liceat + mutare ac variare, nec cur vulg. lect. displiceat, modo _fautor_ + sit Fulvius, qui virtutem. Milonis amplo adficiebat præmio et ita + alios ad eamdem excitabat, non ut Dausq. notavit, Milo. + + «Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno + Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem, 365 + Tempora murali cinctus turrita corona.» + Tum sontes procerum meritosque piacula prima + Adciit, et justa punit commissa securi. + + 364. Fulvius coronam muralem dono dat _Miloni_, qui primus muros + adscenderat; de quo v. supra v. 300 sq. Conf. XV, 257. Poetam autem + h.l. adlusisse ad Milonem, dictatorem _Lanuvinum_, quem Cicero + defendit, jam notarunt Cell. et alii. + --De _Lanuvio_ et _Junone Sospita_ v. ad VIII, 360 seq. + 365. _Gradivi honorem_, præmium virtutis. + 366. _Tempora turrita_; nam corona muralis turres aut pinnas + murorum præferebat. Cf. de coronis, militum præmiis, loc. class. + Gell. V, 6, et Lips. de Mil. Rom. V, 17. + 367. Cf. Liv. XXVI, 15, 16. + + 364. _Lanuvio_ Col. Vulgo _Lavino_, solenni errore; conf. ad + VIII, 361, in not. et V.L. Antiquiorem scripturam esse _Lanivium_ + monuit Jani ad Horat. Od. III, xxvii, 3. + 366. _cunctis_ Marsi edd. unde ad multas alias propagatum est. + 368. _Acciet_ Oxon. et Put. _Accit, et interea_ primæ edd. + + + Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim + Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci, 370 + Taurea, «Tune, inquit, ferro spoliabis inultus + Te majorem animam? et jusso lictore recisa + Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix? + Haud unquam hos vobis dederit Deus.» Inde, minaci + Obtutu torvum contra et furiale renidens, 375 + Bellatorem alacer per pectora transigit ensem. + + 369 sqq. _atrox virtus_; v. ad I, 58, et VI, 378. + --_virtus, Taurea inquit_, h.e. Taurea, vir fortissimus. Cf. ad IV, + 599. + 371... 379. Imitat. Virg. Æn. X, 739 sqq., ubi v. Heyne. + + 369. _probarim_ Silio restituit Modius e c. Col. probb. N. Heins. + Drak. et Lefeb. qui tamen in c. Col. _precarim_ legi monent, + _[-p]carum_ Oxon. _precatur_ priscæ edd. _prat[-u]_ Tell. Vulgo + _probatum_: sed proxime subsequitur _Spectatum_; unde _probatur_ + conj. Markl. Ep. crit. p. 45. + 371. _Tune_ Col. R. 1, Parm. Mediol. ut etiam conj. Scaliger. + Vulg. _tunc_. Deinde _inulto_ malebat N. Heins. + 372. _viso lictore_ Oxon. quæ lectio non minus bona videbatur + Barth. Adv. VIII, 7. Male! conf. ad IX, 504. + 374. _vobis_ Col. Vulgo _nobis_. + + Cui ductor: «Patriam moriens comitare cadentem. + Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viritim + Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum + Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.» 380 + + 378. Fulvius respondet ad verba Taureæ, v. 371 seq. _Qui nobis_ sit + _animus_ ac virtus, _quidve_ animi _viritim_, cuique nostrum, + _Decernet Mavors_, decernetur bello, ex belli exitu intelligetur; + vel, ut ap. Virg. l.c. _Ast de me Divum pater viderit_. Lefeb. + comparavit Hom. Iliad. XX, 435, et XXII, 365. Withof. haud dubie + legendum putabat: _Qui nobis animus_, _quæ dextera, quidve viri + sim_, _Decernet Mavors_; _tibi_, etc. _quid viri_, in quantum sim + vir. _Ed._ 381. Recte Ernesti V. C. «In Hispania interea Cn. et P. + Scipiones ceciderant. Vid. Liv. XXV, 36; coll. XXVI, 18. Hinc Silius + occasionem adripit in longum episodium excurrendi, quo Scipionem + filium adiisse inferos, ut ibi umbras parentis et patrui spectaret, + narrat ad exemplum Virgilii Æn. VI, quo tamen, sive opportunitatem + hujus episodii inferendi, sive modum tractandi enarrandique, artem + et gravitatem vel dignitatem rerum et verborum, consideremus, + inferior mansit, quamvis suo modo multa bene et graviter expressit.» + Ad excusandum tamen ac defendendum poetæ consilium valent pleraque + eorum, quæ in Commentatione de Silii vita et carmine ad fin. sect. + II, et in notis Argumento lib. VI subjectis, disputavi, quæque Heyne + monuit in Exc. I, ad Virg. Æn. VI, et in nota Argumento ejus libri + subjecta; ad quæ lectores brevitatis studio remittimus. Notandum in + primis est, Scipionem Africanum alterum quasi hujus carminis heroem + esse, qui gloriam quoque confecti belli Punici II sibi comparaverit; + neque Silium temere Maronis institisse vestigiis, sed, quod doctum + poetam decet, multa passim variasse, ad exemplum potissimum Homeri. + Qui vero v. 385 sq. nimis abrupto transitu obfenduntur, carmen + Silianum perperam exigunt ad leges, vel +epopoiias+, vel perfectæ + narrationis historicæ; de quo v. ad Comment. de Silii vita et + carmine, init. sect. II. + + 378. _quæ dextera cuique viritim_ opinabatur N. Heins. Possis et + _quæve viritim_, scilicet dextera sit, vel _quidve virilis_. + 379. _Decernat_ R. 1, et Ben. Non male! Dausqueius hic aliquid + desiderari putabat, quod ita subplebat, _Decernet Mavors, tellus + Campana videbit, Romanque; justi erimus: tibi si rebare_, etc. Sed + vid. not. + 380. _Justa_ dedit Nicander in Junt. et inde alii. Deinde + _pugnantum_, vel _pugnantem occumbere leto_ conj. Dausq. Posterius + etiam placebat N. Heins. vel _pugnanti leto_, ut _bellantem + somnum_ VII, 229. Sed Drak. jam bene monuit, in vulg. lect. nihil + posse jure displicere (tibi pugnanti licuit o. l.) et _occumbere + letum_ non minus recte dici, quam _o. leto_. + + + Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam, + Interea geminos terra crudelis Hibera + Fortuna abstulerat, permiscens tristia lætis, + Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem. + + 383. _Fortuna permiscens tristia_, necem Scipionum omniumque fere, + quibus præfuerant, copiarum, _lætis_, tot tantisque rebus per octo + fere annos ab illis feliciter gestis; quas poeta mox _magnum decus_, + ut _tristia_ illa _magnum dolorem_ adpellat. Præstat tamen verba + _permiscens tristia lætis_ de Fortuna universe posita adcipere, et + illa _magnum decus, magnum dolorem_, ad Scipiones referre, qui + _magnum decus_ Romanorum vocantur propter virtutem, et _magnus + dolor_, quum periissent, non tam Romanorum, quum totius Hispaniæ; de + quo v. Liv. XXV, 36 extr. + [384.] _Scipiadas_, ut VII, 107, ubi v. not. + + 381. _infandum_ Put. _infandam luas culpam_ corrig. N. Heins. quum + non satis sit dixisse consuli de tanta perfidia _infaustam + culpam_. Idem tamen vulgatam lect. probabat sublata distinctione + majori, quæ in omnibus fere libris post _culpam_ posita est ante + Drak. in qua hic versus recte connectitur cum proxime seq. + 385. _consedit_ primus edidit Marsus et inde alii, _cum sedit_ + R. 2, _tum sedit_ putabat N. Heins. et mox forte _belli externa_. + Illud recepit Lefeb. + + Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe 385 + Scipio, post belli repetens extrema penates, + Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum + Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus, + Pulsato lacerat violenter pectore amictus. + + 385. _Dicarchæa in urbe_; vid. ad VIII, 533, et XII, 107 sq. + --_sedit_, commoratur, tempus terit in otio. Cf. ad III, 142, et X, + 597. + 386. _post belli extrema_, finem, h.e. post expugnationem Capuæ. + Conf. inf. v. 454. + --_penates_, patriam, Romam, domum. + + Non comites tenuisse valent, non ullus honorum 390 + Militiæve pudor: pietas irata sinistris + Cælicolis furit, atque odit solatia luctus: + Jamque dies, iterumque dies absumta querelis. + Versatur species ante ora oculosque parentum. + + 390. _tenuisse,_ luctum ejus sedare, _non honorum pudor_; quasi + vero in honoribus id esse deberet, ut a luctu se abstineret, qui + illis conspicuus esset: alia ratio _militiæ_ est, quæ profecto + fortis animi præsidia adfert; Ernesti. Enimvero qui honoribus + fungitur, inferioribus, quique militibus præest, iis exemplo esse + debet ac solet. + 391 seq. Similes querulas inpatientes et pæne inpias adversus Deos + passim legimus in similibus veterum locis, et ap. Kirchmann. de fun. + Rom. p. 168 sq. qui multos congessit; Ernesli. Recte; quod tamen + nemini mirum videbitur, qui loca illa non ad nostram de divina + natura cogitandi rationem, sed ad notiones, quas veteres sibi de ea + animo et informasse et informare debuisse notum est, exegerit. + 394. _parentum_; vid. Var. Lect. + + 394. _parentum_, non _parentis_, scripti, prob. N. Heins. ut et + parentibus adcenseatur patruus, ut inf. v. 403; conf. Liv. XXVI, + 41. Idem monet, _parentum_ etiam construi posse cum _suorum_, quod + subsequatur, amota distinctione. + + Ergo excire parat manes animasque suorum, 395 + Adloquioque virum tantos mulcere dolores. + Hortatur vicina palus, ubi signat Averni + Squalentem introitum stagnans Acherusius humor. + Noscere venturos agitat mens protinus annos. + + 395. _excire manes animasque suorum_; vid. ad I, 97 seq. + 397 seq. Conf. ad XII, 121 et 126 sqq. + + + Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phoebi 400 + Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat, + Fert gressus juvenis, consultaque pectoris ægri + Pandit, et adspectus orat contingere patrum. + + 400 seqq. _Autonoe_, sacerdos Phoebi, ut jam Ernesti monuit, + adumbrata ex Homerica Circe, quæ Ulyssem simili modo instituit + (Odyss. X, 488 sqq.), et diversa ab alia Sibylla vate (v. inf. + v. 409 sq., 444 et 488 sq.), ut ap. Virg. Deiphobe sacerdos a + Sibylla, secundum sententiam Holdsworthi et Spencii, quibus tamen + refragatur Heyne, qui in Exc. V ad Æn. VI, ad unam feminam omnia + refert, ut Ovid. Met. XIV, 104 seq. + --_Cymæam_; cf. ad VIII, 531. + --_sub nomine_, præsidio, tutela, patrocinio. Cf. ad I, 93 in Var. + Lect. et Burm. ad Ovid. Trist. II, 551; IV, ii, 9. + [401.] _tripodas sacros antrumque tenebat_, ut Pythia, quæ tripodi + insidens Delphis vaticinabatur. De _antro_ Sibyllæ cf. Heyne Exc. + III ad Virg. Æn. VI. + + 400. _Sic ad Grynæam_ Put. et Paris. prob. Scalig. nec inprob. + N. Heins. Conf. ad IX, 57; _Crineo antro_ Put. inf. v. 498, _Sic + ad Gryneam_ R. 1, Parm. Med. _Sed ad Crineam_ Ox. Vulgo _Sic et + Grynæam_. Sed _Cymæam_ Col. probb. N. Heins. et Draken. Conf. ad + VIII, 531. Deinde _sub numine_ malebat N. Heins. et _Autonoen_. + 401. _sacrum_ edd. vetustiss. _sacrumque_ ad marg. R. 1. + + Nec cunctata diu vates, «Mactare repostis + Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras 405 + Sub lucem pecudes, reclusæque abdere terræ + Manantem jugulis spirantum cæde cruorem. + + 404 sqq. De evocatione Manium et Homeri imitatione v. ad I, 97, 98; + Hom. Od. X, 524 sq., et Heyne Exc. XIV, ad Virg. Æn. VI. Qui ad + Manes et inferos adcedunt, eos _piaculari_ sacro placare solent. Cf. + Homer. l.c. Heyne et Cerda ad Virgil. Æn. VI, 153 seq. quæ loca + Silius imitatus est. + [405.] _nigras pecudes_, cf. ad I, 119, et Hom. l.c. + [406.] _Sub lucem_, post mediam noctem, more hujus sacri. Cf. v. 413 + et 420 sup. ad VIII, 124; Cerda et Heyne ad Virg. Æn. VI, 252, 255 + et 535 sq. Perperam D. Heins. verba _sub lucem_, h.l. et VIII, 124, + exponit, ore vultuque ad lucem solemque surgentem converso, coll. + Sophocl. Oed. Col. 468, et Electra 425 quibus locis Schol. monet, + +ta katharmata+, lustrationes, expiationes, etiam somniorum, et + similia sacra ita fieri. + 406 sq. _reclusæ abdere terræ cruorum_; vid. ad I, 98, et conf. inf. + v. 427... 434; Homer. Od. XI, 25 seq. (quem locum Silius ante oculos + habuit), Ovid, Met. VII, 243 sq.; Horat. Sat. I, viii, 28 seq.; + Orph. Argon. 569 sq., et Cuperi Obss. I, 12. + --_spirantum_, id est, palpitantium, ut I, 121. + + 405. _Mox_ Marsi Ven. posterior et inde plurimæ edd. _furvas_ pro + _nigras_ reposuit Lefeb. invitis libris et ne admonito quidem + lectore; cf. VIII, 119, et ad V, 220. + + Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent. + Cetera, quæ poscis, majori vate canentur. + Namque tibi Elysio repetita oracula campo 410 + Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllæ + Cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram. + Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu + Flexerit, ad fauces vicini castus Averni + Duc prædicta sacris duro placamina Diti. 415 + Mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.» + + 408. _suos populos_, +kluta ethnea nekrôn+, Odyss. X, 526. + 409. majori _vate_, mox _veteri Sibylla_, cujus animam Autonoe + evocatura erat. + 411. _veteris Sibyllæ_, ut _anus_ v. 494, propter grandem ejus + ætatem, de qua et de variis Sibyllis v. Heyne Exc. IV et V ad + Virgil. Æn. VI; Petiti et Gallæi libellos de Sibyllis, Intp. ad + Propert. II, ii, 16, xxiv, 34, et alios. + 413. Conf. ad V, 24. + --_nox humida_; v. ad I, 259 in Var. Lect. + 414. _Flexerit se_ proprie, ut _verti_ dixere Stat. Theb. III, 33; + Senec. Herc. fur. 131, et +strephetai es dusin arktos+, Theocrit. + XXIV, 11; Drak. + 415. _duro diti_, sævo, inexorabili, inlacrimabili, truculento; + Drak. coll. Virg. Æn. XII, 199. + 416. Melle, vino et lacte libatio fiebat Manibus et inferorum Diis. + Cf. inf. v. 434, et ad I, 98; Hom. Odyss. X, 519 sq.; XI, 27; Orph. + l.c. Eurip. Orest. 115; Apollon. III, 1034 sq., 1209 sq. + --_dona Lyæi_, ut XI, 414, v. ad VII, 748. + + + Hoc alacer monitu, et promissæ nomine vatis, + Adparat occulto monstrata piacula coepto. + Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam, + Et spatia æquarunt tenebras transacta futuras, 420 + Consurgit stratis, pergitque ad turbida portæ + Ostia Tartareæ; penitus quîs abdita vates + Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro. + + 417. Imitat. Virg. Æn. VI, 236... 254, et Hom. Odyss. XI, 22 seq. + --_promissæ vatis_, Sibyllæ, nomine. Cf. v. 409 sq. + 419. _horam jussam_, constitutam ab Autonoe v. 413. + 420. _spatia æquarunt_, post mediam noctem. + + Tum, qua se primum rupta tellure recludit + Invisus cælo specus, atque eructat acerbam 425 + Cocyti laxo suspirans ore paludem, + Inducit juvenem, ferroque cavare refossam + Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans, + Ordine mactari pecudes jubet: ater operto + Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divæ 430 + Cæditur Hennææ casta cervice juvenca. + + 425 seq. _Cocytum_ Silius ponit sub ipsius speluncæ, seu antri + Stygii ingressum, ubi victimæ parantur, discrepans a Virgil. Æn. VI, + 295 sq. cujus tamen verba æmulatus est; Ernesti. Sed illum Maronis + locum expressit potius inf. v. 571 seq., et h.l. Æn. VI, 107, ubi v. + Heyne. Pro Acheronte tamen Cocytum posuit: nam in fluminibus inferis + mire seu turbant seu variant poetæ; de quo v. Heyne Exc. IX ad Virg. + Æn. VI. + [426.] _suspirans_, spirans, exhalans. Conf. XII, 136, et ad IV, + 777. + 427 seq. _ferro cavare refossam humum_, fossam, seu scrobem facere. + +Egô d' aor oxu erussamenos para mêrou Bothron oruxa+, etc., Homer. + Odyss. XI, 24, 36, et X, 517. Conf. ad I, 98. + 429 sqq. _Ater taurus_, ut _nigras pecudes_, v. 405, ubi vid. not. + --_operto Regi_, subterraneo, Plutoni, _Stygio regi_, Æn. VI, 252, + ubi et v. 140, _telluris operta_, dicuntur loca infera. + [430.] _Divæ Hennææ_, ut I, 93, ubi v. not. + [431.] _casta cervice juvenca_, non +azux+, vel +admês+ (Odyss. IV, + 637), quæ haud passa est jugum, ut D. Heins. notavit et Dausq. (qui + adeo ex Virg. Ge. IV, 551, _intacta cervice juvenca_ substituendum + putabat), sed quam Hom. Odyss. XI, 30, +steiran boun+, et inde + Virgil. Æn. VI, 251, _sterilem vaccam_ adpellat, quod jam monuere + Drak. et Ern. + + 425. _Invisus_ Col. R. 1, Parm. Mediol. unde recepi cum Lefeb. + Conf. Serv. et Heins. ad Virg. Æn. VII, 568. Vulgo _Invisum_. + 429. _ater_, non _acer_, scripti. + 431. _Hennææ_ Colon. Vulgo _Ennææ_, vel _Enneæ_, vid. ad lib. I, + v. 93. + + Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam læta Megæra, + Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum. + Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem. + + 432. Ipsis Eumenidibus sacrum fit, non matri Eumenidum, ut ap. Virg. + Æn. VI, 250; Drak. + 434. Conf. Var. Lect. et sup. ad v. 416. Voc. _honorem_ abundare + putabat D. Heins. et Plautum simil. dixisse _florem vini veteris_, + Eurip. +oinou achnên+, Pind. +anthea mêlôn+ et +humnôn+, vel + +anthema chrusou+. Sed v. supra ad III, 218. + + 434. In sacris Eumenidum vinum non adhiberi, e Sophocl. Oedip. + Col. vers. 472, notavit D. Heinsius, et Stanlei. ad Æschyli + Eumenid. vers. 107, ubi monet, eam ob causam hunc Silii locum + caute legendum, et vel +mnêmonikon+ ejus +hamartêma+ esse, vel + post _bidentum_ certe punctum ponendum, ut hic versus ad v. 430 et + 431, pertineat. Hoc consilium sequutus est Drakenb. Totum vero + versum post v. 431, posuit Lefeb. ne adjuncta quidem hujus + mutationis causa. + + + «Sta, juvenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni, 435 + Exclamat vates, patere: adcedentia cerno + Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna. + Ecce ruunt variæ species, et quidquid ab imo + Natum hominum exstinctumque chao est.» Jam cuncta videbat, + Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum 440 + Odrysiæ telluris equos. «Contende tueri, + Eductumque tene vagina interritus ensem. + + 435. Adcedentibus Manibus horret Scipionis animus, quem Autonoe + erigere conatur. + --_faciem_, quæ mox _varie species_ dicuntur. + 436. _patere_, ut v. 441, _contende tueri interritus_. + 437. _tertia regna_, ut VIII, 116. + 438 seq. Cf. Hom. Odyss. XI, 36 sqq.; Virg. Georg. IV, 471 sq., et + Æn. VI, 305 sq. + --_ab imo chao_, a prima mundi origine, quum adhuc chaos esset. Ern. + Conf. XI, 453; Ovid. Met. I, 1 sq.; Hesiod. Theog. 116 seq. + 441 sq. _Odrysiæ telluris_, Diomedis Thracis, _equos pastos membra + virorum_, +androphagous+. Cf. ad III, 38, et IV, 431. + 442. Cf. Hom. Odyss. X, 535 sq.; XI, 48 sq.; Virg. Æn. VI, 260, 290. + + 435. _Sta_ ex emend. D. et N. Heins. Vulgo _Stat_, et mox _in + omni_, quod primus edidit Nicander. + 439. _videbis_ legendum crediderim, ut et hæc sint vatis verba, + ut quæ proxime tam præcedunt, quam sequuntur. + + Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem, + Dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ. + Interea cerne, ut gressus inhumata citatos 445 + Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta: + + 443. _potare cruorem_; cf. mox ad v. 448, et ad I, 98. + 444. _imago_, umbra, +eidôlon+. Cf. ad I, 97. + 445. Appius Claudius Pulcher consul, ad Capuam vulneratus et mortuus + (vid. Liv. XXVI, 6, 16), sed nondum crematus ac sepultus (v. 447), + cujus umbra ad Scipionem prima venit, effictus ad similitudinem + Elpenoris apud Homerum Odyss. XI, 51 seq., et Palinuri apud + Virgilium Æneid. lib. VI, 337 sq. + + 443. _tendent_ scripti. Vulg. _tendunt_. + 444. _Dissice_ Col. Put. (in quo tamen _disice_ legi adfirmat + Lefeb.) et R. 2, _disyce_ R. 1, _Discite_ Oxon. et Med. unde + _discute_ suspicari possis. Vulgo _Disiice_; conf. ad IX, 538. + + Cui datur ante atros absumti corporis ignes, + Sanguine non tacto, solitas effundere voces.» + Adspicit, et subito turbatus Scipio visu: + + 448. _Sanguine non tacto_, cruore victimarum non hausto, quo + simplices infirmæque umbræ vires, vitam et reminiscendi vim + recipiunt: veteres enim credebant, vitam ac vitalem vim in sanguine + inesse. Cf. inf. vers. 494 sq., 621, 706, 735; Hom. Odyss. XI, 36, + 50, 89, 95, 97, 141, 147, 152 al. et sup. ad I, 98. Umbræ vero, quæ + nuper demum in inferos descenderunt, plus virium habent, quam quæ + diutius ibi commoratæ sunt. Sic Elpenor, etsi non, ut reliquæ umbræ, + sanguinem bibit, cum Ulysse loquitur fatorumque suorum recordatur + Odyss. XI, 59 sqq. Animæ quoque heroum sine usu cruoris conloquuntur + Odyss. XXIV, 15 seqq. + --_solitas effundere voces_: nam propr. umbræ stridorem edunt, + +trizousai poteontai hôs nukterides+, Odyss. XXIV, 5 seq. + + 449. _turbatus_, non _turbatur_, scripti et R. 2. + + «Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessæ 450 + Eripuit patriæ; quum tales horrida poscant + Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli + Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum, + Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi + Mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires 455 + Saucius ad muros, et Martis honore careres.» + + 450. Cf. v. 654, Hom. Odyss. XI, 57, 170; XXIV, 106, et Virg. Æneid. + VI, 341. + --_Quinam... qui_; cf. ad II, 645 in Var. Lect. + 454 sq. _Mulcentem vulnera_; cf. ad V, 368, et VI, 91. + + + Contra quæ ductor: «Fesso mihi proxima tandem + Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris + Æternum demisit aquis: sed lenta meorum, + Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi 460 + Exsequitur, cessat flammis inponere corpus, + Ut portet tumulis per longum membra paternis. + + 457 seqq. _Lux proxima_, dies proximus ei, quo me postremo vidisti, + _mihi gratos Phaethontis equos avertit_, lucis vitæque usum + abstulit, h.e. eo mortuus sum. + --_atris aquis_, ad Stygem et in orcum _demisit_. Cf. ad I, 439. + 459 seqq. _Lenta cura meorum cessat_, h.e. Romani, amici ac + propinqui mei ob curam dignitatis meæ cessant _corpus_ meum _flammis + inponere, dum vanos... exsequitur_. + --_ritus vanos_ et umbris inutiles, quibus cadaver in patriam ad + majorum sepulcra putabatur referendum esse, ideoque _medicaminibus_ + (v. 464) h.e. condimentis servandum, ne _putresceret_; bene Mars. + Cell. et Ern. His addatur Draken. nota: Appius magnificos + exsequiarum adparatus _vanos ritus_ vocat, quod contentus esset, si + cadaver suum, quocumque ritu fieret, quam primum terræ mandaretur, + ut campos Elysios et loca beata intrare posset, unde inhumati + diutissime arcebantur. + --_lenta cura_, quod a Capua ad Romam longius iter erat; Ern. Sed eo + potius spectant verba _per longum_, scilicet iter, vide vs. 462. + + 459. _dimisit_ Col. Male! + 460. _curant_ Put. _curat_ primus dedit Marsus et hinc alii, + _sed lenta meorum Cura est, dum vanos ritus sollemnia vulgi E._ + conj. Dausq. et _Dum varios ritus, curam, et_, etc. Dempster. ad + Rosin. Ant. Rom. Lib. V, c. ult. At v. not. + + Quod te per nostri Martis precor æmula facta, + Arce, quæ putris artus, medicamina, servant, + Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.» 465 + + 464. _putres artus_, qui, nisi medicamentis servarentur, putri tabo + et sanie liquerent; Drak. Cf. inf. v. 487. + 465. Cf. Virg. Æn. VI, 325 seq. (ubi v. Heyne et sup. ad I, 154; + IV, 669; V, 156.) + + 464. _quæque_ Med. Deinde _patrios_ Put. et vulgo _patriis_. Sed + _patris_ Col. R. 1, 2, Parm. Med. unde _putres_ recte, opinor, + emend. Dausq. et N. Heins. Ego +archaikôs+ et levissima mutatione + scripsi _putris_, unde et +to+ _patris_, et vulgatum _patriis_ + ortum videtur. _Phariis_ scribendum censebat Barth. Adv. VIII, 7, + ut Appius Ægyptiorum condituras, medicamina exotica, deprecetur, + et more Romano tumulari cupiat. _Urge, quæ patriis_ (_terris_, in + patrias terras reportandos) _artus_ (integros) _m. servant_; vel + _Arce_ (quo citius cremer) _quæ putres_, etc. vel _Urge, quæ + putres_, etc. vel denique _Arce, quæ patrios artus_, etc. tentabat + Dausq. Sed vid. not. + + Tum juvenis: «Gens o veteris pulcherrima Clausi, + Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent, + Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes + Discrimen servat populos, variatque jacentum + Exsequias tumuli et cinerum sententia discors. 470 + + 466. _Gens_; conf. ad II, 185. De Atta, vel Atto _Clauso_, auctore + gentis Claudiæ (cujus familia sunt Appii), qui e Sabinis migravit + Romam, ibique _Appius Claudius_ dictus est, v. Liv. II, 16; sup. ad + VIII, 412; Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et meas Tabulas genealog. + 467. Conf. Hom. Odyss. XI, 80. _Nulla mihi cura prior erit ante + tuam_, quam cura tuæ sepulturæ. Withof. corrigit: _Haud ulla ante + tui hanc, quamquam non parva fatigent_, etc. hoc est, _ante hanc + tui_, scilicet curam, vel sepeliendi officium. + 468. Totum hunc locum e Lucret. III, 883... 906, expressum censet + Lefeb. ego potius ex Cic. Tusc. Qu. I, 45. Bene vero Ernesti V. C. + «Omnem hanc recensionem variorum generum mortuos tractandi et + sepeliendi, quæ apud diversos populos obtineant, semper maxime + absurdam judicavi. Non potest ulla probabilis ratio inveniri, quare + poeta hæc Scipionem disputantem induxerit. Certe, si in solatium + Appii dicta quis putaverit, ridiculus consolandi modus mihi videtur. + Credo poetam, quum vellet doctrinam expromere, et variandi ornatus + artem ostentare, non sensisse, quam absurde et contra dignitatem + carminis epici id faceret. Eum omnem locum, si quem alium, ex + carmine Siliano, ut absit, optaverim.» Idem Vir Ill. monet, +to+ + _namque_ nihil habere, ad quod referatur. Sed _namque_ h.l. dicitur, + ut +gar+ ab initio orationis (v. Heyne ad Virg. Æn. VI, 378, et Ge. + IV, 445); vel ut +dê gar toi+, vero, vel enim vero, atqui, quo sensu + _enim_ occurrit ap. Virgil. Æn. V, 850; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad + quæ loca v. Heyne. _Enim_, _nam_ et _namque_ centies ap. Cicer. et + alios transitioni servire, præter alios notavit Ernesti ad Tac. + Hist. IV, 11, et in clav. Cic. Cf. sup. ad I, 33. + --_ista_ cura sepeliendi, _discrimen servat_, diversa est apud + populos diversos: quæ sententia mox argute variatur verbis; Ern. + 469. _jacentum_; v. ad lib. II, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 93. + + 466. _Clausi_ ed. Ven. Marsi. Recte, vid. not. _Dauni_ Put. + Vulgo _Claudi_. + 467. _Haud ulla ante mihi_, vel _animum quamquam non parva + fatigant_, et v. 468, _nam justa per omnes Discrimen servant p._ + conj. N. Heins. + 469. _cadentum_, et v. 471, _Telluri ut p. est mos a. Hiberæ_ + maluerit idem. + + + Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera, + Exanima obscoenis consumit corpora vultur. + + 471. De variis variorum populorum sepeliendi ritibus multa veterum + loca congessit Kirchman. de fun. Rom. App. c. 2 sqq. Conf. not. ad + III, 341 sq. Withof. corrigit: _Tellure (ut perhibent, is mos + antiquus) Ibera exanima_, etc. + + Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est + Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus + Claudit odorato post funus stantia saxo 475 + Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram. + + 473 seq. Vid. eadem nota, Cuperi Obss. I, 8, et Cicero Tusculan. Qu. + I, 45. + --_probatum est_, more receptum, Cell. +nenomistai+ D. Heins. + 475. De ratione, qua _Ægyptii_ mortuorum corpora condierint, loca + class. sunt Diodor. Sic. II, 5, et Herodot. II, 86, ubi præter alia + hæc leguntur, +poieuntai xulinon tupon anthrôpoeidea, poiêsamenoi de + esergnusi ton nekron, kai kataklêisantes houtô thêsaurizousin en + oikêmati thêkaiôi, histantes orthon pros toichon+, unde Silius dixit + _stantia_. Pro lignea effigie, vel arca et capsa h.l. _saxum + odoratum_, unde Drak. +to+ _saxum_ refert ad opus arcuatum, sub quo + cadavera sepulta fuerint, et in quod se descendisse referat de la + Valle (Itiner. P. I, c. 25); Dausq. autem ad pyramidas (tum + _corpora_ regum intell. ut v. 473), et Epith. _odoratum_ ad ipsum + corpus unguentis conditum. Cf. Var. Lect. + 476. In conviviis ad memoriam mortalitatis sceleton circumferunt; + Cell. Ad luxum hoc pertinere, monet Dausq. Conferunt loc. insignem + Herodot. II, 78, et Plut. Conv. VII Sap. +ho de Aiguptios skeletos, + hon eispherontes eis ta sumposia protithentai, kai parakalousi + memnêsthai tacha dê toioutous esomenous+. Kirch. de Fun. Rom. lib. + I, c. 8, comparavit Lucian. de luctu: +tachireuei d' ho Aiguptios + houtos men toi, legô de idôn, xêranas ton nekron sundeipnon kai + sumpotên epoiêsato+. Æthiopes quoque mortuos doliis, vel arcis + vitreis ligneisve inclusos mensis adponere solebant. Conf. Herodot. + III, 24; Diodor. T. I, p. 128. Middleton Monum. erud. ant. p. 253; + Salmas. ad Solin. T. II, p. 850, et inpr. Intpp. ad Petron. Sat. c. + 34. + + 475. _odoratu_ Tell. _odorato taxo_ ingeniose emend. D. Heins. + h.e. reconditorio, e taxo fabrefacto, +thêkaiôi oikêmati+ Herodot. + II, 86; _odorata capsa_, h.e. arca lignea, in qua cadaver + includitur, conj. Burm. vel _odorato gypso_, quod Kircherus ex + Herodoto (forte III, 24) notaverit, Ægyptios gypso induxisse + cadavera. At vid. not. + + Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro + Ora virum, et longum medicata reponit in ævum. + Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena + Infodiunt? quid, qui sævo sepelire profundo 480 + Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris? + + 477. Bene Cell. «Hoc Ægyptiis tribuit Herodot. II, 86. +Skoliô + sidêrô {Skoliôi sidêroi}+, incurvo ferro per nares cerebrum + extrahere, in ejusque locum pharmaca inferre. Ab his Ponticæ gentes + habuere, quia Colchi colonia Ægyptiorum, eodem Herodoto auctore, II, + 104.» + 478. _medicata_, ut _medicamina_ v. 464 et _odorato_, v. 475. + 479. Antiquissimi rudesque populi sepulcra non lapidibus seu + pavimentis sternere, et arcuato opere exstruere, vel parietibus + circumsepire, sed scrobes in terra cavare solebant, quibus _nuda_ + cadavera _infodiebantur_ potius quam sepeliebantur. Conf. Kirchman. + de fun. Rom. III, 15 pr. De _Garamantibus_ v. ad I, 414. + 480 seq. Idem Strabo, XVI de Chelenophagis, et XVII de Meroes + adcolis tradit; Dausq. _sepelire profundo_, projicere in mare: nam + _sepelire_, ut +thaptein+, de quovis cadavera condendi modo, de + combustione, etc., dicitur. Conf. mox. v. 487, et Cuper. Obss. I, 7. + [481.] De _Nasamonibus_ v. ad I, 408. + + 478. _medicata_ Col. _moricata_ Tell. _mercata_ Oxon. Put. et + priscæ edd. _myrrhata_ edd. Marsi et inde aliæ, quod glossema + +tou+ _medicata_ videbatur Drakenb. _reponere_ malebat N. Heins. + 481. _Exanimos_ scripti. Vulgo _Exanimes_. + + At Celtæ vacui capitis circumdare gaudent + Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant. + Cecropidæ ob patriam Mavortis sorte peremtos + Decrevere simul communibus urere flammis. 485 + At gente in Scythica subfixa cadavera truncis + Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.» + + 482 sq. Idem Thracibus tribuere Flor. III, 4; Scythis Strab. VII, + p. 458 (al. 298); Solin. c. 15 et 23; Mel. II, 1; Herod. IV; Plin. + VII, 2. Essedonibus Melam et Solin. II, cc. sed et Boiis Liv. XXIII, + 24, jam monuere intpp. Cf. Dempster. ad Rosin. Ant. Rom. III, 30. + 484 sq. Athenienses illis, qui in prælio ceciderant, publicum + sepulcrum extra urbem in Ceramico erigebant; Drak. qui laudavit + Lesbon. in Protrept. p.m. 210, et Meurs. Ceram. gemin. c. 22 et 23 + (in Thes. Gronov. T. IV). Conf. et Kirchman. de fun. Rom. II, 25, et + inf. ad v. 659. + 486. Hunc ritum, mortuos, et nonnunquam adeo vivos, ex arboribus, + vel patibulis suspendendi, Tibarenis quoque Porphyrius et Hieron., + Colchis vero tamquam proprium tribuunt Ælian. V.H. IV, 1; Nicol. ap. + Stob. serm. 120, et Apollon. Arg. III, 200... 209, ex cujus loco + class. intelligitur, viros tantum ita ab iis suspensos, mulieres + autem terra obrutas esse. Cf. ibi Schol. (qui hæc ex Nymphodoro + hausta notat), Cuper. Obss. I, 7, et Kirchm. de Fun. Rom. App. c. 2 + extr. + 487. _Lenta dies_, ut _longa dies_, ap. Ovid. Met. XIV, 148; Drak. + Cf. Bentl. ad Horat. Epist. I, i, 21. + --_sepelit_, consumit. Cf. ad v. 480. + --_putri tabo_, sanie, putredine. Cf. vers. 464, et Var. Lect. + + 487. _tabe_ malebat N. Heins. ad III, 342, ut ap. Lucan. II, + 166; VI, 88; VII, 808; VIII, 778; Conf. Ernesti ad Tac. Ann. II, + 69. Nil interest. + + + Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllæ, + Autonoe, «Finem hic, inquit, sermonibus adde + Alternis! hæc, hæc veri fecunda sacerdos, 490 + Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit + Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum + Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.» + + 488 seq. Conf. v. 409 seq. + 492. With. malebat _se_ pro _plus_; sed conject. Barthii _quanto_ + pro _quantum_ verior ipsi modestiorque videbatur. + + 491. _quanto_ conj. Barth. Adv. VIII, 7, et _quantum ipse negarit + Prænovisse Deus_ N. Heins. refrag. Lefeb. quum similiter _multum + ditior_ et _multum majora_ inf. v. 683 et 708, dicatur. + + + At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore + Postquam sacrificum, delibavitque cruorem, 495 + In decus egregiæ vultus intenta juventæ, + «Ætherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit, + Cymæo populis vox nostra sonabat in antro. + Tunc te permixtum seclis rebusque futuris + Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum 500 + Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta, + Aut servare fuit proavis sollertia vestris. + + 494 sq. _gravida arcanis_ ut _veri fecunda_, v. 490, vel _noxa + gravido_, v. 542, et _feta furore_, v. 592. Cf. Heins. ad Ovid. + Fast. III, 238. + --_Cymes anus_; vid. ad VIII, 531. + --_anus_; cf. ad v. 411. + --_adtigit ore... cruorem_; v. supra ad v. 448. + 496. Vultum intendens in Scipionem, juvenem formosum. + 498. _Cymæo antro_; cf. ad VIII, 531. + 499. In libris Sibyllinis olim Romanorum et tua fata exposui; sed + eos contemsistis: quibus verbis adluditur ad Tarquinium Superbum, ad + quem quum delati essent novem libri fatidici, sex combustis, tres + tantum servavit; Ern. + + 494. _Cymæa anus_ Put. _Crines avus_ Oxon. R. 1, Med. _Crines + anus_ aliæ edd. priscæ; _Cymeias_ opinabatur N. Heins. non inprob. + Drak. Conf. ad II, 117, et VIII, 531. + 496. _egregiæ_, non _egregium_, scripti. + + Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est) + Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis. + Namque tibi cerno properatum oracula vitæ 505 + Hinc petere, et patrios visu contingere manes. + + 504. Magna Scipionis laus. + 505. _cerno_, _tibi_, h.e. a te _properatum_ fuisse, ut peteres + oracula; Lefeb. Video itineris tui hoc consilium esse, ut fata tua + cognoscas; Ern. + + 503. _quoniam_ pro _quando_ Col. quæ tamen vulgatæ lectionis + glossa videbatur Drak. Deinde _est_ in scriptis. Vulgo omittitur. + 505. _properatim_ Put. _properandum_ emend. Scalig. quod recepit + Cell. _Namque tibi certum properatæ oracula vittæ_ conj. N. Heins. + + Armifero victor patrem ulcisceris Hibero, + Creditus ante annos Marti, ferroque resolves + Gaudia Poenorum, et missum lætabere bello + Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris. 510 + + 507. Vaticinium Sibyllæ, ut Tiresiæ ap. Hom. Odyss. XI, 99 seq. + --_patrem_, patris necem. Cf. v. 382 sq. + 508. _ante annos_, quatuor et viginti ferme annos natus, _Marti + creditus_, cum imperio et ad bellum missus in Hispaniam. Cf. Liv. + XXVI, 18. + 510. _Carthago_ Hispaniæ capta _omen_ fuit superandæ Carthaginis in + Africa; Cell. + + 508. _Marte_ Put. et R. 2, unde _Martem_ edidit Lefeb. cujus hæc + nota est: «Nempe ut XVI, 686, _puero credita bella_, et IV, 425, + _teneræ qui proelia dextræ credebat puer_. Junior erat Scipio ut + consul crearetur, quum ivit in Hispaniam: ideo hac victa et pacata + non triumphavit, qua privatus enim eam recuperaverat. Post + creditum ipsi bellum Hispanicum, majus ad imperium vocatus fuit, + ut ait poeta v. 511, atque victo Hannibale triumphavit, quia tum + non ut privatus, sed qua consul bellum gessit. Nil intellexit hic + Drakenb. qui legit _marti_, ut vulgati libri.» Sed vereor ne hæc + difficiliora intellectu sint quam vulgata lectio. + + Majus ad imperium post hæc capiere, nec ante + Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit + In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse + Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquæ, + Quod post hæc decus hoc patriaque domoque carebit.» 515 + Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros. + + 511. _Majus imperium_, Consulatum. Confer. Liv. XXVIII, 38. + 514 sq. Hæc spectant ad accusationem et exsilium Scipionis, de + quibus v. Liv. XXXVIII, 50... 53. + --_iniquæ_, ingratæ in virum de patria tam bene meritum. + + 511. _posthac_ Col. _rapiere_ malebat N. Heins. ut celeritas + designaretur, qua Scipio ante annos ad Consulatum evectus sit. Non + male! + 513. _abduxerit_, vel _huc duxerit_ emend. idem. Possis et + _duxerit illuc_. + 515. _Quod post hæc... carebit_ scripti. _Quod post hoc... + carebit_ Tell. et R. 2. Vulgo _Quod tu post... carebis_. + + + Tum juvenis, «Quæcumque datur sors durior ævi, + Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent. + Sed, te oro, (quando vitæ tibi causa labores + Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo, 520 + Paullisper gressum, et nobis manesque silentum + Enumera, Stygiæque aperi formidinis aulam.» + + 522. _Stygiæ formidinis aulam_. Orcum horrendum. +Oikia thnêtoisi + kai athanatoisi Smerdale', eurôenta, ta te stugeousi theoi per+, + Hom. Iliad. XX, 64 seq. + + 517. _Dum_ Col. _Cum_ putabat N. Heins. + + + Adnuit illa quidem; sed, «Non optanda recludis + Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras + Innumeri quondam populi: domus omnibus una. 525 + + 523. _recludis_, actus pro conatu, ut inf. v. 728; I, 14, et XI, + 551. + 525. +Epi ethne' ageireto muria nekrôn+, Hom. Odyss. XI, 631. + + 523. _recludes_ Put. _recludit_ Tell. a m. sec. _optanda recludi_ + conj. N. Heins. quod et mihi in mentem venit. At vid. not. + 524. _habitant_ scripti et R. 2, ut jam conj. Dausq. Vulgata + lectio _agitant_ ex ant. scriptura _abitant_, sine adspiratione, + orta videbatur Drak. Mox _per auras_ Put. + + In medio vastum late se tendit inane; + Huc, quidquid terræ, quidquid freta, et igneus aer + Nutrivit primo mundi genitalis ab ævo, + (Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque + Campus iners, quantum interiit, restatque futurum. 530 + + 526 sqq. In tota hac inferorum descriptione discrepat Silius ab + Homero et Marone, nec satis constat, quos potissimum auctores + sequutus sit. Cf. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VI, qui suspicatur, + ei v. 531 sqq., ubi decem portas, vel septa in illis constituit, + circulos Platonis ante oculos fuisse. Ernesti V.C. putat, Homeri + quoque +sidêreias pulas+, Iliad. VIII, 15, poetæ ingenio hoc + phantasma subjicere potuisse. Sed hæ sunt Tartari portæ (Virgil. Æn. + VI, 552, 573, 631, sexta porta inf. v. 542 sq. et _ostia Ditis_, + v. 587), a Tartaro autem diversi Orcus et Hades. Conf. Senec. Herc. + fur. v. 673 sqq. + 529. _agit_ omnia huc, in hanc inferorum voraginem detrudit. + 530. _Campus iners_, ut _pigra vorago_, v. 562. Cf. ad VI, 146. + + 527. _aer_ quatuor scripti. Vulg. _æther_, non inprob. Drak. + quia _æther_ ab +aithô+ _uro_ proprie _igneus_ dicatur, ut sup. I, + 135. + + + «Cingunt regna decem portæ; quarum una receptat + Belligeros, dura Gradivi sorte creatos. + + 531. In hac inferorum descriptione poeta passim quidem colores ab + Homero et Virgilio mutuatus est, sed multa quoque variavit, et, quæ + illi jam copiose ornateque extulerant, sapienter contraxit primisque + velut lineis designavit. + --_regna_ inferorum. + 532. Cf. Virg. Æn. VI, 660 sqq., quem locum Silius manifeste + imitatus est, sed ita variavit, ut cuivis piorum generi singularem + adsignaverit locum, non omnia in Elysium transtulerit, et pro + _sacerdotibus piis_ substituerit ruricolas. + + 532. _cruda sorte_ conj. N. Heins. Deinde _crematos_ sine + auctoritate ac perperam reposuit Lefeb. Ego maluerim _dura Gradivi + sorte necatos_, ut sup. v. 484. _Mavortis sorte peremtos_. + + + «Altera, qui leges posuere atque inclita jura + Gentibus, et primas fundarunt moenibus urbes. + + «Tertia ruricolas Cereris, justissima turba 535 + Quæ venit ad manes, et fraudum inlæsa veneno. + + «Exin, qui lætas artes vitæque colendæ + Invenere viam, nec dedignanda parenti + Carmina fuderunt Phoebo, sua limina servant. + + «Proxima, quos venti sævæque hausere procellæ, 540 + Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt. + + 533 sq. Conf. Horat. Sat. I, iii, 105, et Art. poet. v. 399. + 535. Cf. locum præclarum Virg. Ge. II, 458... 540, de vitæ rusticæ + amoenitate et innocentia, ibique Heyne. _Cereris justissima turba_, + et _fraudum inlæsa veneno_; cf. Virg. l.c. vers. 467, 473, 474, 499. + 536. _fraudum veneno_; v. ad III, 580. + --_inlæsa_, non imbuta et conrupta. + 537 sqq. Cf. Virg. Æn. VI, 662 seq. et ibi Heyne. _Exin_, etc., de + porta, seu septo quarto agitur. + 540. _Proxima_, quinta porta. Cf. ad IV, 668 seq. + + + «Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti, + Vasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso + Expetit introitu, mortemque exercet inanem. + + 542. Brevis fit mentio Tartari, ut mox 550 seq. Elysii, quoniam + utrumque jam ornatissime descripserat Virgil. Æn. VI, 548... 627 et + 637... 893. Conf. ibi Heyne in not. et Exc. VIII. + 543. _Rhadamantus_, judex in inferis ap. Virg. Æn. VI, 566 sq. et + seriores poetas, a quibus demum fabula de tribus inferorum judicibus + inventa est. Vide Heyne Exc. XI ad Virg. Æn. VI. + 544. _mortem inanem_, mortuos, umbras inanes, _exercet_, vexat, + poenis. Conf. Virg. Æn. VI, 543, 739, et supra ad I, 260, 363 et + 675. + + 542. _hinc_ Put. + 544. _noctemque_ Oxon. teste et prob. N. Heins. Sed in excerptis + hujus cod. duplicibus lectionem istam non notatam vidit Drakenb. + + + «Septima femineis reseratur porta catervis, 545 + Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos. + Infantum hinc gregibus, versasque ad funera tædas + Passis virginibus, turbæque in limine lucis + Est iter exstinctæ, et vagitu janua nota. + + 546. _Liventes_, atros, _lucos_: nam loca infera et quæ iis sunt, + poetis plerumque _atra_, _nigra_, _liventia_, _pallida_, furva + dicuntur. Cf. ad I, 119; X, 137; Brouk. et Heyne ad Tibull. III, i, + 28. + --_Proserpina_, Dea, feminarum catervis præficitur. + --_casta_; cf. Virg. Æn. VI, 402, ibique Heyne. + 547 sqq. Imitatio dulcissimi loci Virg. Æneid. VI, 426 seq., ubi v. + Heyne. + --_hinc est iter_, etc., porta octava. + --_versas ad funera tædas Passis_, in ipso nuptiarum adparatu + mortuis; Drak. Conf. ad II, 184. + [548.] _in limine lucis_, initio vitæ. Cf. V, 423; Lucret. II, 959; + Senec. Herc. fur. 1132. + + 546. _Umentes_ Colon. unde _Humentes_ edidere Drakenb. et Ern. + _Viventis_ Ox. et Put. _Lucentes_ emend. Barth. Adv. VIII, 7, et + _Uventes_ N. Heins. Conf. ad I, 259, et II, 469. Vulgo _Liventes_, + ut in Tell. R. 1, 2; Mars. Ben. et al. quod restitui cum Lefeb. + non inprob. Drak. quia poetæ loca infera semper _liventia_ + fingant, vid. not. + 547. _versasque_, non _versas_, scripti. + 548. _Passim_ Marsi Ven. poster. et Paris. operarum errore, in + reliquas edd. ante Drak. propagato. + + + «Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte, 550 + Claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram + Elysios ducunt campos: hic turba piorum, + Nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe: + Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti, + Lethæos potat latices, oblivia mentis. 555 + + 550. Cf. ad v. 542, et Virg. Æn. VI, 637 seq. + --_laxata nocte_, dissoluta, sine caligine, _lucida claustra_, conf. + Virg. Æn. VI, 640, ubi v. Heyne. + 551. _Claustra_, porta, seu septum nonum. + 553 seq. Elysium non, ut apud Virg. Æn. VI, 637 sq. sub terra et in + _Stygio regno_, h.e. in Orco, loco tenebris circumfuso, neque _sub + axe cæli_, in orbe stellarum fixarum, vel lunæ (de qua opinione v. + Natal. Com. III, 19), sed in insulis Fortunatis, ad extremum + occidentem et _Oceanum_ (non, ut ap. seriores poetas, in ipso + Oceano), collocatur, ut ap. Hom. Odyss. IV, 563 sq., et Hesiod. + +Erg.+ 170 seq., ubi v. Cleric. Cf. Heyne ad Virgil. l.c. et + Hermanni Mythol. T. I, p. 407 sq. + 555. Hæc sunt ipsa verba Virg. Æn. VI, 715. _Lethe, sacer fons_, + h.e. fluvius, ad Lethen, Hispaniæ fl. qui in Oceanum influit, + effictus; Ern. Cf. ad I, 236. Commentum de hoc fluvio est + Platonicum. Vid. Heyne ad Virg. Æn. VI, 703, 705, 749, et Exc. XIII. + Pythagoræ tribuitur a Lactant. Inst. III, 18; §. 16, et Orpheo a + Diodoro I, p. 58 et 61. + + 554. _contermina_ scripti, _certamina_ R. 1 et 2. Vulgo + _certamine_: unde _sacro certamine fontis_ corrig. Dausq. Male! + 555. _potant_ Put. quod verius videbatur N. Heins. et Lefeb. + Conf. ad XI, 232. Sed _turba... posta... contermina... potant_ vix + bene dicitur. + + + «Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem + Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunæ. + Hac animæ cælum repetunt; ac, mille peractis, + Oblitæ Ditem redeunt in corpora, lustris. + Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum 560 + Itque reditque vias, et portis omnibus errat. + + 556... 559. Hic locus concinnatus e Virg. Æneid. VI, 719... 751, ubi + purgatio _animarum_, in nova _corpora_ transiturarum, copiosius + ornatiusque exponitur. Cf. de ea Heyne in notis et Exc. XIII. + --_Extrema_, decima porta. + [558.] _mille peractis lustris_, non _annis_, ut apud Virg. Æn. VI, + 748, ubi v. Heyne. + 560 seq. Iisdem coloribus _Mors_ adumbratur sup. II, 548 (ubi v. + not.) forte et VI, 53. In aditu inferorum _Letum_ constituit Virgil. + Æneid. VI, 277. Commentum vero Silii non minus ingeniosum videtur. + + 557. _admotæ lunæ_ malebat N. Heins. + 560. _Hac_ Col. et a m. sec. Tell. + + + «Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago, + Limosique lacus: late exundantibus urit + Ripas sævus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo + Flammarum resonans, saxosa incendia torquet. 565 + Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri + Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur. + + 562. De fluminibus inferorum, quorum nomina Silius more poetarum + temere posuisse videtur, v. Heyne Exc. IX ad Virgil. Æn. VI, ubi + præter alia docet, Platoni in Phædone (p. 83, B. ed. Frf.) + vetustiorum Theologorum exemplo (v. Hesiod. Theog. 740 seq., 807 + sq.) Tartarum _voraginem_ esse, in quam omnia flumina confluant et + unde rursus effluant. Quod commentum animo Silii obversatum esse + suspicari possis cum Ernesti V. C. cui tamen verba _sine corpore_ + nimis argute dicta videntur de voragine, quum in tractu inferorum + nullum omnino corpus, solæ umbræ reperiantur. Cf. ad VIII, 145, et + Heyne ad Virg. Æn. VI, 292. + 563 sq. De _Phlegethonte_, a +phlegein+, vel +phlegethein+ dicto, + cf. inf. v. 836 sq., et Virg. Æn. VI, 550 seq. +Puriphlegethôn+, + dicitur Hom. Odyss. X, 513, et Platoni in Phædone, p. 84. Notandæ + autem h.l. verborum ambages. + 566. In _Cocyto_ Silius dissentit a reliquis poetis, qui eum + plerumque lacrimarum flumen faciunt a +kôkutôi+, ut Claud. in Ruf. + II, 491 sq. et R. Pros. I, 86; Stat. Theb. VIII, 30, nam v. 577, + alium _lacrimarum amnem_ anonymum ponit, incerta auctoritate usus; + Draken. (ad v. 577) et Ern. De illa nominis etymologia, cf. Serv. ad + Virg. Æn. VI, 132 et, qui primus ejus mentionem facit, Plato l.c. de + ipso fluvio sup. ad XII, 116 sq. + + 567. _vecticibus_ R. 1, et ad marg. manu docta emend. + _verticibus_; conf. not. ad III, 475. + + At, magnis semper Divis regique Deorum + Jurari dignata palus, picis horrida rivo, + Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum. 570 + Tristior his Acheron sanie crassoque veneno + Æstuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam, + Descendit nigra lentus per stagna palude. + + 568. Hoc notum ex Hom. Odyss. V, 185; Iliad. XIV, 271 sq.; XV, 37 + sq.; Hesiod. Theog. 400, 774 sqq.; Virg. Æn. VI, 324; IX, 104 sq. + 569 seq. _palus_, quoniam ei similis et tarda est, unde et _lacus_ + dicitur. Cf. Virg. Æn. VI, 134, 369, 414. + --_picis horrida rivo... limum_; cf. Pausan. VIII, 18; Virg. Æn. IX, + 105; X, 114. + 571 seqq. Imitat. Virg. Æneid. VI, 295 seq., ubi v. Heyne Exc. IX, + et not. ad v. 107. + --_Tristior_, atrocior, funestior: quam tristitiam in Acherontis + imagine satis graphice et absolute poeta expressit, nisi quod rei + foeditas fastidio et nausea animum inplet; Ern. _sanie_; cf. ad VI, + 187. + --_nigra_, sic _nigri æquoris_ Hor. II, xxvii, vs. 23. _Ed._ + 573. Drak. notat, Acherontem rapidum et Stygem lentum describi a + Seneca Herc. fur. 712 sq., unde _raptus_ forte pro _lentus_, h.l. + legendum censet Lefeb. + + Hanc potat saniem non uno Cerberus ore. + Hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra 575 + Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu. + Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis + Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen. + + 574. _non uno ore_: nam Cerberus vulgo triceps fingitur, + +pentêkontakarênos+ Hesiod. Theog. 312, et +hekatontakephalos+ + Pind.; unde _centiceps_ Hor. Od. II, xiii, 34. + 577. Cf. ad v. 566. + + 574. _Hanc optat_ edidit Mars. et deinde alii. + 576. _Hic_ ed. Marsi Ven. poster. et inde aliæ, _restinguitur_, + non _exstinguitur_, Col. _atra Megæræ rabies_ putabat N. Heins. + + + «Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro, + Excubat, et manes permixto murmure terret! 580 + Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis, + Et Mæror pastus fletu, et sine sanguine Pallor, + Curæque, Insidiæque, atque hinc queribunda Senectus, + Hinc angens utraque manu sua guttura Livor, + Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas, 585 + Errorque infido gressu, et Discordia gaudens + Permiscere fretum cælo: sed et ostia Ditis + Centenis suetus Briareus recludere palmis, + Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore, + Scyllaque, Centaurique truces, umbræque Gigantum. 590 + + 579 sq. Silius expressit, sed additis aliis, aliis variatis et + exornatis, locum Virg. Æn. VI, 273 sq., ubi v. Heyne. Conf. supra + II, 548 sqq., ubi iidem sunt Mortis comites. + 581. _Luctus edax_; vid. ad VII, 271. + 584. Imago _invidiæ_, quæ nescio an alibi reperiatur. Aliis eam + coloribus adumbravit Ovid. Met. II, 760... 808. + 585. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. VI, 276. + 587. _Permiscere fretum cælo_, ut fere XV, 714; XVII, 377; Virg. + Æneid. I, 133; V, 790; XII, 705. Imitat. Virg. Æneid. VI, 285 sq. + 588. De _Briareo_ +hekatoncheirôi+, cf. Hom. Iliad. I, 402 seq. (ubi + v. Koeppen.) Virg. Æn. VI, 287, et X, 565 seq. de eodem et reliquis + Centimanis, Cotto ac Gyge, Herman. Mythol. T. I, p. 56 seq. + + 579. _Quanta_, non _Quarta_, scripti et R. 2. Deinde _atria_ Col. + Ox. Tell. R. 2. Vulgo _avia_. + 580. _terrent_ malebat N. Heins. + 587. _sedet_ Put. + 588. _excludere_ Basil. Wolfii et hinc aliæ. + + Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis, + Non ipsa Alecto, nec feta furore Megæra + Audet adire ferum, dum fractis mille catenis + Viperea latrans circumligat ilia cauda. + + 592. _feta furore_; cf. ad v. 494. _sic feta furentibus austris_ + ap. Virg. Æn. I, 51. _Ed._ + + 592. _non feta_ Oxon. et Putean. + + + «Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit 595 + Taxus, Cocyti rigua frondosior unda. + Hic diræ volucres, pastusque cadavere vultur, + Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis, + Harpyiæque fovent nidos, atque omnibus hærent + Condensæ foliis: sævit stridoribus arbor. 600 + + 595 seq. Hoc phantasma Silio, certe Senec. Herc. fur. 686 sq. (ex + quo loco simill. nostrum expressum non male putat Lefeb.) subjecit + Virg. Æneid. VI, 282 seq., ubi Heyne jam monuit, ab utroque ulmum, + Somniorum sedem, satis commode in taxum et sedem bubonum, strigum + Harpyiarumque mutatam esse. Taxus feralis arbor et pestifera, ideo + inferis tributa, et a Lucano quoque VI, 645, Ditis domo; Cell. + --_comas_; vid. ad IV, 682. + --_nemorosa_, ut _instar nemoris_, V, 482. Cf. Ovid. Met. VIII, 744, + et Epist. Her. XV, 160. + 598. _Striges_ aves diri ominis (ut _bubones_) et nocturnæ, quæ + ubera infantium exsorbere fingebantur. Vid. Intpp. ad Ovid. Fast. + VI, 130 seqq.; Harduin. ad Plin. XI, 39, seu 95 extr.; Burm. ad + Petron. 36, 63 et 134; Heyne ad Tibull. I, v, 52, et Virg. Æn. XII, + 862 sq. + + 595. _Dextra_, non _Dextera_, scripti, R. 1, ad marg. et R. 2; + _numerosaque_ maluerit N. Heins. At vid. not. + 597. _pastus cadavera_ Put. ut sup. v. 440; Virgil. Ge. III, + 528, (ubi vid. Heins. et Heyne) et Æn. II, 471. Sed vulgatam + quoque lect. bene se habere (vid. Ind.) et omnes fere libros pro + ea stare monet Drak. + 600. _nutat_ pro _sævit_, primus edidit Nicander. +To+ _sævit_ + tuebatur N. Heins. coll. IV, 98; Virg. Æn. V, 257, et Val. Fl. IV, + 455, ubi vid. ejus not. + + + «Has inter formas conjux Junonis Avernæ, + Subgestu residens, cognoscit crimina regum. + Stant vincti, seroque piget sub judice culpæ: + Circumerrant Furiæ, Poenarumque omnis imago. + Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis! 605 + + 601. Novo phantasmate Silius _reges a conjuge Junonis Avernæ_, h.e. + Plutone judicatos infert; Ern. Umbrarum tamen judicem Statius et + alii Plutonem inducunt. Vid. ad v. 604 in V.L. + --_Juno Averna_, Proserpina, ut apud Ovid. Met. XIV, 114, et _Juno + inferna_ apud Virg. Æn. VI, 138, ubi v. Heyne. + 602. _Subgestu_ (+thronôi+, Homer. Iliad. XX, 62) _residens_, ut ap. + Montfauc. _Ant. expl._ T. I, P. I, _pl._ 37, _n._ 3. _Rude solium_ + ei tribuitur a Claud. R. P. I, 79, et sella in Maffei gem. ant. P. + II, t. 36. + 604. De _Furiis_ pauca dixit Silius sapienter, quia ornatissime jam + omnia extulerat Virg. Æneid. VI, 555 sq., 570 sq. + --_Poenarumque_; v. Var. Lect. + 605. Imitat. Virg. Æn. VI, 436, ubi v. Heyne. + + 602. _Suggesto_ Put. + 603. _seræque culpæ_ malebat N. Heins. + 604. _Poenorumque_ scripti pro _poenarumque_: nam poenas a Minoe, + vel Plutone umbris inrogatas ab iis expetunt +Poinai, Alastores + kai Erinnues+. Conf. not. ad II, 551, et Barth. ad simil. loc. + Stat. Theb. VIII, 21 sq. _Forte sedens media regni infelicis in + orce Dux Erebi, populos poscebat crimina vitæ, Nil hominum + miserans iratusque omnibus umbris. Stant Furiæ circum, variæque ex + ordine Mortes, Sævaque multisonas exercet Poena catenas_. + + Insultant duro imperio non digna nec æqua + Ad superos passi manes: quæque ante profari + Non licitum vivis, tandem permissa queruntur. + + 606 seq. _manes_ eorum, qui ad _superos_, apud vivos, inter homines, + in terra (ut ap. Virg. Æneid. VI, 481), sub _duro imperio_ regum + indigna et iniqua _passi_ erant, nunc iis _insultant_, libere illos + adcusant et graviter, vel adeo +aikizousi+, ut ap. Senec. Herc. fur. + 737 sq. «Vidi cruentos carcere includi duces, Et inpotentis terga + plebeia manu Scindi tyranni.» Hunc locum imitatus est, et mirifice + amplificavit vir cl. _Fénélon, Télémaque_, lib. VIII; unde pauca + excerpere operæ pretium videtur: «Ces ombres d'esclaves ne + craignaient plus l'ombre de Nabopharzan; elles la tenaient enchaînée + et lui faisaient les plus cruelles indignités.... Enfin Télémaque + aperçut les rois qui étaient condamnés pour avoir abusé de leur + puissance.... On les entend gémir dans ces profondes ténèbres, où + ils ne peuvent voir que les insultes et les dérisions qu'ils ont à + souffrir: ils n'ont rien autour d'eux qui ne les repousse, qui ne + les contredise, qui ne les confonde.... Dans le Tartare ils sont + livrés à tous les caprices de certains esclaves, qui leur font + souffrir à leur tour une cruelle servitude... O insensé, celui qui + cherche à régner!» etc... _Ed._ + + Tunc alius sævis religatur rupe catenis: + Ast alius subigit saxum contra ardua montis: 610 + Vipereo domat hunc æterna Megæra flagello. + Talia letiferis restant patienda tyrannis. + + 609. Imitat. Virgil. Æn. VI, 616 sqq., ubi Heyne monuit, non necesse + esse, ut poeta solum Ixionem et Sisyphum respexerit. + --_alius religatur rupe_, ut Prometheus, qui, ob ignem in terram + delatum, non Caucaso tantum monti, sed in inferis quoque rupi + adfixus fingebatur, de quo v. Aristot. Poet. c. 17. + 610. _alius_, ut Sisyphus, de quo v. Jani ad Hor. II, 14, 19, 20. + --_subigit_, agit in montem. Cf. XV, 218, et Gron. ad Liv. XXVI, 7. + 611. _Vipereo domat flagello_; conf. Virg. Æn. VI, 570 seq. + --_æterna Megæra_; vid. Var. Lect. + + 610. _subicit_ Tell. et R. 2, _subjicit_ Ben. Deinde _contra_ + scripti. Vulgo _perque_. + 611. _alterna Megæra_ emend. N. Heins. Sed Drak. recte + interpretatur, Megæra æternum, semper domat, ut _Conditus Inarimes + æterna_ (h.e. æternum) _mole Typhoeus_ ap. Lucan. V, 101; conf. ad + III, 36. + 612. _faciferis_ Put. teste N. Heins. qui eam ob causam + _fatiferis_ conjiciebat. Sed _lætiferis_ in hoc cod. legi + contendit Lefeb. vid. etiam Draken. si tanti est. + + + «Sed te maternos tempus cognoscere vultus, + Cujus prima venit non tardis passibus umbra. + Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto. 615 + + 613 sqq. Sic matris umbram videt Ulysses et cum ea conloquitur + Odyss. XI, 140 seq., 615 sq.; v. ad IV, 476, _fecundo_ olim _Jovis + furto_, ut VII, 487, ubi v. not. _Latio surgentia bella_, ut ap. + Virg. Æn. IV, 43. + + 615. _Jovi_ Tell. quod placet Lefeb. + + Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella + Poenorum, Venus, insidias anteire laborans + Junonis, fusa sensim per pectora patrem + Implicuit flamma: quæ ni provisa fuissent, + Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras.» 620 + + 617. Non male Venus, ut adversus Junonis machinationes et consilia + tueretur Romanum imperium, et Scipio, vindex ejus, nasceretur, Jovem + amore Pomponiæ inflammasse fingitur; quod commentum et Veneri + consentaneum est, et ad insignem Scipionis laudem valet. + 618 seq. Exquisitius _ossibus inplicare ignem_, dixit Virgil. Æn. I, + 660, ubi v. Heyne. Conf. sup. II, 516 seq. + 620. Vestales virgines ex Carthaginiensibus caperentur, h.e. + Romano imperio potiti Poeni forent; Cell. Virgines Punicæ in + altaribus Rom. sacrificarent; Mars. quod, etsi eodem redit, rectius + videtur Ern. qui bene monet, hanc argutam et longinquius petitam + Silii rationem esse imperium Rom. designandi. Excusari tamen potest, + quum ab igni Vestæ æterno Palladioque, in ejus æde servato, imperii + salus pendere crederetur. Cf. simil. loc. sup. I, 542 sq. ibique + not. + + 618. _Junoni_ Tell. non inprob. Lefeb. ut _insidiis anteire + Junoni_ sit idiotismus Ciceron. quo sensu _capere ante dolis_ + dixerit Virg. Æn. I, 673. Præstiterit _fusam... patri Inplicuit + flammam_, quod facile a librariis in _fus[-a] patr[-e] + I. flamm[-a]_ mutari potuit. Vid. not. + 620. _Sidonis_ e conj. N. Heins. recepit Lefeb. Deinde + _Italicas_ Put. ex interpretamento. + + + Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllæ, + Et dedit alternos ambobus noscere vultus, + Sic juvenis prior: «O magni mihi numinis instar, + Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret, + Optassem Stygias vel leto intrare tenebras. 625 + + 621. _gustatus cruor_; cf. Odyss. XI, 152, et sup. ad v. 448. + + Quæ sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret, + Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?» + + 626. _cui_, sc. mihi, seu nobis. + --_te, quum prima subiret... dies_: nam in partu mortua mater, et + filius utero ejus excisus, si fides habenda Plinio VII, 9; Solin. c. + 4, et Tertull. de animo c. 25. Cf. mox v. 629 seq.; 637... 646. Hinc + Drak. conjiciebat, matrem P. et L. Scipionum, cujus meminerit Polyb. + X, 4. Publii novercam, et Lucii, fratris minoris natu, matrem + fuisse. + 627. _honore_ et _funere_ pro exsequiis; Ern. Sed _funus_ certe + pro morte dictum, et _dies te funere carpsit_, ut supra V, 591, ubi + v. not. + + + Excipit his mater: «Nullos, o nate, labores + Mors habuit nostra: æthereo dum pondere partum + Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles 630 + Imperio Jovis Elysias deduxit in oras; + Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur + Alcidæ genetrix, ubi sacro munere Leda. + + 628. _labores_; ut VI, 386. + 629. _æthereo pondere partum_, divinitus genitum; Ern. At junge + _æthereo pondere Exsolvor_ +kata+ _partum_, h.e. te, ex Jove + conceptum, partu edo, pario. + 630. _Cyllenia proles_, Mercurius, Jovis filius in Cyllene monte + natus (cf. III, 203), +psuchopompos+, seu +poupaios+, de quo vide + Heyne ad Virgil. Æneid. IV, 243; Jani ad Horat. Od. I, 10, vs. 17, + et Hermanni Mythol. T. I, p. 128. + 633. Verba _sacro_ (h.e. Jovis) _munere_ etiam ad _Alcidæ + genetricem_, Alcmenam, refero, quæ post mortem Jovis jussu a + Mercurio in Elysium deducta ibique Rhadamantho nupta perhibetur. + Vide Antonin. Liber. cap. 32. Similia forte de _Leda_ commenti sunt + poetæ nescio qui. + + 629. _partus_ Putean. unde _ætherei partus_ suspicabatur N. Heins. + _partu_, per adpositionem, ed. Marsi Ven. poster. et inde aliæ, + _partum Exsolvero_ Rom. 1, in cujus marg. manus docta emend. + _Exsolvo_. + 631. _in_ scripti et Rom. 2 Vulgo _ad_. + 633. _sacro numine_ Putean. unde _limine_ conj. N. Heins. + + + «Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas + Ulla, nec in cælum dubites te tollere factis, 635 + Quando aperire datur nobis, nunc denique disce. + Sola die caperem medio quum forte petitos + Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit + Amplexus, non ille, meo veniente marito, + Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca, 640 + Inplebat quamquam languentia lumina somnus, + Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit + Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem, + Ingenti traxit curvata volumina gyro. + + 640 sqq. _luce corusca vidi Jovem_; conf. ad XII, 705. De hoc + commento v. ad IV, 476. + + 635. _te adtollere_ Put. Tell. et R. 2. + 636. _nobiscum denique disce_ Col. + 637. _medio_ scripti pro vulg. _media_, quod tamen poetis + familiarius esse monent Drakenb. et Broukh. ad Propert. III, + ix, 50. + 640. _coruscas_ Col. unde _coruscans_ conj. N. Heins. _coruscum_ + reposuit Lefeb. sine auctoritate, etsi non male. + + Sed mihi post partum non ultra ducere vitam 645 + Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante, + Hæc tibi quam noscenda darem, discessit in auras!» + His alacer colla amplexu materna petebat; + Umbraque ter frustra per inane petita fefellit. + + 647. _Hæc_, quæ ad divinam originem tuam spectant. + 648 seq. Conf. Hom. Odyss. XI, 205 sq.; Virg. Æn. II, 792 sq., et + VI, 700 sq., ad quæ loca v. Heyne. + [649.] _per inane_, ut I, 97, et X, 151. + + + Subcedunt simulacra virum concordia, patris 650 + Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram, + Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri + Et nebulis similes animas adprendere certat. + + 650. _simulacra_, +eidôla+. Cf. ad I, 97, et Broukh. ad Prop. I, + xix, 11. + --_patris et patrui_, P. et Cn. Scipionum, qui in Hispania + perierant, quorumque causa Scipio juvenis descenderat ad inferos. + Cf. sup. ad vers. 381 sq. + 651 sqq. Cf. Cerda et Heyne in not. et Var. Lect. ad Virgil. Æn. + II, 794; VI, 702, et Ge. IV, 499. + + 650. _consortia_ malebat N. Heins. quia _unanimi_ mox subjungitur. + At quoties Silius bis pluriesque idem dixit! + + «Quis te, care pater, quo stabant Itala regna, + Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur 655 + Ulla fuere adeo, quibus a te sævus abessem, + Momenta? obposito mutassem pectore mortem. + Quantos funeribus vestris gens Itala passim + Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu, + Mavortis geminus surgit per gramina campo.» 660 + + 654 sq. Color orationis ut sup. v. 450, ubi v. not. + --_quo stabant Itala regna_; cf. ad III, 173. + 656. Hæc mihi frigent, saltem his verbis expressa: et cur _sævus_? + quum opem ferre patri absens non posset; Ern. Enimvero satis apte de + eo queritur Scipio, quod patri non præsens adfuerit in Hispania, ut + eum mortis periculo, sicut in pugna ad Ticinum (conf. IV, 454 seq.), + iterum eripere potuerit. + --_sævus_ itaque et inpius sibi videtur esse, quatenus a patre + discessit, neque cum eo, ut pium filium decebat, in Hispaniam + profectus est. + 657. _obposito pectore_, ut sup. II, 117. + --_mutassem mortem_, pro te subiissem, vel a te depulissem, ut sup. + II, 118, _præripere letum_; Ern. Cf. ad XII, 265. + 659 sq. Viris de republ. præclare meritis nonnumquam Romæ ex + senatusconsulto sepulcra et cenotaphia in campo Martio, vel + Esquilino, ut Atheniensibus, qui in bello pro patria ceciderant, + publico sumtu in Ceramico, extruebantur; de quo v. Kirchman. de fun. + Rom. II, 25, et sup. ad v. 484. + + 654. _Qui_ tacite edidit Lefeb. Cf. ad II, 645. _Queis_ quidam + male. Deinde _quod stabant_ Col. et _cum stabant_ Med. + 655. _Latium_ scripti. Vulgo _Latio_. + + Nec passi plura, in medio sermone loquentis + Sic adeo incipiunt. Prior hæc genitoris imago: + «Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces; + Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitæ + Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem. 665 + + 663. Stoicus erat Silius; Lef. Omnium sententiarum in hoc poeta + numerossisima est hæc his tribus versibus, quam nemo felicissimorum + poetarum rotundius, latinius, nervosius, sapientius umquam + extulerit; Barth. Adv. XXII, 8, quem vide etiam ac simil. loc. + Claud. de Cons. Mall. Theod. v. 1 seq. + 664. _Dulce venit ad manes_, etc., dulcis est nuntius, qui Manibus + adfertur, gratam memoriam suam in terris superesse ac vigere. + 665. _edunt oblivia laudem_; cf. ad VII, 271. + + 661. _plures medio_ Col. _plura et medio_ emend. N. Heins. + 664. _gratia vitæ_ scripti et R. 2, ut _gratia facti_ et + _factorum_ apud Virg. Æn. VII, 232, et Tac. Ann. III, 53; Lefeb. + Vulgo _gloria vitæ_, quod firmabat Drak. verbis Cic. Philipp. V, + 13. _Neque enim ullam mercedem tanta virtus præter hanc laudis + gloriæque desiderat_. Parum interest. + 665. _Duret_ et _edant_ priscæ edd. Post _superos_ colon. ponit + Lefeb. ut sensus sit: tum non edunt oblivia laudem. + + + «Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget + Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror, + Quum repeto, quam sævus eas, ubi magna pericla + Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti + Obtestor causas, Martis moderare furori. 670 + Sat tibi sint documenta domus! octava terebat + Arentem culmis messem crepitantibus æstas, + Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat + Germano devexa jugum Tartessia tellus. + + 671 sqq. Confer. VI, 122; Liv. XXV, 32... 36, et XXIV, 41, 42. + --_Octava... tellus_, octavo anno _cuncta Tartessia tellus_, tota + Hispania (conf. VI, 1; XV, 5), a me et fratre meo expugnata. _Octava + terebat messem æstas_; v. ad VIII, 61. + --_æstas terebat messem_, exquisite pro, æstate terebatur messis in + area. Cf. Hor. Sat. I, i, 45. + [673.] _calcata_; conf. ad III, 85. + --_subibat devexa jugum_, sub jugum mittebatur. + + 670. _causa_ Col. _causam_ opinabatur N. Heins. + 671. _Sat tibi sint_ Col. ut ap. Prop. IV, ii, 81. Vulgo _Sat + tibi sunt_, non male, judice Drak., ut sup. VI, 122. + 674. _Carthesia_ R. 1, et Med. _Carchesia_ Put. unde _Carteïa_, + vel _Carpesia_ suspicari aliquem posse monet Draken. Cf. Heins. ad + Ovid. Met. XIV, 416. _Tarthesia_ et _Thartesia_ alii. + + Nos miseræ muros et tecta renata Sagunto; 675 + Nos dedimus Bætin nullo potare sub hoste. + Nobis indomitus convertit terque quaterque + Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam + Inpolluta fides! peterem quum victor adesum + Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes 680 + Hispanæ, vulgus, Libyci quas fecerat auri + Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa. + + 675. Scipiones Saguntum «vi pulso præsidio Punico receperunt, + cultoribusque antiquis restituerunt,» Liv. lib. XXIV, c. 42, coll. + XXVIII, 39. + 676. _Bætin potare dedimus_, etc., effecimus, ut Saguntini in + Hispania essent tuti ab hoste, nam _Bætis_ Hispaniæ fl. Cf. ad I, + 146; VIII, 367, 564. + 677. Hasdrubal sæpius a nobis victus. Cf. Liv. XXIII, 26... 29. + 678 seq. Cf. omnino Liv. XXV, 33, de perfidia Celtiberorum. + [679.] _adesum Cladibus_; v. ad VII, 271. + + 681. _Libyci quas fecerat auri_ scripti, eleganter, judice + N. Heins. et Barth. Adv. VIII, 7. Vulg. _Libyco quas fecerat + auro_, scilicet venales, h.e. conruperat; forte rectius: illud + certe insolentius dictum videtur etiam Ern. An præstiterit, + _Libyco quas emerat_, vel _ceperat auro_? + + Tunc hostis socio desertos milite, multum + Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe. + Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est 685 + Illa suprema dies, et laude inclusimuus ævum.» + + 683. Cf. Liv. XXV, 34 sqq. + 686. _laude inclusimus ævum_, cum laude fortiter pugnans vitam + finivi; Drak. qui recte monet, _includere_ pro simpl. _claudere_ + positum esse, et _includere_ pro finire dixisse Propert. II, xii + (al. 15), 54 (ubi v. Passerat.), et Senec. Epist. XII (ubi v. + Gronov.), ut _claudere_ Sil. inf. XV, 655 al. et _excludere_ Stat. + Silv. II, præf. Conf. IV, 172, et XVII, 119. + + 685. _est_ ex scriptis. Vulgo omittitur. + 686. _laudi indulsimus ævum_ conj. N. Heins. _at_ vel _sed_ + malebat Drak. + + + Excipit inde suos frater conjungere casus: + «Excelsæ turris post ultima rebus in artis + Subsidium optaram, supremaque bella ciebam. + Fumantes tædas, ac lata incendia passim, 690 + Et mille injecere faces. Nil nomine leti + De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro + Nostra cremaverunt in morte hærentibus armis. + Sed me luctus habet, geminæ ne clade ruinæ + Cesserit adfusis obpressa Hispania Poenis.» 695 + + 687. Cf. Liv. XXV, 36. + --_Excipit_ insolentius dictum pro continuavit, perrexit, finita + oratione fratris coepit. Cf. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. VII, 476. + 688. _rebus in artis_, ut II, 103; V, 477 al. + 689. _optaram_, elegeram. Vid. Cerda, Heins. et Heyne ad Virg. Æn. + I, 425 et 552, Ern. clav. Cic. + 692. Ludentem verbis poetam audio, non Cn. Scipionem; Ern. + Splendidissimas exsequias consequutus sum: turris enim mihi pro rogo + fuit, simulque cum eo arma combusta sunt, ut in funeribus heroum + fortiumque virorum; Drak. et D. Heins. qui comparant sup. X, 559 + seq. (ubi v. not.) inf. XV, 390 seq.; Hom. Odyss. XI, 74, et Iliad. + VI, 418; Virg. Æn. VI, 217; ubi verba sunt Donati: «virorum fortium + arma et cætera, quæ carissima haberent, cum ipsis veteres + consumebant.» Kirchman. de fun. Rom. III, 5. + 693. _in morte hærentibus_, mihi mortuo, vel cadaveri + adhærentibus. + 695. _adfusis_; cf. ad IV, 251 in Var. Lect. + + 693. _in Martem hortantibus armis_ Put. + + + Contra quæ juvenis turbato fletibus ore: + «Dî, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis + Carthago expendat poenas. Sed continet acres + Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus, + Excepit fessos, et notis Marcius armis 700 + Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat + Victores acie, atque exacta piacula cædis.» + His læti rediere duces loca amoena piorum: + Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes. + + [698.] _expendat_, ut VI, 588. + 698 sq. Cf. Liv. XXV, 37, «vestro Marte probatus et notis Marcius + armis:» nam de eo Liv. l.c. «inpiger juvenis, ad cujus summam + indolem adcesserat Cn. Scipionis disciplina, sub qua per tot annos + militiæ artes edoctus fuerat.» + 704. Cf. Virg. Æn. VI, 476. + --_adveneratus_, de officio, quo prosequimur amicum, cum + significatione honoris, ut utar verbis Heynii ad Tibull. I, v, 33. + + 700. _Marcius_ ex emend. N. Heins. Conf. ad VI, 403. Vulgo + _Martius_. + + Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra 705 + Paullus, et epoto fundebat sanguine verba: + + 705. Æmilius _Paulus_, qui in acie Cannensi ceciderat. Similis est + de Deiphobo locus Virgil. Æn. lib. VI, 494 sq. + --_vix adnoscendus_; vid. Var. Lect. + 706. _epoto fundebat sanguine verba_; cf. sup. ad v. 448. + + 705. _muta umbra_, et mox _at epoto_ reposuit Lefeb. cujus hæc + nota est: «_Muta_, quia umbra corporis sepulti vel cremati, nec + biberat sanguinem. At umbra Appii, qui non sepultus, poterat + loqui, non epoto sanguine, sup. v. 448. Jam vero _muta_ erat + _umbra_, ut in Virg. Æn. V, 264, _umbræ silentes_. Aliis _multa_ + inepte. Dic, in sua umbra _muta_, quia tot vulneribus confossus + fuerat, ut ni loquutus fuisset, non agnovisset eum Scipio.» Sed + cur inepta est vulgata lectio? Verba vel sic jungi et exponi + possunt: _Paulus aderat vix adnoscendus in multa umbra_, propter + multitudinem umbrarum; vel, quod præstat, ita: _Paulus in multa + umbra_, inter multas umbras, _aderat, vix adnoscendus_ propter + multa vulnera, quæ eum deformabant: nam umbræ, quæ ipsis fuerant + in terris, cupiditates et adfectus animi, vitæ instituta, arma, + vulnera, etc. retinent, et mortui iisdem notis, quibus vivi, + cognoscuntur; conf. Hom. Odyss. XI, 37... 41, et 386 sq. Virg. Æn. + VI, 494 seq. quem locum Silius ante oculos habuit. + + «Lux Italum, cujus spectavi Martia facta, + Multum uno majora viro, descendere nocti, + Atque habitanda semel subigit quis visere regna?» + Cui contra tales effundit Scipio voces: 710 + + 707. _Lux Italum_, ut _lumen_ VI, 130, ubi v. not. + 708. _descendere nocti_, ut _demittere neci_, vel _umbris_. Cf. ad + I, 439, et infra v. 759. _Nox_, loca infera, perpetuis tenebris + obsita, ut contra XIV, 243. _dies_ pro locis superis; Drak. qui + multa poetarum exempla congessit. + 709. Conf. Virgil. Æn. VI, 531 seq. + + 708. _nocti_ Col. _nosti_ Oxon. Put. R. 2. Vulg. _nunc te_, + scilicet ante fatum, cui mox _semel_ respondet, unde prob. Cell. + At exquisitius +to+ _nocti_, vid. not. + 709. _subicit_ R. 2, _subiit_ Tell. + 710. _Cui_ Col. _Qui_ Oxon. et Put. Conf. ad XII, 379. Vulgo + _Quem_. + + «Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem + Lamentata diu! quam pene ruentia tecum + Traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras. + Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis + Constituit, laudemque tuo quæsivit honore.» 715 + Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus, + Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et ægro + Absumtus Cannis stabat Servilius ore. + Adpellare viros erat ardor, et addere verba: + Sed raptabat amor priscos cognoscere manes. 720 + + 713. _Oenotria tecta_, Italiam et Romam. Cf. ad I, 2. + 714 sq. Cf. X, 520 sqq. + [715.] _laudem tuo quæsivit honore_; conf. ad lib. XII, vss. 473, + 478. + 716. _funera hostilia_, exsequias ab hoste ipsi factas esse: quæ + humanitas Paulum ita movet, ut lacrimas non teneat, etsi Scipio id + laudis cupiditate factum dixerat. + 717 seq. _Flaminii_ mors nota ex lib. V, 655 sq. _Gracchi_ ex XII, + 475 sq., et _Servilli_ ex VIII, 664 sq., et X, 222 seq. + --_stabat ægro ore_, tristi vultu. + 720. Judicium consiliumque, quod poeta in hoc animarum recensu + sequebatur, eo spectabat omnino, ut ex antiqua patriaque potissimum + historia exempla virorum, gloria rerum gestarum, ingenii ac virtutum + præ ceteris conspicuorum, seligeret, omissis iis, quæ Maro in necyia + sua recensuerat, et sic tam argumenti dilectu, quam ornatu + exquisitiore et doctrina, civium suorum animos teneret. + + 716. _lacrimas_ R. 1, Lefeb. «Sic forte amassem e v. 387, ni in + Virg. Æn. VI, 686, ploraret etiam Anchisæ umbra.» Quasi id non + passim obvium esset. + + Nunc meritum sæva Brutum inmortale securi + Nomen, nunc Superos æquantem laude Camillum, + Nunc auro Curium non umquam cernit amicum. + Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit. + + 721. _sæva securi_, qua suos et sororis filios feriri jussit, quod + notum ex Liv. II, 5. Cf. Virg. Æneid. VI, 819 et 825. + 723. _Curium non umquam auro amicum_, quoniam aurum Samnitium + repudiavit, de quo vid. Val. Max. IV, 3; Aurel. Vict. 33; Juvenal. + XI, 78. Sententia languido ornatu elata; Ern. Similiter _amica luto + sus_ dicitur Horat. Epist. I, ii, 26, et similia al. + + 722. _Superos æquantem_ scripti, R. 2, Parm. Mars. in notis, et ad + marg. R. 1, ut I, 611, et inf. v. 789, 803. _Superis æquatum_ Ven. + Marsi et Cell.; non male, judice N. Heins. qui et _Superis + æquandum_ conjecit, _æquantum_ Tell. et R. 2. Vulgo _Superis + æquantem_: sed _Superis æquatum_, vel _se æquantem_, vel _Superos + æquantem_ emend. jam Dausq. + + + «Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ 725 + Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem + Thybridis in ripas regem, solusque revulso + Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna. + + 725 sq. _Hic visus orbus_, Appius Claudius Cæcus, qui pacem cum + Pyrrho ineundam gravi oratione dissuasit, quam Plut. in Pyrrho, + p. 394, excerptam tradit; de quo Flor. I, xviii, 20, ac Ovid. Fast. + VI, 203 seq. conferendi; Cellar. Withof. conjicit, _Rejecit visus + orbus_. + 726. _ille_, Horatius Cocles, qui Porsenam _regem tulit_, h.e. + impetum ejus et Clusinorum sustinuit in primo aditu pontis sublicii, + eoque _pone_, post tergum suum, _revulso_ a Romanis, _regna + redeuntia_, reges, h.e. Tarquinios (v. ad III, 383, et X, 486), + redituros, reditum Porsenæ ope parantes ac sperantes (actus pro + conatu; v. sup. ad v. 523), _exclusit_ moenibus Romæ. Res nota ex + Liv. II, 10. Conf. sup. X, 483 sq. Hanc pæne fabulosam audaciam, et + quasi Herculeum laborem, sibi quoque habet gallica historia in + fortissimo equite BAYARD. _Ed._ + + + «Si tibi dulce virum, primo qui foedera bello + Phoenicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille 730 + Æquoreis victor cum classe Lutatius armis. + Si studium et sævam cognoscere Hamilcaris umbram, + Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa + Irarum servat rabiem: si jungere cordi est + Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.» 735 + + 729 sq. Cf. ad I, 33 sq., et VI, 684 seqq. + 732 seq. Hamilcaris umbra idoneo cum delectu juxta Lutatium + cernitur, cum quo ille vana pacis foedera pepigerat; unde sensum + v. 738 sq. expedias licet; Ern. + 733 sq. Cf. ad V, 673. + --_frons remitti_, vel _explicari_, _solvi_ et _exporrigi_ dicitur, + quæ serena ac læta est, ut contra, quæ gravis ac tristis, + _contrahi_, _adtrahi_, _adduci_. + 735 sq. Conf. sup. ad v. 448. + + 730. _inclitus_ scripti, (teste N. Heins.) R. 2, Ben. _medius_ Ox. + R. 1, Med. Marsi, Mart. Herbip. aliæque edd. Utraque lectio in c. + Tell. reperta a Lef. qui tamen non monuit, quænam a m. pr. fuerit. + _Martius_ Basil. Wolfii et inde aliae. + 731. _ultor_ pro _victor_ Put. Deinde _Lutatius_ scripti R. 1, + Parm. Med. et al. Vulgo _Luctatius_, quod vel metro adversatur; + conf. ad VI, 687. + 733. _mesta_ pro _morte_ Ox. _meste_ Put. _moesta_ Parm. _cæde_ + R. 1, _veste_ et _in hoste_ alii, teste Lefeb. nescio qui. Deinde + _remissam_ conj. vir doctus, haud dubie Livineius, quod Cortius ad + marg. edit. suæ notavit. Sed vulgata lectio exquisitior est, vid. + not. + + Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago, + Sic prior increpitat non miti Scipio vultu: + «Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera vobis? + Aut hæc Sicania pepigisti captus in ora? + Bella tuus toto natus contra omnia pacta 740 + Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes + Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte + Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.» + + 738. _fraudum genitor_; vid. ad III, 126 in Var. Lect. + 739. _captus_; conf. ad VI, 689 in V.L. + 742. _fervet Marte_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 676. + 743. _refluunt obstructi stragibus amnes_, ut sup. I, 47, 48. + + 737. _mitis_ quatuor scripti et R. 2, male. + 739. _Haud_ prætulerit N. Heins. sublata interrogationis nota. + _Atque_ Put. quod recepit Lefeb. + 741. _præruptis_ Putean. quod non displicebat N. Heins. qui + tamen malebat _perruptæ molibus Alpis_, ut _Alpis_ unitatis numero + dicatur, quod poetis non infrequens esse, multis exemplis docuit + Drak. + + + Post quæ Poenus ait: «Decimum modo coeperat annum + Excessisse puer, nostro quum bella Latinis 745 + Concepit jussu; licitum nec fallere Divos + Juratos patri: quod si Laurentia vastat + Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat, + O pietas, o sancta fides, o vera propago! + Atque utinam amissum reparet decus!» Inde citato 750 + Celsus abit gressu, majorque recessit imago. + + 744. Cf. I, 77... 119, et ad II, 349 sq. + 745 sq. _Concepit bella_, v. ad I, 109. + 747 seq. _Laurentia regna_; vid. ad I, 110. + [748.] _Phrygias vertere res_, evertere, delere Rom. imperium. Cf. + I, 514; II, 352. + 750. Cf. I, 61 sq., 106 sq. + 751. _major imago_; cf. ad VIII, 145, et Ovid. Fast. II, 503. + + 746. _placitum_ Put. + 751. _incessit_ Put. quod ex Virg. Æn. I, 405, ad quem locum + Silius adluserit, petitum putat Lef. At h.l. non de Dea sermo est. + + + Exin designat vates, qui jura sub armis + Poscenti dederint populo, primique petitas + Miscuerint Italis Piræo litore leges. + Lætatur, spectatque virum insatiabilis ora 755 + Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos + Admoneat turbæ innumeræ: «Quot millia toto + Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu, + Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans + Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci 760 + Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.» + + 752. Decemviri legibus scribendis designantur, quorum historia nota + ex Liv. III, 31, 35. + --_sub armis_, quia tum penes Decemviros summa reipubl. erat; Ern. + Sed jungenda, opinor, verba _populo jura poscenti sub armis_: nam de + lege a Terentio lata nonnumquam tanta inter patres plebemque + contentio fuit, ut altera pars vi pelleretur foro. Conf. Liv. III, 9 + et 11. + 753 seq. _petitas Piræo litore_, Athenis: nam _Piræus_ portus + pagusque Atheniensis. + [754.] _Italis_, Italicis legibus. + 757... 761. Conf. Virg. Æn. VI, 305... 330. + 759. _Descendisse Erebo_; v. ad v. 708, et I, 439. + 760 seq. _Umbrarum torrens_, ut _undæ_ IV, 159, ubi v. not. Conf. + ad IX, 250 sq. + --_inproba puppis_, id. qd. + --_capax moles_, h.e. magna cymba. Cf. ad I, 58, VI, 525. + + 758. _dum secula_ Put. Conf. Heins. ad Claud. R. P. II, sub finem. + + + Post hæc, ostendens juvenem, sic virgo profatur: + «Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni + Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahæque; + Qui Gangem bibit, et Pellæo ponte Niphaten 765 + Adstrinxit; cui stant sacro sua moenia Nilo.» + + 762. _juvenem_, Alexandrum Magnum. + 764 sq. Victoriæ Alexandri in Scythia, India et Armenia + designantur. Cf. III, 612 sq. + 764. _Bactra_ (nunc _Balck_) caput Bactrianæ, regionis extremæ + imperii Parthici, in qua et in Sogdiana Alexander octo oppida + condidit aliaque diruit, teste Strab. p. 517. + --_Dahæ_, seu Daæ, Nomades in Scythia, ultra Hyrcanos et Caspium + mare. Cf. Var. Lect. + 765. _Niphates_, mons Armeniæ, sed h.l. fluvius, ut ap. Lucan. III, + 245; Juvenal. VI, 409, et Martial. XII, 21, cujus tamen geographi + mentionem non faciunt. Cf. Intpp. ad Hor. Od. II, ix, 20. + --_Pellæo ponte_; v. ad XI, 381. + + 762. _juvenem_ Col. et Tell. Vulgo _juveni_, scilicet Scipioni, + quod non inprob. Drakenb. + 764. _cursim_ emend. Modius et N. Heins. Nihil mutandum, vel + _vago cursu_ legendum censebat Drak. Deinde _Dahæque_ scripti et + R. 1. Vulgo _Dacæque_ contra metri leges; conf. Intpp. ad Virg. + Æn. VIII, 728; Gronov. ad Senec. Thyest. 370 et 603; Grot. ad + Lucan. II, 296; _Daoeque_ emend. Delrio ad Senec. l.c. + + + Incipit Æneades: «Libyci certissima proles + Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos + Indubitata duces, similique cupidine rerum + Pectora nostra calent, quæ te via, fare, superbum 770 + Ad decus et summas laudum perduxerit arces.» + + 766. _sua moenia_, Alexandria Ægypti; _sua_, suo nomine dicta; et + _Nilo_ ad distinctionem: octodecim enim Alexandrias enumerat + Stephanus; D. Heins. + --_Nilus_, hoc loco _sacer_ dicitur, non tam perpetuo fluviorum + epitheto (v. ad XII, 215), quam quia ab Ægyptiis summi numinis loco + coli (vid. Plut. de Is. et Osir. Opp. T. II, pag. 353; Heliodor. + Æthiop. IX, pag. 423; Max. Tyr. Diss. XXXVIII, pag. 393), et vel + Oceani (Diodor. I, p. 8; Heliodor. l.c. p. 445), vel Osiridis ac + Jovis nominibus condecorari solebat (Plut. Sympos. VIII, Qu. 8, pag. + 729; Ælian. Anim. X, 46; Schol. ad Pind. Pyth. IV, 99; _Jablonsky + Panth. Ægypt._ II, i, 4; IV, i, 14), unde in ejus honorem templa + quoque exstructa et festa (Niloa) instituta. Vid. Stephan. v. + +Neilos+, Heliod. l.c. p. 423; Spanhem. de V. et Pr. N. T. I, + p. 174. + 767 seq. _Æneades_, Romanus, Scipio. + --_Libyci proles Hammonis_; vid. ad I, 415, et IV, 478; Gell. XIII, + 4; Ælian. V. H. V, 12; IX, 37; Plut. in Alex., Arrian. et Intpp. ad + Curt. IV, 7; VIII, 5 et 10. + --_certissima proles Hammonis_, ut ap. Virg. Æn. VIII, 301. + 771. _summas laudum arces_, summas laudes, summum gloriæ + fastigium. Drak. laudat Savaron. ad Sidon. Apoll. carm. XXIII, 140, + et epist. VIII, 6; Barth. ad Claud. Paneg. Mall. Theod. v. 6. + + 768. _quando_ Col. quod jam conj. Dausq. Vulg. _quanto_. + 770. _fare_ Col. et Tell. Vulgo _scire_. + 771. _arces_, non _artes_, Col. et Parm. + + Ille sub hæc: «Turpis lenti sollertia Martis. + Audendo bella expedias: pigra extulit artis + Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi + Præcipita tempus: mors atra inpendet agenti.» 775 + Hæc effatus abit. Croesi mox advolat umbra, + Dives apud superos; sed mors æquarat egenis. + + 772. Brevitas gravitasque sententiarum magnum et virum et poetam + decet. + 773 sq. _bella expedias_, conficias. + --_extulit sese_, emersit ex _artis_ rebus, vel potius, in iis + excelluit, eminuit. Cf. ad II, 103. Withof. male suspicabatur + _actis_ pro _artis_. _Ed._ + 777. Cf. V, 264 seq., et ibi not. + 778. Præclarus de Homero locus, ad quem Silius ea transtulit, quæ de + Musæo ac Marcello dixerat Virg. Æn. VI, 667 sq., et 861 sqq. ad quæ + loca v. Heyne. + --_tendentem_; v. ad VI, 335. + + 773. _artis_ Col. Vulgo _astris_. + 774. _tum magna g. Præcipitat t._ Put. _dum m. g. Præcipitas_, + vel _ut Præcipites_ (h.e. quamvis p.), vel _ni Præcipitas_ + tentabat N. Heins. Sed vulgata exquisitior et nervosior brevitas. + 777. Hic versus abest a R. 1, et Marsi Ven. sec. + + + Atque hic, Elysio tendentem limite cernens + Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat + Purpurea effusos per colla nitentia crines, 780 + «Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget + Præcipua frons sacra viro, multæque sequuntur + Mirantes animæ, et læto clamore frequentant. + + 779. _juvenis_, Scipio. + --_Effigiem_, umbram, imaginem, simulacrum. Cf. Brouckh. ad Prop. I, + xix, 11, et, qui de h.l. copiose disputavit, Cuper. Apotheos. Hom. + pag. 20, it. Heins. et Barth. ad Stat. Silv. II, i, 191; Scalig. ad + Catull. p. 22. + --_castam_; v. ad I, 481, et II, 698. + --_vitta_, insigne deorum, vatum, sacerdotum, virorumque sacrorum et + sanctorum. Conf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 665 (ubi _nivea vitta_ pro + _purpurea_), et XII, 120. + 781. _quinam_; cf. ad II, 645 in V.L. + 782. _frons sacra_; v. ad XII, 408. + + 779. _Effigiem castam_ h.e. umbram sacerdotis, ex emend. N. Heins. + qui et _juvenis casti_, h.e. Homeri, conj. ut Dausq. quia Homerum + cæcum a puero fuisse tradant Suidas et alii. Sed idem senex + mortuus est. Vulgo _castæ_, quod servavit Lefeb. qui ita distinxit + _Effigiem juvenis, castæ cui_, scilicet effigiei. + 782. _multæque frequentant_, et mox _clamore sequuntur_ tacite + edidit Lefeb. forte operarum lapsu. + + Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra, + Dixissem facile esse Deum!» «Non falleris, inquit 785 + Docta comes Triviæ: meruit Deus esse videri, + Et fuit in tanto non parvum pectore numen. + Carmine complexus terram, mare, sidera, manes, + Et cantu Musas et Phoebum æquavit honore. + Atque hæc cuncta, prius quam cerneret, ordine terris 790 + Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam.» + + 784 sq. Junge _quam facile dixissem, Deum esse_ eum! + 786. _comes_ et sacerdos _Triviæ_, Hecates, seu Proserpinæ, + Sibylla. Cf. Virg. Æn. VI, 13, 35, 69. De Homero, pro deo culto, + vid. Cuper. l.c. et ipsum illud marmor, +apotheôsin+ ejus continens; + de _numine_ vero, quod poetis inest, Ovid. Amor. III, ix, 17 sq., et + Fast. VI, 5 sq.; Drak. + 790. _prius quam cerneret_, ante descensum ad inferos, h. est, ante + mortem, _hæc cuncta_, +deiktikôs+, loca infera et quæ in iis sunt. + --_terris_; vid. ad III, 75 in V.L. + 791. _Prodidit_, descripsit in Odyss XI. + --_vestram Trojam_: nam Romani a Trojanis oriundi. + + 784. _quam_ Col. et Oxon. Vulgo _quem_. Possis et _facie_ pro + _facile_, judice N. Heins. + + Scipio, perlustrans oculis lætantibus umbram, + «Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem + Hic caneret vates, quanto majora futuros + Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes! 795 + Felix Æacida, cui tali contigit ore + Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus.» + + 793. _Romula_, ut ap. Hor. Od. IV, v, 1, ubi v. Jani. Sic et + _Dardanus_ sup. I, 14, ubi v. not. + 794 sq. Quanto clariora Romanorum facta forent apud posteros hoc + præcone Homero; Cellar. Recte: sed sententia haud bene expressa, et + vereor ne _intrarent_ librariis debeatur. + 796 sq. Poetæ animo, quod jam Marsus, Dausq. et alii viderunt, + obversabantur verba, quæ Alexander M. ad Achillis tumulum in Sigeo + dixisse fertur: «O fortunate adolescens, qui tuæ virtutis Homerum + præconem inveneris.» Vid. Cic. pro Arch. c. 10; Plut. et Arrian. I. + --_Æacides_, Achilles, Æaci nepos. + + 792. _persultans_ R. 2, quod recepit Lef. ut respondeat +tôi+ + _pererrat_ ap. Virg. Æn. IV, 363. + 796. _Æacide_ scripti. _Æacidæ_ edd. Marsi et quædam aliæ. Sed + cf. ad III, 650. + + + Sed quæ tanta adeo gratantum turba requirens, + Heroum effigies majoresque adcipit umbras. + + 798 seq. Scipio _requirens_, quærens, _quæ tanta sit turba adeo + gratantum: adcipit_, audit, cognoscit, docetur a Sibylla (ut contra + _dare_ pro _dicere_) eas esse _effigies heroum_ (v. ad v. 779) et + _majores umbras_; cf. ad v. 751, et VIII, 145, _gratantum_ sibi, + h.e. lætantium. Sed v. Var. Lect. + + 798. N. Heinsius recte metuebat, ne locus esset luxatus: nec tamen + medelam ei adferre conabatur. _grassantum_, h.e. ruentium magno + concursu, non male reposuit Lefeb. putans, Silio ante oculos + fuisse Virgil. Æn. VI, 710, 712 et 305, 318. Sed præstiterit, + opinor, _adeo stridentum_, h.e. tantum stridorem edentium: nam + _majores_ sunt _umbræ_. Animæ vero vel umbræ _strident_, seu + stridunt, +trizousi+, +trizousai+, +poteontai hôs nukterides+. + Conf. Stat. Theb. VII, 770; Horat. Serm. I, viii, 41; Homer. + Odyss. XXIV, 5 seq. + 799. _adspicit_ corrig. Dausq. + + Inde viro stupet Æacide, stupet Hectore magno, 800 + Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora + Miratur, geminos adspectat lætus Atridas, + Jamque Ithacum, corde æquantem Peleia facta. + + 800. Nota hic Achillis et Hectoris conjunctionem. + _Les plus grands ennemis, les plus fiers adversaires,_ + _Réunis dans ces lieux n'y sont plus que des frères._ + _Voltaire, Henriade, ch._ VII. _Ed._ + 801. _Ajacis gradum_, ut +Aias makra bibas+, dicitur Homero, Iliad. + VII, 213, loco insigni, qui Silii animo obversatas videtur. + 803. _Ithacum_, Ulyssem (vid. ad II, 180), _corde_, eloquentia, + versutia, prudentiaque, _æquantem facta Peleia_, res gestas et + virtutem Pelidæ; non minus prudentia insignem, quam Achilles + virtute. Notus ex Homero Ulysses +polutropos+, +polumêtis+, + +polumêchanos+, +Dii mêtin atalantos+. + + 800. _Ire viro_ scripti et priscæ edd. Ulcus hic Chironium latere, + et _In torvo_, vel _In primo stupet Æ._ legendum putabat N. Heins. + Sic _stupere in aliquo_ dixere Val. Fl. I, 262, et Hor. Serm. I, + vi, 17. _Hinc viso_, vel _In Phthio_, vel _In diro_, vel denique + _Inde fero stupet Æ._ conj. Burm. _Irato st. Æ._ corrig. Hoeufft + in Periculis poet. quod est Achillis epith. ap. Homerum, Horat. + Ep. II, ii, 42; Ov. Am. II, xviii, 1; Claud. Cons. Stilic. I, 99. + Non male, modo minus ab antiqua vel vulg. lectione aberraret. + _Inque uno_ emend. Corte vel potius Livin. _Inque viro_ Ernesti. + _Ecce viro_ reposuit Lefeb. qui se diu dubium hæsisse dicit, + antequam auctorem in ipso auctore detexerit. Sed vereor, ut acu + rem tetigerit, mirorque, eum non +to+ _En_, quod ipsi in deliciis + est, pro _Inde_, et tum _diro_ pro _viro_ maluisse, quod certe + præstiterit, etsi nondum mihi satisfacit, et epitheton Achillis, + ut mox _magno_, omnino latere videtur. Olim suspicabar _Inmiti + stupet Æ._ ut ap. Virg. Æn. I, 30; III, 27. Nunc pluribus + conjecturis indulgere nec lubet nec vacat. Withof. conjicit, _jam + claro_, vel _inde truci_, aut _acri_, aut _alto_. + 802. _aspectat_ scripti, _geminosque aspectat_ conj. Dausq. et + _geminos jam spectat_ N. Heins. Vulgo _aspectans_. + + Victuram hinc cernit Ledæi Castoris umbram: + Alternam lucem peragebat in æthere Pollux. 805 + Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit. + Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes + Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret. + «Felix hæc, inquit, Veneris nurus ordine longo + Trojugenas junxit sociata prole Latinis. 810 + + 804. Cf. ad IX, 295. + --_Victuram_, mox in cælum redituram. + 805. _Alternam lucem_; cf. Var. Lect. + 806. Silius, ut nullam varietatis et poetici ornatus adhibendi + occasionem prætermitteret, illustres etiam feminas recenset: in quo + exemplum quoque Virgil. Æneid. VI, 445 seq. sequutus est. Bene autem + ita rem variavit, ut non ex mythis, sed prisca Romanorum historia + petierit exempla, et pro heroinis substituerit clarissimas gentis + suæ feminas. + --_vultus_ Scipionis ad se convertit _Lavinia_, Æneæ conjux; quæ + tamquam auctor generis romani commode memoratur. + 807. _virgo_, Sibylla, _admonuit_, _tempus esse_, _cognoscere_, etc. + 808. _lux alma_, ut ap. Virg. Æn. I, 306 (ubi v. Heyne), et VIII, + 455. Cf. sup. ad III, 203. + --_vocaret_ sc. ad superos: nam orto sole infera loca a vivis + relinquenda, et a Manibus repetenda sunt. Silius ad verbum fere + expressit Virgil. Æn. VI, 538 sq., ubi v. Heyne. + + 805. _Alterno in æthere_, et mox _subitos vultus_ malebat + N. Heins. Vulgatam lect. _Alternam lucem_ bene tuebatur Drak. + coll. Virg. Æn. VI, 121, et Ciris v. 397; Hom. Odyss. XI, 302. + + + «Vis et Martigenæ thalamos spectare Quirini? + Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim + Gens vicina procos, pastori rapta marito + Intravitque casæ, culmique e stramine fultum + Pressit læta torum, et soceros revocavit ab armis. 815 + + 811. _Martigenæ Quirini_, ut _Mavortius Romulus_ ap. Virg. Æn. + VI, 778. + --_thalamos_, consortem thalami, uxorem. Cf. ad III, 383. + 812. _Hersilia_ nota e Liv. I, 11, et Ovid. Met. XIV, 848. Conf. de + raptu Sabinarum Liv. I, 9, 13, et Ovid. Fast. III, 179... 228. + --_hirsutos procos_, priscos Romanos, horridam incultamque vitam + agentes. Cf. ad I, 613 in Var. Lect. + 813. _Gens vicina_, Sabini. + --_pastori_, Romulo, _rapta_ est Hersilia, ut ejus conjux esset. + 814. _casa_ Romuli in Capitolio, ubi diu superstes fuit. Conf. + Vitruv. II, 1; Ovid. Fast. l.c. v. 184 seq. Cerda ad Virg. Æn. VIII, + 654; Prop. II, xvi, 20, et IV, i, 6 sqq. + --_Intravit casæ_; conf. ad VI, 498 in Var. Lect. Verba _culmi_ + _stramine_ _fultum_ _torum_ pastoritiæ horridæque vitæ consentanea. + Silius forte respexit loca Ovid. Fast. III, 185, et Virg. Æn. VIII, + 654; qui tamen versus, nisi mala manu inlatus, certe conruptus est. + 815. _soceros revocavit ab armis_, quod Hersiliæ etiam tribuit + Ovid. Fast. III, 206 seqq.; Livius, I, 11, pr. et 13 pr. tradit, + Cæninenses Antemnatesque Hersiliæ, Crustuminos vero mulierum + Sabinorum precibus reconciliatos esse Romanis. Suam quoque huic + facto immortalitatem apud nos pictura asseruit. _Ed._ + + 814. _Intravitque casæ_ Colon. _Lustravitque casæ_ Oxon. Putean. + Rom. 1, Parm. Med. _Instravitque casæ_ edd. Marsi et Mart. Herbip. + quam proxime vero. Vulg. _Lustravitque casam_. + + Adspice Carmentis gressus: Evandria mater + Hæc fuit, et vestros tetigit præsaga labores. + Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? hæc quoque castæ + Augurio valuit mentis, venturaque dixit + Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos. 820 + + 816. Cf. ad VII, 18. + 817. Cf. Virg. Æneid. VIII, 340 sq. ibique Heyne. + --_tetigit_ quædam leviter, non omnia cecinit; Lefeb. _labores_, ut + V, 561. + 818 seq. Silius expressit Liv. I, 34: Tarquinio «aquila pileum + aufert, et rursus capiti apte reponit: quod augurium adcepisse læta + dicitur Tanaquil, perita, ut vulgo Etrusci, cælestium prodigiorum + mulier. Excelsa et alta sperare complexa virum jubet,» etc. + --_castæ mentis_, qualis vatibus est. Cf. ad I, 481; et II, 698. + [819.] _dixit_, prædixit, vaticinata est; vocab. propr. de vate. + Vide Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. V, 33, et Passerat. ad Prop. + I, ix, 6. + 820. _in alite_, ut V, 405. + + 817. _cecinit_ conj. Drak. + + «Ecce pudicitiæ Latium decus, inclita leti + Fert frontem atque oculos terræ Lucretia fixos. + Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret, + Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta, + Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat, 825 + Tristia defensi ferro monimenta pudoris, + Et patriam laudat miserando in vulnere dextram. + Illa est, quæ Thybrim, quæ fregit Lydia bella, + Nondum passa marem, quales optabat habere + Quondam Roma viros, contemtrix Cloelia sexus.» 830 + + 822 sqq. Apta pudicitiæ pudorisque imago. Justo dolori indulget + poeta, cujus ævo vix pudicæ mulieres, nedum talia pudicitiæ exempla + reperiebantur. + --_Lucretia_, vel pueris nota e Liv. I, 57 sq., et _Virginia_ e Liv. + III, 44... 48. + 828 sq. Cf. sup. X, 492 sqq. + --_Lydia bella_, ut _Lydia castra_ X, 484. + + 824. _Verginia_ Col. quæ scriptura in lapidibus literatis + frequentius quam _Virginia_ reperitur; et Græcis constanter est + +Ouerginios+; Drak. + + Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit, + Quæ poenæ caussa, et qui sint in crimine manes. + + 831. Scipio procul, a sinistra forte, videt _Tartarum_, de cujus + sede et de _poenis_, quas damnati in eo luunt, v. Heyne in not. et + Exc. VIII ad Virg. Æneid. VI, 557 seq. Harum tamen poenarum et + Tartari Silius jam sup. v. 542 seq., et 601 sq. mentionem fecerat; + unde nunc contentus est poenas mulierum memorasse. Quoniam enim inde + a v. 809, feminas optimi exempli recensuerat, nunc pessimi alias iis + adjungit, ut nulla varietatis ornatusque materies prætermittatur. + --_poscit_, requirit, quærit. + 832. Cf. Virg. Æneid. VI, 560, 561. + + Tum virgo: «Patrios fregit quæ curribus artus, + Et stetit adductis super ora trementia frenis, + Tullia, non ullos satis exhaustura labores, 835 + Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris + Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes + Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora. + + 833 seqq. _Tullia_ ejusque scelera notissima e Liv. I, 46 sqq. + Conf. Ovid. Fast. VI, 603 seq. + [834.] _stetit_, vel ipsa _super ora_ patris, vel in curru, qui + substitit _adductis frenis_. Utroque scelus augetur: sed neutrum + alibi legere memini, et is, qui jumenta ageret, frenos potius + inhibuisse dicitur, ne per patris corpus ageretur. Itaque vel +to+ + _adductis_ pro simpl. _ductis_ positum, vel atrocitas sceleris a + Silio aucta videtur. + --_non ullos labores_, nullum poenarum exquisitissimarum genus (cf. + ad VI, 386, et XII, 78.). + [835.] _satis exhaustura_, satis diu luitura. + 836 sq. Cf. v. 563 seq., et Virg. Æneid. VI, 550 sq. + --_fornacibus_, subterraneis receptaculis ignis, qui inde prosilit. + 838. _scopulis_, saxis _flagrantibus pulsat ora_ Tulliæ; cujus + poena apte efficta. + + 833. _Tum virgo: En, patrios_ emend. N. Heins. Non male. + + Illa autem, quæ tondetur præcordia rostro + Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis 840 + Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem + Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro + Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis. + + 839 sqq. _Tarpeia_ ejusque flagitium notum e Liv. I, 11. Poenam ejus + poeta non male comminiscitur secundum fabulam de Prometheo, cujus + cor, continuo renascens, aquila, ut Tityi vultur, exedere fingitur. + De illo v. Hesiod. Theog. v. 521 seq. de hoc. Hom. Od. XI, 575 seq., + et Virg. Æn. VI, 597 sq. Eumdem mythum respexit Silius inf. v. 873. + --_tondetur_, +anakeiretai+, +katakeiretai+, ut simili loco Virgil. + Æneid. VI, 598, et Senec. Agam. 18. Sed quantum a Virgilio distat + Silius! _Ed._ + [841.] _Armiger Jovis_, ut X, 108 et al. + 843. _pactis_, qui mercedem cum ea pacti erant. + + Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur + Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus, 845 + Armenti quondam custos inmanis Hiberi, + Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue. + + 844. Describitur mira, et modo memoratæ similis poena incestus, + quam virgo Vestalis solvit. + --_domantur_, puniuntur. + 845. _Orthrus_, quod jam D. Heins. monuit, biceps canis Geryonæ et + Cerberi frater comesque in inferis (v. Stat. Silv. II, i, 230, qui + locus inde lucem adcipit), qui +Orthros+, dicitur Apollodoro et Qu. + Calab. VI, 253. +Orthos+, Eustathio, Hesiodo, ejus et Apollonii + Schol. +Ôros+, Palæphato c. 40 (ubi conf. tamen Fisch.), et + Gergittius Polluci V, 5. Cf. Heyne ad Apollodor. p. 390. + + 845. _Orthrus_ Col. et Oxon. _Orchus_ Put. unde _Orthus_ conj. + Balbus ad Val. Fl. III, 555, et Lefeb. Vulgo _Orcus_, quo nomine + Cerberum designari putabat Barth. Adv. XXII, 8, et Geryonem + Marsus. At vid. not. + + Nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestæ + Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos. + + 847. _morsu petit_ virginem. + --_eviscerat_, ut apud Virg. Æn. XI, 723, et Cic. Tusc. Qu. I, 44 + (in loco Ennii), et II, 9; Drak. + 849. Minuciam designari suspicatur Lefeb. coll. Liv. VIII, 15. Sed + aliarum quoque Vestalium incestum et poenias memorant Liv. XXII, 57; + XXVIII, 11; XLI, 2, et alii. + + 847. _pollutam_ reposuit Lef. ut ad Vestalem referatur, quod + librarii more suo ad proximum substant. retulerint. _præacuto + ungue_ conj. N. Heins. quum mox sequatur _Polluit_, eamdemque + vocem reddendam censebat Martiali, VIII, 58, pro _piceata_, vel + _piperata_. + + + «Sed satis hæc vidisse, satis: mox deinde videnti 850 + Nunc animas tibi, quæ potant oblivia, paucas + In fine enumerasse paro, et remeare tenebris. + + 850. Withof. distinguebat: _mox deinde_ (scilicet addit vates): + _videnti_, etc. + 851 sq. Cf. sup. ad v. 555 seq. Mirum phantasma est Silii, quod res + gestas Marii, Sullæ, Pompeii et Cæsaris ita vates prædicit, ut illas + ex Orco in terras mox prodituros narret; Ernesti. Quod cur mirum + sit, non adsequor: nam Marius XL circiter anno post bellum Punicum + II natus est, ejusque temporibus vixit Sulla, nec ita multo post + Pompeius et Cæsar. Neque etiam mirus est omnino recensus + posteritatis, quem multo prolixiorem dedit Virgil. Æn. VI, 748, 893, + in quo Cæsaris quoque et Pompeii mentio fit v. 827 seqq. + --_paucas_ ejusmodi _animas_ sapienter et cum dilectu poeta + recensuit, non multas: nam primum Maro hoc argumentum jam summo + ornatu summaque arte ac copia tractaverat; deinde quæ ille hac + occasione in gratiam Cæsarum dixit, Silius jam vaticinio inseruerat + sup. III, 593 seq. reges vero Albani ac Romani cum aliis, quorum + Virgilius meminit, jam ante b. Punicum I vixerant, et ab eorum + recensu poeta doctus, cui alia magnorum virorum exempla suppeditabat + historia antiqua, abstinuit, ut res variaret, non easdem repeteret; + denique hic liber copiosiore rerum futurarum commemoratione in + nimiam molem excrevisset. + + 852. _enumerasse_ Col. et Oxon. Vulgata lectio _enumerare_, quam + revocavit Lefeb., glossam redolet et aures obfendit. + + Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro + Ætheream in lucem) veniet tibi origine parva + In longum imperium consul; nec Sulla morari 855 + Jussa potest, aut amne diu potare soporo. + + 854. De _origine parva consulis Marii_ cf. Juvenal. VIII, 245 seq. + ibique Intpp. _veniet in longum imperium_; nam septies consul fuit. + --_veniet tibi_; v. ad I, 46 in Var. Lect. + 855 sqq. _Sulla_ non potest _morari jussa_ et _fatum nulli Divum + mutabile_, h.e. leges fati et tempus (_mille lustra_, v. 558) iis + definitum, quo perfecto _lux vocat_ animas, h.e. illis in nova + corpora et ad superos redeundum est: nec _diu_ amplius _potabit + amnem soporum_, aquam Lethes bibet, h.e. mox nascetur; quo sensu + etiam de Mario dicitur _nec multa dies jam restat ituro ætheream in + lucem_. Cf. sup. ad v. 554... 559. Ita, nisi me omnia fallunt, hic + locus explicandus est, non, ut Ernesti putat: Sulla non potest + impedire leges fati, quod Marium Romæ destinavit. + + 854. _veniens ab origine parva_ scribendum videbatur N. Heins. + et v. + 856. _Justa_. Sed cave quidquam mutes. + + Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum. + Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpæ, + Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam + Exsistet, Sullæ qui se velit esse secundum. 860 + + 858... 860. Sulla _primus_ dictaturam perpetuam _rapiet_, in quo + _culpandus_ quidem erit, sed laudandus quoque propterea quod _solus_ + eam sponte et brevi tempore post deponet legibusque remp. reddet; + Cæsar contra et Cæsares, vel imperatores, summam in republica + potestatem ad exemplum ejus suscipient, sed illa se abdicare nolent. + Res notissima ex historia Rom. _Sullæ secundum_ potestate, eo + inferiorem (ut ap. Virgil. Æn. XI, 441 al.), vel secundum ab illo. + + Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum + Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens, + Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo + Cæsar avo; quantas moles, quum sede reclusa + Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt! 865 + + 861. Imitat. Virg. Æn. VI, 827... 836. + --_Ille_, quem vides, est Pompeius _Magnus_. + --_hirta frons_ majestati conciliandæ, Barth. Adv. XXII, 8. Cf. inf. + XVI, 121. + 862. _ille_ Julius _Cæsar Trojanus, Deum gens_, qui originem + refert ad _Iulium_ Trojanum, Æneæ filium, Veneris nepotem. Cf. ad + II, 185, et Virg. Æn. I, 286 sq.; VI, 835 sq. De _stelligero apice_ + v. Suet. Cæs. c. 88; sup. ad III, 629, et Broukh. ad Prop. IV, vi, + 59. + 863. _Iulo avo_, auctore generis. + 864 seq. Silius ad verbum fere expressit locum Virgilii de bello + civili, inter Pompeium et Cæsarem gesto, Æneid. VI, 828 sqq. + --_sede hac_ in inferis _reclusa_, post ingressum vitæ et reditum ex + inferis. + --_tandem_, post mille lustra, sup. v. 558. + [865.] _erumpent_ exquisite de cupiditate, qua ardent quasi, ad + vitam redeundi et rebus gestis inclarescendi. + + 864. _quantos montes_ Put. + 865. _Hanc_ Col. quod perperam recepit Lefeb. Conf. ad I, 268, + et h.l. not. + + Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe! + Nec leviora lues, quam victus, crimina victor.» + + 866. _Heu miseri_ Romani. His verbis et v. 868 seq. bene ac + commode deploratur bellorum civilium calamitas; et mox +deinôs+ + _crimina_ dixit poeta. + 867. Et _victus_ Pompeius interficietur, et _victor_ Cæsar: quod + notum vel ex Sueton. Cæs. 35 et 82; Appian. b. Civ. II, 84 sq., et + 111... 117. + + 866. _pugnabitis_ Col. + + + Tum juvenis lacrimans: «Restare hæc ordine duro + Lamentor rebus Latiis: sed luce remota + Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat, 870 + Perfidiæ Poenus quibus aut Phlegethontis in undis + Exuret ductor scelus, aut quæ digna renatos + Ales in æternum laniabit morsibus artus?» + «Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur + Inviolata virum: patria non ossa quiescent. 875 + + 869. _luce remota_, vita finita, post mortem in inferis. + 870. _venia_ criminum. + --_mors ipsa laborat_, doloribus, calamitate, h.e. mortui quoque et + animæ in inferis plectuntur et patiuntur mala. Hæc formula docta est + et exquisita, non dura, ut notat Ern. + 871 sq. Cf. simil. loc. de poenis, a _Poeno_, Hannibale, olim + luendis, et extremis ejus fatis, sup. II, 699 sqq. + --_in undis exuret scelus_; cf. XVII, 564, et Virg. Æn. VI, 742, + ibique Heyne. + 873. Cf. sup. ad v. 839. + 875. _Inviolata vita_, est vel flagitiis non contaminata, a + scelere pura, vel quæ malis non urgetur aut vexatur, adeoque jucunda + et felix: hoc aptius est loco nostro. + --_patria non ossa quiescent_; vid. ad II, 574 et 701 sq. + + 868. _hæc dura_ maluerit N. Heins. et ego. + + Namque ubi, fractus opum, magnæ certamine pugnæ + Pertulerit vinci, turpemque orare salutem, + Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis. + + [876.] _magnæ pugnæ_ ad Zamam, de qua v. inf. XVII, 292 sq., + 386 sq.; Liv. XXX, 29 sqq. + 877. Expressit poeta verba Liv. XXX, 35 extr. «Hannibal fassus in + curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis + alibi, quam in pace inpetranda esse;» et cap. 36: «Decem legati + auctore Hannibale missi ad petendam pacem... orantes inplorantesque + fidem et misericordiam Scipionis.» Cf. Polyb. XV, 18 et de ipsis + conditionibus pacis Liv. l. I, c. 37. Hannibal clam nuncios + literasque ad Antiochum Syriæ regem misisse eumque ad bellum Romanis + inferendum sollicitasse credebatur. Cf. Liv. XXXIII, 44. + 878. _Macetes_, +Maketes+, vel _Macetæ_ (tum _Macetum_ pro + Macetarum) Macedones, ut inf. XIV, 5; XVII, 415, 633, sic dicti a + +Maketia+, parte Macedoniæ. Conf. Intpp. ad Gell. IX, 3 pr., et + Justin. VII, 1; Scalig. Lect. Auson. I, 23, et Gron. ad Senec. Herc. + fur. 980. + --_Macetum arma_ pro Syris dixisse videtur Silius, quia Antiochus M. + abnepos fuit Seleuci Nicatoris, ducis Macedonum, qui post Alexandri + M. mortem regnum Syriæ obtinuit. An respexit foedus inter Antiochum + Philippumque ictum, bellumve Philippicum, quod Antiochico occasionem + dedit? Cf. Polyb. lib. III, 2, 7, et 32; XV, 20; XVIII, 22. Sed illa + ratio præstiterit: Silius autem epitheta longius petita amat. Vid. + ad I, 6. + + 878. _Macetum_ Col. et R. 2, _Macetu_ Ven. sec. Marsi. Vulgo + _Macedum_ solenni lapsu, v. not. + + Damnatusque doli, desertis conjuge fida + Et dulci nato, linquet Carthaginis arces, 880 + Atque una profugus lustrabit cærula puppe. + Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset. + + 879... 882. Hannibal a Romanis adcusatus Carthaginem relinquit et in + Asiam ad Antiochum M. perfugit. Conf. Liv. XXXIII, 47... 49. + _Taurus_ maximus mons Asiæ minoris, cujus pars est _Cilicia_. + [882.] _Cilicis Tauri_ ut apud Ovid. Met. II, 217. Nota est + _Cilicia_ extra et intra Taurum, aspera, seu +tracheia+ et + campestris. + + 879. _desertus_ Put. + + + «Proh! quanto levius mortalibus ægra subire + Servitia, atque hiemes, æstusque, fugamque, fretumque, + Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella 885 + Assyrio famulus regi, falsusque cupiti + Ausoniæ motus, dubio petet æquora velo; + + 883 sqq. Conf. II, 223 sq. ibique not. + 886 seq. _Assyrio_, Syrio (ut XI, 41), _regi_, Antiocho M. + _famulus_, cui operam suam addicet, ut deinde Prusiæ, unde v. 889, + _altera servitia_, quod jam notavit Drak. Cf. Liv. XXXIV, 60. + --_falsus cupiti Ausoniæ motus_, frustratus spe in bello Antiochico + adversus Romanos posita, quod male cessit. Cf. Liv. XXXVI, 19 seq. + [887.] _dubio velo_, dubius quo contendat. + + 884. In omnibus edd. quas in manibus habui, versus hic ita + legitur: _Servitia atque hiemes_, _æstus_, _fugamque fretumque_, + contra metri leges. Quare vehementer admiror viros doct. hunc + locum tacite prætermisisse, et quum versum manifeste claudicantem + reciperent, nihil admonuisse. Equidem metro consului, addito + _que_, quod et orationis junctura postulabat. _Ed._ + 886. _fassusque_ Parm. _cassusque_ conj. N. Heins. + + Donec, Prusiacas delatus segniter oras, + Altera servitia inbelli patietur in ævo, + Et latebram munus regni. Perstantibus inde 890 + Æneadis, reddique sibi poscentibus hostem, + Pocula furtivo rapiet properata veneno, + Ac tandem terras longa formidine solvet.» + + 888. Ad Prusiam regem Bithyniæ confugiet, et, ne Romanis tradatur, + venenum sumet, quod ante præparatum ad tales casus habebit. Cf. Liv. + XXXIX, 51. + [889.] _inbelli in ævo_, in senectute. Confer cum hoc loco verba + Juvenalis, sat. X, 160 seq., ubi eadem suo quisque modo expressit: + «atque ibi magnus Mirandusque cliens sedet ad prætoria regis, Donec + Bithyno libeat vigilare tyranno.» _Ed._ + 892. Conf. II, 705 sqq. + 893. Verba Maroniana Ecl. IV, 14, et morientis Hannibalis apud + Liv. XXXIX, 51. Hunc Hannibalis exitum multi poetæ in scenam + protulerunt, e quibus ante alios mihi nominandus est _Firmin Didot_, + qui infensissimum nomini romano hostem vividis coloribus totum + expressit, eumque morientem pulcherrimo hoc versu prosecutus est: + «Rome! Annibal mourant te livre enfin la terre.» _Ed._ + + 889. _inbelli_ scripti, _in bellis_ R. 2. Vulgo _inbellis_. + Deinde _patiatur_ quædam edd. _in aula_ pro _in ævo_ suspicabatur + N. Heins. + 893. Hic versus abest a nonnullis edd. + + + Hæc vates, Erebique cavis se reddidit umbris. + Tum lætus socios juvenis portumque revisit. 895 + + 894. Verba Homeri Od. XI, 194 et 626, ut v. 895; Virgil. Æn. + VI, 900. Nemini persuadere volumus, ut credat Silium ex apertis + Virgilii et Homeri voluminibus hæc similia verba nunc descripsisse: + sed tamen poetam illorum lectione imbutum ex hac similitudine + adnoscimus, quod genus imitationis maxime intelligi volumus, quum de + imitatione loquimur; Ernesti. + + 894. _reddidit_ Col. Vulgo _retulit_, quod revocavit Lefeb. + 895. _lætus_ scripti et R. 2. Vulg. _lætos_. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber XIII + + 67n. Virg. Æn. ... V, 669 [5, 669] + 82n. ut XII, 730, 733 [XIII, 729, 733] + 158n. lib. V, vers. 535. [cap. 535] + 144v. [_numerus deest; post 145v. scriptum_] + 289sqq n. [289 _solum_] + 332v. de quibus vide [de quidus] + 333v. [332] + 526n. Heyne ... ad Virg. Æn. VI, qui suspicatur, ei v. 531 sqq. + [_sic scriptum_] + 806n. _Lavinia_, Æneæ conjux [Æneoe] + 876n. v. inf. XVII, 292 sq. [v. inf. 292 sq.] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER DECIMUS QUARTUS. + +ARGUMENTUM. + +Silius nunc bellum, a Romanis, Marcello duce, in Sicilia gestum, +commemoraturus, primum hujus insulæ situm, fertilitatem, poetas, +veteres incolas (qui fuere Læstrigones, Cyclopes, Sicani ex Hiberia, +Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors Minois, Trojani, Acestes +scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a quibus Zancle dicta +est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias coloniam duxit +Syracusas), loca ignibus subterraneis æstuantia, insulas Æolias, et +tria promontoria recenset; 1-78. + +Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege ac +fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum +erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum, +inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed +Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; 79-95. + +Qui quum ad Poenos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque cum +omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Poenis, +pars Romanis favebat; 96-109. + +In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius +Marcellus Prætor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam +adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat; +110-124. + +Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli +populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus, +Beryam Poenum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia +benigne olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; 125-177. + +Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et +legatis, quos præmiserat, ut pacis conditiones ferrent, re infecta +reversis, terra marique urbs obpugnatur; 178-191. + +Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina, +Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centuripæ, Entella, Thapsos, Acræ, +Agyrium, Tyndaris, Agrigentum, Gela, Halæsa, Palici, Acesta, quique +Acim, Hypsam, Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et +Symæthum fluvios, adcolunt, præterea Termæ Himerenses et Henna; +192-247. + +Romanos contra adjuvant Petræa, Callipolis, Enguion, Hadranum, +Ergetum, Melite, Calacte, Cephaloedis et Tauromenium; 248-257. + +Reliquæ Siciliæ urbes a Poenorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos, +Facelinæ Dianæ Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Menæ, +Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Achætus, Drepane, Helorus, Triocola, +Arbela, Ietas, Tabæ, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; 258-276. + +Syracusæ ipsæ, quæ ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum +multitudine, muris et in primis magno portu, munitissimæ erant, et +præterea militibus memoria victæ olim Atheniensium classis a ducibus +incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, prætoribus, +Carthagine natis et Poenis materno genere; 277-291. + +Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum +obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum +miræ altitudinis incendio delet; 292-315. + +Omnia vero consilia coeptaque Romanorum disjicit ars unius hominis, +Archimedis, celeberrimi spectatoris cæli siderumque, mirabilioris +tamen inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque, +quibus ea, quæ hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento +ludificatur; 316-352. + +Interea adventat classis Punica, quæ, juncta Syracusanæ, cum Romana +concurrit; 353-384. + +Inter cunctas naves eminet prætoria Himilconis, qui ipse gubernatorem +Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit; +384-407. + +In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis +inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus +navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; 408-451. + +Bato gubernator pectus suum gladio transigit; 452-461. + +Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis; +462-476. + +Ornytos in adusto transtro natat; 477-480. et Scyron aquæ innans rostro +navis transfigitur; 481-486. + +In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lilæus et Podætus, juvenis +ferox multarumque artium peritissimus: at illi manus amputantur +bipenni, hic hasta transjicitur; 487-515. + +Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur, +concurrit cum Romana, quæ tandem nimio Poenorum, in eam inruentium, +pondere depressa mergitur; 516-559. + +Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et +capta hostium navigia ad litus ducuntur; 559-579. + +Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam +facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis æstus, tempore +autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi +avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Poenorumque +absumuntur; 580-617. + +Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia +ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, quæ +et primo impetu expugnatur; 618-640. + +Victores moenia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis +vetustæ præda potiuntur; 641-665. + +Marcellus autem militibus, ut a cædibus temperent, ædificiisque +parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur +tristem sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum +formis, quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset, +interfecerat; 665-679. + +Certatim deinde lætantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi de +Marcelli humanitate; 680-684. + + + Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus + Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes. + + 1. Transitus ad novas res, et quidem in Sicilia a Claudio Marcello + gestas. Conf. Virg. Æn. VII, 641; X, 163. + 2. _Ortygia_ insula, a Syracusis mari disjuncta angusto, et deinde + urbi ponte adjuncta ejusque pars, quæ et +Nasos+, seu +Nêsos+, + _Nasus_, _Insula_, dicebatur. Vid. Cic. Verr. IV, 53; Virg. Æn. III, + 692 seq.; Liv, XXV, 24, 29, 30 et al. + + 1. _Heliconia numina_, ut supra _Heliconia turba_, opinabatur + N. Heins. + + Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna + Æneadum, modo Sicanios adcedere portus, + Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura, 5 + Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu, + Vel Tyriæ quondam regnata mapalia genti, + Extremumve diem et terrarum invisere metas. + Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris. + Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur. 10 + + 3 seq. Bellum, quod a me describitur, ab hoc inde tempore _sparsis + in oris_ (v. 9), h.e. diversis ac remotis in regionibus a Romanis + gestum est. Quæ terræ poeticis coloribus designantur. Observanda + etiam varietas verborum _adcedere_, _lustrare_, _vaga vestigia + tinguere fluctu_, _invisere_. + --_Daunia regna Æneadum_, Apulia, vel tota Italia. Vid. ad I, 291. + [4.] _Sicanii portus_, Sicilia, de qua hic liber agit. + 5. _Macetum domus_, Macedonia, ubi cum Philippo bellatum. Conf. + XIII, 878, et XV, 286 seqq. + --_Achaïa rura_, Græca regio, Ætolia. Bella ab Ætolis, gente ingenio + inquieta, primum adversus Philippum, deinde adversus Romanos gesta, + e Livio nota sunt. Cf. inf. XV, 286 sq. + 6. _Sardoi fluctus_ pro Sardinia. + [7.] _magalia_, Libya, ubi olim Pni, _gens Tyria_, regnarunt. Conf. + Var. Lect. + 8. _Extremum diem et terrarum metas_, Hispaniam. Conf. ad I, 141, et + VII, 172. + + 3. Præstiterit forte _hinc_, ab hoc tempore. + 4. _Sicanos_ R. 1, Parm. et Med. ut passim. + 5. _Macetum_ Col. vid. ad XIII, 878. Vulgo _Macedum_. Deinde + _Achaïa_ Oxon. quod pro vulg. _Achaica_ reposuit Drak. quia optimi + quique poetæ illud malint, ut et _Troïus_, _Balearius_, _Bacchius_ + aliaque similia; conf. XV, 306. Intp. Virgil. Æn. II, 462; Jani ad + Horat. Od. I, xv, 35; Heins. ad Ovid. Ep. Her. I, 28, et ad Met. + II, 727; III, 517 al. + 6. _tinguere_ scripti, _tingere_ R. 2. Vulg. _cingere_, quod + frustra tuebatur Dausq. + 7. _magalia_, vel rectius _magaria_ pro _mapalia_ scribendum + videtur. _Mapalia_ vel omnino nihili sunt, vel diversa a + _magaribus_, agrestibus ædificiis stativis, inpr. suburbiis + Carthaginis, nam Orientalibus #magur#, vel $magârah$, _habitatio_ + dicitur; conf. omnino Heyne ad Virgil. Æn. I, 421, in Var. Lect., + Petit. ad Plaut. Poen. Prol. v. 86; Schweighæus. ad Appian. de + reb. Pun. c. 117. De _mapalibus_ vid. loc. class. inf. XVII, 89, + 90, et Liv. XXX, 3, extr. Conf. sup. ad II, 85, et III, 290 seq. + ["ad II, 85": in Not.] + 8. _Extremumve_ scripti et R. 2. Vulg. _Extremumque_. + + + Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus, + Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis + Adcepit freta, cæruleo propulsa tridente. + Namque per occultum cæca vi turbinis olim + Inpactum pelagus laceratæ viscera terræ 15 + Discidit, et, medio perrumpens arva profundo, + Cum populis pariter convulsas transtulit urbes. + + 11. Sicilia, Italiæ olim conjuncta, sed postea motu terræ diremta. + Conf. Virg. Æn. III, 414 sqq.; Cluveri Sicil. ant. I, 1, et Claud. + de raptu Pros. I, 140 seq., ubi. v. Gesu. Hanc opinionem defendit + Fazelli de reb. Sic. sed inpugnavit _Valguerner de Sic._ incol. + --_Trinacria tellus_; conf. ad V, 489. + 13. _cæruleo tridente_, ut _Neptunia cuspis_ in simili loco Valer. + Fl. II, 618, ubi v. Burm. + 14. per occultum, ut _per subitum_ et al., vid. ad VII, 527. + --_cæca vi_; Cf. ad V, 3. + 15. _viscera laceratæ terræ_, ut I, 232, et V, 396. + + 16. _Discidit_ scripti et edd. ante Junt. in qua Nicander + _Disjicit_ perperam primus edidit. _Dissicit_ conj. Colvius ad + Appul. pag. 108. Sed vid. supra ad XI, 455. + 17. _convulsis_ Colon. Oxon. et Rom. 2, unde recepit Lefeb. + + Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus + Sævo dividuos conjungi pernegat æstu. + Sed spatium, quod dissociat consortia terræ, 20 + Latratus fama est (sic arta intervenit unda) + Et matutinos volucrum tramittere cantus. + + 18. _Ex illo_ tempore. + --_Nereus_, mare. + 20 sqq. Tam angustum ibi fretum est, ut et canum _latratus_ et + _cantus_ gallorum invicem audiri dicatur; quod et de Bosporis duobus + tradit Plin. IV, 1, quem locum comparavit N. Heins. _volucrum_, + gallorum gallinaceorum, ut +ornis+ et +ornithes+ ap. Theocrit. XXII, + 72; XXIV, 63, et al. Drak. + + 18. Suspicari possis _rabidus Nereus_, et mox _dividuas_ terras, + Italiam et Siciliam. + 19. _æstus_ scripti. + + + Multa solo virtus: jam reddere foenus aratris, + Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho, + Cornipedemque citum lituis generasse ferendis, 25 + Nectare Cecropias Hyblæo adcedere ceras. + + 23. Fertilitas Siciliæ notissima. Cf. I, 214; Liv. XXVI, 40; + XXVII, 5; Cic. orat. frument. et pro l. Manil. 12. + --_virtus_, præstantia, ut +aretê+ ap. Strab. VI, p. 419 al., 213; + Ern. + --_reddere foenus aratris_ de terra, vel solo frugifero, ut ap. Cic. + de Sen. 15; Plin. H. N. V, 6; XVIII, 17; Manil. V, 273 sq.; Sen. + Hippol. 455, et aliis locis, quæ Drak. laudavit. Conf. sup. ad VII, + 160. + 24. _dare nomina Baccho_, vina varii generis ac nominis gignere; ut + Mamertina, Potulana, Taurominitana, de quibus v. Plin. XIV, 6; + Dausq. + 25. Equos bello aptos alit. Cf. Virg. Æneid. III, 704. + 26. Mel Hyblæum, Hyblæ, in Sicilia, factum, _adcedit_, h.e. non + cedit _Cecropio_, i.e. Attico, ex Hymetto, monte Atticæ. Cf. inf. + v. 199, 200. + --_Nectar_ dicitur, quidquid dulce est ac suave, vinum, lac, et h.l. + mel, ut _ceræ_. Conf. Virg. Ge. IV, 162 et 164. + --_Hybla_ non montis nomen, ut vulgo putant, sed trium in Sicilia + urbium: _majoris_ prope Centuripas in Catinensium agro (hod. + _Paderno_); _parvæ_, quæ et _Galeotis_ ac _Megara_; _minoris_, quæ + et _Hera_, vel _Hiræa_ dicebatur. De parva Strab. VI, p. 185 al., + 267 al., 410: +Ta Megara ouk eti esti, to de tês Hublês onoma + summenei dia tên aretên tou Hublaiou melitos.+ Cf. Serv. ad Virg. + Ecl. I, 55, et Cluver. Sicil. I, 11; II, 8. Sed Drak. inf. ad v. 200 + non male monet, Silium aliud sensisse, quum v. 200 _Hyblam_ inter + urbes Romanis faventes, et v. 273 inter eas recensuerit, quæ a + Poenorum steterint partibus. De _Hymettio_ melle v. Plin. XI, 13, et + Strab. IX, pag. 397. + --_adcedere_, ut _adsurgit_ ap. Virg. Ge. II, 98, et _non Hymetto + mella decedunt_ apud Horat. Od. II, vi, 14, quem locum Silio hæc + scribenti succurrisse non dubitabat N. Heins. + + 23. _foenus_ Col. _sevus_ Oxon. _scimus_ Put. Vulgo _semen_. + 24. _Dea_ pro _olea_ Oxon. R. 1, Med. non inprob. Barthio Adv. + IX, 3, ut Pallas subintelligatur. _Deæ_ Put. + 26. _accedere_ est ex emendat. Barthii Adv. IX, 3; N. Heinsii, + Salmasii ad Solin. p. 106 (p. 75, ed. post.) et Gron. Obss. + III, 7. Vulgo _accendere_. + + Hic et Pæonios arcano sulfure fontes, + Hic Phoebo digna et Musis venerabere vatum + Ora excellentum, sacras qui carmine silvas, + Quique Syracosia resonant Helicona Camena. 30 + + 27. _Pæonios fontes_, aquas calidas, ut sunt Thermæ, seu aquæ + Selinuntiæ, Segestanæ, Himerenses, Perticianenses et ad Thermas, + coloniam Romanorum prope Selinuntem. +Thermôn hudatôn anabolas kata + pollous echei topous hê nêsos+, etc., Strab. VI, p. 189. _Pæonios_, + medicos, medicabiles, salutares, ut ap. Virg. Æn. VII, 769 al. a + _Pæone_, Deo et deorum medico, quod nomen seriores poetæ Apollini + tribuere, de quo vid. Koeppen ad Hom. Iliad. V, 401, et Valcken. ad + Eurip. Hippol. 1472. + --_sulfure arcano_, occulto et virium occaltarum. Cf. ad v. 55 sqq. + 28 sqq. _vatum_, Stesichori Himeræi, Cleonis Siculi (Curt. VIII, 5), + Empedoclis Agrigentini, Epicharmi, qui plerumque _Siculus_ dicitur, + quia vix trimestris in Siciliam venit, Phormi (v. Suid.), Moschi et + inpr. Theocriti, Syracusanorum. Conf. Virg. Ecl. IV, 1... 3, et + VI, 1, ad quæ loca v. Heyne. + --_Ora vatum_, ut XIII, 796; Hor. Serm. I, iv, 43, et +Homêros, to + Kalliopas glukeron stoma+, Mosch. Id. III, 72. +Pieridôn to sophon + stoma, theion Homêron+, vel +Stêsichoron zaplêthes ametrêton stoma + Mousês+ in Anthol. Gr. lib. III, c. 25, epigr. 4, et 62; Drak. + --_Phoebo digna_, quæ cecinere carmina Phoebo digna. Cf. sup. XIII, + 538. + --_venerabere_, cum admiratione et veneratione adnosces, mirabere, + Gron. Obss. III, 7. + [29.] _silvas_ ad carmen Bucolicum et Theocriteum refert Ern. coll. + Virgil. Ecl. IV, 3. Ad Theocritum quidem potissimum, nec tamen solum + respexisse crediderim poetam, et _silvæ sacræ_ videntur potius + nemora esse Musis sacra in _Helicone_ et ad radices hujus montis, + cujus mox mentio fit, quo sensu _lucos pios_ dixit Horat. Od. III, + iv, 6, ubi v. Jani. + [30.] _resonant_, _resonare_ faciunt, ut ap. Virg. Æn. VII, 12. + + 27. Secunda syll. voc. _Pæonios_ corripitur, ut passim ap. poetas, + quod mirum videri potest, vid. Heyne ad Virgil. Æn. VII, 760. + 28. _digna_, non _dignum_, scripti, R. 1, 2, _venerabere_ est ex + emend. Gronon, Obss. III, 7, et N. Heins. Vulg. _venerabile_, vid. + not. _Hæc Phoebo digna et Musis_ (_venerabile!_) _vatum Ora_ + (locus, insula, regio) _excellentum_, vel _Hic et Pæonius arcano + sulphure fons est, Hæc Phoebo digna et Musis, fecundaque vatum Ora + e._ opinabatur Barth. Adv. IX, 3. Neutra ratio probanda. + + Promtæ gens linguæ: ast eadem, quum bella cieret, + Portus æquoreis sueta insignire tropæis. + + 31. Siculi loquaces dicacesque fuisse dicuntur, unde et +sikulizein+ + ac _gerræ Siculæ_ in proverbium venerunt. Iidem _acuti_ vocantur a + Firmico Astron. I, 1; _faceti_ a Cic. de Orat. II, 54; _genus + hominum acutum_ ab eod. in Verr. I, Cf. Fazellus de reb. Sic. I, 1. + 32. Siculi non lingua tantum, sed manu quoque promti. Cf. Fazelli + l.c. et inf. v. 281 sq. + + 31. _quum bella cierent_ malebat N. Heins. quo sensu _arma_ ac + _bella vocare_ dicuntur; conf. not. ad lib. IV, vers. 508. + + + Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna, + Vomere verterunt primum nova rura Sicani. + + 33. Locus class. de priscis Siciliæ incolis. Cf. Strab. VI; Thucyd. + VI pr., Cluver. Sicil. I, 2, et Dorvill. Sicil. Primi Siciliæ incolæ + fuere _Læstrigones_ et _Cyclopes_. Læstrygonum rex fuit _Antiphates_ + tyrannus. Vid. ad VII, 276, et lib. VIII, 529 sq. De _Cyclopum_ sede + in Sicilia v. Heyne ad Virg. Æn. I, 201, et III, 569 sqq. + 34. Post Cyclopas inmigrarunt _Sicani_, Iberica gens, ex Hispania + pulsa a Liguribus, qui late olim tenebant oram maritimam Iberiæ, + Galliæ et Italiæ. Cf. Justin. IV, 2; Heyne ad Guthrian. histor. + T. III, p. 73, et in Exc. I ad Virg. Æneid. VII quæque ibi laudavit + loca Thucyd. VI, 2; Dionys. I, 22, et Diodor. V, 6. + --_Vomere verterunt rura_, ut _metunt_ VIII, 564, ubi v. not. + + 33. _Cyclopia_ Colon. _Ceclopia_ Putean. Vulgo _Cyclopea_. Sed + vid. Heins. ad Virgil. Æneid. I, 101 et 665. + 34. _Sicani_ Put. Vulgo _Sicano_. Male! _primo_ etiam vel _primi_ + malebat N. Heins. + + Pyrene misit populos, qui nomen ab amne 35 + Adscitum patrio terræ inposuere vacanti. + Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit + Possessis bello mutata vocabula regnis. + + 35 sq. _Pyrene_, mons Hispaniæ, pro ipsa Hispania. + --_ab amne patrio_, +apo tou Sikanou potamou tou en Ibêriâi+ Thuc. + l.c. qui Hispaniæ fluvius videtur idem esse, qui vulgo _Sicoris_, et + nunc _Segre_ vocatur. Solinus Siciliam dictam tradit Sicaniam a + Sicano rege, qui magnam Iberorum manum advexerit. + 37 sq. Siculi (_Ligurum pubes_, de qua denominatione v. Heyne l.c.), + ab Aboriginibus et Pelasgis pulsi ex locis quæ inter Tiberim et + Lirim incolebant, duce _Siculo_ binis trinisve ante bellum Trojanum + ætatibus in Siciliam trajecisse dicuntur. Vid. Dionys. lib. I, 22, + et Heyne Exc. II ad Virg. Æn. VIII. + + 36. _Abscitum_ Oxon. quod perperam probabat Barth. Adv. IX, 3, + quia nomen demtum fluvio, ut ejus memoria penitus exolesceret, et + novæ terræ adsuesceretur melius. + + Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos + Moenibus e centum non fausta ad prælia Minos, 40 + Dædaleam repetens poenam: qui fraude nefanda + Postquam perpetuas judex concessit ad umbras, + Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba + Bellandi studio Siculis subsedit in oris. + + 39. Deinde Cretenses venerunt in Siciliam, quo Dædalum persequutus + erat Minos: qui quum ibi in balneo periisset, fervida aqua a + filiabus _Cocali_ regis capiti infusa, Cretenses in hac insula + remanserunt. De Dædali fuga, cf. ad XII, 89 sq., et de Minois morte + Conon ap. Photium, Tzetz. Chil. I, 19; Bausan. in Achaicis, Athen. + I, 8; Diodor. IV, 81; Strab. VI, p. 419 et 427; Euseb. in Chron. ubi + vid. Scalig. p. 51, Meurs. in Creta III, 3; Boess. ad Ovid. Ib. + v. 291; Lefeb. ad h.l. ita: «Verius hæc tradit Valer. I, 704 seq. + non insequutus est Minos. Error a nomine urbis _Minoa_, quæ non a + Mino rege, sed sic adpellata a Phoenicibus, apud quos sonat + _habitatio_, hebr. _Minoa_, vel _Minua_. Dicta etiam hæc urbs + _Makera_ a _ker_, _kir_, Celtice _Cær_, urbs. Inepte Græci omnia + turbarunt.» Sed ineptius Lefeb. + 40. _Moenibus_, urbibus, _e centum_: nam +hekatompolis Krêtê+. Conf. + Clarke ad Hom. Iliad. II, 649; Jani ad Hor. Od. III, xxvii, 33; + Heyne ad Virg. Æn. III, 106. + 41. _Dædaleam_, a Dædalo. + 42. Vulgo non Minos II, sed primus, illius avus, _judex_ inferorum + factus creditur. Sed hi passim confunduntur. Cf. Heyne ad Apollod. + p. 535 et 537. + + 39, 40. _Nec res dedecori fuit: accola duxerat actos Moenibus e + centum... Minos_ Colon. Ita quoque codices scripti et priscæ edd. + nisi quod in Oxon. _duxerat avos Moenibus eventum_, in Put. + _duxerit actus Moenibus ereptum_, in R. 1, Parm. ac Med, _duxerat + arctos Moenibus hærentum_, in edd. Marsi et Martini Herbip. + _duxerat actos M. Eteretum_. Pessime locum primus conrupit + Nicander in ed. Junt. novo inserto versu, _Nec res dedecori fuit + aut mutasse pudebat Sicanum Siculo nomen: mox adcola Minos Duxerat + Eteretum non fausta ad bella cohortes_: quam scripturam edd. + recentt. expresserunt. Vocem _Eteretum_ quum nihili esse videret + Dausq., emendabat _Dux Eteocretum, non fausta ad bella cohortans, + Dædaleam repetit pennam_. Rectius Cluver. in Sicil. ant. I, 2, et + Salmas. ad Solin. p. 105 al. 74. _Duxerat et Cretum... cohortes_; + Scaliger ad marg. edit. D. Heinsii Raphel. _Duxerat et Cretam_; + Cellar. _Duxerat e Creta_. Sed veram Silio lectionem restituit + N. Heins. ex conjectura et libris priscis; _actum_ pro _actos_ + reposuit Lefeb. _quasi Cres adcola_ non collective dici possit. + 41. _pennam_ idem Nicander primus edidit. + 43. _casso_, vel _misso_ conj. Dausq. pro _fesso_. Sed poeta docte + loquutus est pro _turba fessa bellandi studio_. + + + Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes, 45 + Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta, + In longum ex sese donarunt nomina muris. + Nec Zanclæa gerunt obscuram moenia famam, + Dextera quam tribuit posito Saturnia telo. + + 45 sqq. _Acestes_ et _Helymus_ Trojani jam ante Trojæ excidium + pervenisse in Siciliam, ibique _Acestam_ (+Akestên+, +Aigestan+, + _Ægestam_, _Egestam_, _Segestam_) et +Eluma+ condidisse dicuntur. + Cf. inf. v. 220; Virg. Æneid. V, 36 sq., 73 sq., 711 sq., 718, + 749 sq. ibique Heyne in not. et Exc. I ac III. _Acestam_ vero ab + Ægesta, vel Egesta et Segesta diversam, et hanc inter Syracusas et + Pachynum in orientali, illam in occidentali Siciliæ latere inter + Erycem et Drepanum sitam fuisse, putabat Salmas. ad Solin. + p. 78 sqq. + [46.] _structis_; cf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65. + 48 sq. Postea Messenii ex Peloponneso venerunt in Siciliam, ibique + _Zanclen_ condiderunt, quae urbs a Saturni _telo posito_, h.e. falce + ibi abjecta nomen adcepit. Conf. omnino supra ad I, 662, et Cluver. + Sicil. ant. I, 6. + + 45. _Acestu_ R. 1, in cujus marg. _Acestus_ emend. manus docta. + 49. _zelo_ pro _telo_ Ox. + + Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris, 50 + Quam quæ Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo, + Et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis. + + 50. Græci etiam, et quidem Corinthii duce Archia, in Siciliam + trajecerunt, a quibus conditæ _Syracusæ_, caput Siciliæ. Conf. + Strab. VI, p. 186 (al. 269 et 413); VIII, p. 380 (al. 583); Tertull. + de Pall. c. 2; Pausan. Eliac. I, 7; Scalig. ad Euseb. Chron. a. + 1283; Cluver. l.c. I, 12; Thucyd. VI, 3. Corinthus autem in _Isthmo_ + sita, condita a _Sisypho_ (v. Apollod. I, ix, 3, et Euseb. Chron.), + et primum Heliopolis dicta, deinde Pagos, posteaque _Ephyra_: unde + ornatum h.l. expedies. + --_Hennæis oris_, Siciliæ. Cf. ad I, 93. + 51. _Quam quæ_ urbs, Syracusæ. + --_ab Isthmo_ Achaiæ. Cf. inf. v. 341, 642. + 52. _multum ante alias_ Siciliæ urbes. + + 50. _Hennæis_ Col. _Hannæis_ Ox. _Hannadis_ Med. _Ethneis_ Put. + _Ætneis_ Cell. ex emend. Scalig. Vulgo _Ennæis_; conf. ad I, 93. + 51. _ab Hista_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Med. + + Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat + Alpheon, sacræ portantem signa coronæ. + + 53. _Arethusa_, fons Siciliæ ad Syracusas, quocum jungitur + _Alpheus_, Elidis fluvius, qui subter terram ac mare in Siciliam + procurrere perhibetur: de quo v. Plin. II, 97 et 103; XXXI, 5, seu + 30; Strab. VI, p. 187 al., 270 et 415; Intpp. ad Ovid. Met. + V, 494... 641, et Virg. Ecl. X, 1... 5; Æn. III, 694 seqq.; Senec. + Nat. Qu. III, 26; Gesner. ad Claud. R. P. II, 60; _D'Orville_, + Sicula I, p. 198; Cluv. Sicil. ant. I, 12, p. 156... 163. + --_piscoso fonte_; Cf. Cic. Verr. IV, c. 53. + 54. _Alpheum portantem_, secum in Siciliam auferentem _coronas_, in + Olympiis ludis, qui ad Pisam et Alpheum agebantur in Elide, in hunc + fluvium conjectas; cujus fabulæ etiam meminit Strabo, VI, p. 190 + al., 275 al., 422: +To hudôr pros tên Arkadikên Abian+ (leg. ex L. + VIII, p. 236, +Asean+, vicum Megalopolitidis, ubi fontes Alphei et + Eurotæ vicini sunt) +hupobruchion ôthen opse pote ton te Eurôtan kai + ton Alpheion anadidôsin, hôs te kai pisteuthênai muthôdes ti, hoti + tôn epiphêmisthentôn stephanôn hekaterô kai rhiphentôn eis to koinon + rheuma, anaphainetai kata ton epiphêmismon hekateros en tôi oikeiôi + potamôi.+ Hinc Alpheus loco Nonni, a Drak. citato, Dionys. XXXVII, + v, 173, dicitur +agôn stephanêphoron hudôr+. Similiter fimum, vel + cineres Pisis in Siciliam deferri tradunt Plin. et Senec. ll.ll. + + 53. _recepit_ primæ edd. præter R. 2. Sed _receptare_ dicitur, ut + _inperitare_, _coeptare_, _factare_; Drak. + + + At non æquus amat Trinacria Mulciber antra; 55 + Nam Lipare, vastis subter depasta caminis, + Sulfureum vomit exeso de vertice fumum. + + 55 sqq. De solo Siciliæ Justin. IV, 1: «Ipsa terra est tenuis ac + fragilis, et cavernis quibusdam fistulisque ita penetrabilis, ut + ventorum tota ferme flatibus pateat; nec non et ignibus generandis + nutriendisque soli ipsius naturalis materia; quippe intrinsecus + stratum sulphure et bitumine traditur; quæ res facit, ut spiritu cum + igne inter interiora luctante, frequenter et compluribus locis nunc + flammas, nunc vaporem, nunc fumum eructet. Inde denique Ætnæ montis + per tot secula durat incendium.» + 55. _non æquus_, non propitius, noxius, ut lib. III, 260. + _Mulciber_, Vulcanus; ignis. + 56 sq. _De Lipara_, maxima insularum Æoliarum seu Vulcaniarum circa + Siciliam, ejusque ignibus subterraneis (unde officina ibi ac camini + Vulcani et Cyclopum, ut in Ætna, esse fingebantur), v. Strab. VI, + p. 190 al., 275 al., 423; Heyne ad Virg. Æn. VIII, 416 sq. (quem + locum Silius ante oculos habuit), et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. + v. 47. + --_subter depasta caminis_, ut _subter specus et Cyclopum exesa + caminis Antra Ætnæa_. ap. Virg. l.c. + [57.] _vertice_, monte, colle. + + Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis + Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem + Murmure per cæcos tonat inrequieta fragores 60 + Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro + Flammarum exundat torrens, piceaque procella + Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis. + + 58. Cf. Virg. Æn. III, 571 sqq., ubi v. Heyne et Cerda, et simill. + loc. Claud. de R. Pros. I, 164 sqq. Non male Silius colores + variavit: sed præter ceteros mirum phænomenon verticis, in tanta + ignis profusione nive et glacie obtecti, inprimis ornavit, non sine + luxuria verborum, una re sexties variata; Ern. + 61 sqq. Cf. sup. XIII, 563 sq. et 836 sq. + + 58. _ignis Inclusi gemitus_ scripti. Vulgo _ignes, I. gemitus_, + etc. + + Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus + Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis, 65 + Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!) + Vicinam flammis glaciem; æternoque rigore + Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi + Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla. + + 64 sq. Comparant Senec. Epist. 79. + 66. _cana_ Ætna ob æternam glaciem ac nivem. Cf. I, 205; III, 479, + 534. + 69. _Collis_, ut +Aitnaios ochthos+ in Eurip. Cycl. v. 114, ubi v. + Cl. Hoepfner. + + 64. _exæstuet_ et mox _profluat_ Col. Vulgo _exæstuat_ et + _profluit_: in Put. et priscis edd. _perfluat_, in Oxon. + _superfluat_, in Cell. perperam _profugit_. Dausq. conj. + _profurit_, _proruit_ et _proficit_; quibus omnibus non est opus. + 66. _cava_ Oxon. _plana_ scribendum putabat Dausq. + 69. _altamque_, vel _canamque nivem_ emend. Dausq. et recte forsan + _calidamque nivem_ Draken. + + + Quid referam Æolio regnatas nomine terras? 70 + Ventorumque domos, atque addita claustra procellis? + + 70 sq. Conf. sup. IX, 491 seq.; Virg. Æn. I, 51 sq. ibique Heyne in + Exc. I. + --_terras_, insulas circa Siciliam, quæ Æoliæ, Liparenses, Vulcaniæ, + seu +Hêphaistiades+ et Plotæ dicebantur. + --_Æolio nomine_ Græce pro, ab Æolo. Cf. ad V, 161, et Casaub. ad + Athen. I, 14. + + 70. _Æolio numine_, et v. 72 ac 74, _Hinc_ malebat N. Heins. + + Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni + Pulsata Ionio respondent saxa profundo; + Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes, + Cernit devexas Lilybæon nobile Chelas. 75 + At, qua diversi lateris frons tertia terris + Vergit in Italiam prolato ad litora dorso, + Celsus arenosa tollit se mole Pelorus. + + 72 sq. Tria Siciliæ promontoria, a quibus dicta est Trinacria, + designantur, eorumque situs, de quo discrepant antiqui scriptores. + Vid. Cluver. Sicil. ant. I, 3. + --_Pelopea ad regna versi_, Peloponnesum et orientem prospectantis. + [73.] _respondent_, ex adverso, e regione sita sunt, ut apud Virgil. + Æneid. lib. VI, 23. Cf. Var. Lect. + 74 sq. Lilybæum prom. respicit Africam, quæ obnoxia est furori + _Caurorum_ (v. ad I, 469), et subjacet _chelis_, signo cælesti. + +Xêlai+ propr. forfices scorpionis, quæ deinde _libræ_, +zugou+, + nomen adceperunt. Conf. Herman. Mythol. T. III, p. 99... 107; Intpp. + ad Virg. Ge. I, 33 sq., et Ovid. Met. II, 195 sq. Cave cum Dausq. + intelligas gemellos colles Plin. III, 8, vel cum Ortelio duo Africæ + promontoria Apollinis et Mercurii, quæ sinum Carthag. veluti duabus + cancrorum chelis amplectantur. + [75.] _devexas_, dependentes, et late extentas. + 76. _diversi_, adversi. Conf. ad I, 264 in Var. Lect. + + 72. _Pelopea_ Col. _Pelopei_ Put. Vulgo _Pelopeia_. + 73. _resplendent_ suspicari possis; vulgata certe lectio et + languet et inpeditior est. + 74. _Libyemque_ Put. _Libycamque sitim_ priscæ edd. + 76. _terræ_ scripti et R. 2. + + + His longo mitis placide dominator in ævo + Præfuerat terris Hieron, tractare sereno 80 + Imperio vulgum pollens, et pectora nullo + Parentum exagitare metu, pactamque per aras + Haud facilis temerare fidem, socialia jura + Ausoniis multos servarat casta per annos. + + 79 sqq. Belli Siculi origo et causæ traduntur. De hoc bello et + _Hierone_, v. Liv. XXIV, 4 seq., et Polyb. I, 13... 64. + --_longo in ævo_: nam Hieron annos amplius XC vixit, et LIV + regnavit. Vid. Polyb. VII, 8, et Liv. l.c. + --_mitis placide Præfuerat_, +basileus praus astois, ou phthoneôn + agathois, xeinois te thaumastos anêr+, Pindar. Cf. Polyb. VII, 8. + [80.] _sereno_, miti, mansueto. + 82. Equidem non video qua ratione inductus doctiss. _Ruperti_ in + Add. et Corrig. _parentum pectora_ intelligat senatum, patres: hic + enim designantur omnes qui parent, non magis senatus quam vulgum. + Hanc videlicet _maculam incuria fudit_. _Ed._ + 84. _multos_, quinquaginta apud Liv. XXIV, 4 et 28. + --_casta_, sancta et inviolata. Conf. ad I, 481. + + 79. _placide_ scripti et priscæ edd. _placido_ edd. Benes. Junt. + et inde aliæ. + + Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta, 85 + Primævo cessit sceptrum exitiale nepoti, + Et placida indomitos adcepit regia mores. + Namque, bis octonis nondum rex præditus annis, + Caligare alto in solio, nec pondera regni + Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus. 90 + + 85 seq. Hieroni successit in imperio Hieronymus, ejus _nepos_ ex + Gelone, «Puer quindecim ferme annorum, et vixdum libertatem, nedum + dominationem modice laturus.» Ita Liv. XXIV, 4. Cf. Polyb. VII, + 4 et 7. + [86.] _sceptrum exitiale_, et ipsi (cf. v. 99 sqq.), et Syracusanis. + 87. _indomitos mores_, regem morum dissolutorum. + 89. _Caligare_ de juvene rege, quem splendor imperii, cui non par + est, quadam veluti vertigine occupat, ut oculis cæcis agat; Ern. Cf. + I, 299. + 90. _fluxis rebus_; cf. ad VII, 17. + --_fluxis rebus_, potestati et fortunæ cujus mox inconstantiam + experiretur. Sic ap. Claudian. in Rufinum II, 440: «Desinat elatis + quisquam confidere rebus, Instabilesque deos, et lubrica numina + discat.» _Ed._ + + 88. _perditus_ Col. _proditus_, pro editus, natus, conj. N. Heins. + prob. Burm. qui tamen _proditus_ pro _creatus_, _renunciatus_ + dictum adcipiebat, ut _prodere Flaminem Interregem_, etc. + 90. _flexis_ Put. Tell. et R. 2. + + Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis, + Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi + Cura pudor: tam præcipiti materna furori + Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum + Æacidæ genns, atque æternus carmine Achilles. 95 + + 92. Conf. Virgil. Ge. I, 505. + 93. _pudor_ significat verecundiam peccandi, quidvis turpiter aut + inciviliter agendi fugam, cui +enoikos kai paredros Dikê; phobon + psogou kai deos adoxias+. Ita Gron. Obss. III, 7. + 94 sq. Hieronymus «inflatus adsentationibus eorum, qui eum non + Hieronis tantum, sed Pyrrhi etiam regis, materni avi, jubebant + meminisse.» Liv. XXVI, 6. Conf. Polyb. VII, 4, ubi a Nereide, Pyrrhi + filia, natus dicitur. Comparanda et loca similia sup. III, 246 sq., + et inf. XV, 291 sq. + --_Pyrrhus origo_, a quo originem ducebat maternam. Ipse autem + Pyrrhus, Epiri rex, ab _Æaco_, Pelei patre et _Achillis_ avo, + oriundus. Vid. ad I, 627. + [95.] _Achilles æternus carmine_, æternum nomen consequutus Iliade + Homeri; Drakenborch. coll. XIII, 796 seq. + --_Æacides_ et _Achilles_ unus idemque est. + + 92. _regni_ Tell. et nonnullæ edd. prob. Dausq. ut sensus sit, + pudicitiam regni insuper habebat; vel ut interpungatur: _vilissima + regni Cura pudor!_ nullius rei minus, quam regni curiosus erat; + postrema ea cura, quæ debuit esse prima, pudor! + 93. _tum_ Med. Idem, vel _jam_ reponendum censebat N. Heins. + + + Ergo ardor subitus Poenorum incepta fovendi: + Nec sceleri mora: conjungit nova foedera, pacto, + Cederet ut Siculis victor Sidonius oris. + + 96 sqq. Hieronymus, societate Roman. repudiata et cum Hannibale + juncta (Polyb. VII, 2, 3), bis legatos Carthaginem misit, et primum + Poenis foedus proposuit ile dividenda Sicilia, deinde vero (quæ sunt + _nova foedera_) postulavit, ut _victor Sidonius_, Hannibal, omnino + Sicilia _cederet_, et totius insulæ imperium sibi permitteretur. Cf. + Polyb. VII, 4, et qui eum ad verbum fere expressit, Liv. XXIV, 6. + Ernesti V. C. suspicatur, Silium in h.l. Hieronymi levitatem et + jactationem animi, cujus eum Livius (l.l. cap. extr.) ex duplici + legatione illa arguat, exprimere voluisse, dum primum _ardorem + subitum_ Poenum adjuvandi, et mox _nova foedera_ commemoret, quibus + ille favor quodammodo sublatus sit. + [97.] _pacto_, quum pepigisset, ut ap. Liv. XXVIII, 21. Cf. supra ad + V, 106, et quos Drakenb. laudat, Heins. ad Vellei. I, 7; Gron. ad + Liv. I, 41; Bentl. ad Hor. Serm. I, vi, 126, et al. Sed v. Var. + Lect. + + 97. _conjungit_ est ea emendat. D. Heins. pro vulg. _jungit_, ne + versus claudicet; _quin jungit_, quod recepit Cell., vel _Nec + sceleri quin jungit enim nova f. p._ corrig. Barth. Adv. IX, 3; + _conjungit_, vel _junguntur_, vel _jungebat nova foedera pacto_, + paciscenti, ut Poeni cederent Sicilia, N. Heins. _nam jungit_ + Lefeb. _Nec sceleri mora fit, jungit_, etc. Burman. + + Sed stabant poenæ, tumulumque negabat Erinnys, + Qua modo pactus erat socium non cernere, terra. 100 + + 99. Cædem Hieronymi accuratius exponunt Liv. XXIV, 7, et Polyb. + VII, 6. + --_stabant poenæ_, instabant, vel fixæ erant. Conf. Var. Lect. + «Relata tyranni foeda scelera foedioresque libidines adeo mutavere + animos, ut insepultum jacere corpus paulo ante desiderati regis + paterentur,» Liv. XXIV, 21. + --_Erinnyes_, Furiæ, ultrices scelerum: vel _Erinnys_ h.l. pro + furore conjuratorum Syracusanorumque, qui odium tyrannidis et + tyranni perceperant. Cf. ad XIII, 289 seq. + 100. _socium_, Hannibalem et Poenos. Possis etiam ad Romanos + referre. + + 99. Forte leg. _stabant Poenæ_, h.e. adstabant, circumstabant, + aderant tyranno Poenæ ultrices, ut supra II, 551. + + Sævos namque pati fastus, juvenemque cruento + Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris, + Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat, + Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt + Femineam cædem, atque insontum rapta sororum 105 + Corpora prosternunt ferro; nova sævit in armis + Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra, + Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum + Defit, quæ neutro sociari foedere malit. + + 101 seq. _cruento luxu_, ap. Liv. XXIV, 5, _libidines novæ, inhumana + crudelitas_; Lenz. + --Sic ap. Virg. Æneid. III, 326: «Stirpis Achilleæ fastus, + juvenemque superbum... tulimus.» _Ed._ + 103. _quos ira metusque coquebat_; v. ad II, 327. + 104. _Jurati_, conjurati. _ensibus_, cædi. + 105 sq. Cf. omnino Liv. XXIV, 25 et 26. + --_Corpora sororum_, v. ad VI, 572. + [107.] _jugum_ servile _jactat_, ut alibi _excutit_, _exuit_. + 107 sqq. Conf. Liv. XXIV, 27 sqq. + [108.] _nota_, antiquum foedus Roman. + + 102. _diris_ Colon. _dictis_ Put. _ducis_ Oxon. Vulg. _duris_. + + + Tali Trinacriæ motu, rebusque Sicanis 110 + Exitio regis trepidis, sublimis honore + (Tertia nam Latios renovarat purpura fasces) + Marcellus classem Zanclæis adpulit oris. + Atque ubi cuncta viro, cædesque exposta tyranni, + Ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma 115 + Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum + Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores + Concipiat, perstetque suas non pandere portas: + + 110 sqq. Cf. Liv. XXIV, 27 sq., et Polyb. VIII, 3. + 112. Marcellus tertium Consul. + 113. _Zanclæis_, Messanæ, vel Siculis. Conf. ad vers. 48, et I, 662. + 116 seq. _quod vulgus amicum Duret Trojugenis_, quinam Romanis etiam + nunc faveant. + [117.] _Arethusa_ pro Syracusis. Cf. ad v. 53. + --_tumores_; v. ad II, 288. + 118. _portas_ incommode infert, quum de fonte dixerat; Ern. + + Incumbit bello, ac totam per proxima raptim + Armorum effundit flammato pectore pestem. 120 + Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice præceps + Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum + Expulit in terras, sequitur cum murmure molem + Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis. + + 120. _Armorum effundit pestem_; cf. ad II, 151. + 121 sqq. Impetus Marcelli et copiarum ejus comparatur Boreæ. Conf. + ad I, 468 sqq., 587... 595, et IV, 243 sqq. _Rhodope_ mons Thraciæ, + +oikêtêriou anemôn+, unde _Thracius Boreas_, I, 587, ubi v. not. + [122.] _decimo volumine_, decumano fluctu, +trikumiâi+, Draken. Cf. + Intpp. ad Ovid. Met. XI, 530, et Trist. I, ii, 50. + [123.] _molem maris_, ut III, 46. + [124.] _stridentibus adfremit alis_, ut I, 589. + --Hanc comparationem vividissimis coloribus et poetico admodum + oestro, gallicis carminibus expressit _Voltaire, Henriade, chant + VIII_: + _Ainsi, lorsque des monts séparés par Alcide_ + _Les aquilons fougueux fondent d'un vol rapide,_ + _Soudain les flots emus de deux profondes mers_ + _D'un choc impétueux s'elancent dans les airs:_ + _La terre au loin gémit, le jour fuít, le ciel gronde,_ + _Et l'Africain tremblant craínt la chute du monde._ + _Ed._ + + + Prima Leontinos vastarunt prælia campos, 125 + Regnatam diro quondam Læstrigone terram. + + 125... 177. Cf. Liv. XXIV, 29... 33. + --_Leontini_, seu +Leontion+, Ptolem. (hod. _Lentini_) opp. Siciliæ, + in ora maris Siculi, inter Syracusas et Catanam, de cujus situ et + partibus v. Polyb. VII, 6. _Campi Leontini_ olim dicti _Læstrygonii_ + (v. Plin. III, 8, et sup. ad v. 33), ac _Xuthia_, a Xutho, prisco + domino, teste Diodor. V, 8. De fertilitate agri Leontini v. Plin. + XVIII, 10; Sidon. carm. 22; Cic. in Frumentar. c. 18; in Philipp. + II, 17; in Verrinis passim, v.c. Act. II, L. III, c. 64. + 126. _diro Læstrygone_, ut _dirum Antiphatæ regnum_ sup. v. 33. + + 126. _diro_ scripti et R. 2. Vulg. _duro_. + + Instabat ductor, cui tarde vincere Graias + Par erat, ac vinci, turmas: ruit æquore toto; + (Femineum credas maribus concurrere vulgum) + Et Cereri placitos fecundat sanguine campos. 130 + Sternuntur passim; pedibusque evadere letum + Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem + Promisit fuga, præveniens dux occupat ense. + + 127 sq. _ductor_ Rom., Marcellus, _instabat_, cui _par_, idem erat, + tarde vincere inbelles et Græcos origine Leontinos, et vinci; quia + nulla laus est molles vincere, nisi celeriter vincantur; Cell. + «Marcellus tanto ardore militum est usus ab ira inter conditiones + pacis interfectæ stationis, ut primo inpetu urbem expugnarent;» Liv. + XXIV, 30 pr. Leontini a Naxiis oriundi: Naxum autem in Sicilia + Corinthii eodem tempore, quo Syracusas et Megara, condiderunt. Vid. + Strab. VI, pag. 186 et 189. Hinc _Graias turmas_ Leontinos dixit + poeta, et quidem contemtim. Vid. ad III, 178. Inde et _femineum + vulgus_. Vid. II, 361. + [130.] _Cereri placitos campos_, Leontinos feracissimos. Vid. ad + v. 125, et cf. I, 237; XII, 526 sq. + --_fecundat sanguine campos_; vid. ad III, 261; X, 461, et Intpp. + Horat. Od. II, i, 29, et Petron. Sat. c. 120. + 131 seq. _Eripuit evadere_, facultatem evadendi _letum_, effugiendi. + 133. _occupat_; v. ad V, 520, et X, 197. + + 130. _placitos_ Col. R. 2, Mars. el al. Vulgo _placidos_. + + «Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro, + Clamat, cunctantes urguens umbone catervas. 135 + Pigro luctandi studio certamen in umbra + Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo, + Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus: + Hæc laus sola datur, si viso vincitis hoste.» + + 134 seq. Verba Marcelli. + --_metite_; cf. ad IV, 213. + 135. Notus _umbonum_ usus ad propellendum repellendumque. + 136 sqq. Mollities Leontinorum et gymnastica exercitia Græcorum + designantur. Comparant Claud. in Eutrop. II, 407 sq.; Lucan. VII, + 270 seq., et al. «Juventus docta pati molle certamen in umbra pigro + luctandi studio.» Cf. ad III, 123, 145, et 578 sqq. + [137.] _olivo_, unguentis, in gymnasiis, et athleticis certaminibus. + 139. Cæsareum illud adluditur, _veni, vidi, vici_, Barth. Adv. + IX, 3. Cf. sup. v. 127 sq. + + 134. Copulam _et_ ante _metite_ perperam primus inseruit Nicander + in Junt. + 139. _si visi vincitis hostem_ conj. Gron. Obss. III, 7, idque + recepit Cell. sed male exposuit: si aperto Marte, non insidiis, + vincitis. Barthio (Adv. IX, 3) nervosius videbatur _si visu + vincitis hostem_, quod Draken. confirmat epigr. in Catalect. + Pithoei L. II, p. m. 51, _Conspectu devicta tuo, Germanice Cæsar_. + + Ingruit, audito ductore, exercitus omnis; 140 + Solaque, quod superest secum certamina norunt, + Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis. + + 141 seq. Certant tantum milites Marcelli, quis ceteris virtute + antecellat, et spolia referat opima. Conf. V.L. + [142.] _Spolia opima_ proprie quidem dicuntur amplissima, quæ dux + exercitus duci hostium a se interfecto detrahit (v. Liv. IV, 20), + sed deinde et egregia alia, ut h.l. et ap. Liv. XXIII, 46; Flor. II, + xvii, 11 et al. Conf. Perizon. Animadverss. hist. c. 7, ubi copiose + et docte de his spoliis disputavit. + + 141. _morunt_ omnino scribendum censebat N. Heins. quidquid + obstent codices vetusti; idque recepere Drak. Lefeb. Ern. Sed + vulgata quoque lectio non male se habet: non alia certamina + noverant milites, quam secum facienda, non cum hoste, qui primo + impetu sternebatur. Eadem non displicet Lefeb. qui comparat verba + Liv. VII, 40, pr. _nec præter externa, noverant bella_; conf. not. + + Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo, + Euripi magis unda furit; pontumve sonantem + Ejicit angusto violentius ore Propontis; 145 + Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu, + Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas. + + 143 sqq. Luxuriatur poeta, ut solet, comparationibus cumulandis; + Ern. Conf. Senec. Herc. Oet. 775 sqq. + --_Caphareus_ prom. Euboeæ, periculosum navigantibus propter + vertices scopulosque latentes, et infame naufragiis, inpr. Græcorum + a Troja redeuntium. Cf. Heyne ad Virgil. Æneid. XI, 260; Muncker. ad + Hygin. Fab. 116; Harles. ad Ovid. Trist. I, i, 83. Hinc cum delectu + h.l. ponitur, ut et _Euripus_, fretum inter Euboeam et Boeotiam, de + quo Liv. XXVIII, 6: «Euripi fretum non septies die, sicut fama fert + (conf. Mel. II, 7; Plin. II, 97, et Senec. l.l.), temporibus statis + reciprocat; sed temere in modum venti, nunc huc, nunc illuc verso + mari, velut monte præcipiti devolutus torrens rapitur.» Conf. Strab. + IX, p. 278. + 145. Cf. Plin. IV, 12. + 147. Cf. XVI, 659, et sup. ad I, 141 seq., et VII, 172. + + + Mite tamen dextræ decus inter prælia tanta + Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo + Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta, 150 + Servitium facile et dominantis mollia jussa + Expertus Beryæ, patrias remearat ad oras + Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis + Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat: + + 148. Inseritur episodium, qualia amat Silius, ne ulla pugna + memorabili aliquo facinore careat; Ern. Idque fit optimorum poetarum + exemplo. + 152. _patrias ad oras_, in Etruriam. + 154. _veteres casus_, inpr. captivitatem. + --_piabat_, ulcisci volebat in Poenis; Ern. + + 149. _Asilo_ Col. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Asylo_. Suspicari possis + _Asylæ_, quod Etruscum nomen esse notavit Servius, a Drak. + laudatus, ad Virg. Æn. XII, 127. + 152. _Beryæ_ Col. ut et v. 156, _Boreæ_ Put. et priscæ edd. + _Boree_ Oxon. R. 1, Med. _Verri_ Parm. Vulgo _Berræ_. Deinde + _remearat_, non _remeabat_, scripti, R. 1, Parm. Med. + + Atque is, dum medios inter fera prælia miscet, 155 + Inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso + Poenorum a populis, sociataque bella gerenti, + Ærato cassis munimine clauserat ora, + Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem + Instabiles retro gressus prosternit arena. 160 + + 156 seq. _Beryas_ Poenus, a Carthaginiensibus ad Hieronymum regem + foederis firmandi causa missus, qua occasione se Siculis, seu + Leontinis, cum Romanis bellum gerentibus, socium adjunxerat; Drak. + _prælia miscet_; v. ad I, 69. + --_Inlatus_, ut XI, 243. + [158.] _Æratum munimen_ oris, +perignathis+, _buccula_, Juven. + X, 134, et _flexilium laminarum vincula_, C. Soll. Apollinaris + Sidon. III, epist. 3, p. 64, laminæ galearum, quibus aures buccæque + tegebantur, et quæ _vinculis_ constringebantur sub mento, vel loris, + quæ Suidas +ocheis+ adpellat. Cf. mox v. 163; Lips. Mil. Rom. + III, 5, et Cl. Schlichtegroll in _Abbildungen ægypt. griech. u. röm. + Gottheiten_, P. III, p. 135, ubi et ab his bucculis non diversa + fuisse putat +phalara+: quæ tamen laminæ potius erant vel scutula + levigata (unde +phalara+ a +phalos+, splendidus) quæ ornatus tantum + causa galeis adfigebantur, unde +truphaleia+, +tetraphalêron+. Cf. + Koeppen. ad Hom. Iliad. V, 743; Ien. Allg. Lit. Zeit. ann. 1796, + N. 105, p. 6; Lennep. Etym. pag. 1044, et Intp. Hesych. tom. II, + c. 1492, 29. + + 159. Ita Ox. et Put. Vulgo _Invadit juvenem ferro_. + + At miser, audita victoris voce, trementem + Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens, + Cassidis a mento malefidæ vincula rumpit, + Jungebatque preces, atque addere verba parabat. + + 162. Cf. VII, 586, 734, 741. + 163. _Cassidis malefidæ_, quatenus nunc, quum agnosci ab hoste + vellet, cassis incommodo tempore vultum et os tegebat; Ernesti. Immo + _male fida_ dicitur, quia nullo usui fuerat Beryæ, isque frustra ei + confiderat: nam _fida_ arma, quod idem V. Cl. recte monet, vocantur, + quæ nos tegunt adversus impetum hostis. Cf. ad IV, 24. + + 161. _At_, non _Ac_, scripti, R. 1, Parm. Med. + 162. _ceu_ Col. Put. R. 2, _cui_ Ox. Vulgo _tunc_. + 163. _rumpit_, non _rupit_, scripti. + + + Sed, subito adspectu et noto conterritus ore, 165 + Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro + Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis: + «Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare; + Fas hostem servare mihi: multo optimus ille + Militiæ, cui postremum est primumque, tueri 170 + Inter bella fidem: tu letum evadere nobis + Das prior, et servas nondum servatus ab hoste. + + 169. _Multo_, longe _optimus militiæ_, miles. Cf. ad IV, 530, et + VII, 619. Hæc tamen in tali carmine languere, recte putat Ern. + 170. Proverbialis locutio, de qua vid. Erasm. in Adag. tit. II, + Drak. Cf. XI, 163 sq. + 171 sq. Ernesti: «_letum das prior evadere_, dabas olim, quum mihi + parceres, et captivum tecum abduceres, et tunc _servabas me nondum + servatus_, h.e. priusquam te mihi beneficio servatæ vitæ obligaram. + In verbis ludentem antithesibus poetam adnoscas. Sed quotusquisque + poeta est, qui ita non ludat?» + + 165. _conterritur_ Ox. + 167. _effundit_ Put. R. 1, Parm. Med. In iisdem _abortis_, quod + plurimis locis Ovidio perperam adseri a Gebhardo Crep. I, 12, + monuit Drak. + + Haud equidem indignum memet, quæ tristia vidi, + Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi; + Si tibi per medios ignes mediosque per enses 175 + Non dederit mea dextra viam.» Sic fatur, et ultro + Adtollit, vitaque exæquat munera vitæ. + + 173 seq. _indignum_ iis, _quæ tristia_, etc. Putaverim me + captivitate pristina, atque adeo multo atrociore dignum, si te nunc + non defenderem ab hostibus: quæ singula ad grati animi sensum + adcommodate dicta sunt, sed languidius, meo sensu, quam ut altius + animum lectoris adficere possint; Ern. + 175. Imitat. Horat. Od. IV, xiv, 24, ubi Jani monet, _medios ignes_ + dici medium pugnæ fervorem, +to thermon tês machês+, ut ap. Hom. + +daïs+, +pur aithomenon+ et +thespidaes+, Iliad. X, 246; XIII, 286; + XII, 177, ubi v. Koeppen. +Dia puros+, per summum periculum, dixisse + Eurip. Androm. v. 488, et Electr. vers. 1182 (ubi v. Barnes.), + notavit Doering. V, III, in Eclog. vet. poett. lat. ad nostrum Sil. + XV, 41. + 177. _vita exæquat munera vitæ_, beneficium reddit, servans vitam + Beryæ, cui ipse suam debebat. + + 177. _Possis et victoque exæquat_, judice N. Heins. Withof. unice + legendum monebat: _curaque exæquat mun. vitæ_, hoc est, ejus cui + modo vitam donaverat, curam gerit beneficio non minori, ne + scilicet in aliud periculum incidat. + + + At, compos Sicula primum certaminis ora + Coepti, Marcellus victricia signa, quieto + Agmine progrediens, Ephyræa ad moenia vertit. 180 + + 178 sqq. _compos certaminis coepti_, victor in primo prælio, quod in + Sicilia commiserat. + [179.] _quieto Agmine_, a nullis hostibus jam lacessito, Lefeb. quia + experiri voluit, an Syracusanos posset ad officium reducere; Mars. + Hinc primum Syracusas misit legatos, quibus demum re infecta + redeuntibus urbem obpugnare coepit. Cf. v. 182 sq., et Liv. XXIV, 27 + sq. et 33. + [180.] _Ephyræa moenia, Syracusæ_. Vide sup. ad v. 52. + + 178. _At Campis Sicula primi c. o. Captis Marcellus_ R. 1, Parm. + Med. _Coepti Marcellus_ scripti. Vulgo _Marcellus coepti_. + + Inde Syracosias castris circumdedit arces. + Sed ferri languebat amor: sedare monendo + Pectora cæca virum, atque iras evellere avebat. + + 181. _arces_ quatuor inf. v. 281. Ea tanta erat urbs, ut ex quatuor + urbibus maximis constaret, quæ _Insula_, seu _Nasus_, +Nasos+, + +Nêsos+, vel _Ortygia_, _Acradina_ (+Achradinê+, Plut. in Marcello, + p. 308, et Diodor. XI, 68; XIV, 64), _Tyche_ et _Neapolis_ + dicebantur: unde _quadruplices Syracusæ_ ap. Auson. de urbib. XI, 1. + De hisce partibus v. Cic. Verr. IV, 53, et Liv. XXV, 24 sqq. Iis ab + aliis additur quinta, _Epipolæ_, urbs prærupta et minus habitata, + quam Dionysius muro circumdatam Syracusis adjunxit. Vid. Diodor. + XIV, 19. Inde Syracusæ +pentapolis+ ap. Strab. VI, p. 186 al., 270 + al., 415. Florus vero triplicem urbi murum totidemque arces tribuit, + lib. II, c. 6. Cf. Dorvill. Itin. Sic. p. 177 seq., et Schweigh. ad + Polyb. VIII, 5. De Syracusis hujusque oppidi situ, portu, etc., vide + _Bartels Briefe über Calabrien und Sicilien_, tom. III, p. 76... + 148. + 182 seq. Eadem fuit mens Henrici IV, quum Lutetiam obsideret: + _Eux seuls voulaient se perdre, il voulut les gagner._ + _Heureux, si sa bonté, prévenant leur audace,_ + _Forçait ces malheureux à lui demander grace!_ + _Pouvant les emporter, il les fait investir,_ + _Il laisse à leurs fureurs le temps du repentir._ + _Voltaire, Henriade, ch. X._ _Ed._ + + 183. _avellere_ sec. Marsi Ven. et inde aliæ edd. sono auribus + ingrato, _havebat_ Col. _habebat_ Oxon. et Put. + + Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle + Credant esse metum) laxis servatur omissa 185 + Obsidio claustris: quin contra intentior ipse + Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis; + Et struit arcana necopina pericula cura. + Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri + Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus 190 + Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas. + + 184 sq. Obsidio quamvis remissa, tamen non est neglecta, si forte + Syracusani monitis Marcelli morem non gerant, eumque existiment + propter metum mitius agere; Ern. Præivit Gron. Obss. III, 7, ubi + h.l. ita inlustravit: «_Nec omissa_, et non remissa (ut _omissus_ + adject. pro _negligens_ apud Terent. Heaut. V, ii, 9, et Adelph. V, + iii, 44), sive diligens, laxis et remotioribus ab urbe claustris, + obsidio servatur (ut _vigilias servat_ ap. Senec. de tranq. an. + c. 3) a Marcello, si forte repellant sese, et, quod solet fieri, + credant diffidentia virium pacem obferri a Romanis.» Lefeb. hæc + notavit: «_Metum_: non absimile quod Galli in Justino, lib. + XXIV, 5.» _Brevi sensurum_, etc. Nemo autem Marcello moderatior. + Vide Val. Max. IV, i, 7: in voc. _servatur_ frustra otiantur Gron. + et alii. Locus clarus desumitur e verbis Liv. XXIV, 36: «ne frustra + adsidendo spectandoque obsidionem sociorum tempus tereret.» Sed ibi + de Himilcone et longe alia re sermo est. + 188. _necopina_, ut IX, 98. + --_pericula struit arcana cura_, quatenus omnia ad obpugnandam urbem + necessaria instruxerat, ut præsto essent, quum primum iis opus + haberet: quam secretam Marcelli curam et tacitam machinationem poeta + illustrat v. 189 seq. consuetudine oloris, qui, quamvis immobili + corpore undis innatans, tamen sub aqua pedibus agitandis remigare + solet; Ern. De tali comparationem genere, conf. ad VII, 139 sq., et + XIII, 24 sqq. + + 184. _renuant si forte, sibi et si_, etc. distinguebat Barth. Adv. + IX, 3, qui sensum hujus loci non percepit. + 185. _servatur_, non _aufertur_, scripti et priscæ edd. + 187. _frontem_ Oxon. probb. N. Heins. Drak. et Gron. Obss. III, 7, + _nunc_ Put. _tunc_ vetustæ edd. Vulgatam lect. _fronte_ reduxit + Lef. + + + Interea, dum incerta labat sententia clausis, + Exciti populi atque urbes socia arma ferebant: + Incumbens Messana freto, minimumque revulsa + Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu: 195 + + 192. Livius, XXIV, 35... 39, memorat, Marcellum, Syracusis obsidione + clausis, cum tertia fere exercitus parte profectum esse ad + recipiendas urbes Siciliæ, quæ in motu rerum ad Poenos defecissent. + Hinc poeta, more suo, singula recenset oppida, quæ et Punicarum + (v. 194... 247, 258... 276) et Romanarum partium (248... 257) + fuerint, in quo fere arbitrium suum sequitur. Cf. ad III, 222 sqq., + et VIII, 356 sqq. + 194 sq. _Messana, Osco memorabilis ortu_; v. ad I, 662. + --_Incumbens freto_, ad fretum Siculum sita, ubi Sicilia ab Italia + _minimum discreta_ est, distat. + --_revulsa Italia_; v. sup. ad v. 11 sqq. + + 194. _Messena_ Col. et Ox. Gr. +Messênê+. Sed in numis Græcorum + Siculorumque ut plurimum +MESSANIÔN+ occurrit, nisi quod ap. + Parutam exstat numus argenteus, in quo latinis literis MESSENION, + et alius, in quo MESSANI; N. Heins. + + Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhoeo, + Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres, + Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri. + + 196. _Catane_, +Katanê+, seu _Catina_ (v. Var. Lect.), _nimium + vicina_ (ut simil. loc. Virg. Ecl. I, 28) _ardenti Typhoeo_, h.e. + Ætnæ, quæ huic giganti inposita credebatur. Vid. ad VIII, 540. «Ætna + mons ultra solitum exarsit, et torrentibus igneis superfusis lateque + circumfluentibus Catanam, urbemque finesque ejus obpressit,» Oros. + V, 13. Cf. Diodor. IV, et Strab. VI, pag. 185. al., 269 al., 412. + Plura de hoc opp. v. in Dorvillii Sicula, c. 13, et Cluveri Sicil. + ant. I, 9. + 197. _Pios Fratres_, Amphinomum et Anapiam, seu Anapin et Anapum, + qui parentes suos humeris sublatos per medias Ætnæ flammas + portarunt. Vid. Strab. l.c. Conon. Narr. 43; Senec. de Ben. III, 37; + Solin. c. 11; Val. Max. V, iv, 4; Claud. Idyll. 7 de Piis Fratribus + (ubi vid. Barth. N. Heins. et Gesn.); Salmas. Exerc. Plin. p. 78; + Olear. ad Philostr. vit. Apollon. Tyan. I, 17, et Cluveri Sic, ant. + I, 9. De Piis Fratribus, Amphinomo et Anapia, singulari nuper + libello egit clarissimus Roos. + 198. Verba Virg. Æn. III, 700, ubi Servius hæc notavit: «_Camarina_ + palus est juxta ejusdem nominis oppidum; de qua quodam tempore, quum + siccata pestilentiam creasset, consultus Apollo, an eam penitus + exhaurire deberent, respondit: +Mê kinei Kamarinan, akinêtos gar + ameinôn;+ quo contemto, exsiccaverunt paludem, et carentes + pestilentia, per eam partem ingressis hostibus, poenas dederunt.» + Cf. Heyne ad Virgil. l.c. Cluver. Sic. ant. I, 14; Vib. Sequest. + p. 275 sq., ed. Oberl. et _Brydon's Travels through Sicily and + Malta_, qui noxias hujus paludis (_Lago di Camarana_) exhalationes + etiam nunc procul in locis, qui mille passus distent, sentiri + testatur. + + 196. _Catane_ ed. Parm. Gryph. Raphel. et ad marg. R. 1, Gr. + +Katanê+, et sic quoque semper Rom. Vulgo _Catine_, quam + posterioris ævi scripturam esse putabat Cluv. in Sicil. ant. I, 9, + refrag. Salmas. Exerc. Plin. p. 78. _Catane_, si non ubique, certe + h.l. scribendum censebat Drak. quia Silius nomen hujus urbis Græco + more per secundam vocalem terminaverit, adeoque probabile sit, + totum nomen Græce ab eo elatum esse. + 198. _Camarina_, Graecorum more, non _Camerina_, Ox. cum edd. + R. 1, Parm. Gryph. Marsi et Martini Herbip. Conf. Heins. ad Claud. + R. P. II, 52; Pier. et Heyne ad Virgil. Æn. III, 701. + + Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton, + Audax Hybla, favis, palmæque arbusta Selinus: 200 + + 199 sq. Vid. sup. ad v. 26. + [200.] _Selinus_, nunc _Selinonte_, ad Fluv. ejusd. nominis, prope + Lilybæum, urbs a Syracusanis condita, et ab Hannibale diruta, sed ab + Hermocrate restituta. + --_palmæ arbusta_; vid. Var. Lect. + + 200. Vulgo _palmis quoque onusta Selinus_: sed _palmaque arbusta_ + in scriptis et priscis edd. unde _palmisque arbusta S._ reposuit + Lefeb. coll. Plin. X, 29, qui _arbustum agrum_ pro agro arboribus + consito dixit, non vero _agrum palmis arbustum_. Nostram lectionem + recepere Cellar. Drak. et Ern. ex emend. Gron. Obss. III, 7, qui + tamen suspicabatur, latere vocabulum loci, quem Selinus palmarum + fertilitate, ut Hymetton Hybla favis, provocare videatur, et forte + legendum esse _palmis Phoenica_, vel _palma Hierichunta Selinus_; + conf. Plin. XIII, 4. Sed nostra lectio vera videbatur N. Heins. + qui cum Gron. contulit Lucan. III, 216, _arbusto palmarum dives + Idume_. Ita Selinus exquisite dicitur _palmæ_ h.e. palmarum + _arbusta_, ut _palmosa_ Virg. Æn. III, 705 (ubi vid. Heyne); nisi + cum Cell. sic verba jungere malis: Selinus ad certamen vocat + palmarum arbusta, ut Hybla Hymetti mella. + + Et, justi quondam portus, nunc litore solo + Subsidium infidum fugientibus æquora, Myle. + + 201 sq. _Myle_, vel potius _Mylæ_ (v. Var. Lect.), urbs marit. prope + Pelorum, de qua vid. Plin. II, 98; III, 8; Suet. Aug. 16; Vellei. + II, 79; Polyb. I, 9 et 23; Appian. b. civ. V, 105... 116; Cluver. + Sic. II, 5, +hai Mulai limên+ ap. Scylac. pag. 10. Ibi naufragium + fecit Ulysses, de quo v. Scalig. ad Phot. c. 190. + --De Mylarum portu vid. Sen. Nat. Quæst. III, 26, extr. _Ed._ + + 202. _Mylæ_ scribendum censebat N. Heins. Recte, opinor: præter + Silium certe nullus auctor, neque Græcus neque Romanus, singulari + numero urbis nomen extulit. Locum enim Livii XXIV, 30, a Dausq. + laudatum, ad Mylam fluvium spectare, jam monuit Drak. + + Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso + Centuripæ, largoque virens Entella Lyæo, + Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestæ. 205 + + 203. _Eryx_ opp. ad radices Erycis montis, in quo templum Veneris + Erycinæ. Cf. ad VI, 697; Polyb. I, 55 et 58 seq.; II, 7; Strab. VI, + pag. 188. + --_altus_; nam Eryx maximus Siciliæ mons post Ætnam. Vid. Polyb. et + Strab. ll.cc. + 204. _Centuripæ_ XII M.P. ab Ætna, si fides habenda Itiner. Anton. + p. 93. Conf. Cluver. Sic. Ant. II, 6, et Dorvillii Sicula, p. 167, + qui urbem (hod. _Certolibi_) in jugis Ætnæis ponit. Vid. et V.L. et + Cic. orat. frument. c. 45. + --_Entella_ ad Crimissum fl. _largo virens Lyæo_, vino abundans. + Conf. Cluv. Sic. ant. II, 12; Cic. l.c. cap. 6 et 43. + 205. Cf. Virgil. Æn. V, 387 seq. ibique Heyne in Exc. III, ubi + monet, Silium sequi Maronis fidem, secundum quam Entellus inter + ceteros Acestæ comites ante Æneæ tempora in Siciliam venerit eique + junctus fuerit amicitia. + + 203. _nec non et_ Put. ut XI, 111, et 277; Virgil. Æn. I, 707 al. + probb. N. Heins. et Drak. Vulgatam lect. _nec non e_ revocavit + Lefeb. + 204. _Centuripæ_ Col. +hai Kentouripai+ Ptol. et sic Cic. Plin. et + al. At +ta Kentoripa+ Strab. Polyb. aliisque Græc. auctoribus + dicitur, et +KENTORIPINÔN+ passim legitur in antiquis hujus oppidi + numis, unde et _Centoripæ_ h.l. legi posse monet N. Heins. Conf. + Wessel. ad Antonin. Itin. p. 93, et Dorvillii Sicula p. 167. Vulgo + _Centuripe_, sine exemplo. + + Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ + Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone + Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum + Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat, + Pulveream volvens Agragas ad inania nubem. 210 + + 206. _Thapsus_ peninsula, non procul Syracusis, cum oppido. Vid. + Steph. Byz.; Thucyd. VI, p. 478; Heyne ad Virgil. Æneid. III, 689, + et Cluv. Sic. ant. I, 11. + --_Acræ_, a Syracusanis conditæ prope mare Ionium et Pachynum prom, + Cf. Steph. Byz., Thucyd. VI, pag. 413, et Cluver. II, 10, _e tumulis + glacialibus_, propter situm editiorem, quem ipsum quoque urbis nomen + indicat. + [207.] _Agyrina manus_; v. Var. Lect. + 208. _Tyndaris_, +Tundaris+, seu +Tundarion+, ad Heliconem amnem, de + quo v. Diodor. XIV, 79, et Cluver. II, 5. + --_adtollens sese_, superba (ut XIII, 224), h.e. clara origine: nam + nomen deducitur a _gemino Lacone_, Castore et Polluce, _Tyndaridis_, + _Tyndarei_ et Ledæ filiis; quo significatur oppidum a Laconibus + conditum. + --_adfluit_, copiose, multis cum copiis advenit, ut ap. Virg. Æn. + II, 796; Liv. XXXIX, 31 al. Cf. ad VIII, 604. + --_Agragas_, vel rectius forte _Acragas_, mons et oppidum in eo, + quod vulgo _Agrigentum_ dicitur, et adcuratissime describitur a + Polyb. IX, 27. Cf. idem I, 17 sqq.; II, 7; XII, 25. + --_altor equorum Acragas_, ut ap. Virg. Æneid. III, 704, ubi v. + Heyne. Agrigentinos ad +hippomanian+ usque equos aluisse, monet + Ernesti coll. Plin. VIII, 42 seu 64: «Agrigenti complurium equorum + tumuli pyramides habent.» + [209.] _rapit_; v. ad IV, 218. + --_hinnitibus aera flammæ_, ut _cælum_, vel _urbem clamoribus + incendere_, dixit Virg. Æn. X, 895, et XI, 147, ad quæ loca v. + Heyne. + [210.] _Pulveream volvens nubem_, ut II, 174. + --_ad inania_, in cælum, seu aerem. Cf. Ind. et sup. ad I, 97. + + 206. _Thapsus_ est ex emend. N. Heins. Græc. +Thapsos+, conf. + Intpp. ad Ovid. Fast. IV, 477, et Virg. Æn. III, 689; Cluver. Sic. + ant. I, 11. Vulgo _Tapsos_. + 207. _Agyrina_ recepi cum Cell. ex emend. Gron. Obss. III, 7, pro + vulg. _Agathyrna_: nam _Agathyrna_ inf. v. 259, inter urbes Poenis + faventes recensetur, neque gentile est, ut cum _manus_ jungi + possit. Idem, vel _Agyrena_, quod receptum est a Lefeb. et Ern., + conj. N. Heins. Nam +Agurêna+ dicitur Steph. Byz. et +Agurênaioi+ + Diodoro; at aliis +Agurion+ (unde _Agyrinus_), +Agurina+ (unde + +Agurinaioi+ in numis), +Agourion+ Ptol. _Agurium_ Antonino, + _Agyrium_ (et inde _Agyrinensis_) Cic. frument. c. 27, et in Verr. + II, 9; III, 18 et 27; V, 62; +Argurion+ Diodor. (cujus patria + fuit) lib. I, 4, pro quo +Agurion+ scribendum putabat Cluver. Sic. + ant. II, 6, refrag. Holsten. quia urbs hodie _Argyro_, seu + _Argirone_, vel _S. Filippo d'Argirone_ (ad dextram Symæthi fl. + ripam, non procul a Centuripis) dicatur. _Abacæna_ etiam legi + posse credebat N. Heins. +Abakainon+ urbs prope Tyndarim, quacum + etiam h.l. conjungitur, vid. Diodor. XIV, 79, et Cluver. II, 12. + _Agathyrsa manus_ corrig. Hermol. Barb. ad Plin. III, 8, male! + vid. ad v. 259. + 208. _adfluit_ Col. vid. ad VIII, 604. Vulg. _adfuit_. Sed illud + exquisitius est, et paulo ante præcessit _defuerunt_. Deinde + _altor_ Col. Sed _altus_, h.e. in edito loco situs, Oxon. et Put. + cum priscis edd. ante Junt. in qua Nicander primus _altor_ + restituit. Utraque lectio firmari potest ex Virg. Æn. III, 703, + 704; _Arduus Acragas... magnanimum quondam generator equorum_. + +To+ _altor_ vero duriorem efficit orationem: _Acragas altor + equorum rapit turmam mille_ scilicet equorum. + 209. _turmam_ Col. Oxon. Tell. _turbam_ Put. Vulgo _turmas_, + laborante versu, nec restituitur metrum, si +to+ _atque_ deleveris + cum D. Heins. _Mille rapit turmas, quæ h. a. flammant_ emend. + Dausq. _flammant... Agragas_ Col. non inprob. N. Heins. coll. III, + 222, ubi plura laudavi exempla, quæ tamen diversi sunt generis. + Cf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 209. + 210. _Agragas_, non _Acragas_, in omnibus fere libris et scriptis + et editis, vid. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 475, et Intpp. ad Virg. + Æn. III, 703. Memorabilis potissimum locus Steph. Byz. voc. + +Akragantes: Polubios phêsi, ton potamon kai tên polin apo tês + chôras ônomasthai Akragês+ (vel rectius forte +Akra gês+, vel Dor. + +Akra gas+, præstantissima terræ) +dia to eugeion+, hoc est + propter soli fertilitatem; _ad inania_ ex emend. Gron. Obss. III, + 7, pro vulg. _ad moenia_. + + + Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat + Taurum parma trucem, poenæ monimenta vetustæ. + Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis, + Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras + Credere erat stabulis armenta effundere voces. 215 + Haud inpune quidem: nam diræ conditor artis + Ipse suo moriens inmugit flebile tauro. + + 211 sqq. _Grosphus Ductor_ Agrigentinorum, in clipeo gerens cælatam + effigiem tauri Phalaridis, tyranni Agrigentini. Cf. ad I, 407. + Taurus ille æneus fuit et tanta arte factus, ut, si homines in eum + inclusi lente subdito igni torrerentur sonumque lugubrem ederent, + mugitus tauri audiretur: Perillus vero, _conditor diræ artis_, h.e. + inventor tauri artificiosi, primus in eo inclusus est. Hæc vel + tironibus nota ex Ovid. A. A. I, 653 sq., et Trist. III, XI, 41 + sqq.; Plin. XXXIV, 8; Cic. Verr. IV, 33 et al. Ea falso in fabulas + relata esse a Timæo, docet Diodor., XIII, p. 211. Sed mirum esse + Silianæ phantasiæ lusum, quo res remotissimæ ex inproviso adreptæ, + et satis quidem apte, conjungantur, bene monet Ernesti. + 215. _Credere erat_, ut I, 163. + + 211. _Crespus_ Put. Sed _Grosphus_ nomen Siculum fuit, v.c. + Grosphus amicus Horatii ex Sicilia oriundus; Drak. coll. Schol. + Crucq. ad Hor. Epist. I, xii, 22. + 213. _ubi torrerent subjectæ corpora flammæ_ malebat N. Heins. + quod mireris: nam vulgata lectio exquisitior est. + + Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halæsa, + Et, qui præsenti domitant perjura, Palici, + Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta; 220 + + 218. _Gela fluvii cognomine dicta_ ap. Virg. Æneid. III, 702, ubi v. + Heyne. Conf. Oberlin. ad Vib. Sequestr. p. 116 sq. _Halæsa_ ad + Halæsum fluvium. Vid. Var. Lect. + 219. _Palici gemelli_, Jovis et Ætnæ Nymphæ, vel Thaliæ filii, + deorum loco culti et a terra, quæ gravidam hauserat matrem, ut tutam + a Junonis ira eam præstaret, in lucem editi juxta duo stagna + (+limnas+, seu +kratêras Palikôn+, _Dellos_), per quæ jurari + solebat, et quorum aqua mergebantur perjuri. Vide Macrob. V, 19; + Diodor. XI, 89; Serv.; Cerda et Heyne ad Virgil. Æn. IX, 585; Heins. + et Burm. ad Ovid. ex P. II, x, 25, et Met. V, 406; Berkel. ad Steph. + Byz. p. 618; Cluver. Sic. II, 9; Salmas. ad Solin. pag. 73; Olear. + ad Philostr. Apoll. Tyan. I, 6; Fazelli Rer. Sicul. Dec. I, L. III, + c. 2. + --_Palici_, h.l. pro incolis Palicæ urbis, juxta fanum, oraculum et + stagna vel lacus Palicorum, nec longe ab Eryce sitæ. De _Palicis_ + eorumque matre Thalia, nympha Siciliæ, conf. Wernsdorf in Poet. + minor., tom. IV, p. 820 sq. + 220. _Trojana Acesta_; v. sup. ad v. 45 et 205. + + 218. _Halæsa_ Col. Gr. +Halaisa+, +Halesa+, (Diodor. XIV, 17); + +Halaisos potamos+ et +Halasinoi+, Strab. Ptol. et Gruter. p. 212, + unde rectius forte _Alæsa_ scribitur. _Halesa_ et _Halesini_ ap. + Cic. in Verr. Vulgo h.l. legitur et _Hæsa_, vel _Esa_, et _Hesa_, + quorum nominum nulla sunt oppida Siciliæ. _Halesa_ jam conj. + Cluver. Sic. ant. II, 4. et _Alesa_ Dausq. vel _et Helas_, quod + fluvii nomen est ap. Plin. III, 8. + 219. _damnant_ maluerit N. Heins. + + Quique per Ætnæos Acis petit æquora fines, + Et dulci gratam Nereida perluit unda. + Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori, + Dum fugit agrestem violenti pectoris iram, + In tenues liquefactus aquas evasit et hostem, 225 + Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam. + + 221. _Acis_ fl. (nunc _Aci_, _Iaci_, _Chiaci_) qui decurrit ab Ætna + et in mare fluit. + 222... 226. In hunc fluvium _Galatea_, _Nerei_ filia, Acin, puerum + formosum, quem amabat, convertisse fingitur, quum Polyphemus, + ejusdem Nymphæ amore captus, eum saxo ingenti percussisset. Fabula + nota ex Ovid. Met. XIII, 750... 897. Cf. Cluver. Sic. ant. I, 9, et + Casaub. lectt. Theocr. c. 2. + --_perluit_ et mox _inmiscuit_, quia in undas conversus Nereidi se + miscuit. + [223.] _calori_, amori. + + Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros, + Et perlucentem splendenti gurgite Achaten: + + 227. _qui potant_; v. ad VIII, 367 et 564. + --_Hypsa_, magnus fluvius, qui, in Panormitanis montibus ortus + auctusque Crimiso, seu Crimisso, non longe a Selinunte in mare + fluit. Duplex Hypsa videtur fuisse apud Siculos, alter Agrigento, + Selinunti alter vicinus; N. Heins. et Cluver. I, 15 et 18. + --_Alabis_, vel potius _Alabus_ fluvius, inter Mylas et Megaram. + Vid. Var. Lect. et Cluver. I, 11. + 228. _Achates_ fl. inter Gelam et Camarinam. + --_perlucentem splendenti gurgite_, quoniam in eo, vel, si Plinio, + XXXVII, 10, et Solino, c. 5, fides habenda, ad ejus ripas primum + reperta est achates gemma. Confer Cluver. I, 15. + + 227. _Hypsamque_ Colon. Vulgo _Hyspamque_. Deinde _Alabimque_ + Colon. Vulgo _Alabinque_. Sed _Alabumque sonorum_ Rom. 1, Parm. + Mediol. non inprob. N. Heins. +Alabos+ Ptolem. et Plut. in Timol. + pag. 252, ubi +Alabon+ pro +Abolon+ legendum esse jam monuit + Cellar. in Geogr. +Alabôn+ Steph. Byz., Diodor. IV, 80, et Vib. + Sequester. +Alabôs+ Hesych. mendose, judice N. Heins. _Albimque_ + Putean. _Atymque_, vel _Atynque_ conj. Ortel. el Dausq. quod + _Atym_ et _Hypsam_ jungat Plin. III, 8, ubi tamen non _Atys et + Hypsa_, sed _Achates_, _Mazara et Hypsa_ legendum docuere Harduin. + et Salmas. Exerc. Plin. p. 80. + + Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei + Hipparin, ac facilem superari gurgite parco 230 + Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symæthi. + + 229. _Chrysas_ fl. per Agyrinorum Assorinorumque agros fluens. Vid. + Cluver. II, 7; Diodor. XIV, 96; Vib. Seq. et Cic. Verr. IV, 44, ubi + Ursinus monet, hoc nomen sine adspiratione legi in numismate, quod + ipse possideat. Sic quoque _Crysas_ reperiri in numo æreo apud + Parutam sub tit. _d' Asaro_, docet nos N. Heins. + 230. _Hipparis_ fl. qui in Camerinum lacum se exonerat et + +astêriktos+ dicitur Nonno in Dion. XIII, 317, ut h.l. _pauperis + alvei_: cujusque etiam meminit Pindarus et numus Camarinæ civitatis + ap. Ursin. in not. ad rei rusticæ scriptores; N. Heins. Cf. Cluver. + I, 14. + --_facilem_ cum inf. pass. sæpe occurrit; Luc. II, 656; Tac. Hist. + IV, 39, etc. _Ed._ + 231. _Pantagias_ parvus fl. hodie _Fiume di Porcari_. Vid. Heyne ad + Virg. Æn. III, 689. + --Vide et Ovid. Fast. IV, 469, et Claudian. Rapt. Pros. II, 58. + _Ed._ + --_Symæthus_ (nunc _Giaretta_) maximus fl. Siciliæ. + + 229. _vage Chrysa_ Col. verissime; _vage Chirsa_ R. 2, _vage + Crassa_ Put. _Vagedrasa_ Ox. _vage Drasa_ R. 1, Parm. Med. Vulgo + _Vagedrusa_, quem Cluverius putabat esse amnem inter Achaten et + Gelam, qui incolis nunc _Manumuzza_ diceretur. Sed hujus nominis + fluvius a nullo scriptore memoratur. Hinc _Ericusa_, vel _Diana_, + vel _Agathyrsa_ conj. Dausq. et _Arethusa_ Ortel. male, quia + Syracusani a Punicis partibus stabant. + 230. _Hipparim_ Col. prob. N. Heins. nisi quod _Hipparin_ scribi + jubeat; cujus auctoritatem sequutus sum cum Drak. et Ern. + _Hipparem_ Tell. et R. 2; _Iparem_ vel _Ipparem_ Put. _Hyparen_ + Oxon. _Hyppatem_ R. 1 et Med. _Hyppaten_ Parm. Vulgo _Hypaten_, + cujus nominis fluvius apud scriptores non occurrit. + 231. _Simethi_ in omnibus fere libris legitur. Sed _Symæthi_ jam + emend. Dausq. et Cell. Cf. N. Heins. ad Virg. Æn. IX, 584, et Ov. + Met. XIII, 750. + + + Litora Thermarum, prisca dotata Camena, + Armavere suos, qua mergitur Himera ponto + Æolio; nam dividuas se scindit in oras; + Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus. 235 + Nebrodes gemini nutrit divortia fontis, + Quo mons Sicania non surgit ditior umbræ. + + 232. Hunc locum docte ac copiose inlustravit Drak. e cujus notis hæc + excerpsisse sufficiat: «Silius _Thermas_ Himerenses respicit, + biennium post Himeram urbem ab Hannibale, Gisgonis filio, excisam, + A.U.C. CCCXLIII a Poenis conditas (v. Diodor. XIII, 79) ad ejus + nominis fluvium (Cic. Verr. II, 35), qui in _pontum Æolium_, h.e. + Tuscum, seu Tyrrhenum, in quo sunt insulæ Æolides, decurrit (cf. + Cluver. Sic. II, 3), non, quod Salm. Exerc. Plin. pag. 80 statuebat, + ad alterum flumen Himeram, in Libycum mare influens. Verba autem + _prisca dotata Camena_ non, quod Dausq. putabat, ad Stesicbori + statuam Thermis positam (v. Cic. l.l.), vel ad arundines + Thermitanas, unde tibiæ fiebant (Solin. c. 11), sed ad ipsum + Stesichorum, domo Himeræum, referenda esse, recte docuerunt + N. Heins. et Salmas. Exerc. Plin. p. 82.» De Stesichoro, summo poeta + lyrico, Himeræ nato, cf. Jani ad Horat. Od. IV, ix, 8; Ælian. V. H. + V, 26, et Conon Narr. 42. _Thermæ_ autem illæ nunc _Termini_ + dicuntur. + 234... 237. Nam duo hujus nominis fluvii sunt, qui ex diversis + _fontibus_ in _Nebrode_ monte (v. Grat. Cyneg. extr. Solin. c. 5 et + 11; Cluver. II, 11) oriuntur et in contrarias partes currunt. Alter + Himera in septemtrionem, alter in austrum fluit, et ille nunc _fiume + grande_, seu _fiume di Termini_, hic _fiume salso_ vocatur, si fides + habenda Cluver. Sic. ant. II, 3 et 11. + + 237. _umbræ_, non _umbra_, scripti et R. 2. + + + Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram: + Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum, + Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit, 240 + Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras. + + 238. Conf. ad I, 93 et inpr. Cic. Verr. IV, 48; Diodor. V, 3; Ovid. + Met. V, 385 sq., et Claud. de raptu Pros. + --_Henna ardua_, in loco edito sita. Vid. Cic. et Diodor. ll.cc. + --_sacram dextram_ paulo argutius de militibus ex Henna, religione + et cerimoniis Proserpinæ sacra, ad bellum excitis; Ern. + --_dextram_, vel potius _dextras_, milites, ut passim. Vid. Ind. et + ad XI, 539. + --_Sacri_ proprie sunt _luci_, de quibus, ut et de _specu_, Plutone + et raptu Proserpinæ, v. Cic. et Diodor. ll.ll. + + 238. _Henna_, non _Enna_, scripti, v. ad I, 93; _sacra dextra_ + scripti et R. 1, Parm. Med. _sacras dextras_ h.e. milites, recte, + opinor, emend. N. Heins. idque probavit Drak. et tacite recepit + Lefeb. + + Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector + Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto + Egit in inlicitas currum per inania terras. + Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit 245 + Adtonitos cæli visus lucemque paventes + In Styga rursus equos, et prædam condidit umbris. + + 242 sq. Cf. VII, 689 sq. + [243.] _adire diem_; v. ad XIII, 708. + --_mæsto_, ut al. tristi, inamabili. + 244. _inlicitas terras_; vid. ad III, 501, et Intpp. ad Val. Fl. + I, 197 et 627. + --_inania_; v. ad I, 97. + 246. Cf. V, 617 sqq. et ibi not. + + 242. _Hac Stygius postquam_ emend. Gronov. Obss. III, 7. Sed + leviori mutatione N. Heins. _venit in oras, Ac Stygius quondam_, + etc. quæ vera videtur lectio. + 244. _Egit in inlicitas_ Col. et Ox. _Egit pollicitas_ Put. + proxime verum. Vulgo _Inlicitas egit_. + 245. _Cum_ recte, puto, emend. Gronov. l.l. Deinde _flexit_, non + _cessit_, Col. Oxon. Parm. + 246. _Adtonitos cæli visus_, non _visu_, scripti, unde recepi + probb. N. Heins. et Drak. Confer ad VI, 231, et X, 370. Mox + _paventes_, non _caventes_, scripti et Parm. + + + Romanos Petræa duces, Romana petivit + Foedera Callipolis, lapidosique Enguion arvi, + Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba 250 + Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte, + + 248. _Petræa_, Petra, hod. _Petraglia_. Cf. Var. Lect. _Callipolis_ + urbs incerti situs, quam cum oppidis prope fretum, et in orientali + latere sitis conjungunt Marcian. Heracl. p. 12, et Herodot. VII, + 155. Conf. Cluver. II, 13. + 249. _Enguion_, +Enguïon+, Plut. in Marcello, pag. 309; +Enguon+, + Ptol. et Diodor. XVI, 78; hod. _Gangi_, inter Himeram et Symæthum + fluvios, unde +Enguinoi+ Steph. _Enguini_ Plin. III, 8. _Engyni_ + apud Cic. in Verr. III, 43; IV, 44; V, 72. Cf. Cluver. II, 11. + 250. _Hadranum_, seu _Adranum_ (nunc _Aderno_), a Dionysio conditum, + ad radices Ætnæ. Vide Stephan. Byz. et Diodor. XIV, 38. _Ergetum_ + circa Symæthum et Chrysam, hod. _Citadella_. Cf. Var. Lect. + 251. _Melite_ (nunc _Malta_) ins. inter Siciliam et Libyam, diversa + ab illa, quæ in mari Hadriatico ad oram Dalmatiæ sita est, et hodie + _Meleda_ vocatur. Cf. Intpp. ad Acta Apost. XXVIII, 7. Ejus + linteamina subtilissima laudat Diodor. V, 12; _Melitenses vestes_, + e gossypio factas, et _textrinum_ Cic. Verr. II, 72, et IV, 46. + --_tela superba Lanigera_ ut fere sup. III, 374. + --_Calacte_; vide Varias Lectiones. + + 248. _Petreia_ in quibusdam edd. _Patherea_ Put. Urbs _Petrina_, + seu _Petrinæ_ (f. aquæ) dicitur Antonino. +Petra+ Ptol. et aliis. + Hinc _Romanos et Petra duces_ fortassis legendum videbatur + N. Heins. qui tamen et _Petræa_ (+Petraia polis+) bene se habere + monebat. + 249. _lapidosique Engion arvi_ Col. unde _Enguion_ sive contr. + _Engyon_ recte emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 7. Illud + recepere Draken. Lefeb. et Ern., hoc Cell. Vulgo _Eugion_, et + _arcu_ Oxon. _amni_ Put. _artus_ in omnibus edd. ante Cellar. + excepta Parm. in qua _arcus_ exstat. _Eugeon arcus_ conj. Dausq. + ut fornix nativus intelligatur, ut ap. Ovid. Met. III, 30. + 250. _Adranum_ forte rectius. Gr. +Adranon+. Sed _Hadranitani_ ap. + Plin. III, 8. Mos _Ergetumque_ Put. probb. N. Heins. Drak. et + Cluver. II, 8. _Ergetiumque_ Col. quod recepi. +Ergetion+ Philisto + ap. Steph. Byz. _Ergetini_ Plin. III, 8. +Sergention+ Ptol. + _Hergetumque_ Tell. et R. 2, prob. Lefeb. _Ergentumque_ Oxon. + R. 1, Parm. Med. Vulgo _Hergentumque_. Deinde _teloque superba + Lanigero_ Put. _telæque superba Lanigeræ_ malebat N. Heins. + 251. _Calacte_ recepi cum Lefeb. et Ern. ex emend. Cluver. Sic. + II, 4 et 5; Cell. et N. Heins. Calacte, seu Calacta vicina + Cephaloedio atque Halesæ (vid. Antonin.) et ad originem vocis + respexit poeta; Cell. in not. et Geogr. +Kalê aktê+, bonum litus, + dicitur Herodoto, VI, 13, et Diodor. XII, 8. _Melecte_ Put. + _Melatte_ Parm. Vulgo _Melacte_: oppida ignota. + + Quæque procelloso Cephaloedias ora profundo + Cæruleis horret campis pascentia cete, + + 252. _Cephaloedis_, seu _Cephaloedium_, opp. maritimum inter Thermas + Himerenses et Alæsam in boreali insulæ latere; Cell. De hoc oppido + et ad illud cetariis v. Cluver. II, 4. + --_ora horret cete_; propr. cete horrent ad oram in mari. Conf. ad + I, 423. + [253.] _Cæruleis campis_, ut _æquor maris_ et _campi liquentes_ ap. + Virg. Æn. II, 780; VI, 724, vel _humentes_ inf. v. 368. + + 252. _Cephaledias_ quidam libri: _Cephaledum_ et _Cephaleditani_ + Cic. Verr. II, 52. Sed _Cephaloedias_ h.l. Col. et optimi libri. + +Kephaloidion+ Strab. et Diodor. XIV, 79, +Kephaloidis+ Ptol. + _Cephaloedis_ Plin. Cf. Casaub. ad Strab. VI, p. 184 et 1 8 al. + 417, et Wesseling. ad Anton. Itin. p. 92. + + Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu, + Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes, 255 + Tauromenitana cernunt de sede Charybdim. + Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat. + + 254 sqq. Conf. ad II, 306 seq.; Strab. VI, p. 185 al., 268 al., 411; + Senec. Epist. 79, et Pacati panegyr. c. 26; vid. et Heins. ad Ovid. + Amor. II, xvi, 26. + --_qui... cernunt_, Tauromenitani. + [256.] _Tauromenium_ (hod. _Taormina_) urbs in orientali ora Siciliæ + sita, et in Tauro monte condita, quæ vino ac marmore inclaruit, et, + Naxo excisa, ejus incolis aucta est. Vid. Diodor. XIV, 60; XVI, 7; + Sallust. fragm. lib. V; Cluver. I, 7. + 257. _Hæc manus_, hi populi antea enarrati, _Latium et Laurentia + signa movebat_, pro Romanis arma gerebant et militabant; Ern. + --_Laurentia signa_; v. ad I, 110. + + 254. _verticis_ Oxon. et priscæ edd. Conf. not. ad III, 475. + 256. _Tauromenitana_ Col. _Tauromentana_ Oxon. Vulgo + _Taurominitana_. Ita passim, et _Taurominium_, ap. Cic. et alios + scriptores Rom. Sed _Tauromenium_ in priscis codd. Plin. III, 8. + +Tauromenion+ Græcis dicitur, et +Tauromenia+ Strab. TAUROMEN. et + +TAUROMENITAN.+ in numis; conf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 475. + 257. _fovebat_ emend. Barth. Adv. IX, 3, et N. Heins. prob. + Draken. coll. VII, 10; XI, 168; XIV, 97; Virg. Æn. I, 281; X, 93. + Non male! vid. tamen not. + + + Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis. + Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris, + Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ. 260 + + 258. _Elissæis votis_, Poenis. Vid. I, 81. + --Alludit ad Æn. IV, 622 sqq. _Ed._ + 259. _Agathyrna_; +Agathurna+, Polyb. ap. Steph. _Agathyrnum_ Plin. + +Agathurnon+ Diodor. V, pag. 991 ab Agathyrno rege; +Agathurson+ + corrupte Strab. et +Agathurion+ Ptol. ad fluvium cognominem, inter + Messanam et Panormum, ubi nunc S. Marci opp. _Trogilos_, +Trôgilos+, + opp. Syracusis et mari vicinum (v. Thucyd.), cum portu (v. Liv. XXV, + 23), unde _perflata austris_. + 260. _Thoanteæ Dianæ_; v. ad IV, 769. + --_sedes Facelina_, fanum Dianæ F. inter Mylas et Naulochum, non + longe a Peloro prom. Cf. Var. Lect. Locum designat Appianus B. Civ. + V, 116. +Artemision, polichnê brachutatê, en hê phasi tas hêliou + bous genesthai+, unde ap. Ovid. Fast. IV, 486: _Sacrorum Melan + pascua læta boum_: nam Melas oppidum præterfluit, idemque + _Phacelinus_ dictus. «Phacelinus Siciliæ juxta Peloridem, confinis + templo Dianæ:» Vib. Sequest. ed. Oberlin. p. 170 sq. _Panormos_ + (hod. _Palermo_) urbs condita a Phoenicibus (Thucyd. VI), et colonia + Rom. (Strab. VI) cum portu peropportuno ad adpellendum, unde nomen + adcepit a +panu hormê+. Hinc et _Panhormus_ seu _Panhormum_ dicitur, + v.c. ap. Plin. III, 8, et _Panhormitani_ in lapidibus vetustis ap. + Spon. p. 176 et al. ut spiritus voc. +hormê+ seu +hormos+ + exprimatur. + + 258. _Elissoeis_ Col. Vulgo _Elysæis_, vel _Elisæis_ et _Elyseis_, + vid. ad I, 81. + 259. _Agatyna_ scripti. _Agathina_ Parm. _Agatinnum_ certe et + _Agantinnum_ dicitur Antonino et tabulis Itinerariis. Vulgo + _Agathyrna_, prob. Drak. _Agyrina_ conj. N. Heins. Sed vid. ad + v. 208. Deinde _Trogilos_ Oxon. R. 1, Parm. Med. _Troylos_ Col. + _Troialos_ Put. Vulgo _Strongylos_: sed recte jam monuit N. Heins. + hanc insulam Æoliam intempestive h.l. inculcari, et Gr. + +Strongulên+, Lat. _Strongulen_, non _Strongylon_, dici. Idem + conj. _Trotilon_ (+Trôtilon+, _Trotilum_, opp. ad mare situm non + longe a Syracusis), vel _Mille Acradina dedit, perflataque + Trogilos austris_: at Acradina est pars Syracusarum, quæ urbs, + v. 277, memoratur. + 260. _Facelina Dianæ_ Col. probb. Cluver. Sic. II, 6, et N. Heins. + qui monet, Dianæ +Phakelinês+ vel +Phakelitidos+ nomen derivari a + +Phakelos+, qui est fascis sarmentorum, quo Orestes simulacrum + Dianæ ex Scythia Ariciam in Italiam adtulisse dicitur, vid. Serv. + et Pompon. Sabin. ad Virg. Æn. II, 117, et Bucol. pr. Munker. ad + Hygin. fab. CCLXI, et ad Antonin. Liber. fab. XXVII, Cluver. l.c. + et Heyne ad Donati vit. Virgil. § 85; _Phacetina_ R. 2, unde + _Phacelina_ rectius, opinor, scripsit Lefeb. ut in Lucilii fragm. + apud Pompon. Sab. l.c. Eadem scriptura aliis corruptis lectionibus + h.l. firmatur. _Placentina Chavæ_ Tell. R. 1, Parm. _Pharetia + Chavæ_ Mediol. _Placentia Agavæ_ a manu docta in R. 1, _facetia + cave_ Put. Vulgo _Fascellina_, vel _Fascelina Divæ_, quod nomen + Dianæ (al. _Fascelis_, seu _Fascelitis_) a _fasce_ lignorum + deducitur. Pompon. Sabinus l.c. Deam hanc _Facelinam_ a _facibus_ + dictam putabat. + + Tergemino venit numero fecunda Panormos; + Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor + Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem. + + 261. _Tergemino numero_, tribus militum millibus. + --_fecunda_ omnis generis animalibus, feris, piscibus, volucribus; + quod mox poeticis coloribus adumbratur. + 262 sq. _Verrere æquor retibus_, unde rete _verriculum_, + _everriculum_. Conf. ad XI, 472 in Var. Lect. et Bentl. ad Horat. + Sat. II, iii, 235. Vide quoque Servium ad Æn. I, 59. _Ed._ + ["XI, 472" recte XI, 470] + [263.] _cælo traxisse_, h.e. deducere, ut _trahere crescente + arundine prædam_ dixit Martial. IX, 54, de quo aucupio cf. sup. VII, + 674 seq. + + 261. _Panhormos_ Oxon. vid. nott. _Panhorphos_ Tell. + 262. _sectere_ recte Colon. et R. 2. Vulg. _sectare_, quod + perperam pro _sectari_ dictum adcipiunt; _agitare_ emend. Bentl. + ad Horat. Serm. II, 3, 235, quod a vulgata lectione nimis recedit. + 263. _Verrere_ Col. Ox. et in marg. R. 1. Vulgo _Vertere_. + + Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli + Sederunt; non frondosis Morgentia campis 265 + Abstinuit Marte infido: comitata Menæis + Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse, + Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti. + + 264. _Herbesos_, seu Erbessus (v. Var. Lect.) ad fontes Anapi, qui + in portum magnum Syracus. effluit, ubi nunc Cryptæ, _la Grotte_, si + fides habenda Fazello, Rer. Sic. I, 10; Cluverus (Sic. ant. II, 10 + et 11) duplex hujus nominis oppidum in Sicilia fuisse putabat, + alterum supra Agrigentum inter Acragantem Halycumque amnes, quod ex + Polyb. I, 18, alterum Syracusis vicinum, quod ex Liv. XXIV, 30, + colligebat. Hæc tamen conjectura parum probabilis videbatur Cellar. + Geogr. T. I, p. 810 sq. _Naulocha_, al. Naulochus, seu Naulochum; et + +Naulochoi+, Appian. B. Civ. lib. V, 116 et 121, prope Pelorum prom. + cum statione navium, unde nomen adcepit. Cf. Suet. Aug. 16 et 101. + --_non iners_ et _pigra pericli_, ut _piger militiæ_ apud Horat. + Epist. I, ii, 124 h.e. non pigra ad periculum in bello subeundum. + Sic _piger in militia_ dixit Cic. ad Div. VII, 17, et _gens + pigerrima ad militaria opera_, h.e. ignava, inbellis, Liv. XXI, 25. + 265. _Sederunt_; v. ad III, 142, et X, 597. + --_Morgentia_ (vid. Var. Lect.), supra ostium Symæthi non longe a + mari. + [266.] _Marte infido_, bello ancipiti, vel, ut Marsus exponit, pro + infidis Poenis. + --_Menæis viris_ a +Menais+ opp. quod lacui Palicorum subjacebat + inter Syracusas et Hennam, +Menai+, Steph. +Menainon+ Diodor. XI, + 78; hodie _Meneo_. Hinc _Menenii_, Cic. Verr. III, 43. _Menanini_, + Plin. III, 8; +MENANINÔN+, +MENAINÔN+ et +MÊNAINÔN+ in numis Parutæ; + forte et Goltzii. + 267. _Amastra_ ad Halæsum fl. +Amêstratos+, vel +Amestratos+, + Steph.; +Muttistraton+, Polyb. I, 24; +Moutistraton+, Zonar.; + +Mustraton+, Diod. in Eclog. p. 876; hod. _Mistretta_. + --_Tissa_ ad radices Ætnæ, nunc forte _Randazzo_. + --_parvo nomine_, ut ap. Cic. Verr. III, 38 pr., _perparva et tenui + civitate_. Cf. ad XIII, 5. + --Vide Ptolem. lib. III, cap. 4. _Ed._ + 268. _Netum_; +Neêton+, Ptol. nunc _Noto, Citta ingeniosa_, prope + Pachynum. + --_Mutyce_; +Motouka+, Ptol. III, 4; +Motuka+ et +Motika+ al. hodie + _Modica_, inter Syracusas et Pachynum. Cf. Cluver. II, 10; Hard. ad + Plin. III, 8; Græv. et Ern. ad Cic. Verr. III, 43 + --_liquentis Achæti_; v. Var. Lect. + + 264. _Herbessos_ scribendum censebat N. Heins. Rectius forte + _Erbessos_. Gr. +Erbêssos+ Polyb. I, 18; +Erbêssinos+ ap. Steph. + Sed _Herbessus_ in optimis libris Liv. XXIV, 30, 35, et + _Herbessenses_ ap. Plin. III, 8. + 265. _Morguentia_ R. 1, et ad marg. _Morguntia_. Forte leg. + _Morgantia_, +Morgantion+ Strab. VI, p. 186, +Morgantinê+ Thucyd. + IV, et Diodor. XIV, 96. _Murgantia_ Liv. XXIV, 27; XXVI, 21. + +MORGANT.+ in numis. Sed +Morgentinoi+ Steph. _Murgentini_ Plin. + III, 8, et _Murgentinus ager_ Cic. Verr. III, 18, et V, 47. + 266. _Menæis_ scripti et vetustæ edd. ante Marsum, qui primus + _Nemæis_ dedit. _Nooenis_ emend. Maser. ad Val. Fl. II, 495, coll. + Plin. III, 8, ubi potius _Noæi_ memorantur, +Noaioi+, quorum urbs + +Noai+, hod. _Noara_. Cluverius castigabat _Nomæis_, a +Nomais+, + perobscuro oppido, quod in tabulis suis geographos Amestrato seu + Amastræ vicinum posuisse, deceptos depravatis Silii editionibus, + bene monuit N. Heins. + 267. _Tisse_ Col. +Tissa+ Ptol. _Tissæ_ priscæ edd. non inprob. + N. Heins. +Tissai+ Steph. Vulg. _Thisse_. + 268. _Mytice_ Col. unde _Matyce_ emend. Cluver. II, 10, Cell. et + N. Heins. Vulg. _Micite_. Deinde _Achæti_ Col. _Arethi_ Put. R. 1, + Parm. Med. _Arheti_ Oxon. Vulgo _Acheti_. Quæ omnia mendosa + videntur. _Acithi_ non male conj. Dausq. et N. Heins. +Akithios+ + fluvius ap. Ptol. de quo vid. Cluver. I, 18. Hinc forte + _liquentis_, pro quo _ingentis_ scribendum putabat D. Heins. An + legendum _Echetlæ?_ De eo opp. vid. Polyb. I, 15; Diodor. XX, 32, + et Steph. + + Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus, + Et mox servili vastata Triocala bello, 270 + Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas, + Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva, + + 269. _Sidonios_, Poenos, _juvere Drepane_, _Helorus_, etc. + --_Drepane_, vulgo _Drepanum_ (+Drepanon+ et +ta Drepana+, Polyb. + I, 41, 46, 55; _Drepanis_ Anton.), prom. et opp. Conf. Cluver. + II, 1; Virg. Æn. III, 707 sq. + --_Helorus_ fluvius, præter opp. ejusdem nominis, et inter specus + primum rupesque exesas procurrens, unde _clamosus undæ_. Vid. Heyne + ad Virg. Æn. III, 698, et Cluver. I, 13. Cf. sup. ad III, 471, et + IV, 524. + 270. _Triocala_ opp. mediterr. inter Crimissum et Himeram fl. + +Triokala+, Diod. in Ecl. l. XXXVI, p. 913; +Triokla+, Ptol. III, 4; + +Trikala+, Steph.; +TRIAKALA+ in numis Parutæ; hod. _Troccoli_; unde + _Triocalini_, Plin. III, 8, et Cic. Verr. V, 4. + --_mox servili vastata bello_, arx belli a servis capta et summa vi + diruta. Vid. Diodor. l.c., et Cluver. II, 12. + 271. _Arbela ferox_; v. Var. Lect. + --_Ietas_; +Ietai+, Steph. nunc _Iato_, ad Crimissum fl. in excelso + monte, unde _celsus_, ut _ardua_ v. 238. Hinc _Ietenses_ ap. Plin. + III, 8, ubi vide Harduin. + [272.] _Tabas_; v. Var. Lect. + --_Cossyra parva_ ins. inter Siciliam et Africam, hod. _Pantalarca_. + +Kossura+ Ptol. IV, 3 extr. +Kossoura+ Strab. VI, pag. 191. COSSURA + in numis ap. Parutam et Holsten. ad Steph. +Kosuros+ Scyl. ac Steph. + _Cosura_ Mel. II, 7. _Cosyra_, Plin. III, 8; V, 7, et Ovid. Fast. + III, 567, ubi v. Heins. et Burm. Nullam ejus mentionem fecit Cluver. + qui eam forte ad Africam retulit. + + 269. _Sidonios_ scripti et quædam edd. antt. _Sidonias_ R. 1, et + Med. prob. N. Heins. ad Ovid. Heroid. XV, 164, Cf. ad II, 117, et + not. ad IV, 648. Vulgo _Sidonia et_. Verum +to+ _Sidonios_ + præstat, quod mox repetitur. + 271. _Arbeia_ Colon. unde _Arbela_ emend. Cluver. II, 13, et + N. Heins. qui tamen _ferax_ pro _ferox_ corrigendum censebat. + +Arbelê+ Stephan. +Arbelai+ Suid. Oppidum incerti situs, et forte + ab hoc loco alienum, quoniam secunda syllaba producitur. Vulgo + _Arabeia_, quæ nihili est. Forte leg. _Herbita_, vel _Acrilla_, + vel _Onobala_. +Onobala+ fl. ap. Appian. B. Civ. V, 109, qui Vibio + Sequest. (vid. edit. Oberlin. p. 198, 199) _Tauromenius_ et nunc + _Cantara_ dicitur, si Fazello et Cluver. fides habenda. _Herbita_ + et, quæ mox memorantur, _Tabæ_ adjacent Heræis montibus. + _Acrilla_, vel _Acrillæ_, non procul a Syracusis, inter Acras + (sup. v. 206) et Agrigentum; vid. Liv. XXIV, 35, et Steph. Byz. + 272. _Tubas_ Col. _Thabas_ primæ edd. _Thebas_ Put. Vulgatam lect. + _Tabas_, quæ mendosa videbatur N. Heins., defendit Cluver. Sic. + ant. II, 13, putans, hoc oppidum esse hod. castellum _Tavi_ ad + Heræos montes. + + Nec major Megara Mute concordibus ausis + Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto, + Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes 275 + Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda. + + 273. _Megara_; v. sup. ad v. 26. + --_Mute_; v. Var. Lect. + 274. _Gaulum_, al. _Gaulos_, ins. Siculi maris prope Meliten, + Pachyno adversa. +Gaulos pelagia kai limesin eukairôs kekosmenê, + Phoinikôn apoikos+, Diodor. V, 12. Hinc et _strato ponto_, plano et + tranquillo mari. Vid. ad III, 55, in Var. Lect. + 275. «Halcyone avis paulo amplior passere, colore cyaneo ex parte + majore, tantum purpureis et candidis admixtis pennis, collo gracili + ac procero: quam videre rarissimum est, nec nisi Vergiliarum occasu + et circa solstitia brumamve, nave aliquando circumvolata statim in + latebras abeuntem. Fetificant bruma, qui dies halcyonides vocantur, + placido mari per eos et navigabili, Siculo maxime;» Plin. X, 32, ubi + v. Harduin. et ad II, 47. Conf. Intpp. ad Virg. Georg. I, 399; + Plaut. Casin. Prol. vers. 26, et Poen. I, ii, 143; Varr. L. L. + VI, 5. + + 273. _Nec major_, h.e. æqualis, una voce scribendum putat Lefeb. + ut _necopina_ sup. v. 188, et alia IX, 98, et XVI, 608, ex + hellenismo. + --Deinde _Iuntæ_ pro _Mute_ Col. _Mite_ vel _Myte_ Ox. _Motyce_ + seu _Mutyce_ corrig. Cluver. Sic ant. I, 11, cujus tamen urbis + poeta jam meminit v. 268. _Motye_ vel _Mutye_ legendum videbatur + Drak. Idem vero oppidum Silio _Muten_ dici putant Dausq. Lefeb. et + Ern. +Motuê+ opp. marit. non longe a Lilybæo (non Pachyno, ut apud + Pausan. Eliac. I, 25), vel in insula ejusdem nominis (Diod. XIII, + 63 et 88, XIV) Phoenicum +ktisma+ (Thucyd. VI, 2), vel colonia + Poenorum iisque fidissima, si fides habenda Diodoro l.c. Conf. + Polyæn. Strateg. V, 2, n. 6. + 274. _Gaulum_ scripti. _Gaurum_ R. 1 et Med. _Gauros_ Parm. Vulgo + _Caulum_. Male! _Caulon_ inepte conj. Dausq. quod Italiæ opp. est + et _Aulon_ quoque vocatur; _strato Gaulos (spectabile) ponto_, vel + _strato_, _Gaulos_, _spectabile p._ (ut inf. v. 292, _postquam + inmedicabile visum Seditio_) emend. Gron. Obss. III, 7, quod + insula illa ceteris scriptoribus non _Gaulum_, sed _Gaulos_ + dicatur. + + + Ipsa Syracusæ patulos urbs incluta muros + Milite conlecito variisque inpleverat armis. + Ductores facilem inpelli, lætamque tumultus + Vaniloquo plebem furiabant insuper ore: 280 + + 277 seq. _Ipsa urbs inclita Syracusæ inpleverat patulos muros_, ibi + multi milites conscripti erant, qui Poenis auxilio mitterentur. + Verba _patulos muros_ ad magnitudinem urbis spectant. +Pentapolis ên + to palaion, hekaton kai ogdoêkonta stadiôn echousa to teichos+, + Strab. VI, p. 186 al., 270 al., 415. Hinc et mox vers. 281. + --_quatuor arces_, urbes, de quibus v. supra ad v. 181. + 280. _furiabant_; v. ad VII, 617. + + 277. _Syracosæ_ Col. _Syracuse_ ad marg. R. 1. _Syracosias_ conj. + N. Heins. + 280. _plebem_, non _pubem_, scripti. + + Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces, + Et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis + Ingenio portus urbs invia fecerit umbram, + Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes + Unum naufragium, mersasque inpune profundo 285 + Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas. + + 281. Verba ductorum, qui dicunt: in hujus urbis moenia ac portus + numquam penetrasse hostem, et a _proavis spectatum_ esse, h.e. + majores vidisse, _quantam umbram fecerit urbs_ hostibus _invia_ + (ut inf. vers. 639) _tropæis Salam. Eoisque_, h.e. quantopere + obscuraverit gloriam victoriæ, ab Atheniensibus de Xerxe, rege Eoo, + Orientis, ad Salamina reportatæ; horum naves _ter centum ante ora_ + proavorum _unum naufragium_, unam cladem fuisse, h.e. omnes + periisse, vel _ter centum triremes... unum naufragium_... ipsasque + _Athenas_ quasi _mersas_ esse mari. Intpp. bene comparant locum Cic. + Verr. lib. V, 37, quem Silius expressit: «Quo Atheniensium classis + sola post hominum memoriam CCC navibus vi ac multitudine invasit: + quæ in eo ipso portu, loci ipsius portusque natura (ut h.l. ingenio + portus), victa atque superata est. Hic primum opes illius civitatis + victæ, comminutæ depressæque sunt: in hoc portu Atheniensium + nobilitatis, imperii, gloriæ naufragium factum existimatur.» De + bello, quod Athenienses, ducibus Demosthene et Nicia, cum + Syracusanis gesserunt, tempore belli Peloponnesiaci, et in quo bis + victi sunt a Gylippo, qui Spartanis, Syracusanorum sociis, præerat, + v. Justin. IV, 4 et 5; Thucyd. VII, 2 sqq.; Diodor. XIII, 7 sqq.; + Plut. in Nicia et al. De duplici vero _portu_ Syracusano Cic. Verr. + IV, 52; V, 37, et Dorvill. ad Charit. p. 282 et 598. + 283. _Ingenio_, ut IV, 91, ubi v. not. + 285 sq. _Unum naufragium_, ut fere _tumulus_ supra I, 50, ubi v. + not. + --_mersas profundo Athenas_, +deinôs+ de Atheniensibus, ad + internecionem cæsis. + [286.] _subnixas_ ut sup. VIII, 243, ubi v. not. + --_pharetrigeri regis_, Xerxis, regis Persarum. Persæ ac Parthi + proprie _pharetrigeri_ ac _pharetrati_ dicuntur. Conf. Intpp. ad + Virg. Georg. IV, 290. + + 281. _hosti_ maluerit N. Heins. idque recepit Lefeb. + 282. _Eisque_ R. 1, et _Actæisque_ ad ejus marg. _trophæis_ quidam + male. Est Gr. +tropaion+, seu +tropaion+. Post _tropæis_ Drak. + punctum, Lefeb. vero et Ern. post _umbram_ v. 283, signum exclam. + posuere. E contextu _refert_ vel simile quid subintelligendum + censet Lefeb. Sed vid. not. + + Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres, + Poeni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus + Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris + Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum 290 + Astus miscebant Tyrios levitate Sicana. + + 287 seq. _fratres_, Hippocrates et Epicydes, prætores, _flammabant + vulgum_, de quo v. Liv. XXIV, 26 sq. Hi «nati Carthagine, sed + oriundi ab Syracusis exsule avo, Poeni ipsi materno genere,» Liv. + ibid. c. 6. Cf. Polyb. VII, 2. + [288.] _sub crimine_, sub prætextu criminis, Burman. et Drak. coll. + Suet. Ner. 35, et Tac. Hist. II, 26. + 289. _eduxerat_, et genuerat et educaverat; Lefeb. + 291. _levitate Sicana_; cf. sup. ad v. 31. + + 288. _ob crimina_ conj. N. Heins. et v. 293, _insurgebat_. At + nihil mutandum. + + + Quæ cernens ductor, postquam inmedicabile visum + Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste, + Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque, + Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari 295 + Invitum, quæ sponte diu non sumserit, hostem + Induere arma sibi, telorum turbine vasto + Adgreditur muros, atque armis intonat urbi. + + 292. Accuratius belli causas exponit Liv. XXIV, 33 sqq. + --_ductor_ Rom. Marcellus. + --_inmedicabile_ +ti+, pro, inmedicabilis visa. + 293. _surgebat_, oriebatur; Drak. coll. I, 686, et XIII, 617. + 294. Hæc adumbrata ex oratione Marcelli ap. Liv. XXIV, 38 extr. + _Vos, Ceres mater_, etc.; Ern. Cf. Virg. Æn. XII, 581, et Ovid. Met. + V, 44 seq. + --_Divi Siculorum_, Orcus, Triptolemus, Ceres, Proserpina, Palici, + Diana, Minerva, Jupiter, Olympius, Apollo, aliique; Dausq. + 295. _Arethusa_; cf. sup. v. 53 sq. _ad bella_ non cum Poenis + gerenda, quod Dausq. putabat, sed cum Syracusis, cui urbi diu + pepercerat Marcellus, abstinendo hostilibus, e longinquo obsidione + servanda, legatos mittendo; Gron. Obss. lib. III, 7. + 296. Testatus Deos, _hostem induere sibi_ (Marcello) _arma_, h.e. se + invitum cogere ad arma capienda, _quæ sponte_, consilio et de + industria, _diu non sumserit_ (Marcellus), quorum usu diu + abstinuerit, sperans, Syracusanos non extrema _experturos_ esse. + Conf. sup. v. 179 sqq. Similis est locus Liv. XXX, 31: «Neque patres + nostri priores de Sicilia, neque nos de Hispania fecimus bellum: et + tunc Mamertinorum sociorum periculum, et nunc Sagunti excidium nobis + pia ac justa induerunt arma.» + 297. _telorum turbine_; vid. ad I, 311. + + 296. _Invitum, quia_ ex Col. recepit Drak. _Invitumque a sponte + non s. h._ Oxon. _Invitumque a sponte diu non_ Put. _quia sponte + Deum non sumserit_ corrig. N. Heins h.e. diis faventibus + adnuentibusque; quod multis exemplis docetur, quibus opus non + erat. Ego servavi vulgatam lect. exemplo Lefeb. et Ern. Eamdem non + inprobabat Draken. et _sumserit_ vel positum pro sumsisset, vel in + _sumeret_ mutandum putabat. Mireris viros doctos nodum in scirpo + quæsisse, et Lefeb. primum percepisse h.l. sententiam, quam his + verbis enuntiat: hostis induit Marcello arma, quæ ipse Marcellus + diu sponte _distulit_ sumsisse; vid. not. + + Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque. + Turris, multiplici surgens ad sidera tecto, 300 + Exibat, tabulata decem cui crescere Graius + Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras. + Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa + Certabant, calidæque picis diffundere pestem. + + 300. Ernesti: «De hac turri excelsa, quæ igni Rom. adcensa prima + ruinam in muris Syrac. dedit, omnia a Silio ficta sunt: nonnulla + tamen leguntur ap. Liv. XXIV, 34, unde in turris cogitationem adduci + facile poterat. Talia Silius numquam e manibus dimittit, et + plerumque graphice, nec sine arte pingit, sed nec sine nimiæ luxuriæ + vitio, ut h.l. altitudinem turris et inpr. incendium.» Poeta autem + noster ante oculos habuit similem locum Virgil. Æn. IX, 530 sqq. + --_multiplici tecto_, tabulato, de quorum numero sæpe ingenti ac + fine v. Lips. Poliorc. lib. II, 4. + 301. _Exibat_ ad sidera, ut _ad cælum_ ap. Virgil. Georg. II, 81, + vel simpl. eminebat, ut ap. Ovid. Met. III, 78. Sic et _exsistere_ + sup. I, 585, ubi v. not. + --_tabulata crescere_, ut v. 309: _crescentia tecta_. Vide ad VII, + 676. + --_Graius_, Archimedes, Syracusanus, de quo v. inf. v. 341 sq. Cur + _Graius_ dicatur, intelligitur ex v. 50 sq. + 302. _nemorum umbras_, ut IV, 679, ubi v. not. + 303. _pinum_, tædas, ut v. 420; IX, 336; X, 549, et +peukê+ ap. + Aristoph. Nub. Act. I extr. Drakenb. + 304. _picis pestem_; v. ad I, 174. + + 303. _pinum_ scripti; conf. Heins. ad Claud. R. P. III, 387. Vulgo + _molem_. + + + Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber 305 + Conjicit, et lateri telum exitiabile figit. + + 305. _Huic_ scripti. _Hinc_ R. 1, Med. aliæque priscæ edd. Vulgo + _Hic_. + + Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti, + Gliscentemque trahens turris per viscera labem, + Perque altam molem, et toties crescentia tecta, + Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis 310 + Robora, et, ingenti simul exundante vapore + Ad cælum, victor nitentia culmina lambit. + + 307. Colores orationis poeticæ passim obvii. Cf. IV, 680 sq.; lib. + V, 510 sq.; lib. VII, 351 sq; IX, 602 sq. et inf. v. 419 sq. + --_Pascitur_, ut IX, 603. + 308. _labem_, ut v. 304, _pestem_; cf. ad VIII, 21. + 309. _crescentia tecta_; v. ad VII, 676. + 310 sqq. _ovans victor_, Vulcanus, h.e. ignis. + [311.] _exundante vapore Ad cælum_; v. ad II, 631. + [312.] _lambit_, ut ap. Virg. Æn. II, 684, et III, 574. + + 307. _adjutus_ Put. et ad marg. R. 1, quod receperunt Lefeb. et + Ern. Idem, vel _adjecto_, vel _adjuncto_ conj. Dausq. Vulgatam + lect. _adjuto_ h.l. probabat N. Heins. qui sup. ad XI, 614, + verebatur, ne mendosa esset. Omnino doctior videri potest, et + auribus certe gratior est. ["XI, 614" recte XI, 611] + 309. _toties_ Col. Put. R. 2, Parm. Ben. Vulgo _turris_. Deinde + _crescentia_, Col. Vulg. _nascentia_ non inprob. Barth. Adv. + IX, 3, ut sensus sit: Tam alta erat turris, ut ubi finem habitura + videretur, ibi denuo novo tabulato renasceretur, et superiora + tabulata enascerentur velut ex inferioribus iisque majoribus + sursum procedendo: _texta_ conj. N. Heins. et _tectis crescentia + tecta_ Dausq. + 310. _rapidusque_ scripti et R. 2, quod recepi, etsi perperam ita + legi putabat N. Heins. Mea qualicumque sententia exquisitius est + vulgato _rapidisque_, et pro _raptim_ positum, ut apud Virg. Æn. + XI, 906; XII, 81 al. In iisdem scriptis recte _crepitantia_, non + _trepidantia_; conf. Bentl. ad Horat. Od. IV, xi, 11, et Drak. + h.l. + 312. _surgentia culmina_ Ven. Marsi, teste N. Heins. Sed vulgatam + lect. in utraque Marsi ed. Ven. reperit Drak. _nutantia_ ingeniose + conj. Dausq. h.e. ruinam minitantia. + + Inplentur fumo, et nebula caliginis atræ + (Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu + Conreptæ rapido in cineres abiere ruinæ. 315 + Par contra pelago miseris fortuna carinis. + Namque ubi se propius tectis urbique tulere, + Qua portus muris pacatas adplicat undas, + Inprovisa novo pestis conterruit astu. + + 316... 319. Ab altera parte navibus Romanorum non minus detrimenti + inlatum est Archimedis arte. + + 318. _adpulit undas_, ut inf. v. 418, Put. + + Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis, 320 + Navali similis malo, præfixa gerebat + Uncæ tela manus: ea celso ex aggere muri + Bellantes curvi rapiebat in aera ferri + Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem. + + 320. Describitur machina Archimedis, qua navibus hostium nocuit, + _tolleno_, Gr. +karchêsion+. Vide Liv. XXIV, 34; Polyb. VIII, 7 (ubi + conf. Schweigh.); Athenæus, V, p. 208; Plut. in Marcello, Opp. T. I, + p. 306, edit. Frft. Tzetz. Chil. II, 35; Oribas. de machinam. VI, + 24. + 322. _Uncæ tela manus_, mox _ungues curvi ferri_, et v. 327, + _chalybs morsusque tenaces_. Livio l.l. dicuntur _ferrea manus_; + Polyb. VIII, 8, +cheir sidêra ex haluseôs dedemenê+; Plut. in + Marcello l.c. +cheires sidêrai ê stomata eikasmena geranôn+, et + _harpagones_ aliis. + --_aggere muri_; v. ad lib. I, 265. + 323. _Bellantes_, milites e navibus adreptos Silius de suo addidit: + Livii narratio ad naves tantum conreptas et in mare depressas + pertinet, quam poeta, vss. 326... 332, luculenter et eleganti ornatu + expressit; Ernesti. Sed congruit Polybius, ex quo Livius etiam sua + hausit, lib. VIII, c. 9: +Ouk oliga de kai tais chersi tais ek tôn + mêchanôn ekakopoioun; sun autois gar tois hoplois tous andras + exairountes errhiptoun+. + + 320. _Trabs trabe cincta teres, erasis u. n._ Put. Hinc _Trabs + trabe juncta teres derasis_ (ut _decisis undique ramis_ ap. Virg. + Æn. XI, 5) _undique nodis_ emend. Lefeb. quia duæ certe trabes + requirantur 325. _vis ulla_ Col. _vix illa, quin s. t._ Put. _Nec + solos fixura viros_ suspicabatur N. Heins. + + Nec solos vis illa viros, quin sæpe triremem 325 + Belligeræ rapuere trabes, quum desuper actum + Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces. + Qui, simul adfixo vicina in robora ferro, + Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!), + Per subitum rursus laxatis arte catenis 330 + Tanta præcipitem reddebant mole profundo, + Ut totam haurirent undæ cum milite puppem. + + [327.] _morsus tenaces_; cf. ad VII, 624. + 330. _Per subitum_; v. ad VII, 527. + + 327. _tenaci_ Col. + + His super insidiis angusta foramina murus + Arte cavata dabat, per quæ confundere tela + Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli. 335 + Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem + Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent. + + 333. Archimedes, «ut sui vulnere intacti tela in hostem ingererent, + murum ab imo ad summum crebris cubitalibus fere cavis aperuit, per + quæ cava pars sagittis, pars scorpionibus modicis ex occulto + petebant hostem.» Liv. l.c. Cf. Polyb. VIII, 7, ibique Schw. et + Plut. l.l. _His super insidiis_; conf. ad I, 60 in Var. Lect.; + Virgil. Æn. IX, 534. + --_angusta foramina_, ap. Liv. _cava_, gallice _meurtrières_; + extrinsecus _arta_, apud Liv. _cubitalia_, introrsum vero laxiora. + _Ed._ + 334. _confundere tela_, pro simpl. fundere, Drak. vel sine ordine + jacere, Burm. qui tamen perperam confert Horat. Od. I, xvii, 23, et + Val. Fl. V, 581, ubi v. ejus not. Cf. Var. Lect. + 335. _aggere valli_; v. ad I, 265. + + 334. _cum fundere_ Col. _clam fundere_ conj. Burm. et recepit + Lefeb. Recte, puto. Sic in loco Livii, quem in notis laudavimus, + _pars sagittis, pars scorpionibus ex occulto petebant hostem_. + 335. _adposito_ Put. non improb. Drak. ut positum sit pro vicino, + proximo, de quo vid. Gronov. ad Senec. Epist. IV. + 336. _Tum sine_ priscæ edd. Mox. _artæ viæ_ malebat N. Heins. et + v. 344, _novo ortu_. + + Calliditas Graia, atque astus pollentior armis + Marcellum, tantasque minas, terraque marique + Arcebat, stabatque ingens ad moenia bellum. 340 + + 338 sq. Cf. Liv. XXIV, 34 extr. + --_Calliditas Graia_, Archimedis Graii. Cf. ad v. 301. + --_astus pollentior armis_; cf. Liv. l.c. pr. et Polyb. VIII, 5, + et 9. + 340. _bellum_, obpugnatio, _stabat_, ut sup. IV, 44. + + + Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis, + Ingenio facile ante alios telluris alumnos, + Nudus opum; sed cui cælum terræque paterent. + + 341. Poeta exornavit verba Liv. XXIV, 34 pr. sed, ut solet, definite + et per partes singulas Archimedis ingenium et artem adumbrat; Ern. + --_Isthmiacis colonis_, Syracusanis. Vid. ad v. 50 sq. Venusta + Mathematici descriptio. + 343. _nudus opum; sed cui_, etc. pulchra +antithesis+, ut fere ap. + Hor. Od. I, xxviii, 1... 4; Lenz. + + Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu + Fuscatis tristis radiis: ille hæreat, anne 345 + Pendeat instabilis tellus; cur foedere certo + Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis, + Noverat, atque una pelagi lunæque labores, + Et pater Oceanus qua lege effunderet æstus. + + 344 sq. _Ille noverat_ (v. 348) ex ortu solis, an futura esset + pluvia; Mars. + --_novus Titan_, oriens sol. + --_Fuscati radii_, quorum lucem nubes cælo obductæ hebetant ac + condunt. + --_ille noverat, hærcatne tellus_, stetne inmobilis, _an pendeat + instabilis_, moveatur. Alii olim philosophi hoc, alii illud + statuebant. Vid. Plut. de Plac. Philos. lib. III, 13; Cic. Acad. IV, + 39 et al. Terram immobilem stare docebat Archimedes, et monstrabat + in sphæra artificiosa quæ Syracusis in Achradina servabatur; Lenz. + coll. Ovid. Fast. VI, 269... 280. + 346 seq. _cur Tethys_, h.e. mare _hunc globum_, orbem terrarum, + cingat, circumfluat. Nam Oceanus, ut veterum opinio ferebat, + +potamos apsorrhoos, Hos perikumainei gaiês peritermona kuklon.+ Cf. + Orph. Hymn. LXXXII, 3; Köppen ad Hom. Iliad. XIV, 200, 245; XVIII, + 399 al. + --_Tethys_ vero poetis est mare, eademque Oceani et conjux et soror. + --_certo foedere_, certa lege ac ratione, ut ap. Virg. Æn. I, 62. + 348 sq. Cf. ad III, 58. + [349.] _Oceanus pater_ omnium Deorum, fluminum, fontium ac rerum: + nam mare cunctarum rerum principium, secundum Thaletis aliorumque + philosophorum prisci ævi sententiam. Cf. Köppen ad Hom. Iliad. XIV, + 201, 246, XXI, 196 sq.; Virg. Ge. IV, 382; Orph. l.c. 1, sqq. al. + + 347. _ulnis_ conj. idem ingeniose, putans, +to+ _undis_ ex glossa + inrepsisse. + 349. _refunderet_ corrig. N. Heins. ut inf. v. 551; Stat. Theb. + IX, 464 al. Sed _effundere_ hoc sensu legi ap. Mel. III, 1, et + simplex _fundere_ ap. Lucan. I, 410, monet Drak. Verbum compos. + h.l. pro simplici; conf. not. ad III, 464. + + Non illum mundi numerasse capacis arenas 350 + Vana fides: puppes etiam constructaque saxa + Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra. + + 350. Cf. Horat. Od. I, xxviii, 1, ibique Jani. Omnino autem respexit + Silius ad Archimedis librum, qui +psammitês+ inscriptus fuit, quo + probare conabatur, numerum arenæ non esse infinitum, sed efferri et + colligi posse, si vel maxime totus terrarum orbis arena constaret; + Drak. Hinc ille jactabat, +Hoida d' egô psammou d' arithmous kai + metra thalassês+, et Græci coeperunt, sicut +diakosioi+ et similia, + sic +psammokosioi+ a numero arenæ subputare, pro infinita et + inexplicabili multitudine; D. Heins. Exstat etiam nunc ejus + +psammitis+, seu libellus de numero arenæ ad regem Gelonem, quo + ostendit, universum non esse infinitum. + 351 sq. Hæc spectant non ad ignaviam et imbelliam, quam Archimedi + h.l. objici putabat Barth. Adv. IX, 3, sed ad mechanicam ejus artem + et machinas (trespastum, seu polyspastum et helicen), quibus nullo + negotio gravissima onera, vel sustulit, vel transtulit, et ingentem + Hieronis navem deduxit in aquam. Vid. Eustath. ad Hom. Iliad. XII, + p. 866; Plut. in Marcello (Opp. T. I, p. 305 sq., ed. Frft.); + Athenæus, V, p. 217; Tzetz. Chil. lib. II, 130; Procl. ad Euclid. + I, 2, p. 18, I; Andr. Schmid. de Archimede (len. 1688, 4); et + _Dutens, Origines des découvertes des Anciens_, T. II, p. 207. + 351. _constructa saxa_, ingentes moles («Saxea pila, magnis quam + molibus ante Constructam jaciunt ponto,» ap. Virg. Æn. IX, 711), + quas parvo momento de loco in locum, et quidem _arduum_, transtulit, + cujusvis infirmissimi hominis, et vel _feminæ_ manu; Gron. Obss. + III, 7. Cf. ad IV, 295 sq., et Suet. Vesp. 18. Cave _dextram_ cum + D. Heins. exponas multitudinem, quo sensu passim _manus_ dicitur, et + _constructa saxa_ vel domum actam ingenio Archimedis, vel cum + Dausquio struem congeriemque saxorum, quo onerosior esset navis, + quia. Plut. l.l. dixerit +embalôn anthrôpous te pollous kai ton + sunêthê phorton+. + [352.] _Feminea traxisse manu_, +êrema têi cheiri seiôn+, Plut. + + 351. _Una fides_ recepit Drakenb. e Col. et Put. prob. N. Heins. + ut sensus sit: _non una_, h.e. non solum _fides_ est, creditur, + illum arenam mundi numerasse, sed _ferunt etiam_, etc. Id firmat + ex Val. Fl. II, 167 (in omnibus Mstis) et IV, 598; Stat. Theb. II, + 689; XII, 114; Senec. Herc. Oet. 608. Vulgo _Vana fides_, ut ap. + Virg. Æn. IV, 12, et Val. Fl. V, 75. Id non displicebat Drak. et + recte, puto, jam revocatum est a Lefeb. et Ern. nam loca illa, + a N. Heins. laudata, vel dubia sunt, vel aliena. + + + Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat, + Adnabat centum late Sidonia velis + Classis subsidio, et scindebat cærula rostris. 355 + Erigitur subitas in spes Arethusia proles, + Adjungitque suas, portu progressa, carinas. + Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos + Addubitat, mersisque celer fodit æquora remis. + + 353. Hæc pugna navalis ficta a Silio, e dictis Liv. XXV, 27, et + multa habet poeta e Lucano, III, 510... 774 sed non absurdus ut + Lucanus; Lefeb. + --_Teucros_, Romanos, et _Sidonia classis_ pro Punica. + 354. «Bomilcar edoctis Carthaginiensibus, in quanto res Syracus. + discrimine esset, cum centum navibus post paucos dies redit,» Liv. + XXV, 25. At v. cap. 27. + 355. _cærula_, ut I, 21. + --_rostris scindebat_, ut VII, 411. Ut gravius hostiles naves + vulnerarent, aqua per rimam succedente, rostra depressa habebant, + non exstantia super aquas; Cellar. e Schefferi Mil. nav. II, 5. + 356. _Arethusia_, Syracusana. Cf. ad v. 53. + 358. _tonsis aptare lacertos_; cf. XI, 489, et XIII, 241. + + Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti 360 + Albescit pulsu facies, perque æquora late + Spumat canenti sulcatus gurgite limes. + Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna + Tempestate nova trepidant: tum vocibus æquor + Personat, et clamat scopulis clamoris imago. 365 + + 360 seq. _Verberibus torsere fretum_, mare. Conf. ad lib. XI, 490. + Graphica imago commotæ remis aquæ, obruta illa quidem coloribus, at + non sine arte facta, Ern. ["lib. XI, 490" recte XI, 488] + --_salis facies_, maris superficies, ut mox _æquora_. + 363. _Insultant pariter pelago_. Conf. XI, 489, et XIII, 241. + 365. _imago_, Echo. Vid. Cerda ad Virgil. Ge. IV, 50; Jani ad Horat. + Od. I, xii, 4; xx, 8, et Interpretes Valerii Flacci lib. III, 597. + 365. _clamat_; vide Var. Lect. + + 365. Hæc nihili esse putabat N. Heins, qui conj. _clangoris + imago_, vel _et clamat scopulis vaga Martis imago_, vel _ingeminat + scopulis clamoris imago_, vel denique _icta redit scopulis + clamoris imago_, ut apud Ovid. in Liv. v. 220, _Tunc vox adversis + collibus icta redit_. Lefeb. contra miratur, versum elegantissimum + displicuisse Heinsio dormienti, quum _clamare_ pro _resonare_ + solenne sit apud antiquos. Id quidem neque nos ignoramus, vid. ad + III, 471. Sed _clamorem clamare_ quis umquam dixit, vel dici + ferat? Forte reponendum _clangit_, h.e. resonat; nisi potius vera + lectio _resilit_ culpa librariorum excidisse censenda est, et + vicina vox _clamoris_ peperit inportunum _clamat_. Olim suspicabar + _plaudit_, vel _plangit scopulos_. Withof. emend. _et reboat + scopulis_, etc. ["ad III, 471": in Not.] + + Ac jam diffusus vacua bellator in unda + Cornibus ambierat patulos ad prælia fluctus, + Navali claudens humentem indagine campum. + + 366... 370. Classes utrimque in semicirculum et cornua disposuerant; + Cell. Luxuriosior poeta est, nec tamen moderatius eadem pinxit + Lucan. III, 529 sq. Ern. + --_diffusus_, sparsus, dispersus. + 367. _Cornua_ aciei _ambiunt fluctus_, ut mox _curvata sinu classis_ + et _lunato gyro_. + 368. _indago_ propr. venatorium verbum, de quo v. ad XIII, 141. + --_humentem campum_, mare. Cf. sup. ad v. 253. + --gallice dicimus, _la plaine liquide_. _Ed._ + + 368. _viventem_ Ox. solenni lapsu librariorum, vid. sup. ad + I, 259. + + + At simili curvata sinu diversa ruebat + Classis, et artabat lunato cærula gyro. 370 + + 370. _cærula_, ut I, 21. + --_artabat_, claudebat, vel, ut ap. Virgil. Æn. IV, 582, _latet sub + classibus æquor_. + + 369. _Ac_ Col. + 370. _arabat_ Col. _arquabat_ conj. N. Heins. ut _arquatum_ h.e. + arcuatum _curvamen Iridis_ ap. Ovid. Met. XI, 590, ubi vid. Heins. + + Nec mora: terrificis sævæ stridoribus æris, + Per vacuum late cantu resonante profundum, + Incubuere tubæ, quis excitus æquore Triton + Expavit tortæ certantia murmura conchæ. + + 371 sqq. _sævæ tubæ incubuere_; v. Var. Lect. + --_stridoribus_ de tuba. v. Burm. ad Val. Fl. VI, 28. + 374. _murmura_, sonum tubarum. + --_certantia conchæ_, cum concha sua ejusque sono. Cf. ad I, 234. + --_conchæ_, buccinæ, quam Triton inflat, ut ap. Virg. Æn. VI, 171 + sq. (quem locum Silius in mente, vel ante oculos habuisse videtur) + X, 209; Ovid. Met. I, 333 sq.; Lucan. IX, 348 seq. _tortæ conchæ_, + quam Græci +strabêlon+ vocant, et Lycoph. vers. 250, +strombon+, + D. Heins. qui multa docte, ut solebat, sed parum apte disputavit. + + 371. _terrifici_ malebat N. Heins. + 372. _vastum_ forte leg. pro _vacuum_, quæ vox præcessit v. 366. + Deinde _late_ Put. Vulg. _latæ_. + 373. _Increpuere_ (ut V, 188; XVI, 95; Virg. Æn. IX, 504) recte + haud dubie emend. Gron. Obss. III, 7, prob. N. Heins. qui et conj. + _Incinuere_. Vulg. lectio non ferenda, quoniam mox sequitur + _Incumbunt_. + 374. _tortæ ad certantia_ Gryph. et Dausq. Male! + + Vix meminere maris; tam vasto ad prælia nisu 375 + Incumbunt proni, positisque in margine puppis + Extremæ plantis nutantes spicula torquent, + Sternitur effusis pelagi media area telis, + Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus + Cærula nigranti findit spumantia sulco. 380 + + 375 sqq. Imago atrociter pugnantium ex summo puppium margine (unde + _nutantes_, in tam incertis vestigiis); et singula ad naturam apte + adumbrata; Ern. Luxuriantior Lucan. III, 567... 582. + --_Vix meminere maris_, se in mari, non in terra pugnare. + 378. _area pelagi_, superficies. + --_media_, inter duas classes. + 379 seq. _anhelati ictus_, de remigibus sub labore remorum + anhelantibus; ex naturæ veritate expressum, ut et _nigrans sulcus_: + nam sulcus mari inpressus umbram nigricantem et lumen efficit, + quibus etiam pictores fluctus designant; Ern. + --_alnus_, navis. Conf. supra ad III, 458. + + + Ast aliæ latere atque incussi roboris ictu + Detergent remos: aliæ per viscera pinus + Tramissis ipso retinentur vulnere rostris, + Quo retinent. Medias inter sublimior ibat + Terribilis visu puppis, qua nulla per omne 385 + Egressa est Libycis major navalibus ævum. + + 381. Naves navibus conliduntur. + 382. _Detergent_, frangunt, _remos_, ut +parasurein tous tarsous+ + dixit Diodor. XI, 18. Cf. Scheffer. Mil. nav. III, 6, et Freinshem. + Ind. in Flor. 383 seq. Comparant Lucan. III, 564. + 385. _puppis_, navis Himilconis. Bruti prætoriam navem Lucanus, III, + 535 seq. moderatius notavit; Ern. + + 381. _latere_ Colon. et Rom. 2; _lattere_ Put. Vulgo _laceræ_: sed + si ipsæ laceræ, quomodo aliarum remos potuerunt detergere, utpote + invalidæ; N. Heins. + + Sed quater hæc centum numeroso remige pontum + Pulsabat tonsis; veloque superba capaci + Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes + Conligeret flatus, lento se robore agebat, 390 + Intraret fluctus solis si pulsa lacertis. + + 387. _Sed_ h.l. pro _nam_ positum videtur, ut +de+ pro +gar+ apud + Hom. Odyss. I, 433 (ubi v. Eustath.), IV, 468; Hesiod. Scut. Herc. + 251. Cf. Arnaldi Animadv. crit. p. 5. + 389. _cornibus_ antennarum, lignorum transversorum in malo, a quibus + vela pendent, ut apud Virg. Æn. III, 549; V, 832, et hinc pro ipsis + velis. Verba _lento robore_, non ad remos, sed, ut v. 381, et ap. + Lucan. III, 563, ad totam navem referenda; Drak. + 391. Vid. Var. Lect. + + 387. _Acta quater centum_ emend. N. Heins. cui +to+ _sed_ + inportune hic videbatur inculcatum. _Nam quater hæc_ tacite edidit + Lefeb. eamdem haud dubie ob causam; conf. not. + 389. _Borean_, pro vulg. _Boream_, ex emend. N. Heins. qui ita + versui consuluit. + 390. _robore_ Col. et Oxon. Vulgo _corpore_. + 391. _Intraret fluctu_, h.e. fluctui, emend. N. Heins. sed vid. ad + VI, 498. Deinde _se_ pro _si_ Oxon. Sed, nisi aliquid desit, _ceu_ + scribendum censebat N. Heins. prob. Drak. qui h.l. ita + interpretatur: Navis Punica tantæ magnitudinis ac ponderis erat, + ut, quamvis universis velis, iisque satis magnis, omnes auras + conligeret, non citius tamen progrederetur, quam alia quævis, quæ + solis remis propellebatur. Recte, puto; et ita quoque Ern. qui + tamen vulgatam lectionem eodem adcepit sensu, quem non admittit. + Nihil quidem mutandum videbatur Lefeb. cujus nota est hæc: «Non + intellexerunt Heins. et Drak. Dic, hæc puppis, quæ superbiebat, + quum omnes flatus velo capaci hauriret, non nisi lente se agebat, + si solis remis ageretur; tanta erat moles.» Videtur +to+ _si_ pro + _ac si_, _velut si_, positum adcepisse, quod tamen nullo exemplo + probari potest. Withof. _quasi_ pro _si_ substituendum censebat. + + Procurrunt levitate agili, docilesque regentis + Audivisse manum, Latio cum milite puppes. + + 392 sq. Cf. Lucan. III, 553 sqq. + --_puppes dociles regentis audivisse_, audire, _manum_, naves + Romanorum minores ac leviores, triremes, quæ facile regi possunt. + Comparant Lucan. III, 594, et Virgil. Georg. I, 514. +Harmata + peisichalina+, dixit Pind. Pyth. II, 21. + + + Has ut per lævum venientes æquor Himilco + In latus obliquas, jussamque incurrere proram 395 + Conspexit, propere Divis in vota vocatis + Æquoris, intento volucrem de more sagittam + Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem, + + 394. Ap. Liv. XXIV, 36, et XXV, 27. + --_Bomilcar_ est præfectus Punicæ classis. + 395. _jussam_; conf. ad IX, 504. + 396. _divis in vota vocatis_; v. ad II, 115, et Heins. ad Val. Fl. + II, 577. + 397. seq. Graphice adumbratur ars sagittandi, ut II, 126 seq. + 398. _Adsignat nervo_, inponit arcui. + --_oculis librat_, qui collimat; Ern. Simile hoc illi, XII, 568, + _intrat urbem oculis_; Drak. + + Et calamo monstravit iter, diversa relaxans + Brachia, deduxit vultu comitante per auras 400 + In vulnus telum, ac residentis puppe magistri + Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda + Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo. + + 399 seq. _relaxans diversa brachia_ dicitur, qui arcum tendit, + altera manu summum arcum tenens, altera nervum adducens; Ernest. + Immo, qui sagitta emissa utramque manum reducit, et illam, qua + summum tenuit arcum, et hanc, qua eum intendit et remisit. + 401... 407. Conf. Lucan. III, 592, 602. + 402. _plectro_, clavo, gubernaculo, ut inf. v. 548. + + 400. _diduxit_ Col. Sed _deduxit_ stans in _puppi sublimiori_; + conf. v. 384 seq. + 401. _ac_, non _et_, Col. ac Put. + 403. _flectendo_ scribendum putabat Gronov. Obss. III, 7, vel + _flectenti_ pro _flectendo_ positum esse, ut Lævius _curis + intolerantibus_ pro _intolerandis_ dixerit, de quo vid. Gell. + XIX, 7; _flectendo_ recepit Cell. Sed recte jam monuit N. Heins. + nulla opus esse mutatione, quum sensus sit, _clavo_ puppem + _flectenti_; et _flectendo clavo_ durum esse, quum proxime + præcesserit _regenda puppe_. Vulgatam quoque lect. firmavit Drak. + ex Lucan. III, 555. + + Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe, + Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta, 405 + In medium perlapsa globum, transverberat ictu + Orba gubernacli subeuntem munera Taurum. + + 407. _gubernandam_ Tell. _gubernanai_ Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. + quem errorem inde ortum suspicatur Drak. quod in scriptura + Longobardica literæ: _cl_ et _d_ difficulter distingui possint; + conf. ad II, 52. + + + Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor + Lectaque complebat Stabiarum litore pubes. + Numen erat celsæ puppis vicina Dione. 410 + + 409. Vid. Var. Lect. + 410. _Numen_, præsidium, seu tutela navis, quæ semper in puppi, et + vel Deus, vel Dea est; ut contra +parasêmon+, seu insigne, a quo + navis nomen adcipiebat, in prora, effigies dei, vel herois, vel + animalis, vel aliarum rerum. Sed nonnumquam utrumque ejusdem signi + erat, et navi nomen dabat. Cf. v. 437 sqq., 543, 565 sqq.; Cerda et + Heyne ad Virg. Æneid. V, 116 sq., 663; X, 171; Heins. et Harles. ad + Ovid. Trist. I, x, 1; Meurs. ad Lycophr. Cassandr; v. 110, 1299; + Intpp. Val. Fl. I, 301; Petron. Sat. c. CV et CVIII; Senec. Agam. + 423; et Acta Apost. XXVIII, 11. + --_Dione_, Venus. Vid. ad IV, 106. + --_vicina_ Romanis in Sicilia bellum gerentibus, propter templum + ejus in Eryce; Mars. Dausq. Cell. Drak. Ern. Cf. Var. Lect. et sup. + ad VI, 697. + + 409. _Lectaque_ Col. et Oxon. h.e. delectu habito conscripta. + _Lescaque_ Put. Vulgo _Lætaque_. Deinde _complebant_ Put. venuste, + judice N. Heins. Denique _stabularum_ Oxon. et Put. cum veterrimis + edd. _Baiarum litore_ conj. N. Heins. quod Baiæ Cumis vicinæ, + Stabiæ autem, quamquam Campani litoris oppidum, satis tamen iis + remotæ fuerint. Sed Drak. bene hæc notavit: «Vix verosimile videri + potest, librarios indoctos notissimam vocem _Baiarum_ in minus + notam _Stabiarum_ commutasse: quare si quid h.l. mutandum, legam + potius versu præc. _Campana_ pro _Cumana_.» + 410. _Nomen_ Col. _subducta_ pro _vicina_ Parm. _Numen erat celsæ + puppi Lucrina Dione_ conj. N. Heins. cui vulgatum certe non de + Venere Erycina, sed Lucrina, Baiis, non Stabiis vicina (vid. Stat. + Silv. III, 1; Martial. XI, 81, et Heins. ad Ovid. Met. X, 558), + intelligendum videbatur; _celsæ puppi vicina_ reposuit et junxit + Lefeb. + + Sed superingestis propior quæ subdita telis + Bella capessebat, media subsedit in unda, + Divisitque fretum: clamantum spumeus ora + Nereus inplet aquis, palmæque, trahente profundo, + Luctantum frustra summis in fluctibus exstant. 415 + + 411. _propior_ navis Romana. + 412. _subsedit_, mersa est, et sic _divisit_ mare. Cf. Lucan. III, + 630 sq. cujus tamen ingenium nimis luxuriat. + 414. _Nereus_, mare. + + 413. _clamantem_ primus edidit Marsus, _damnatum_ R. 2, et Mars. + in comment. + + Hic, audax ira, magno per cærula saltu + Corbulo transgressus (nam textam robore turrim + Adpulerant nexæ ferri compage triremes) + Evadit tabulata super, flammaque comantem + Multifida pinum celso de culmine quassat. 420 + + 416. Corbulo navem mersam ulturus ignes in magnam Himilconis navem + conjicit; Cell. + 417 sq. «Junctæ naves binæ ad quinqueremes turres contabulatas + machinamentaque alia quatiendis muris portabant,» Liv. XXIV, 34. + Machinas has navibus inpositas _sambucas_ potissimum fuisse, docent, + a Dausq. jam laudati, Plut. in Marcello (Opp. T. I, pag. 305, ed. + Frft. +huper de megalou zeugmatos neôn oktô pros allêlas + sundedemenôn mêchanên aras+; et p. 306, +ên de ho Markellos apo tou + zeugmatos epêge mêchanên, sambukê men ekaleito di' homoiotêta tina + schêmatos pros to mousikon organon+), et Polyb. VIII, 6... 8; ubi + vid. Schweighæus. V. Cl. et ad V, 37, qui de sambucis docte ac + copiose disseruit. + 419. _tabulata_ turris, _crescentia tecta_ sup. v. 309. + --_flamma comantem_; vid. ad VI, 184. + 420. _pinum_, facem. Vid. ad X, 549, et sup. v. 303. + --_Multifida_ proprie fax, quo facilius flammam concipiat, ut ap. + Ovid. Met. VIII, 644, et Senec. Med. 111. + + 416. _iræ_ optime in Ven. ed. Marsi legi testatur N. Heins. sed + negant Draken. et Lefeb. + + Inde atros alacer pastosque bitumine torquet, + Amentante Noto, Poenorum aplustribus ignes. + + 421. _bitumine pastos_, pingues, ut ap. Val. Fl. III, 124, ubi v. + Burm. Cf. inf. v. 427, et Lucan. III, 681. + 422. _Amentante Noto_, vento adjuvante flammas tædarum, quemadmodum + amentum auget vim hastilium. Cf. ad I, 318; IV, 14, et inpr. IX, 508 + sq.; Lucan. VI, 221; Ernesti clav. Cic. et Heins. ad Claudian. Cons. + Manlii Theod. 321; Lefeb. contulit +anemotrephes enchos+, Hom. + Iliad. XI, 256, ubi v. Köppen. + --_aplustribus_, in _aplustria_, de qua voce v. ad X, 324, et + Ernesti clav. Cic. + + 422. _Amentante_ Col. Vulgo _Adventante_ inepte, etsi defendat + Dausq. et ex Virg. Ge. IV, 192, expressum putet. _Augmentante_ + emend. D. Heins. _Adjutante_ post Dausq. N. Heins. ad Claud. Cons. + Manlii Theod. 321, qui tamen in not. ad nostrum loc. +to+ + _Amentante_ præfert, quum nihil elegantius dici possit. + + + Intrat diffusos pestis Vulcania passim, + Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso + Summis remigio; sed enim tam rebus in artis 425 + Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos. + At rapidus fervor, per pingues unguine tædas + Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo. + Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas, + Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus 430 + Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco. + + 424. _foros_, tabulata navis. Vide Salmas. ad Solin. p. 646. + 425. _Summis_, qui in superiori parte navis erant, ut mox _imi_, qui + in carina versabantur; Ern. _rebus in artis_; v. ad II, 103, et + V, 477, in V.L. + 428. _insonat_ crepitans. + --_alveo_, in carina. Cf. ad XII, 522, in V.L. + 429 sq. _Dardana lampas_, tædæ Rom. Cf. v. 450. + --_Qua... Parcebat vapor_, argute dictum pro, quæ in loca fumus + nondum penetraverat, adeoque adcedi sine periculo suffocationis + poterat; Ern. + [430.] _saxorum grandine_, v. ad I, 311. + [431.] _Arcebat_ Romanos, vel potius _fatum ratis_, interitum. + + 425. _jam_ pro _tam_ recte, opinor, scribendum videbatur N. Heins. + 427. _At_ Col. R. 1, Parm. Med. Ben. al. _Ac_ Ox. et Put. Vulgo + _Et_, quod primum in Marsi Ven. sec. operarum errore editum fuit. + 429. _inpulerat_ Put. ut ap. Ovid. Met. XII, 552; conf. Heins. ad + Claud. Paneg. Manl. Theod. v. 325. Vulgo _intulerat_, quod + restituit Lefeb. + + Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum, + Murali saxo per lubrica sanguine transtra + Volvitur in fluctus, Lychæi vulnere, Cydnus. + Fax nidore gravi foedavit comminus auras, 435 + Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum + Missile adorata contorquet Sabrata puppe. + + 432 sqq. _pinum_, ut v. 420. + [434.] _Lychæi vulnere_, inlato a Lychæo, h.e. _saxo_, quo Lychæus + eum vulneraverat, percusserat. Drakenb. bene comparavit Virg. Æneid. + II, 436; Mel. II, 7 (ubi _Romana clades_ dicitur, quam Romani + intulere Poenis), et Gell. IX, 12. + 437. _Sabrata_ nomen Poeni militis, ductum ab Africæ opp. de quo v. + ad III, 256. Conf. ad I, 306 in Var. Lect. + --_adorata puppe_, precibus fusis ad Jovem Hammonem, Deum tutelarem + navis. Conf. ad v. 410, et h.l. Var. Lect. Vide quæ notavimus ad Æn. + X, 171. _Ed._ + + 434. _Lycchæi_ Col. unde _Lychæi_ scripsit Drak. _Luchei_ Oxon. + R. 1, Parm. Med. Vulg. _Lichei_. Deinde _Cidus_ Put. et _Ciclus_ + Oxon. R. 1, Parm. Med. Conf. ad III, 338. + 437. _Sabraca_ Put. _Sabatra_ malebat N. Heins. quod Africæ + civitatis nomen sit. Ea tamen _Sabrata_ potius dicitur, et hæc est + vulgata lectio, quam revocavi. _Sabratha_ edidit Drak. sine + auctoritate; conf. ad III, 256. Possis et _Sabatha_, quæ est urbs + Sabæorum et caput regni in Arabia. Ceterum pro _adorata_ legendum + crediderim _ab aurata... puppe_, ut ap. Virg. Æn. X, 171, _aurato + fulgebat Apolline puppis_. Et tutela et insigne navis ex auro, vel + ebore, vel simili materia esse solebat. + + Hammon numen erat Libycæ gentile carinæ, + Cornigeraque sedens spectabat cærula fronte, + «Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates, 440 + Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela.» + Has inter voces tremulo venit agmine cornus, + Et Neptunicolæ transverberat ora Telonis. + + 438 sq. Cf. ad I, 414 sq., et III, 10. + 441. _certa tela_, v. ad II, 112. + 442. _agmine_, ut XI, 284, ubi vid. not. + --_cornus_, ut II, 124. + 443. _Neptunicolæ_ mare incolentis, _Telonis_: quibus verbis poeta + adlusit ad Telonem, qui Capreis regnavit; Mars. et Cell. Cf. ad + VIII, 541. + --_Telon_ nomen gubernatoris ap. Lucan. III, 592. + + + Urguebant nihilo levius jam in limine mortis, + Quos fuga præcipites partem glomerarat in unam 445 + Puppis adhuc vacuam tædæ: sed proxima cursu + Fulmineo populatus inevitabilis ardor + Conreptam flammis involvit ovantibus alnum. + Primus, ope æquorei funis delapsus in undas, + Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber æstus, 450 + Ambustus socium remis aufertur Himilco. + + 444. _Urgebant_ telis Romanos et coeptis instabant _nihilo levius_ + Poeni, _quos fuga_, etc., etsi jam erant in _mortis limine_, h.e. + summo ac præsente periculo, ut sup. V, 423, et ap. Lucret. VI, 1155, + 1206. + 445. Cf. Virgil. Æneid. IX, 539 sq. + 446 seq. _Fulmineo cursu_; v. ad I, 421. + 448. _alnum_, ut vers. 379. + --_flammis ovantibus_, ut _victricibus_, v. 428. + --Vide inf. quæ notamus ad vs. 559. _Ed._ + 449. Cf. Scheffer. de mil. nav. II, 5. + + 444. _Urguebant_ Col. quod et conj. Gron. Obss. III, 7. Vulgo + _Urgebat_. + 449. _æquoreas in undas_ forte rectius judice N. Heins. + + Proxima nudarunt miserandi fata Batonis + Desertam ductore ratem: bonus ille per artem + Crudo luctari pelago, atque exire procellas. + + 452. _fata_, mors. Post Himilconem misere periit Bato, gubernator + navis. + 453 sq. Bene comparant Lucan. III, 592 sq. Cf. et sup. I, 687 seq., + et IV, 713 seq. Tria præcipue laudantur, ars navis gubernandæ, quum + tempestas est in mari; scientia ventorum, et peritia siderum; Ern. + --_Bonus luctari_, ut ap. Virg. Ecl. V, 1, 2 (ubi vid. Heyne), et + sup. I, 681. + [454.] _Crudo_, aspero, sævo. Vid. ad I, 405. Sic apud Virgil. Æn. + V, vs. 69, _crudo cestu_, ad quem locum vide notas. _Ed._ + --_luctari pelago_, vid. ad I, 234. + --_procellas exire_, vitare, declinare; metaphora e gladiatoria re + ducta. Conf. Lucret. V, 1329; VI, 1217; Intpp. Virg. Æn. V, 438, et + Gifan. Ind. Lucret. + + 452. _Batonis_ Col. nomen Pannonicum; N. Heins. _Baconis_ Parm. + Vulgo _Bathonis_. + 454. _obluctari_ malebat N. Heins. Sed conf. IX, 553, et not. ad + I, 234. + + Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster, 455 + Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum, + Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres. + Is, postquam adversis nullus modus, «Adcipe nostrum, + Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquæ.» + Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem 460 + Excipit, et large sacra inter cornua fundit. + + 456. _Anteibat_, ante sciebat, præsciebat; quæ tamen verbi vis non + alio exemplo firmari potest. Providebat; Mars. _Anteire_ est + aliquid, antequam fiat, deprehendere, ab iis, qui fugitivos certis + itineribus anteibant, ut fugam eorum sisterent, et eorum propositum + resciscerent; Barth. Adv. XXII, 14. Conf. Burman. ad Val. Fl. I, 31. + Ernesti exponit: præstabat scientia ventorum. Recte, si cum _scire_, + vel alio verbo jungeretur, ut sup. V, 355; sed h.l. nude ponitur. + Cf. Var. Lect. + 457. _Cynosura_; v. ad III, 665. + 461. _inter cornua_ Hammonis, picti vel cælati in puppe; Cell. + + 456. Pro _Anteibat_ poeta forte scripsit _Callebat_, vel + _Anticipans_, vel _Anticipat_, scilicet mente, ut ap. Cic. Nat. D. + I, 27. + 460. _inde_ Put. et vetustiores edd. Vulgo _deinde_, claudicante + versu. + + + Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen + Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus, + Et mutare casas infido marmore visum. + + 462. _Hos inter_, qui in et cum nave Himilconis peribant, _Daphnis_ + flammis confectus moritur (cf. v. 476), progenies formosi in Sicilia + pastoris, qui poetæ, sedulo præsertim talia anquirenti, et, quum + nomina fingeret, ea maxime deligenti, in quibus ornatus poetici + materia exstaret, facile occurrere poterat, quum in Sicilia + versaretur; Ernest. De Daphnide, Siculo pastore, v. Intpp. ad Ovid. + Met. IV, 276 sq.; Timæus ap. Parthen. Erot. c. 29; Heyne ad Virgil. + Ecl. V, in Argum. et, quos hic laudat, Theocrit. Id. I, VII, XIX; + Diodor. IV, 84 et 86; Ælian. V. H. X, 18, ibique Intpp. + 463 seq. _cui visum_, +hôi edoxe+. + [464.] _infido marmore_, cum periculoso mari, h.e. navali bello se + inplicuit, quum potuisset in casis et silvis, exemplo progenitoris + (_principis generis_), tutus latitare; Cell. +Hala marmareên+, dixit + Hom. Iliad. XIV, 273. + + At princeps generis quanto majora paravit 465 + Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt + Sicelides Musæ: dexter donavit avena + Phoebus Castalia, et jussit, projectus in herba + Si quando caneret, lætos per prata, per arva + Ad Daphnin properare greges, rivosque silere. 470 + + 465. Daphnis Siculus carminis bucolici inventor. Vide Diodor. l.l. + et al. Præstantia carminis ejus pulchris, sed notis coloribus + adumbratur. + 466. _Intra pastorem_, in vita pastorali, Mars. et Ern. pastoritia + sua vita et fortuna contentus, Barth. Adv. XXII, 14, ubi monet, + _intra rem_ v. c. _fortunam esse_ dici pro, ea esse contentum, ut + apud Prop. III, ix, 2, et _pastorem_ pro pastoritia fortuna, ut + _Hannibalem_ pro furore ejus sup. I, 346, et _juvenem_ pro ætate + juvenili VII, 596. Conf. Var. Lect. + 467. _dexter_, ut V, 227. + --_avena_, fistula pastoris. + 468. _Castalia_; cf. ad XI, 482. + 469 sq. Conf. XI, 440 sqq.; 464 sq. + + 465. _parabit_ Put. _paravit_ R. 1, Parm. Med. + 466. _Inter pastores_ emend. N. Heins. non inprob. Drak. _Intra + pastores_ edidit Lefeb. qui hæc notavit: «_Intra_ notat habitum + vel perpetuum quid. Non tantum erat inter pastores, sed et pastor + ipse intra pastores: ut in Celso Præf. p. 17, ed. Krause, + _medicina intra usum est... ipsi intra professionem_.» + 470. _rivosque cieri_, vel _citari_ conj. N. Heins. At sensus hoc + loco est, quod Drakenborch. jam monuit, canente Daphnide fluvios + aquarum murmura continuisse, et ad vocem ejus inmobiles stetisse, + ut apud Ovid. Fast. II, 84, et Propert. III, i, 41, 42, al. III, + ii, 1, 2, ubi vid. Broukh. + + Ille ubi, septena modulatus arundine carmen, + Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem + Siren adsuetos effudit in æquore cantus; + Scyllæi tacuere canes; stetit atra Charybdis; + Et lætus scopulis audivit jubila Cyclops. 475 + Progeniem hauserunt et nomen amabile flammæ. + + 471. _septena arundine_, fistula septem cannis disparibus compacta; + de qua v. Cerda ad Virg. Ecl. II, 36, et Broukh. ad Tibull. II, v, + 31, 32. + 472. _Mulcebat silvas_, ut ap. Virg. Æneid. VII, 34. + 473. De cantu et forma _Sirenum_ nota fabula. Vid. Heyne ad Apollod. + p. 37, et Hermanni Mythol. T. I, p. 376. + --_Siren_ (Sirenes) _non eodem tempore_ cecinit, sed tacuit + admiratione capta. + --_effudit_, fudit. Cf. ad XII, 292. + 474 sq. Cum judicio Silius nunc maxime e tractu Siculo, in quo + carmen versabatur, Scyllæos canes, Charybdim et Cyclopes adpellavit, + cantum Daphnidis admiratos; Ern. Sic et _Sirenas_, quæ proprie sunt + tres petræ non longe a Capreis. Vid. Heyne ad Virg. Æn. V, 864 sq. + --De _Scylla_ et _Charybdi_, v. ad II, 306 sq. + --_Charybdis atra_, sæva, ut _inplacata Charybdis_ apud Virgil. + Æneid. III, 420, vel propter colorem maris in inpetuosiore undarum + fluxu ac vortice. + 475. _jubila_, quod jam Drak. notavit, propr. feri clamores, ut et + _jubilationes_ apud Apul. Met. VIII, p. 209, ed. Elm. (nam + _jubilare_ est voce rustica inclamare, de quo v. Fest. et Varr.) sed + h.l. forte cantus pastorales Daphnidis, ut apud Calpurn. I, 30; + VII, 3. Conf. Bocharti Hieroz. II, 23. + + 475. _sedavit jubila Cyclops_, h.e. cantus suos continuit et + compressit intentus audiendo pastori, emend. Gronov. Obss. III, 7, + non inprob. Drak. quia _jubilum_ nullibi ponatur de carmine, quod + laudem mercatur; conf. tamen not. _læta e scopulis audivit_ conj. + N. Heins. At neque huic, neque Drak. et Ern. vulgata lectio + displicuit; _lentus audivit_ reposuit Lefeb. coll. VII, 440, et + Virgil. Eclog. I, 4. + + + Innatat ecce super transtris fumantibus asper + Ornytos, ac longam sibimet facit æquore mortem; + Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva, + Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis. 480 + + 477. _asper_, fortis, vel iratus, vel sævus, _Ornytos_, de quo + nomine v. Bentl. ad Horat. Od. III, ix, 14. + 478. _longam sibi facit æquore mortem_, moram mortis natando + adsequitur. + 479 seq. Silius legit vestigia Virg. Æn. I, 39... 45, ubi v. Heyne. + --_Oiliades_, +Aias Oïlêos+, Oilei f. + 480. _Surgentes_, ut I, 646; Drak. + + 479. _Oiliades_ scripti, R. 1, et Med. _Oliades_ Put. _Olides_ + R. 2, et Marsi Ven. prior. _Oilides_ Marsi Ven. 2, omnesque + reliquæ edd. ante Drak. + 480. _Urguentes_ malebat N. Heins. + + Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni + Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda + Membrorum, pars exstat aquis; totumque per æquor + Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro. + + 481 seq. Novum et mirum mortis genus: _Scyron, dum se adlevat_ ex + aqua (nam is quoque natando elabi volebat), _alni cuspide_, rostro + navis inruentis ita medio in corpore _transigitur_, ut rostro veluti + veruto cuidam inhæreret, atque sic una parte corporis in unda + demersa, altera ex undis exstante per mare cum nave ferretur; Ern. + ut jam ante Mars. et Cell. _Alnum_ perperam de telo adcepere + N. Heins. et Lefeb. Cf. ad III, 458, et sup. v. 379, 448. + [482.] _Marmarides_, Afer. Cf. ad II, 57. + + 481. _alni_ Col. vel potius, Lefeb. teste, tres scripti et R. 2; + _alno_ Parm. Vulgo _alvi_, prob. Dausq. ut jungantur _medius + alvi_. Sic et _medius alni_ jungebat N. Heins. (ut _medius teli_ + sup. I, 307, ubi vid. not.) qui tamen ita maluerit _medium dum se + adlevat alni_. + 484. _ferro_ pro _rostro_ Put. prob. N. Heins. ut sit teli ferrum, + quo transfixus fuerit Scyron, non _rostrum_, cui hic nullum + putabat esse locum. At vid. not. + + Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum 485 + Sanguinei feriunt remorum adspergine rores. + Ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat + Pulsibus, et valido superabat remige ventos. + Quam rapidis puppem manibus frenare Lilæus + Dum tentat, sæva truncatur membra bipenni, 490 + Ac fert hærentes trabibus ratis incita palmas. + + 487 sq. _ductor Rhoeteius_, Romanus, Marcellus. Cf. ad I, 115, et + II, 51. + --_adeo_ eleganter +parelkei+, ut I, 20; X, 488, 584; XI, 561; XIV, + 488; Drak. + --_Pulsibus senis_, sex remigum ordinibus, ut _senis verberibus_ ap. + Lucan. III, 536. Cf. inf. v. 574. + 489. _frenare_, retinere. + 490 sq. Cf. Lucan. III, 610 sqq. + + 487. _autem_ pro _adeo_ Put. Deinde _senis_ Col. Vulgo _sævis_, + quod ex antiqua scriptura _sevis_ ortum. + 491. _Ac_ Col. _At_ Put. R. 1, Parm. Med. _Art fert_ Ox. _Aufert_ + etiam legi posse monebat N. Heins. Sic tamen _Aufertque_ + scribendum. At _ferri_ pro _auferri_ dictum, ut sup. I, 361, Drak. + + + Sicania Æoliden portabant transtra Podætum. + Hic, ævo quamquam nondum excessisset ephebos + Seu lævi traxere Dei, seu fervida corda + (Nec sat maturus laudum) bellique cupido, 495 + Arma puer niveis aptarat picta lacertis, + Et freta gaudebat celsa turbare Chimæra. + Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu + Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta: + + 492. Podæti adolescentis ferocis et Marcellum petentis cædes: locus + moratus, imaginem temeritatis et ferocis +philotimias+ notans; Ern. + 493. _excessisset ephebos_, pro _ex ephebis_ (Terent. Andr. I, i, + 24), ut _excedere fidem_ et alia, vel _exire procellas_ sup. v. 455 + et similia; N. Heins. et Drak. + 494. _Dei lævi_; cf. ad III, 94. + 495. _Nec sat maturus laudum_, ad gloriam in bello quærendam. Cf. + XVI, 657. + 497. _Chimæra_ et mox _Nessus_ nomina navium, ut inf. v. 516 sq. + _Perseus_ ac _Io_, et v. 567 sq. _Cyane_, _Siren_, _Europe_, + _Nereis_, _Python_, _Hammon_, _Elissa_, _Anapus_, _Pegasus_, + _Libya_, _Triton_, _Ætne_, _Sidon_, ab insignibus earum ducta. Cf. + ad v. 410, et Virg. Æn. V, 116 sqq. + 498 sq. Naves Romanas et Poenas anteibat remigando; Ernest. + + 492. _Podætum_, non _Podetum_, Col. + 493. _ephoebos_ vel _ephebos_ scripti, R. 2, Marsi et Martini + Herbip. edd. Vulgo _ephebis_. + + Et jam turrigerum demerserat æquore Nessum; 500 + (Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnæ!) + Dum cristam galeæ trucis exuviasque precatur + De duce Marcello Superos temerarius, hasta. + Excepit raptim vulnus letale remissa. + + [500.] _Nessus_ nomen navis, propr. Centauri, noti ex Ovid. Met. IX, + 101 seq., et Apollod. II, vii, 6, ubi v. Heyne, p. 470 sq. + 501. Uberrima sententiarum brevitate elatus versus: O miserum + puerum, cui _nova gloria_, h.e. nimia ex novitate gloriæ cupido, + suadebat _rudem pugnam_, cui nondum par erat ob juventutem; Ern. + 504. _hasta remissa_ a Marcello, vel ejus milite. + + 500. _summerserat_ R. 1, Parm. Med. _turrigeram Nessum_ malebat + N. Heins. ut _Centauro magna_ ap. Virg. Æn. V, 122, quod certe + necessarium non esse Drak. probat ex v. 572 et 578. + + Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu 505 + Exigeret discum, jaculo seu nubila supra + Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas + Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi + Transiret velox saltu, decuere labores. + + 505. Conf. I, 641 seq. et de his exercitationibus campestribus et + gymnasticis generosorum juvenum Horat, Od. I, viii, 3... 12, ubi v. + Jani. + --_Proh! qualis_ quantusque erat! quam variis excellebat artibus! + 506. _Exigeret_; v. ad I, 307 et 642. + --De _disco_ vid. Jani ad Horat. Od. I, viii, 11. + 507. _Surgeret_, ut lib. VIII, v. 375. Proprie jaculum surgit, in + altum fertur. + 508. _spatia inproba_, magna. Vid. ad I, 58. + 509. _decuere labores_; cf. XVI, 495, et Ovid. Met. X, 590. + + 505. _Proh! qualem (seu splendentem... velox saltu) decuere + labores_ refinxit Lefeb. qui tamen hunc locum ita potius corrupit, + quam emendavit. + 509. _decuere_ Colon. quod recte probarunt N. Heins. Drakenborch. + et Ern. Vulgo _docuere_, male; _nocuere_ corrig. Barth. Adv. + IX, 3, et Gronov. Obss. III, 7. + + Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto, 510 + Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas? + Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas, + Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto, + Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa, + Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa. 515 + + 510. _discrimine tuto_, ubi periculum de victoria erat, non de vita, + ut in bello; Gron. Obss. II, 11, quem vide. Contentus esse debebat + gloria, quam his artibus pacis sibi pepererat. + 511. _Cur petebas majora fata_, majorem fortunam, spolium scil. de + Consule. + 513. Conf. ad IV, 667, 671. + 514. Conf. I, 156, et ad V, 542. + --_freta_, fretum Siculum. + --_Cyclopia saxa_, litus Cyclopum saxosum prope Ætnam, ut ap. Virg. + Æneid. I, 201, ubi vid. Heyne. + 515. _Anapus_ fl. et _Cyane_ fons agri Syracusani, notissimi ex + Ovid. Met. V, 412 sqq., et Claud. R. P. lib. III, 245 sqq. + --_Arethusa_ fons _Ortygiæ_ ins. ac partis Syracusarum. Cf. sup. ad + v. 53 et 181. + + 511. _fata_ scripti, probb. Gronov. Obss. II, 11, N. Heins. + Drakenborch. al. Vulgo _facta_. + 512. _sub umbras_ Putean. + 514. _Cyclopea_ libri tantum non omnes, vid. ad v. 33. + 515. Ita h.l. ex scriptis restituit N. Heins. ut similes versus + bis terve in Virgilio. Vulgo _Cyanes_, ne metrum laboraret, et + _Ortygiæ Arethusa_, vel _Arethusæ_. Scribendum tamen crediderim + _Ortygies Arethusa_. + + + Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat) + Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io + Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri, + Atque illinc, steteruntque rates ad prælia nexæ. + Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa: 520 + Comminus et gladio terrestria prælia miscent. + + 516. _Perseus_ navis Rom. et _Io_ Sidonia, h.e. Punica, ab _Io_ + Inachi filia. + 518 seq. Conf. omnino Lucan. III, 565 sqq. + 520. _arundine_, sagitta, _longe_, eminus, _fusa_, missa. Vid. ad + I, 267. + 521. _prælia miscent_; vid. ad lib. I, v. 69. + + 516. Ita Col. recte; _præsens_ pro _Perseus_ Oxon. Put. R. 1, + Parm. Med. Deinde _puppim hac_ Oxon. _puppem hanc_ R. 1, Parm. + Med. Vulgo _Parte alia præses puppem Tiberinus agebat_. + 517. _vehebatur_ Oxon. et Put. Deinde _Crantor_ Col. _et auctor_ + Oxon. +To+ _Io_ autem est ex emend. N. Heins. qui omnino totum + hunc locum restituit. Vulgo legitur _Quaque ferebatur ductor + Sidonius, io Conclamant_, quod postremum verbum invexit Nicander; + nam _Concurrunt_ in omnibus edd. ante Juntinam. Prior vero syll. + voc. _io_, quum sit exclamantis, corripitur. + 519. _sternuntque_ Put. + 521. _at gladio_ reposuit Lefeb. quem sequutus est Ernesti. + Vulgata vero lectio haud dubie exquisitior est: nam _cominus_ + obponitur +tôi+ _longe_, et _gladius jaculo_; visque h.l. augetur + omissa conjunctione disjunct. _sed_. + + Perrumpunt Itali, qua cædes prima reclusit, + Monstravitque viam: vastas et mole catenas + Hortatur socios et vincla abrumpere ferri, + Ac parat hostili resoluta puppe receptos 525 + Avehere, et paribus pelago diducere ab armis. + + 524. _Hortatur_ Crantor, vel Mela, vel nescio quis. Vid. Var. Lect. + 525. _hostili_, Romana. + --_receptos_ Romanos, in navem Poenorum transgressos. + 526. _diducere_, sejungere, _paribus ab armis_, a suis, a sociis. + + 523. _mole_ scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus _Mæla_ + edidit. _Mela_ Cell. _vasta sub mole_ conj. N. Heins. et rectius + _vasta sed mole_ Lefeb. h.e. vasto nisu abrumpere hortatur + catenas. Uterque autem æque ac Drakenb. et Ern. hæc verba referunt + ad Crantorem, qui hortatus sit socios, etc. quæ ratio admodum dura + est. Videtur omnino in hoc versu nomen propr. latere, quod + librariorum incuria ac stupore exciderit, ut passim supra vidimus. + Pro _et_ etiam _sed_ vel _at_ legendum crediderim. + + + Ætnæo Polyphemus erat nutritus in antro; + Atque inde antiquæ nomen feritatis amabat. + Ubera præbuerat parvo lupa: corporis alti + Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira 530 + Semper, et ad cædes Cyclopia corde libido. + + 527. Consilium illud exsequi conatur Polyphemus, sed a Laronio + occiditur. _Polyphemus_ miles fingitur oriundus a Cyclope illo, qui + notus est ex Virg. Æn. III, 641 sq. et ejusdem feritatis homo. + --_Ætnæo in antro_, antris et officinis Cyclopum. Conf. Virg. l.l. + et v. 570 sq., ubi v. Heyne. + 530. _vultus in ira_, h.e. iratus erat. Per hypallagen pro, ira in + vultu; Drak. Lef. et Ern. + + 530. _multus in ira_ opinabatur N. Heins. ut ap. Cic. et alios + _multum esse in re aliqua, in opere_, etc. + + Isque relaxatis membrorum pondere vinclis + Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas, + Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta + Ni propere duro nitentem exsurgere velox 535 + Adfixet transtro: vix morte incepta remittit. + + 533. _mergebat gurgite tonsas_, remos mari inmittebat, ut navem suam + a Romana amoveret. _Gurges_ +mega laitma halos+, vel +thalassês+. + 536. Arguta sententia, quales in deliciis habent hujus ætatis poetæ: + transfixus hasta et jamjam moribundus Polyphemus pergit remum + _ignavum_ (languida manu pertractum a moribundo, qui proprie ipse + ignavus, h.e. debilis erat) movere, ut fit ab his, qui in medio actu + et manuum agitatione repente telo occupantur; Ern. Similis ingenii + lusus supra XI, 479 sq. + + 534. _Latronius_ Col. Sed _Laronii_ ac _Laroniæ_ nomen apud + Juvenalem, et non semel in inscriptt. antt. occurrere, jam monuit + N. Heins. + 535. _Tyrio_ pro _duro_ conj. N. Heins. + 536. _Affixit_ Put. et Med. Sed _adfixet_ pro _adfixisset_ + positum. + + Namque manus servat dum suetos languida ductus, + Ignavum summa traxit super æquora remum. + Perculsi cuneo Poeni densentur in unum, + Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus, 540 + Insiliente mari, submergitur alveus undis. + + 537. _servat ductus_, pergit remos _ducere_, adducere et movere. + Conf. ad I, 334, in Var. Lect. et Gronov. Obss. lib. I, 13. + 538. _Ignavum_, ignaviter, _manu languida_, Drakenb. + 539 seq. Imitat. Lucan. III, 647 sqq. + --_Percussi Poeni densentur_; v. Var. Lect. + --_cuneo_, v. ad IV, 144, in Var. Lect. + 541. _alveus_, navis Rom. + + 538. _Ignarum remum_ conj. N. Heins. quia vox illa ad res + inanimales quandoque a poetis transferatur. At vid. not. _summo_ + Col. _somno_ Put. R. 1, Parm. Med. _sompno_ Oxon. Deinde _traxit_ + Col. Ox. R. 1, Parm. Med. et aliæ edd. antt. unde recepi; + _atraxit_ Put. Vulgo _adtraxit_. + 539. _Percussi_ Put. et edd. vetustæ, vid. ad II, 213; _densentur_ + scripti, R. 2, et Ven. vid. ad IV, 159. Vulgo _densantur_, quod + operarum vitio etiam legitur in ed. Drak. + + + Scuta virum, cristæque, et inerti spicula ferro, + Tutelæque Deum fluitant: hic robore fracto + Pugnat inops chalybis, seseque in prælia rursus + Armat naufragio: remis male fervidus ille 545 + Festinat spoliare ratem, discrimine nullo + Nautarum interdum convulsa sedilia torquens. + + 542. Cf. Virg. Æn. I, 101, 119. + --_inerti ferro_, quod nunc sine vi et inutile erat. Cf. ad VII, + 629. + 543 sqq. _Deorum tutelæ_, imagines in puppe. Vid. sup. ad v. 410. + Imitat. Luc. III, 670 sqq. + --_robore fracto_, fragmine trabis ligneæ: nam remos abreptos mox + commemorat separatim; Ern. + [544.] _inops chalybis_, destitutus ferro, telis, gladiis. + [545.] _naufragio_, ruinis fragminibusque navis mersæ. + + Non plectro ratis, aut frangendæ in vulnera proræ + Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela. + Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto 550 + Singultante anima propulsa refunditur unda. + + 548. _plectro_, ut sup. v. 402. + --_frangendæ in vulnera proræ_, ut ea pro telo uterentur et hostibus + vulnera inferrent, quo sensu _in pugnam fregere rates_ dixit Lucan. + III, 674; Drak. + 550. Conf. Lucan. III, 660 seq. Versum 551 Silius addidit, quo eam + imaginem absolveret: _unda_ e vulneribus _propulsa refunditur_, + propellitur _ponto, singultante anima_, h.e. motu illo convulsivo, + et veluti singultibus quibusdam, qui animæ exitum consequuntur; Ern. + Conf. ad lib. II, 362. Verba tamen h.l. sic junxerim: _unda_, quæ + intraverat in vulnera, _refunditur ponto_, in pontum, _propulsa_ e + vulneribus _singultante anima_, singultibus morientium. + + 548. _in vulnera_ scripti, R. 1, Ben. Vulgo _in vulnere_, et sic + quoque ed. Drak. sed iterum culpa typographi. + 549. _e pelago_ malebat N. Heins. + + Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis + Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem + Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes + Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti. 555 + Haurit sanguineus contorta cadavera vortex. + Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugæque, + Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra. + + 552 sq. Et hæc petita ex Lucano III, 693... 696. Cf. etiam sup. IV, + 589 seq. + 554. _Morte sua_, ita ut simul cum _eo_ demersi _moriantur_, ut + _permixta morte_ IV, 590, et _mergentes mori_ ap. Lucan. l.c. + --_Remeantum gurgite_, ex undis emergentium. + --_Crudescunt mentes_, ut IV, 449, ubi v. not. + [555.] _stat_, ut II, 235. + --_pro ferro fluctibus uti_, quos ferro interficere non possint, + fluctibus inmersos suffocare; Ern. Cf. Lucan. l.l. + 558. _flictu_, ut IX, 322. + + 553. _Inpellant pelago_ Put. quod rectius videbantur N. Heins. qui + et v. 554, _Mole sua_, h.e. incumbendo iis ac deprimendo sub + fluctu, scribendum censebat, coll. VI, 32, et Tac. Ann. II, 17 + extr. At vid. nott. + 558. Hic versus, qui vulgo omittitur, restitutus e e. Col. Exstat + quoque in Oxon. Put. et R. 2, in quibus tamen _fluctu_ pro + _flictu_ legitur. + + Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis + Terga fuga celeri Libyæ convertit ad oras, 560 + Exigua sese furatus Himilco carina. + + 559. _Perfusum bello fervet mare_; conf. Virg. Æn. VIII, 676 sq., et + sup. I, 456; VIII, 620. + --Hic non abs re fore visum est similem navalis pugnæ descriptionem, + vivide, et quasi quodam impetu adumbratam, e scriptore gallico + referre: «Cependant l'on combat de tous côtés; sur une vaste étendue + de mer régne le carnage. On se méle; les proues heurtent contre les + proues; les manoeuvres sont entrelacées dans les manoeuvres; les + foudres se choquent et retentissent... Le _Dévonshire_, semblable à + un volcan allumé, tandis qu'il est consumé au dedans, vomit au + dehors des feux encore plus terribles. Les Anglais d'une main + lancent des flammes; de l'autre, ils tâchent d'éteindre celles qui + les environnent... Ce fut un horrible spectacle... de voir ce + vaisseau immense brûlé en pleine mer, la lueur de l'embrasement + réfléchie au loin sur les flots; tant d'infortunes errants en + furieux, ou palpitants immobiles au milieu des flammes; s'embrassant + les uns les autres, ou se déchirant eux-mémes; levant vers le ciel + des bras consumés, ou précipitant leurs corps fumants dans la mer; + d'entendre le bruit de l'incendie, les hurlements des mourants, les + voeux de la religion mélés aux cris du désespoir et aux imprécations + de la rage, jusqu'au moment terrible où le vaisseau s'enfonce, + l'abyme se referme, et tout disparait.» _Thomas, Éloge de + Dugay-Trouin._ Uter melius pingit, romanusne poeta, an gallicus + scriptor? _Ed._ + 560. _sese furatus_, ut X, 74, et XII, 300, clam, furtim discedens. + + 559. _ferro_ pro _bello_ Put. + + + Concessere mari tandem Graiusque Libysque, + Et jam captivæ vinclis ad litora longo + Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto + Stant aliæ tædis: splendet lucente profundo 565 + Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus. + + 562. _Graius_, Syracusani. Conf. sup. ad v. 50 sqq. + 564. _alto_, in mari. + 565 seq. Conf. ad lib. II, v. 663 seq. + + 563. _En_ tacite scripsit Lefeb. ut passim. + 565. _Nant aliæ textis_ conj. N. Heins. ut _texta carinæ_ et + _texta pinea_ pro navibus. + + Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren. + + 567 sqq. _Cyane_, _Siren_, _Europe_, etc., nomina navium. Cf. ad + vers. 500. + --_Cyane_ et v. 575 _Anapus_ naves, ita dictæ a fontibus, de quibus + v. ad vers. 515. + --_nota fretis_, quoniam Cyane fons in Anapum fl. isque in portum + magnum Syracusarum influit. + --_pennata_, velox, Mars. sed rectius Drak. a pennata, seu alata + Sirene nomen habens. Cf. Var. Lect. + + 567. _Ardent_ ed. Gryph. non inprob. N. Heins. _pinnataque_ + reposuit Lefeb. cujus hæc nota est: «Foedam labem hic reliquit et + tuetur Drak. scribendo _pennata_. _Penna_ pro _pluma_ generatim de + avibus, _pinna_ de piscibus, quod recte de Sirene, monstro + thalassio. Atque ita distinguit Quintilianus: sed et _pinna_ de + avium alis et cauda. Sic etiam Cupido _pinnatus_ non _pennatus_. + Hoc sensu intelligendus locus Licinii in Gell. XVII, 21, in fine, + de Musis.» Pleraque perperam dicta, quæ refellere nihil adtinet. + Piscium forma Sirenibus quidem tribuitur in Chartarii Imagin. 35, + p. 109, sed non ab antt. scriptoribus. Alatas vero eas fingi, + notum ex poetis et vett. monimm. Conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. + IV, i, 69; Intpp. Ovid. Metam. V, 552 sq. Fabrett. ad Column. + Traj. in Add. pag. ult. Montfauc. Antiq. expl. T. I, P. II, pl. + 222. Chausse gem. ant. fig. t. 128, al. + + Ardet et Europe nivei sub imagine tauri + Vecta Jovi, ac prenso tramittens æquora cornu; + Et quæ, fusa comas; curvum per cærula piscem 570 + Nereis humenti moderatur roscida freno. + + 568 seq. _Europe_ navis, sic dicta ab Europa, _quæ nivei_, etc. Hæc + fabula notissima, vel ex Ovid. Met. II, 850 sq. Ad ejus originem + h.l. respici putabat D. Heins. coll. Polluc. I, 83: +esti men tina + ploia Lubia legomena krioi kai tragoi (kai tauroi), hôs eikazein, + hoti toiouton ên ploion kai ho tauros, ho tên Eurôpên agagôn+. Cf. + Tzetz. et Meurs. ad Lycophr. Cass. vers. 1299, p. 319 sq.; Festus, + V, et al. + 570 seq. _Nereis_, nomen navis, proprie forsan Thetis, quæ _curvo + pisce_, h.e. Delphine vehitur; Drak. Recte: sed et reliquæ Nereides + belluis marinis vehi solent. Vid. Heyne et Broukh. ad Tibull. I, v, + 45 (al. vi, 10); Burm. ad Val. Fl. I, 130 seq.; Claudian. de nupt. + Hon. et Mar. 159 seq.; _Montfauc. Suppl. aux Antt. expl._ T. I, pl. + 27; Lippert. Dactyl. I, 74; Borioni collect. antiq. t. 49; Maffei + gem. ant. P. III, t. 90 et 91; _Pitt. ant. d'Ercol._ T. III, t. 16 + et 17. + --_fusa comas_; cf. Virg. Georg. IV, 337, de Nercidibus, et sup. ad + IV, 137. + + 569. _Jovi_ Put. Vulgo _Jove_. + 570. _Quæque effusa comas_ conj. N. Heins. et _curvum p. c. + pristem_, vel _pristim_, quod recepit Lefeb. qui monet, frustra + hic nugari Drak. et repugnare duos veteres. + + Uritur undivagus Python, et corniger Hammon, + Et, quæ Sidonios vultus portabat Elissæ, + Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas. + At vinclis trahitur cognata in litora Anapus, 575 + Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas. + + 572. _Python_ nomen navis ductum a dracone, Oraculi Delphici + custode, quem Apollo occidit. + --_corniger Hammon_; cf. supra v. 438 sq. + 573. _Elissæ_, ut I, 81. + 574. _Bis ternis ratis ordinibus_; cf. sup. ad v. 487. + 575. _cognata in litora_, quia Anapus propr. fluvius est. Cf. ad + v. 515 et 567. + 576. _Gorgoneas alas_: nam _Pegasus_ propr. equus alatus, et + progenies Neptuni ex Medusa, quæ +kat' exochên+ _Gorgon_ dicebatur, + etsi plures Gorgones fuisse finguntur. De _Pegaso_ et _Gorgonibus_, + v. Apollod. II, iii, 2, et iv, 2, ibique Heyne p. 288, 295... 308; + Hermanni Mythol. T. I et III. + + 572. _Python_ Col. _Piton_ R. 2. Vulgo _Phyton_, vel _Phiton_. + 573. Vulg. _Elisæ_. Sed vid. ad I, 81. + 575. _At_, non _Ac_, Col. _At vinctus_ malebat N. Heins. quia + _vinclis_ præcessit v. 563. Sed undecim versus interpositi sunt, + et ipse sup. v. 500, navium nomina genere femin. efferenda + credebat. + + Ducitur et Libyæ puppis signata figuram, + Et Triton captivus, et ardua rupibus Ætne, + Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon. + + 577. _siqnata figuram_, h.e. figura _Libyæ_, filiæ Epaphi, unde + Libya terra nomen adcepisse fertur. Vid. Heyne ad Apollod. II, i, 4, + p. 258. + 578. _Triton_; cf. sup. v. 373. + 579. Ætna sup. vers. 196, non _Encelado_, sed Typhoeo inposita + dicitur, de qua fabularum diversitate v. ad VIII, 540, et Heyne ad + Virg. Æneid. III, 578, ex quo loco Enceladum petiit Silius, qui sup. + v. 196, aliorum poetarum auctoritatem sequutus est, et vel eorum, + quæ supra dixerat, inmemor fuit, vel doctrinam expromere voluit, + quod tamen intempestive fecisse censendus est. + --_Cadmea_, Phoenicia, ut _Cadmea Tyros_ apud Prop. III, _xiii_, 7, + quia Cadmus fuit Phoenix. Cf. ad I, 6. + + 578. _Ætne_ Oxon. et Put. _Ethe_ R. 1, _Ætnæ_ Med. et Ven. Marsi. + Vulgo _Ætna_. + + + Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros 580 + Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset, + Ni subito inportuna lues inimicaque pestis, + Invidia Divum pelagique labore, parata, + Polluto, miseris rapuisset gaudia, cælo. + + 580 seq. Levi transitu poeta, ut solet in omni carmine, ad + pestilentiam illa in clade ortam describendam progreditur: causas + morbi et omnem hanc calamitatem Livius, XXV, 26, adcuratius enarrat; + Ern. Conf. similes pestilentiæ descriptiones ap. Virg. Ge. III, 474 + sqq., et Æn. III, 137 sq.; Thucyd. II, 47 sq.; Lucret. VI, 1136 + sqq.; Manil. I, 880 sqq.; Ovid. Met. VII, 518 sqq.; Lucan. VI, 80 + sqq., et alios, quos laudat Heyne ad Virg. ll.ll. + --_Nec mora_, nihil impediisset, obstitisset, _quin fuisset_ datum, + concessum, h.e. licuisset; sine inpedimento ac difficultate hac + occasione in urbem inrumpere potuisset Marcellus. Cf. ad I, 163. + [581.] _Signa ferre_, exercitum ducere. + --_templis Deum_, ad templa, ut I, 142. + 583. _Invidia Divum_; cf. ad III, 78 (in V.L.); VI, 84, 340, 402, et + VII, 61. + --_pelagi labore_, ut XV, 179; Lefeb. In calamitate pugnæ navalis + cogitari possunt adfecta ex humoribus marinis, frigore, cadaveribus, + quibus _pollutum cælum_ dicitur, corpora: quæ omnia per partes mox + poeta enumerat; Ern. + + 581. _ferre... ruisset_ conj. N. Heins. Cf. ad I, 170. Sed vid. + not. + 583. _pelagique vapore, parata_, vel _pelagine vapore coorta_ + emend. N. Heins. qui recte monuit, inter causas pestilentiæ etiam + maris ac fluviorum exhalationes recenseri, ut apud Claud. Cons. + Hon. VI, 241, _amnisque vapore Sæviat aucta lues_. Sed vulgata + forte lectio eodem spectat, vid. not. + + Criniger æstiferis Titan fervoribus auras, 585 + Et patulam Cyanen lateque palustribus undis + Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore, + Temporaque auctumni, lætis florentia donis, + Foedavit, rapidoque adcendit fulminis igni. + + 585. Poeta exornavit verba Liv. XXV, 26: «Tempore auctumni, et locis + natura gravibus, multo tamen magis extra urbem, quam in urbe, + intoleranda vis æstus per utraque castra omnium fere corpora movit.» + Hæc luxuriante varietate imaginum elata, et in vers. 590 seq., + singula fere verba rei imaginem sistunt, sed ad miraculum quoque + aucta sunt; Ern. cf. Senec. Oed. 37 sqq. + --_Titan_, Sol, _criniger_, propter radios, vel quia Apollo crinitus + et intonsus est. Vid. ad I, 358, et VII, 196. + 586. _Cyanen_; vid. sup. ad vers. 515. + 587. _Stygio odore Cocyti_, pestifero vapore, qualis Cocyto est. Cf. + ad VI, 146 sq., 154; XII, 117 sq., 137; XIII, 566. + 588 sq. _Tempora auctumni foedavit et adcendit_; cf. Virg. Ge. III, + 479, ibique Heyne, et Horat. Od. II, xiv, 15, ubi vid. Jani. Proprie + aer inflammatur et vaporibus corrumpitur. + + 585. _æstiferis_ scripti. Vulgo _astriferis_. + 588. _lætis_ Col. Put. et priscæ edd. _lactis_ Ox. Vulgo _latis_. + Deinde _pomis_ pro _donis_ conj. N. Heins. Sed _dona auctumni_ + dici poma, ut _Bacchi_ et _Cereris dona_ vinum et frumentum, jam + monuit Drak. + + Fumabat crassus nebulis caliginis aer: 590 + Squalebat tellus, vitiato fervida dorso; + Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras; + Atque ater picea vapor exspirabat in æthra. + + 591. _Squalebat tellus_; v. ad I, 211. + --_dorso_, superficie telluris. + 592. Cf. Virg. Æn. III, 137... 142. + 593. Conf. Scalig. Poet. V, 11. + --_picea æthra_, ut mox _nubibus atris_. + + 590. _crassæ caliginis_ emend. Gron. Obss. III, 7, prob. N. Heins. + Conf. sup. v. 313. + + + Vim primi sensere canes: mox nubibus atris + Fluxit deficiens penna labente volucris: 595 + Inde feræ silvis sterni: tum serpere labes + Tartarea, atque haustis populari castra maniplis. + + 594. Peste primum adficiuntur animalia, ut ap. Virg. Ge. III, 480, + 494 seq. et, quos Drak. laudavit, Thucyd. II, 50; Lucret. VI, 1222 + seq.; Ovid. Met. VII, 536 seq.; Claud. in Rufin. I, 303 sq., et + Ammian. Marcell. XIX, 4, ubi v. Lindenbrog. Dausq. ad h.l. «Poetæ + magistri vestigiis inhærescunt Homer. Iliad. I, 50 (quod etiam + Ammian. l.l. notavit); ratio autem, quod boves, oves aliaque pecora + et jumenta solo incubant, indeque perniciabilem vaporem prima + trahunt. Quod præcipue verum, si inferne ea labes oboritur: nam si + cælo, aeriæ volucres contagionem primæ sentiant. Est et in canibus + peculiaris ratio, quia narem mergunt odoribus, et auram vitiatam + uberius sibi inspirant.» + 595. _Fluxit_, defluxit, delapsa est. Cf. ad II, 131, et VII, 633. + 597. _Tartarea labes_, ut _Acherusia pestis_, v. 613. Cf. ad VI, + 154, et VIII, 21. + + Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor + Corpore manabat tremulo: descendere fauces + Abnuerant siccæ jussorum alimenta ciborum. 600 + Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela + Igneus efflatur sitientum spiritus ora. + + 598. Graphice morbi symptomata et indicia adumbrantur, sed breviter + tantum, quia ornatius eadem extulerant poetæ supra ad v. 580 + laudati. + 599 sq. _Abnuerant fauces siccæ_, faucium siccitas inpedierat, ut + _nisi abnueret duritia_ ap. Plin. XXXVII, 10. Conf. Var. Lect. + --_fauces siccæ_ et tumidæ, quas _obsessas_ dixit Virgil. Ge. III, + 508, ubi v. Heyne. + [600.] _ciborum jussorum_, quos quis jusserat descendere, vel capere + voluerat, jubente ac cogente fame et natura. Cf. ad IX, 504. + 601. Conf. Lucret. VI, 1187, et Virg. Ge. III, 496 sq. + --_tussis Aspera_, quæ asperos facit homines et fauces raucas, ut + ap. Martial. XI, lxxxvii, 1. + + 598. _Ardebat lingua_ præstiterit, ut lingua aspera inflammatione + et intumescens designetur, vid. Heyne ad Virgil. Ge. III, 508. + 599. _descendere fauci_, vel _fauce sicca_ reponendum putabat + N. Heins. coll. XIII, 708, 759. Rectius forte _descendere fauces + Abnuerant siccas... alimenta_ Drak. _justorum_, vel _missorum + ciborum_ quidam ap. Dausq. Pro _siccæ_ malim _septæ_, ut ap. + Lucan. VI, 1146, _ulceribus vocis via septa coibat_. Conf. Heyne + ad Virg. Ge. III, 508. + + Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem, + Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore + Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis. 605 + Heu dolor! insignis notis bellator in armis + Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem + Dona superba virum, multo Mavorte parata! + + 603 sq. _Lumina jacent_, dejecta sunt et demissa in terram, ut ap. + Ovid. Met. IV, 144, et XI, 618. _Jacens vultus languido obtutu + stupet_ dixit Seneca, Agam. 238, et in descriptione pestis Oedip. + 187, _Oculi rigent_, ut Virg. Ge. III, 523, _oculos stupor urqet + inertes_. Sed possis etiam intelligere oculos depressos, vel ut sup. + II, 465, _lumina retro exesis fugientia genis_. Sic _cavati oculi_ + ap. Lucret. VI, 1192. + [600.] _Unca nare_, ut apud Lucret. VI, 1191, _Compressæ nares, nasi + primoris acumen Tenue_, et apud Senec. Oed. 189, _Stillatque niger + naris aduncæ Cruor_. + 607. _Ignavo leto_, ut _ignobile letum_, III, 123, ubi vid. not. + Conf. Hermanni Mythol. Tom. I, p. 384 not. + + + Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo + Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt. 610 + Passim etiam deserta jacent inhumataque late + Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus. + Serpit pascendo crescens Acherusia pestis, + Nec leviore quatit Trinacria moenia luctu, + Poenorumque parem castris fert atra laborem. 615 + Æquato par exitio, et communis ubique + Ira Deum, atque eadem leti versatur imago. + + 609. _Subcubuit medicina malis_, ut ap. poetas, a Drak. jam + laudatos, Lucret. VI, 1224 (_Nec ratio remedî communis certa + dabatur_); Manil. I, 885 (_Nec locus artis erat medicæ, nec vota + valebunt_); Ovid. Met. VII, 527. + 609 sq. Cf. Liv. XXV, 26; Manil. I, 887 sq.; Lucr. VI, 1213 sq., + 1233... 1256; Scalig. Poet. V, 11. + 613... 617. Magna orationis luxurie poeta expressit verba Liv. XXV, + 26 extr. «Multo major vis pestis Poenorum castra quam Romana ad + fecerat, etc.» + --_pascendo_, depascendo, carpendo, consummendo. + --_Acherusia pestis_; vid. ad v. 597. Tria verba _serpit pascendo + crescens_ ejusdem significatus esse putabat Barth. Adv. XXII, 14. + Eum tamen ineptire, et nullam hic esse tautologiam monet Lefeb. + 614 sq. _Nec leviore luctu_ et _parem laborem_; immo _multo major + vis pestis_, apud Liv. l.l. + --_Trinacria_, Sicula, _moenia_, Syracusas. + [615.] _Poenorum castris_, ante urbem positis, quibus Himilco et + Hippocrates præerant. Livius, XXV, 26; Lenz. + --_laborem_; cf. ad VI, 386, et XII, 78. + + 609. _acervi_ conj. N. Heins. et Scalig. Poet. V, 11. Sed vulgatam + lect. e verbis sq. _magno sese aggere tollunt_ firmat Lefeb. + + Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum, + Incolumi ductore, viros, clademque rependit + Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo 620 + Primum letiferos repressit Sirius æstus, + Et minuere avidæ mortis contagia pestes; + Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt, + Propulsa invadit piscator cærula cymba; + Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat 625 + Marcellus pubem, lustratis rite maniplis. + + 618 sqq. Adcuratius rerum ordinem exponit Liv. XXV, 27 seq., 30 sq. + [621.] _Sirius_ h.l. æstus cæli, qui eo oriente ingruit, et + pestilentiæ causa est, ut XVI, 99, et ap. Virg. Æn. III, 141, et Ge. + IV, 425, ad quæ loca vid. Heyne. + + 618. _Latio_ Put. Deinde _vis dira_ maluerit N. Heins. ut _dira + lues_ ap. Ovid. Met. VII, 523. + 619. _clademque_, non _cladesque_, scripti. + 620. _ægre_ pro _ergo_ malebat N. Heins. + 622. _minuere_ Col. quod etiam conj. Gron. Obss. III, 7; _timuere_ + Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. _posuere_ R. 2, Ben. Marsi ed. et inde + aliæ, quod placet Lefeb. sed displicebat Gronov. et N. Heins. quia + _reponunt_ proxime subsequitur. + + + Circumstant alacres signa, auditisque tubarum + Respirant læti clangoribus: itur in hostem; + Et, si fata ferant, juvat inter prælia ferro + Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda 630 + In morem pecudum effudere cubilibus atris + Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta + Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro, + + 631. _cubilibus atris_, tentoriis vel obscuris casis terrenis, vel + sepulcris; Lenz. Immo in lectis tristibus. + 632. _Inlaudatam animam_, et _inhonora busta_; conf. ad lib. III, + v. 123. + + 627. Ita scripti omnes et R. 2, nisi quod per compend. scripturæ + _audisque_ in Tell. et hinc vitiose _avidisque_ in Oxon. Put. et + priscis edd. Vulgo _Signaque circumstant alacres, avidisque + tubarum_, etc. + 628. _ad_ pro _in_ Parm. _ire et in hostem_, vel _ire per hostem_ + conj. N. Heins. + 630. _forte_ Tell. _sorte_ in reliquis scriptis et edd. vetustis. + Vulgo _morte_. + + Quam debellari morbis, placet. Ardua primus + Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo 635 + Et macie galeis abscondunt ora, malusque, + Ne sit spes hosti, velatur casside pallor. + + 634. _placet_, scil. _magis_, vel _potius_, quæ particulæ in + comparationibus passim omittuntur, ut Gr. +mallon+; cf. Stroth. ad + Liv. III, 40, not. b. Ernesti ad Tac. Ann. I, 57; Intpp. Plaut. Rud. + IV, iv, 70, et Justin. VI, 1; Schol. ad Homer. Iliad. I, 117; Koen. + ad Gregor. p. 20, et Valken. ad Herodot. III, 40. Nolim tamen id + inter hebraismos referre cum Lefeb. + 635. Mirum poetæ commentum, galeis et casside milites ora ex morbo + marcescentia et pallida contexisse: sed id quodammodo excusat addita + causa, _ne sit spes hosti_, ne conspecto militum pallore et macie + hostes spem victoriæ concipiant; Ern. + --_jacendo_, languendo, ut ap. Tibull. I, iv, 31, vel potius + ægrotando, ut ap. Plin. Ep. V, 9, et Cic. ad Div. IX, 20 extr. + 636. Quoniam pallor utique hosti videndus fuisset, si milites caput + solum texissent, non et faciem, veteribus etiam clausiles fuisse + galeas, quales recentiori ævo, ab equitibus præcipue, in bello + gestatæ sint, putabat Barth. Adv. XXII, 14, ad Stat. Theb. IV, 20; + XI, 373 sq. et ad Claud. in Rufin. II, 257, quod ex eo repetiit + Fabrett. ad Column. Traj. c. VII, p. 213: conf. tamen Lips. Mil. + Rom. III, 5; Drak. + + 636. _Et macie_, pro vulg. _Et maciem_ ex vet. ed. Marsi recepit + Drakenb. ut et conj. Dausq. et vir doctus ad marg. R. 1; + _Marcidaque in galeis_ emend. N. Heins. quem vide ad Claudian. in + Eutrop. I, 111; _Et macie in galeis_ Barth. Adv. IX, 3. Mox + _malisque_ Put. non inprob. N. Heins. ut sensus sit: ne spes et + fiducia hosti subnascatur ex malis suis. + 637. _vallatur_ Put. _celatur_ conj. N. Heins. vulgare verbum + substituens poetico. + + Infundunt rapidum convulsis moenibus agmen, + Condensique ruunt: tot bellis invia tecta, + Totque uno introitu capiuntur militis arces. 640 + + 638. De expugnatione urbis vide fragm. Polybii n. 11, Opp. Tom. V, + pag. 32... 35, edit. Scweigh. Liv. XXV, 24, 30, 31; Plut. in + Marcello, pag. 308. De _foro_ magno quod Achradinæ, et de vasto + _theatro_ (v. 644), quod in alia urbis parte, Neapoli, erat, vide + _Bartel's Briefe über Calabrien und Sicilien_, T. III, pag. 126... + 135; Lenz. + 639. _tot bellis invia tecta_; conf. sup. v. 281 seq. + 640. _Tot arces_; vid. sup. ad v. 181 et 277 sqq. + + 640. _una_ forte judice N. Heins. + + + Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem + Tum sese Isthmiacis æquassent oppida tectis. + + 642. _Isthmiacis tectis_, Syracusis, vid. ad v. 50 sq. et 341. + + Tot delubra Deum, totque intra moenia portus; + Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis, + Certantesque mari moles; adde ordine longo 645 + Innumeras spatioque domos æquare superbas + Rura: quid, inclusos porrecto limite longis + Porticibus, sacros juvenum certamine lucos? + + 643. De direptione urbis conf. Liv. XXV, 25 et 31. Silius eam ita + definite et per partes more poetico effert, ut recensum faciat + operum et monimentorum in Syracusis memorabilium, de quibus passim + disputavit Cic. in Verrinis; Ern. Liv. (XXV, 31) contentus est + dixisse, in hac urbe «tantum fuisse prædæ, quantum vix capta + Carthagine tum fuisset, cum qua viribus æquis certabatur.» + --_Tot delubra Deum_, conf. Cic. Verr. IV, 53... 59, tot _portus_: + duo tantum, quod sciam, memorantur, major, et minor, qui _Laccius_ + dicebatur. Vid. Dorvill. ad Charit. p. 282. + --_intra moenia portus_; vid. Cic. Verr. IV, 52, extr. 53, pr. + V, 37, et Dorvill. l.c. pag. 598. + 644. _subgesta_, exaltata, inposita. + 645. _Certantes mari moles_, fluctibus obpositas marisque inpetum + frangentes, ingentium saxorum substructiones; recte Mars et Dausq. + coll. II, 408; IV, 295 sq.; Virg. Æn. IX, 711 al. «Urbs est situ + munito,» et «in insula fons aquæ dulcis, cui nomen Arethusa est, + quique fluctu totus operiretur, nisi munitione ac mole lapidum a + mari disjunctus esset,» Cic. Verr. IV, 52, 53. Ernesti monet, + ambiguum esse, utrum poeta pilas in litore Syrac. collocatas + designet, an vero iis comparet grandia urbis ædificia. Nescio an + mentem V. C. recte ceperim: ad hæc tamen ædificia verba ista referri + non possunt, quia voce _adde_ a molibus distinguuntur. + --_ordine longo... domos_, ut apud Cic. loco laud. «Cætera + _Achradinæ_ partes una lata via perpetua... privatis ædificiis + continentur.» Cf. _Bartels_, Tom. modo cit. pag. 89. De _porticibus_ + Achradinæ et de illustri gymnasio, ejusque porticu (+stoa Skuthikê+, + vel potius +Sukikê+, seu +Tuchikê+) Cic. loc. laud. Polyb. VIII, v, + 2; ibique not. Schweigh. Tom. VI, p. 442; Lenz. + [646.] _æquare_ spatio _superbas_, ut III, 374, et XII, 433. + 647. _Rura_, villas. + --_Quid_, scil. memorem. + --_porrecto limite lucos_, magni spatii, cf. ad I, 267, et IV, 461. + 648. Intell. gymnasia; Cell. Parum apte, opinor, ab Ernesti V. Cl. + comparatur locus Virg. Æn. IX, 584, ubi ejusmodi Martis lucum + designari suspicatur, quo juvenes certaminibus bellicis exerceri + consueverint. Sermo est h.l. de gymnasiis, quæ et _porticibus_ + (+stoais+) et umbrosis silvis cingi solebant, unde notus est versus + Eupolis, +En euskiois dromoisin Akadêmou theou+, et Horatii (Epist. + II, ii, 45), _Atque inter silvas Academi quærere verum_, cf. Var. + Lect. + + 648. Forsan scribendum _sacros, juvenum certamina, lucos_, h.e. + lucos sacros, (quod perpetuum est epith. lucorum, qui sacri sunt + diis) in quibus loca sunt certaminum juvenilium, i.e. gymnasia. + + Quid tot captivis fulgentia culmina rostris; + Armaque fixa Deis, aut quæ Marathonius hostis 650 + Perdidit, aut Libya quæ sunt advecta subacta? + + 649. _culmina_, ædes sacras deorum, quibus præda navalis, + +aphlasta+, akrostolia+, +korumba+, aliaque navium fragmenta, olim + v.c. a Syracusanis, quum Athenienses devicissent, dedicari + solebant. Cf. Potteri Archæol. Gr. T. II, L. III, c. 22; Köppen ad + Hom. Iliad. IX, 241, et Heyne ad Apollod. p. 199. Huc et spectant + _arma_ devictorum hostium _fixa Deis_; postibus templorum, + +anathêmata+ in templis suspensa, cf. sup. I, 617 sq.; Cerda et + Heyne ad Virg. Æn. III, 286 seq. et VII, 183 sqq.; Köppen ad Hom. + Iliad. VII, 83; Potter. l.l. cap. 12. + 650. _Marathonius hostis_, Athenienses, qui h.l. ut ap. Scat. Theb. + XII, 196 et al. ita vocantur, non quod ipsi a Syracusanis in campo + Marathonio (ut Ernesti lapsu haud dubie calami vel memoriæ vitio + notavit), sed quod Persæ ibi ab illis duce Miltiade devicti sunt; + quæ satis nota res est. + 651. _Perdidit_ in duplici prælio, quo a Syracusanis et Gylippo + Spartanorum duce victi sunt Athenienses; de quo vid. sup. ad v. 281 + sqq. + --_quæ sunt advecta_ ab Agathocle, notissimo Syracus. tyranno, qui + Poenos et in Africa aliquoties devicit, et Sicilia expulit, vid. + Diodor. XIX (in quo libro præter alia hæc leguntur, +epanêlthen eis + tas Surakousas, kai tôn naôn tous epiphanestatous tois skulois + ekosmêse+) et XX; Polyb. VIII, 12; IX, 23; XII, 15; XV, 35; Justin. + XXII, 1 sq.; XXIII, 1 sq.; Liv. XXVIII, 43. + + 649. _fulgentia limina_ Put. + + Hic Agathocleis sedes ornata tropæis: + Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas + Artificum manibus: non usquam clarior illo + Gloria picturæ seclo: non æra juvabat 655 + Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro + Vestis, spirantes referens subtemine vultus, + + 652. _sedes_, vid. Var. Lect. + --_sedes_ sacra vel potius _ædes_ ex conjectura Heinsii; templum, + opinor, Minervæ in Insula cujus parietes interiores vestiti erant + tabulis, in quibus picta equestris pugna Agathoclis: vid. Cic. Verr. + IV, 55; _Bartels_, Tom. III, p. 181 sq. Lenz. + 653 seq. _mites Hieronis opes_, Gron. Obss. III, 7, recte exponit + monimenta ornamentaque pacis splendorem significantia, quæ urbi + addidit Hiero, ut in paucis pugnis egregius, ita mirificus in + tranquillis rebus conservandis et otio civibus præstando, cf. ad II, + 601. + --_sancta vetustas Artificum manibus_, opera artificum, nondum + vetustatis injuria victa, venerabili et inviolata vetustate, Gron. + l.l. monimenta, quibus vetustas sanctum aliquid et venerandum + addebat; Drak. + --_sancta vetustas_, quatenus animum sanctitatis et venerationis + cujusdam sensu inplet; Ern. conf. sup. ad XI, 278. + [654.] _Artificum manus_, non labor in materia, sed ipsa exempla, + sive res effectæ, opera, ut Gr. +cheir+, Gron. l.c. qui auctores et + Græcos et Rom. laudavit, cf. Burm. ad Petron. Sat. c. 83. Mox + designatur artis varietas, quæ spectabat ad _picturam_, sculpturam, + texturam, etc. + 655. _Gloria picturæ_; conf. Cic. Verr. IV, 55, de tabulis, in + quibus picta Agathoclis pugna equestris. Ars omnino pingendi magno + in honore fuit Syracusis, et Siculos primos fuisse, qui cum + coloribus pingerent, testatur Plin. XXXV, 3. + --_æra_, statuas, signa, vel vasa ex ære, _non juvabat aliquem_ + Syracusanorum _adcire ex Ephyre_, e Corintho, h.e. nemini in mentem + veniebat Corinthia emere, nemo ea cupiebat, desiderabat, quum + Syracusana non minoris pretii artisque essent. + 656. _Ephyre_, eadem ac Corinthus, vid. sup. ad v. 52. + Præstantissima autem erant _Corinthia vasa_, et _æs_, quod ex + diversis metallis artificiose miscebatur, et auro carius erat. De + hoc quidem ære locus noster non capiendus videtur Draken. et Ern. + quum excidium Corinthi diu post Syracusas a Marcello captas + adciderit, et ex illius urbis incendio ista variorum metallorum + mixtura ipsaque adeo æra Corinthia nata dicantur. Sed Burmannus jam + recte monuit, hanc fabulam esse, et quamvis id verum foret, a poetis + tamen talia per +prolêpsin+ fingi posse. Romæ forsan illud æs post + dirutam demum a Mummio Corinthum innotuit, aliis vero populis jam + diu ante notum fuit. Vid. de ejus pretio et origine fabulosa + Harduin. ad Plin. XXXIV, 2 et 3; Duker. ad Flor. II, 16; Bochart. + Hieroz. II, vi, 16. Ceterum _æra_ possunt etiam statuæ esse ac + signa: nam præter ceteras artes statuariam quoque Corinthi maxima + cum laude viguisse constat. + --Hos versus eodem modo, quo dudum eos explicandos vidi, + interpretatur Ernesti, et quidem ita: «_Fulvo auro vestis_ (nam hæc + jungenda, non _certaverit auro_, ut cetera cohæreant), h.e. vestis + aurata, auro intertexto elaborata, _spirantes referens subtemine + vultus_, in qua figuræ tela lextæ ea arte erant, ut spirare et + vivere viderentur, _certaverit_ iis, _quæ radio cælat Babylon_, etc. + Jam _radius_ est instrumentum, quo subtemen trajicitur inter tramas + staminis: _cælare_ autem nunc cum delectu ex arte statuaria ad telas + traductum, ut earum expressas imagines commendet.» _Vestis auto + fulvo_ dicitur, ut +teuchea chalkôi+ Homer. Iliad. VI, 504; _ductor + nomine tanto_, sup. VI, 462, vel _acuto robore valli_, _antiquo + robore quercus_, _stipites robore duro_, et alia ap. Virg. Ge. II, + 25, 332; Æn. XI, 893 al. + [657.] _spirantes vultus_, vid. ad II, 430. De veterum vestes + texendi arte v. Salmas. ad Capit. Pertin. c. 8. + + 652. _ædes_ pro _sedes_ conj. N. Heins. quoniam in templis spolia + ab Agathocle fuere suspensa. Non male: sed _sedem_ etiam regiam + dici posse, in qua antea Agathocles et tum Hiero habitaverit, jam + monuit Burmann. + 653. _mites Hieronis opes_ Col. Ox. Tell. et R. 2. Vulgo _mitis_, + ut sup. v. 79, ubi vid. not. Sed illud hoc loco aptius. Deinde + _hinc_ scripti. Majorem vero distinct. post _manibus_ delendam, et + post _vetustas_ ponendam putabat Burm. Denique _vetustis_ emend. + Barth. Adv. IX, 3, quod artificium manibus, opere et vetustate + consecrari velut et venerabiliora fieri censeantur torenmata, + picturæ et talia. Sed durum esse +to+ _sancta_ conjungi cum + _gloria_, neque _manus artificum_ recte ab eo explicari, jam + observavit Gron. Obss. III, 7. + 654. _illo_ Col. probb. Gron. l.c. et N. Heins. Vulgo _ullo_, quod + servavit Lefeb. Sed pictura maxime in Græcia floruit, et, ut + sculptura, quatuor ibi potissimum scholas habuit, Rhodiensem, + Corinthiam, Sicyoniam et Atheniensem, quod doctus poeta non + ignorasse censendus est. + 655, 656. Locus perplexissimus, _juvabat_ Col. _juvabant_ reliqui + scripti et vetustæ edd. Deinde _Quem scire Ephyren_ constanter + scripti et edd. priscæ, nisi quod _ex Ephyre_ in duobus veteribus, + nescio quibus, reperit Lefeb. Denique _certaret in auro_ Put. et + Parm. Vulgo _non æra vacabant, Quæ scirent Ephyren fulvo certaret + ut auro_. Hæc variis conjecturis emendare conati sunt viri docti, + Barthius Adv. IX, 3, non male conj. _non æra vacabant_, deerant, + _Quîs scires Ephyren_, quibus visis illico Corinthium opus + adnosceres; _fulvo certaverit auro Vestis_, textura seu artificium + metallo erat pretiosius, vel illi certaverit. Gronovius in prima + edit. Obss. III, 7, _non æra juvabant, Qui scirent Ephyren_, non + æra Corinthia, quamvis auro contra cara, juvabant intelligentes + præ Syracosiis hisce tam fabre factis, _fulvo certaret ut_ (h.e. + quamvis) _auro_. _Vestis_, etc. Sed in altera edit. ex illo loco + Stat. Silv. II, ii, 68 (_Æraque ab Isthmiacis auro potiora + favillis_) _non æra vacabant_, ne æra quidem vacua artificii, non + omissa, arti neglecta et inelaborata, inculta, vacantia, erant, + _Queis scires Ephyren fulvo certasse vel auro_. (Etsi enim plures + calamitate Corinthi mirabilem illam æris extitisse temperaturam, + non defuerunt tamen, qui aliter, et quidem salva urbe atque arce, + tradiderint) _Vestis spirantes referens subtemine, vultus. Quæ + radio_, etc. N. Heinsius coll. supra lib. II, vers. 600... 604, + corrigebat, _non usquam clarior illo Gloria picturæ seclo, non + æris, avitam Qua scires Ephyren, fulvo certaret ut auro. Vestis_, + etc. vel _fulvo consertaque ab auro Vestis_, etc., ut sensus sit, + non defuisse signa ærea maximi pretii, ex quibus liqueret, + Syracusas a Corinthiis conditas, seu eorum coloniam esse, vel quæ + facile artis Corinthiacæ esse, adpareret. Cellarius edidit _non + æra juvabant, Quæ scirent Ephyren: fulvo certaret ut auro + Vestis... vultus. Quæ_, etc. ut sententia h.l. sit, non adfecisse + admodum æra Corinthia Syracusanos præ puro auro, quo res suas, + vestes maxime ornaverint. Burmannus malebat _non ære vacabat + Quæsito ex Ephyre_, h.e. regia illa non carebat ære Corinthiaco, + _fulvo certaret ut auro. Vestis_, etc. quæ omnia referebat ad + regiæ supellectilis magnificentiam. Lefeb. reposuit, _non æra + juvabat Quæsisse ex Ephyre_: (Syracusani non ibant quæsitum æra + Corinthum, quia apud se tam pretiosa habebant) _fulvo haud + certaverit auro Vestis, spirantes r. s. vultus Quos radio_, etc. + ut +to+ _certaverit_ in seqq. subpleatur: non _certaverit_ vestis + referens... Babylon; non _certaverit_ Tyros læta murice picto; non + _certaverint_, quæ variata per artem, etc. Quæ clarissima licet + sint, neminem tamen intellexisse miratur. Omnino nexum verborum + perturbant, qui post _auro_, vel _vultus_ distinguunt: nam +to+ + _certaverit_ ad ea spectat, quæ sequuntur; nec tamen in + emendatione Lefeb. ejusque interpretatione adquiescendum + crediderim. Drak. scripsit, _non æra juvabant, Quæ scirent + Ephyren, fulvo certaret ut auro Vestis,... vultus, Quæ_, etc. sed + quo sensu hæc verba adceperit, non docuit nos. Hanc lectionem + retinuit Ernesti V. C. nisi quod _certaverit auro_ ex vestigiis + cod. Put. et ed. Parm. dedit; verba autem, _non æra juvabunt, quæ + scirent Ephyren_, ita explicat: non valde delectabant et + desiderabantur a Syracusanis opera artis Corinthiacæ; nam suis + superbire satis superque poterant. Enimvero verba _quæ scirent E._ + huic sententiæ parum apta sunt. Ego ex Col. recepi _juvabat_, + e scriptis _Quem_, et ex duobus veteribus, a Lefeb. inspectis, _ex + Ephyre_: pro _scire_ autem, quod scripti exhibent, levi mutatione + _adcire_ reposui. Antiqua scriptura fuit, _[-qm] accire ex_, quam + librarii mutarunt in _quæ scirent_ et _quem scire_. Pro _Ephyren_ + scripsi _Ephyre_, nisi quis malit _ex Ephyre: en fulvo certaverit + auro V._ Ex _certaverit_ autem facile enasci poterant lectiones + depravatæ _certaret ut_, et _certaret in_. Olim suspicabar _non + æra juvabant Quæsita ex Ephyre_. Quod etsi eumdem efficit sensum, + a scriptura tamen vetustorum codd. longius recedit; confer not. + Withof. emend. _Non æra superbam Tam fecere Ephyren_ (idest, non + æra ibi Corinthia, quæ ipsi auro palmani faciebant dubiam, non + vestes ibi Babyloniæ, Tyriæ, etc. aberant; non usquam æra + clariora, quam ibi, quæ olim Ephyren superbam fecere), _fulvo + certaret ut auro_, hoc est, quamvis Ephyre ipsi auro fulvo + certaret hoc æra conficiendi artificio. + + Quæ radio cælat Babylon, vel murice picto + Læta Tyros, quæque Attalicis variata per artem + Aulæis scribuntur acu, aut Memphitide tela. 660 + + 658. «Colores diversos picturæ _vestium_ intexere Babylon maxime + celebravit et nomen inposuit.... Metellus Scipio triclinaria + Babylonica sestertium octingentis millibus venisse jam tunc, posuit + in Catonis criminibus, quæ Neroni principi quadragies sestertio + nuper stetere;» Plin. VIII, 48, seu 74, cf. Martial. VIII, 28; XIV, + 150; Lucret. IV, 1023; Plaut. Stich. II, ii, 541 ubi vid. Salmas. + --_murice picto_, purpura, quæ acu pingebatur, ut mox _acu + scribuntur. De murice_, qui propr. a purpura differt, vid. Harduin. + ad Plin. IX, 36, et Jani ad Hor. Od. II, xvi, 35. + 659. «Auram intexere _vestibus_ in Asia invenit Attalus rex;» Plin. + l.l. Inde _Attalica aulæa_, _vestis_, et _tori_ ap. Prop. II, xxxii, + 12 (al. xxiii, 46); III, xviii (al. xvi), 19; IV, v, 24; et + _Attalica peripetasmata_, apud Ciceron. Verr. IV, 12. + 660. _tela Memphitide_, Ægyptia. «Plurimis liciis texere, quæ + polymita adpellant, Alexandria instituit;» Plin. l.l. cf. idem XXXV, + 11; Martial. XIV, 150; Plaut. Pseud. I, ii, 14, ubi vid. Salmas. et + Harduin. ad Plin. ll.cc. + + + Jam simul argento fulgentia pocula, mixta + Quîs gemma quæsitus honos, simulacra Deorum + Numen ab arte datum servantia: munera rubri + Præterea ponti, depexaque vellera ramis, + + 662. _mixta_, inserta, _gemma quæsitus honos_ poculis argenteis, + pretium majus datum, auctum est; cf. ad Juvenal. V, 37... 45. + 663 sq. _munera rubri ponti_, margaritæ. «Præcipue laudatur + margarita circa Arabiam in Persico sinu maris Rubri;» Plin. IX, 35, + seu 54, ubi vid. Dalech. cf. Martial. V, xxxix, 4; et Stat. Silv. + IV, 6, 18. + + 661. _simili argento_, inscripto, picto, conj. N. Heins. qui tamen + recte monebat, nihil posse planius apertiusque esse vulgata lect., + quæ suspecta videbatur Barthio Adv. IX, 3. Mox _mistu Quîs gemino + quæsitus honor_ male legebat Scalig. ad Manil. V, 535. + + Femineus labor. His tectis opibusque potitus 665 + Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto + Aggere despexit trepidam clangoribus urbem, + + 665. _Femineus labor_ dicuntur sericum et fila bombycina, quæ a + mulieribus duci solent. + --«Marcellus, ut moenia ingressus ex superioribus locis urbem oculis + subjectam vidit, inlacrimasse dicitur, partim gaudio perpetratæ rei, + partim vetusta gloria urbis, etc.» Liv. XXV, 24, et cap. 25: «Edixit + militibus ne quis corpus liberum violaret, etc.» Præter hæc loca + Silius etiam Ciceronianum de Marcelli humanitate Verr. IV, 54, ante + oculos habuisse videtur. Ex eodem Cic. (Verr. I, 51, 55; II, 21 sq.) + notum est, Marcellum postea Siciliæ patronum fuisse, et in ejus + honorem a Siculis celebrata esse Marcellea, quibus Verres + substituerit Verrea: quo forte poeta mox v. 680... 684, respexit. + 667. _clangoribus_, audito tubarum sonitu, ut sup. v. 628. + + 665. _pudor_ pro _labor_ Col. et Ox. unde _Femineus sudor; tectis + opibusque_ emend. N. Heins. Omnino _labor_ glossema et + interpretamentum vocis _sudor_ videri potest. Nihil tamen mutandum + censebant Drak. et Burm. quem vide ad Ovid. Amor. I, xiii, 23. + 667. _plangoribus_, et mox _stent moenia, rerum An nullos_ + opinabatur N. Heins. + + Inque suo positum nutu, stent moenia regum, + An nullos oriens videat lux crastina muros, + Ingemuit nimium juris, tantumque licere 670 + Horruit, et, propere revocata militis ira, + + 668. Et postquam _in suo nutu_, potestate, _positum_, scil. videbat. + --_moenia regum_, Syracusas, sedem regiam. + 670 sq. _Ingemuit nimium juris_, vid. Var. Lect. Eadem sententia + exprimitur verbis seq. + --_tantumque licere horruit_, quæ tamen Barthius Adv. IX, 3, ita + exponebat: horrebat tantum militi suo, quem revocandum censebat, + licere, ut patriæ quoque periculum memoriæ subierit. + + 670. _nimium juris_ R. 1, Parm. Med. Ben. _nimiumque viris_, + scripti, R. 2; Cell. Vulgo _nimium viris_ metro repugnante; + _nimium victis_ conj. Barth. Adv. IX, 3, _nimirum, iris + tantumque l._ vel _tantumque viris nimiumque l._ Dausq. _nimias + vires_, vel _nimius juris_ N. Heins. cui tamen verius videbatur + _nimium juris_, h.e. nimium jus, nimium sibi potestatis esse, ut + _nimium regni_ ap. Ovid. Amor. II, xvii, 11; conf. sup. VI, 81. + + Jussit stare domos, indulgens templa vetustis + Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis + Pro præda fuit, et sese contenta, nec ullo + Sanguine pollutis plausit Victoria pennis. 675 + + 673 sq. _parcere victis Pro præda fuit_, acute: non aliter animum + satiavit parcendo hostibus, quam alii prædam diripiendo; Barth. Adv. + XXII, 14. + 675. _Victoria_ h.l. Dea est, quo imago rei fit poetica ac vivida. + De _alis Victoriæ_ res nota, etiam ex numis, gemmis aliisque + monimentis antt. cf. XV, 99, 737; Stat. ad Tibull. II, v, 45. Ill. + Doering. Comment. de alatis imaginibus apud veteres, Gothæ, 1786; + Klotz. ad Tyrt. p. 78. Lenz. suspicatur, poetæ animo obversatam esse + imaginem Victoriæ post triumphatorem in curru stantis. + + 675. _planxit_ Put. R. 2, et Marsus in comment. + + Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti + Defensor patriæ, meditantem in pulvere formas, + Nec turbatum animi, tanta feriente ruina. + + 676. De Archimedis nece cf. Liv. XXV, 31; Cic. Fin. V, 19, et Plut. + in Marcello. + --_Tu ductoris lacrimas tulisti_, tuæ neci inlacrimavit Marcellus. + Cf. Cic. Verr. IV, 58. + 677. _pulvis_ ac _forma_ propria vocab. in disciplina Geometr. et + Mathematica; Drak. qui laudat Colv. ad Appul. Apol. pag. 284, Barth. + ad Claud. Paneg. Mall. Theod. v. 128 et al. + 678. _tanta feriente ruina_, quum tanta clades, mors tanto viro manu + militis, ignari quis esset, inlata, obprimeret _meditantem... + animi_, h.e. ut Livii verbis utar, «Archimeden, in tanto tumultu, + quantum capta urbs in discursu diripientium militum ciere poterat, + intentum formis, quas in pulvere descripserat.» Poeta forte respexit + verba Horat. Od. III, iii, 8: «Inpavidum ferient ruinæ orbis justum + virum.» Possis etiam _ruinam_ referre ad expugnationem urbis, qua + tantus vir perierit. + + 678. Post hunc versum in vulg. edd. legitur hic: _Ignarus miles + vulgi tum forte peremit_, vel in ed. Cell. ex emendat. Gron. Obss. + III, 7, extr. _vulgi quem sorte_, h.e. tanquam vulgarem hominem, + non artificem tanti ingenii. Hic versus, exceptis forte duobus + antt. libris, nescio quibus, qui eum exhibent, si Lefeb. fides + habenda, comparet neque in scriptis, neque in vetustis edd. ante + Marsum, qui primus eum, ex ignoto nobis fonte haustum, vulgavit. + Ego totum ejeci, quum non modo librorum auctoritate destituatur, + sed etiam, quod recte jam monuit N. Heinsius, nihil sane elegantiæ + et commodi sensus præ se ferat. Profectus est haud dubie ex + ingenio inepti versificatoris, cui manca et inperfecta videbatur + h.l. sententia, quæ tamen, his laciniis recisis, bene procedit, + modo major distinctio post voc. _patriæ_ v. 677, tollatur. Vid. + not. Heinsius quidem versus adeo complures et totam fortasse + paginam, quæ meritissimas Archimedis laudes vitæque exitum + complexa sit, hic nobis periisse suspicabatur: quod persuasisse + videtur Drak. qui versum, a nobis extrusum, inclusit uncinis et + ante illum lacunam asteriscis designandam curavit. Enimvero laudes + Archimedis Silius jam sup. v. 341 seqq. copiose celebraverat, et + h.l. mortem ejus, breviter quidem, quum pleniore illum ore jam + laudasset, at gravibus verbis memorat. Withof. legendum censebat: + _Defensor patriæ: meditantem in pul. for. Nec tur. an. t. fer. + rui. Ignarus miles vulgi cum sorte peremit_. Idem hæc notavit: + «Nihil abesse affirmo contra Heinsium. Inominata cædes Archimedis + nullam Silio gloriandi materiem suppeditabat, nec de exitu vitæ, + qui adeo subitus ac repentinus fuit, multa poterat proferre; satis + erat dixisse, ipsum Marcellum Archimedis neci etiam illacrymatum + fuisse.» + + + At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente, + Certarunt victi victoribus: æmulus ipse 680 + Ingenii Superum servando condidit urbem. + Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropæum, + Et dabit antiquos ductorum noscere mores. + + 679. _resoluta in gaudia mente_, cf. XI, 303. + 680. _Certarunt victi victoribus_: communis omnibus lætitia erat, + victoribus, quod vicissent Syracusas, victis, quod urbi et sibi + pepercerat Marcellus, _æmulus Ingenii Superum_ imitator Deorum, + clementia et humanitate, qui _servando condidit urbem_, veluti novus + conditor et restaurator urbis, quam servaverat; (cf. Cic. Verr. IV, + 52: «a Marcello, qui cepit, conditas dicetis Syracusas,» et Barth. + ad Stat. IV, iii, 72) quæ itaque urbs _exstat seclis... insigne + tropæum_, ut insignis clementiæ documentum, vel exemplum et decus + posteris commendabitur; Ernesti. + + 682. _sedis_ pro _seclis_ Oxon. et priscæ edd. facili et solenni + errore; cf. ad II, 52. + + Felices populi! si, quondam ut bella solebant, + Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes. 685 + At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo, + Effrenum arceret populandi cuncta furorem, + Nudassent avidæ terrasque fretumque rapinæ. + + 685 sq. Aptissime et paucis quidem, sed gravibus verbis poeta + designat miseram conditionem sæculi sui et provinciarum Rom. quæ tum + ab avaris hominibus, qui illis præerant, in pace magis, quam a + ducibus olim in bello, _exhauriri_ ac diripi solebant. Similiter + Cicero passim in Verrinis actt. humanitatem clementiamque Marcelli + cum inmani crudelitate et avaritia Verris comparat. + 687 sq. Laus Domitiani, non sine adulatione. Cf. ad III, 594 sq. + et 607 sq. + + 686. _Ac_ Col. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber XIV + + Arg. Ornytos ... natat; 477-480.... et Scyron aquæ innans + [_sic scriptum_] + 141n. Conf. V.L. [L.V.] + 184sq. n. Justino, lib. XXIV, 5.» [» deest] + 252v. Strab. VI, p. 184 et 1 8 [_sic scriptum: 184 et 188?_] + 333n. _angusta foramina_ [_nota ante 330n. scripta_] + 597n. [697] + + + + + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER DECIMUS QUINTUS. + +ARGUMENTUM. + +Cnæo et Publio Scipionibus in Hispania cæsis, Senatus Rom. de duce, +qui in eorum subcedat locum, deligendo consilia agitat, precibusque ad +Deos fusis solliciti exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam +audeant adcipere, nomina profiteantur; 1-9. + +P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius, +quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut +patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis +cognatorum, qui juvenilem respiciunt ætatem, horrentque et funestam +domus fortunam, et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra +parentis ac patrui res gerendæ sint, et hostes, qui duos summos +imperatores devicerint animosque conlegerint secundo Marte; 10-17. + +Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra hæc secum reputanti +fluctuantique animo subito per aerem adlapsæ _Voluptas_ ac _Virtus_ +diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat operam, ut eam +blande adpellando deleniat; 18-31. + +Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet +militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis, +periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem +commendat; 32-67. + +Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani +origine, de hominum præ ceteris animalibus præstantia, de inani +brevique voluptatis fructu et malis, quæ inde nascantur, de veris ac +perennibus præmiis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis +patriæque defensionem exhortatur; 68-120. + +Hæc præcepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit; +121-128. + +Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium, quod nemo sibi +deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se convertit +omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi +opinantur; 129-134. + +Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita +cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium ætati haudquaquam +maturæ permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis +occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo cælum bis terque +contremit; 135-145. + +Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et +certatim dant nomina; 146-151. + +Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci +Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei +promont. et Emporias prætervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves +subduci jubet; 152-179. + +Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer +auctor est, ut prius quam tres Poenorum duces, qui trifariam exercitus +in diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem +Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem +præterea portu, celso situ et ubertate agrorum; 180-199. + +Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad moenia subit, +C. Lælius cum classe intrat portum; 200-231. + +Contra Aris, Poenorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum +altitudine murorum defenditur: raræ enim scalæ iis æquari possunt, et, +quo quæque altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui +adscendunt, onere franguntur; 232-236. + +Verum Scipio, ubi comperit, æstum decedere, et, qua parte stagnum +claudat urbem, facilem per illud pedibus ad moenia transitum dari, eo +secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia +obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; 237-250. + +Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique +meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C. Lælio, dat dona; 251-262. + +Tum prædam dividit, et adultam virginem eximia forma principi Hispaniæ +adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: quæ continentia +ac benignitas in convivio amplissimis a Lælio laudibus celebratur; +263-285. + +Interea Philippus, Macedonum rex, foedere cum Poenis Acarnanibusque +junctus, bellum infert Ætolis, sociis Romanorum, subitamque +expeditionem facit in fines Epiri, Illyrici ac Græciæ; 286-311. + +Idem tamen sæpius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus +infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Græciam bello vexat, +donec, terra marique a Romanis victus, pacem petere cogitur; 312-319. + +Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in +cujus exercitu erat frater mulierculæ, quam præfectus præsidii perdite +amabat; 320-333. + +Anno autem insequenti in Apulia cæditur M. Claudius Marcellus consul +et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte gloriam +eripuisset confecti belli; 334-342. + +Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo +cum T. Quinctio Crispino conlega, M. Marcello filio paucisque +equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur; +343-365. + +Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis +consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus +hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma +excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo; +366-380. + +Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum +honore solemni ac laudatione prosequitur; 381-398. + +Quæ dum in Italia aguntur, fama captæ Carthaginis Novæ terrorem +incutit Hispaniæ populis, et tres Poenorum duces omnem salutis spem in +eo positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; 399-409. + +Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte +primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda +instituisset, turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide +confugit; 410-439. + +Postero die prælium committitur, in quo maxime eminet virtus C. Lælii, +viri non minus eloquentiæ, quam rei militaris gloria conspicui; +439-470. + +Poeni fusi ad Pyrenæum tendunt, et Scipio castris hostium potitus +ingentem prædam concedit militibus; 471-492. + +Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi +auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat; +493-514. + +Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Italiæ +imago vel genius, ægre ferens hostis audaciam et calamitates, quas hæc +terra per decem jam annos perpessa sit, C. Claudium Neronem consulem, +in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere mentem +conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad Metaurum, +Umbriæ fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat; 515-559. + +Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est, +deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M. Livii conlegæ, +viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi +judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti +patriæ opera et consilio suo subveniret, etsi invitus receperat; +560-600. + +Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium +crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per +tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum +procedit; 601-625. + +Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum +agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad +pugnam excitant; 626-665. + +Tum Livius, vir exactæ jam ætatis, acer in hostes ruit, et Nabim, +Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem, +Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et +Canthus Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; 666-710. + +Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris +corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat; +711-739. + +Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve +vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur cædes; +740-777. + +Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus +cæco inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio +obtruncat; 778-807. + +Cæso duce reliqui Poeni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam ipsa +nocte, quæ sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis +posita, redit; 807-812. + +Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hastæ +cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus +castra inde movet; 813-823. + + * * * + +Hic liber continet historiam belli in Hispania a Romanis duce Scipione +Africano gesti, quum Cn. et P. Scipiones ibi periissent; de quo v. sup. +XIII, 381 sqq. + + + At nova Romuleum carpebat cura senatum, + Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum, + Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo + Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres. + Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges 5 + Concedat tellus, propioraque bella pavescat. + + 1. Conf. omnino Liv. XXVI, 18. + 2. _gentes_, copias Rom. + --_trepidas_, cæsis Scipionibus et utroque exercitu. + --_gentesque Martemque Hiberum_, h.e. periculosum copiarum Rom. in + Hispania residuarum imperium, tanquam grave onus, _subiret_. Cf. + v. 9. + 3. _hoste superbo_, per hostem superbum; Lenz. Immo, hoste + superbiente, triumphante. + 5 sq. _Tartessia t._, Hispania, a Tartaro, ob subterraneas cavernas, + sic dicta. Strab. Cf. ad III, 399. + --_in Tyrias leg. Conc._, imperio et potestati Poenorum se + subjiciat; Drak. coll. v. 383, et I, 2. + [6.] _propiora bella_, in Libya, Hispaniæ vicina. + + 5. _Tartesia_ R. 2. _Tarthesia_ Tell. _Carchesia_ Put. _Carthesia_ + R. 1, et Med. Conf. ad XIII, 674. + + Anxia turba Patrum quasso medicamina mæsti + Imperio circumspectant, Divosque precantur, + Qui laceris ausit ductor subcedere castris. + + 7. _Anxin turba Patres_, per adposit. ut inf. v. 367, malebat + N. Heins. idque recepit Lefeb. + 9. _Quis_ opinabatur N. Heins. per interrogat. notam, quam post + _castris_ exprimendam curarunt Lefeb. et Ern. exemplo Drak. qui + etiam punctum posuit post _precantur_. Ego revocavi vulgatam + distinctionem, ut sensus sit: a Diis precantur, expetunt, + ductorem, qui, etc. Nolim quoque cum Burm. pro _laceris_ + substituere _vacuis_, h.e. quæ ducibus suis orbata sunt. + + + Absterret juvenem, patrios patruique piare 10 + Optantem manes, tristi conterrita luctu, + Et reputans annos, cognato sanguine turba. + + 10 sq. Cf. Liv. XXVI, 18, extr. _juvenem_, Scipionem Africanum. + --_patrios manes_, cf. ad VII, 487. + --_piare_, vindicare, _manes_, mortem. + 12. _annos_, juvenilem ætatem Scipionis, quatuor et viginti ferme + annos nati. + --_cognato sanguine turba_, cognati. Id toti populo tribuit Livius + l.l. + + 10. _patrios patruosque_ conj. N. Heins. quem vide ad Claud. + Epithal. Honor. et Mar. v. 39, et ad Ovid. Amor. III, vi, 49. + 12. _cognato e sanguine_ emend. idem, et v. 14, _arma duorum + Inconsulta ducum_, quod recte displicuit Drak. quum parum dextre + argumentati essent cognati, si Cn. et P. Scipiones sua temeritate + in exitium ruisse dixissent. + + Si gentem petat infaustam, inter busta suorum + Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum, + Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo; 15 + Nec promtum teneris inmania bella lacertis + Moliri, regimenque rudi deposcere in ævo. + + 13. _gentem infaustam_, Hispanam, Scipionibus perniciosam, vel mali + ominis. + 14. _Decertandum_ esse Scipioni, _hosti_, cum hoste. Cf. ad I, 234. + [15.] _Gradivo_, belli fortuna _meliore flagret_, ad virtutem + incendatur. + 16. Nec facile esse puero vel juveni, tam periculosi gravisque belli + molem sustinere. Conf. XVI, 656 sq. + + 15. Primam syll. voc. _Gradivo_ corripi, ut inf. v. 337, et apud + Valer. Fl. V, 650, notandum videbatur Barth. Adv. XXII, 8; cf. + sup. ad IV, 776. + + + Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra, + Ædibus extremis volvebat pectore curas; + Quum subito adsistunt, dextra lævaque per auras 20 + Adlapsæ, haud paullum mortali major imago, + Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas. + + 18... 128. Præclarum commentum, quo fabula de Hercule a Prodico + narrata et omnibus notissima e Xenoph. Mem. Socr. II, 1, §. 21 + seqq.; et Cic. Off. I, 32 (quam et Ovid. Amor. III, 1 sq.; Lucian. + in Somn. aliique imitati sunt), ad Scipionem transfertur, facile + animum docti poetæ subire poterat ex iis, quæ de origine vulgatæ + opinionis, qua Scipio divinæ originis vir esse credebatur, memorant + Liv. XXVI, 19, et Polyb. X, 2 et 5, quæ loca insignia neminem + comparasse poenitebit. Fabulam venustam Prodici Sophistæ, quam + Xenophon memorat e libro, cui titulus fuit +Hôrai+ (f. ætates vitæ), + ingeniose etiam tractarunt Ill. Wieland (in _N. Amadis_ et + _Musarion_, Ges. I) et Stiernhiehn in carmine Danico, quod Sæc. XVII + edidit et inscripsit: _Hercules_; Lenz. Eamdem nuper erudite + copioseque interpretatus est juvenis doctiss. _Goth. Aug. Cubæus_ + Misnensis in libello, quem nondum vidi, et cujus titulus est: + _Xenophontis Hercules Prodicius et Silii Italici Scipio, perpetua + nota illustrati, præmissa de Prodico dissert._ Lips. 1797, in-8º. + --Episodium hoc docte illustrarunt Ill. _Doering_ in Eclogis vett. + poett. lat. p. 255 sqq., quem comment. passim laudabo, et Cl. Weiske + in vers. germ. Xenoph. Mem. Socr. Lips. 1794, quem librum mihi nunc + ad manus haud esse doleo. Conf. qui iisdem coloribus adumbrarunt + Virtutem ac Voluptatem, Philostr. in Imagin., Philo Jud. de mercede + meretr. p. 863; Lactant. VI, 3 et 4; Maxim. Tyr. +logos d+, pr. + Basil. orat. de legendis Græc. libris §. 10; Themist. Orat. XXII, + p. 280, ed. Hard. + 18 seq. Impluvium, seu cavædium (al. cavum ædium), +mesaulion+, + media ædium pars, non modo porticibus cingi, sed et amoenis + arboretis (unde h.l. _lauri sub umbra_), xystis vel ambulationibus + ornari solebat, vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 512 sq.; VII, 59; et ad + Tibull. III, iii, 15; Jani ad Horat. Od. III, x, 5 sq.; Ernesti + clav. Cic. v. _impluvium_ et _xystus_. Hinc _extremas ædes_ adcipio + de extrema parte impluvii, prope +opisthodomon+. «Hortus erat + posticis ædium partibus,» Liv. XXIII, 8. + 20. _per auras_, de cælo, ut Deæ. + 21. _haud paulum mortali major imago_ iis fuit, ut Diis, qui humana + forma, sed majore, pulchriore et augustiore, induti hominibus + adparent. Vid. Heyne Exc. XIII, ad Virg. Æn. I. + 22. _Virtuti inimica Voluptas_, cf. Cic. de Senect. c. 12. + + 17. _Molliri_ primum operarum errore in secunda Marsi Veneta + editum. + 19. _Ædibus et mediis_ suspicari possis; cf. not. + + Altera Achæmenium spirabat vertice odorem, + Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens, + Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro: 25 + + 23 sq. Hoc loco Lenzius notat Voluptatem Silii, qualis est + orientalis meretrix, pretioso cultu adornatam: «illa vero Prodici, + inquit, similior est ionicæ +hetairêi+.» _Ed._ + --_odorem_, unguentum, et quidem h.l. Deorum, ambrosiam, unde mox + _Ambrosius diffusa comas_, ut de Venere ap. Virg. Æn. I, 403, cf. + sup. ad VII, 469, et XII, 245. Silius autem ad Voluptatem transtulit + imaginem Veneris. +Aphroditê gar estin hêdonê+, Athen. Deipn. XII, + pag. 510. + --_Achæmenium_, Persicum, pro quovis pretioso et optimo, cf. ad VII, + 647; Plin. XIII, i, s. 1; Salmas. ad Solin. p. 947. + 24 sq. Apud Xenoph. +Kakia+ habet +esthêta, ex hês an malista hôra + dialampoi+. Apud Philostr. +Hê men Kakia chrusôi te kateskeuasmenê, + kai hormois, esthêti te haliporphurôi, kai pareias anthei, kai + chaitês emplokais kai graphais ommatôn+, cf. Var. Lect. + [25 sqq.] Voluptas _subfuderat_, trajecerat, _ostrum_, purpuream + tramam, _fulvo auro_, subtemine aureorum filorum; et in _fronte_ + crinis constringebatur _acu_ aurea; _lascivaque lumina motu + ancipiti_, incerto, fluctuante, _jaciebant crebras flammas_, radios + amoris, utap. Lucian. Amor. III: +hilarai tôn ommatôn hai bolai + takerôs anugrainonto+; Lenz. + + 25. _qua_ Oxon. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. Mars. et al. + _quam_ Col. R. 2; Junt. et inde al. edd. quod, nescio quare, + placet Lefeb. Dausqueius vel ita interpungendum putabat, _veste + refulgens Ostrum, quam_, etc. vel scribendum _e veste refulgens + Ostrum, quod fulvo Tyrius_ (artifex) _s. auro_. Neutra ratio + probanda, _quæ_ Cell. edidit ex emend. Gronov. Obss. II, 6, quod + forte verum est et maxime adridet Doering. Nostram tamen lectionem + eodem sensu capere possis, stamini scilicet purpureo aurum vel + aureum subtemen intextum fuisse. + + Fronte decor quæsitus acu, lascivaque crebras + Ancipiti motu jaciebant lumina flammas. + Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam + Composita mutata coma; stans vultus, et ore + Incessuque viro propior, lætique pudoris, 30 + Celsa humeros niveæ fulgebat stamine pallæ. + + 26 seq. _acu_ comatoria, seu crinali, vel discriminali, qua nodi + capillorum a fronte in verticem reductorum (tutuli, +krôbuloi+, + +kordulai+, +korumboi+, +skorpioi+) figebantur, cf. Salmas. Exerc. + Plin. p. 534, et Intpp. Petron. c. 21. Eodem forte sensu Virg. Æn. + IV, 138, dixit _crines nodantur in aurum_, h.e. acu aurea. Ea sic + _decor quæritur_ in _fronte_, fronti. Contra vers. 28. + --_frons hirta_ est, ubi capilli, ut ap. Terent. Heaut. II, ii, 49, + passi et circum caput rejecti negligenter sunt; Doering. + --Sic ap. Xenoph. l.l. +ommata anapeptamena+, oculi huc illuc + volitantes, +tês Kakias+, lascivi et mobiles, ap. Lucian. Merced. + cond. c. 33, T. I, p. 692: +to blemma diasesaleumenê+; Doer. Philo + Jud. l.l. +hupo truphês te agan kai chlidês saleuousa tô ophthalmô, + hois tas tôn neôn ankistreuetai psuchas+. + 28 sq. +Aretê+ Prodici virtutes in qualibet vitæ conditione + complectitur, et mitiorem elegantioremque animi formæque indolem præ + se fert: Virtus Silii est virago, aspera heroina et imago bellicæ + virtutis, juveni fortissimo consentanea, non Virtus elegantioris + Græciæ, sed veteris Romæ, cujus _frons_ est _hirta_, incomtis et + fruticantibus capillis, _stans vultus_, +blemma kathestêkos+ (vid. + _D'Orvill._ Charit. p. 404), oculus eodem obtutu sibi constans (quo + animi tranquillitas significatur, ut contra mentis motus æstusque + luminibus lascivis mobilibusque Voluptatis), et _lætus pudor_, grata + verecundia; Lenz. + --_Alterius_, Virtutis. + --_frons hirta_, crinibus negligenter in ea sparsis, cf. ad v. 26. + Sed quoniam hæc notio verbis seq. exprimitur, malim intelligere + frontem rugis horridam et deformem (ut _hispida facies_ ap. Hor. Od. + IV, x, 5), qualis meditabundis est, sive acribus et industriis in + rebus gerendis; vel tristem ac torvam, quæ _corrugari_, _contrahi_, + _adduci_ solet, ut contra serena ac læta _exporrigi_, _remitti_, + _explicari_, _solvi_. _Hirtum_, vel _hispidum_ proprie dicitur + quidquid non satis cultum ac politum, et sic asperum vel ingratum + adspectu est, quod jam monuit Jani ad Hor. Od. II, ix, 1. Ille vero + oris cultus habitusque Virtuti tribuitur a Philostr. +Hê de Aretê + peponêkuiâi men prospherês, trachu de horôsa+, etc. et Justitiæ ab + antiquis poetis, sculptoribus pictoribusque (qui eam iisdem + coloribus, quibus Virtutem, depingebant), quod vel ex verbis + Chrysippi ap. Gell. XIV, 4, intelligitur: +skuthrôpê graphetai, kai + sunestêkos echousa to prosôpon, kai dedorkos blepousa, hôs te tois + men adikois phobon empoiein, tois de dikaiois tharsos+. + 29 sq. _nec unquam composita mutata coma_, nativa frontis forma non + exornata et mutata fuit crispatis et arte compositis capillis; + Doering. + --_Vultus stans_, constans, semper idem et compositus, vel in unam + rem defixus, quod constantiæ, gravitatis, probitatisque indicium + est, ut levitatis contra et lasciviæ, si quis oculos perpetuo movet + et ubivis circumfert, vel obliquat eos, et limis alium adspicit, cf. + v. 27, et sup. ad III, 173; Stat. Theb. X, 688. Sic +sunestêkos + echousa to prosôpon+, ap. Gell. l.l. +logismos hestôs+, +chreia+ et + +elpis hestêkuia+, vel +estê têi dianoiâi+ ap. Polyb. III, 105; VI, + 25; X, 16; XXI, 9: +to tou blemmatos kathestêkos+ ap. Eustath. in + Iliad. III. + --_ore Incessuque viro propior_; +kai moi edoxen andrôn einai + periptôn ta theia+, etc. Philost. + [30.] _læti pudoris_, grata oris verecundia; +kekosmêmenê ta ommata + aidoi+, Xenoph. + --_Lætus pudor_ est, qui vultum decorat, et animos adspicientium + læto quodam et jucundo sensu adficit; ut Venus ap. Virg. Æn. I, 591 + (ubi vid. Heyne), Æneas _oculis lætos adflat honores_; Doering. + 31. _Celsa humeros_, naturæ convenienter, Dausq. qui contulit + Terent. Eun. II, iii, 21 seq. «Haud similis virgo est virginum + nostrarum, quas matres student Demissis humeris esse, vincto + pectore, ut graciles sient, etc.» + --_niveæ fulgebat stamine pallæ_, +kekosmêmenê to schêma + sôphrosunêi, esthêti de leukêi+, Xenoph. Vestis quoque naturalis, + non adscititii coloris. + + 30. _Incessusque_ ed. Gryph. unde _et ora Incessusque viro + propior_ conj. Dausq. et N. Heins. ut sit Græcismus. + + + Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas: + «Quis furor hic, non digne puer, consumere bello + Florem ævi? Cannæne tibi, graviorque palude + Mæonius Stygia lacus excessere, Padusque? 35 + Quem tandem ad finem bellando fata lacesses? + + 32. _Occupat_, scil. loqui h.e. festinat loqui, vel potius prior + dixit, ut ap. Stat. Theb. VII, 538, +phthanei+, vel +prolambanei + legein+. Ap. Xenoph. +tên Kakian phthasai boulomenên, prosdramein + tôi Hêraklei kai eipein+, etc. + --_promissis_, quæ datura, et quibus Scipionis animum motura esset. + 33. Simillima est oratio +tês Kakias+ ap. Xenoph. l.l. cf. mox ad + v. 45. + 34. Num inmemor es cladum, quas Romani adceperunt ad Cannas, etc.? + --_gravior_, tristior Romanis Styge. + 35. _lacus Mæonius_, Trasymenus, cf. ad IV, 719 sqq., et V, 9 sq. + --_Padus_, clades ad Trebiam et Ticinum, in Padum influentes, cf. ad + VII, 149. + --_excessere_ ex animo vel memoria tua, vid. ad II, 628. + 36. _Quem ad finem_, quo usque, ad quos fines et terminos bella et + expugnationes tuas quasi proferes, et _fata lacesses_, mortem + adcelerabis, ut contra v. 47 _ætas concessi_ a fatis _temporis_; + Lenz. Immo _quem ad finem_, quo fine, cur. Illa certe explicatio a + juvene, qui nondum administraverat bellum, et a verbis _fata + lacesses_ aliena videtur. + --_fata lacesses_, vid. ad I, 680; IV, 731, et XII, 61. + + 35. _Padusne_ male opinabatur Dausq. + + Tune etiam tentare paras Atlantica regna, + Sidoniasque domos? moneo, certare periclis + Desine, et armisonæ caput objectare procellæ. + Ni fugis hos ritus, Virtus te sæva jubebit 40 + Per medias volitare acies, mediosque per ignes. + + 37. _Atlantica regna_, extremam Libyam, ubi mons Atlas: nisi potius + intell. h.l. Hispania, a mari Atlantico sic dicta, cf. XIII, 200. + Scipio primum petiturus erat Hispaniam, eaque debellata _Sidonias + domos_, Carthaginem. + 39. _armisonæ procellæ_, periculis belli. + 40. _Ni fugis hos ritus_, quales Virtus exigit, +thrêskeian+; + invidiose, quasi in externis ritibus versetur virtutis exercitium; + Doering. + --_ritus_, leges, cultus et præcepta Virtutis; Lenz. + 41. Cf. ad XIV, 175. + + 37. _Atlantica_ scripti; _ad Atlantica_ R. 2. Vulgo _Atlantia_. + + Hæc patrem patruumque tuos, hæc prodiga Paulum, + Hæc Decios Stygias Erebi detrusit ad undas: + + 42. _prodiga_, invidiose, veluti Virtus non parcat viris magnis, sed + eos temere pessumdet; Ern. + --_Paulus_ ipse _prodigus animæ magnæ_ dicitur Horat. Od. I, xii, + 38. Cf. sup. ad I, 225. + 43. _Decios_ patrem filium et nepotem, pro patria se devoventes, si + fides habenda Cic. Tusc. Qu. I, 87, et fin. II, 19; nam alii non + idem tradunt de nepote. + + 42. Hunc versum sequenti postposuit Lefeb. non addita causa. Poeta + certe ad tantam subtilitatem non exigendus est, et ne sic quidem + singula ordine procedunt: nam Paulus ante Scipiones periit. + + Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis + Prætendit, nec sensuræ, qui gesserit, umbræ. 45 + + 44. Hoc iterum acerbe dictum pro, gloriæ et honoris spe fallit, ut + mortis contemtum animis ingerat; Ern. Summam rerum gestarum + sepulcris inscriptam _titulos supremos_ Plin. Ep. IX, 19 vocat; + Cell. + 45. _non sensuræ, quid gesserit, umbræ_, sententia, quæ animorum + post mortem vitam invidiose ridet; Ern. Epicureorum præcipue ea fuit + opinio, animam simul cum homine mori et interire (vid. Diog. Laert. + lib. X): ubique vero Silius Voluptatem ex opinione Epicureorum, quos + Voluptatem summum bonum putasse creditum est, argumentantem inducit, + quemadmodum contra Virtutem ex placitis Stoicorum; Drak. 46 sqq. Sic + et +Kakia+ disputat ap. Xenoph. Mem. Socr. II, i, §. 23. +Ean oun + eme philên poiêsêis, epi tên hêdistên te kai rhâistên hodon axô se, + kai tôn men terpnôn oudenos ageustos esê, tôn de chalepôn apeiros + diabiasêi; prôton men gar ou polemôn, oude pragmatôn phrontieis, + alla skopoumenos diesêi, ti an kecharismenon ê sition ê poton + heurois+, etc. + + 45. _quid gesseris_ scribendum censebat N. Heins. vel invitis + libris vett. Ego tamen non adsequor, cur ei displicuerit vulgata + lectio: _cineri, bustis et umbro, non sensuræ, quid gesserit_. + + At si me comitere, puer, non limite duro + Jam tibi decurrat concessi temporis ætas. + Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos: + + 46. _limite duro_, dura et molesta vitæ via ac conditione, cf. ad + VIII, 612. + 48. Cf. omnino Heyne ad Tibull. I, i, 4, ubi exemplis docet, belli + aut militiæ ærumnas et terrores hostiles (unde h.l. _trepidos_) per + somnos classico interruptos a poetis declarari. + --_abrumpet somnos_, ut apud Virgil. Ge. III, 530 et al. Drak. cf. + sup. ad VII, 156. + + 46. _tramite duro_ in duobus veteribus, nescio quibus, invenit + Lefeb. et recepit. + 47. _decurrat_ scripti et Rom. 2. Vulgo _decurret_. Deinde + _congressi_ Rom. 1, et Mediol. _congesti_ ad marg. Rom. 1. + + Non glaciem Arctoam, non experiere furentis + Ardorem Cancri, nec mensas sæpe cruento 50 + Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus + Sub galea pulvis, partique timore labores: + + 49 sq. Conf. Ovid. Met. IV, 624; _arctoa glacies_, polus arcticus, + seu septemtrionalis: _Cancri_, poli antarctici, seu australis. + [50.] _mensas sæpe cruento Gramine composit._, ut fit in vita + bellica, quum sub dio, humi, inter cæsorum cadavera decumbunt ad + cibum capiendum; Ernesti, qui et recte jam monuit, in toto h.l. + singula ad extenuandam illam vitam laboribus et incommodis plenam + bene elata esse. + 51 seq. _haustus pulvis_, ut apud Ovid. Met. XIV, 136; Stat. Silv. + V, iii, 223; et Theb. VI, 848, quibus locis eleganter _hauriri_ + dicitur pulvis adtractus et conlectus; Doering. + [52.] _labores parti timore_, ærumnæ, quarum causa est timor ab + hoste. Possis etiam interpretari: facta et rerum gestarum gloria, + multis curis et timore parta. Sed illa ratio præstiterit. + --_Labores_, ut +ponos+ et +mochthos+, et ærumnæ, et res fortiter + gestæ dicuntur. + --_labores parti timore_, curæ et sollicitudines periculis creatæ; + Lenz. coll. Tibull. I, i, 3, et Burm. ad Prop. III, ix, 6. Cf. Var. + Lect. + + 52. Verba _partique timore labores_, quæ reliqui interpr. silentio + prætermittunt, in vitio cubare putant N. Heins. et Heyne, qui in + Obss. ad loc. simil. Tibulli I, i, 4, monet, recte quidem + _terrorem_ et _laborem_ jungi, tamquam militiæ comites, _terrere_ + tamen ea, quæ metuantur, mala, pericula, discrimina, _laborem_ + autem, quippe qui tolerandus sit, premere, urgere, exercere. + Equidem, si quid mutandum, legerim, _partique labore timores_; + nisi malis _junctique_, vel _plenique_, vel cum N. Heins. quod + propius ad literarum ductum adcedit, etsi a Lefeb. inter nugas + refertur, _pastique timore labores_. Sed vulgata opinor, lectio + bene se habet, vid. not. + + Sed current albusque dies, horæque serenæ; + Et molli dabitur victu sperare senectam. + Quantas ipse Deus lætos generavit in usus 55 + Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra! + Atque idem, exemplar lenis mortalibus ævi, + Inperturbata placidus tenet otia mente. + + 53. _album_, ut al. _candidum_, dicitur bonum, lætum, felix, vel a + creta et candido lapillo, quo Thraces Romani aliique populi felices + dies, ut infelices atro calculo, signabant (vid. Intpp. Plin. VII, + 40, et Hor. Od. I, xxxvi, 10); vel, ut mox _serenum_, a cælo sereno, + ac nullis nubibus tenebrisque obducto et contristato; vel denique a + colore albo, qui olim sacer, divinus, solennis, lætus, habebatur; ut + contra _atrum_ et _nigrum_ est triste et infaustum a colore atro, + signo tristitiæ, et qui rebus inferis proprius est, cf. ad III, 211, + et VII, 633. Sic +leukon euêmeron phaos+ dixit Soph. Ajac. 723; + +leukon ear, leukon de theros+, Callim. H. in Cer. v. 123, ubi vid. + Spanh. et ad v. 136. + --_horæ serenæ_, vid. ad VII, 544. + 54. _molli_, jucundo. + 57 seq. Hæc iterum sunt ex dogmate Epicureorum, qui Deos res humanas + non curare, et in perpetuo otio feliciter tempora transigere + existimabant; Drak. coll. Horat. Serm. I, v, 101 sq.; Sen. de Ben. + IV, 4; Cic. Ep. ad Div. VII, 12; Virg. Æn, IV, 379 (ubi v. Cerda); + Gebhard. Crep. I, 17, et Diog. Laert. lib. X, §. 77, ubi v. Menag. + Sed sive de industria, sive incuria poetæ factum videtur, ut huic + otio contradicant, quæ de Deorum beneficentia in vss. 55 sq. + dicebantur; Ern. + + 58. _terit_ conj. N. Heins. + + + «Illa ego sum, Anchisæ Venerem Simoentis ad undas + Quæ junxi, generis vobis unde editus auctor. 60 + Illa ego sum, verti Superum quæ sæpe parentem + Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri. + + 59 sq. Observa, Voluptatem in seq. oratione jactare, quod alias + Venus de potentia sua jactare solet; Doer. Apta calliditate + inculcat, Æneam, Rom. gentis auctorem, suis artibus natum esse; Ern. + cf. sup. ad v. 23. + --_Illa ego sum_, verba eorum, quorum amplissima est fama, cf. ad + IX, 128. + --_Simoentis ad undas_, Trojæ. + 60. _Jungere_ de re Venerea, vid. Drak. et quem laudat Heins. ad + Claud. Epithal. Pall. et Cell. v. 32, ad Ovid. Heroid. III, 107, et + Rem. Am. v. 407. + 62. _avis_, et aquilæ, et oloris, quum Asteries, Ganymedis et Ledæ + amore captus esset. + --_tauri_, quum Europam raperet. + + 62. _torvi_ scripti et R. 2. Vulg. _torva_. + + Huc adverte aures; currit mortalibus ævum, + Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque + Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras, 65 + Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema + Dimisisse meas sero non ingemit horas?» + + 63. _currit mortalibus ævum_, conf. ad VI, 121. + 64 sqq. _Nec nasci bis posse datur_, ipsa Epicuri verba, quod jam + Drak. notavit: +Gegonamen hapax; dis d' ouk esti genesthai+, vid. + Gatack. ad Antonin. de se ipso lib. II, §. 6. + --Cf. ad V, 264 sqq. et Propert. III, v (al. iv), 13 sq. + 67. Doer. comparat Tibull. I, iv, 33 seq. + --_Dimisisse meas horas_, tempora lætitiæ, ac voluptatis neglexisse; + Lenz. + + 67. _auras_ opinabatur N. Heins. quia _hora_ præcessit. + + + Postquam conticuit, finisque est addita dictis, + Tum Virtus: «Quasnam juvenem florentibus, inquit, + Pellicis in fraudes annis, vitæque tenebras, 70 + + 69... 120. Bonæ, aureæ sententiæ sunt, quibus Virtus Voluptatem + refutat; sed molesto verborum adparatu dilutas adnosco, inprimis + quum de hominum ad gloriam et virtutem destinatione velut ex + cathedra disputat; Ern. Similiter tamen disserit +hê Aretê+ apud + Xenoph. et, si unquam, nunc certe declamatorium acumen, commune + illius ævi vitium, quo Lucanus toties lectores obfendit, Silio + condonandum est. Virtus disputat more Stoicorum, forte quia Scipio + (et ipse Silius) horum philosophiæ deditus, et discipulus erat + Panætii, qui tamen de animi immortalitate alias fovebat opiniones; + Lenz. + 70. _vitæ tenebras_ forte errores dici putat Doering. ut ap. Lucret. + II, 15 sq. 58 et al. Sed aptior h.l. est illa notio, quam ad III, + 145, exposui. + + Cui ratio, et magnæ cælestia semina mentis + Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti + Quantum Cælicolæ, tantumdem animalibus isti + Præcellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores + Hos terris Natura Deo: sed foedere certo 75 + Degeneres tenebris animas damnavit Avernis. + + 71. Disputat Virtus ex opinione, quam de animo humano fovebant + Stoici, qui, quum mentem divinam, seu animam mundi ex materie vel + ætherea (Diog. Laert. VII, 156; Senec. Ep. 50), vel ignea (Cic. + Acad. Qu. I, 11) conflatam putarent, animum humanum ejusdem + originis, et divinæ mentis sive animæ mundi +spermata+ quasi et + +apospasmata+ esse statuebant; Doer. qui et laudat Tiedeman. _Geist + der speculat. Philos._ T. II, pag. 490; Meiners. _Grundriss. der + Gesch. d. Weltw._ p. 119 sq.; Heyne ad Virg. Æn. VI, 730; cf. et + Burm. ad Val. Fl. III, 380, et Lips. Manud. ad Philos. Stoic. II, + 11: «Ratio nihil aliud est, quam in corpus humanum pars divini + spiritus mersa,» Senec. Ep. 66. + 72 sq. Comparant Oppian. Halieut. V, iv, 5, 10, 11, ubi v. Rittersh. + 74 sq. _minores Deo_, solis Diis; inferiores quidem Diis, sed + secundi ab illis, ut _Te_ (Jove) _minor latum reget æquus orbem_ + Augustus ap. Horat. Od. I, xii, 57, ubi vid. Jani, et ad Od. III, v, + 1... 3; +ou gar ti pelei kathuperteron andrôn Nosphi theôn; mounoisi + d' hupeixomen athanatoisi+, Oppian. loco laudato confer Psalm. VIII, + 6 seq. + [75.] _foedere certo_, certa lege, ut apud Virgil. Æneid. I, 62. + 76 sq. Drak. bene comparavit locum Cic. Tusc. Qu. I, 30: «Socrates + censebat, duas esse vias duplicesque cursus animorum e corpore + excedentium: nam qui se humanis vitiis contaminavissent,... iis + devium quoddam iter esse, seclusum a concilio Deorum; qui autem se + integros castosque servassent, quibusque fuisset minima cum + corporibus contagio, seseque ab his semper sevocassent, essentque in + corporibus humanis vitam imitati Deorum, his ad illos, a quibus + essent profecti, reditum facilem patere.» Cf. ib. Davis. et ad cap. + 12. + + 72. _Munera_ Put. + 74. _minore... Deo_ scripti, eleganter judice N. Heins. Id + recepere Drak. et Ern. sed vellem sensum quoque horum verborum + exposuissent, quem non satis adsequor. _minores Deo_ e R. 2, edidi + cum Lefeb. et Doering. Forte tamen non spernenda vulgaris lectio + _minores Deos_. + + At, quîs ætherei servatur seminis ortus, + Cæli porta patet; referam quid cuncta domantem + Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos + Captivo Liber quum signa referret ab Euro, 80 + Caucaseæ currum duxere per oppida tigres? + Quid suspiratos magno in discrimine nautis + Ledæos referam fratres, vestrumque Quirinum? + + 78 seqq. _Cæli porta patet_, formula Ennii, ad quem v. Column. + p. 164, cf. Senec. Herc. Oet. 1982 seq. + --Poeta ante oculos habuit Cic. Tusc. Qu. I, 12, et Hor. Od. III, + iii, 9... 16, ubi vid. Jani. + 79 sq. De Bacchi expeditionibus Indicis et triumpho, cf. XVII, 647 + sq.; Heyne ad Virg. Æn. VI, 805, et Hermanni Mythol. Lyric. p. 262. + De _tigribus_ ejus currui junctis vid. Heyne ad Virg. Ecl. V, 29, et + Jani ad Horat. III, iii, 14. + 82. _Suspiratos_, cum suspiriis invocatos, imploratos; Lenz. + 83. _Ledæos fratres_, Dioscuros, _suspiratos_, optatos, invocatos a + _nautis_, quibus sidera eorum exoptata sunt, vid. Jani ad Horat. Od. + I, iii, 2; xii, 27 sq. et Hermann. l.c. p. 142. + + + «Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus + Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora; 85 + Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum + Segnem atque obscoenam passim stravisset in alvum? + + 84. Comparant Cic. de Legg. I, 9, et de Nat. D. II, 56; Ovid. Met. + I, 84 sq.; Severi Ætna, v. 223 seq.; Isidor. Orig. XI, 1; Sallust. + Cat. 1 (ubi vid. Corte), et Herderi _Ideen zur Philos. der Gesch. + der Menschh._ T. I, p. 219 sq. + --Hæc gallice transtulit, magno patri non inficianda proles, + _L. Racine, la Religion, chant I_, vs. 193 sq.: + Le roi, pour qui sont faits tant de biens précieux, + L'homme élève un front noble, et regarde les cieux. + _Ed._ + 86. _formas ferarum_, h.e. feras; ut +chrêma huos+, Herodot. I, 36; + +prosôpon pardaliôn+, Nonn. Dionys. I, 158; +tupos suos+, ap. eumd. + D. Heins. Sic et _forma_, _simulacrum_, _corpus_, +ergon+, + periphrast. poni monuit Drak. coll. Virg. Æn. VII, 18, 650; Ovid. + Met. I, 73; II, 78; IV, 779; Stat. Silv. I, i, 62 (ubi vid. Barth.); + Oppian. Halieut. I, 105, ubi vid. Rittersh. Vid. et sup. ad VI, 572, + et, quos Doering. laudat, Dorvill. ad Charit. p. 204, ac Valcken. ad + Theocr. XVIII, 4. + 87. _stravisset in alvum_, ornate, de animalibus prona ad terram + alvo incedentibus, et _obscoenam_, epitheto rei indignitatem + notante, ut _obscoeni canes_ ap. Virg. Ge. I, 470, quatenus mala + portendunt; Ernesti. Rectius Doering. eorum capita depressisset et + flexisset in alvum, _obscoenam_, cujus adspectus teter et foedus + est, de quo vid. ad Catull. LXVIII, 99. + --_passim_, ubique in terra; Doer. Immo, sine discrimine, promiscue, + h.e. omnes; conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. II, iii, 41 al. 69. + + 85. _fixerit_ Col. + 87. _traxisset_ R. 2. + + Ad laudes genitum, capiat si munera Divum + Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum + Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti 90 + Inpar Fidenæ, contentaque crescere asylo, + Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late + Florentes quondam luxus quas verterit urbes. + + 88. +Hê Aretê+ ad +tên Kakian+ apud Xenoph. loc. cit. §. 31; +tou de + pantôn hêdistou akousmatos, epainou heautês anêkoos ei+, et §. 3, + +hoi men neoi+ (scilicet +tôn emôn philôn+) +tois tôn presbuterôn + epainois chairousin, hoi de geraiteroi tais tôn neôn timais + agallontai; kai hêdeôs men tôn palaiôn praxeôn memnêntai, eu de tas + parousas hêdontai prattontes, di' eme philoi men theois ontes, + agapêtoi de philois, timioi de patrisin. Hotan d' elthêi to + peprômenon telos, ou meta lêthês atimoi keintai,+ +alla meta mnêmês + ton aei chronon humnoumenoi thallousi+. + --_Ad laudes_, gloriam, _genitum_, modo tam _felix_ est, ut _munera + Divum_, dotes et bona, quibus præstat cæteris animalibus, _capiat_, + agnoscat. + 89 sq. _Huc_, Romam, +deiktikôs+, nec _longe_, a populis peregrinis + _repetam_, repetenda sunt exempla, ut apud Luc. I, 94; Lenz. + Copiosius id exposuit Grat. Cyn. 308... 325. + [90.] _Roma modo inpar_, vix par, _Fidenæ_, vid. Liv. I, 14 seq. + conf. V.L. + --_modo_, ut _nuper_, etiam de tempore satis longo; confer Gron. + Obss. IV, 18. Ernesti clav. Cic. Duker. ad Flor. I, 11. + [91.] _asylo_ vel tironibus noto ex Liv. I, 8. + 92. _Quo sese extulerit_, ad quantum fastigium evecta sit. + --_dextris_, virtute, præclare gestis. + 93. Poetam respexisse urbes Italiæ inferioris, Crotonem, Sybarim, + Tarentum, etc. putat Doering. + --_verterit_, everterit, ut inf. v. 408; conf. Intp. Virgil. Æn. I, + 20; II, 625; XI, 264, et Ernesti ad Tac. Ann. XII, 45. + + 88. _genitum est_ malebat N. Heins. Pro _munera_ in R. 1; + _innuam_, et in ora _numina_. + 91. Pro _Fidenæ_ malim _Porsenæ_, vel _Porsennæ_. Fidenates certe + a Romanis victi sunt, non Porsena. + 92. _Quæ_, vel _Que_ Ox. Put. R. 1, 2, Med. _Quam_ Parm. Deinde + _terris_ pro _dextris_ Put. et Parm. + 93. _verteret_ Ox. et Put. + + Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes, + Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas. 95 + Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris + Circa te semper volitans Infamia pennis: + + 94... 99. Locus præclarus, qui ex alio poeta, forte Græco, nescio + quo, expressus videtur. Poeta exornavit verba Scipionis apud Liv. + XXX, 14: «non est tantum ab hostibus armatis ætati nostræ periculum, + quantum ab circumfusis undique voluptatibus, etc.» + 95. Conf. XI, 400. + 97. _Infamiæ_, et mox _Victoriæ_ alæ tribuuntur, sed illi _atræ_, + huic _niveæ_; cf. ad XIV, 675. + + 95. _Animas illapsa_ Oxon. Non male, judice Drak. si refingatur + _Animos i._ ut ap. Cic. Legg. II, 15. Sed idem vulgatum firmat + coll. Virgil. Æn. II, 240, et III, 89. + 96. _foeda_, vel _feda_, Oxon. et Put. + + Mecum Honor, ac Laudes, et læto Gloria vultu, + Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis. + + 98 sq. _Gloria vultu læto_, nitido, fulgente (ut apud Virg. Æn. I, + 591, ubi vide Heyne) et _Victoria concolor_ mihi; cf. supra v. 31; + Lenz. + + + «Me cinctus lauro producit ad astra triumphus. 100 + Casta mihi domus, et celso stant colle penates: + Ardua saxoso perducit semita clivo. + Asper principio (nec enim mihi fallere mos est) + Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti: + + 101 sq. Imitatio manifesta egregii loci Hesiod. +Erg.+ v. 289 sq. + quem etiam laudavit Xenoph. l.c. §. 20; cf. sup. ad IV, 603 et 604. + Similiter sedem vel ædes Virtutis +dusembatois epi petrais+ posuit + Simonides apud Clement. Alex. Strom. IV, pag. 585, ut Sapientiæ + domum in celso colle Lucret. II, 7 seqq. et inde Virg. Cir. 8 seq. + 103. _nec enim mihi fallere mos est_, ut ap. Xenoph. +ouk exapatêsô + de se prooimiois hêdonês, all' hêiper hoi theoi diethesan, ta onta + diêgêsomai met' alêtheias. tôn gar ontôn agathôn kai kalôn ouden + aneu ponou kai epimeleias theoi didoasin anthrôpois.+ + + 100. _producit_ Col. _pducit_ Put. ex quo scripturæ compendio + ortum est vulgatum _perducit_, quod mox denuo sequitur. + 103. _Asper_ scripti. Vulgo _perducit semita clivo Aspera_, etc. + 104. Ita scribendum distinguendumque viderunt jam Barth. Adv. IX, + 17, et N. Heins. Vulgo legitur _Prosequitur, labor ad nitendum_, + etc. + + Nec bona censendum, quæ Fors infida dedisse, 105 + Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto + Infra te cernes hominum genus. Omnia contra + Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas. + + 105. _bona censendum_ conf. Var. Lect. + 106. Cf. Lucret. II, 7 seq. + --_mox celsus_, si conscenderis celsum illum collem, et ad ipsam + Virtutem perveneris, _ab alto infra te_, etc. multum excelles + reliquis hominibus, iis superior ac felicior eris. Hunc nexum + sententiæ, quæ cum v. 104, tamquam apodosis cohæreat, verbis v. 105, + 106. + --_Nec bona... valet_ incommode interrumpi censet Ernesti. + 107. _contra... quam_, contraria iis, quæ spondet, etc. + + 105. _bona censendum_ Col. et R. 2, vid. ad VIII, 36. In iisdem + recte _Fors_ h.e. Fortuna. Vulgo _bona conscendunt, quæ sors_, et + _concendunt_ in Oxon. Denique _dedisse_ Barth. Adv. IX, 7, et + N. Heins. bene pro vulg. _dedisset_ substituerunt etsi invitis + libris. + 107. _intra te_ Put. non inepte, judice Drakenb. quum _intra + aliquem_ esse dicatur, qui minor sit eo, ut ap. Flor. IV, 11; + Senec. Med. 520, (ubi vid. Gron.) Quintil. Inst. Or. XI, 3, et + Prop. III, vii, (al. ix) 2, vid. Brockh. Sed conf. Heins. ad Ovid. + Trist. III, iv, 25, et Burm. ad Petron. c. 84. + 108. _spondet_ Col. Vulgo _sponte_. + + Stramine projectus duro patiere sub astris + Insomnes noctes, frigusque famemque domabis. 110 + Idem justitiæ cultor, quæcumque capesses, + Testes factorum stare arbitrabere Divos. + Tunc, quoties patriæ rerumque pericula poscent, + Arma feres primus: primus te in moenia tolles + Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro. 115 + Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes, + Nec donum deforme viro fragrantis amomi; + Sed dabo, qui vestrum sævo nunc Marte fatigat + Imperium, superare manu, laurumque superbam + In gremio Jovis excisis deponere Poenis.» 120 + + 111. Aureæ sententiæ, ut plures in hac Virtutis oratione, et in + veteribus poetis Gnomicis obviæ, quæ legendæ sunt ab iis, qui talia + præcepta non nisi in sacris libris reperiri etiam nunc opinantur. + 112. _stare_, vid. Var. Lect. + 116. Cf. ad XI, 41, in Var. Lect. + --_vitiatas_ exquisite pro tinctas, ut _violaverit_ apud Virg. Æn. + XII, 67, ubi vid. Heyne. + [117.] _amomi_, cf. ad XI, 402, et ad Virg. Eclog. III, 89, IV, 25. + _Ed._ + 119 sq. _laurum... deponere_, vid. ad IX, 546. + + 112. Syllabam sec. voc. _arbitrabere_ ab optimis poetis corripi + monet Drak. _adstare_ conj. N. Heins. prob. Doering. nisi _stare_ + pro _adstare_ positum sit. Immo simpl. _esse_ significat, ut III, + 94, et al. vid. ad II, 639. + 113. _Tu quoties_ legendum videbatur N. Heins. + 117. Vulgo _flagrantis_, non inprob. Dausq. quum unguenta caleant + omnia. Sed recte idem et N. Heins. emend. _fragrantis_ Proxime + _fraglantis_ Tell. + + + Quæ postquam cecinit sacrato pectore Virtus, + Exemplis lætum vultuque audita probantem + Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas + Non tenuit voces: «Nil vos jam demoror ultra, + Exclamat; venient, venient mea tempora quondam 125 + Quum docilis nostris magno certamine Roma + Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.» + Sic quassans caput in nubes se sustulit atras. + + 122. _lætum_, captum et excitatum _exemplis_, quibus virtutis + studium commendaverat; Doer. + 123. _Convertit_ ad se, in suas partes; _nil vos demoror_, vos + valere jubeo; verba consulum, quum dimitterent senatum, _nil vos + moramur_, P. C. _Ed._ + 125. Apte insertum est vaticinium eorum temporum, quibus res Romanæ + luxu et superbia labefactatæ ceciderunt; Ern. + 126. _docilis_ freni, ut XVI, 360, h.e. prona ad voluptatem. + 128. _quassans caput_, vid. ad I, 298, et VI, 600. + + 127. _honos_, non _honor_, Col. et Oxon. + + + At juvenis, plenus monitis, ingentia corde + Molitur, jussæque calet virtutis amore. 130 + Ardua rostra petit, nullo fera bella volente, + Et gravia ancipitis deposcit munera Martis. + Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris, + Pars credunt torvos patrui revirescere vultus. + + 131. Hæc ad verbum fere expressa sunt ex Liv. XXVI, 18, et versus + 133, 134, ex cap. 41, extr. + --_Ardua rostra_, subgestum oratorum in foro Rom. + + 130. _jussæque_ scripti et R. 2. Vulg. _visæque_. + 134. _revirescere_ scripti, R. 1, 2, Parm. Med. Ben. _reviscere_ + Marsi prima Ven. errore operarum. Inde _revisere_ sec. Ven. et + hinc aliæ, _se visere_ Ald. + + Sed quamquam instinctis tacitus tamen ægra periclis 135 + Pectora subrepit terror, molemque paventes + Expendunt belli, et numerat favor anxius annos. + + 134. _revirescere credunt_, eleganter pro, patris et patrui vultus + in juventam ætatem reductos adnoscere sibi videntur; Barth Adv. IX, + 17. Ipse Scipio apud Liv. l.c. cap. 41. «Brevi faciam,... ut + revixisse aut renatum sibi quisque Scipionem imperatorem dicat.» + Conf. ad VIII, 226. + 135 sq. Cf. Liv. XXVI, 18, extr. + --_instinctis_, adspectu Scipionis incitatis, quo sibi egregia + patris ac patrui facta in memoriam revocabant, nec minorem de ipso + spem concipiebant; Drak. cf. Var. Lect. + 137. _favor anxius_, qui Scipioni favebant, sed de difficultate et + exitu rei solliciti erant, _numerant annos_, ætatem ejus respiciunt. + + 135. Ita Col. _postquam_ Put. R. 1, Ben. Vulgo _quamquam tacitus + magnis tamen æ. p._ N. Heins. corrig. _ægra pericli_, quum + _instinctis periclis_ nihili sit. Sed recte Lef. hæc notat: + «_instinctis_ tertius casus est; terror subrepit illis instinctis + pectora, quæ ægra erant periclis.» + 136. _subrepsit_ R. 1, et Med. + + + Dumque ea confuso percenset murmure vulgus, + Ecce, per obliquum cæli squalentibus auro + Effulgens maculis, ferri inter nubila visus 140 + Anguis, et ardenti radiare per aera sulco, + Quaque ad cæliferi tendit plaga litus Atlantis, + Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum + Addidit augurio fulmen pater, et vaga late + Per subitum moto strepuere tonitrua mundo. 145 + + 139. seq. Veritatem rei tradit Liv. XXVI, 19. Omen _anguis_ unde + petierit poeta, intelligetur ex not. ad IV, 476, et II, 584. Confer + ad XVI, 52. Silius respexisse videtur Virgil. Æn. II, 692 sq. et + forte tempestas coorta fuerat cum tonitribus fulminibusque ad + Oceanum Atlanticum tendentibus (_dii auguriis auspiciisque_, etc.) + Liv. XXVI, 41, quæ Scipio, vir callidus in rem suam convertebat; + Lenz. + --_squalentibus auro maculis_, ut sup. II, 585. + 141. _sulco_, cf. ad I, 357. + 142. _plaga_, cæli. + 145. _Per subitum_, vid. ad VII, 527. + --_moto mundo_, cælo, vid. ad III, 205 (in Var. Lect.) et 611. + + 138. _percensent_ Parm. non male. + 145. _Ter subitum_ emend. Barth. Adv. IX, 17, quia numerus + ternarius in ejusmodi præsagiis auspicatus fuit. Sed vid. not. + + Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant + Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos + Perspicuum, et patrio monstraret semita signo. + + 146 sq. _salutant augurium_ clamore, ut II, 411, ubi vid. not. + 148. _patrio signo_, tonitru, omine misso a Jove, patre Scipionis, + vid. ad IV, 476. Anguis autem in Hispaniam versus et Libyam volabat. + + 147. _ac_ Col. Vulgo _atque_. + + + Certatim comites rerum bellique ministros + Adglomerant sese, atque acres sociare labores 150 + Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis. + Tum nova cæruleum descendit classis in æquor. + It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas. + + 149. _rerum_, belli, unde _res gerere_, Drak. Gr. +erga polemêïa+, + seu +machês+ et +Areos+. Cf. Klotz. ad Tyrt. p. 83. + 152. Cf. Liv. XXVI, 19. + 153. _It_ classis _comes_ Scipionis ex Ansonia; Lenz. + + 149. _comites operum_ malebat N. Heins. _ministros_ scripti. Vulg. + _ministri_. + 151. _isse sub armis_, ut IV, 64, et Lucan. IX, 21, non male conj. + Dausq. et recepit Lef. + + Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus + Isthmon curvata sublime suberigit unda, 155 + Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu, + Ionium Ægæo miscet mare. Celsus in arma + Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur: + + 154 sq. Comparatio non nisi ad tumultum pertinet et turbam, qua + classis in mare inmissa est; et nemo eam, si abesset, desideraverit, + vel optaverit certe aptiorem; Ern. Cf. I, 468 sq. V, 395 sq. VII, + 569 sq. IX, 282 seq. + [155.] _curvata unda_, vid. ad I, 470, 472. + --_Isthmon_ Corinthiacum inter _Ionium_ et _Ægæum_ mare. _Isthmon + suberigit unda Corus_, ut _sublatum pulvere campum_ sup. X, 203, et + similia passim. + 156. _saxa gementia_, vid. ad V, 398, et Bentl. ad Hor. Odyss. III, + xxvii, 23. + 157 seq. _Emicat in arma_, vid. ad III, 85. + [158.] _prima puppe_, conf. ad XII, 398. + + 155. _superrigat_ opinabatur N. Heins. ut _superspargere_ ap. + Caton. R. R. 54, vel _superstagnare_ ap. Tac. Ann. I, 79, et + _tramittere Cycladas unda_ sup. I, 472, quo sensu _Isthmo + incurvatam... undam_ reposuit Lef. quum Corus non suberigat + Isthmon sed undam, quam incurvatam Isthmo, seu in Isthmum efferat. + At vulgata lectio doctior est, vid. not. + + «Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta + Ordimur, si justa paro, decurrere classi 160 + Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores. + Per pontum pia bella veho.» Levis inde secunda + Adspirans aura propellit carbasa flatus. + + 159 sq. Cf. Liv. XXVI, 45 extr. et Polyb. X, 11, ubi Scipio in + oratione ad milites habita dicit, +ex archês tên epibolên autôi + tautên hupodedeichenai ton Poseidôna, parastanta kata ton hupnon, + kai phanai, sunergêsein epiphanôs kat' auton ton tês praxeôs kairon + houtôs, hôste panti tôi stratopedôi tên ex autou chreian enargê + genesthai+. Conf. et sup. v. 18 sq. + 161. _pater_, v. I, 606. + 162. _pia bella_, vel rite indictum bellum (vid. Non. voc. + _Fetiales_); vel quod Scipio se ducem obtulerat, ut patrem ac + patruum, fraude Punica in Hispania interemtos, ulcisceretur; vel + quia Romani hoc bellum susceperant, ut injuriam, Saguntinis sociis a + Poenis inlatam, vindicarent, unde Scipio ipse apud Liv. XXX, v. 31, + dixit, _Sagunti excidium Romanis pia ac justa induisse arma_; Drak. + Conf. ad VII, 406. + + 159. _tridentipotens_ scripti et R. 2; bene, ut _armipotens_, + _arcipotens_, _bellipotens_, _ignipotens_ et similia. Vulgo + _tridente potens_. + + + Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes + Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis 165 + Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto + Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt, + Aerias Alpes: occurrunt moenia Graiis + Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis, + + 164... 179. Conf. Liv. XXVI, 19. + 167. Conf. ad XI, 217. + 169. _Massilia_ a _Graiis condita_, colonia Phocæorum, unde mox + _Phocais hospita_; Confer ad IV, 52. Præter exempla ibi laudata, + conf. quoque Cicero de Offic. lib. II, 23, et in Orat. pro Flacco, + cap. 63, ubi Massiliensium disciplinam gravitatemque fere cunctis + gentibus anteponendam censet. _Ed._ + --_populis superbis_, Gallis, ut mox _armiferas gentes_. Conf. ad + IV, 45. Vel _superbis_ eo sensu, quo Strabo IV, p. 302, de Gallis + ait: +polu to anoêton kai alazonikon prosesti+, Ern. + + 168. _Graiis_ Col. et Ox. Vulg. _Graio_. + 169. _hæc cincta_ Col. R. 1, Parm. Med. _hæc cuncta_ Put. _hinc + cincta_ Ox. _excincta_ edd. Marsi, Martini Herbip. Junt. Ald. + Gryph. _accincta_ Basil. Wolfii, Colin. et Nut. + + Barbarus inmani quum territet adcola ritu, 170 + Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque + Phocais armiferas inter tenet hospita gentes. + + 169... 172. Conf. omnino Strab. IV, p. 270 seqq. 302 seq. et Valer. + Max. II, vi, 7... 9. + [170.] _Barbarus adcola_, Massiliensis, _territat_ hos populos + _inmani ritu_, quo sacrificia humana Dianæ Ephesiæ in luco obfert + (cf. Lucan. III, 399 sq. et Strab. l.l.) sed eadem Massilia _antiquæ + morem patriæ tenet_, republica ad normam græcam constituta; Ern. + + 170. _cum territet_ Col. et Put. _tunc et territet_ Ox. _nunc + territat_ R. 1, Parm. Med. _cum territat_ Mars. Vulgo _quæ + territat_. + 171. _cultumque_, non _cultusque_, Col. + 172. _armiferas_ scripti et R. 2. Vulgo _armisonas_. + + Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor + Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus + Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ 175 + Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus + Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho. + Considunt portu; securæ gurgite clauso + Stant puppes; positusque labor terrorque profundi. + + 173. «Gallicum sinum, et deinde Pyrenæi circumvectus promontorium, + Emporiis urbe Græca (oriundi et ipsi a Phocæa sunt) copias exposuit: + inde sequi navibus jussis, Tarraconem pedibus profectus conventum + omnium sociorum habuit; naves ibi subduci jussit, etc.» Liv. XXVI, + 19. + 174 sq. Conf. III, 415 seq. + 176 seq. _Emporiæ... hospita Tarraco Baccho_, vid. ad III, 369. + 178. _gurgite clauso_, in portu. + + 177. _hospite_ ed. Dausq. vitiose. Post hunc versum nonnulla + excidisse suspicabatur N. Heins. nescio quare. + 178. Voculam _et_ ante _securæ_ omnes codd. scripti et edd. ante + Juntinam ignorant. + + + Nox similes morti dederat placidissima somnos; 180 + Visa viro stare effigies ante ora parentis, + Atque hac adspectu turbatum voce monere: + + 180. Conf. ad II, 674, in Var. Lect. et Val. Flac. v. 74. + 180... 207. Consilium Carthaginis Novæ oppugnandæ Scipioni in somnio + dat Neptunus apud Polyb. X, ii, 7, et ipse Scipio apud Liv. XXVI, + 41, memorat Deos auguriis auspiciisque _et per nocturnos etiam + visus_ omnia læta ac prospera portendisse; Lenz. «Scipio oratione + adcensis militum animis Iberum trajecit; ubi quibusdam suadentibus, + ut, quoniam in tres tam diversas regiones discessissent Punici + exercitus, proximum adgrederetur, periculum esse ratus, ne eo facto + in unum omnes contraheret, nec par esset unus tot exercitibus, + Carthaginem Novam interim obpugnare statuit, urbem cum ipsam + opulentam suis opibus, tum hostium omni bellico adparatu plenam, + sitam præterea opportune, etc.» Liv. XXVI, 42, pr. Hoc Scipionis + consilium poeta parenti ejus tribuit, cujus species filio oblata sit + in somno. + + 182. Hic et seq. versus deest in Put. _adspectus turbatum_ conj. + N. Heins. coll. XIV, 678. + + «Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis + Et post fata decus, bellorum dira creatrix + Evastanda tibi tellus, et cæde superbi 185 + Ductores Libyæ cauta virtute domandi, + Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris. + + 183. _salus quondam genitoris_, qui me olim in acie servasti, vid. + sup. IV, 454 sqq. + 186 sq. «In hiberna diversi concesserunt: Hasdrubal Gisgonis usque + ad Oceanum et Gades: Mago in mediterranea, maxime supra + Castulonensem saltum: Hasdrubal, Hamilcaris filius, proximus Ibero + circa Saguntum hibernavit;» Liv. XXVI, 20, et cap. 41, «tres duces + discrepantes, trifariam exercitum in diversissimas regiones + distraxere,... et diduxerunt exercitus; quæ patri patruoque meo + causa exitii fuit.» Conf. Polyb. X, 7. + 186. _cauta virtute_, vid. Var. Lect. + + 186. _tanta virtute_ Put. Male: innuit enim, Poenos non virtute + tantum, sed artibus etiam et dolo superandos esse; quare filium + pater monet, ut videat, ne duces hostium dispersas copias in unum + cogant, sed ut potius singulos adoriatur; Drak. + 187. _diducunt_, pro vulg. _deducunt_, ex emendat. N. Heinsii, quæ + firmatur loco Livii, in notis laudato. + + Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ + Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes + Ter gemina cum mole viros? Absiste labore 190 + Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse. + + 190 seq. Noli pugnare cum tribus his ducibus, sed ante omnia ac sine + mora obpugna Carthaginem novam, quæ res multo _potior_, ac gravior + est. Versus 194... 199, causas hujus consilii continent. + --_Ter gemina_, terna. + + 188. _conferre manum_ (ut VII, 599, et similiter _conferre + gradum_) scripti et priscæ edd. _c. manu_ sec. Veneta Marsi, et + inde aliæ edd. _liceat_ et _coeantque coactæ_, scilicet in unum, + malebat N. Heins. + 190. _labore_ Oxon. et Put. Vulgo _labori_. + + + «Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto, + Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros. + Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis + Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri, 195 + Non portu, celsove situ, non dotibus arvi + Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore. + Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem. + Nulla acies famæ tantum prædæve pararit.» + + 192. Vid. ad III, v. 368. + 193. _Tyrius incola_, Poeni. + 194. Cf. Polyb. X, 8, et Liv. XXVI, 42, ac 47. + --_Ut Libyæ sua_ Carthago _caput est_, etc. + 198. _ductoribus_ Poenorum _aversis_, longe remotis et in + diversissimas regiones profectis; conf. ad v. 186. + + 193. _Nomine C._ (ut apud Liv. XXI, 31, _Brancus nomine_, Cic. pro + Mil. 17, _cognomento Schola_, et Ovid. Am. I, viii, 2, _nomine + Dipsas_) Col. et Put. Vulgo _Nomen_. + 195. _illa_, scilicet vetus in Africa Carthago, corrig. Dausq. + quia urbes ditiores, etc. alibi exstiterint. Sed _ulla_ scilicet + Hispaniæ urbs; Drakenb. _urbi_, vel _aut vi_ pro _auri_ scribendum + putabat N. Heins. forte quod ibi non auri, sed argentifodinas + fuisse Strabo doceat. Sed +to+ _auri_ ad divitias civium recte + referebat Drak. + + + Talia monstrabat genitor, propiusque monebat, 200 + Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago. + Surgit, et infernis habitantia numina lucis + Ac supplex patrios compellat nomine manes: + «Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem: + Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens, 205 + Inferias mittam fusis insignis Hiberis, + Et tumulis addam sacros certamine ludos.» + + 203. Conf. Gron. ad Tac. Ann. II, 8. + 205. _Sarrano_, vid. ad I, 72. + 206. Cf. inf. v. 820, et sup. ad IV, 232; V, 213. + 207. Confer XVI, 293 sq. + + 207. _sacros_, _certamina_, _ludos_ reposuit Lefeb. ut designentur + certamina, quæ sint ludi sacri respectu funerum. + + + Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen + Pernici rapidum cursu, camposque fatigat. + Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps, 210 + Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!) + Ante suos it victor equus; currumque per auras + Haud ulli durant visus æquare volantem. + + 208... 213. Summa orationis luxuries est, qua celeritatis notio + exprimitur. + 209. _campos fatigat_, vid. ad II, 74. + 210 sq. Conf. I, 224; Virg. Ge. I, 512 seq. III, 103 seq: Ovid. + Heroid. Ep. XVIII, 166 sq. Olympica quadrigarum certamina agebantur + ad Alpheum fl. et _Pisam_ urbem Elidis. + --_carcere_, ut VIII, 279. + 212. _Ante suos_ etiam cum quibus est ligatus ad currum; Mars. et + Cell. coll. XVI, 401, ubi Panchates equus victor _socios trahit + prior ipse jugales_, et poeta eumdem lusum captavit. + + 208. _Prægreditur_ Colon. + 211, 212. Hoc ordine versus leguntur in cod. Oxon. Putean. et, si + Lefeb. fides habenda, in aliis veteribus, nescio quibus. Vulgo + male transponuntur. + 212. _curritque_ primus edidit Wolfius in Basil. et deinde alii. + + Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens + Sensim adtollebat propius subeuntibus arces 215 + Urbis, et admoto crescebant culmina gressu. + Ac pelago vectus servata Lælius hora, + Quam dederat ductor subigendæ ad moenia classi, + A tergo adfusis cingebat tecta carinis. + + 214 sq. «Septimo die ab Ibero Carthaginem ventum est simul terra + marique;» Livius, XXVI, 42, et Polybius, X, 9. + --_Hyperion_, Sol, vel ejus pater. + 215 sq. Vid. ad III, 157, in Var. Lect. + 217. «Nemo omnium, quo iretur, sciebat, præter C. Lælium. Is classe + circummissus ita moderari cursum navium jussus erat, ut eodem + tempore exercitus ostenderetur et classis portum intraret;» Liv. + XXVI, 42; cf. Polyb. X, 9. + 218. _subigendæ classi_, vid. ad XIII, 610. + 219. _adfusis carinis_, vid. ad IV, 251 (in Var. Lect.), et V, 66. + + 217. _advectus_, vel _invectus_ emend. N. Heins. _At pelago_ R. 1, + a m. sec. + 218. _subigentem_ Put. _subeunda ad moenia_ conj. N. Heins. coll. + Liv. XXVI, 42, extr. Sed deinde vulgatam lect. loco non movendam + recte putabat. + + + Carthago, impenso naturæ adjuta favore, 220 + Excelsos tollit pelago circumflua muros. + Artatas ponti fauces modica insula claudit, + Qua Titan ortu terras adspergit Eoo. + + 220. De situ portuque Carthaginis novæ cf. omnino Polyb. X, 10; Liv. + XXVI, 42, et Heyne Exc. VI, ad Virg. Æneid. I. + --_impenso favore_, magno, eximio; Drak. coll. Manut. ad Cic. Ep. ad + Div. XIII, 64; Popm. ad Cic. Ep. ad Att. XIV, 13, et Gifan. in Ind. + Lucret. + 221. «A sinu maris peninsula excurrit; tumulus is ipse, in quo + condita urbs est,» Liv. loc. cit. + 223. «Ab ortu solis mari cincta est urbs» Liv. l.c. +hê polis + periechomenê thalattêi men ap' anatolôn+, Polyb. l.l. + --_ortu terras adspergit Eoo_, ut al. radiis; conf. V, 56, et IX, + 34. + + At qua prospectat Phoebi juga sera cadentis, + Pigram in planitiem stagnantes egerit undas, 225 + Quas auget veniens refluusque reciprocat æstus. + + 224 seq. _Ab occasu stagnum claudit_, Liv. l.l. +hê polis + periechomenê apo tôn duseôn limnêi+, Polyb. loc. cit. + --_Phoebi juga sera_, ad quæ Phoebus sero, ad vesperam, advenit, + unde apud Virg. Ge. I, 461. + --_serus vesper_; Ernest. + 225. Urbs _egerit undas in planitiem_, docte pro, undæ maris, + ingredientis in campum, egeruntur in planitiem (ut supra v. 221, + _tollit muros_ pro, muri ejus tolluntur) et _refl. æstus reciprocat + undas_, recessus maris vicissim revocat, retrahit ex planitie undas; + Lenz. + 226. «Stagnum incertæ altitudinis, utcumque exæstuat aut deficit + mare.» Liv. l.l. Cf. Polyb. X, 10, extr. + --_veniens refluusque reciprocat æstus_, cf. v. 237, et sup. ad III, + 55... 60 et 392. + + Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos + Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor, + Et tuta æterno defendit moenia fluctu. + Audax, ceu plano gradiens victricia campo 230 + Ferret signa, jugum certabat scandere miles. + + 227 seq. «Castra ab regione urbis, qua in septemtrionem versa est, + posita: his ab tergo (nam frons natura tuta erat) vallum objectum,» + Liv. l.c. Latus urbis septemtrionale trium collium objectu claudi + tradit Polyb. l.l. + 229. Cf. Var. Lect. + 230... 236. Adcuratius copiosius que hæc narrant Polyb. X, 12, 13, + et. Liv. XXVI, 44. + + 228. _Urbi_ quædam edd. + 229. _Etneo_ pro _æterno_ R. 1, _alterno fluctu_ i.e. æstu corrig. + N. Heins. coll. v. 226, 237; Prop. II, xii, 7; Claud. Cons. Hon. + III, 58, et sup. III, 392, ubi vid. not. Sed Drak. jam bene + monuit, nunc illud urbia latus describi, quod mari obversum + numquam possit pedibus adiri, sed æterno fluctu tutum sit. + + + Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis + Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem + Pugnabat natura soli; parvoque superne + Bellantum nisu passim per prona voluti 235 + Truncato instabiles fundebant corpore vitam. + + [232 sq.] _Aris ductor_ Poenorum, qui urbem defendebat, vid. Var. + Lect. + --_in artis_, ut V, 477. + --_amplexus auxilium atque excelsa loci_, h.e. auxilium celsi loci, + et hoc pro vulg. confugerat in arcem, eamque _præsepserat_, jam + ante, nisi malis in fronte, munierat, scilicet pluribus operibus, + machinis ac militibus; conf. Liv. XXVI, 46. + 234. _Pugnabat natura soli_, ut apud Liv. XXVI, 45, «neque viri, nec + tela, nec quidquam aliud æque, quam moenia ipsa sese defendebant.» + 235 seq. «Raræ scalæ altitudini murorum æquari poterant, et, quo + quæque altiores, eo infirmiores erant: itaque... onere ipso + frangebantur, etc.» Liv. l.c. + --_per prona voluti_, cf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 60. + + 232. _Aris_ scripti, R. 1, Parm. Mediol. _Arris_ R. 2, et inde + aliæ edd. _Aris_ nom. propr. notum ex Prisc. lib. VI, et Cic. Or. + pro Scauro. Sed Liv. XXVI, 44, et Polyb. X, 12, 15, 18 et 19, + solius meminere Magonis, qui præfectus urbi fuerit. Inde Ernesti: + «Quid Silius in hac re præter arbitrium suum sequutus sit, dici + non potest; hoc tamen ex ejusmodi locis intelligitur, Silium non + hoc egisse, ut historiam belli Pun. sec. scriberet: quomodo enim + sine dementia mutare ista nomina instituerit?» Apud Livium vero + XXVI, 49, hæc leguntur: _Armen præfuisse Punico præsidio + deditumque Romanis, Antias Valerius; Magonem alii scriptores + tradunt_. Hinc _Arnes_ (f. _Armes_) h.l. pro _Arris_ legendum + videbatur N. Heins. Drak. contra in Livii l.l. _Arinem_ edidit; + unde _Arin_ h.l. reponendum crediderim. + 233. Ita hunc versum ex Col. codd. restituere Modius et N. Heins. + qui et _arce_ scribi posse monet. _Auxiliumque excelsa loci + processerat artem_ Oxon. _pcesserat_ R. 2. _ptesserat_ Tell. + _Auxiliumque excelsa loci præcesserat arcem_ Put. atque ita omnes + priscæ edd. nisi quod R. 1, Parm. Med. al. _protexerat_, aliæ vero + _præcinxerat_ habeant. Vulgatam lectionem _Auxilium excelsamque + loci præcinxerat arcem_ primum exhibet ed. Basil. Wolfii. _qui + cuncta amplexus in arctis Auxilia, excelsam sociis præcinxerat + arcem_ conj. Dausq. _qui contra a. in a. Auxilium, qua excelsa + loci, protexerat arcem_ Barth. Adv. IX, 17, ut sensus sit: arcem + non legebat, qua urbem spectabat, sed qua editior pelagus, cujus + æstu recedente Scipio muros scandit. _qui contra, amplexus inertis + Auxilium_, (h.e. perfugium in arcem, non audens in æquo ante muros + manum conserere) vel _qui, ponti amplexus in artis Auxilium, qua + excelsa, loci præsepserat arcem_ emend. Burm. h.e. urbem + incustoditam fere relinquebat ab illa parte, qua marinis undis + tuta erat; eam solum partem muniebat, qua adiri poterat. + Alterutram conj. veram putabat Drak. Sed lectio c. Col. bene se + habet. + + Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda, + Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu, + Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes, + Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta: 240 + + 237... 245. Quum æstus decederet, Romani ab altera parte in stagno + scalas admoverunt urbi et in moenia adscenderunt; conf. omnino + Polyb. X, 14, et Liv. XXVI, 44, 45. + --_revolubilis unda_, +apsorrhoon hudôr+. Conf. sup. ad v. 226. + --_concessit_, recessit. + 239 sq. Conf. sup. III, 55 sq. et quos Drakenb. laudavit, Ovid. ex + Ponto IV, x, 33, 34; Trist. III, x, 31, et Senec. Herc. Fur. v. 538 + sq. + + 240. _Hic_ Oxon. Deinde _plantæ_ maluerit N. Heins. + + Hinc tacite nitens informidatus adire + Ductor Dardanius, subitam trahit æquore pubem, + Perque undas muris pedes advolat; inde citati + A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris + Incustoditam sine milite liquerat urbem. 245 + + 241. _informidatus_, quem obsessi non metuebant ab illa parte urbis, + qua mare erat; Mars. + 242. _æquore_ per stagnum _subitam_, subito trahit, rapit. + 244. _adcelerant_ adcensum in murum _a tergo_ oppidanorum, quorum et + animi, et oculi, auresque in certamen cum Romanis, ab terra urbem + oppugnantibus, adeo intenti erant, ut nemo ab tergo sentiret captam + urbem. Ita Livius XXVI, 46. + + 241. _taciti nectens_ Oxon. Putean. et Rom. 2. _tacite nectens_ in + reliquis libris, quod Marsus interpretabatur cogitans. Sed _tacite + nitens_ bene emendarunt Dausq. (qui et _Hac_ malebat) Cell. + Drakenb. Ern. _tacite enitens_ conj. N. Heins. _tacite innitens_ + scripsit Lefeb. + 244. _visis fluctibus_ quædam edd. et _fixus_ aliæ. + + Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis + Poenus colla dedit, populumque addixit inermem. + Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem + Vallari castris, captamque adspexit eamdem + Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem. 250 + + 246 seq. Aris se arcemque et præsidium dedidit; cf. Liv XXVI, 46, + extr. et Polyb. X, 15. + [247.] _addixit_, in servitutem tradidit; locutione desumta a + debitoribus in jure veteri, qui, si solvendo non erant, creditoribus + dedebantur, ut serviendo nomina expungerent, et proprie _addicti_ + dicebantur; Drakenb. coll. Passerat. ad Prop. III, ix, 2; Græv. ad + Cic. pro Quint. c. 18 et al. + 248 sq. Ornate pro, urbs mane obpugnata et ante vesperam capta est; + conf. inf. v. 107; Liv. XXVI, 48, pr. et Senec. Thyest. 612 seq. + 250. _Hesperio gurgite_, ut _Tartessiaco æquore_ sup. VI, 1, ubi + vid. not. + --_tingueret axem_, currum, h.e. occideret. + + 246. _victa_ Col. Ox. et R. 2, prob. Drak. quum Poenus non dederit + _vincta colla_, sed _victa_, ut nempe catenis vincirentur. + _vincta_ Put. Tell. R. 1, aliæque priscæ edd. non inprob. Lefeb. + ut non inelegans tautologia sit, qualis apud Virgil. _incensum + inflammat_, vel in Silio _spernor contemta_ et similia: quasi + _vincta catenis colla dare_ sit tautologia! + + + Aurora ingrediens terris exegerat umbras: + Principio statuunt aras: cadit ardua taurus + Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti. + Tum merita æquantur donis, ac præmia virtus + Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget; 255 + Hic torque aurato circumdat bellica colla; + Ille nitet celsus muralis honore coronæ. + + 251... 262. Conf. omnino Liv. XXVI, 48. + 253. _Neptuno_, ut militibus suis persuadeat, ejus maxime opera + factum, ut palus, invia olim, insolitis æstibus pervia fuerit, idque + se numen itineris ducem sequutum esse, Drak. Confer sup. ad v. 159 + sq. + 255. _phaleræ_ non modo equorum ornamenta, quod Cerda ad Virgil. Æn. + VII, 278, et IX, 359; contendebat, sed et equitum aliorumque + hominum, etiam feminarum, quod ex Petron. c. 55, et Liv. IX, 46, + extr. intelligitur. De iis vid. Ernesti clav. Cic. Cerda et Heyne ad + Virg. locis citatis. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. VIII, 33, et, + quos Drak. laudavit, Lips. de Mil. Rom. V, 17, et Intp. Sueton. Ner. + 33. In _pectore_ erant, et pensiles. Illud ex h.l., hoc ex Plin. + XXXVII, 12, patet. 256; cf. Lips. loco citato. + 257. Cf. Liv. XXVI, 48, et sup. ad XIII, 366. + + Lælius ante omnes, cui dextera clara domusque, + Ter dena bove et æquorei certaminis alto + Donatur titulo, Poenique recentibus armis 260 + Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique + Vexilla, ut meritum, et prædæ libamina dantur. + + 258 sq. Vid. Liv. l.l. + [259.] _Ter dena bove_, antiquorum more, quorum census in bubus erat + et pecudibus, unde ex bobus et præmia proponi, et mulctæ inrogari + solitæ; D. Heins. Cf. Köppen ad Homer. Iliad. II, 449, et VI, 236; + Plin. XXXIII, 2; _æquorei certaminis alto titulo_, nomine + Thalassiarchæ, seu +thalassokratoros+, Dausq. Forte intell. columna + rostrata, vel tropæa. + 260. _Poeni recentibus armis Rectoris_ vide supra ad librum V, 321. + 261. _hasta_ pura præmium ejus, qui primus in pugna vicerat. Cf. + Intpr. Propert. IV, iii, 68, laudatique a Drak. Noris. in Cenot. + Pis. II, 5, p. 121, et Salmas. Epist. 83. + 262. _Vexilla_ etiam dona militaria, præcipue pura et +aporphura+, + (purpura non admixta) vel unius coloris, vel versicoloria; Drakenb. + coll. Vopisc. in Aurel. c. 13; Casaub. ad Lampr. Alex. Sev. c. 37, + et Salmas. ad Vopisci Prob. c. 5, _prædæ libamina_, partes, his præ + ceteris, veluti primitiæ quædam, adsignatæ (nam reliqua præda postea + in varias partes _digesta_ v. 264) ut ap. Ovid. Ep. Her. II, 130. + _Tu nova servatæ carpes libamina famæ_, h.e. primus degustabis + pudicitiam hactenus servatam; Ern. Conf. sup. X, 551, et ibi not. + + 259. _Ter dena bove_ Col. et Mars. Vulgo _Ter deno b._ cf. ad + III, 39. + 261. _tunc Martia_ Col. et Ox. _tum M._ Put. Vulgo _et M._ + 262. _ut meritum_ scripti et R. 2. Sic _prout cuique meritum_ ap. + Liv. XXVI, 48. Vulgo _et meritum_. Posse etiam _cuique emerito_, + vel _ut meriti_ legi monebat N. Heins. + + + Postquam perfectæ laudes hominumque Deumque + Captivæ spectantur opes, digestaque præda. + Hoc aurum Patribus, bello hæc Martique talenta, 265 + Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis: + Cetera bellantum dextræ pulchroque labori. + Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi, + Cui sponsa et sponsæ defixus in ossibus ardor. + Hanc notam formæ concessit lætus ovansque 270 + Indelibata gaudenti virgine donum. + + 263 sq. Conf. de prædæ divisione Polyb. X, 16 seq. Lips. de Mil. + Rom. V, 15, et Schelii Diss. IX. + 268 seq. Scipio virgine Allucio, principi Celtiberorum adolescenti, + desponsam reddit; de quo vid. Liv. XXVI, 50; conf. Polyb. X, 19, qui + etiam de reddita uxore Mandonii similia tradit c. 18. + --_Lucceius_ dicitur sponsus Plutarcho, et _Indibilis_ Valer. Max. + IV, iii, 1. Memoria autem hujus rei servata creditur in clipeo + quodam votivo, in Gallia circa Rhodanum reperto, cujus delineationem + ex Tom. IX, ephemerid. _le Journal des Savants_ exprimendam curavit + Drakenb. + 270. _notam formæ_, conf. Bentl. ad Hor. Od. II, ii, 6; _notus_ in + fratres _animi paterni_. _Ed._ + + 264. _vectantur_, vel _avectantur_ conj. idem. + 266. _regi donis Divum_ Tell. et Mars. unde _regi donat Divum_, + h.e. Jovi Capitolino, conj. Lefeb. qui tamen vulgatam lect. + præfert, quum sic dona Masinissæ regi missa memoret Liv. XXX, 17. + 267. _dextris_ primus edidit Nicander. + 270. _Huic_ emend. Dausq. et N. Heins. + + Tum vacui curis vicino litore mensas + Instituunt, festoque agitant convivia ludo + Lælius adfatur: «Macte, o venerande, pudici, + Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque 275 + Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus.» + + 274. Bene Ernesti: «Ego judicium poetæ in h.l. maxime desidero. Cur + Lælium potissimum, cujus in ea re adsentatio magis, quam vera + gratiarum actio esset, nec potius, ad exemplum Livii, sponsum vel + parentes munificentiam, gravitatem et pudicitiam Scipionis laudantes + inducit? Scilicet sponsus non tam docte laudare poterat. Ergo Lælius + Scipionem cum Agamemnone et aliis heroibus Græcorum comparat, qui + tempore belli amoribus detinebantur et captivis non abstinebant.» + --_Macte_, vid. ad IV, 475. + + 274. _effatur_ Col. + + + Mille Mycenæus qui traxit in æquora proras + Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma, + Femineo socium violarunt foedus amore; + Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo, 280 + Captivis non plena toris: tibi barbara soli + Sanctius Iliaca servata est Phoebade virgo. + + 277. Conf. ad III, 229, et VIII, 620 seq. + 278. _Inachiis_, Argivis vel Peloponnesiacis, (ab _Inacho_ fluvio ac + prisco rege Argolidis) _qui Thessala miscuit_, junxit, _arma_, h.e. + Achilles Thessalus. + 280. De heroibus Græcorum, qui servas amarint, vid. Horat. Odyss. + II, 4, et Drak. ad h.l. + 282. _Iliaca Phoebas_, non quævis virgo Vestalis, oraculorum + Sibyllinorum custos, quod putabat Barth. Adv. IX, 17, sed, quod alii + jam monuere, Cassandra, Priami filia et fatidica, unde _Phoebas_, + h.e. Phoebi adflatu agitata, dicitur Ovid. Am. II, viii, 12; Prop. + III, 11 (al. 13), 62 (ubi vid. Broukh.) Senec. Agam. 710; Sidon. + Apoll. V, 195; XV, 2, quæ loca jam excitavit Drak. Cassandræ vero + Ajax Oilei f. capta Troja in templo Minervæ stuprum intulisse + fertur, vid. Intp. Virg. Æn. I, 41; Hygin. fab. 116; Lipperti + Dactyl. II, 194; Maffei Gem. ant. T. II, tav. 73, p. 158. Simile + continentiæ exemplum majores nostri mirati sunt in clarissimo duce, + _Turennio_. _Ed._ + + 277. _Mycenæas_ et _in æquore_ Basil. Wolfii et inde aliæ edd. + 279. _violarunt_ Col. et Put. _vigilavit_ Oxon. Vulgo _violavit_. + 280. _steterunt_ malebat N. Heins. + + Hæc, atque his paria, alterno sermone serebant; + Donec nox, atro circumdata corpus amictu, + Nigrantes invexit equos, suasitque quietem. 285 + + 283. _sermone serebant_, ut ap. Virg. Æn. VI, 160. + 284 sq. _atro amictu_, ut XII, 613. + [285.] _equos_, vid. ad V, 24. + + 283. _ferebant_ scripti et R. 2, unde _serebant_ emend. N. Heins. + et recepere Drak. Lefeb. Ernest. Vulgo _requirunt_. + + + Emathio interea tellus Ætola tumultu + Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis. + Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan. + Caussa novi motus, Poenis regique Philippo + In bellum Ausonium sociatæ foedere vires. 290 + Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni + Æacidum sceptris proavoque tumebat Achille. + + 286. Brevis historia belli a Romanis gesti cum Philippo, rege + Maced., qui foedere cum Hannibale junctus et ab Acarnanibus + arcessitus, Ætolos, Romanorum socios, vexabat. Adcuratius de eo egit + Livius XXVI, 24, XL et Polyb. IV, 15; V, 112, et VIII, 14; XXIV, 8. + --_Emathio_, vid. ad III, 400. + 287. _Macetum_, ut XIII, 878. + 288. _Proximus_, finitimus. Ætolis. + --_hosti_, Punico, N. Heins. Immo Philippo. + 289 sq. Cf. Liv. XXIII, 33, 34, 39, et Polyb. III, 2, VII, 9. + 292. Conf. ad I, 627, et XIV, 94 seq. Heyne ad Virgil. VI, 837... + 841. Philippus II, genus referebat ad _Achillem Æaci_ nepotem: nam + Olympias, conjux Philippi I, filia erat Neoptolemi, filii Achillis; + cf. Justin. VII, 6. Similis orationis color sup. III, 246 seq., et + XIV, 94 sq. + --_tumebat_, conf. ad II, 288. + + 287. _Macetum_ Col. Vulgo _Macedum_, vid. ad XIII, 878. + 288. _hinc_, non _huic_, Col. + + Ille et nocturnis conterruit Oricon armis: + Quaque per Illyricum Taulantius incola litus + Exiguos habitat non ullo nomine muros, 295 + Turbidus incessit telis: ille æquore vectus, + Nunc et Phæacum Thesprotiaque arva lacessens, + Epirum cassis lustrabat futilis ausis. + + 293. Conf. omnino Liv. XXVI, 25 pr. + --_Oricos_, seu Oricum, urbs Epiri cum portu, hod. _Orco_, vid. + Plin. III, 23; Liv. XXIV, 40 al. + 294. _Taulentius incola_, vid. ad X, 508. + 295. Dausq. bene contulit locum Plin. III, 21, s. 25, de Illyrico: + _populorum pauca effatu digna aut facilia nomina_. + 296. _Turbidus_, ut I, 477, ubi vid. not. + 297. _Phæacum_ insula, olim _Drepane_ et _Scheria_ dicta, deinde + _Corcyra_, et nunc _Corfu_, Gr. +Kerkura+, Thesprotiæ objecta; conf. + Schol. Hom. Odyss. V, 34, et Apollon. IV, 983; Heyne ad Virg. Æn. + III, 291. + --_Thesprotia_, media Epiri pars; conf. Var. Lect. + 298. _futilis_, vanus, unde h.l. forte stultus ostentator, et quem + fortuna ad intolerabilem inflavit superbiam. + --_cassis_, inanibus, levibus; conf. ad VII, 698. + + 294. _Taulentius_ Colon. + 295. _nullo munimine_ male conj. non nemo apud Dausq. + 297. _Hinc et_ malebat Dausq. Sed vid. ad vers. 299. + _Tesprotiaque_ edd. tantum non omnes, etiam Drakenborch. Lefeb. et + Ern. Sed Gr. +Thesprôtia+ Steph. +Thesprôtis+ et +Thesprôtis gê+ + Thucyd. I, +Thesprôtoi+ Herodot. VIII, 46, dicuntur; conf. Scylac. + Peripl. pagg. 26, 27. + 298. _cassi ausi_ rectius putabat N. Heins. Siliano more. Sed + conf. Virgil. Æneid. XI, 339. + + + Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora, + Ambraciosque sinus Pellæaque litora bello 300 + Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis + Leucatæ, et Phoebi vidit citus Actia templa. + + 299. _Anactorium_, Acarnaniæ oppidum, in peninsula et ipso ore + _Ambracii sinus_. Hic sinus, Augusti victoria Actiaca nobilitatus, + inter Epirum et Acarnaniam in mare Ionium excurrit, et nunc _Golfo + di Larta_ vocatur, vid. Plin. IV, 1, et Polyb. IV, 63... 66; V, 5, + 6, quibus locis et Philippi navigatio describitur. Ad eum sita + Ambracia, caput Epiri et Pyrrhi regia. + 300. _Pella_, caput Macedoniæ, vid. ad XI, 381. Sed hæc urbs ab hoc + loco aliena. + --_Pella_ etiam Achaiæ opp. apud Steph. Byz. Sed vid. Var. Lect. + 302. _Leucate_ (hod. _Cabo Ducato_), prom. Leucadiæ, quæ olim + peninsula erat, Acarnaniæ cohærens, et deinde, perfosso isthmo, + insula facta est, in qua Leucas urbs, quæ nunc _Leucada_ dicitur, + vid. Liv. XXXIII, 17; Plin. IV, 1, (ubi conf. Hard.) Strab. I, + p. 59; X, p. 452 seq. al. 691, 693, 704 seq. Heyne ad Virg. Æn. III, + 274, qui locus Silio forte hic ante oculos fuit. + --_Actium_ Acarnaniæ opp. et prom. in quo templum Apollinis Actii + erat, et ludi Actiaci in memoriam Actiacæ victoriæ agebantur, vid. + Strab. VII, pag. 325, al. 500, X, pag. 452, al. 693; Heyne ad + Virgil. III, 275, 280; Hard. ad Plin. IV, 1. + + 299. _Nunc_ scripti, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo _Hinc_. + 300. Pro _Pellæaque_ forte legendum _Pallæaque_, (Pale, s. Palle + opp. Cephalleniæ, ins. maris Ionii prope Acarnaniam) vel + _Pharæaque_, (Phara, seu Pheræ, urbs Acarnaniæ inter Leucadem et + Alyziam in Scylac. Peripl. p. 30, ubi vid. Voss.) vel _Palæraque_, + a Palæro Acarnaniæ opp. ad sinum ingentem. + 301. _Perfudit_, non _Perfundit_, Col. et R. 1, ad marg. ut et + conj. Scalig. ad oram libri sui. + 302. _videt incitus_ conj. N. Heins. Sed _vidit_ ut _ostentavit_, + _perfudit_, _pepulit_, _liquit_. + + Nec portus Ithacæ, Laertia regna, Samenque + Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano + Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis. 305 + + 303. _portus Ithacæ, Laertia, regna, Samenque_, ut apud Virg. Æn. + III, 271, 272, ubi vid. notas nostræ edit. T. II, p. 386. _Ed._ + --_Same_ opp. Cephalleniæ, sed h.l. diversa ab ea insula, ut apud + Mel. II, 7, el Plin. IV, 12, s. 19, ubi vid. Harduin. + 305. _Cephallenia_, maxima Græcorum in Ionio mari insula; hod. + _Cefalonia_, seu _Cefalogna_. + --_Neriton_, vid. ad II, 317. + + 304. _inaccensam_ Col. + 305. _scopulosæ Neriton arcis_ (h.e. rupis, montis, ut +akron+ et + +akra+) ingeniose emend. N. Heins. Sic _Neritos ardua saxis_ + dicitur Virg. Æneid. III, 271; +Nêritos einosiphullos+ Hom. Iliad. + II, 632, _scopulosi verticis Anxur_ sup. VIII, 390. + + Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire + Moenia prægaudens, tristem Calydona Dianæ, + Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat, + Promittens contra Hesperiam sua prælia Graiis. + + 306 sq. Conf. Polyb. IV, 67 sq. Liv. XXVII, 29 sq. + --_Pelopis sedes_, Peloponnesus, cujus nominis origo nota ex Thucyd. + I, 9; Herodot. VII, 11; Pausan. V, 1; Strab. VII, pag. 494; Diodor. + IV, 73. + --_Achaia Moenia_, urbes Achaiæ in Peloponneso, vel Græciæ propr. + sive +tês Hellados+, unde mox Parnasi mentio fit. Sed cf. Liv. + XXVII, 29, extr. + [307.] _Calydon_, urbs Ætoliæ, cujus agro _Diana_, irata _Oeneo_, + qui huic deæ soli primitias non obtulerat, aprum Calydonium inmisit; + conf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 306 seq. Köppen ad Hom. Iliad IX, 529 + sq. Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 270 sqq. Muncker. ad Hygin. fab. 172 + seq. + --_tristem_, iratam (vid. Broukh. ad Tibull. IV, iv, 18, et Prop. I, + vi, 10), vel _tristem Dianæ_, scilicet +heneka+, propter Dianam + ejusque iram. + 308. _Oeneas domos_, ut III, 367. + --_Curetica tecta_, vel Ætolia, vel Acarnania, in quam Curetes, ab + Ætolo ex Ætolia pulsi, concessere; vid. Strab. X, pag. 319, al. 463 + al. 710 seq. Köppen ad Homer. Iliad. IX, 525; Heyne ad Apollod. pag. + 107, et Heins. ad Ovid. Met. VIII, 153. + + 306. _Achaica_ Put. _Sed_ vid. ad XIV, 5. + 307. _prægaudens_ Col. eleganter, judice N. Heins. _gavisum_ Put. + Vulgo _gavisus_. + + + Tum lustrata Ephyre, Patræque, et regia Pleuron, 310 + Parnasusque biceps, Phoeboque loquentia saxa. + + 310. Urbes remotissimæ junguntur. + --_Ephyre_, Corinthus; confer ad XIV, 52. Philippum eo venisse docet + Polyb. IV, 22 et 25. + --_Patræ_ urbs Achaiæ ad mare, quam Philippus aliquoties classe + adpulit, vid. Polyb. V, 2, 3, 28, 91, 101. + --_Pleuron regia_: nam Pleuron et Calydon principes Ætoliæ urbes, + (unde pro tota Ætolia dicuntur Hom. Iliad. XIII, 218; XIV, 116) a + fratribus horum nominum conditæ, qui in iis regnabant; vid. Apollod. + I, vii, 6 seq. Barth. ad Stat. Theb. II, 727, et IV, 103. + 311. _Parnasus_, notus Boeotiæ et Phocidis mons. + --_biceps_, ut apud Ovid. Met. II, 221, et Pers. Prol. v. 2, + +dikorumbos+ ap. Lucian. in Contempl. (Opp. T. II, pag. 210, ed. + Schmid.) +dikarênos+ ap. Nonn. Dionys. XIII; _bivertex_ et _uterque_ + ap. Stat. Theb. I, 628, et VII, 346. Nam duo habuit juga, seu + vertices, Tithoream et Hyampeum, vel Cithæronem et Heliconem; confer + Serv. ad Virg. Æn. X, 163; Ovid. Met. I, 316; Lucan. V, 71 seq. + --_Phoebo loquentia saxa_, Delphi, cujus urbis incolæ primum + Lycoream in summo Parnasi vertice tenuere, et deinde degressi + Delphos condiderunt in media montis parte circa templum Apollinis; + cf. Pausan. Phoc. c. 6, et Strab. IX, pag. 288 al. 637 sq. «Templum + Apollinis positum est in monte Parnaso, in rupe undique inpendente,» + Justinus XXIV, 6. Inde hoc loco _saxa_, ut apud Hom. +Puthôn+ (quod + priscum Delphorum nomen fuit) +petrêessa+, Iliad. II, 519, +Delphis + petra+ apud Theocr. Epigr. I, 4. Vox _loquentia_ ad oraculum + spectat; cf. I, 416. Similiter vocales fingebantur quercus Dodonææ, + et Argo navis vel lignum in ejus puppi, +phônêen phêgou tês + Dôdônidos xulon+ Apollod. I, ix, 16; +audêen glaphurês nêos doru+ + Apollon. IV, 582; cf. Burm. et Carr. ad Valer. Fl. I, 301, 304. + + 311. _Parnasus_, non _Parnassus_, priscæ edd. Gr. +Parnasos+ et + +Parnassos+; sed illa scriptura antiquior est; conf. XII, 320; + Casaub. ad Pers. Prol. v. 2; Heins. ad Virg. Ecl. X, 11, et Ovid. + Met. I, 468; Perizon. ad Ælian. V. H. VIII, 11, vid. tamen Heyne + ad Apollod. p. 110. + + Ac, sæpe ad patrios bello revocante penates, + Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes, + Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros, + Incepto tamen haud facilis desistere vano, 315 + Belli per Graias umbram circumtulit oras; + + 312. Conf. Liv. XXVII, 32 seq. XXVIII, 8; extr. XXXII, 13, et Polyb. + IV, 29, 64 seq. V, 30, 97, 109 sq. + --_Sarmaticus Orestes_ Cellario et Ernest. videtur fictum esse nomen + ducis Dardanorum, qui ex Scythia traxerint originem, et Macedoniam + illo tempore infestaverint, de quo vid. Liv. et Polyb. ll.cc. + Populum Sarmaticum Thraciumque intelligit Lefeb. in indice Gall. + neque ignoro, Orestiadem vel Orestam urbem Thraciæ memorari a Zonara + et Lamprid. Heliog. 7. Idem vero in notis _Orestas_, Epiri olim et + deinde Macedonum gentem, designari putat, quæ et Dausq. ac Drak. + sententia est. Hi _Orestæ_ dicuntur Liv. XXXIII, 34; XLII, 38; + Steph. Byz. + --_Orestes_ Curt. IV, 13, 28, eorumque urbs _Orestia_ Steph. et + regio _Orestis_, de qua Liv. XXVII, 33: «Philippo nuncii obcurrunt, + Dardanos, in Macedoniam effusos, Orestidem jam tenere, etc.» Sed + h.l. de hoste Philippi, regnum ejus invadente, sermo est; conf. Var. + Lect. + 314. _Dolopes_, populus Epiri et Thessaliæ ad Pindum, supra + Acarnaniam et Ætoliam, de quo vid. Polyb. XVIII, 30; XXII, 8, 14; + Liv. XXXIII, 34; XXXVI, 33, XXXVIII, 3... 8; XLI, 27. Sed h.l. + designantur omnino Ætoli, finitimi Acarnaniæ, Epiro et Thessaliæ, + quarum partes incolebant Dolopes; gens fera ac ferox, unde h.l. + --_Aspera_, vid. Polyb. II, 3, 4, 45, 46, 49; IV, 3, 67; IX, 38; + Liv. XXXI, 28; XXXIII, 11, 44; XXXVI, 17. Iidem Ætoli acerrimi + hostes Philippi et Acarnanum, v. Polyb. IV, 2 sq. 62; V, 1... 30; + IX, 28 sq. XVIII, 10, 19 sq. Liv. XXVI, 24 sq. XXVIII, 5 sq. XXXI, + 41. + 316. _Belli umbram circumtulit_, +skiamachiâi+, belli simulacro usus + est, quo aptius regnum turbatum a se peti dissimularet; Dausq. + Finitimam quoque Græciam bello vexabat, ut sociis opem ferret, et ne + plane _incepto abstitisse_ videretur, vel infestaretur Macedonia, si + quod longinquum bellum eum occupasset; conf. Liv. XXVIII, 5 sq. + --_per Graias oras_, temporibus belli socialis, +tou summachikou + polemou+, Ætolorum et Spartanorum adversus Philippum, Achæos, + Acarnanas, Messenios, Epirotas, Phocenses, Thessalos, Boeotos, vid. + Polyb. IV, 3... 37, 57 seq. V, 1... 30, 91... 105. + + 313. In hoc versu et quidem in nominibus propriis, qui a librariis + plerumque corrumpuntur, mendum latere crediderim. Pro _Orestes_ + forte leg. _Eropus_, quem incursasse Macedonum fines, et Dardanos + etiam concivisse, tradit Liv. XXVII, 32. Eum _Sarmaticum_ fingit + poeta, quum Livius _Eropum quemdam_ dixisset; _Orestes_ autem + notius librariis nomen erat. Possis etiam reponere _Quum modo + Sulpicius_, vel _Scopas dux_, vel _Dorimachus_, vel denique + _Pergameus_ (rex Attalus) _regna infestaret, Orestum Aspera nunc + Dolopum vis exundasset in agros_. De _Sulpicio_ ejusque + incursionibus in Macedoniam vid. Liv. XXVI, 22, 28; XXVII, 7, 10, + 22, 31 seq. XXVIII, 5 seq. XXXI, 4... 40; Polyb. VIII, 3; IX, 42; + X, 41; XVIII, 6, de _Scopa_ et _Dorimacho_, Ætolorum prætoribus, + de illo Liv. XXVI, 24 seq. Polyb. IV, 5, et 62; V, 11, de hoc Liv. + XXVI, 24; Polyb. IV, 67, 77; V, 3, 5, 9, 11; IX, 42, de _Attalo_ + Liv. XXVIII, 7; XXXI, 46; Polyb. IX, 30; X, 41; XVI, 2 seq. 30, de + _Orestis_, vel _Orestibus_, vid. not. Sed præstiterit haud dubie + _Quum modo Sarmata ei regna infestaret, Orestum_, vel _Orestis_ + (dat. plur.) _Aspera nunc_, etc. Tum _Sarmata_ h.l. pro Dardanis, + gente Moesiæ, (hod. Serviæ) et quidem fera (Plin. IV, 1; Strab. + VII), ac tunc temporis infestissima Macedoniæ, quod ex Liv. XXVII, + 33; XXVIII, 8; XXXI, 28, 43; XXXIII, 19; XL, 57, notissimum est, + _in agros Orestum_, h.e. Macedoniæ, cujus pars est Orestis, et cui + non minus tum infesti erant _Dolopes_, h.e. Ætoli vid. not. + + Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit + Spem positam in Tyriis, et supplex foedera sanxit + Dardana, nec legem regno adcepisse refugit. + + 317. Philippus a Romanis victus pacem petit; vid. Liv. XXXIII, 3... + 13, 25, 30; XXXIV, 52; Polyb. XVIII, 4... 27. + 318. _Tyriis_, Poenis. + 319. _Dardana_, cum Romanis. + + + Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti 320 + Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem + Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis + Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum + Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris. + Namque ut compertum, qui Punica signa regebat, 325 + Feminea exuri flamma, tacitusque quietæ + Exin virtuti placuit dolus; ire sorori, + + 320. Tarentum, Hannibali proditum (v. XII, 434 sq.), a Fabio Maximo + per proditionem recipitur; cf. Liv. XXVII, 15; Appian. de bello + Hannib. c. 49; Plut. in Fabio Opp. T. I, p. 186, ed. Frft. Polyb. X, + 1; XIII, 4. + --_Tyndarii Tarenti_, vid. ad VII, 665; XI, 16, et XII, 451. + 322 sq. Hæc fuit postrema res a Fabio præclare in bello gesta. + [323.] _cauti_, Cunctatoris. + --_titulus_, honos, et deinde factum laude dignum. + --_Sollertia_, Fabius, cautus dux, ut _quieta virtus_, v. 326. + --_tutum_, sine periculo. + 325. Vid. Liv. l.l. + --_qui Punica signa regebat_. Cononeus, Dausq. Sed is Tarentum + potius antea Hannibali prodiderat, de quo vid. Oudend. ad Frontin. + Strat. III, iii, 6, et Appian. b. Hannib. 32. + 326. _exuri flamma_ amoris; cf. ad V, 15 et 19. + + 320. _Tænarii_ etiam legi posse pro _Tyndarii_, monet N. Heins. At + necesse non est. + 323. _tanti_ pro _cauti_ Putean. + 325. _et_ pro _ut_ Colon. quod forte non spernendum, ne _que_ in + _tacitusque_ abundet, quod certe apodosi parum convenit. + 326. _quietæ_, non _quiete_, Colon. et Rom. 1, ad marg. + 327. _ire sororis_ Colon. male, vid. not. ad X, 621. + + Nam castris erat in Rutulis, germanus amatæ + Cogitur, et magnis muliebria vincere corda + Pollicitis, si reclusas tramittere portas 330 + Concedat Libycus rector: votique potitus + Evicto Fabius Poeno circumdata telis + Incustodita penetravit moenia nocte. + + 328. In castris Romanis erat frater mulierculæ, cujus amore + flagrabat præfectus præsidii Tarentini. + + + Sed quisnam aversos Phoebum tunc jungere ab urbe + Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem 335 + Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis? + Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo + Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis, + (Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!) + Procubuere; jacet campis Carthaginis horror. 340 + + 334 sq. De morte Marcelli conf. Liv. XXVII, 25 sq; Polyb. X, 32; + Appian. b. Hannib. c. 50; Plut. in Marcello Opp. T. I, p. 315 seq. + Imitatio loci Virg. Æneid. I, 568, cujus sententia quoque ex h.l. + expedienda videbatur Marso et Ern. cf. ibi Heyne, qui _solem + aversum_ etiam ad horrorem et aversationem nefandi facinoris + spectare monet, coll. Stat. Theb. V, 297 sq. Similiter contra Sol, + voluptate captus diutius inspiciendi Nympharum chorum, inhibuisse + cursum diesque produxisse fingitur in Callim. H. in Dian. vs. 181 + seq. ubi vid. Spanhem. + 337 sq. Graphica imago et insignis ac vera Marcelli laus. + --_Moles viri_, vir magnus ac fortis. + --_calido inhabitata Marte pectoraf_, at _calenti Poeno_, XIII, 33, + et _calida consilia_ apud Liv. XXXV, 32, ubi vid. Gron. cf. ad + VII, 34. + 339. Vid. Var. Lect. + 340. _Carthaginis horror_, ut ap. Lucr. III, 1047. Scipio dicitur. + + 334. _adversos_ quædam edd. + 337. _calidoque_ scripti et Mars. Vulgo _validoque_. + 339. Forte leg. _Heu quam tum_, etc. ut jungantur _quam clara + ruina_. Sed _Heu quanta, Hannibalem clarum factura, ruina!_ recte, + opinor, edidit Lefeb. ex emendat. N. Heins. qui tamen contra + metrum jungebat _quanta, H. c. factura, ruina Procubuere_. + + Forsan Scipiadæ confecti nomina belli + Rapturus, si quis paullum Deus adderet ævo. + + 341 sq. Forsan Scipioni hujus belli confecti gloriam et nomen + Africani eripuisset, si vita ei contigisset aliquanto longior. + --_Scipiadæ_, v. ad VII, 107. + + + Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum + Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis): + Curarum comes et summi Crispinus honoris 345 + Marcello socius communia bella ciebat. + Ad quem Marcellus: «Gestit lustrare propinquas + Mens silvas, medioque viros inponere monti, + Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis. + Si cordi est, te participem, Crispine, laboris 350 + Esse velim: nunquam desunt consulta duobus.» + Hæc ubi sedere, ardentes adtollere sese + Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma + Aptantem natum adspexit, lætumque tumultu; + + 343. «Tumulus erat silvestris inter Punica et Romana castra, etc.» + Livius, XXVII, 26. + 344 seq. «In Apulia, inter Venusiam Bantiamque, minus trium millium + passuum intervallo, consules (M. Claudius Marcellus et T. Quinctius + Crispinus) binis castris consederunt: in quam regionem et Hannibal + rediit, etc.» Liv. XXVII, 25. + -- _Dauni_ in _arvis_, vid. ad I, 291 sq. + 347 sq. Conf. Liv. l.l.c. 26. + 352 sq. _Hæc ubi sedere_, vid. ad II, 385. + --_ardentes certant_ junxerim, (_consules ingenio feroces_, ap. + Liv.) non _ardentes in equos_. + 354. «Secuti M. Marcellus, consulis filius, et A. Manlius tribuni + militum;» Liv. l.l. + + 349. _occulti astus_, vel _occulto astu_ conj. N. Heins. et + v. 354, _lætumque tumultus_, et v. 356, _præmaturo_, quod tacite + recepit Lef. + + «Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores. 355 + Sit præmaturus felix labor: urbe Sicana + Qualem te vidi, nondum permitteret ætas + Quum tibi bella, meo tractantem prælia vultu. + Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno, + Et me disce novum Martem tentare magistro.» 360 + + 355. Hæc apte commentus est poeta, et expressit forte ex Virg. Æn. + XII, 432 sqq. + 356. Pater optat, ne filio (quem Silius nondum puberem fingit) hic + labor infaustus sit; respiciens ad illud, quod Seneca dixit Controv. + I, 1: «tam inmature magnum ingenium non esse vitale,» vel Quintil. + Inst. Or. I, 3: «illud ingeniorum velut præcox genus non temere + unquam pervenire ad frugem,» et in præf. lib. VI: «celerius occidere + festinatam maturitatem, et esse nescio quam, quæ spes tantas + decerpat, invidiam;» Drak. conf. Hor. Serm. II, vii, 4, et ibi + Bentl. quamvis _vitale_ de servo aliter explicandum sit. _Ed._ + --_urbe Sicana_, Syracusis, a Marcello expugnatis. + 358. _meo vultu_, ardore et ferocia meæ simili; Mars. At vix illo + tempore ferocia pugnandi in puero locum habuerit; unde puto hoc + potius notari, imitatum esse puerum, quæcumque pater vultu etiam et + nutu militibus imperasset, Ern. cf. Var. Lect. + 360. Conf. Virg. Æn. XII, 435. + + 358. _ritu_ pro _vultu_ opinabatur idem N. Heins. ut _arte paterna + et stimulis gaudens_ Fabii filius sup. VII, 712; cf. not. _nutu_, + vel potius _ductu_, pro _vultu_ legendum putabat Withof. + + + Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur: + «Summe Deum, Libyco, faxis, de præside nunc his, + His humeris tibi opima feram.» Nec plura, sereno + Sanguineos fudit quum Jupiter æthere rores, + Atque atris arma adspersit non prospera guttis. 365 + + 362. _Libyco de præside_, duce, Hannibale. + 363. _opima feram_, vid. ad I, 133. + 364 sq. Aliud omen infaustum memorat Liv. XXVII, 26, extr. De pluvia + cruenta veraque hujus portenti causa vid. Köppen ad Hom. Iliad. XI, + 54 sq. (quem locum jam Dausq. contulit) et Heyne Opusc. Acad. T. II, + pag. 212, 266. Minus apte Virg. Æn. VIII, 528, laudavit Ern. + + 361. _precatur_, non _profatur_, scripti. + 362. _nunc his_ Col. _vinclis_ Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo + _victor_. + + Vixdum finitis intrarant vocibus artas + Letiferi collis fauces, quum turba volucris + Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur + Æthereo similes, cæca fundente latebra + Armatos in bella globos. Circumdata postquam 370 + Nil restare videt virtus, quod debeat ultra + Jam Superis, magnum secum portare sub umbras + Nomen mortis avet: tortæ nunc eminus hastæ + Altius insurgit, nunc sævit comminus ense. + + 366 sq. Cf. Liv. l.l. cap. 27. + 368. _nimbo_, turbini. + --_feruntur_, vid. ad IV, 261. + 369. _cæca latebra_; insidiis. Cf. ad V, 3. + 370 sqq. Singula ad epicam gravitatem mutata sunt ex historica Livii + narratione; nec male poeta hunc locum ita extulit, ut animos + legentium mollibus etiam sensibus et commiseratione quadam + detineret, quum Livius non nisi cædes et vulnera narraret; Ern. _Nil + restare, quod debeat ultra Jam superis_, h.e. preces (v. 362) ac + vota (nam preces olim simul vota erant) irrita esse, et de salute + desperandum. Manifesta imitatio Virg. Æn. XI, 51 sq. ubi v. Heyne. + 373 sq. _Altius insurgit hastæ tortæ_, h.e. hastam altius sublatam + torquet, vibrat. Cf. ad I, 401, et IV, 610. + + 367. _volucris_ scripti et R. 1, ad marg. Vulg. _volucres_. + 373. _habet_, non _avet_, scripti. Deinde _torvæ_ R. 2, _torta + hasta_ conj. Lefeb. Male! + + Forsan et enasset rapidi freta sæva pericli, 375 + Ni telum adversos nati venisset in artus. + Tum patriæ tremuere manus, laxataque luctu + Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis. + Obvia nudatum tramittit lancea pectus, + Labensque inpresso signavit gramina mento. 380 + + 375. _enasset freta pericli_, h.e. Marcellus evasisset e periculo + vitæ. Conf. XVII, 365, et ad III, 662. + 376. Marcellum adolescentem, saucium et ipsum, effugisse cum + Crispino memorat Livius XXVII, 27. + 378. _Fluxerunt arma palmis_, manibus exciderunt. Vid. ad II, 131; + IX, 120 sqq. et ad Virgilium, Æneid, VI, 33. _Ed._ + 379. «Marcellum transfixum lancea prolabentem ex equo moribundum + videre;» Liv. l.c. + 380. Cf. ad V, 526, ad Virg. Æn. XI, 418; _humum ore momordit_: et + ad Hor. Od. II, vii, 12. + + 375. _enasset_ Col. Oxon. Tell. Parm. Ben. _enoscet_ R. 1. Vulgo + _enasset_ h.e. evasisset. + 376. _venisset_, non _evenisset_, Col. + + + At postquam Tyrius sæva inter prælia ductor + Infixum adverso vidit sub pectore telum, + Inmane exclamat: «Latias, Carthago, timere + Desine jam leges; jacet exitiabile nomen, + Ausonii columen regni: sed dextera nostræ 385 + Tam similis non obscuras mittatur ad umbras.» + + 381. Et hæc apte a poeta finguntur, qui exornavit Liviana: «Hannibal + magnum terrorem hostibus morte consulis unius, vulnere alterius + injectum esse ratus... inventum Marcelli corpus sepelit,» XXVII, 28, + pr. + 382. _adverso sub pectore_, vid. ad V, 594. + 383 sq. _Latias leges_, conf. sup. v. 5. + --_exitiabile nomen_, vid. ad IV, 729. + 385 sq. Cf. X, 519 sqq. + --_dextera_, virtus, et hoc pro viro forti. + --_dextera nostræ tam similis_, bene, servato adrogantiæ charactere, + et _obscuræ umbræ_ sunt illorum, qui sine funeris et exsequiarum + honore ad inferos mittuntur. + + Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri + Protinus exstruitur, cæloque educitur, ara. + + 387. Cf. X, 525... 565. _Alta sepulcri... ara_, hæc ad verbum + expressa ex Virg. Æn. VI, 177 sq. ubi vid. Heyne. Drak. ad h.l. + «_Ara_ non +taphos+, seu tumulus, sed rogus, qui in formam aræ, vel + in altitudinem (nam omne, quod eminet, _ara_ dicitur) exstruitur. + Ceteroquin _aram_ etiam notare urnam, basin, seu cippum funebrem, + docuit Fabrett. Inscript. p. 107. _Aram_ autem _sepulcri_ dixit, + rogum innuens, quod veteres voc. _sepelire_ non de humatione solum + usurparint, sed etiam de combustione et omni alio sepulturæ genere, + de quo vid. Cuper. Obss. I, 7.» Sic et +thaptein+, conf. Burm. ad + Val. Fl. V, 10, et Ernesti ad Sueton. Domit. c. 16. + + Convectant silvis ingentia robora; credas + Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque, 390 + Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur. + + 389. Cf. X, 530 sq. + 390. De donis in rogum conjectis cf. X, 528, 562 sq.; XIII, 692, et + Noris. ad Cenot. Pis. III, 5. + 391. _fasces_: quinque enim lictores vivos in potestatem hostium + venisse, Livius XXVII, 27, auctor est; Drak. + --_pompa ultima_, ut _extrema munera_, ap. Val. Fl. V, 13, ubi vid. + Burm. + + Ipse facem subdens, «Laus, inquit, parta perennis. + Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan + Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbæ + Exsequias animæ, et cinerem donate supremi 395 + Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo.» + + 392 sq. Cf. X, 550 sq. + 394. Cf. Virg. Æn. XI, 24 sq. + --_Exsequias ite animæ_, ut ap. Terent. Phorm. V, x, 37, et al. + --_ire inficias_; Dausq. cf. Heins. ad Ovid. Amor. II, vi, 2. + 395. _cinerem donate_ filio vel patriæ, ut sepulcro inferatur; + Dausq. Cineres Marcelli Romam relatos, Appianus tradit; ossa filio + remissa in Rom. castra, Plut. notavit; Ern. + + 396. Hunc versum in vulg. libris excipiunt tres alii, a Nicandri + ingenio profecti, (nam in Junt. ed. primum leguntur) _Quod virtute + viri titulis decorare sepulcrum Ingentis bello liceat, nomenque + futuros Æternum in Rutulos possis mandare nepotes_. Eos + Drakenborch. uncinis inclusit, nos vero abesse jussimus exemplo + Cell. Lefeb. et Ern. + + Alterius par atque eadem fortuna laborum + Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit. + + 397 seq. De Crispini vulnere letali ac morte cf. Liv. XXVII, 27, 29, + 33. + + 397. _eadem labori_ non male conj. N. Heins. ut _ex iisdem tibi + elementis_ apud Macrob. Sat. I, 11; Drakenborch. Sic et +autos + tini+ eleganter dicitur, qui alteri par vel similis est, nec + quidquam ab eo differt, ut +ta hupodêmata auta phorein tois + andrasin+ ap. Ælian. V. H. VII, 11; cf. Heins. ad Claud. laud. + Stil. II, 30, et ad Ov. Am. I, iv, 1; Cort. ad Sallust. B. C. c. + 20; Ern. ad Xen. Mem. Socr. II, i, 5; Zenn. ad Xen. Cyrop. III, + iii, 35; Viger. de Idiot. Gr. L. p. 164; Findeisen. Ind. in Isocr. + Paneg. et Hoepfner. ad Eurip. Cycl. p. 54, 55. + + + Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis + Armorum eventus campis: Carthaginis omnes 400 + Per subitum raptæ pernix victoria late + Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis, + + 399 sq. Poeta retexit filum narrationis, inde a v. 286, abruptum. + Cf. Liv. XXVI, 51, et XXVII, 17 sqq. + 401. _Per subitum raptæ pernix_ verba luxuriantis ingenii. + --_Per subitum_, vid. ad VII, 527. + --_raptæ Carthaginis_, raptim, celeriter captæ, cf. v. 407, et ad I, + 570. + 402. Cf. Liv. XXVI, 51, extr. + --_Ducibus Poenorum_. + + 399. _Sed non et_ scripti, ut IV, 43; V, 523; Virg. Æn. X, 343; + conf. Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 500, ad Ovid. Met. IV, 273, + et Ep. Her. III, 4. Vulgo _Sed non est_. + + Si socias jungant vires: ingentibus orsum + Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis + Fulmina, sublimi vallatam vertice montis 405 + Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum, + + 403. _jungant vires_, vid. sup. ad v. 186. + --Hæc sunt verba et cogitationes Poenorum. + 404 sq. _patria Fulmina_, Drak. et Lef. patris et patrui, qui + _fulmina belli_ dicuntur VII, 106, sed rectius Ern. Jovis, cujus + ille filius credebatur. Cf. supra v. 148, et ad IV, 476, de sensu + autem verborum sup. ad I, 421. + [405.] _sublimi vertice montis_, cf. sup. v. 196 et 228. + 406. Vid. Var. Lect. + + 404. _ceu patria_ Col. Oxon. Put. R. 2, _ceu patriæ_ Tell. _patriæ + ceu_ R. 1, Parm. Med. et prima Marsi ed. + 406. _Et scopulis_, vel _Et populis_ pro _Ex oculis_ non male + conj. N. Heins. quum _ex oculis rapta_ dici nequeat Carthago, quæ + expugnata quidem, sed non eversa sit. Ernesti jungit verba + _vallatam ex oculis_, et intelligit urbem ita sublimi in vertice + positam, ut oculi eam adsequi prope non possent. At dura est hæc + et coacta interpretatio, quam exemplo firmari posse vix + crediderim. Deinde _cumulata strage_ recte, opinor, emend. idem + N. Heins. quod +to+ _vallatam_ jam præcesserit. + + Non toto rapuisse die, qua Martius ille + Hannibal in terra consumto verterit anno, + Nec pube æquandam nec opum ubertate, Saguntum. + + 407 sq. _Non toto die_, cf. sup. v. 248. + --_rapuisse_, vid. ad v. 401. + --_qua in terra_, Hispania. + [408.] _verterit_, everterit, vid. sup. ad v. 93. + 409. _pube_, militum et incolarum copia. + + 407. _qua_ Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. aliæque priscæ edd. + _quo_ Col. _quam_ Junt. et inde aliæ, _quum_ conj. Dausq. + 408. _in terra_ scripti. Vulgo _interea_. Deinde _everterit_, vel + _haud verterit_ malebat N. Heins. et posterius quidem, Drakenb. + judice, quod Saguntus octavo mense, (vid. Liv. XXI, 15) adeoque + intra annum capta sit. + 409. _Non_ Col. + + + Proximus, adplicito saxosis aggere silvis, 410 + Tendebat, fratris spirans ingentia facta, + Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris + Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur: + Tantaque majestas terra rectoris Hibera, + Hannibalis quantus Laurenti terror in ora. 415 + + 410. Cf. Liv. XXVII, 18, pr. + --_Proximus_, proxime Scipionem, _tendebat_, castra habehat (vid. ad + III, 274), _Hasdrubal_, frater Hannibalis. + 411. _fratris spirans facta_, vid. ad III, 240. + 412. _Hic robur_ Punicarum copiarum tendebat. + 413. _Astur_, Hispani. Cf. I, 231 sq., 252; V, 192. + 415. _Laurenti in ora_, in Italia. C. ad I, 110. + + 412 et 413. _hic_, non _hinc_, scripti, R. 1, Parm. Mediol. _huic_ + emend. Livineius. + + + Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem + Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altæ + Fundamenta, novam coepere mapalibus urbem. + + 416... 440. Episodium de natali die Carthaginis veteris, ab + Hasdrubale celebrato, a poetæ ingenio profectum est. + [417.] _Retulerat_, conf. Heins. ad Ovid. Fast. II, 532. + 418. _mapalibus_, vid. Var. Lect. + + 418. _cepere_ Parm. _sepsere_ conj. N. Heins. Pro _mapalibus_ + rectius scribitur _magalibus_, vel potius _magaribus_, vid. ad + XIV, 7. + + Et lætus, repetens gentis primordia, ductor + Festa coronatis agitabat gaudia signis, 420 + Pacificans Divos: fraternum læna nitebat + Demissa ex humeris donum, quam foederis arti + Trinacrius Libyco rex inter munera pignus + Miserat, Æoliis gestatum insigne tyrannis. + + 420. De more, festis diebus signa militaria coronis ornandi vid. + Lips. de Mil. Rom. IV, 5. + 421... 432. Imitat. Virg. Æn. V, 250... 257, ubi vid. Heyne in not. + et Exc. IV, cf. sup. ad V, 321 sq. Læna Hasdrubalis erat donum + Hannibalis fratris, cui eam _rex Trinacrius_ h.e. Siculus, + Hieronymus, miserat, præter alia _munera_, tanquam _pignus_ amicitiæ + ac _foederis_; de quo foedere cf. XIV, 96 sq. + 424. _Æoliis_, Siculis, opinor, qui ab Æoliis insulis (cf. XIV, 70 + sq.) ita dicti videntur. + + 420. _agitabat gaudia_ scripti et R. 2, ut ap. Sallust. B. C. cap. + ult. vel _agitare otia, convivia_, etc. Vulgo _a laurea_. + 421. _læna_, non _lena_, scripti. Est Gr. +Chlaina+. + + Aurata puerum rapiebat ad æthera penna 425 + Per nubes aquila, intexto librata volatu. + Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro, + Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo + Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu. + + 425. Lænæ intexta erant raptus Ganymedis et antrum Polyphemi. Poeta + utrumque picturæ argumentum (nam uno non contentus erat) ex Virgilio + petiit, illud ex Æn. V, 262 sqq. hoc vero, certe ornatum, ex Æn. + III, 618 sq., 631 sq. In illo breviorem fuisse Silium, quum idem + vidisset a Marone copiosius exornatum, jam monuit Ern. + --_rapiebat aquila_ exquisite pro, intexta erat aquila, quæ + rapiebat, ut mox v. 429: _sorbet_, et 431: _poscit permiscetque_. + Cf. ad II, 406, 417, al. + 426. _librata_, vid. ad I, 317, et Var. Lect. + 427 sq. _Antrum ingens, Cyclopum domus_, cf. ad XIV, 527. + + 425. _ad_, non _in æthera_, scripti et Parm. + 426. _librata_, non _vibrata_, scripti et R. 2, quam lect. multis + exemplis firmavit Drak. ad h.l. et Heins. ad Ovid. Am. II, vi, 11. + 427. _similavit_ h.e. simile fecit, effinxit, expressit, scripsi + pro _simulavit_, et ita ubivis scribendum existimo; confer sup. ad + II, 553. + + Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa. 430 + Ipse manu extenta Laertia pocula poscit, + Permiscetque mero ructatos ore cruores. + + 431. _pocula Laertia_, Ulyssis, qui eum vino inebriatum excæcavit; + quod notum ex Hom. Odyss. IX, 346 sq.; Eurip. Cyclope et aliis. + + 430. _freta_ pro _fracta_ R. 1, et Med. _frusta_ ad marg. R. 1, + _fressa_ conj. non nemo ap. Lefeb. + + + Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte + Gramineas pacem Superum poscebat ad aras: + Ecce inter medios hostilia nuntius arma, 435 + Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat. + Turbatæ mentes, inperfectusque Deorum + Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris: + + 433. _Tyrius_, Poenorum dux, Hasdrubal. + --_Siculi subteminis_, vid. ad v. 421 seq. + --_arte subteminis_, læna, summa arte texta. + 434. _Gramineas aras_, cf. XVI, 263, et sup. ad IV, 701. + --_pacem Superum poscebat_, vid. ad IV, 766. + 437 sq. Sacrorum religio hostium adventu aliisque malis ominibus + turbabatur, et, ne quid mali ominis exaudiretur, sacrificantes + capita velare, tibicinesque precationibus et sacrificiis præcinere, + profani autem removeri, et, qui aderant, linguis favere solebant. + Cf. Virg. Æn. III, 405 seq.; VIII, 107 seq.; Burm. ad Val. Fl. III, + 120. + + 438. _Cesset_ Col. _Cessat_ edidit Lefeb. ex emend. N. Heins. + + Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit + Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis. 440 + Audax Scipiadæ stridentem Sabbura cornum + Excepit; geminæque acies velut omine motæ. + + 440. _rapiunt_, vid. ad I, 570. + 441 sqq. De prælio, quo Hasdrubal ad Bæculam a Scipione victus est, + vid. Liv. XXVII, 18, et Polyb. X, 38 sqq. A poeta non adcurate + ordinem ejus modumque, sed cædes tantum singulares memorari, jam + notavit Ern. + --_Scipiadæ_, vid. ad VII, 107. + --_stridentem cornum_, vid. ad II, 124, et IV, 567. + + 441. _Sabura_ Put. et nonnullæ edd. Confer Intpp. Lucan. IV, 724, + et Cæs. B. C. II, 38; _Sabrata_ emend. Dausq. Conf. ad XIV, 437. + + Exclamat Latius ductor: «Prima hostia vobis, + Sacrati manes, campo jacet: en age, miles, + In pugnam et cædes, qualis spirantibus ire 445 + Adsueras ducibus, talis rue.» Dumque ea fatur, + Incumbunt. Myconum Lænas, Cirtamque Latinus, + Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen + Germanæ thalamo obtruncat: cadit obvius acri + Carthalo Nasidio, Libycæ regnator arenæ. 450 + + 444. _Sacrati manes_, patris et patrui. + 445. _spirantibus_, viventibus. + 446. _ducibus_, Cn. et P. Scipionibus. + + 447. _Lænas_, non _Lenas_, Col. Conf. Sigon. ad Liv. VII, 12. + 450. _Castabo_ Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Cartalo_, vel + _Kartalo_. Sed _Karthalo_ reposuit Drakenb. vid. ad I, 406. Deinde + _Nasidio_ Col. quod est nomen Rom. v.c. ap. Appian. B. Civ. V, + 139; Cic. ad Att. XI, 17, et Phil. VII, 9; (ubi tamen vulgo + _Visidius_ legitur) Dion. et al. _Nascidio_ Oxon. et Put. + _Vascidio_ Parm. Vulgo _Vasidio_, prob. Dausq. cui et _Vibidio_, + vel _Vinidio_ in mentem venit. + + + Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus + Permixtum Poenis, et vix credenda furentem, + Magnum Dardaniæ, Læli, decus; omnia felix + Cui natura dedit, nullo renuente Deorum. + + 451. Laudatur C. Lælius, legatus et a puero sodalis comesque + Scipionis Afr. majoris, avus vero (vel, si Cic. Phil. XI, 7, fides + potius habenda, pater) C. Lælii Sapientis, qui amicissimus Africano + minori et eloquentissimus fuit, ad quem itaque potissimum laus hæc + spectat. Silius enim ita confundere nomina, vel, quas hæc illi ideas + subgerebant, quamque hac occasione doctrinam ostentare poterat, + expromere solet, v.c. XIV, 462 sqq., 527 sq. et al. passim. Talis + quidem ingenii lusus et tale ornatus quærendi studium, in nominibus + præcipue tam notis, vereor ut multis placeat. Singularem tamen hujus + loci elegantiam et suavitatem esse, quod ne ipse quidem Clemeus, + iniquus carminis Siliani censor, negaverit (_Essai de critique_, + T. I, p. 85.), recte monuit Ern. + --_Pyrenes tellus_, Hispania. + 452. _furentem_, cum furore, h.e. animi fervore et audacia summa, + perpetrantem, _vix credenda_ facta. + + 451. _Pyrenes_ Col. Vulgo _Cyrenes_. + 452. _furentis... Dardaniæ_ Col. + + Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora, 455 + Æquabat Pyliæ Neleia mella senectæ. + + 456. Lælius eloquentia par erat Nestori, +tou apo glôssês melitos + glukiôn rheen audê+, Homer. Iliad. I 249, unde h.l. mella, ut ap. + Cic. de Sen. 10; Plin. Ep. IV, 3; Auson. grat. act. c. 8 (ubi vid. + Heins.) et al. Drak. + --_senectæ_, senis. Epitheta _Pylius_ et _Neleius_ centies in poetis + obvia, nec longe petita sunt, ut putat Ernesti: nam Nestor fuit + filius _Nelei_, ejusque regia _Pylos_; cujus nominis duæ urbes in + Elide, Pylos Triphyliacos et Eliacos, fuere, ac tertia in Messenia. + Priorem illam Nestorei regni sedem fuisse, probabile fit ex iis, quæ + dixit Strabo, lib. VIII, p. 519 et 529. + + 455. _solverat_ Col. et Tell. ut v. 459, _quum perstrinxerat_. + Vulgo _solveret_. + 456. _mella_ Col. _membra_ Ox. et Put. Vulgo _verba_. + + Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem + Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus. + Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures + Murmur triste tubæ, tanto fervore ruebat 460 + In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret + Bella: nihil vitæ peragi sine laude placebat. + + 457 sq. Lælius in consulendo et persuadendo artifex: illuc pertinent + _suspensi_, dubii, incerti quid sequantur, huc _cantus_, cum cujus + efficacia dexteritas persuadendi comparatur; Ern. Eleganter orator + dicitur _ducere_ auditores, ut apud Cic. de clar. Orat. 50; Quint. + Inst. Or. II, 15 al. quum dicendo persuadet, animisque motum, quem + velit, induit: verba autem _ut cantu_ respiciunt ad Amphionis et + Orphei fabulas, qui cantu lyræ feras resque inanimatas _duxisse_ + perhibentur; Drak. cf. ad XIII, 347. + 461. _natum ad sola bella_, cf. ad III, 335, in Var. Lect. + 462. _nihil vitæ_, nec belli, nec pacis tempore. + + 458. _et cantu_ Marsi Veneta posterior et inde aliæ, _attenti d. + c. senatus_ conj. Dausq. Male! + 459. _subitam_ Put. _subitæ tubæ_, vel _subitas aures_ opinabatur + N. Heins. Sed _subitum_ est id. qd. _subito_; conf. not. ad VII, + 527. + + Tunc e furtiva tractantem prælia luce + Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum + Subposito mater partu subduxerat olim. 465 + + 463. _furtiva lux_ forsan est obscura, qua defensus Gala secure + prælia tractabat; Drak. Sed recte Marsus intellexit vitam, quam Gala + furto matris habebat, quæ _olim_ eum _subduxerat sacris_ illis + _Punicis_, de quibus v. sup. ad IV, 765 sqq. Ergo _subpositus + partus_ est alienus, oblatusque iis, qui infantem ad sacra + poscebant: hinc et _deceptos Divos_ expedies, felici brevitate + expressam sententiam; Ern. Piaculum duxere Poeni in sacris Saturni + suis præteritis externos puellos coemtos aut suppositicios mactare; + quod quum olim factum esset, et causarentur Saturnum sibi adversari, + ducentos nobilissimorum puellorum publicitus inmolarunt, et + facinorosi facile trecenti suapte sponte hostiati ceciderunt; Dausq. + coll. Diodor. XX, 14, et Euseb. Præp. Evang. + 464. _Dejicere_ usitata vox est in præliis et venationibus pro + interficere; Drakenb. coll. Virg. Æn. XI, 642; Ovid. Met. III, 303 + al. Cf. Burm. ad Valer. Fl. I, 191, et Phædr. II, i, 1; Staver. et + Harles. ad Nepot. Thrasyb. c. 3. + + 463. _et furtiva luci_ Col. _e furtivo lustro_, in quo, scilicet + se condiderat, emend. Burm. et _e f. loco_ N. Heins. coll. XVII, + 91. At vid. not. + 464. _Galeam_ Put. R. 1, Parm. Med. Sed _Gala_ nomen est Libycum, + et v.c. patris Masanissæ. + + Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis. + Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras, + Femineo clamore Dracen extrema rogantem: + Hujus cervicem gladio inter verba precesque + Amputat: absciso durabant murmura collo. 470 + + 467. _demisit ad umbras_, cf. ad I, 439. + 468. _extrema_, extremum, postremo, vel potius vehementissime. + 470. Sic et poeta lusit sup. IV, 173, ubi vid. not. + + 467. _Murrum_, non _Murum_, Col. omnesque antiquiss. edd. Nomen + notum ex lib. I, 377 sq. II, 556; _dimisit_ Put. + 470. _abscisso_ primus edidit Nicander in Junt. vid. sup. ad III, + 552; Duker. ad Flor. II, 2; Markl. ad Stat. Silv. III, ii, 61, et + Oudend. ad Frontin. Strat. I, iv, 7. + + + At non ductori Libyco par ardor in armis. + Frondosi collis latebras ac saxa capessit + Avia, nec cædes extremave damna movebant + Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes, + Præmia magna fugæ: tacitum dat tessera signum; 475 + Dimissa in colles pugna silvasque ferantur + Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem + Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore + Armorum exuto, et parma celatus Hibera, + + 471 sqq. Cf. Liv. XXVII, 19 pr. Hanc Hasdrubalis fugam Silius suo + modo, ornandi magis libidine, quam historica veritate ex ordine + ductus extulit, ut luxuriantem in his et prope loquacem se + prodiderit; Ern. + 475. De _tessera_ vid. ad VII, 347. + 478 sq. _honore Armorum_, paludamento aliisque insignibus ducis. + + In montes abit, atque volens palantia linquit 480 + Agmina: desertis Latius victricia signa + Inmittit miles castris: non urbe recepta + Plus ulla partum prædæ, tenuitque moratas + A cæde, ut Libycus ductor providerat, iras: + + 480. _volens_, cf. ad XI, 443, et XII, 473. + ["XI, 443" recte XI, 442] + 481. De castris Poenorum a Scipione captis cf. Liv. XXVII, 19 pr. + 484 sqq. Hasdrubal, ut hostem in persequendi studio retardaret, + castrorum prædam reliquit, similis fibro vel castori, qui, ab + hominibus exagitatus, testiculos suos morsu avulsos abjicit, ut ipse + salvus evadat, quippe qui novit, se propter castoreum (quæ _causa + periculi_ est) maxime expeti. Apta est comparatio, etsi continetur + errore vulgi, de quo cf. simil. loc. Juvenal. XII, 34 seq.; Plin. + VIII, 30, seu 47 (ubi vid. Harduin.); XXXII, 3, seu 13; XXXVII, 6; + Aristot. hist. Anim. VII, 5; Ælian. H. A. VI, 33 et 34; Dioscor. II, + 23 et 26; Horus Hierogl. II, 65 et 214; Solin. c. 23 et al. + + 480. _volens_ Col. et Ox. _volvens_ Put. Vulgo _volans_. + 484. _providerit_ Col. + + Fluminei veluti deprensus gurgitis undis, 485 + Avulsa parte inguinibus caussaque pericli, + Enatat intento prædæ fiber avius hoste. + Inpiger occultis Poenus postquam abditur umbris, + Saxosæ fidens silvæ, majora petuntur + Rursus bella retro, et superari certior hostis. 490 + Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt, + HASDRUBALIS SPOLIUM GRADIVO SCIPIO VICTOR. + + 488 seq. Cf. Liv. XXVII, 20 pr. + --_umbris_ nemorum, _saxosæ silvæ_ Pyrenæi montis. + 490. Scipio omissa persecutione Hasdrubalis reliquos Poenorum duces, + quorum victoriam certius sperabat, obpugnare meditabatur; Ernest. + conf. Liv. l.c. + + 488. _abditur_ scripti duo (teste Lefeb.), R. 2, Parm. et Raphel. + Vulgo _additur_. + + + Terrore interea posito trans ardua montis + Bebrycia populos armabat Poenus in aula, + Mercandi dextras largus, belloque parata 495 + Prodigere in bellum facilis: præmissa feroces + Augebant animos argenti pondera et auri, + Parta metalliferis longo discrimine terris. + Hinc nova complerunt haud tardo milite castra + Venales animæ, Rhodani qui gurgite gaudent, 500 + Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undæ. + + 493... 514. Hasdrubal superato _monte_ Pyrenæo in Gallia conducit + milites et Alpes transit; Conf. Liv. XXVII, 20, 36 et 39. + 494. _Bebrycia aula_ pro tota Gallia, quæ et v. 500 seq. fluviorum + nominibus designatur; conf. ad III, 423. + 495. _Mercandi dextras_ sq. conf. ad V, 195 sq. et XI, 539. + 498. _metalliferis terris_, in Hispania. + --_discrimine_, bello. + 500. _Venales animæ_, ut V, 195. + --_animæ, qui_ cf. ad V, 495. + 501. _Arar pigerrimus undæ_, cf. ad III, 451 seq. + 502. _hiems adfecta_ est pene finita, ad finem vergens; Drak. coll. + Gell. III, 16, et XV, 5. Proprie _adfectæ_ dicuntur vires ac res + debilitatæ et inminutæ. + --_mitescere_ ineunte vere. + + 496. _promissa_ Put. R. 1, et Med. + 500. _quæ_ pro _qui_ Put. + + Jamque, hieme adfecta, mitescere coeperat annus. + Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura, + Miratur domitas Alpes, ac pervia montis + Ardua, et Herculeæ quærit vestigia plantæ, 505 + Germanique vias divinis comparat ausis. + + 504 sq. Cf. II, 356 seq. III, 496 seq. IV, 4 al. + --_domitas_, superatas, ut III, 499. + 506. _Germani_ Hannibalis. + + + Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit + Hannibalis, «Quos Roma, inquit, quos altius, oro, + Adtollit muros, qui post hæc moenia, fratri + Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextræ 510 + Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse + Invideat lævus nobis Deus:» agmine celso + Inde alacer, qua munitum declivis ab alto + Agger monstrat iter, properatis devolat armis. + + 508. Miratur Hasdrubal, fratris armis nondum occupatam esse Romam, + quum tam inmanes montes superaverit; Mars. et Cell. + 509. _hæc moenia_, Alpes. + 510. _dextræ_, virtutis fraternæ ac meæ. + 511. _usque ad sidera adisse_, transiisse Alpes. + 512. _Invideat_, cf. ad III, 78, in Var. Lect. + --_lævus Deus_, vid. ad III, 94. Sic Ge. IV, 7: si quem Numina læva + sinunt. _Ed._ + + 511. _neu quisquam ad sidera adisse_ conj. N. Heins. et v. 517, + _belli_. + + Non tanto strepuere metu primordia belli: 515 + Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire + Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella + Sanguine ductores Italo conjungere Martem, + Et duplicare acies; venturum ad moenia cursu + Hostem præcipiti, et visurum hærentia porta 520 + Spicula, Elissæis nuper contorta lacertis. + + 515 seq. Silius expressit Liv. XXVII, 38, pr. 39, inpr. 40 et 44 pr. + --_Non tanto strepuere_, etc. ne principio quidem belli adventus + ipsius Hannibalis tantum Romanis terrorem incusserat. + 517 seq. _pastos Sanguine Italo_, conf. Heins. ad Ovid. Amor. III, + viii, 10. + 520 sq. _hærentia porta Spicula_, cf. I, 617 sq. et XIV, 650. + [521.] _Elissæis lacertis_, a Poenis; cf. ad I, 81. + + 520. _porta_, non _portæ_, scripti, R. 1, Parm. Med. + 521. Vulgo _Elisæis_. Sed vid. ad I, 81. + + + His super infrendens sic secum Oenotria tellus: + «Tantone, heu Superi! spernor contemta furore + Sidoniæ gentis, quæ quondam sceptra timentem + Nati Saturnum nostris considere in oris, 525 + Et regnare dedi? decima hæc jam vertitur æstas, + + 522... 576. Hasdrubali, qui transcenderat Alpes, ut se Hannibali + conjungeret, ingentem inlatam esse cladem, opera potissimum C. + Claudii Neronis consulis, qui, quum Hannibali in Lucanis obpositus + esset, parvo in castris relicto præsidio, ut hostem falleret, clam + noctu cum electa manu ad conlegam, M. Livium Salinatorem consulem, + contendisset, notum est ex. Liv. XXVII, 36... 46. Hanc summi momenti + rem, quæ maximum periculum, quod Romæ inpendebat, propulsavit, + Silius tractavit more poetarum. Ernesti: «hac prosopopoeia utitur + non inepte, si varietatem carminis probes, ut Italiæ imaginem (conf. + v. 546), vel genium quemdam inducat lamentantem hostis adventantis + metum, et Claudium Neronem ad auxilium Romæ ferendum ex Lucanis + excitantem: sed fortasse nimia loquacitas est, qua episodium ornavit + et extulit.» + --_Oenotria tellus_, Italia, vid. ad I, 2, et VIII, 46. + 523. _spernor contemta_, emphatice, ut apud Virg. Æn. IV, 54. + --_incensum inflammare_, Lefeb. conf. ad IX, 99. + 524 seq. De Saturno metu nati, Jovis, in Italia latente, cf. Virgil. + Æneid. VIII, 319 sq. et ibi Heyne, Exc. II. Hinc _Saturnia arva_, I, + 70, et _Saturnia sedes_, IV, 442. + + 526. _hæc jam vertitur_ Put. ac edd. D. Heins. et Raphel. Vulgata + lectio _jam hæc vertitur_ in metrum inpingit. + + Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt + In Superos bella, extremo de litore rapta + Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens + In nostros descendit agros: quot corpora texi 530 + Cæsorum, stratis toties deformis alumnis! + Nulla mihi floret baccis felicibus arbor; + Inmatura seges rapido subciditur ense; + Culmina villarum nostrum delapsa feruntur + In gremium, foedantque suis mea regna ruinis. 535 + + 527. Verbis _juvenis, cui sola_, etc. quum virtus ac fortuna, tum + furor et adrogantia Hannibalis designatur. + 528. _extremo de litore_ Hispaniæ; conf. inf. v. 638; I, 141; VII, + 171 sq. + 529. De _temeratis Alpibus_, vid. ad III, 499. + + 531. _Cæsorum heu stratis_ Nicander reposuit et deinde alii. + 532. _bacis_ Oxon. R. 1, Med. vid. ad III, 596. + 535. _mea terga_ conj. N. Heins. + + Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris, + Perpetiar, miseras quærentem exurere belli + Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro, + Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis, + Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis, 540 + Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat, + Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque, + Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis. + + 536. _Hunc_ Hasdrubalem. + 537 sq. _exurere belli Reliquias_, regiones et loca, quæ mihi bella + reliquerunt, quæ Hannibal nondum vastavit; cf. ad VII, 490. + 538. _vagus Afer_, ut _Quorum plaustra vagas rite trahunt domos_ + apud Horat. Odyss. III, xxiv, 10; cf. sup. III, 291. + 539. Imitat. Ge. I, 223, committas sulcis semina. + 541. _Uno condiderim tumulo_, ut mox factum videbimus cæso + Hasdrubale. + --_talia versat_ consilia in animo Italiæ genius vel imago. + 543. _Amyclæi nepotis_, Claudii Neronis; cf. ad VIII, 412. + + 536. _Hunc_, non _Nunc_, Col. Deinde _vastis qui nunc sese intulit + armis_ suspicari possis, quæ sunt ipsa verba Virg. Æn. X, 768, et + tam multitudinem quam magnitudinem armorum armatorumque designare + possunt. + 537. _exurere bello_ malebat Drak. + 542. _Deumque hominumque_ Oxon. et Put. + + + Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma, + Poenum vicini servabat cespite valli. 545 + Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago: + «Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ + Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem. + Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis, + Audendum est, quod, depulso quoque moenibus hoste, 550 + Victores fecisse tremant: fulgentibus armis + Poenus inundavit campos, qua Sena relictum + Gallorum a populis servat per secula nomen. + + 544. Cf. Liv. XXVII, 40 seq. + 545. _servabat_, confer VII, 522. + 546. _Clausorum decus_, vid. ad VIII, 412, et XIII, 466. + 549 seq. Hæc ipsa esse Claudii verba apud Liv. XXVII, 43, jam vidit + Drak. «audendum aliquid inprovisum inopinatum, quod coeptum non + minorem apud cives, quam hostes, terrorem faceret, perpetratum in + magnam lætitiam ex magno metu verteret.» + --_si patriæ fatis vis addere_ aliquid, h.e. ejus fortunam adjuvare; + ut _addere fatis cursum_ XII, 45, et similia, de quibus vid. ad IV, + 731. An poeta _vires_ pro _fatis_ scripsit? conf. Virg. Æn. IX, 717. + [550.] _quod Victores fecisse tremant_, quod ita arduum et + periculosum sit, ut, quum perpetratum fuerit, ipsi victores rei + magnitudinem admirentur: qua felici brevitate sententiam summi + ponderis et magni ambitus expressam adnosco; Ern. + 552 seq. _qua Sena... nomen_, cf. ad VIII, 453, et Liv. XXVII, 46. + --_Sena_ fluvius, et _Sena Gallica_ urbs Senonum in Umbria. + + Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas, + Serus deletæ post auxiliabere Romæ. 555 + Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri + Damnavi tumulis Poenorum atque ossibus agros.» + His dictis abit, atque abscedens visa paventem + Adtrahere, et fractis turmas propellere portis. + + 556. _Metauri_, vid. ad VII, 486. + 557. _Damnavi_, destinavi, sed illud acerbius et fortius; Ern. + + 555. _dilectæ_ Put. + 556. _Matauri_ Colon. vid. ad VII, 486. + 558. _abscedens_ Col. Ben. Asul. Dausq. Cell. _absedens_ Put. + _abscendens_ Tell. Vulgo _ascendens_. Deinde _jussa paventem_ + R. 2, et alii codices, teste Marso, et prob. Lefeb. ut sensus sit, + timentem jussa _adtrahere_ h.e. adtrahebat. + + + Rumpit flammato turbatus corde soporem, 560 + Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas, + Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur + Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phoeben. + Inde legit dignas tanta ad conamina dextras. + Quaque jacet superi Larinas adcola ponti, 565 + Qua duri bello gens Marrucina, fidemque + Exuere indocilis sociis Frentanus in armis. + + 561 seq. Milites contra Claudii Deos, ut faustum iter et felix pugna + sit, precantur ap. Liv. XXVII, 45. + [562.] _Noctem_, _Astra_ et _Phoeben_, Lunam, _precatur_ Claudius, + quoniam nocturnum est iter. + 563. _tacito sub lumine Phoebes_, cf. V, 2; VIII, 638, et Virgil, + Æn. II, 255, ubi vid. Heyne. + 564. _dextras_, viros fortes; conf. ad XI, 539. «Ipse de toto + exercitu, quod roboris erat, delegit,» etc. Liv. XXVII, 43; conf. + inf. ad v. 655. + 565. Confer Liv. l.l. + --_Larinas superi adcola ponti_, vid. ad VIII, 402. + 566. _Marrucina gens_, et _Frentanus_, vid. ad VIII, 519. + --_duri bello_, conf. ad I, 558, et VI, 308. + + Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes, + Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis + Hibernis, et Achæmenio velocior arcu 570 + Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem + Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne, + In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque. + + 568. _Prætutianus_ ager Piceno adjacet, inter Vomanum et Helvinum + fluvios. Vina ejus laudat Plin. XIV, 6 et 7. + 569 sq. Celeritatis notio magna orationis luxurie, ut passim, + expressa. Ernesti similem comparat locum Claud. R. Pros. II, 198 sq. + conf. et inf. v. 711 sqq. + --_penna_, avibus, vid. ad III, 344, et IV, 121. De sagitta + adciperem, ut inf. v. 630; VIII, 373, et X, 11, nisi mox _Achæmenio + arcus_ sequeretur. + --_Undæ hibernæ_, ut +cheimerion hudôr+ ap. Hom. Iliad. XXIII, 420, + torrens e tempestate orta; Gesner. ad Claud. l.c. Similiter + +cheimarrhos potamos+ apud Hom. Iliad. IV, 452; XIII, 138, al. cf. + Horat. Od. IV, xii, 3, et Serm. I, vii, 26. + [570.] _Achæmenio arcu_, conf. ad VII, 646 sq. + 571. Confer Liv. XXVII, 45, extr. + 572 sq. Omnis spes victoriæ et fortunæ in celeritate posita: quæ + sententia incommode et nimis argute enunciata; Ern. «Aut ruet in + vestris, aut stabit Roma lacertis» Claud. bell. Gild. v. 460. Silium + autem expressisse Homericum +soi en gounasi keitai+, suspicatur + Lefeb. + + 570. _Achemonio_ quædam edd. + 572. _anticipes_ Putean. non inprob. Lefeb. si et _Superi, en, + stet_ reponatur, ut _anticipare_ sit idem quod _præripere_, vel + _præcipere_ infra vers. 656, et apud Virgil. Æneid. lib. XI, + v. 491, quum non _anceps_ sit, qui v. 557, _Damnavi_, etc. + adfirmative dixerit. Sed idem deinde nihil mutandum recte censuit. + + Hortandi genus acer habet præcedere ductor. + Illum augent cursus adnisi æquare sequendo, 575 + Atque indefessi noctemque diemque feruntur. + + 574. Præire exemplo et labore iis, quos hortamur, efficacissimum + genus hortandi est; Cell. adumbratio ex Æn. II, vs. 349: «si vobis + audentem extrema cupido Certa sequi.» _Ed._ + 575. «Milites adnisi illum _ductorem_ æquare sequendo, augent + cursus, atque, etc.» + [576.] _feruntur_, vid. ad IV, 261. + + 575. _Illum ardent_, vel _urguent æquare_ scribendum videbatur + N. Heins. At conf. not. _adnisi_, non _adnixi_, scripti, R. 1, + Med. Mars. confer ad II, 123. + + + At Roma adversi tantum mala gliscere belli + Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem + Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse + Auferri restantem animam: non arma, nec aurum, 580 + Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem. + + 577 seq. Conf. Liv. XXVII, 44, et sup. 515 sq. ubi brevior fuerat + poeta. + 579. _uno vulnere_, una clade. + 580. _restantem animam_, quidquid virium supersit. + + 577. _tantum et mala_ omnes scripti et R. 2, unde _tantum, en, + mala_ edidit Lefeb. ut sit elegantissima emphasis. + 579. _Spiravisse_ conj. N. Heins. et v. 581, _quem fundat_; non + male, ut ad Romam ipsam referatur. + + Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli + Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma + Avertisse suo cognorit devia vallo, + Hæsurum portis Poenum: venisse, superbo 585 + Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat + Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo + Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore + Servandi decoris, quonam se fine minanti + Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos. 590 + + 584. _Avertisse_ se, aversa esse, _arma_ Romanorum a _suo vallo_, + suis castris; conf. ad I, 539. + 589. _fine_, modo (ut apud Gell. I, 3, extr. XIII, 20 al.), vel + consilio. + 590. _Divos evadat iniquos_, iram deorum averruncet. + + 582. Ita Col. et Oxon. non, ut vulgo, _invadant, ad prælia_, etc. + 587. _imo_ Col. Tell. Rom. 1, Parm. Med. Marsi Ven. prima, _uno_ + Oxon. Put. R. 2, Marsi sec. Asul. et aliæ, probb. Dausq. et Barth. + Adv. IX, 17, ut consensus Patrum in timore designetur. + + Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ + Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci + Livius Hasdrubali vallo custode tenebat. + + 591 sqq. Conf. Liv. XXVII, 46. + [593.] _vallo custode_, castra vallo munita. + + + Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem + Floruerat primo clarus pugnator in ævo. 595 + Mox falso læsus non æqui crimine vulgi, + Secretis ruris tristes absconderat annos. + + 594... 600. «M. Livius erat multis ante annis ex consulatu populi + judicio damnatus (scil. «quod prædam non æqualiter diviserat + militibus» Frontin. Straton. IV, i, 45) quam ignominiam adeo ægre + tulerat, ut et rus migraret et per multos annos et urbe et omni + coetu careret hominum, etc.» Liv. XXVII, 34, quod caput totum + legendum est; conf. Liv. XXII, 35; Aurel. Victor de viris ill. + c. 50; Pighii Ann. ad a. U. C. DXXXIV, et sup. ad VIII, 286 sq. + 597. _Secretis ruris_, ut _secreta nemorum_ dixit Ovid. Met. I, 594. + + 594. _Belliger is_ Col. Tell. R. 1, _Belligere is_ Put. _Belliger + his_ R. 2. Vulgo _Belligeris_. + 597. _Secretis_, non _Secretus_, scripti et R. 2, _ruris_, non + _ruri_, Col. + + Sed, postquam gravior moles terrorque periclo + Poscebat propiore virum, revocatus ad arma + Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram. 600 + + 598. Conf. Sidon. Apoll. II, 530 seqq. Drak. + 599. _revocatus_, ut Camillus et alii. + 600. _donaverat_, condonaverat, remiserat _iram_ in patriam, ut + _inimicitias reip. donare_ dixit Cic. ad Div. V, 4 (ubi vid. Græv.), + et +didonai+ pro +antididonai+ Græci; cf. Musgrav. et Hoepfner ad + Eurip. Cycl. v. 295, et sup. ad I, 487. Livius tamen, lib. XXVII, + 40, memorat, eum plenum adhuc iræ in cives profectum esse ad bellum. + + 600. _donaverat_ Col. Tell. R. 2, et Mars. in comment. Vulgo + _devoverat_. + + + At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum + Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus. + + 601... 625. Hasdrubal, multitudinem hostium crevisse sentiens, ad + Metaurum fl. castra noctu movet, transiturus, luce exorta; conf. + omnino Liv. XXVII, 47, cujus narrationem Silius vestitu poetici + sermonis ornavit. + --_recentum Armorum_ conf. Var. Lect. + + 601. _repentum_, h.e. repentinorum, malebat N. Heins. Sed non + video, cur displiceat nobis vulgata lectio. Recentes Neronis copiæ + ex Lucanis adcesserant. + + Pulveris in clipeis vestigia visa movebant, + Et properi signum adcursus, sonipesque, virique + Substricti corpus, bis clarum buccina signum. 605 + + 603. _Pulvis in clipeis_, ex motu agminis vehementiori, et _equi + virique substricti corpus_, ut _strigosiores equi_ apud Liv. h.e. ex + continuis itineris laboribus graciles, languidi; Ern. + 605. _Substricta_ et _strigosa_ proprie dicuntur quæ contracta sunt + et constricta, hinc tenuia et macie confecta, +atropha+; _bis clarum + buccina signum_, etc. ut apud Liv. l.c. «adtendant, semel bisne + signum canat in castris, el illud veterem ducem adsuetumque Rom. + hosti movit, quod semel in prætoriis castris signum, bis in + consularibus referebant cecinisse, duos profecto consules esse, + etc.» Cf. Lips. de Mil. Rom. V, 9, p. 308, T. III, Opp. et sup. ad + VII, 154. + + 603. _movebant_ Col. et Oxon. ut ap. Liv. XXVII, 47. _Illud + veterem ducem... movit, quod_, etc. _manebant_ Put. Vulgo + _monebant_. + 604. _Et properi signum adcursus_ Col. et Oxon. Vulgo _Et propere + signum ad cursus_. + 605. _Stricti corpus, bis clarum quoque buccina signum_ Colon. + quod recepit Lefeb. cujus hæc nota est: «Adcipe de _coartatione_, + de qua vid. Liv. XXVII, 46, pr. et quæ in eo fuit signum _properi + adcursus_, quod hinc videbantur Romani nondum sat temporis + habuisse ad castra more solito ponenda.» _Substricti corpus, + clarum quoque b. s._ emend. N. Heins. extruso voc. _bis_, de quo + vid. tamen not. + + Præterea gemino prodebant juncta magistro + Castra regi: verum, fratri si vita supersit, + Qui tandem licitum socias conjungere vires + Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant) + Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi. 610 + Nec consulta fugæ segni formidine differt. + + 607 sqq. Verba Hasdrubalis, de quo Liv. l.l. «quonam modo alter + _consul_ ab Hannibale abscessisset, cura angebat. Minime id, quod + erat, suspicari poterat, etc.» + + 609. _patescant_, non _patescunt_, Col. + + + Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis + Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant: + Erepit, suspensa ferens vestigia, castris, + Et muta elabi tacito jubet agmina passu. 615 + + 612... 625. Conf. Liv. l.l. Poeta hunc locum eleganti oratione + extulit, quamvis non sine luxurie colorum, quibus clandestinam + Hasdrubalis fugam, eamque noctu factam describeret; Ern. + --_Nox, somni genitrix_, ut +melainês nuktos ekpaideuma, Hupnos+, + apud Euryp. Cyclop. v. 597, ubi vid. Cl. Hoepfner. + 614. Eleganter tacita occultaque Hasdrubalis fuga exprimitur. + --_suspensa vestigia_, ut mox _tacito passu_; conf. Ovid. Fast. I, + 425 sq. VI, 338; Drak. ad h.l. et Schwarz. ad Plin. Paneg. c. 22, + p. 55. + + 614. _Erepit_ Col. et R. 2; _Eripit_ Oxon. _Eripuit_ Put. et Parm. + Vulgo _Erupit_. + + Inlunem nacti per rura tacentia noctem + Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli + Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas + Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto + Circumagit spatio sua per vestigia ductos. 620 + + 616. _Inlunem noctem_, ut apud Anacr. III, 12; +aselênon nukta+, + Drak. + 618... 625. Cf. Liv. XXVII, 47, extr. + 619. «Per tortuosi amnis (Metauri) sinus flexusque errorem volvens + haud multum processit;» Liv. l.c. Vias, quas jam perfecerant cursu, + repetebant _errore cæco_ h.e. nocturno; Cellar. + + 616. _Illunem_ Col. Parm. Ben. D. Heins. Cell. _In lumen_ Oxon. + R. 1, Med. Marsi Ven. prior. Vulgo _Illumen_, vel _Illumem_. + 617. _vitantque sonos_ Col. _vitant sonitus_ conj. Barth. Adv. IX, + 17, quod recepit Cell. Vulgo _vitant socios_. + + + Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis + Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu + In sese redit, hac, casso ducente labore, + Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem, + Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum. 625 + + 621 seq. Conf. V, 139 seq. et IX, 227 seq. Cogitabis Hasdrubalem + nocturni itineris errore, et fluminis, quod sequebatur, curvo flexu + ita delusum, ut veluti in orbem illuc rediret, unde venerat; et + _munus tenebrarum_, quibus ad fugam uti volebat, _ademtum_, quia hæ + ipsæ tenebræ illum errorem viæ et orbem itineris fecerant; Ern. + + 621. _sinuosis_ Col. Vulg. _sinuatis_, ut II, 172; XV, 173. + --Nil interest. + 624. _Irriguum... orbem_ conj. N. Heins. + + + Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis + Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late + Tempestas operit campos: nondum arma manusque + Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem + Hinc, jussæ Poenum fugientem sistere, pennæ 630 + Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro + Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus. + Deponunt abitus curam, trepidique coactas + Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt. + + 626 sqq. Conf. Liv. XXVII, 48. + [627.] _Turbo equitum_ et _ferrea tempestas_, vid. ad I, 311. + 629. _tela bibunt cruorem_, vid. ad V, 274. + 630. _pennæ_, vid. ad VIII, 373, et X, 11. + 631. _Dictææ_, conf. ad II, 90. + --_turbine nigro_, conf. inf. v. 765, et sup. II, 37; IV, 551. + 634. _Constituant acies_, vid. Gronov. ad Liv. XXVII, 16. + + 627. _omnes_ emend. idem. Sed _omnis_ +archaïkôs+ pro _omnes_ + dictum crediderim. + 629. _permixta_ pro _præmissa_ ed. Raphel. pessime, _permissa_ + Marsi Ven. posterior, probb. Dausq. et Gruter. ad Martial. X, 12. + 632. _prenderit_ Col. Vulg. _prendidit_, quod latinum non est. + 634. _Constituunt_ scripti et Parm. Vulgo _Consistunt_. + + + Ipse inter medios (nam rerum dura videbat) 635 + Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto + Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque, + «Per decora, extremo vobis quæsita sub axe, + Per fratris laudes oro, venisse probemus + Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat 640 + Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus + Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ, + Suetus ad Herculeas miles bellare columnas. + Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas. + + 635... 651. Confer Liv. XXVII, 49, quem locum etiam Silius inf. + v. 742 seqq. expressit. + 636. _Sidonius ductor_, Hasdrubal. + 637. Conf. Var. Lect. + 638. _extremo sub axe_, vid. sup. ad vers. 528, et VIII, 650. + 640... 643. Fortuna populo Rom. calamitatibus studet probare, quales + sint milites, qui devicta Hispania in Italiam venerint; Cell. et + Ern. + + 635. _dura jubebant_ maluerit N. Heins. + 637. _vocemque_, non _vocesque_, scripti, _intendens_ emend. + N. Heins. quem vid. ad Valer. Fl. III, 269. Sed _vox tensior_ + etiam dicitur Quintil. XI, iii, 42, et alibi passim _manus + tendere_ ad cælum vel milites, quod tot exemplis a Drak. firmari + non opus erat. Poeta autem verbum _tendere_ duplici significatu + posuit (vid. ad VI, 179), vel expressit Virg. Æneid. X, 667, + _duplices cum voce manus ad sidera tendit_. + 644. _veniat_ Col. et R. 2, quod recepit Lefeb. prob. N. Heins. + qui ad Ovid. Ep. Her. IV, 53, docuit, +to+ _forsitan_ a poetis + passim cum subjunctivo necti. + + Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno 645 + Corporibus properate solo: quicumque timeri + Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes, + Et poena et latebris infracto Livius ævo + Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro, + Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri 650 + Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.» + + 645. _spectacula_, ut VIII, 554, vel +theama+, rem spectandam, + adspectum. + --_pleno_, tecto, constrato. + 647. _Dux_, Servilius, Æmilius Paulus, Marcellus. + --_jacet fratri meo_, ab eo cæsus est. + 648 sq. Contemtim de Livio, de quo cf. sup. v. 596 sq. + --_infracto ævo_, senex debilis; conf. v. 651, 658 et 667, qui nisi + obstarent, non ad senectutem referrem hæc verba, quum vix + crediderim, Livium exactæ jam ætatis virum fuisse, quippe qui, si + Livio, XXVII, 34, fides habenda, octavo, vel, si aliis, duodecimo + post damnationem anno ad secundum consulatum pene invitus protractus + est. Ex fastis intelligitur, eum a. U. C. DXXXIV, DXLVI, consulem + fuisse. Quod si igitur nunc jam grandis natu fuit, priorem + consulatum sero obtinuerit necesse est. + 650. _fratri_, Hannibali. + 651. _turpi senectæ_, Livio, seni decrepito, et qui populi judicio + olim damnatus est. Sed præstat interpretari: cui ad pugnandum satis + nec animi nec virium est. Silio enim præivit Virg. Ge. III, 96: «nec + turpi ignosce senectæ», ubi vid. Cerda et Heyne. + + 645. _Digna, viri_, o corrig. N. Heins. + 648. _Et poena et_ Col. _Et poene et_ Tell. _Et poenæ e_ R. 2, + aliæque priscæ edd. _Et pene e_ vulgatæ edd. _Ex poenæ l._ edidit + Cell. ex emend. Barth. Adv. IX, 17. + 651. _turpi_, non _turpis_, Col. + + + At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores + Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles, + Parta ingens: nunc adcumula coepta ardua dextra. + Heu! temere abducto liquisti robore castra, 655 + Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem. + Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.» + + 652. Cf. Liv. XXVII, 45, inpr. 46 et 48. + --_clusisse_, conf. ad XIII, 686. + 653. _pedibus_, veloci adventu ex Lucanis. + 654. _adcumula ardua cæpta dextra_, virtute. Conf. ad XI, 254. + 655. _abducto robore_, ut ap. Liv. XXVII, 44, Pr. «Castra prope + Hannibalem hostem relicta sine duce cum exercitu, cui detractum + foret omne, quod roboris, quod floris fuerit.» Conf. ad v. 564. + 656. _Ni victoria factum_ temerarium _absolvit_, culpa liberat et + eximit. «Adparebat, quo nihil iniquius est, ex eventu famam + habiturum,» Liv. XXVII, 44; cf. et cap. 46, extr. + --_præcipe laudem_, vid. Var. Lect. + 657. _Adventu tuo_, quia vos advenistis. Ipse Nero ap. Liv. XXVII, + 45: «Gloriæ quidem, _inquit_, ex re bene gesta partæ fructum prope + omnem ipsos laturos. Semper, quod postremum adjectum sit, id rem + totam videri traxisse.» Ernesti ad Cæsaris expeditionem Ponticam + respici putat, et titulum trium verborum, _veni, vidi, vici_, in + triumpho prælatum. + + 652. _clusisse_, non _clausisse_, Put. R. 1, Parm. Med. al. conf. + ad VI, 451. + 655. _adducto_ quidam libri, _adductæ_ Put. Deinde _liquisti_ Col. + Vulgo _rupisti_. + 656. _præcipe_ Ox. et Put. h.e. cape laudem, victoriam ex hoste + refer, ante adventum Hannibalis; cf. v. 663 sq. et ad IV, 802. + Vulgatam lectionem _præripe_ tuetur Lefeb. et videtur omnino major + ei vis subesse; conf. not. ad I, 570. + + + Parte alia, insignis nudatis casside canis, + Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem + In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis, 660 + Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro + Jam nimium patulas Poenis grassantibus Alpes. + Quod ni veloci prosternimus agmina Marte, + Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit, + Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?» 665 + + 658... 665. Hanc orationem poeta commentus est. + --_insignis canis_ capillis, _nudatis casside_, sine galea; conf. + v. 666 sq. + 661 sq. _præcludite ferro Alpes_, h.e. insigni clade Poenis inlata + efficite ne iterum Alpes transire conentur. Ernesti: Alpes veluti + obstruite cadaveribus. + 664. _fulmen Carthaginis_, vid. ad lib. I, v. 421, et VII, 106, et + Virgil. Æneid. VI, vs. 843. + + 661. _tantum præcludite_ Ox. R. 1, Parm. Med. + 665. _Qui_, non _Quis_, scripti; cf. ad II, 645. + + Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro + Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet. + Illum, per cuneos et per densissima campi + Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit, + Turbati fugere Macæ, fugere feroces 670 + Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus. + + 666 sq. _Sancit dicta ferro_, conf. ad I, 305. + [667.] _obtectus senium_, caput. + --_prælia miscet_, vid. ad I, 69. Sic nostras _Voltaire_, _Henriade, + chant. VIII_: + D'Ailly portait partout la crainte et le trépas; + D'Ailly, tout orgueilleux de trente ans de combats, + Et qui, dans les horreurs de la guerre cruelle, + Reprend, malgré son âge, une force nouvelle. + _Ed._ + 670. _Macæ_ et _Autololes_ pro Poenis; conf. ad II, 60 et 63. + [671.] _Rhodani juventus intonsa comas_, Galli, qui comam pascere + solebant; unde _Gallia comata_. Ita Dausq. Cell. Drak. Ern. recte + coll. Plin. IV, 17; XI, 37. D. Heinsius hæc adcipiebat de coma + votiva, quam in bellum profecturi, fluviis potissimum, vovere, et + reduces tondere consueverint, de quo vid. Hom. Iliad. XXIII, 144 sq. + Nonn. III, 343 sq. Stat. Silv. III, iv, 84 sq. + + + Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis + Inproba miscebat securus prælia fati, + Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis + Fixurum vano tumidus promiserat ore. 675 + + 672. Conf. simil. loc. I, 414 sq. + --_Nabis_, sacerdos Jovis Hammonis; conf. ad II, 150. + 673. _miscebat prælia_, vid. ad lib. I, v. 69; et Virg. Æneid. XII, + 628; et X, 23; et Georg. lib. II, v. 282. + --_Inproba prælia_, sæva, cum inmani furore (cf. ad IV, 536), quia + _securus fati_ (conf. ad XVI, 344) et fretus auxilio Dei sui mortem + et pericula negligebat; Ern. + 674. _spolia templis fixurum_, conf. ad I, 617 seq. et XIV, 650. + --_Itala_, erepta Romanis eorumque sociis. + 675. _tumidus_, conf. ad II, 288. + + 672. _Fatidicus_ Med. Deinde _Nabus_ Put. _Nabin_ Æthiopes + camelopardalim vocant (vid. Plin. VIII, 18, et Solin. c. 30), unde + id nomen militi Africano inpositum esse suspicabatur Drak. Sed + #navi# orientalibus vatem ac sacerdotem dici, non male monet + Lefeb. + 674. _Itala templis_ scripti et R. 2. Vulgo _inproba terris_; unde + et _tectis_ reponi posse putabat N. Heins. + + Ardebat gemma Garamantide cærula vestis, + Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo, + Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro. + + 676. _Ardebat gemma vestis_, ut mox _gemmis galeam clipeumque + adcenderat auro_, conf. ad IV, 268; Virgil. Æn. II, 734; V, 88; + Claud. Cons. Hon. VI, 167; Burmann. ad Val. Fl. V, 370. + 678. _adcenderat_ exquisite pro, clipeo utebatur, qui adcensus erat, + h.e. fulgebat auro. + + Casside cornigera dependens infula sacros + Præ se terrores Divumque ferebat honorem. 680 + Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis + Spicula, et armatus peragebat bella veneno. + Necnon, cornipedis tergo de more repostus, + Sustentata genu per campum pondera conti + Sarmatici prona adversos urguebat in hostes. 685 + + 679. _Casside cornigera_, vid. ad I, 415. Perperam D. Heins. + intelligebat galeam setis equinis ornatam, quod crines etiam + _cornua_, ut Virg. Æneid. XII, 89, et +kerata+ dicantur. + --_infula_ insigne sacerdotis. + 681. _incocta cerastis_, infecta veneno, serpentis, cui nomen + cerasta, unde mox _armatus veneno_; conf. ad I, 219 et 322 sq. + 684. _conti_, hastæ prælongæ ac ponderosæ (unde _pondera conti_, de + quo vid. ad II, 246, in Var. Lect.), amentatæ ut retrahi possent, + prominentes per armos ac capita equorum, et, ob longitudinem + pondusque, equitum _genibus sustentatæ_ et innixæ, quibus _Sarmatæ_ + potissimum et Scythæ utebantur, ut cominus ferirent hostem, vel equo + dejicerent; cf. Grat. Cyneg. 117 seq. Iscan. b. Troi. VI, 494; Tac. + Hist. I, 79, inpr. Burm. ad Valer. Flac. VI, 162 et 234 sq. Gron. et + Barth. ad Stat. Achill. II, 418 sq. Lips. de Mil. Rom. III, 7, extr. + + 679. _conigera_ malebant Heinsii. At vid. not. + 680. _Divique_, scilicet Hammonis, reposuit Lefeb. + 681. _erant_ conj. N. Heins. + + + Tum quoque transfixum telo per membra, per arma, + Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum + Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat. + Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores + Barbarico senior, telumque intorsit, et una 690 + Prædam animamque simul victori victor ademit. + + 688. _Absportabat_, ut _summa in cuspide portat_ ap. Stat. Theb. + VIII, 496, et _vehit_ ap. Val. Fl. VI, 252. + --_magno clamore ovans, et ovans Hammona canebat_ conf. ad IV, 215. + 689. _tumores_, vid. ad II, 288. + 690. _senior_, Livius consul. + + 686. _Tum quoque_, non _Tanto_, Col. et R. 2. + + + Adsilit, audito tristis clamore ruinæ, + Hasdrubal, et coeptantem Arabum raptare peremto + Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes + Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa. 695 + Jam conrepta miser geminis velamina palmis + Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus. + + 693. _Hasdrubal_ Arabum, qui peremto Nabi _spolia_ detracturus erat, + occidit. + 694. _auro rigentes_, ut apud Virg. Æn. I, 648, ubi vid. Heyne. + 695. _jaculum perlibrat_ in _Arabum coeptantem_, etc. nisi potius + _coeptanti Arabo... jaculum perlibrat_ legendum est. Durior est + interpretatio Ernesti, qui _coeptantem Arabum_, accusat. absol. + Græcorum more pro coeptante Arabo dictum existimat. + 696. _miser_ Arabus. Hinc v. 698, _aurea fila_; conf. Virg. Æn. XI, + 75. + + 692. _Adsilit_ Col. _Adsistit_ Oxon. Vulgo _Adstitit_. + 693. _Arabum_ scripti, R. 1, 2, Parm. Med. Vulgo _Atabum_. + Utrumque nomen in monimentis antt. occurrere ap. Gruter. p. 59, + n. 8, p. 687, n. 11, p. 914, n. 13, monuit Drak. + 697. _trepidos_ Putean. Teller. Rom. 1, 2, Mediol. Marsi Venet. + prior al. + + Concidit, et sacras vestes atque aurea fila + Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem. + At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenæ, 700 + Qua celebre invicti nomen posuere Philæni, + Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis + Lanigeræ balant stabulis: ipse, otia molli + Exercens cura, gelido nunc flumine soles + Frangebat nimios pecori, nunc lætus in herba 705 + Tondebat niveæ splendentia vellera lanæ, + Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret, + Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos. + + 700 seq. _Canthus_ erat _possessor arenæ_, loci vel tractus arenosi + ad Syrtes, _qua_ parte, ubi, huic tractui _celebre nomen posuere_, + h.e. dedere (vid. ad VI, 593). + --_Philæni_ fratres Carthaginienses, qui vitam suam devoverunt + patriæ, vivi obruti, ut reipubl. terminos proferrent. Locus ille ab + aris, quæ iis ibi consecrabantur, dictus +hoi Philainou+, vel + +Philainôn bômoi+, et situs prope majorem Syrtin, terminus ditionis + Poenorum in Africa; conf. Sallust. B. I, 79; Plin. V, 4; Strab. III, + et XVII, p. 836; Valer. Max. V, 6, ext. 4, Mela I, 7; Polyb. III, + 39; X, 40; Ptolem. IV, 3; Scylax in Periplo p. 45, ed. Voss. + (p. 113, ed. Gron.); Solin. c. 40. + 702. Suavissimus locus, et tam sententiarum quam verborum luminibus + distinctus. Poeta forte exornavit Virgiliana Æn. VII, 538 sq. + 703 sqq. _cura molli_, jucunda, ut apud Ovid. Fast. VI, 416; Trist. + V, iii, 9, et al. + [704.] _Frangebat soles_, vim æstus minuebat, ut _æstus frangere + Tago_ apud Martial. I, l, 15, et _calor se frangit_ apud Cic. Or. + I, 62. + 708. Ovibus ad pastum abeuntibus, agni in ovilibus concludebantur, + quorum quisque matrem domum redeuntem noscebat; Drakenb. coll. + Martial. III, 58, ibique Gruter. in App. + + 700. Ita scripti, Rom. 2, et Benes. Vulgo _At Canthus Lybicæ latæ + possessor arenæ_. In priscis edd. ex tribus verss. unus factus, + _At Canthus Rutulum obtruncat, cui mille sub altis_, typographorum + errore, in quem eos repetitio voc. _Rutulum_ induxit; conf. ad + lib. XVI, vers. 568. Marsus tamen in comment. vers. 701 et 702, + exposuit, etsi ab ejus edd. exsulant. + 702. _ovium_ Colon Vulgo _Obium_. Deinde _Rutulum obtruncat_, non + _obtruncat Rutulum_, scripti et antt. edd. + 705. _herba_ scripti. Vulgo _umbra_, quod forte non spernendum, + _lentus in umbra_, ut apud Virg. Ecl. I, 4, non male conj. + N. Heins. et recepit Lefeb. qui hanc lect. duobus veteribus, + nescio quibus, firmari dicit. + 707. _ad septa_, hoc est ovile, ut ap. Virg. Eclog. I, 34, et al., + malebat N. Heins. et v. 708; _matrem_ pro vulg. _matres_, ut + ambiguitas vitaretur, et _Poscentes_. Illud recepit Drak. hoc ei + acutum videbatur, ut quisque agnorum balatu matrem quasi + vocaverit. + + Obcubuit clipei transfixo proditus ære, + Et sero ingemuit stabulis exire paternis. 710 + + 709. _clipei transfixo proditus ære_, destitutus munimine justo, + quia clipeus perforatus erat; Cell. Nempe æs molle fiduciam domini + decepit, tramittendo ictum, cui resistere, quemque retro agere + debuerat; Gron. Obss. III, 20; conf. sup. ad II, 247. + + 710. _exire_ scripti. Vulgatum _exisse_ retinuit Lef. Deinde + _parentis_ Col. + + + Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet: + Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci + Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt + Nubila, quum pelago cælum permiscuit Eurus. + + 711 sq. Luxuriantis ingenii verba, quibus Romanorum impetus + adumbratur; conf. sup. 569 seq. + 714. Conf. ad XIII, 587. + + 713. _Borea pontus furit_ emend. N. Heins. + + Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes, 715 + Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci + Laxat vis subita, et fessos errore viarum, + Nec soli faciles; longique laboris anhelos + Avertit patrius genti pavor: addere tergo + Hastas Ausonius, teloque instare sequaci, 720 + + 715 seq. Quo modo acies steterit, docet Liv. XXVII, 48. + 717. Gallorum «pars magna ab signis aberant, nocte dilapsi stratique + somno passim per agros; et qui aderant, itinere ac vigiliis fessi, + intolerantissima laboris corpora, vix arma humeris gestabant;» Liv. + l.c. conf. sup. ad IV, 311. + 718. _Nec soli faciles_, non idonei ad tolerandos solis calores; + Mars. conf. ad I, 615. + --_laboris_, ob laborem, _anhelos_, ejus inpatientes. + 719. _pavor genti patrius_, a parentibus traditus, h.e. naturalis, + ut +emoi patrôïon houtô+ apud Callim. H. in Apoll. conf. XVI, 236, + sup. ad I, 82, et Ernesti clav. Cic. + --_Addere_, vid. ad X, 105. + + 717. _vis subita_ Col. Ox. Tell. Vulgo _vi subita_. + 718. _solis faciles_, duo veteres, teste ac prob. Lefeb. _ac solvi + faciles_ conj. Dausq. + 719. _genti_, non _gentem_, scripti. + + Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis, + Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta + Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem. + + 722... 727. Cf. Var. Lect. + + 721. _Thyrmis_ Col. Vox Gallica, quæ fulmen significat; Lefeb. + _Thirius_ R. 2. In aliis edd. antt. _Tirrus_, vel _Tyrrus_ et + _Thyrrus_. Vulgatum _Tyrus_ primus edidit Mars. in Ven. poster. + contra metrum. _Turus_ reposuit Cellar. quia _Turias_ Hispaniæ + fluvius, et nomina quoque _Rhodani_ ac _Mosæ_ a fluviis sumta + sint. Non male! cf. ad I, 306. Gallis quidem militibus non recte + _Turum_ Hispanum jungi posse existimabat Drak. Sed in exercitu + Hasdrubalis etiam Hispani erant. + 722. _sagitta_ pro vulgato _sagittæ_ reposui cum Lefeb. et Ern. + Forte et aliud mendum his verbis subest. Sensus tamen est, quod + N. Heins. jam monuit, saucium sagittæ vulnere Morinum lancea + deturbatum porro fuisse ex equo. + + Cedentes urguet, totas largitus habenas, + Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert 725 + Cornipedem: tunc aversi turgentia colla + Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram + Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem + Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum. + + 724. _Cedentes_, scilicet turmas Col. _Cedentis_ Oxon. et Put. + Vulgo _Cadentem Cedentemque_. Post _habenas_ comma posuere Drak. + Lefeb. Ern. Sed jungenda sunt verba: _totas largitus habenas + equo_. Sic alibi _dare_, vel _inmittere habenas equis, classi_, + etc. + 726. _fugientia colla_ malebat N. Heins. ut _fugientia terga_ II, + 250, et VIII, 1; conf. ad XIII, 171. + 727. _Destitit_ scripti. _Decidit_ Parm. Med. _Dicidit_ R. 1, et + Ven. Marsi. _Discidit_ ad marg. R. 1. _Disjicit_ non male conj. + N. Heins. et proxime lectioni antt. membranarum, in quibus semper + fere _Dissicit_, vel _Dessicit_ scribitur; conf. ad IX, 538. + _Deripit_ emend. Lefeb. conf. ad IX, 29; X, 318, et not. ad VII, + 704. + + + Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu) 730 + «Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes, + Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta + Cessavit Latio dextra, et quot funera Poenis + Donarunt pravi suffragia tristia campi!» + + 730. Cellar. «Porcius _Cato_, levi armaturæ præfectus, Liv. XXVII, + 48.» Sed ibi L. Porcium Licinum memorari jam monuit Ern. + --_vibrabat_, scilicet se, ultro citroque se movebat, ferebatur, + ardore pugnandi huc illuc raptus; conf. ad I, 539. + --_medio tumultu_ pugnæ, ut +phloisbos+ et al. ap. Hom. + 731. Utinam Livius consul primus _Tyrio juveni_, Hannibali, Alpes + transituro, _obpositus_ fuisset! + --_Si_ vox optantis, ut +ei+, +ei gar+; conf. Virg. Æneid. VI, 187 + (ubi vid. Heyne); VIII, 560 al. + --_primas_, primum, id est, in principio belli, _amisimus Alpes_, + quoniam hic mons propugnaculum quasi Italiæ est; quo superato jam + victi Romani videbantur. _Ed._ + 732 seq. _quanta dextra_, quam fortis vir, _cessavit Latio_ + succurrere, vel otiosum se spectatorem præbuit calamitatis + Romanorum! Apud Liv. XXVII, 34: «indigno injuriam a populo factam, + magnoque id damno fuisse, quod tam gravi bello nec opera nec + consilio talis viri usa respubl. esset.» + [733.] _quot funera Poenis donarunt_, etc. Conf. ad I, 487, et + simil. loc. II, 326. + 734. _suffragia tristia pravi campi_ Martii, ubi populi judicio + damnatus est, et a publicis negotiis remotus; conf. v. 596 seq. + Ernesti hæc dicta putat obscura adlusione ad Varronem consulem, + temerariis populi suffragiis creatum, cladisque Cannensis auctorem. + Conf. VIII, 255 sq. et IX, 636. + + 730. _vibrarat_ Oxon. et Put. _vibrat_ Tell. + 732. Verba _hei mihi! quanta Cessavit Latio dextra_ absunt ab + Oxon. Put. et primis edd. Post _foret_ vulgo colon vel comma + ponitur, ut verba seq. _hei mihi_, etc. sint apodosis. Ego + substitui signum exclamandi, vid. not. + + + Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem 735 + Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat + Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas. + Celsus, ceu prima reflorescente juventa, + Ibat consul, ovans major majorque videri. + Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam, 740 + Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis + Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti? + + 735 sqq. _cunctis_, ceteris omnibus populis, unde præter Gallos + Hasdrubalis exercitus conlectus erat; Drak. + --_pavorem induerat_, incusserat; conf. ad I, 38. + --_fortuna Sidonia_, Poenorum, _ruebat_, ut XVII, 172, et al. vid. + Ind. + --_Rutulos_, Romanos. + --_Victoria verterat alas_, vid. ad lib. XIV, v. 675. + 739. Cf. I, 496 seq. ibique not. et Ovid. Met. VII, 639. + 741. _Ductor Agenoreus_, Hasdrubal, vid. ad I, 15. + 742. Cf. sup. ad v. 635. + + 735. _cuneisque_ legendum videbatur N. Heins. + 737. _Rutilos_ Col. + + Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis + Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis + Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum 745 + Principium, mihi cognatum Sidonia Dido + Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar + Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque, + Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum + Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris 750 + Æquant germano passæ mea prælia gentes.» + + 743. _senex_ Livius consul. + 745 sq. Bene Ernesti: «Heroes ut sibi auctoritatem concilient, + originem et natales jactant, ut v.c. IV, 150. Sed quis adrogantiam + jactantis Hasdrubalis ferat? Quamvis hæc potius poetæ culpa est, + qui, dum singula auget dicendo, in vitium incurrit, et a tramite + naturæ aberrat.» De _Belo_ confer I, 71 seq. et 87. + --_avorum Principium_, generis nostri princeps et auctor; Drak. v. + ad I, 479. + 750. _Bætis in oris_, in Hispania; conf. ad I, 146. + + 743. _annis_ Col. _amnis_ Tell. Vulgo _armis_. + 744. _in annis_ Oxon. _num... num_ conj. N. Heins. + 747. _mirandus_ Ox. _Belo numerandus_ Med. _belli memorandus_ (ut + _venerandus senectæ_, _curæ_, _sceptri_, II, 409; VI, 574; XVI, + 249; _damnandus facti_, VI, 191; _laudandus vitæ_, I, 585; V, 561; + _lugendus formæ_, III, 424, et similia) vel _Belo adnumerandus_ + emend. N. Heins. et posteriorem conj. recepere Lefeb. et Ern. Ego + priorem prætulerim, et verba _memorare_ ac _numerare_ sæpe a + librariis inter se commutari, docent Drak. ad h.l. Heins. ad Ovid. + Trist. I, iv, 1; Gron. in gustu ad Stat. Achill. I, 13; cf. sup. + II, 4. + 751. _Æquat_ Col. + + Talia dum memorat, medios ablatus in hostes, + Ut nova conspecti fulserunt consulis arma, + Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras + Ærati clipei et loricæ tegmina summo 755 + Incidit haud felix humero, parceque petitum + Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore: + Vana sed optanti promisit gaudia Poeno. + + 752. Conf. Liv. XXVII, 49. + --_ablatus_ cursu et impetu; cf. ad V, 633. + 753. «Inter Livium Hasdrubalemque ingens contractum certamen erat, + atroxque cædes utrimque edebatur, etc.» Liv. c. 48. Hinc poeta + fingit, Livium ab Hasdrubale vulneratum esse. + 754 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 476 sq. ubi _tegmina summa_ ad + loricam, non omnia ad clipeum referenda esse, ex voc. _tandem_, et + ex nostro loco probabile sit. Hasta primum per clipei oram, + +antuga+, deinde per loricam adacta in humerum: id quod verbis + perspicuis Silius, et Maro paulo obscurioribus enuntiat. + 756. _parce_, leviter, _perstrinxit_, ut _strinxit_ apud Virg. l.c. + conf. ad V, 273 sq. + + 752. _Talia commemorat_, vel _aufertur in hostes_ conj. Dausq. + 755. _tegmina_ Put. recte. Vox petita ex Virg. Æneid. X, 476, ex + quo loco etiam _tegmina summa_ suspicari possis cum Drak. h.e. + superiorem loricæ partem. Sed _summo humero_ non minus bene et + eodem sensu dicitur. Vulgo _tegmine_. + 757. _Præstrinxit_ emendav. et edidit Lefeb. At vid. not. + + + Turbati Rutuli, confusaque pectora visu + Terrifico: tunc increpitans conamina consul: 760 + «Femineis læsum vana inter cornua corpus + Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum. + + 759. _Rutuli_, Romani. + 762 sq. Imitat. Homer. Iliad. XI, 389: +Ouk alegô, hôsei me gunê + baloi, ê païs aphrôn+ e quo uno duos versus efficit Silius; + D. Heins. + --_cornua_ Barthius (Adv. IX, 17) refert, ad insultus, vel ad + sacrorum muliebrium carmina buccinarumque festarum concentum; Gron. + (Obss. I, 17) ad furores orgiorum Bacchi feminarumque bacchantium, + quarum vulnera, _inter cornua_ inflicta, h.e. canentibus tibiis (quæ + _cornua_ dicuntur Ovid. A. A. II, 380; Met. III, 533; XI, 16, et + Fast. IV, 181; Val. Fl. I, 726; III, 238; Juvenal. II, 90) minime + superstitiosus consul elevet; Lefeb. ad iram muliebrem cassamque. + Rectius forte adceperis de muliebri animo vel audacia, quo sensu + _cornua_ dicuntur Horat. Od. III, xxi, 18; Ovid. Am. III, 11, 6, + et A. A. I, 239. Sed vid. Var. Lect. + + 760. _Tunc_ Oxon. Put. et R. 1, ad marg. quod recte receperunt + Lefeb. et Ern. Vulgo _tum_, contra metri leges. + 761. _cæsum_ conj. Gronov. Obss. I, 17. Deinde _vana inter + crimina_, vel _vano conamine_, vel _certamine_ emend. Dausq. _vana + inter jurgia_ Barth. Adv. IX, 17, et Livineius. Recte Ernesti: + «_Jurgia_, non _cornua_, omni consilio comparationis apta sunt: + nam in severis jurgiis erret fortasse, qui feminarum ungues leves + vel suaves existimet.» Sed quomodo librarii _cornua_ pro + _jurgiis_, et tam difficilem expeditu lectionem pro tam perspicua + ac vulgari substituere potuerint, vix adsequor. Equidem _vana + prælia_ reponerem, nisi et hæc scriptura a vulgata nimis + ahhorreret. Ita plane congrueret locus Horat. Od. I, vi, 17, + _prælia virginum Sectis in juvenes unguibus aerium_, et _prælia_ + h.l. _vana_ dicerentur, quia mulierum sunt, non virorum, et in + quibus levia, non letalia infliguntur vulnera (conf. v. 763, 764), + vel _sectis_ pugnatur _unguibus_, quæ dilectum hostem non admodum + _lædunt_, h.e. vulnerant. + + Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint + Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens + Telorum vis, et densa sol vincitur umbra. 765 + Jamque per extentos alterna strage virorum + Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam + Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas. + + 763. _suerint_, consueverint. + --_Quanta vulnera_, quæ Florus, II, 7, ultra mortem patere dixit; + Drak. + 765. Conf. supra ad v. 631. + 766. _extentos_, late sparsos, stratos. Proprie _extenta_, late fusa + jacent corpora in campo. + 767. _fusa_, recumbentia, ut _fusa jacent_ pro simpl. _jacent_ + dictum sit (vid. ad III, 57, in Var. Lect.), vel potius prostrata, + cæsa, vid. ad II, 112. + 768. _Junxerunt cadavera ripas_ Metauri, quoniam alveus iis + replebatur totus, et fluvius strage eorum tamquam ponte jungebatur; + conf. I, 52, et VIII, 668 seq. Eamdem rem, quamquam alia imagine, + depingit _Voltaire_, _Henriade, chant VIII_: + Les flots couverts de morts interrompent leur course, + Et le fleuve sanglant remonte vers sa source. + _Ed._ + + 767. _demersaque_ Col. Ox. Tell. Asul. _demensaque_ Put. Vulgo + _diversaque_. + + Ut, quum venatu saltus exercet opacos + Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri, 770 + Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans, + Omnis Naiadum plenis comitata pharetris + Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti. + + 769. Poeta non numerum cæsorum exsequitur, ut Livius, XXVII, 49, sed + eorum multitudinem epicis adumbrat coloribus, passim obviis; conf. + inpr. Homeri hymn. II, in Dian. et Ovid. Met. II, 441 sqq. + --_saltus exercere_, ut al. _fatigare_; conf. ad I, 63... 363, inpr. + II, 74. + 770. _Dictynna_, vid. ad II, 71. + 771. Pro _Pindi_ Schrader in Observatt. libro (Franequeræ, 1761; + in-4to) ingeniose conj. _Cynthi_, quoniam gratissimus is mons Dianæ + (quæ inde dicta _Cynthia_, sicut frater _Cynthius_), et Silius + imitatur Virg. Æn. I, 498, nec quisquam poetarum venantem Dianam + _Pindi_ nemora peragrasse tradit, prætereaque similiter voces illæ + apud Ovidium Metam. VI, 204, commutantur. + --_Mænala_, conf. sup. ad IV, 363. + 772. _Naiades_ passim quævis Nymphæ dicuntur. + 773. _stridunt_, conf. ad I, 334, et IV, 567. + --_De corytis_, vid. ad II, 106. + + 773. Hunc locum, inmutatis quibusdam verbis, et duobus additis + versibus, foede interpolavit Nicander hoc modo: _Turba ruit, + cursuque leves nemora avia cingunt. Corythi interea stridunt, + ductisque sagittis Pendentes saliunt, Nymphis obeuntibus arva. Tum + per saxa feræ_, etc. + + Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ, + Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco, 775 + Multa strage jacent: exsultat vertice montis + Gratam perlustrans oculis Latonia prædam. + + 774. _fusæ_, vid. ad v. 767. + + 774. _et per ipsa_ Oxon. _per spissa cubilia_, ut IV, 303, putabat + aliquando N. Heins. + 777. _Gratam_ Col. et R. 2, _Et latam_ Oxon. Put. et primæ edd. + Vulgo _Tum_, vel _Tunc latam_. + + + Audito ante alios senioris vulnere, rumpit + Per medios Nero sævus iter, visaque virorum + Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est 780 + Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem, + Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens + In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem + Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti, + + 778... 807. Et hæc commentus est poeta in gratiam Claudii Neronis, + cui potissimum debebatur victoria. + --_rumpit iter_, ut. I, 54, ubi vid. not. + 779. _virorum_, Romanorum Poenorumque, _æquali pugna_, dubia, in qua + æquo Marte pugnabatur. + 780 seq. Pauca æstuantis animi, sed magni ponderis verba, quibus + dictis confestim exemplum bellicæ virtutis datur militibus. + 784. Balænæ, ut leoni, lupo aliisque feris famelicis, comparatur vir + fortis et in hostem ruens. + --_rabida_ proprie est bellua. + + Per longum sterili ad pastus jactata profundo, 785 + Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit, + Æstuat, et, lustrans nantem sub gurgite prædam, + Absorbet late permixtum piscibus æquor. + Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit, + Elabere mihi: non hic nemora avia fallent 790 + Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis, + Ut quondam terra fallax deprensus Hibera + Evasti nostram mentito foedere dextram.» + + 785. _Per longum_ tempus; cf. ad VII, 527. + 786. _saucia_, ægrota, laborans, adflicta, scilicet fame, ut ap. + Apul. Met. IV, p. 152. ed. Elm. Nam _saucia_ dicuntur corpora, animi + omniaque ea, quæ graviter adficiuntur et, dolores acutos sentiunt. + 790... 793. Hæc Marsus et Cell. perperam referebant ad Pyrenæam + silvam, quæ Scipionem fefellerit, quum Hasdrubalem persequeretur + (vide supra v. 475 seq. 488), recte autem Dausq. et Drakenb. ad + dolum _vanaque promissa_, quibus Hasdrubal, in Hispania loco iniquo + deprehensus, frustratus sit ipsum hunc Neronem, et incolumis ex + angustiis evaserit, simulans se de conditionibus acturum, quibus + omni Hispania decederet; de quo strategemate, vid. Zonar. lib. II, + Liv. XXVI, 17; XXVII, 44; Frontin. Strat. I, v, 19. Hinc Hasdrubal + dicitur _fallax_, et v. 807, _infidum caput_. + [793.] _Evasti_, evasisti, conf. App. + + + Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus. + Nam latere extremo cuspis librata resedit. 795 + Invadit stricto super hæc interritus ense, + Conlapsique premens umbone trementia membra, + «Si qua sub extremo casu mandata referri + Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.» + + 794. _ictus futilis_, vanus, inritus, ut V, 297; conf. ad VII, 629. + 798 sq. Similis sarcasmus victoris passim obvius; conf. ad I, 383 et + 398. + + 795. _librata_ Col. Vulgo _vibrata_. Nil interest. + + Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo. 800 + Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit + Actutum vindex; mea si suprema referre + Fratri verba paras, mando, Capitolia victor + Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa + Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura 805 + Ferventemque ira mortis transverberat ense, + Et rapit infidum victor caput: agmina fuso + Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti. + + 800 seqq. Verba virtuti Hasdrubalis consentanea, de quo Liv. XXVII, + 49: «Ut patre Hamilcare et Hannibale fratre dignum erat, pugnans + cecidit.» + 801. _Utere Marte tuo_, ut apud Virg. Æn. XII, 932; conf. sup. ad I, + 118. + --_manibus adsit vindex_, quod et optat moritura Dido apud Virg. Æn. + IV, 625 sq. + 804 seq. Conf. III, 86, et ibi not. + --_cineri Jovis_, simulacro ejus cinefacto; Dausq. + + 806. _mortis_, non _Martis_, Ox. Put. Tell. R. 2, Ben. Asul. + Gryph. + + + Jamque diem solisque vias nox abstulit atra, + Quum vires parco victu somnoque reducunt; 810 + Ac, nondum remeante die, victricia signa, + Qua ventum, referunt clausis formidine castris. + + 807. rapit, ut VII, 704. + --_infidum caput_, vide supra ad v. 790 sq. + 809. «Nero ea nocte, quæ sequuta est pugnam, citatiore, quam inde + venerat, agmine, die sexto ad stativa sua atque ad hostem + (Hannibalem) pervenit;» Liv. XXVII, 50 pr. + --_solis vias_, ut XVI, 659, cursum, vel spatium, quod sol + percurrit, et hinc solem, seu diem. + 810. _parco victu_; nam cibus uberior stomacho lassorum et + valetudini nocet; conf. Valer. Fl. II, 70, et sup. ad VI, 95. + + 809. _vias_ scripti et R. 2, _vicens_ Tell. Vulgo _vices_, non + inprob. Draken. quum sol et luna per vices adpareant. Conf. Heins. + et Burm. ad Valer. Fl. I, 283, et exempla a Drak. congesta; _solis + jubar_ malebat N. Heins. Deinde _atras_ Put. + + Tum Nero, procera sublimia cuspide portans + Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit, + Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum 815 + Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella, + Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant, + Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.» + + 813. «C. Claudius consul quum in castra redisset, caput Hasdrubalis, + quod servatum cum cura adtulerat, projici ante hostium stationes, + captivosque Afros vinctos, ut erant, ostendi, duos etiam ex iis + solutos ire ad Hannibalem, et expromere, quæ acta essent, jussit,» + Liv. XXVII, 51. + 814. _Cannas pensavimus_, etc. ut apud Liv. c. 49: «Numquam eo bello + una acie tantum hostium interfectum est, redditaque æqua Cannensi + clades vel ducis, vel exercitus interitu videbatur.» + --_Cannas_, cladem Cannensem, ut _Trebiam_, etc. + 816. _duplica bella_, etc. Cf. v. 516 sq. + + Compressit lacrimas Poenus, minuitque ferendo + Constanter mala, et, inferias in tempore dignas 820 + Missurum fratri, clauso conmurmurat ore. + + 819. _Poenus_, Hannibal, de hac clade certior factus per nuntios. + --_minuit ferendo_. Eamdem sententiam conf. apud Hor. Od. I, xxv, + 19: «... levius fit patientia Quidquid corrigere est nefas,» _Ed._ + 820. _inferias_, etc. Cf. IV, 232, 465; V, 213. + + Tum, castris procul amotis, adversa quiete + Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis. + + 822. «Hannibal tanto simul publico familiarique ictus luctu, + adnoscere se fortunam Carthaginis, fertur dixisse, castrisque + motis... auxilia in Bruttium agrum traduxit,» Liv. lib. XXVII, cap. + 51, extr. + --_quiete_, abstinendo a prælio et omni expeditione militari, ac + milites in castris continendo; Drakenb. «Neque ipse se obtulit in + tam recenti vulnere publico privatoque, neque lacessierunt quietum + Romani;» Liv. XXVIII, 12. + 823. _exclusit_, vitavit, vel prohibuit; confer XVI, 1 seqq. + --Recte quidem egit Hannibal, quum lacrymas compressit; sed + incautissimus sane fuisset, si ea, quæ memorat Livius, dixisset + coram suis militibus. _Ed._ + Sic ea exponit V. C. _Montesquieu_, _Grandeur et Décadence des + Romains_, c. V: «Encore faudrait-il que les discours qu'on fait + tenir à Annibal fussent sensés. Que si, en apprenant la défaite de + son frère, il avoua qu'il en prévoyait la ruine de Carthage, je ne + sache rien de plus propre à désespérer des peuples qui s'étaient + donnés à lui, et à décourager une armée qui attendait de si grandes + récompenses après la guerre.» _Ed._ + + 822. _caute_ pro _quiete_ conj. N. Heins. et v. 823, _dubii + Martis_. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber XI + + 5v. [1] + 31n. ut graciles sient, etc.» [» deest] + 229v. sup. III, 392 [292] + 262n. præcipue pura et +aporphura+ [+apurphura+ legitur] + 306n. scilicet +heneka+, propter Dianam [+eneka+ legitur] + 347 sq. Conf. Liv. l.l.c. 26. [_sic scriptum_] + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER DECIMUS SEXTUS. + +ARGUMENTUM. + +Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio +agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10. + +Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque +Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti +prohibet; 11-14. + +Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis +tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla +vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus +ducem seditio exsisteret; 15-22. + +Romanorum contra coeptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in +Hispania quoque, unde Poeni pelluntur; 23-27. + +Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex +Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior +Scipione, qui castra ejus vesperascente cælo adgreditur, magnamque in +iis stragem edit; 28-43. + +Inter hostes vix quisquam virtute excellit præter Larum, Cantabrum +fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi +percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67. + +Tanti viri præsidio orbati Poeni terga vertunt, et Hannon vivus +capitur; 68-77. + +Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam +cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri lætatur; 78-93. + +Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit cædes; 94-106. + +Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi +vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte +Tartessum revertitur; 107-114. + +In Poenorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc +omine fausto flammæ capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque +fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione +congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167. + +Quo foedere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et +præmoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyæ regum +gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem, +opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat; +168-179. + +Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius, +terræ adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum +populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam +pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188. + +Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium +dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221. + +Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu +senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228. + +Postero die orta luce adit Syphacem, et foedus cum eo facit; 229-261. + +Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quæ interitum regni +et captivitatem ei portendunt; 262-274. + +Juncto foedere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo +Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen +ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284. + +Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania +cæsorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos præmiis +propositis invitat; 284-311. + +Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius +Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur; +312-456. + +Cursu certant Tartessus, Hesperus, Bæticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et +Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526. + +Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri +tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his +gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt; +527-556. + +Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis +ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574. + +Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Lælio, hastas conjiciunt, +sagittaque, a P. Scipione emissa in auras ac terræ infixa, subito +frondescit et in quercum mutatur; 575-591. + +Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi +consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut +Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602. + +Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus +Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya +geratur; 603-644. + +Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in +Africam trajiciat; 645-700. + + + Bruttia moerentem casus patriæque suosque + Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus + In tempus posita ad renovandum bella coquebat: + Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis, + Amisso taurus regno gregis, avia clauso 5 + Molitur saltu certamina, jamque feroci + Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu + Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit + Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto + Prospectans scopulo pastor nova bella parantem. 10 + + 1. Conf. Liv. XXVII, 51, extr. et XXVIII, 12. + --_casus patriæque suosque_, cædem fratris et exercitus, cui is + præerat; ut _recens vulnus publicum privatumque_ ap. Liv. XXVIII, + 12, pr. + 2. _adcepit_, ut _cepere_, VII, 174. + --_aggere_, castrorum vallo. + 3. _bella coquebat_, vid. ad II, 327. + --_In tempus_ aliquod, aliquantisper, _posita_, omissa. + 4... 10. Imitat. Virg. Ge. III, 220... 236, ubi vid. Heyne, et + Scalig. Poet. V, 14. Comparatio spectat ad verba v. 10, _nova bella + parantem_, et præclaro verborum apparatu expressa est. + + 9. _rabidus_, non _rapidus_, Col. h.e. ob amissum regnum + gregis in furorem actus; Drak. + + Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti + Adjumenta forent, prava obtrectante suorum + Invidia revocare animos, ac stare negata + Cogebatur ope, et senio torpescere rerum. + + 11... 22. Sententiæ ac verba petita e Liv. XXVIII, 12. + --_vigor_, virtus ac vindicatæ cupido, _cogebatur revocare animos_, + cohibere inpetum; nisi +to+ _revocare_ pro infin. histor. adcipere + malis, et +to+ _cogebatur_ ad ipsum Hannibalem referre, quæ ratio + alteri præferenda videtur. + --_hausurus_, expugnaturus ac perditurus. + 12. Supplementa militum, opes aliaque belli instrumenta non + mittebantur Hannibali ob _invidiam_ Hannonis, infesti Barcinæ + factioni; cf. ad II, 276 seq. VIII, 21 sq. XI, 538 sq. 563 sq. XVII, + 197 sq. Liv. XXIII, 14; XXVIII, 12. + 13. _stare_, vid. ad I, 341, et IV, 44. + 14. _senio torpescere rerum_, ut _senescere_, II, 457, ubi vid. not. + + 11. _hausurus_, non _hausturus_, Colon. Oxon. et priscæ edd. nisi + quod in quibusdam _ausurus_; cf. ad VII, 584. Deinde _Marti_, non + _Martis_, scripti. + 13. _ac stare_ ex ingeniosa conj. Gron. Obss. II, 22, recepere + Cell. Drak. Lefeb. Ern. suadente N. Heins. Vulgo _agitare_, quod + otiose desidere interpretatur Barth. Adv. X, 7, ubi perperam + provocat ad verba Porcii, a Donato in vita Terentii laudata; + _abitare_ emend. Dausq. male. Forte lenior medicina h.l. est: + _vigor... Invidia revocari_, scilicet coepit: _animos_ (animum + curis ac consiliis variis vel dolis) _agitare negata Cogebatur + ope_, etc. + + Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim 15 + Quæsitus terror, velut inviolabile telis + Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis, + Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum + Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua + Agmina, barbarico tot discordantia ritu 20 + Corda virum mansere gradu, rebusque retusis + Fidas ductoris tenuit reverentia mentes. + + 15... 19. «Non lacessierunt quietum (Hannibalem) Romani: tantam + inesse vim, etsi omnia alia circa eum ruerent, in uno illo duce + censebant,» Liv. XXVIII, 12. + --_manu_, virtute, _parta formido_ ut IV, 47. + 17. Cf. v. 51; VII, 6 sq. et 742. + 18. _dextris_, militibus, _recentibus_, auxiliis, quæ vel a patria + ipsi negabantur, vel intercipiebantur a Romanis, ut nuper, victo + fratre. + 19 seq. Confer Liv. l.l. + 21. _mansere gradu_, in ordine ac fide, sine seditione; Cell. + Formula petita a gladiatoribus, qui _in gradu stant_ (unde et + _status_), et adversarium _gradu movere_, vel _de gradu dejicere_ ac + _depellere_ conantur; cf. Cuper. et Burm. ad Petron. c. 80, Gron. ad + Senec. Agam. v. 515 et 549. + --_rebus retusis_, ut al. fractis et adcisis; conf. ad I, 34, et + VIII, 319, in Var. Lect. + + 19. _dissona linguis Agmina_ auribus fuerit gratius; cf. III, 221. + 22. _ductori_ edidit Lefeb. sine auctoritate librorum et ne + admonito quidem lectore. + + + Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat + Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera + Auriferis tandem Phoenix depulsus ab arvis. 25 + + 23 sqq. Silius Magonis veluti +hôs en parodôi+ mentionem facit, sed + in Hannone devicto a Romanis et capto diutius inmoratur: præterea + v. 26 sq. non priorem Magonis fugam (vid. Liv. XXVIII, 2) in mente + habuit, sed alteram, Hasdrubale Gisgonis f. a Scipione pulso (Livius + XXVIII, 16); et est hujus libri inprimis proprius character, ut + rerum usque ad Carthaginem devictam gestarum magis emblemata et + scenas insigniores, quam absolutam narrationem exhibeat; Ernest. + Duplex etiam Silius prælium statuit, alterum cum Magone, alterum cum + Hannone commissum; Livius vero lib. XXVIII, 1, refert, Hannonem, + novum imperatorem, in locum Hasdrubalis Barcini recenti cum exercitu + ex Africa transgressum, cum Magone castra junxisse, eodemque prælio + utrumque ducem a M. Silano sub auspiciis Scipionis devictum fuisse; + Drak. Meo potius qualicumque judicio versus 23... 27, universe agunt + de adversa fortuna Poenorum, ex Hispania a Scipione pulsorum, quam + deinde poeta adcuratius exponit, et quidem ita, ut Hannonis tantum, + pro Hasdrubale cæso substituti, mentionem faciat, quemadmodum etiam + libro XV, solum Hasdrubalem, non et reliquos Poenorum duces, + respexerat. Silius enim, poetarum more, constanter res graviores, + quæque ornatum poeticum admittunt, selegit, leviores autem, vel + strictim adtingit, vel plane prætermittit silentio. Hinc etiam + Magonis forte non meminisset, nisi is quoque Hannibalis fuisset + frater, ut Hasdrubal; conf. ad v. 28. Postquam itaque insignem, quæ + Romanorum coepta adjuvisset in Italia, fortunam libro superiori + descripserat, nunc ita pergit: Nec tamen in _Ausonia_, Italia, + tantum res feliciter a _Dardanidis_, h.e. Romanis, gerebantur, sed + etiam in Hispania, unde mox pellebantur _Phoenices_, h.e. Poeni, + quorum pars adeo non ita multo post, a senatu Carthag. _agitante + pavore_, quem ei adventus Scipionis incusserat, in Africam trajicere + jubebatur cum Magone duce, qui tum a Romanis in agro Gallorum + Insubrium victus erat et _castris exutus_; de quo vid. Livium XXX, + 18, 19. Nam tum demum Mago _in Libyam transmisit_, nec de alia ejus + fuga vel prælio cogitandum est. + + Jam Mago, exutus castris, agitante pavore + In Libyam propero tramisit cærula velo. + + 27. Post hunc versum Lefeb. ex Petrarchæ Africa XXXIV, alios + inseruit, quos Silii esse putat, et huic loco aptissimos, quum + Mago non redierit in Africam, sed antea mortuus sit. At _tramisit_ + tamen _in Libyam_, etsi non adpulit et cursum perfecit, vid. not. + et de illo fragmento infra Comment de Silii vita et carmine Sect. + V, fere ad finem. + + + Ecce aliud decus, haud uno contenta favore, + Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon + Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris 30 + Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos. + + 28 seqq. Conf. Liv. XXVIII, 1. Vox _ecce_ innuit, poetam nunc eas + res commemoraturum esse, quibus vss. 23... 27, tamquam prooemium + præmiserat. + --_aliud decus Nutribat_, aliam gloriæ conligendæ occasionem dabat, + _Fortuna duci_ Romanorum in Hispania, Scipioni. + --_favore_, quo adjuverat eum in expugnatione Carthaginis. «Novus + imperator Hanno, in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex + Africa transgressus, quum in Celtiberia brevi magnum hominum numerum + armasset, etc.» Liv. XXVIII, 1. + [30.] _crepitantibus agmina cetris_, Celtiberos vel Hispanos, qui + prælium inituri clipeos gladiis pulsant, vid. ad III, 348. + 31. _raptabat_, cf. ad IV, 218. + + 28. _uno_ Col. _tanto_ Put. _parvo_ R. 1, Parm. Med. _primo_ Oxon. + cum reliquis edd. + 29. _Hannon_, non _Anno_, scripti; cf. ad II, 277. + 30. _crepitantibus_ Oxon. _crepidantibus_ Col. Vulgo + _trepidantibus_. + 31. _captabat_ Ox. et Put. _carpebat_ R. 1. Parm. Med. + + Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat, + Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor + Magna adeo Ausonius majori mole premebat: + + 32. _Non deerat_ Hannoni _dextera_, virtus. + 33 seq. _adeo omnia magna_, magnas Hannonis virtutes, Scipio _majori + mole premebat_, superabat (ut apud Ovid. Met. VII, 449, et ex Ponto, + III, i, 116), vel inefficaces reddebat, et coercebat, ut hæc dictio + petita sit a mole rem urgente eique incumbente, quæ prohibeat, ne + illa emergere possit et vim suam exserere. Ad molem heroum referre + nolim cum Ern. Si Livio, XXVIII, 1 sq. fides habenda, Silanus, non + Scipio ipse, Hannonem Magonemque devicit, unde et comparatio hæc, + quamvis venusta, aliena est ab h.l. nisi forte alios auctores + sequutus est poeta, e quibus etiam hausisse videtur, quæ memorat + v. 38 sq. Hannonem _vallantem castra_ obpressum esse a Romanorum + duce: _nam Vesper_, Hesperus, _coeperat fundere_, spargere, _umbram + non æquam_, iniquam, ingratam, _trepidanti_, fortissimo duci + concitato, ardenti cupiditate pugnæ, ab qua abstinere cogebatur + caligine; Lenz. + + 33. _omnia_ scripti. Vulgo _agmina_, prob. Dausq. sed illud longe + elegantissimum judice N. Heins. qui etiam _Magnum_ legi posse + putabat, ut esset græcismus similis illi Maroniano _Omnia Mercurio + similis_. + + Ut Phoebe stellas, ut fratris lumina Phoeben 35 + Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus, + Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit. + Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo + Fundere non æquam trepidanti coeperat umbram) + Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu 40 + Cæduntur passim coepti munimina valli + Inperfecta: supercontexere herbida lapsos + Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem. + + 35 seqq. Drak. comparavit Horat. Od. I, xii, 46 seq. Ovid. Met. II, + 722, et Anthol. Gr. III, 33, epigr. 33, vel Diogen. Laert. VIII, 78. + Observa autem orationis luxuriem. + 39. _trepidanti_ Hannoni, id est, properanti castra vallo cingere, + non ad pugnam parato, contra quod innuit Lenz. sup. ad vs. 33. _Ed._ + _non æquam umbram_, noxiam, quia proptor illam non vidit advenientes + hostes; Cell. + 42 seq. _Pondera herbida_ sunt _cespites_, vallo muniendo congesti, + unde nunc structi _tumuli_. + + 36. _et_, non _ut_, Col. + 38. _nam_, non _jam_, scripti. + 42. Vulgo male _Inperfecta super contexere_, etc. Præierea + _supercontexere_ una voce scripsit Drak. _super contexeret_ Parm. + _super contexunt_ R. 1, ad marg. _super texerunt_ malebat + N. Heins. quia _concessit_ subjungatur. + + + Vix uni mens digna viro, novisse minores + Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ. 45 + Cantaber ingenio membrorum et mole timeri + Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis + More securigera miscebat prælia dextra. + + 44... 67. De L. Scipione, Publii fratre, qui hoc loco Larum, + Cantabrum fortissimum occidisse fingitur, longe alia tradit Livius + XXVIII, 3. + 44. Inter tot hostes vix uni fuit virtus digna postoritatis memoria. + --_minores_, posteri, vid. ad VI, 550. + 45. _tradere famæ_, conf. ad IV, 73. + 46. _membrorum ingenio_, forma ac indole, vid. ad IV, 91; Burm. ad + Ovid. Met. VI, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 85. + 47 seq. _nudus telis_, sine armis; confer ad IV, 313, et Klotz. ad + Tyrt. p. 65 sq. + --_More gentis_, Cantabrorum aliorumque populorum, de quo vid. Liv. + IV, 4. + [48.] _miscebat prælia_, vid. ad I, 69. + + 45. _operæ_ primus edidit Nicander in Junt. Sed _pretium operis_ + numerosius esse, jam monuit N. Heins. + 46. _ingenti membrorum mole_ corrig. N. Heins. cui _ingenium + membrorum_ insolentius videbatur. + 47. _nudus teli_ conj. idem. Sed vulgatum quoque bene se habet; + conf. IV, 313; V, 449, et inf. v. 172. + + Et, quamquam fundi se circum pulsa videret + Agmina, deleta gentilis pube catervæ, 50 + Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis + Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis + Adversæ; seu læva acies in bella vocaret, + Obliquo telum reflexum Marte rotabat. + At, quum pone ferox aversi in terga veniret 55 + Victor, nil trepidans retro jactare bipennem + Callebat, nulla belli non parte timendus. + + 49... 57. Dexteritas et fortitudo Lari, quas ipse pugnando et + tractanda bipenni declarabat, per partes singulas recensentur + poetico more; Ern. + --_fundi_, vid. ad II, 113. + 51. _Cæsorum inplebat solus loca_, solus in eorum succedebat locum + tantumque virtute præstabat, quantum populares, si viverent, + præstare potuissent; jacturam locumque eorum quasi resarciebat. + 52. _expleri_, explere, satiare mentem. + 53. _seu læva acies... vocaret_, si a latere et oblique eum hostis + petebat; hinc _obliquus Mars_ erit ejus qui obliquo ictu hostem + percellit, et ita _reflectitur_ telum cum ipso corpore pugnantis; + Ern. + + 54. _refluxum_ Col. _reflexus_ reposuit Lefeb. _refugum Mavorte_ + conj. N. Heins. + 55. _aversa in terga subiret_ malebat idem. + + Huic ducis invicti germanus turbine vasto + Scipio contorquens hastam, cudone comantes + Disjecit crines; namque altius acta cucurrit 60 + Cuspis, et elata procul est ejecta securi. + + 58. _ducis germanus_ L. Cornelius _Scipio_, Asiaticus postea dictus; + cf. v. 576. + --_turbine_, ut I, 41, et al. + 59. De _cudone_, vid, ad VIII, 493, et Turneb. Advers. 1, 13. In + Gloss. Labæi +perikephalaias eidos+. + --_comantes crines_, vid. ad IV, 515. + + 61. _rejecta_ opinabatur idem, _dejecta_ scripsit Lef. + + + At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira, + Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem + Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras + Pondere belligero pulsati tegminis umbo. 65 + Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu + Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo. + + 62. _cui telum_, etc. cujus impetus viresque ira augebantur. + --_telum_, vid. ad II, 576. + 65. _tegminis_, clipei, ut passim. + 66. _remeans_, retracta. + 67. _inmortua telo_, cecidit in terram, tenens securim; conf. XIV, + 403 et 484. + --_dilecto telo_, vid. ad I, 167, in Var. Lect. ubi dilectum ensem, + _épée de chevet_. _Ed._ + + 67. _directo telo_ (coll. Virg. Æn. VI, 57, parum apte) vel + _adducto t._ emend. N. Heins. et v. 68, _consors_, h.e. una ac par + fuga omnium. + + Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors + Avertit fuga confestim dispersa per agros. + Nec pugnæ species, sed poenæ tristis imago 70 + Illa erat, hinc tantum cædentum, atque inde ruentum. + + 68. _murus_, Larus, vir fortissimus, præsidium suorum; cf. ad II, + 576, et inprim. Klotz. ad Tyrt. p. 155 sq. + 70 seq. Ernesti hæc similia esse putat verbis Scipionis, alia + occasione dictis, ap. Liv. XXVIII, 32, «diis bene juvantibus + sequerentur, non tam ad bellum gerendum, quam ad expetendas ab + hominibus scelestis poenas.» Ego potius crediderim, poetam ante + oculos habuisse locum Livii XXVIII, 2, ubi refert, angustias et loca + virgultis aspera ad fugam inpedimento fuisse Celtiberis, eosque ad + cædem, velut vinctos, præbuisse. + + 71. _cædentum_ Col. _cadentum_ Oxon. Vulgo _cedentum_. + + Per medios Hannon, palmas post terga revinctus, + Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia cæli + Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat. + Cui rector Latius: «Tanta, en, qui regna reposcant, 75 + Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini! + Servitio si tam faciles, cur bella refertis?» + + 72 seq. Hanno vivus captus et Romam missus, vid. Liv. XXVIII, 2 + et 4. + [73.] _lucem_, vitam. + --_heu dulcia cæli Lumina_, ut II, 223, ubi vid. not. Inest + vituperatio Hannonis, qui, ut viveret, captivitatis ignominiam + passus est; quo et pertinent acerba Scipionis convicia v. 77, si tam + facili negotio vos capi patimini, et tam servitutis capaces estis, + cur pugnam nobiscum restaurastis, cur non prorsus abstinuistis a + bello? Ern. + 75 sq. Et hæc +sarkastikôs+ dicta: En stultos et inbelles Poenos, + qui regnum adfectant, quod majus sit Romano! + [76.] _toga et armiferi gens sacra Quirini_ ut _gens togata_ apud + Virg. Æn. I, 282, ubi vid. Heyne. + --_gens sacra_, vid. ad VII, 9. + --_armiferi Quirini_ Romuli bellicosi. + 77. _Servitio faciles_, quia vivos se capi passi sunt; Cell. cf. ad + I, 615. + --_bella refertis_, ut III, 165, et XI, 28. + + 74. _vitæ_ primus Nicander substituit pro _lucem_, quæ vox + eleganter potius et +deinôs+ repetitur; conf. ad XI, 357. + + + Hæc inter celerare gradum, conjungat ut arma, + Hasdrubalem ignarum cladis prænuntius adfert + Explorator eques: raptat dux obvia signa. 80 + At, postquam optatam lætus contingere pugnam + Vidit, et ad letum magno venientia cursu + Agmina, suspiciens cælum, «Nihil amplius, inquit, + Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma + Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis 85 + Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes + Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli, + + 78 sq. Paucis describitur pugna Hasdrubalis Gisgonis filii a Gadibus + reversi, cum Scipione, de qua vid. Liv. XXVIII, 12... 16, et Polyb. + XI, 20 seqq. + 80. _dux_ Rom. P. Scipio. + 85. _profugos_, Hasdrubalem, et, qui ad eum in Gaditanam provinciam + pervenerat, Magonem. vid. Liv. XXVIII, 2. + --_dextra_, virtute. + 87. Mors patris et patrui mei ad virtutem et vindictam ab hoste + sumendam vos excitant. + --In sqq. color orationis ut ap. Liv. XXX, 21. «En umquam (h.e. + umquamne, ecquando) ille dies futurus esset, quo vacuam hostibus + Italiam bona pace florentem visuri essent?» + + 81. _Ac_ Col. + 84. _Protraxtis... profugos_ Col. _Protractis_ Oxon. Put. R. 2, et + _profugos_ etiam Put. _profugo_ Med. Vulgo _Protractus... + profugus_. Deinde _vobis_ Put. + + Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me + Præscia mens fallit, vestro jam nomine cædes. + Nam quis erit tandem campis telluris Hiberæ 90 + Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe + Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum + Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?» + + 88. _haud me_ Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Mars. Vulgo _aut me_, quod + retinuit Drak. cui illud præferre videbatur imitationem Virgil. + Æneid. X, 630, quæ nulla est. Dubitationem locum non habere, si + mens _præscia_ sit, et Scipionem nunc ita loqui, ut se certum de + victoria esse milites intelligant, jam monuere Lefeb. et Ern. + 93. _tonitrus_ conj. N. Heins. + + + Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor + Increpuit; tonuere feris clamoribus astra. 95 + Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti, + Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster, + Quum mergunt plenas tumefacta sub æquora classes; + Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes, + Torret anhelantem sævis ardoribus orbem; 100 + + 94. _clangor_ tubarum. + 95. _clamoribus_, quibuscum acies concurrunt. + 96... 102. Quantum hominum naufragio, aut peste, tantum nunc ferro + absumuntur. Comparationes magis ad multitudinem cæsorum spectant + (quod vel ex voc. _quantum_ et inpr. ex v. 101 sqq. ubi illa multis + verborum ambagibus adumbratur, patet), quam ad inpetum et + celeritatem, qua cædes fiunt, quo eas refert Ernest. coll. IV, 243 + seq. et XIV, 121. + 99. _Sirius_, æstus, et pestis causa; conf. XIV, 621, et ibi not. + + Tantum acies hominumque ferox discordia ferro + Demetit: haud ullus terrarum æquarit hiatus + Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra + Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum. + Jam campi vallesque madent, hebetataque tela. 105 + Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi. + Stat tamen una loco perfossis debilis armis, + Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam. + + 102. _Demetit_, ut IV, 213. Non facile umquam hiatu terræ tot + absorbentur, quot nunc ferro periere. Hæc nimium ad miraculum aucta + sentio, et sequentia de _rabie ferarum_ clementiora et remissiora + sunt, quam ut imaginem inchoatam recte absolvant; Ern. + 105. _hebetata tela_, ut apud Lucan. VI, 186; Senec. Octav. v. 526, + et Curt. IV, 16; Drak. + 107... 114. Conf. Liv. XXVIII, 16, et Polyb. XI, 24, qui Hasdrubalem + cedentibus suis restitisse, nec tamen vulneratum esse tradunt. + 108. _concutit hastam_ pro stat et pugnat, ut passim apud Homerum. + + 103. _haud strages_ ed. Lefeb. adjecta nota: «Sic omnes.» Quod si + verum est, mireris, nullam lectionis varietatem notatam esse a + N. Heins. vel Drak. in vulgatis certe edd. _aut_ legitur, nec + multum interest. + + Nec finem daret ille dies animosaque virtus, + Ni perlapsa viro loricæ tegmine arundo, 110 + Et parco summum violasset vulnere corpus, + Suasissetque fugam: rapido certamina linquit + In latebras evectus equo, noctisque per umbram + Ad Tartessiacos tendit per litora portus. + + 110. _viro_, Hasdrubali. + 111. Conf. ad V, 273, et XV, 755 seq. + --_parco_, levi. + 112 seq. De fuga Hasdrubalis vid. plura ap. Liv. et Polyb. ll.cc. + 114. _Tartessiacos portus_, vid. ad III, 399. Sed h.l. _Gades_ + designari videntur, quo Hasdrubalem ac Magonem refugisse Livius loco + laud. tradit, et quam urbem non diversam fuisse a Tartesso putabant + Plinius III, 21, Avien. Descr. Orb. 613; Sallustius in Fragment. et + alii; conf. ad III, 396. + + 110. _viro_ Colon. Oxon. Tell. _vitæ_ Putean. Vulgo _foret_. + Deinde _perlapsa tegmen_ emend. Dausq. et _tegmina_ Livineius. + Vulgatum probabat N. Heins. coll. Liv. XXVIII, 11; _Foribus ipsis + duo perlapsi angues_; conf. ibi Gronov. + 111. _vulnere_, non _pondere_, scripti. _En_ pro _Et_ substituit + Lefeb. ut passim. _libasset_ pro _violasset_ conj. N. Heins. Sed + vulgatum firmavit Drakenborch. coll. Virg. Æn. XI, 277, 591, 848; + XII, 797; Ovid. Met. XIII, 279. + 113. _avectus_ recte, puto, emend. N. Heins. et edidit Lefeb. + + + Proximus in pugna ductori Marte manuque 115 + Regnator Nomadum fuerat; mox foedere longo + Cultuque Æneadum nomen Masinissa superbum. + + 115 sqq. _Masinissa_, filius Galæ, regis Numidarum Massylorum, et + socius Poenorum (vid. Liv. XXIV, 49; XXV, 34; XXVIII, 13), ad + Romanorum nunc partes transit (Liv. XXVIII, 16, 35), et regnum + paternum, a Syphace expugnatum (Liv. XXIX, 29... 34; XXX, 5), + Scipionis ope recuperat (cf. Liv. XXX, 11), a quo præterea + amplissimis muneribus, Cirta oppido ceterisque urbibus et agris, quæ + ex regno Syphacis in populi Rom. potestatem venerant, donatur (inf. + v. 130; Liv. XXX, 15, 44); cf. Polyb. XI, 21; XIV, 3 sq. 8 sq. XV, + 4, 5, 9, 12, 14, 18; XXI, 9; XXII, 4, et Appian. Punic. 10... 28, + 32, 37, 41... 48, 67, 74, 93, 105 seq. _proximus ductori_, + Hasdrubali, _Marte manuque_, virtute, _fuerat_, eum fortitor + pugnando prope æquaverat Masinissa. «Caput rerum in omni hostium + equitatu.» ap. Liv. XXVIII, 35. + [116.] _Nomadum_, confer ad v. 171. + [117.] _Æneadum_, Romanorum. + --_nomen superbum_, conf. ad IV, 729. + + 117. _Masinissa_ Putean. et plerique libri editi, ut et optimi ap. + Livium. _Massinissa_ in tabella ænea ap. Ursin. ad Cic. de Sen. c. + 10, ut _Porsenna_, et metri causa _Porsena_, judice Drak. + Dausqueius et alii _Masanissa_, vel _Massanissa_, vel _Massanassa_ + scribendum censent, forte rectius. Græcis certe plerumque + +Massanissês+, vel +Massanassês+, vel +Masanassês+ dicitur; cf. + Cl. Schweigh. ad Polyb. III, 5; XI, 21, et ad Appian. Hispan. c. + 24, et Pun. c. 10; Gron. et Drak. ad Liv. XXIV, 49; XXV, 34. + + Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra, + Carpenti somnos subitus rutilante coruscum + Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est 120 + Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte. + + 118 seq. Masinissa fausto omine objecto, quod mater explicat, + permovetur, ut Scipionem foederis pangendi causa adeat: quæ res ita + coloribus poeticis oblita est et figmentis epicis intertexta, ut + sine Livio veram rerum gestarum rationem adsequi nullo modo + possimus; Ern. conf. Liv. XXVIII, 16 et 35. Manifesta autem est et + ab aliis jam notata imitatio Virgil. Æn. II, 682 seqq. ubi vid. + Cerda et Heyne; cf. et Liv. I, 39, 41; XXV, 39; extr. Barth. ad + Claud. Cons. Hon. IV, 193 sq. Casaub. ad Suet. Tib. 14. «Fulgor + igneus, si urendo non noceat, celebritatis gloriam adferre + creditur,» Saresber. Polycr. I, 13. Silii autem ingenio hæc fingendi + locum dedisse crediderim verba Livii XXIV, 49 pr. «Filium Gala + Masinissam habebat, septem et decem annos natum, ceterum juvenem ea + indole, ut jam tum adpareret, latius regnum opulentiusque, quam + adcepisset, facturum.» Veræ gloriæ ejus miracula addita, ut Marcii + ap. Liv. l.c. Ascanii ap. Virgil. et aliorum. + 119. _coruscum_ adverb. + 120. _apex_, non pileus, de quo Burm. ad Virg. l.c. et Gesner. ad + Claud. l.l. cogitarunt, nam mox _flamma_ dicitur; Ern. + 121. _Mitis flamma_, ut apud Virg. _levis apex_, et _tractu innoxia + molli_ (vel _mollis_) _lambere flamma comas_: de _tractu_, vel + potius _tactu_, vide Var. Lect. Nostri Virgil. Vol. II, p. 290. + _Ed._ + --_hirta fronte_, conf. ad XIII, 861. + + 118. _cruda fuga_ conj. N. Heins. qui illam vocem in deliciis + habebat; conf. Burm. ad Val. Fl. VI, 545; VII, 243, et sup. ad VI, + 78; VII, 3; XIII, 532. + + Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum + Festinant gelidis restinguere fontibus ignes. + At grandæva, Deum prænoscens omina, mater, + «Sic sit, Cælicolæ; portentaque vestra secundi 125 + Condite, ait; duret capiti per secula lumen. + + 122 sq. Ipsa verba Virg. Æn. II, 684... 686. + 124. _mater_, ut Tanaquil apud Liv. I, 39, et Anchises apud Virg. + quorum tamen scientia auguralis notior est. + 125 seq. Verbis _sic sit_ adripit ex veterum superstitione anus omen + et Deos salutat; Barth. Adv. XXI, 15. + --_portenta vestra secundi Condite_, perficite læta, quæ nobis + portenditis. Alii aliter exponunt: Barthius et Ern. firmate, vel + conservate; D. Heins. «_Condite secundi_ est secunda date: secunda + enim auspicia, quæ _adtestata_ dicebantur et fulgure constabant + plerumque, condebant, h. est, confirmabant prima, quum fausta erant; + quum infausta, quæ _parentalia_ vocabantur, tollebant illa et + destruebant quasi.» Hoc acumen, quod non mireris, displicebat Burm. + qui ad Valer. Flacc. I, 531; multis exemplis docet, _condere_, quod + instituere et in ipso principio decernere significet, proprium esse + fatis verbum. + [126.] _duret capiti per secula lumen_, perpetua sit gloria ejus + æternamque imperium, vel æternitati consecretur nomen ejus, cujus + caput clarum fore divino igni circumfuso portendistis. + + 122. _tempora_, non _pectora_, scripti, ut mox v. 128, et apud + Virg. Æn. II, 684. + 125. _Sic sic_ primus edidit Marsus in Ven. poster. Antiquiorem + lect. revocavi cum Lefeb. et Ern. _portenta o vestra_ maluerit + N. Heins. + + Ne vero, ne, nate, Deum tam læta pavesce + Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas. + Hic tibi Dardaniæ promittit foedera gentis, + Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis, 130 + Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.» + + 130. Conf. sup. ad v. 115 sq. + 131. _Latiis fatis_, fortunæ Romanorum, quorum postea constanter + socius fuit et amicus: ut apud Lucan. III, 307; «populo communia + nostro Fata tulit.» + + 127. _tam læta_ e scriptis recepi, quod et rectius videbatur + N. Heins. In omnibus edd. _tu læta_. + 131. _Latiis fastis_ Gryph. Nut. Raphel. Cellar. Modius, refragg. + N. Heins. Drak. Lefeb. et Ern. sed prob. Burm. ad Val. Fl. II, + 245, ubi monet, sensum h.l. esse, tua nomina, ut amici et socii + regis, fastis Romanis adscribentur, quibus foedus tecum initum + consignabitur, et per quos nomen tuum in secula ibit. Non male! + nec tamen spernenda lectio antiqua. + + Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant + Monstra, nec a Poenis ulli virtutis honores, + Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis. + + 132. Recensentur causæ, quibus Masinissa motus partes Romanorum + sequutus sit et foedus pepigerit cum Scipione, primum _clara + monstra_, h.e. omina manifesta, quibus imperii nominisque amplitudo + portendatur, deinde quod a Poenis nullo honore aliisve virtutis + præmiis, vel adfectus esset, vel ea exspectare posset, denique quod + Hannibalis fama ac res labi coepissent; cf. ad v. 148. + 133. _Monstra_ h.l. non malo, ut sæpe, sed bono sensu, Virg. Æn. II, + 680, sumuntur; Drak. Confer ad II, 650. + 134. _modestior armis_, arma bellumque tractans minore impetu, + animo, ira ac insolentia, ut contra victor, et cujus virtuti fortuna + conjuncta est, _ferox_ dicitur, et _bello superbus_ Virg. Æn. I, 21, + vel _superbus virtute et factis_ supra X, 573; +kudioôn+ Homer. et + _insolentius hostem insequi_ Cæs. B. C. I, 45. Marsus exponit, + minoris famæ ac nominis in re militari; et Ernesti, adtritus, vel + fractus fortuna bellica, et fama pristina deminutus. + + 134. Hunc versum in recentt. edd. et primum quidem in Junt. + excipit alius, a Nicandro procusus, _Ire videbatur, Martisque + liquescere famam_, vel _fama_, ex emend. N. Heins. qui et + _senescere_ conj. quod adridere potest coll. Liv. XXIX, 3, extr. + _Hannibalem ipsum jam et fama senescere et viribus_. Ernesti + contra _liquescerefama_ exquisite putat dici posse, cujus + existimatio et gloria veluti diluta sit, et elanguerit ex pristino + quasi robore. Idem monet, se non defendere versum, sed servasse, + ut concinnior esset omnis locus, qui sine illo veluti claudicaret. + Ego potius eum delevi cum Modio, Cell. et Lefeb. quoniam + auctoritate optimorum librorum destituitur, eoque ejecto hic + locus, in quo omnia pendent a verbis _animum movebant_, non modo + integer est, sed etiam doctior, neque alienus a stylo Silii. + + + Aurora obscuri tergebat nubila cæli, 135 + Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum: + Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra. + Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno + Adcepit Latius vultu, rex talibus infit: + + 135. _tergebat_, serenabat, dimovebat. + 136. _Atlantiades sorores_, Atlantis filiæ, Pleiades, seu Vergiliæ, + quæ summo inane occidunt in occidentali parte cæli, dum Aurora et + sol interea ab oriente emergunt, vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 221, et + Hermanni Mythol. tom. III, not. 258 sq. + 139. Conf. Liv. XXVIII, 35. Sed in hac oratione, quam ex ea, qua + Indibilis suo et Mandonii nomine Scipionem ap. Liv. XXVII, 17, + adloquutus sit, desumtam putabat Drak., poetam suum potius ingenium + (a quo etiam profecta oratio Scipionis, et quæ de donis, ab eo + Masinissæ datis, referuntur infra vers. 154... 167) quam Livium + sequutum esse, jam monuit Ern. + 140. _monita_, vid. ad IV, 120. + --_sacræ responsa parentis_; conf. sup. v. 124. + + 137. _in Ausonios_ Oxon. Put. R. 1. Parm. Med. Mars. Gryph. + + «Cælestum monita et sacræ responsa parentis, 140 + Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus + Avulsum Tyriis huc me duxere volentem. + Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe + Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis, + Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit 145 + Incertæ mentis levitas, et mobile pectus; + Aut spes et læti sectamur præmia Martis. + Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem. + Tu, quando Herculeis finisti prælia metis, + Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem. 150 + + 143. _fulmina tua_, vid. ad I, 421; apte inpr. h.l. de Scipione + _nato Tonantis_, de quo vid. ad IV, 476. + 148. Cf. ad I, 5. Recte jam monuit Dausq. Silium respexisse fallacem + conditionem de spatio corii taurini magnitudine consignando, et + perfidiam Poenorum, qui Sophonisbam, Masinissæ pactam, Syphaci + tradiderint; de quo vid. Appian Pun. 10, qui hanc præcipue causam + Masinissæ fuisse dicit foederis cum Scipione jungendi; conf. idem de + reb. Hisp. c. 37. + 149. _Herculeis finisti prælia metis_, totam expugnasti Hispaniam, + nec desiisti vincere nisi in mundi fine; cf. ad I, 142, et IX, 185. + _Ed._ + 150. _belli_ hujus _parentem_, causam et auctorem, scilicet + Carthaginem Africæ. + + 149. _Tu_ Col. Vulgo _Et_. + 150. _Hunc_ Marsi Ven. pr. operarum errore. Inde _Hanc_ castigatum + in Ven. poster. quam aliæ edd. sequutæ sunt. _Hinc_ ad marg. + notavit Cortius, non inprob. Ern. Sed languet, quoniam +to+ + _quando_ præcessit. + + Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro + Possedit regna, et scalas ad moenia Romæ + Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.» + + 151 seq. _gemino lustro_, rotundiore numero, ut poetis mos est: nam + Livius XXVIII, 16, 38, et fasti ab initio belli Punici usque ad + debellatam Hispaniam tredecim annos, non quindecim, ut Dausq. et + N. Heins. volebant, statuunt; Drak. Cf. Var. Lect. + --_Ille, qui_, etc. Hannibal. + --_Laurentia regna_, vid. ad I, 110. + + 151. _tam gemino_ Put. _tergemino_, h.e. terno, ut XV, 190, emend. + Dausq. et eamdem ob causam inf. v. 215, _ter quinos_, non inprob. + N. Heins. et Lefeb. cujus hæc nota est: «Placet conj. hæc, si + _lustrum_ pro quatuor annis adcipias, ut diserte adfirmat Plinius: + et verius fuerit, si demas unum annum, quam si tres habeas + addendos.» Lustrum vero numquam tempus quatuor annorum dicitur, + nisi ubi periodus designatur, vel de ea re, quæ quarto quovis anno + fit aut repetitur, sermo est, ut ap. Plin. II, 47, ed. Hard. et + Ovid. Fast. III, 165. Tempus etiam non exacte convenit, sive + _tergemino_ sive _gemino_ scribas, et sive quinque, sive quatuor + annorum spatium contineat lustrum: conf. not. Neque tamen + dissimulo, conjecturis illis favere duo hujus libri loca inf. + v. 628, et 688. + + + Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram + Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur, 155 + Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues + Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ + Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis, + Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis. + Cetera quæ in Libyam portari incendia suades, 160 + Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum + Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.» + + 154... 167. Conf. sup. ad v. 139 sq. + 156. _bilingues socios_, vid. ad II, 56. + 158 seq. Venustissimæ urbanitatis plena sententia, mixta gravitate + aliqua heroi decora, ex armorum commemoratione; Ern. + 162. _mentem fatigat_, vid. ad I, 63. + + 159. _stratæ_ Marsi. Ven. poster. errore operarum, quem plerique + editorum recentt. fideliter expresserunt. + 160. _portari_, non _portare_, scripti. +To+ _in_ exulat ab + omnibus edd. ante Wolfii Basil. unde _Lybiæ portari_, vel + _properari_ conj. N. Heins. Locutionem _portari Libyam_ pro _in + Libyam_ multis exemplis firmant Sanctius Minerv. IV, p.m. 502, et + Voss. art. gram. VII, 42. Sed inter soloecismos eam refert + Quintil. Inst. Orat. I, 5, Draken. + + Hinc juveni dona insignem velamine picto + Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse + Dejecto victor Magone animique probarat, 165 + Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras + Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem. + Exin, firmato sociali foedere regis, + Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces. + + 164 sq. _stratum ostro Cornipedem_, ut ap. Virgil. Æneid. VII, 277. + --_quem ceperat ipse_, etc. Cf. ad V, 137. + [165.] _Dejecto_ ex equo, non interfecto, ut XV, 464, nam Magonem + aliquem a Scipione occisum esse nemo tradidit. + --_probarat animi_ causa, +heneka+, propter animum, h.e. ferociam, + ut apud Claudian. Cons. Hon. IV, 488. Cf. Heins. curæ sec. ad + Claudian. p. 900. Sic et _laudabat leti_, IV, 259, similiaque + passim. + 166 sq. Poeta et _pateram_ facit spolium, et equum. + --_galeam comantem_, vid. ad IV, 515. + + 163. _dono_ quædam edd. conf. Gron. Obss. IV, 14. + 165. _animique_ Col. _avumque_ Ox. et Put. Vulgo _animumque_. + 166. _tum qua_ scripti _cum qua_ R. 1, Parm. Med. aliæque priscæ + edd. In recentt. _et cum qua_. + 168. _formato_ Ox. et Put. Deinde _sociati Regis_ recte, opinor, + emend. N. Heins. + + + Massylis regnator erat ditissimus oris, 170 + Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant + Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys. + Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror + Bellorum, nec non Marti delecta juventus. + + 170... 276. Conf. Liv. XXVIII, 17 sq. + --_Massylorum_, vel Massyliorum rex proprie fuit Masinissa, et + Massæsylorum Syphax. Inde constat, Silium duos populos vicinos + confudisse: id autem tanto minus mirandum est, quod Syphax aliquando + totum Masinissæ regnum obtinuit; Drak. Conf. Liv. l.l. Strab. XVII, + pag. 829... 832; Intpp. Liv. XXIV, 48; XXIX, 29; Schweigh. V. Cl. ad + Appian. Pun. c. 10, et ad Polyb. III, xxxiii, 15; VII, xix, 1. + 170. «Magnum in omnia momentum Syphax adfectanti res Africæ erat, + opulentissimus ejus terræ rex, bello jam expertus ipsos + Carthaginienses, finibus etiam regni apte ad Hispaniam, quod freto + exiguo dirimuntur, positis,» Liv. l.c. Conf. XVII, 143 sq. Appian. + Pun. 10, et Hisp. 37. + [171.] _nudus virtute_, vid. ad IV, 313. + 171. _quo_, a quo, ut apud Curt. V, 7, «regia totius orientis, unde + tot gentes ante jura petebant.» + 172. _extrema Tethys_, ut III, 411, fines extremi regni Syphacis, ad + oceanum Atlant. et fretum, quo ab Hispania dirimuntur, producti; + confer Liv. l.c. et supra ad I, 141 sq. Propr. amnis Mulucha Bocchi + Massæsylorumque finis ab occasu (Plin. V, 2), et inde Mauri ad + Oceanum usque. + 173. _bellua_, elephanti. + + 171. _quoi_ olim scriptum putabat N. Heins. pro _cui_, vel _quo + litore_ jungendum. + + Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro, 175 + Gætulisve magis fucaret vellus ahenis. + Has adjungere opes avidus, reputansque laborem, + Si vertat rex ad Poenos, dare vela per altum + Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit. + + 176. _fucaret_, inficeret (ut VIII, 436), _vellus_, lanam, _Gætulis + ahenis_, purpura Gætulica; conf. v. 354, 568 sq. Plin. VI, 31, extr. + IX, 36; XXXV, 6. + 177. Conf. omnino Liv. XXVIII, 17, pr. + --_Has opes_, Syphacem, opulentissimum Africæ regem, _adjungere_, + conjungere secum foedere. + --_reputans laborem_, quanto gravius foret bellum, quanto major + difficultas bellica, si vires Poenorum hujus regis societate + augerentur. + 179. _Africa bella_, Africanum bellum, ut XVII, 11, vid. sup. ad I, + 252, in Var. Lect. + + 175. _Nec forte_ Put. _torto ebore_, (quod torno dolatum rasumque + erat) vel _nec tereti aut ebore_ conj. N. Heins. + 176. _aenis_, ap. Col. sed nos _ahenis_ hic, et ad V, 606, et VII, + 642. _Ed._ + 179. _fera_ pro _Africa_ perperam substituit indoctus Nicander. + + Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ, 180 + Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe, + Hasdrubal adflictis aderat nova foedera quærens + Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat. + + 180 sq. Cf. Liv. l.c. + --_carinæ_, duæ quinqueremes. + 182. _Hasdrubal_ Gisgonis filius Hispania pulsus, et socer postea + Syphacis. + 183. _ad Tyrios_, Poenos eorumque partes, _Massylia signa_, + Syphacem, _trahebat_, trahere conabatur, ut _reseravit_, I, 14, + et similia passim. + + + Audito, pariter populorum in regna duorum + Advenisse duces, qui tota mole laborent, 185 + Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi, + Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne + Imperat, et tanto regni se tollit honore. + Tum lætos volvens oculos adversa per ora, + Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro: 190 + + 184... 188. Confer Liv. XXVIII, 18, pr. + --_Audito_, vid. ad V, 106. + 185. _tota mole_, omnibus viribus. + 189... 208. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. VIII, 152... 171, ad + quem locum, vid. Heyne. + + 190. _prior_, non _prius_, scripti. + + + «Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena + Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor + Lætus Scipiadæ: revocat tua forma parentem. + Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades + Quum studio pelagi et spectandis æstibus undæ 195 + Venissem, magnos vicina ad flumina Bætis + Ductores miro quondam me cernere amore. + + 191. _Dardanida_, Romane; conf. V.L. + 193. _Scipiadæ_, vid. ad VII, 106. + --_revocat_ mihi in mentem, nisi malis, refert, reddit, ut II, 634. + 194. Conf. Virg. Æn. VIII, 166 sq. et Liv. XXIV, 48. + --_Erythia_, +Erutheia+, insula, vel eadem cum Gadibus, vel inter + Gades et Hispaniam sita, regia Geryonæ, cujus boves Hercules, occiso + rege, in Italiam abegit; cf. Heyne ad Apollod. p. 386 sq. et + Harduin. ad Plin. IV, 22, s. 36. + --_Herculeas Gades_, conf. ad III, 14 sq. + 195. Conf. ad III, 45 sq. + 196 seq. Syphacem petiisse Gades et cum Scipionibus congressum esse, + tradiderant forte alii, quorum scripta interciderunt, idque maritimi + æstus spectandi causa, non, quoniam a Masinissa pulsus sit ex + Africa, factum esse, rex h.l. comminisci videtur, honestam causam + prætendens turpiori, quam fateri ipsum pudebat; Lenz. + + 191. _Dardanide_ Put. et ed. Gryph. Sed vid. ad III, 650. + 194. _Erythia_ Col. _Erychia_ Oxon. Vulgo _Erythrea_, vel + _Erythræa_. + + Tum mihi dona viri præda delecta tulere, + Arma simul, regnoque meo tum cognita primum + Cornipedum frena, atque arcus, quîs cedere nostra 200 + Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros + Militiæ, qui dispersas sine lege catervas + Vestro formarent ritu ad certamina Martis. + + 200. _frena_ equorum Numidis ignota, vid. ad I, 215. + 201 sq. Conf. Liv. l.l. + --_veteres Militiæ_, vid. ad IV, 530. «Syphax oravit, ut unus ap. + sese magister rei militaris remaneret, etc.» Liv. XXIV, 48. Junge + eliam _magistros militiæ_, et _veteres_ accipe dictos pro peritis, + usu atque exercitatione præditis. + [203.] _ritu_, arte, qua Rom. orbem domuere. _Ed._ + + 201. _Non nolint_ emend. Gronov. Obss. IV, 6, p. 92, quod impense + placebat N. Heins. qui etiam conj. _qui cedere nostro Non norint + jaculo_, et recte monuit, verisimilius esse, commendari a Syphace + ea munera, quam contemni. Hinc _qui cedere nostris Non norint + jaculis_ reposuit Lefeb. quem sequutus est Ern. Withof. emendat: + _qui_ (Romani ductores) _cedere nostra Cognorant jacula_. + 201. _veteres_ est emend. N. Heins. pro vulg. _veteris_, quod + tamen +archaikôs+ scriptum videri potest. + + Ast ego, quum nostra (in nostris quæ copia regnis) + Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis, 205 + Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque, + Quos cohibebat ebur vaginæ sectilis, enses. + + 205. _nivei munera dentis_, ex ebore facta. Conf. IX, 581 sq. + 206 sq. _uterque_, pater et patruus tuus. + [207.] _ebur vaginæ sectilis_, h.e. vagina ebore sectili ornata, + +koleos pristou elephantos+ Homer. Odyss. VIII, 404; XVIII, 195; + XIX, 564. Nam proprie ebur est _sectile_, vel _sculptile_, torno + dolatum rasumque, ut ap. Ov. medicam. fac. 10, et ex Ponto IV, ix, + 28. Morem, eburnea vagina ensem ornandi (cujus etiam meminere Homer. + Od. VIII, 404; Virg. Æn. IX, 305; Ovid. Met. IV, 148), præcipue olim + obtinuisse apud populos Africæ, quibus ingens elephantum copia erat, + hinc etiam patet, quod postea Lusitani, ut refert Osor. in vit. + Eman. Portug. regis lib. I, p.m. 25, apud nonnullas gentes, quæ + ceteris cultiores haberi volebat, ejus rei vestigia invenerint; + Drak. + + 204. _Atque ego_ ex R. 2, ed. Lefeb. Deinde _vestra_ Put. h.e. + munera vobis destinata. Non male! Withof. non male conjicit + _vetera_, ut ab antiquitate hæc munera landentur; vel potius, + _Ast ego quum contra_, hoc est, vicissim (_ita nostris quæ copia + regnis_), etc. verum hoc altero modo claudicat versus. _Ed._ + _vestro_, scilicet patri, ex ed. Parm. et Ben. recepere Drak. + Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. qui aliquando conj. _Ast ego + quum (præsto in nostris q. c. r.) Nunc auri obferrem_, et certe + _obferrem_ malebat. Mihi potius +to+ _ferrem_ exquisitius, et + ellipsis in voc. _vestro_ admodum dura videtur. Elegantiam certe + ejus mihi non persuasit locus Terentii, a N. Heinsio laudatus, + Andr. IV, iv, 25, ubi sermo Mysis a Davo interrumpitur, et +to+ + _vestri_ ad _Pamphili_ pertinet. + + Quare, age, lætus habe nostros intrare penates, + Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas + Ductorem, facili, quæ dicam, percipe mente. 210 + Et vos, qui Tyriæ regitis Carthaginis arces, + Hasdrubal, huc aures, huc, quæso, advertite sensus. + + 208. _habe intrare_, intra, ut ap. Varr. R. R. I, 1, pr. + --_rogas, ut habeam curare_; conf. tamen Var. Lect. + --_lætus_ te _habe intrare_, ad intrandum, hoc est, lætus, lubens + intrato; Lenz. + 209 sq. Quoniam magnitudo fortuno meæ vos ambos huc agit, agite, + componite pacem mea auctoritate! rex enim fastu barbarico + suspicabatur, componendæ controversiæ gratia ambos ad tantum + arbitrum venisse; Barth. Adv. X, 7; confer omnino Liv. XXVIII, 18, + pr. + --_Libycum Ductorem_, etiam Hasdrubalem adduxit. + 211. _vos_ pro _tu_; conf. ad III, 222, in Var. Lection. + --_arces Carthaginis_ vid. ad I, 7. + + 208. _have_ Col. pro _habe_; conf. Burm. ad Val. Fl. I, 671, et + Draken. ad h.l. _ave_, h.e. sit prosperum tibi, vel cupide, + libenter intra, conj. Barth. Adv. X, 7. Sed nihil mutandum, nisi + forte pro imperat. malis _habes_ h.e. potes, ut _habeo dicere_, + _polliceri_, _adfirmare_, ap. Cic. Rosc. Am. 35, ad Div. I, 5, + Liv. XLIV, 22; conf. Burm. l.c. Gronov. Obss. in Eccles. Script. + c. 22, p. 244, et ad Senec. Controv. I, 1, p.m. 385. Sic et +echô + didaxai+, +apodounai+, etc. vid. Schleussneri Lexic. in N. T. + p. 874, 875. + 209. _adfert_ Col. et Ox. _abest_ Put. Vulgo _habuit_. + + + «Quanta per Ausonios populos torrentibus armis + Tempestas ruat, et Latio suprema minetur, + Utque bibant Tyrium bis quinos sæva per annos 215 + Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem, + Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem + Considunt bella, et deponitis arma volentes? + Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento. + + 213 sq. «Syphax utrumque contrahere ad conloquium dirimendarum + simultatium causa est conatus,» Liv. l.c. Hæc exornavit poeta. + --_Tempestas_ +deinôs+ de bello, unde et _torrentia arma_ dicuntur. + 215 sqq. Imitatio magnifici loci Virg. Æn. VII, 222 seqq. ubi vid. + Heyne. + --_bibant cruorem_, ut X, 268, et XVII, 412. + --_bis quinos_, vid. ad v. 151. + 219. _memento_, vid. ad III, 118. + --_te cohibere_, ejus finibus contentum esse. + + 215. _ter quinos_ corrig. Dausq. vid. ad v. 151. + + Haud deformis erit vobis ad foedera versis 220 + Pacator mediusque Syphax.» Subjungere plura + Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus + Scipio demonstrat; vanique absistere coepti + Spe jubet, et Patres docet hæc expendere solos. + Suadendi modus hic: quodque est de parte diei 225 + Exacti super, ad mensas et pocula vertunt. + Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno, + Et dura in noctem curarum vincula solvunt. + + 221. _medius_, arbiter inter duos litigantes, qui barbare _mediator_ + dicitur, et sup. VI, 347, _pacis sequester_; conf. Cerda ad Virg. + Æn. VII, 536; Gierig. ad Ovid Met. V, 564; Barth. ad Claudian. Cons. + Mall. Theod. v. 250, et Heins. ad Claud. in Rufin. II, 309. + 222 sq. «Scipio abnuebat, aut privatim sibi ullum cum Poeno odium + esse, quod conloquendo finiret, aut de republ. se cum hoste agere + quidquam injussu senatus posse;» Liv. l.c. + 225. _modus_, finis. + + 223. _vanique_ Col. Vulgo _namque illum_; unde _jamque illum_ + emend. Dausq. et Cort. + 225. _modus his_ Parm. forte pro _is_. + + + Jamque novum terris pariebat limine primo + Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant 230 + Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem, + Sed prorupturis rutilabant æquora flammis: + Exigit e stratis corpus, vultuque sereno + Scipio contendit Massyli ad limina regis. + + 229. Conf. sup. V, 24 sqq. et ibi not. + 230. _stabulis_, vid. ad III, 399. + [231.] _juga_ et _axem_ pro curru. + 234. _Massyli regis_, vid. ad vers. 170. + + 229. _limine_ Col. R. 1, Med. Marsi Ven. prior. lumine Marsi Ven. + poster. et inde aliæ edd. + + Illi mos patrius fetus nutrire leonum, 235 + Et catulis rabiem atque iras expellere alendo. + Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque, + Et fera tractabat ludentum interritus ora. + Dardanium postquam ductorem adcepit adesse, + Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti 240 + Gestat læva decus: cinguntur tempora vitta + Albente, ac lateri de more adstringitur ensis. + Hinc in tecta vocat, secretisque ædibus hospes + Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt. + + 235 seqq. _mos patrius_, cf. ad I, 82. De hoc Maurorum more conf. I, + 406; II, 440; III, 288 sq. Placebit in his jucunda et gravis + verborum varietas, quam plerumque felici studio Silius exsequitur; + Ern. + 240 sqq. _regni insigne vetusti decus_ sceptrum; conf. v. 244. + [241.] _læva_ manu _gestari_ sceptrum multis exemplis docuere Dausq. + ad h.l. Burm. ad Ovid. Amor. III, i, 13, et Val. Fl. II, 590. + --_vitta albente_, fascia candida ac tenui, caput cingente, h.e. + diademate; cf. v. 268, et Lips. ad Tac. Ann. VI, 37. + 243 sq. _secretis ædibus_, in secreta et abdita domus parte. + --_hospes cum rege_, h.e. et rex, _residunt_, ut ap. Sallust. B. I, + 101. «Bocchus cum peditibus invadunt,» et Nep. Phoc. 2: «Demosthenes + cum ceteris in exsilium erant expulsi» Cell. + + 235. _nutrire_ Col. Vulg. _nutrisse_. + 244. _resident_ R. 1, Parm. Med. _resedit_ ad marg. R. 1; cf. ad + V, 3. + + + Tum prior his infit terræ pacator Hiberæ: 245 + «Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire + Ad tua regna fuit properantem et maxima cura, + O sceptri venerande Syphax; nec me æquore sævus + Tardavit medio pontus: non ardua regnis + Quæsumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis 250 + Unanimum pectus, sociusque adcede secundis. + Non tibi Massylæ gentes, extentaque tellus + Syrtibus, et latis proavita potentia campis + Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus + Certa juncta fide, et populi Laurentis honores. 255 + Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli + Æquus Cælicolum, qui Dardana læserit arma.» + + 245. _terræ pacator Iberæ_ magnifice de Scipione; conf. ad II, 483. + 248. _sceptri venerande_, magne rex; conf. VI, 574. + 249. _ardua_, difficilia ac molesta. + 257. Dii non favent hostibus Romanorum, h.e. Fortuna non adspirat + eorum coeptis qui _læserint_, id est, lacessiverint acies Romanas. + _Ed._ + + 246. _Pyrenes montibus_ R. 1, et Med. cf. XV, 504, et inf. v. 278. + 252. _prætentaque_ conj. N. Heins. non male, ut plane h.l. + respondeat Virg. Æn. VI, 60; conf. Burm. ad Val. Fl. V, 167. + 255. _juncta_ et _honores_ scripti. Vulgo _invicta_ et _honore_. + + + Audivit læto Massylus et adnuit ore, + Complexusque virum, «Firmemus prospera, dixit, + Omina, nec votis Superi concordibus absint, 260 + Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.» + Et simul exstructis cespes subrexerat aris; + Victimaque admotæ stabat subjecta bipenni; + Quum subito abruptis fugiens altaria taurus + Exsiluit vinclis, mugituque excita late 265 + Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco + Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula; + Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo + Delapsa adtactu, nudavit tempora regis. + + 258. _Massylus_, cf. ad v. 170. + 261. Conf. ad VI, 467 sq. + 262. Confer ad IV, 701. Adcumulantur cespites in aras, forte duas, + Jovi Capitolino et Hammoni exstructas; Lenz. + 263. _bipennis_, ut +pelekus+, pro securi; de quo copiose disputant + D. Heins. et Drak. + 264 sq. Conf. V, 63 sq. (ubi vid. not.) Stat. Theb. XI, 226 sq. (ubi + vid. Barth.) Senec. Herc. Oet. 798 seq. Fecit autem hujus ominis + mentionem poeta, ut præsignificaret foedus postea a Syphace + violatum, qui filia Hasdrubalis in matrimonium ducta ad Poenos + defecit; Ern. At interitum potius regni ita portendi, ex vss. 270 + seq. intelligitur. 268 sq. Conf. ad v. 241. Pessimi etiam hoc ominis + fuisse, patet e Senec. Thyest. v. 701, et Sueton. Galb. 18, + simileque prodigium Alexandro M. mortem præsagiisse testatur + Appianus (de reb. Syr. c. 56), Drak. + + 265. Vulgo _Exsiliit_. Sed vid. ad VII, 46. + 267. _Congeminans_, non _Congeminat_, scripti. + + Talia Cælicolæ casuro tristia regno 270 + Signa dabant, sævique aderant gravia omina fati. + Hinc fractum bello regem solioque revulsum, + Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis, + Qui tunc orabat socialia foedera supplex. + His actis repetit portum, puppesque secundo 275 + Dat vento, et notis reddit se Scipio terris. + + 272 seqq. Scipio, _qui tunc orabat socialia foedera, ducet_ olim + Syphacem in triumpho, de quo vid. ad XVII, 629 seq. + [273.] _ducet agens_, vid. ad VIII, 277. + 276. Scipio in Hispaniam redit. + --_notis terris_ Hispaniæ, ubi Scipio jam satis notus et clarus + erat; Lenz. Immo quæ ipsi satis notæ erant, quia cum armis eas + peragraverat. _Ed._ + + 272. _Hic_ ex emend. N. Heins. reposuere Drak. Lefeb. Ern. ut + jungantur _Hic, qui tunc orabat_, etc. Sed hæc ratio durissima + est, quum tot verba interposita sint, et multo simplicior + faciliorque expeditu vulgata lectio, _Hinc_, h.e. abhinc, postea, + _tempus erit_, _quum regem ducet_, etc. + 275. _puppesque_, non _puppemque_, scripti; cf. v. 180. + + + Concurrere avidæ gentes, variosque subacta, + Pyrene misit populos: mens omnibus una. + Concordes regem adpellant, regemque salutant. + Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem. 280 + Sed, postquam miti rejecit munera vultu, + Ausonio non digna viro, patriosque vicissim + Edocuit ritus, et Romam nomina regum + Monstravit nescire pati, tum versus in unam, + Quæ restat, curam, nullo super hoste relicto, 285 + Et Latios simul, et vulgum Bætisque Tagique + Convocat, ac medio in coetu sic deinde profatur: + + 277 sq. _avidæ_, Scipionem videre gestientes. + --_gentes Pyrenes_, Hispaniæ. + 279 seqq. Poeta huc transtulit, quæ de regio nomine Scipioni jam + prius a devictis Hispanis dato repudiatoque tradunt Polyb. X, 38, + 40, et Liv. XXVII, 19. + 285. _super_, vid. ad I, 340. + + 277. _Concurrere_ Col. Put. R. 2. Vulgo _Concurrunt_. + 280. _norant_ recte, puto, conj. Drak. + 284. _tum versus_, non _conversus_, scripti. + 286. _Latios_ scripti, nisi quod _Latio_ in Oxon. Vulgo _Latium_. + + + «Quando ita Cælicolum nobis propensa voluntas + Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe, + Aut his occideret campis, aut, axe relicto 290 + Hesperio, patrias exsul lustraret arenas: + + 288... 591. Scipio ludos funebres in honorem patris patruique + instituit: quod argumentum nullus fere poeta fuit, qui non + tractaverit exemplo Homer. Iliad. XXIII, 257 seqq. Odyss. XXIV, 85 + seqq. et Virgil. Æn. V, 42... 603, ubi vid. Heyne ad Argum. Æn. V. + Silius non Maronis tantum, sed Homeri etiam loca ante oculos habuit, + nec tam arbitrium suum ingeniumque, vel ornandi imitandique studium, + quam historicam veritatem sequutus est, quod ex Liv. XXVIII, 21 (ubi + vid. inpr. princ. et fin.), intelligitur. Tempus quidem non plane + convenit; sed levis hæc mutatio non sine judicio facta est, ne, + scilicet historia belli in Hispania inter Poenos ac Romanos gesti, + quæ hoc et super. libro narratur, tam longo episodio + interrumperetur. Ea absoluta, facilius poeta aliam rerum varietatem + circumspicere, eique diutius inmorari poterat. + 288 sq. Cf. Virg. Æn. V, 44 seq. + 289. _extremo dejectus ab orbe Libys_, Poeni ex Hispania pulsi; cf. + I, 141... 270. + 290. sq. _axe Hesperio_, plaga occidentali, h.e. Hispania. + [291.] _patrias arenas_, terras, Libyam. + + 290. _excideret_ Col. quod recepit Lefeb. _occiderit_ et + _lustrarit_ emend. N. Heins. + + Jam vestra tumulos terra celebrare meorum + Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris. + Mente favete pari, atque aures advertite vestras. + + 292. _vestra terra_, bene, quæ nunc vestra est, ut vestra virtute + parta, victis et expulsis Poenis; Ern. Scipio quoque non Romanos + tantum, sed Hispanos etiam adloquitur; conf. v. 286. + --_tumulos celebrare_, exsequias, funus, exstructo tumulo vel + cenotaphio, donis in rogum conjectis et sacris factis. + 293. _pacem_, quietem, _dare umbris_, funere facto: nam corpore + insepulto et vel justis inferiarum honore nondum persoluto centum + annos circa Stygem vagatur umbra, si fabulis credere ubi libuerit, + nec ad loca infera admittitur ibique quieti datur; cf. ad I, 154. + 294. _favete Mente_, ut al. _ore_, vel. _linguis_, +euphêmeite+. + Conf. Cerda ad Virg. Æneid. V, 71, et Jani ad Horat. Od. III, i, 2. + + 293. _Fert animus_ maluerit idem, non inprob. Drakenb. qui tamen + utramque dictionem exemplis firmavit. + + Septima quum solis renovabitur orbita cælo, 295 + Quique armis ferroque valent, quique arte regendi + Quadrijugos pollent currus, quîs vincere planta + Spes est, et studium jaculis inpellere ventos, + Adsint, et pulchræ certent de laude coronæ. + Præmia digna dabo, e Tyria spolia incluta præda; 300 + Nec quisquam nostri discedet muneris expers.» + Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat. + + 295 seqq. Conf. Virg. Æn. V, 64 sqq. + --_orbita solis_, via et cursus, h.e. dies, ut X, 540. + --_Septima_, qui numerus sacer erat (confer Heyne ad Virg. Æn. V, + 85) vel ex arbitrio a poeta ponitur. + 297. _planta_, cursu pedum. + 298. _jaculis inpellere ventos_, movere, vel stridore corum ac + sonitu concutere, quo sensu _auras mugitibus inpellere_ dixit Ovid. + Met. III, 21; conf. ad II, 580. + 299. _corona_ quodvis præmium victoriæ, ut inf. v. 505, et _palma_ + v. 389, 462, al. + 301. Cf. Virg. Æn. V, 305. + + 297, 298. _quîs vincere planta Pernici, et studium_ corrig. + N. Heins. Sed a vulgata lectione hæc nimis abhorret, nec video cur + illa tantopere frigeat. + 300. _e_ recte ediderunt Raphel. Cell. Drakenb. probb. Dausq. et + N. Heins. conf. inf. v. 449. Vulgo _et_. + + + Jamque dies prædicta aderat, coetuque sonabat + Innumero campus, similatasque ordine justo + Exsequias rector lacrimis ducebat obortis. 305 + Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles + Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt. + Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyæo + Pocula, odoriferis adspergit floribus aras. + + 303... 311. Conf. Virgil. Æn. V, 104 sq. et 75... 81, ubi vid. + Heyne. + 304 sq. _similatas Exsequius_, fictam pompam funebrem _ducebat_, quæ + mox narratur; Ern. Quæ interpretatio obcura est, et nescio an + consentanea menti poetæ, qui designavit cenotaphia et exsequias in + honorem eorum ductas, quorum corpora alio loco vel sepulta erant, + vel, ut Scipionum (conf. v. 293), inhumata jacebant. + 309. _floribus_, vid. Var. Lect. + + 304. _similatasque_ scripsi pro _simulatasque_; conf. ad lib. II, + vers. 553. + 305. _abortis_ Putean. + 308. Drakenborch. post _lacte_, non post _sacro_, distinxit, + auctore N. Heins. Nil interest. + 309. _odoriferis adspergit roribus_, hoc est vino, vel unguentis, + conj. N. Heins. Sed _floribus_ et coronis sepulcra mortuorum, et + quum humarentur, et quotannis, adspersa esse, recte jam monuerunt + Drakenb. et quos laudavit, Cerda ad Virgil. Æn. V, 79; VI, 885; + Noris. ad Cenotaph. Pis. III, 6; Broukh. ad Prop. I, xvii, 22, et + ad Tibull. II, iv, 48; vii, 14. + + Tum manes vocat excitos, laudesque virorum 310 + Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum. + Inde refert sese circo, et certamina prima + Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum. + + 310. Conf. v. 577; Scalig. Lection. Auson. I, 8, Intpp. Virgil. Æn. + V, 80, 81, et sup. ad I, 97. + 310 sq. _virorum jacentum_, Scipionum mortuorum; cf. ad II, 574, et + Schleusneri Lex. in N. T. vid. +keimai+. + 312 seq. Poeta jam ipsa describit certamina, animis lectorum satis + ad ea præparatis: nec video, quænam sint illa efficaciora, quæ + sententia Ernesti Virgilius ludorum recensioni præmiserit, præter + serpentis portentum, quod Silius jam sup. II, 584 sq. ex eo + desumserat, et inde h.l. sapienter prætermisisse silentio censendus + est. Idem vir doctiss. monet, multo aptius ad victoriæ cupiditatem + inflammandam dona oculis eorum, qui in certamen descendant, exposita + memorari a Marone, quam a Silio post victoriam demum expromta et + distributa. Sed, ut taceam, Silium illam quoque rationem sequutum + esse inf. vers. 457 sqq., Scipio jam sup. v. 299... 302, concione ad + milites habita præmiisque propositis animos eorum ad certandum + incenderat. + + 311. _cantet, veneratur_ Put. _caneret v._ Colon: Vulgo _cantat, + veneratur_. Hinc _canit et v._ emend. Barth. Adv. X, 7, (cui +to+ + _cantat_ muliebre et convivio dignius videbatur) et _canere et + venerari_ N. Heins. Hoc in contextum recepit Lefeb., illud vero + Drak. et Ern. quos sequuti sumus: nam infinit. histor. alienus ab + h.l. ubi cum _vocat_ jungitur, nec quisquam facile dixerit _vocat + et canere_ pro canit. + + Fluctuat æquoreo fremitu rabieque faventum, + Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus, 315 + Atque fores oculis et limina servat equorum. + + 314 sq. Conf. Virgil. Æneid. V, 148 seq. ubi _studia faventum_ multo + aptius dici, quam _rabiem_, jam notavit Ernest. + --_æquoreo_, æquoris, campi, hoc est eorum qui in campo et circo + erant. + --_favere_ et _favor_ propriæ sunt voces, quibus non solum studium, + quo populus erga hanc vel illam aurigarum factionem adficitur, + indicatur, sed etiam solitæ adclamationes, quibus studium indicabat; + Drak. + --_Carceribus_, qui mox _fores_ et _limina equorum_, Gr. vero + +husplênx+, seu +husplêx+, et +aphetêria+, dicuntur. + --_Carceribus reseratis_, conf. ad VIII, 279. + --_mobile_, leve, inconstans, cujus favor admodum _fluctuat_, h.e. + dubius et mutabilis est; conf. sup. v. 146, et Horat. Od. I, i, 7. + 316. _servat_, ut III, 380, ubi vid. not. + + 314. _æquato fremitu_ conj. N. Heins. et v. 318, _moto cornu_. + + + Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo, + Et toto prima emicuit vix ungula cornu, + Tollitur in cælum furiali turbine clamor: + + 317. Pro certamine navali, quod Maro jam summo ornatu descripserat + Æn. V, 114... 285, Silius bene substituit curule. Sed eamdem rem jam + occupaverat Hom. Iliad. XXIII, 287 seq. 351 seqq. et Virgilius + quoque in simili re iisdem passim coloribus usus erat. Hinc Silius, + quæ iniqua sors est seriorum poetarum, utrumque imitari ac + variationem circumspicere cogebatur; confer quoque ludorum + descriptiones apud _Fénélon_, _Télémaque_, lib. III, et + _Barthélemi_, _Anacharsis_, cap. 38. _Ed._ + --_repagula_, funis, vel trabs, quæ in terram cadebat, dato _signo_, + cum tuba, de quo vid. Cassiodor. Ep. III, 51; Solin. cap. 47; Intpp. + Suet. Ner. 22. + 318. Vix equi extulerant totum pedem e carceribus, amotis repagulis; + Mars. + 319. _clamor_ aurigarum. + --_turbine_, inpetu, ut I, 41, et al. passim. + + Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur 320 + Quisque suos currus, magnaque volantibus idem + Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus + Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor. + Instant præcipites, et equos clamore gubernant. + + 320 seq. Aurigæ et verberibus et verbis equos incitant. Imitat. + Homer. Iliad. XXIII, 362 seqq. Conf. Virg. Ge. III, 103 sq. + --_Proni... ore sequuntur currus_ et _præcipites instant_, conf. + inf. v. 385 sq. et sup. VIII, 281, ubi vid. not. + 323. Omnes insano vincendi ardore conrepti sunt. + 324. _Instant_ verberibus equis. + --_Instant verbere torto_ ap. Virgil. l.l. + + 321. _cursus_ Colon. + 322. Verba _certamine certantum_ mireris neminem obfendisse, + præcipue quum vox _certantibus_ modo præcesserit. Pro _certantum_ + forte legendum _hortantum_ (+homoklêsan t' epeessin+ et +keklonto + de hoisin hekastos Hippois+, Iliad. XXIII, 363, 371) vel + _cædentum_, scilicet flagris, seu scuticis equos. + 324. _præcipites_ ex emend. N. Heins. recte substituit Drak. pro + vulg. _præceptis_. + + Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras 325 + Erigitur globus, atque operit caligine densa + Cornipedumque vias, aurigarumque labores. + Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri. + + 325 sqq. Conf. Hom. Iliad. XXIII, 365 sq. Virg. Ge. III, 110. + 326 seq. Et equi et aurigæ «jam cæco pulvere mixti Una in nube + latent.» Stat. Theb. VI, 411. + 328 sqq. Drak. ad v. 329 et 355, hæc jam bene notavit: «Versus 329, + attinet ad spectatores, quorum alii equo ob patriam favebant, alii + propter _nobile nomen Antiqui stabuli_», h.e. quod patre nobili, + qui sæpius in Circensibus victoriam adeptus erat, prognatus esset; + existimantes fortes fortibus creari, et in equis etiam patruum + virtutem esse (cf. Horat. Od. IV, iv, 29 seq. et Stat. Silv. + V, ii, 21 seq. ubi vid. Barth.) Ut autem ex generosis equis sobolem + servarent, «post vigesimum annum a Circo mittuntur ad sobolem + reparandam,» teste Plin. VIII, 42, hinc etiam nobilium equorum + genealogiæ (ut potissimum in Arabia) observabantur (vid. Græv. Præf. + T. IX, Thes. Antt. Rom.) Ita Caucasus equus inf. v. 367, ortus + dicitur ex illis, quos Diomedes ab Ænea abstulit. Solum vero equi + Hispani sunt, quos in hoc certamine memorat Silius, in diversis + tamen Hispaniæ regionibus nati. _Lampon_ enim equus est Callaicus. + _Panchates_ Asturicus, _Pelorus_ ex campis Vectonum, _Caucasus_ Tyde + venerat. Equi autem sanguinis Hispanici ut præstantissimi ludis + Circensibus frequenter laudantur; insuper etiam equi Phrygii et + Græci, sed inpr. Cappadoces, vid. Gothofr. ad Cod. Theodos. l. 1. de + equis curul. et l. unic. de grege dominico. Præterea Silius hic + sequitur morem in Circo usitatum, ut quarumcumque quadrigarum unius + tantum equus, qui præstantissimus erat, et ex quo potissimum + victoria pendebat, recenseretur, reliqui tres non nominarentur. + Atque ita, quum hic quatuor aurigæ certarint, Cyrnus, Iberus, Atlas + et Durius, et unusquisque quadrigas habuisse videatur, ex qualibet + tantum unus equus memoratur, Lampon, Panchates, Caucasus et Pelorus. + Id pluribus erudite illustravit Salmas. Exerc. Plin. p. 630 (al. + 897) «Equi Hispani nominantur, tum quod in Hispania hi ludi, tum + quod olim, ut et hodie, laudatissimi inde petebantur equi;» Dausq. + Rector Lamponis est Cyrnus (v. 334... 342), Panchatis Iberus + (v. 348... 354) Pelori Durius, et Caucasi Atlas (v. 355 sq. 366, + 367). Hæc lectoribus in Siliana certaminis descriptione numquam + animo dimittenda sunt, ne ipsis quoque, quod doctissimis interpp. + contigit, passim perturbata vel mendosa videantur, quæ tamen plana + sunt et recte se habent. + + Hos patriæ favor, hos adcendit nobile nomen + Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget, 330 + Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus + Quos juvet, et longo sonipes spectatus in ævo. + + 330 sqq. _quos spes grata fatiget_, quatenus intenti spectant + exspectatione equi juvenis, qui prima certamina init. + [331.] _nova ferre jugum cervix_; Ern. Cf. tamen sup. ad I, 63. + --_spes grata_ victoriæ, in equo juvene posita. + --_nova ferre_, ut _vetus bellare_ sup. V, 565. + --_cruda senectus_, vid. ad I, 405. + + + Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu + Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat + Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit. 335 + Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam + Majorem credunt præcepto limite partem. + + 333. Confer Virgil. Æn. V, 151, 318. + 334. _Callaicus_, vid. ad II, 397. + --_tranat_, vid. ad III, 662. + 335. Cf. v. 499; Virg. Æn. XII, 84, et similia passim, ubi, + exaggeratione poetica, pingitur rapiditas. + 337. _præcepto_, ante capto, præoccupato, v. ad IV, 802, in Var. + Lect. et inf. ad v. 390. + --_limite_, via, spatio, ut I, 267; IV, 105, inf. v. 488; Drak. + + 333. _curru_ Colon. unde _raptoque curru_ non male corrig. + N. Heins. quod recepit Lefeb. + 334. _Lampo_ Col. conf. ad II, 149. + 337. _præcepto limite_ ex scriptis et R. 2, edidit Lefeb. recte + forsan, vid. inf. not. ad v. 390; conf. tamen sup. ad IV, 802. + _limine_ malebat N. Heins. quum de initio cursus agatur. + + At, quîs interior cura, et prudentia circi + Altior, effusas primo certamine vires + Damnare, et cassis longe increpitare querelis 340 + Indispensato lassantem corpora nisu: + «Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat) + Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.» + Heu surdas aures! fertur securus equorum, + Nec meminit, quantum campi decurrere restet. 345 + + 338 seqq. Inter artes Circenses erat ne quis initio certaminis + omnibus viribus uteretur, ne nimis cito spiritus equos deficeret; + Drak. coll. sup. VIII, 278 sqq. (ubi vid. not.) inf. vers. 496 seq. + Sophocl. Electr. v. 735 seq. Lucan. IV, 620 sq. et Stat. Theb. VI, + 462 sq. ubi vid. Barth. Sic apud Tacit. Ann. XIII, 16; _quibus + altior intellectus_. _Ed._ + 341. _Indispensato nisu_, inpetu inmoderato, omnibus viribus, sine + ordine ac modo, effusis. Ex Stat. l.c. intelligitur, eum esse nimium + in equos inpetum, quo vires equorum non _dispensantur_, sed, ut + v. 381, repente _exhauriuntur_; Ern. Bene Drak. contulit Liv. XXVII, + 50 (ubi vid. Gron.) Plin. VIII, 45; Senec. Præf. Contr. I «Nesciebat + dispensare vires suas, sed inmoderati adversus se imperii fuit.» Et + Plin. Paneg. 35: «Quæ singula quantum tibi gratiæ dispensata + adjecissent? at tu simul omnia profudisti.» + 342. _nimius_, nimium, nimio inpetu. + [343.] _revoca_, adduc. + 344. _securus equorum_, de iis non sollicitus, eos nil curans. Cf. + XV, 673, et Virg. Æn. I, 350, ubi vid. Heyne. + + 339. _vires_ Col. Oxon. Tell. _viris_ R. 2. _juris_ Put. Vulgo + _voces_. + + + Proximus, a primo distans, quantum æquore currus + Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat + Astur Panchates, patrium frons alba nitebat + Insigne, et patrio pes omnis concolor albo: + Ingentes animi, membra haud procera, decusque 350 + Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas + Concitus, atque ibat campo indignatus habenas. + + 346 seq. Minus est spatium, quod memorat Homer. Iliad. XXIII, 517 + seq. quem Nonnus Dionys. XXXVII, 470 sq. imitatur; Drak. Color + orationis similis Virgil. Æn. V, 320 seq. et inf. v. 489 seqq. + 348 sq. Conf. Virg. Æn. V, 566 sq. et Iliad. XXIII, 453. + 350 sq. De Asturico equorum genere conf. ad III, 335. + 351. _sibi fecerat alas_, velocissime currebat, ut al. + --_volare_, et ap. Homer. Iliad. XXIII, 506; +speudonte petesthên+. + 352. _indignatus habenas_, conf. ad XIII, 159. + + 346. _Proximus, a primo distans, quantum æquore currus Occupat + ipse loci distans; sed_, etc. conj. Salmas. ad Solin. pag. 630. + 348. _Paucates_ Putean. passim. _patrio insigni_ scribendum + videbatur Salmas. l.l. Sed per adpositionem, poetis solennem, hæc + dicta esse, jam monuit N. Heins. + 351. _enim_ pro _tum_ conj. N. Heins. + + Crescere sublimem, atque augeri membra putares. + Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus. + + 353. Hoc loquendi genus ortum ex allucinatione visus nostri, qua + illa pars corporis, quæ prima aerem scindit, major fieri atque + adsurgere supra se ipsa videtur: sic ut quæ majora concipimus + oculis, _crescere_ dicuntur, et contra quæ minora adparere + incipiunt, _decrescere_; Gronov. Obss. III, 1, quem vide. Equus + ferox crevisse videbatur, quia caput et pedes in altum movebat; ut + contra _decrescit_ Lampon fessus, demisso capite ac cervice, inf. + v. 391; conf. et inf. v. 374 sq. 394, 398, 442, 444. + 354. _Cinyphio cocco_, Gætulica purpura. Cf. sup ad v. 176, et II, + 60. + + 354, 355. Ita recte Col. et Ox. In reliquis libris, omisso versu + integro, legitur, _Cinyphio rector radiabat fronte Peloro. + Camphasus ipse, asper_, etc. + + + Tertius æquata currebat fronte Peloro 355 + Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret + Adplausæ blandos sonitus, clausumque cruento + Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum. + + 355. _Caucasus_ et _Pelorus_ equi, diversis quadrigis juncti, + _currebant æquata fronte_, altero non superato ab altero, ut eorum + magistri, Atlas et Durius inf. v. 378 sqq. et ap. Sophocl. Electr. + v. 739 sq. +Kaxisôsantes zuga Êlaunetên, pot' allos, alloth' hateros + Kara proballôn hippiêôn ochêmatôn+, Drak. Sic et _æquo discrimine_, + dixit. Virg. Æn. V, 154, et v. 157 _una ambæ junctisque feruntur + Frontibus_. + 356 sq. _ipse_, Caucasus. + --_cervicis Adplausæ blandos sonitus_, quomodo ceteroquin equi + permulceri amant et gestiunt. Cf. ad IV, 264. + 358. Cf. Virgil. Æn. IV, 135. + + 356. _Caucasus_ ubique Col. _Cauphasus_ Put. _Campasus_ Salmas. + l.c. p. 631; conf. ad v. 367. + 357. _rosumque_, vel _rasumque_ malebat N. Heins. + + At, docilis freni et melior parere, Pelorus + Non unquam effusum sinuabat devius axem; 360 + Sed lævo interior stringebat tramite metam. + + 360 seq. _Pelorus non unquam devius_, a proxima ad metam via + deflectens, _axem_, currum, _effusum sinuabat_, h.e. numquam + dextrorsum evagabatur flexu sinuoso, vel tramite flexuoso, sed recta + via, _interior_, versus metam (non exterior, versus patentiora circi + loca), et _lævo tramite_, læva parte ac via, quæ brevissima est, + currum ita flectebat circa _metam_, ut eam quam proxime raderet, vel + _stringeret_. Cf. ad V, 24; Hom. Iliad. XXIII, 319... 341; Heyne et + Cerda ad Virg. Æn. V, 162, 163, 170, 202, 203; Barth. ad Stat. Theb. + VI, 440 sq.; Intpp. Ovid. Am. III, ii, 12; A. A. II, 426, et Fast. + V, 68; Taubneri Ind. in Fast. Ovid. et Gesn. Thes. v. _interior_. + + Insignis multa cervice, et plurimus idem + Ludentis per colla jubæ; (mirabile dictu!) + Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis + Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe. 365 + Nobilis hunc Durius stimulabat in æquore currum: + Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro. + + 362 sq. _multa cervice_, longa et crassa, ut _plurima cervix_ ap. + Virg. Ge. III, 52, ubi v. Heyne. + --_plurimus jubæ_, plurimas vel densas gerens jubas, _ludentes per + colla_; cf. inf. v. 442; Virg. Ge. III, 86, et Æn. XI, 497. + 364. De equabus Lusitanis ex Zephyro concipientibus, et de + _Vettonibus_; v. ad III, 378 seq. + 365. _Harpe_, h.l. equæ, et sup. II, 117 (ubi v. Var. Lect.), + virginis bellatricis nomen. + 366. _currum_, equum, Pelorum, ut ap. Virg. Æn. XII, 287, et Ge. I, + 514: +harmata peisichalina+ ap. Pind. Pyth. II, 21. + --_Durius_ (a Durio, Hispaniæ fl., dictus) erat agitator Pelori, et + Atlas Caucasi. + + 364. Ita Col. et Ox. Nec aliter edd. Marsi et Martini Herbip. nisi + quod +to+ _ad_ omissum sit. _Nullus erat timor: ad Zephyri_ Put. + _Unus erat levis, ad Z._ R. 1, Parm. Med. _Unus erat levis, ut Z._ + ed. Junt. et inde aliæ. + 365. _Vectonum_ Colon. et edd. tantum non omnes. Sed vid. ad III, + 378. + 367. _Caucasus_ scripti et priscæ edd. Vulgo _Camphasus_, ut + v. 355. + + Ipsum Ætola, vago Diomedi condita, Tyde + Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum + Tradebant, quos Æneæ Simoentis ad undas 370 + Victor Tydides magnis abduxerat ausis. + + 368. _Ipsum_ Caucasum. + --_Ætola Tyde_ a Diomede _condita_; v. ad III, 367. + --_vago_, propter tot errores ac peregrinationes, ut _vagus + Hercules_ ap. Horat. Od. III, iii, 9. + 369 sqq. _Caucasus oriundas_ ab equis Æneæ, a Diomede ad Trojam + ablatis, de quibus v. Hom. Il. V, 265 sq., 323 sq.; XXIII, 290 sq. + + 368. _Ipsumque Ætolo Diomedi c. Tinde_ emend. Salmas. de quo vid. + not. ad III, 367. + 370. _Tradebant_ Col. _Cadebant_ Oxon. _Ducebant_ Tell. _Cedebant_ + R. 1, Parm. Med. Vulgo _Credebant_. + + Jamque, fere medium evecti certamine campum, + In spatia addebant; nisusque adprendere primos + Panchates animosus equos, super altior ire, + + 372. _medium campum_ puto dici medium decursum, adeoque tres gyros + ac dimidium: nam tota decursio septem gyris, vel spatiis + continebatur. Confecto dimidio decursu vel missu, maxime vero in + extremo gyro, non initio certaminis (v. ad v. 338 seq.), aurigæ + cursu concitatiore et habenis quam laxissimis vehi solebant: et hæc + est sententia verborum _in spatia addebant_, quod etiam ex simili + loco Hom. Iliad. XXIII, 373. + 373. Intelligitur. Ipsam loquendi formulam Silius petiit e Virg. Ge. + I, 513, ubi interpretes eam vario modo expediunt. Plerique, ut et + h.l. N. Heins. et Ern. post Serv. + --_in spatio_ (v. Var. Lect.) _addunt_ h.e. intendunt, augent, scil. + cursum. Heyne: _addunt_, dant scil. se, inmittunt se, ruunt, cum + impeta feruntur _in spatia_, h.e. campum, scil. decursum (cf. sup. + ad I, 539). Voss. _addunt in spatia_, h.e. spatiis, scil. spatia, + h.e. gyros multiplicant et repetunt. Dausq. h.l. _addunt se in + spatia_, insistunt, qua licentior cursus esse potuit, campum + patentiorem, expatant, ut ap. Festum: «Expatare, in locum patentem + se dare, sive in spatium se conferre.» Nulla harum rationum est, quæ + non contorta sit: sed vereor, ut simpliciores dari possint, quam + illæ Heynii et Vossii, quos vide ad Virgil. l.l. + --_nisus_, connisus, _adprendere_, consequi (ut _prendere_, v. 416), + _primos equos_ Cyrni, cujus currui _Callaicus Lampon_ junctus erat, + unde _Callaicum axem_ et _Callaicas vires_, v. 377, 332. Conf. + v. 333 sq. + [374.] _super altior ire_, superare, præterire, vel id. qd. mox + dicitur, «præcedentem jam jamque adscendere currum Pone videbatur,» + ut ap. Hom. Iliad. XXIII, 378 sq. +Oude ti pollon aneuth' esan, alla + mal' engus; Aiei gar diphrou epibêsomenoisin eïktên+. + --_altior_, ut mox _curvatis calcibus_. +Hippoi aersipodes+, et + +Hupsos aeiromenoi rhimpha prêssousi keleuthon+, Iliad. XXIII, 475, + 501, et Odyss. XIII, 83, de cursu citatiore. Cf. inf. ad v. 390, + 394, 398, 510. + + 373. _In spatio_ scripti et R. 2, quod recepere Drak. Lefeb. Ern. + prob. N. Heins. conf. not. et interpr. Virg. Ge. I, 513. + + Et præcedentem jam jamque adscendere currum 375 + Pone videbatur, curvatisque ungula prima + Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem. + + 376 seq. _ungula pulsabat axem_, ad naturam scena adumbrata, quum + unus currus alterum insequens urget et tangit, ut ap. Hom. Iliad. + XXIII, 763. +Oduseus theen enguthen. Autar opisthen Ichnia tupte + podessi+, et ap. Virg. Æn. V, 324. _Calcem terit jam calce Diores_; + Ern. Sed vix crediderim, verba nostra eo sensu capi posse. Egregie + potius, nisi me omnia fallunt, depingitur fallacia visus, vel + optica, qua equus, in cursu effuso _primam ungulam et calces + curvans_, h.e. pedes anteriores elevans, procul eum spectantibus + _videtur currum præcedentem adscendere_, et _quatere_, vel + _pulsare_. Cf. ad v. 353. + + + At postremus Atlas; sed non et segnior ibat + Postremo Durio: pacis de more putares + Æquata fronte et concordi currere freno. 380 + Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus + Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire + Præcipitem currum, et fumantes verbere cogi + Adsiduo violenter equos, ceu monte procella + Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente 385 + Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens, + Concitat ardentem, quod ferret lora secundus, + Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas: + + 378 sq. Atlas et Durius postremi et una, juxta se, _æquatis_ equorum + _frontibus_, vehebantur. Cf. ad v. 355. + 381. _proximus_ Cyrno. _exhaustas_ esse _vires Callaicas Cyrni_, + h.e. equi Callaici, Lamponis, cujus magister erat Cyrnus. Conf. + v. 334 et 342. + 382 sq. _salire Præcipitem currum_, ut +harmata aixaske metêora+, + Iliad. XXIII, 369. Conf. Virg. Ge. III, 108 sq. + --_fumantes_ sudore, ut ap. Virg. Ge. III, 515. + 384. Videtur poeta repentini inpetus, quo Iberus ad _colla + cornipedum protentus_ fuit, notionem exaggerare voluisse: at quis + non sentiat, _procello ex monte ruentis_ imaginem ineptam huic + consilio atque ex ornandi cupidine ortam? Ita bene Ern. + 385 sqq. Cf. VIII, 281 et ibi not. + [387.] _ardentem_ Panchatem equum cum indignatione, _quod ferret + lora secundus_, quod adhuc secundus esset, nec dum primus evadere + potuerit; Drak. + + 381. _ut_, non _et_, Col. Tell. R. 2. + 382. _Cyrni_ Col. Vulgo _cernit_. + + «Tene, Astur, certante feret quisquam æquore palmam + Erepto? consurge, vola, perlabere campum 390 + Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo + Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti, + Quem ferat ad metas, jam spiritus.» Hæc ubi dicta, + + 389 seq. Cf. Hom. Iliad. XXIII, 403 sq. et sup. ad IV, 265 sq.; V, + 166 seq. Dictionem _eripere æquor_, seu _campum_ ex lapide antiquo + apud Gruter. p. 337, illustrant Salmas. ad Solin. p. 635, 636 (al. + 905) et Gronov. ad Tac. Ann. I, 63 pr., ubi hæc ejus nota est: + «Genus loquendi e circo petitum. Ubi quum quatuor currus ad carceres + starent, si primo ostio missus palmam meruisset, dicebant, + _occupavit et vicit_; occupatio enim est eorum, qui in vacua veniunt + primi: si secundo, _successit et vicit_: si tertio, _eripuit_ (scil. + campum præcedentibus) _et vicit_. Idem Silius sup. vers. 337, + _præripere_ (seu _præcipere_) _limitem_ dicit de primo, quod Manilio + est _præcludere circum_, lib. V, 79 seq. _Vel prima tenentem Agmina + in obliquum_ (quod Silius repræsentat inf. v. 406 sq.) _currus + agitare malignos_ (scil. in adversarium, cui hanc moram objiciunt). + _Obstantemque mora totum præcludere circum_, in quo nullum + adversario locum dat antevertendi aut laudem in eo quærendi.» Hinc + Drak. h.l. ita interpretatur: «Iberus, qui secundus erat agitator, + conspiciens, prægressos Cyrni, primi agitatoris, equos spiritu jam + defici, equum suum adhortatur, ne pati velit, quemquam alium se + certante palmam ferre, _erepto_ quamquam _campo_, i.e. licet primo + ostio emissus non sit, sed ut potius nunc omnibus viribus adnitatur, + eumque prævertere conetur. _Eripuit_ itaque hic _campum_ agitator, + qui, primo ostio emissus, omnes post terga relinquit, ut supra + v. 337. Non nego tamen tertium aliumve quem agitatorem _campum + eripuisse_ dici posse, si alios prioribus ostiis missos prægressus + fuerit; sed ea nunc non est mens Silii.» Enimvero contorta est ratio + illa, _erepto_ quamquam _campo_, et multo simplicior hæc: num + _quisquam feret palmam æquore erepto_ tibi, h.e. dum te cursu + præverterit? Conf. I, 331 et 422. + --_Astur_ Panchates. Conf. v. 348 seq. + --_consurge_, altius pedes tolle, h.e. curre velocius, unde _tollit + se sonipes_, v. 394; cf. ad v. 374. + --_vola, perlabere campum pennis_, ut +tô de speudonte petesthên+, + Iliad. XXIII, 506. + [391.] _Adsuetis pennis_, h.e. rapiditate tibi adsueta. + 391. _Decrescit_; v. sup. ad v. 353. + + 390. Vulgo male post _campum_ major distinctio posita. + 393. _Qui ferat_ reposuit Lefeb. ut sensus sit: non restat hianti + spiritus, qui ferat illum ad metas. Sed recte etiam dici aliquem + posse spiritum ad metas ferre, jam monuit Ern. + + Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo + Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos 395 + Aut æquare gradus, Cyrnum post terga relinquit. + Confremit et cælum, et percussus vocibus altis + Spectantum circus: fertur sublime per auras + Altius adtollens cervicem victor ovantem + Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales. 400 + + 394. _primo_, primum, _e carcere_, unde initium cursus. + 395 seq. _Conriperet spatium_, stadium, vel campum. Cf. ad I, 570. + Panchates subito prægressus currum Cyrni, frustratur artem, quam + ille parabat, et de qua Salmas. in Exerc. Plin. p. 636, ita + disputat: «_Obponere_ est verbum ex arte circensi, et quidem + proprium præcedenti aurigæ. Quum enim, qui præverterat, et primus + erat, nimis premeretur a sequenti curru, nec alia arte aut vi vitare + posset, ne ipse præverteretur, currum obliquum subito _obponebat_; + quo facto instantis et incumbentis aurigæ currus, dum nimio inpetu + ferretur, inpactus sæpe frangebatur, vel evertebatur excutiebaturque + quadriga, quod ipse Silius disertius exponit, v. 405 seq. et Nonn. + Dionys. XXXVII, 249 seq.; cf. et Manil. V, 80, de quo loco v. sup. + ad v. 390.» + --_curvos gradus_, gressus equorum, h.e. equos, seu currum, ut ap. + Manil. I, 740; _curvæ quadrigæ_ dicuntur, quæ a recta via + deflectunt, et inf. vers. 406: _obliquum conversis habenis_, vel ap. + Manil. V, 80, _in obliquum currus agitare_. + 397. Conf. Hom. Iliad. XXIII, 766, 767; Virg. Æn. V, 148 seq.; 227, + 228, inf. v. 419 et sup. vers. 303, 314, 336. + 398 sq. Cf. ad v. 374. + + 395. _curvos_ scripti. Vulg. _lævos_. + + + At postremus Atlas, Durius postremus in orbem + Exercent artes, lævos nunc adpetit ille + Conatus, nunc ille premit, certatque subire + Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant; + Donec, confisus primævæ flore juventæ, 405 + Obliquum Durius conversis pronus habenis + Obposuit currum, atque eversum propulit axem + Atlantis senio invalidi, sed justa querentis: + + 400. _socios jugales_, equos iisdem quadrigis junctos. Conf. ad XV, + 212. + 401. _in orbem_, alterni. + 402 seq. _lævos adpetit Conatus_, a læva parte prætervehi conatur. + --_nunc ille premit_, instat huic, et _dexter_, a dextra parte, + _certat subire_, eum prævertere. + 405. _primævæ flore juventæ_; cf. ad I, 61, 376, et Klotz. ad Tyrt. + pag. 68 seq. + 406 sqq. Vid. ad v. 395. + 408. _justa_, jure. + + 402. _artus_ R. 1, Parm. Med. unde _astus_ conj. N. Heins. qui + etiam _lævo conatu_ malebat. Sed Drak. +to+ _artes_ firmavit coll. + Plin. VIII, 42, _Quum puderet, hominum artes ab equis vinci, + peracto legitimo cursu ad metam stetere._ + 403. _certatque_ libri veteres. Vulgo _certaque_. + 405. _primævo f. j._ legebat Salmas. ad Solin. p. 636; conf. ad I, + 376. + + «Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos? + Et nobis et equis letum commune laboras.» 410 + Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe + Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo + Discordes sternuntur equi: quatit æquore aperto + Lora suis victor, mediaque Pelorus arena + Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit. 415 + Nec longum Cyrni defessos prendere currus. + Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum + Discentem, rapido prætervolat incitus axe: + Inpellit currum clamor vocesque faventum. + + 409. _certaminis mos_; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, x, 4. + 410. _laboras_, paras, moliris, ut inf. vers. 508; Drak. exponit: + Circensi labore (ut de ludis v. 328, 494), agitatione currus tui + nobis mortem paras, nos in periculum mortis adducis. + 414. _victor_ Durius _quatit lora suis_ equis, incitat eos acrius, + laxatis frenis, ut dum Atlas dejectus in arena serpat, campum + apertum petant; Ern. Cf. v. 439. + --_Pelorus_, equus Durii (cf. v. 366), non Iberi, quod putabat + Barth. Adv. X, 7. + 416. _Nec longum_, non ita multo post. + --_prendere_, prendit, adsequitur (ut v. 373). Durius, vel Pelorus + Cyrnum. + 417 seq. _Discentem moderamina equorum_, moderatiore cursu, non, ut + antea (v. 333 sq.), nimio impetu, vehentem, _sero_, fessis jam + equis, de quo v. sup. v. 381 sq., 391 sq. + 419. Conf. ad v. 397. + + Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi 420 + Ora superposuit sonipes, flatusque vapore + Terga premi, et spumis auriga calescere sentit. + Incubuit campo Durius, misitque citatos + Verbere quadrupedes, nec frustra: æquare videtur, + Aut etiam æquavit juga præcedentia dexter. 425 + + 420 sq. Imitat Hom. Iliad. XXIII, 380 seq., et 765; Drak. contulit + Virg. Ge. III, 111; Nonn. Dionys. XXXVII, 628 sq.; Stat. Theb. VI, + 603 sq.; Ovid. Met. V, 616 sq. + 423. _Incubuit campo_, ut IV, 666, ubi v. not. + 424 sq. _æquare videtur, Aut etiam æquavit_, eleganter, judice Drak. + ut ap. Stat. Theb. V, 599 sq., et Senec. Phoen. v. 427, ubi plurima + exempla congessit Gronov. + + + Adtonitus tum spe tanta, «Genitore, Pelore. + Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus. + Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen, + Quantum divini præcellat seminis ortus. + Victor dona dabis, statuesque altaria patri.» 430 + + 426 seq. Verba Durii, quibus Pelorum, equam suum, incitat. _Genitore + Zephyro eductum_; cf. sup. v. 364 sq. + 428. _ducunt nomen_; v. Heins. ad Ovid. Fast. III, 387. + --_pecudum ab origine_ vulgari. + + 429. _præcellat_ Col. et Put. _præcellet_ Oxon. Vulg. _præcellit_. + + Et, ni successu nimio lætoque pavore + Proditus elapso foret inter verba flagello, + Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras. + Tum vero infelix, veluti delapsa corona + Victoris capiti foret, in se versus ab ira, 435 + Auratam medio discindit pectore vestem, + Ac lacrimæ simul et questus ad sidera fusi: + Nec jam subducto parebat verbere currus. + Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora. + + 431. Imitat. Hom. Iliad. XXIII, 382 sq. sed sine deorum ministerio. + --_læto pavore_, acuta antithesis, cujus vim ut adsequamur, + cogitemus necesse est Durium mixta metu eventus lætitia adfectum et + consternatum, gaudiam inter cordis pulsus sensisse, ut fit in spe + propinquæ, at nondum præsentis victoriæ; Ern. Durius præ gaudio + nimio successu consternatus et confusus; N. Heins. Cf. v. 479, 514 + inpr. supra ad III, 215, et Heyne ad Virg. Ge. III, 105 seq., et + Æn. V, 575. + 432. _Proditus_, destitutus ope _flagelli_, quod ipsi, _inter + verba_, hæc cum ardore dicenti _elapsum_ erat, manu exciderat. Cf. + sup. ad II, 247. + 438. _subducto verbere_, amisso flagello: unde mox _inania lora_ + dicuntur, quatenus sine flagello sola non subficiebant equis + moderandis; Ern. + 439. _stimulis_, flagello, quo equi incitantur, ut +aneu kentroio + theontes+ ap Hom. Iliad. XXIII, 387. Cf. sup. ad I, 113. + + 431. _favore_ emend. Gron. Obss. II, 14. At vid. not. + 436. _perscindit_ R. 1, Parm. Mediol. unde _præscindit_ conj. + N. Heins. + + + Interea metis, certus jam laudis, agebat 440 + Sese Panchates, et præmia prima petebat + Arduus; effusas lenis per colla, per armos + Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi + Adtollens gressus, magno clamore triumphat. + + 440. _metis_, ad metam. + 442 sqq. _Arduus_, superbus quasi et elatus victoria. + --_effusas... jubas_; cf. v. 363. +Chaitai d' errhôonto meta pnoiês + anemoio+, Iliad. XXIII, 367. + [443.] _mollia crura superbi Adtollens gressus_, ut ap. Virg. Ge. + III, 76, ubi v. Heyne, qui tamen non ad superbiam refert, quo certe + h.l. spectat. + + 440. _metæ_ corrig. Lefeb. vocem poeticam substituens vulgari; cf. + v. 518. + + + Par donum solido argento cælata bipennis 445 + Omnibus, at vario distantia cetera honore. + Primus equum volucrem, Massyli munera regis + Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus + E Tyria, quæ multa jacet, duo pocula, præda, + + 445 sq. Sic et Æneas non victoribus solum, sed etiam omnibus, qui + cursu certarent, proponit præmium duo jacula et _argento coelatam + bipennem_, deinde victoribus alia propria, ap. Virg. Æneid. V, 305 + sqq.; Drak. + --_argento cælatam bipennem_; confer. Heyne. ad Virg. l.c. + 447. Recte illi, qui curuli certamine vicerit, equum proponi + præmium, monet Drak. ut ap. Hom. Iliad. XXIII, 265 sq.; Virg. Æneid. + V, 310; Stat. Theb. VI, 644. + --_munera Massyli regis_; cf. ad V, 321. + --_Massyli regis_, Syphacis. Vid. sup. v. 170 seq. + 448. _virtute secundus_, ut ap. Virg. Æn. V, 258. + 449 sq. _duo pocula_, ut ap. Hom. Iliad. XXII, 656, 741; Virgil. Æn. + V, 535 sq.; Stat. Theb. VI, 531 seq. + --_Aurifero pocula perfusa Tago_, ut sup. II, 404. + + 446. _at_, non _ac_, Colon. et Rom. 1, ad marg. + 448. _hinc_ pro _huic_ Oxon. Put. R. 1, Med. et Marsi edd. Alterum + _tulit_ omittitur in R. 1, et Med. + + Aurifero perfusa Tago: villosa leonis 450 + Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis + Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta, + Quamvis perfracto senior subsederat axe, + Adcitum donat ductor, miseratus et ævum + Et sortem casus: famulus florente juventa 455 + Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri. + + 451. _Sidonia cassis_, ut _Argolica galea_, ap. Virg. Æn. V, 314. + 452. _honor_, donum, quod honori est ei, cui datur, ut ap. Virg. Æn. + V, 249, 308; cf. ad IX, 199. + 453. _perfracto axe_; conf. v. 411 seq. + --_subsederat_, substiterat in cursu. + 454. _Adcitum_, quia miser homo, pudore captus, non sponte + adcedebat. + --_miseratus casum_, ut ap. Virg. Æn. V, 350, et Hom. Iliad. XXIII, + 534. + 455. Atlanti etiam, quamvis victo, donum datur, et quidem _famulus_, + ut serva ap. alios poetas: cur autem ap. Nostrum servus, non liquet. + Cf. v. 552 seq., 571; Hom. Iliad. XXIII, 534 seq.; 656, 704 sq.; + Virg. Æn. V, 282 seq.; Stat. Theb. VI, 548 seq. Serva etiam præmium + victoris inf. v. 568, et ap. Hom. Iliad. XXIII, 262 sq. + 456. _gentilis galeri_; cf. I, 404. + + 452. _est_ pro _et_ Put. _est_: _et_ Mars. et Mart. Herbip. _at_ + vel _ast_ recte, puto, corrig. N. Heins. qui tamen non damnabat + conject. Dausq. _Tertius inde honor est_: _postremo_, quæ firmatur + c. Put. et recepta est a Lefeb. Deinde _Atlanta_ edidi ex emend. + N. Heins. post Lefeb. et Ern. _Atlantem_ etiam conj. Cort. vel + Livin. Vulgo _Atlantis_. + 454. _Accitum_ scripti et R. 2. Vulgo _Attritum_. + 455. _sortem cassam_ conj. N. Heins. et 457, _lectæ_ pro _læta_. + + + His actis ductor læta ad certamina plantæ + Invitat, positisque adcendit pectora donis: + «Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas + Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus, 460 + Adcipiet; cæso pater hunc detraxit Hyempsæ. + Tertius extremam tauro solabere palmam. + Cetera contenti discedent turba duobus + Quisque ferox jaculis, quæ dat gentile metallum.» + + 457... 526. Conf. Hom. Iliad. XXIII, 740 seq., et Virg. Æn. V, 286 + sqq. Silius tamen hanc rem, a summis jam poetis tractatam, maxime + nec sine arte ac ingenio variavit. + --_plantæ_, ut v. 297. + 458. _positis donis_, ut +alla tithei tachutêtos aethla+, Iliad. + XXIII, 740, et +pugmachiês thêken aethla+, v. 653; cf. Virg. Æneid. + V, 292, et sup. ad IV, 267. + --_galea_ Hasdrubalis, et _ensis_ Hyempsæ spolium. Cf. Il. XXIII, + 560, 808, et sup. ad V, 321 sq. + 460. Cf. Iliad. XXIII, 807. + 461. _pater_ meus, Scipio. + 462. _tauro_, ut inf. 550, et Iliad. XXIII, 750. + --_solabere tauro palmam_, doctius quam _solatia victo_, ap. Virg. + Æneid. V, 367. + --_palmam_, de eo, qui tertio loco vincit. Cf. ad v. 503. + 463 sq. _Cetera contenti discedent turba_, etc. Cf. ad V, 495, et + Cort. ad Sallust. B. C. c. 43. + --_duobus jaculis_, ut ap. Virg. Æn. V, 306. + [464.] _gentile metallum_, metalla Hispaniæ. Cf. v. 526. + + 460. _cursus_ Col. et Put. _currus_ Oxon. Vulgo _cursu_. + 463. _discedens_ Col. + + + Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora 465 + Ostendere simul vulgi clamore secundo. + Hos Tyriæ misere domo patria incluta Gades. + Mox subit, adspersus prima lanugine malas, + Bæticus: hoc dederat puero cognomen ab amne + Corduba; et haud parvo certamina læta fovebat. 470 + + 465. Nomina eorum, qui certant, desumta ab Hispaniæ oppidis, + fluviis, et tractibus. Cf. ad I, 306, in Var. Lect. + --_Fulgentes_, conspicui facie et flore ætatis, vel, ut v. 471. + --_fulgore nivali corporis_. + 466. Cf. Virgil. Æn. V, 337 sq. + 467. _Tyriæ Gades_; v. ad III, 4, et 396... 399. + 468. Cf. VII, 691, ibique not. + 469. _ab amne_ Bæti. + 470. _Corduba_; vid. III, 401. + --_haud parvo_, ut _Stat mihi non parvo virtus mea_ Mod. Magni + pretii æstimabat ex his certaminibus palmam repotare; Ern. Corduba + haud parvo sumtu hujus pueri certamina sustentavit, ut cum aliis + civitatibus præstantia et sumtu sui athletæ certaret; Cell. Cf. V.L. + + 468. Hic versus, qui ab edd. tantum non omnibus abest: legitur in + quatuor scriptis et Rom. 2. Sed _Nox_ in Put. et _Hos_ in Tell. + Deinde _adspersus_ in solo Putean. _adspersas_ in Rom. 2. + _adsperus_ in Tell. _Asperus_ in Colon. et Oxon. + 469. _patrio c. ab amne_ corrig. N. Heins. coll. vers. 526. + 470. Ita Col. _parto certamine_ Oxon. Vulgo _parco certamine_, + prob. Barth. Adv. X, 7, ut sensus sit: non erat parca in exornando + puero, ut certamine contendere cum ceteris Corduba videretur. + _haud parce certamina l. f._ conj. Modius Novant. Lect. Ep. LV. + Non male! + + Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali + Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem + Eurytus: excelso nutritum colle crearat + Sætabis, atque aderant trepidi pietate parentes. + Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdæ, 475 + Et Theron potator aquæ, sub nomine Lethes + Quæ fluit, inmemori perstringens gurgite ripas. + + 472. Cf. Virg. Æn. V, 340 seq.; lib. VIII, v. 636. + --_cavea_ locus, ubi spectatores ludorum sedent, propr. scenicorum, + sed h.l. circensium, ut. ap. Virg. ll.cc. + 474. _Sætabis_ in _colle_ sita. Cf. III, 373. + --_trepidi pietate_, inter spem et metum suspensi, de filiorum + fortuna et victoria; Ern. + 475. _Sicoris_ nomen ductum a fluvio, ad quem sita _bellax Ilerda_. + Vid. ad III, 359. + 476. _Theron potator aquæ_, etc., h.e. adcola Lethes. Cf. ad VIII, + 367 et 564. + --_Lethes_ fl. cujus _gurges inmemor_ est, h.e. cujus aqua potata + inmemores rerum olim gestarum facit, earum oblivionem gignit. Vid. + ad I, 236, et XIII, 555. Sic et _inmemor Lethe_ ap. Senec. Herc. + Oet. v. 936, et Stat. Silv. V, ii, 96. + 477. _perstringens ripas_, v. ad IV, 350. + + 473. _Eurythus_ et _Euritus_ al. + 474. _Sætabis_ pro vulg. _Setabis_ scripsit Drak. vid. ad III, + 373. + + + Qui postquam adrecti plantis et pectora proni, + Pulsantesque æstu laudum exsultantia corda, + Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras 480 + Ocius effusis nervo exturbante sagittis. + Diversa et studia et clamor, pendentque faventes + Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli + Nomine quemque cient: grex inclutus æquore fertur, + Nullaque tramissa vestigia signat arena. 485 + Omnes primævi, flaventiaque ora decori, + Omnes ire leves, atque omnes vincere digni. + + 478. _adrecti plantis_, ut +ep' akrotatoisin aertheis podessi+, ap. + Apoll. II, 90, more et currentium et pugilum. Cf. Heyne ad Virg. Æn. + V, 426, et Burm. et Val. Fl. IV, 267. Sic et _pendent faventes + unguibus_ mox vers. 482, ubi recte Ernesti: «Cogita spectatores, dum + suis adclamant, summis pedibus adrectos, et veluti suspensos, ut fit + in tali contentione favoris et in turba multorum.» Cf. ad XV, 614. + 479. Cf. Virg. Ge. III, 105 seq. ibique Heyne. Vid. et supra ad + v. 431. + 480. _Adcepere tuba spatium_, h.e. potestatem signumque currendi. + 482. _studia_ voc. propr. de favore spectantium, ut ap. Virg. Æn. V, + 48, 228, 450. + 485. Cf. ad III, 309, et IV, 147. + 486. _flaventia ora_, ut ap. Virg. Æn. X, 324; cf. ad I, 438. + + 478. _pectora_, non _corpora_ Put. R. 2, Med. + 483. _Vocibus_ pro _Unguibus_ conj. N. Heins. et _Auribus_ Cort. + Deinde _laudi_ pro _anheli_ in Putean. unde _blandi_ suspicabatur + N. Heins. + 484. _grex incitus_ eidem legendum videbatur. Non male; conf. + tamen vers. 464, 486, 487. + + Extulit, incumbens medio jam limite, gressum + Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat + Præcedens spatiis. Instat non segnius acer 490 + Hesperos, ac prima stringit vestigia planta + Progressæ calcis: satis est huic esse priori; + Huic sperare sat est, fieri se posse priorem. + Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore + Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem. 495 + + 488. _incumbens_; v. ad v. 423. + --_limite_, ut v. 337. + 489 seq. Conf. sup. v. 346 sq., et Virg. Æn. V, 320 sq. _prima + stringit vestigia planta Progressæ calcis_, ut _calcem terit jam + calce Diores_, ap. Virg. Æn. V, 324, ubi v. Heyne. + 492. Cf. ad VII, 226. + 495. Conf. XIV, 509, et Ovid. Met. X, 590. + + 489. _Euritus_ Col. Vulgo _Eurythus_, ut v. 473. + 492. _Prægressæ_, et mox _isse_ pro _esse_ conj. N. Heins. + + Ecce, levi nisu postremoque agmine currens, + Postquam sat visus sibi concepisse vigoris, + Celsus inexhaustas effundit turbine vires + Non exspectato, subitusque erumpit, et auras + Prævehitur Theron: credas Cyllenida plantam 500 + Æthereo nexis cursu talaribus ire. + + 496 seq. Theron prudenter initio cursus non omnes profundit vires. + Cf. ad v. 338 seq. + 498. _turbine_, inpetu, ut passim. + 500 sq. Cf. Virg. Æn. I, 300 sq. et IV, 239 sq. + --_plantam Cyllenida_, pedes Mercurii, et hoc pro ipso Mercurio. + --_Cyllenida_, Cylleniam, ut ap. Ovid. Met. V, 176. + + 496. _levi cursu_ perperam opinabatur Dausq. in cujus ed. etiam + operarum errore _leni_ legitur. Mox _currens_ Col. Put. et R. 2. + _currus_ Ox. Vulgo _cursum_. + 497. _visus_ Col. et Put. _visu_ Ox. Vulg. _visum_. + 499. _et auras_ Col. ut et conj. Dausq. ac Barth. Vulgo _erumpit + ad auras, Prævehitur T._ + 500. _Thero_ Oxon. vid. ad II, 149. Mox _Cyllenida plantam_ + scripti, Basil. Wolfii, et Mars. in comment. _Cyllenia planta_ + R. 1, et Med. _Cyllenida planta_ edd. Marsi in contextu errore + operarum, et hinc aliæ. _Cyllenide planta_ corrig. Barth. Adv. X, + 8, sed ita sex ablativi concurrunt. + + Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit: + Et modo postremus, nunc ordine tertia palma, + Hesperon infestat sua per vestigia pressum. + Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronæ 505 + Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis. + + 503. _tertia palma_, tertio ordine currens, tertio loco victor, + tertiam palmam, seu victoriam obtinens, ut inf. v. 573, et sup. IV, + 390; v. Heyne ad Virg. Æn. V, 339 et 493. Sic et mox v. 506, et + Stat. Theb. VI, 327. + 505 seq. _spem coronæ primam_ dici eum, qui se primum præmium + victoriæ consecuturum speraverit, jam monuit Drak. Similiter passim + alia abstracta adhibentur. Vid sup. ad I, 479; Barth. ad Stat. l.c. + et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 105 sqq. + --_Nec jam_ is _tantum_, _quem_ Theron proxime _sequitur_, scil. + Hesperos, _trepidat_, veretur, ne ab eo vincatur, _sed Eurytus_ + etiam, qui ordine primus erat. + --_coronæ_, ut supra v. 299, ubi v. not. + [506.] _tantis venientibus alis_, Therone tanto inpetu advolante; + quod jam monuere Lefeb et Ern. + + 505. _consequitur_ emend. N. Heins. et vers. 506, _tactus_ pro + _tantis_, vel, quod Drak. adridebat _tantis eventibus_ h.e. + successibus _Eurytus ales_. Withof. corrigit _Spes trepidat, + tantis conterritus Eurytus alis_. + + + Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent + Inceptos cursus, nequidquam vana laborans, + Tartessos fratrem medio Therone premebat. + Nec patiens ultra tollit sese æquore Theron 510 + Igneus, et plenum prætervolat Hesperon iræ. + + 509. _Tartessos fratrem_ Hesperum (cf. v. 465) _premebat_, + insequebatur, _medio Therone_, ita ut hic inter Hesperum et + Tartessum medius curreret; adeoque hoc ordine se invicem + sequerentur: Eurytus, Hesperos, Theron, Tartessus; Ern. + [510.] _æquore_, in campo. + 510. _sese tollit_, ut v. 394. Conf. ad v. 390. + 511. _Igneus_; vid. ad III, 306. + + 509. _Therona_ scripti perperam. + + Unus erat super, et metæ propioribus ægros + Urebat finis stimulis: quascumque reliquit + Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires, + Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque 515 + Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant. + + 512 sq. _Unus_ Eurytus _supererat_ Theroni cursu superandus. + --_finis metæ_, meta, quæ cursui finem inponit, vel, ut ap. Ovid. + Met. X, 597, _novissima meta_, quoniam ultimum, h.e. septimum + spatium decurrebant; Drak. Cf. Virg. Æn. V, 327 seq., et inf. + v. 558. + --_ægros_, fessos. + [513.] _stimulis urebat_, ut _stimulis acuit_ I, 113, ubi v. not. + --_Urere_, incitare, excitare; ut _incendere_, +kaiesthai+ et + +perikaiesthai+. Sic _laudibus avorum viros urere_, dixit Val. Fl. + I, 476 et simila alii. + 513 seq. Uterque, Eurytus et Theron, quidquid superest virium + conligunt, quum brevis tantum via ad metam restaret. + [514.] _pavor_; v. ad v. 431. + + 513. _Urebat limes_, h.e. unum ex septem spatiis, opinabatur + N. Heins. + 516. _æquatur_ primus edidit Marsus et deinde alii. + + Et forsan gemina meruissent præmia palma, + Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus + Theronis, fusam late per lactea colla + Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira, 520 + Traxissetque comam: tardato lætus ovansque + Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor + Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ. + + 517 sq. Silius et Stat. Theb. VI, 614 sq. pro commento Hom. Iliad. + XXIII, 773 seq., et Virg. Æn. V, 327 sq. bene substituerunt aliud, + quod dignitati carminis epici convenientius est. Drak. hæc notavit: + «Barthius ad Stat. l.l. Silium inprudentiæ adcusat, quod læsum per + dolum non fecerit restitui, aut saltem, ut ap. Stat., ex integro cum + adversario decurrendi copiam adcipere. Sed sequutus in eo Silius + Maronem, qui fingit, Nisum sanguine prolapsum sequenti Salio se + obposuisse, ut Euryalus primam palmam obtineret. Nec tamen vel + Salius restituitur, vel ex integro cum Euryalo decurrit. Æneas autem + Salio præmium extra ordinem tribuit, quod duo tantum præmia + proposuerat. Theron dolo Hesperi primum præmium amisit, secundum + obtinuit.» Poetam quoque in has summi juris angustias non + includendum esse, monet Ern. + 519. _lactea colla_, ut IV, 154. + 520. _sævus ab ira_, ut XII, 551. + 522. _juvene_, Therone, qui _pariter_ antea _ruebat_ (v. 516), et + solus victoriam ei dubiam redditurus videbatur. + --_evadit_, +êlthe phthamenos+, Iliad. XXIII, 779, nisi jungere + malis _ad præmia evadit et emicat_, h.e. ad metam celeriter + _victor_, primus, pervenit. + 523. _Emicat_, etc. Cf. Virg. Æn. V, 337 et sup. II, 238. + --_galeæ donum_, cf. sup. v. 459. + + 522. _juvenes_ Put. _juvenem_ R. 2. Hinc _tardatum juvenem_ edidit + Lefeb. quod reponendum censuerat Draken. Verbum _evadere_ apud + Silium quidem plerumque quarto casui jungitur: (vid. Ind.) sed tum + effugere _letum_, _hostem_, _vincula_, etc. significat, quod h.l. + non satis convenit. Mox _ad præmia_ scripti et R. 2. _ad proelia_ + R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. ed. _proelia_, omissa præpos., + edd. Marsi. _in proelia_ Junt. et inde aliæ. + + Cetera promisso donata est munere pubes, + Intonsasque comas viridi redimita corona 525 + Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro. + + 524. Conf. sup. v. 460... 464, et expressum a Silio, sed variatum + locum Virg. Æn. V, 556 sq, ubi v. Heyne. + 525. _Intonsas comas_, quæ juvenes decent. Cf. ad VII, 196. + 526. _patrio ferro_, ut _gentile metallum_, sup. v. 464. + + + Hinc graviora virum certamina, comminus ensis + Destrictus, bellique feri simulacra cientur. + + 527... 536. Certamen gladiatorium Silius reliquis adjecit, tum in + gratiam Romanorum, qui eo potissimum delectabantur, tum ad ductum + Livii lib. XXVIII, c. 21. «Gladiatorium spectaculum fuit non ex eo + genere hominum, ex quo lanistis comparare mos est, servorum, quive + venalem sanguinem habent. Voluntaria omnis et gratuita opera + pugnantium fuit: nam alii missi ab regulis sunt ad specimen insitæ + genti virtutis ostendendum, etc.» + [528.] _belli simulacra cientur_; vid. ad VII, 119. + + 528. _Districtus_ primus edidit Nicander et post eum alii. Male! + conf. XVII, 164, ubi Drakenborch. monet, _destringere_ esse nudare + re aliqua, _distringere_ in partes diversas trahere; conf. quos + laudat, Intpp. Horat. Od. III, i, 17: Gronov. ad Liv. XXVII, 13; + Heins. ad Ovid. Fast. II, 99 et 207; Cuperi Obss. IV, 5. + + Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ, + Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem, 530 + Hi crevere pares ferro; spectacula digna + Martigena vulgo, suetique laboris imago. + + 531. _Cernere_ et _decernere_, pugnare, ut +krinein+ et +diakrinein + auên+, +polemon+, +agôna+. Conf. Intpp. Virg. Æn. XII, 709; Sallust. + B. C. 59; Val. Fl. IV, 193; VIII, 319; Quintil. Inst. Or. X, I; + Lambin. ad Lucret. IV, 969; Gifan. Ind. Lucret. Gron. ad Liv. VII, + 9; Heins. ad Tibull. IV, i, 103; Harles. ad Nepot. Milt. 4, et + Hannib. 10. + [532.] _Martigena vulgo_, exercitu, aut Hispanorum vulgo bellicoso; + Cell. + + 529. _crimine noxia vita_ malebat N. Heins. + 531. _Hi crevere_ Colon. et Teller. _His crevere_ Oxon. _Hic + crevere_ Rom. 2, ut et conj. N. Heins. _Hi ervere_ Put. _Ii + crevere_ R. 1, Parm. Med. _Decrevere_ edd. Marsi in contextu, non + in commentt., et inde aliæ. _Discrevere_ perperam corrig. Barth. + X, 7, quum in Ox. _Hyscrevere_ invenisset. + + Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum? + Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo + Innumero fratres, cavea damnante furorem, 535 + Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris. + Is genti mos dirus erat; patriumque petebant + Orbati solium lucis discrimine fratres. + + 533 sq. «Neque obscuri generis homines, sed clari illustresque, + Corbis et Orsua patrueles fratres, de principatu civitatis, quam + Ibem vocabant, ambigentes, ferro se certaturos professi sunt... et + insigne spectaculum exercitui præbuere documentumque, quantum + cupiditas imperii malum inter mortales esset. Major usu armorum et + astu facile stolidas vires minoris superavit;» Liv. XXVIII, 21. Cf. + et Valer. Max. IX, 11, ext. 1. Ab his Silius in eo dissentit, quod + illos _fratres geminos_, non _patrueles_, et alterum altero natu + minorem, vocet, quodque historici illi majorem natu victorem + evasisse dicant, poeta utrumque eo certamine obcubuisses fingat, ut + eorunt discordiam per omnia illi Thebanorum fratrum (v. mox ad + v. 546 sq.) comparare posset; Drak. Cf. Barth. ad Stat. Theb. XI, + 500. + --_gemini fratres_; cf. ad IV, 355. + 535. Nullum scelus est tam inmane, quod regnandi gratia non + admittatur; Barth. Adv. X, 7. + --_cavea_, ut sup. v. 472. + [538.] _lucis discrimine_, cum vitæ periculo. + + 533. _quidnam non_ Marsi Ven. post. et Paris. _quidam non_ Marsi + Ven. prior. _Quos inter gemini_ (_quidnam non regibus ausum? Aut + quodnam regnis_, etc.) maluerit N. Heins. + 534. _regnis_ Put. _regnus_ Oxon. Vulgo _regni_. + + + Concurrere animis, quantis confligere par est, + Quos regni furor exagitat; multoque cruore 540 + Exsatiata simul portantes corda sub umbras + Obcubuere: pari nisu per pectora adactus + Intima descendit mucro; superaddita sævis + Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens, + Dirus in invitas effugit spiritus auras. 545 + Nec manes pacem passi; nam corpora junctus + Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis + Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt. + + 542. _nisu_, inpetu, vi; hoc vocab. spectat ad eum qui mucronem + adigit. _Ed._ + 546 sqq. Silium ad Polynicis et Eteoclis fratrum, de regno Thebano + contendentiam, discordium respicere, quam animæ eorum etiam in morte + servasse dicuntur, jam. monuere Dausq. Drak. et Lef. Cf. Ovid. + Trist. V, v, 33 sq., et Ibis v. 35 seq.; Stat. Theb. XII, 429... + 457; Lucan. I, 551 seq.; Hygin. fab. 68; Pausan. Boeot. c. 5, pag. + 568 (ed. Han. 1613); Eurip. Phoen. et Sophocl. Oed. Col. + --_rogus junctus_, conjunctis, idem. + + 540. _multumque_ emend. N. Heins. + 541. _sub umbris_ priscæ edd. cf. ad XI, 257. [recte XI, 255] + 546. _juncta_ edidit Wolf. in Basil. et deinde alii. + + + Cetera distincto donata est munere turba, + Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos, 550 + Inpressis dociles terram proscindere aratris: + Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum + Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda. + Nec non argenti, nec non insignia vestis + Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti 555 + Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ. + + 549. _distincto_, diverso. + 550. _juvencos_, ut v. 462. + 551. _Inpressis terram proscindere aratris_, ut ap. Lucret. V, 210. + 552. _lustra exagitare_; v. ad VIII, 565. + 553. _juvenes_, ut _famulus_ sup. v. 455, ubi v. not. + --_Maurusia præda_, Mauri captivi, venatores. Cf. III, 288. + + 555. Hactenus Coloniensis liber, qui hinc ad finem usque pro + dolor! mutilus est. + + + Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi + Postrema, et metæ certarunt vincere finem + Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli, + Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis, 560 + + 557. In hoc quoque jaculandi certamine Silio præivere Homer. Iliad. + XXIII, 850 sq., et Virg. Æn. V, 485 sq. Qui quum rem jam ornatissime + extulissent, Noster brevior est, et quædam variat. + 558. _vincere_, adsequi, ferire. + --_metæ finem_, ut v. 512. + 559. _avis pollens_, ut VIII, 383, ubi v. not. + --_ripa metalli_, v. Var. Lect. + 560. Cf. I, 155 et 229. + + 558. _fine_ tacite scripsit Lef. + 559. Hic versus, quem præter R. 2, nulla editio ante Drak. + adnoscit, legitur in Ox. Put. Tell. R. 2. Ejus loco in ed. + Benessæ, Junt. et quæ inde expressæ sunt, post v. 560, exstat hic: + _Adcola Burnus avis majorum et stemmate clarus_, qui a Mstis et + antt. edd. abest, eamque ob causam a Drakenb. ejectus est. Verum + ne sic quidem locum integrum esse, nec _ripam metalli_ bene dici + posse ripam, in qua aurum reperiatur, jam monuit Drak. _Burnus, + agris pollens quem m. r. m._ emend. Hoeft. Batavus in Peric. crit. + ut jungatur: _quem ripa pollens metalli_ ex _agris misit_. Sed + recte quærit Ernesti, an hæc quoque commodum habeant sensum. + Ceterum _Burrus_ in Oxon. _Burnus_ al. ut _Burni_ v. 567, ubi + _Burim_ in Put. et Parm. Withof. restituto versu, quem Heins. et + Drak. ejecerant, legendum putabat, _Burrus avis pollens, quem + missis figere telis, Qua Tagus aurif. pall. turb. aren., Laudabant + quidvis, majorum et stemmate clarus, Et Glagus_, etc., vel unum + versum ex duobus conflandum, _Burrus avis pollens, majorum et + stemmate clarus, Qua Tagus_, etc. + + Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto, + Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi + Prærapida potuere fuga, venator Aconteus, + Indibilisque, diu lætus bellare Latinis, + Jam socius, volucresque vagas deprendere nube 565 + Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes. + Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ: + + 561. _lacerto_, jaculis, quæ lacertis mittebat. + 564 seq. _Indibilis_, Ilergetum regulus (vid. Liv. XXII, 21; XXV, + 34), qui diu bellaverat _Latinis_, adversus Romanos (Liv. XXVIII, + 24, 31, 33), _jam socius_, nunc amicus eorum. Liv. XXVIII, 34. Idem + tamen sæpius ab amicitia Romanorum defecerat. Conf. Liv. XXVI, 49; + XXVII, 17; XXIX, 1, 2. + --_deprendere_, figere, _volucres vagas_, ut apud Manil. V, 291. Cf. + sup. II, 96; VIII, 524. + + 564. _Ludibilisque_ Oxon. et Put. _Missilibusque_ conj. D. Heins. + 565. _volucrisque vagam nubem_, h.e. volucrum ingentem numerum, + legendum censebat N. Heins. + 567. Hic et quatuor sqq. versus desunt in Oxon. Tell. R. 1, Med. + et edd. Marsi, qui tamen in comment. eos interpretatus est. + Leguntur, quamvis conrupti, in Putean. R. 2, Parm. Ben.; in Junt. + vero et, quæ inde expressæ sunt, edd. hoc ordine se excipiunt: + _bellator Ilerdes, Cui ludus, nullam... damam. Laus Burri prima_, + etc. _His Burim_ Put. Vulgo _Laus Burni_; conf. ad v. 559. + + Est donum serva, albentes invertere lanas + Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant + Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam, 570 + Adcepto lætus puero discessit Ilerdes, + Cui ludus, nullam cursu non tollere damam. + Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus + Nec timidos agitare canes latratibus aprum. + + 568 seq. _serva_; conf. sup. ad v. 455. + --_invertere lanas... docta_; conf. sup. Hom. Iliad. XXIII, 263, + 705, et Virg. Æn. V, 284. + --_invertere_, inficere, tingere, _lanas Gætulo murice_, purpura G. + de qua vid. supra ad v. 176. + 571. _puero_, cf. ad v. 455. + 572. _Cui ludus_ erat, h.e. res facillima, quam quasi _per ludum_, + h.e. nullo negotio, perficere poterat. Cf. Heins. ad Claud. Laud. + Stil. III, 157, et Ernesti Clav. Cic. Junge autem _puero, cui + ludus_, etc. + --_tollere_, jaculis occidere, idem atque _tollere e medio_. _Ed._ + 573. _Tertia palma_, ut vers. 503, ubi v. not. + --_habuit_, adcepit, ut +hexei+, Iliad. XXIII, 833. + + 568. _Est donum serva_ ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins. + (qui etiam _It_ et _Fit donum_ conj.) edidere Drak. Lefeb. Ern. + _Sidonium Syria_ Putean. _Et donum serva_ Parm. Vulgo _Est Damum + serva_. + 569. _Ad quem proxima honore_ ex Put. recepit Lefeb. qui +to+ + _honore_ etiam reperit in Rom. 2, et Parm. _At cui proxima honore_ + P. conj. N. Heins. + + + Quos postquam clamor plaususque probavit honores, 575 + Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro + Nomina magna vocant læti manesque jacentum, + Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat + Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis. + Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu, 580 + Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis, + Et frater thoraca tulit multiplicis auri, + Lælius Asturica rapidos de gente jugales, + Contorquet magnis victricem viribus hastam + Consurgens, umbrisque dari testatur honorem. 585 + + 575. Duces ipsi, ne alieni a ludorum societate viderentur, hastis + ejaculandis, omnem solennitatem finiunt, Ern. + 576. _Germanus ducis_, ut sup. v. 58. + 577. Cf. sup. ad v. 310 sq. + 582. Cf. Virg. Æn. V, 259, 264, et sup. ad II, 401. + 583. Cf. sup. v. 350 seq., et ad III, 335 sq. + 585. _Consurgens_; v. ad I, 401, et IV, 610. + + 580. _testatur_ præstiterit judice eodem N. Heins. Sed Drak. jam + recte cepit hunc verborum nexum: Scipio, gaudia mentis vultu + testatus, ut fratrem et Laelium meritis donis adfecit, ipse etiam + hastam contorquet. + 585. _testatur_ Putean. quod recepit Draken. Vulgo _testatus_. + + Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo + Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit. + Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami, + Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram. + Ad majora jubent præsagi tendere vates; 590 + Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis. + + 586 seq. Silius variavit portentum, quod commentus erat Virg. Æn. V, + 522 sq., ubi v. Heyne. Respexit tamen haud dubie ad simile + prodigium, quod Romulo obtigisse memorant Ovidius, a Dausq. jam + conlatus, Met. XV, 560 seq., et Serv. ad Virgil. Æneid. III, 46. + _Quercum_ etiam cum delectu positam esse, bene monuit Marsus; ut + scil. portenderetur, a Scipione, hostibus ex Italia pulsis ac + debellatis, libertatem salutemque patriæ ac civium servatum iri: + nam qui vitam civis servaverat occiso hoste, corona donabatur + civica, quæ quercea erat. Vid. Gell. V, 6. + 588. _subitæ_, subito enatæ sunt, _frondes, rami, et quercus_, etc. + Primum frondes et rami, deinde magna sensim arbor inde excrevit. + 590. _Ad majora_ conamina ac laudes. + 591. _monstrare_, ut _monere_, IV, 120, ubi v. not. + + 589. _Est latam_ emend. Barth. Adv. X, 7, ne hæreat h.l. sermo, et + repentina mutatio innuatur. _Fit, latam spargens, quercus, dum + nascitur, umbram_ conj. Burmann. ut ordo verborum sit: _dum + nascitur, fit quercus_, etc. _En latam spargunt quercus_ reposuit + Lefeb. fide antiquorum, si credere fas est. Nil forte mutandum. + Vid. not. Withof. conjicit, _rami Latam spargentes, quercus dum + nascitur, umbram_, vel potius, _Tum subitas frondes, celsoque + cacumine ramos Fert latam spargens quercus_, etc. + 591. _prætendere_ Oxon. _protendere_ Put. Deinde _hoc signi_, vel + _signo_ corrig. N. Heins. et Burm. + + + Quo super augurio, pulsis de litore cunctis + Hesperio Poenis, ultor patriæque domusque + Ausoniam repetit, fama ducente triumphum. + Nec Latium curis ardet flagrantius ullis, 595 + Quam juveni Libyam et summos permittere fasces. + + 592 seq. _de litore Hesperio_, ex Hispania Scipio Romam redit. Cf. + Liv. XXVIII, 38 seq. + --_ultor domus_, parentis ac patrui, in Hispania cæsorum. + 594. _fama_ et gloria rerum gestarum Scipioni instar _triumphi_, vel + sola triumphus erat, et hujus jacturam consolabatur, quia privatus, + non consul, Hispaniam recuperaverat; Lefeb. et Ern. coll. Valer. + Max. II, viii, 5, et. Liv. l.l. «Ob has res gestas magis tentata est + triumphi spes, quam petita pertinaciter, quia neminem ad eam diem + triumphasse, qui sine magistratu res gessisset, constabat.» Withof. + malebat _fama donante triumphum_. + 595 sq. Cf. Liv. l.c. + [596.] _juveni_, Scipioni. Conf. ad XV, 12. + --_Libyam_, Africam provinciam, et _summos fasces_, consulatum. + + 594. _fama_, vel _palma addicente_ conj. N. Heins. qui certe + aliquid mendi latere suspicabatur. At vid. not. + 595. _flagrantibus_ ed. Dausq. errore operarum. + + Sed frigens animis, nec bello prospera turba + Ancipiti senior temeraria coepta vetabant, + Magnosque horrebant cauta formidine casus. + + 597 sq. Cf. omnino Liv. XXVIII, 40 pr. + --_frigens animis_; v. ad VII, 25. + --_turba senior_, apud Liv. l.c. _primores Patrum_. + --_non prospera_, non favens, _bello Ancipiti_, in Africa gerendo, + committendoque juveni. + + 597. _fugiens animis_ Tell. _non par animis_ R. 2, ex interpretam. + _annis_ notavit Cort. ad marg. + + + Ergo, ubi delato consul sublimis honore 600 + Ad Patres consulta refert, deturque potestas, + Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus + Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit: + + 600. _consul_ Scipio. + + «Haud equidem metuisse queam, satiatus et ævi + Et decoris, cui tam superest et gloria et ætas, 605 + Ne credat nos invidiæ certamine consul + Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen + Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude + Facta nova; verum et patriæ, dum vita manebit, + Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo. 610 + + 604... 644. Conf. Liv. XXVII, 40... 42. Ibi in argumentis cumulandis + et enunciandis tam copiosa et eleganti eloquentia Fabius utitur, ut + nihil in eo genere perfectius et gravius fingi possit: epitome vero + Siliana valde tenuis est, et Fabius suadet tantum, ut Italia prius + ab hoste defendatur et plane purgetur, quam in Africam bellum + transferatur; quod unum Silius cum Livio commune habet; Ernesti. + Recte: nec tamen dissimulandum, Silium alia quoque argumenta etsi + strictim adtigisse, et poetæ nihil fere difficilius esse, quam + oratoris partes agere, omnium vero difficilimum, cum tali oratore in + certamen descendere. + 604... 609. Disertius hæc extulit Liv. cap. 40. + [605.] _tam_, tantopere, _superest et gloria et ætas_, quæ verba + languent post illa, _satiatus ævi Et decoris_. + 608 sq. _Gestat fama nomen_; nam _fama_ est alata, volat, et fert, + quæ nunciat; Ern. + 609 sq. Silius expressit verba Liv. lib. XXVIII, 41 pr. Nefas est, + me tacere de periculo, quod ita patriæ inminere videtur, et ejus + saluti non, quoad vivam, prospicere. + + 605. _jam_ pro _tam_ opinabatur N. Heins. + + Bella nova in Libyæ moliris ducere terras? + Hostis enim deest Ausoniæ; nec vincere nobis + Est satis Hannibalem: petitur quæ gloria major + Litore Elissæo? stimuli si laudis agunt nos, + Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis 615 + Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus + Ductoris sævi, vult tandem, haurire cruorem. + + 612 sq. Hæc +eirônikôs+ et cum sarcasmo dicta. + 614. _Litore Elissæo_, in Africa. Conf. ad I, 81. + 615. _Hanc segetem mete_, præclare; Hannibalem prius pelle ex + Italia, quæ (ut Cic. pro Mil. 13, verbis utar) larga gloriæ seges + ac materia est. + --_composuit_ tibi _propioribus ausis_, in propinquo, in Italia, + Hannibalem, _parem, dignum te_, dignum, quocum in certamen + descendas. Forma loquendi ex ludo gladiatorio petita, ut ap. Liv. + XXVIII, 44, in oratione Scipionis: _habeo, Q. Fabi, parem, quem das, + Hannibalem_. Conf. ibi Gronov. et sup. not. ad I, 39, et X, 70. + + 612. _Ausoniæ_, non _Ausonia_, Ox. et R. 1, ad marg. + 614. Vulgo _Elisæo_, cf. ad I, 81. + 615. _propioribus ausu_ legendum putabat Barth. Adv. X, 7. + + Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est + Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes + Deseris, ac septem denudas proditor arces. 620 + + 618. _restinguere Ardentem Italiam_, incendium, quo quasi aduritur, + h.e. propulsare summum periculum, in quo versatur, quamdiu Hannibal + ibi bellum gerit. Sic _incendium_ passim de maximo periculo, vel + exitio. Sic _Racine_, _Andromaque_, act. IV, sc. 5, dixit _Troie + ardente_. _Ed._ + 619. _tu fessos_ pugnando et pæne debellatos hostes _deseris_, non + persequeris, et quidem _obvius_ iis, h.e. quum habeas eos in + propinquo, in Italia; Ern. + 620. _septem arces_, Romam (ut X, 587), _denudas_ custodia ac + præsidio, copiis in Africam transductis. Cf. Liv. lib. XXVIII, cap. + 42 extr. Hinc _proditor_, desertor es patriæ, cujus salutem tibi + creditam destituis, non curas, quam summo periculo objicis, quum eam + defendere deberes. Cf. ad II, 247. + + 619. _avius_, vel _devius_ pro _obvius_ conj. N. Heins. _Tu + fessos_, scilicet Romanos, _obvius hosti, deseris_ reposuit Lefeb. + At vid. not. + 620. _protinus_ pro _proditor_ edidere Benessa et Nicander, quos + alii sequuti sunt. + + + «An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas, + Non dira illa lues notis jam moenibus urbis + Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis + Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas + Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli 625 + Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta + Fulvius, æquoreis Libyæ revocabimus oris? + + 622. _dira illa lues_, Hannibal. Cf. ad X, 603, et I, 174. + --_notis jam moenibus urbis_, Romæ, quam olim adcesserat. Cf. XII, + 518 sq., 558 sq. + 623. _Jovem_, sedem Jovis, Capitolium, pro ipsa urbe, cujus præcipua + pars est, ut _Tarpeia saxa, rupes, scopuli, arces_, etc., de quibus + v. Ind. + 624. _Romamque_ tuendam. Vocem _Emerito_ Marsus ad Hannibalem, lento + bello jam in Italia consenescentem, alii vero rectius referunt ad + eum, qui loquitur, Fabium, senem nune ideoque bello ineptum. + 625. _perculsi_, ad II, 213, in V.L. + --_fulmine belli_, Hannibale. Vid. I, 421. + 626. Cf. ad XII, 571. Verba Liv. XXVIII, 41: «Quid? si victor + Hannibal ire ad urbem pergat? tum demum te consulem ex Africa, sicut + Q. Fulvium a Capua arcessemus?» + + 622. _notæ_ corrig. N. Heins. ut multiplex sibilus vitaretur. + 624. _Quanti, ut cedas_ Oxon. Put. Gryph. Vulgo _Quanti est, ut + cedas_, vel _credas_. _Quanti est, ut eas_, i.e. in Africam abeas, + emend. D. Heins. et Dausq. probb. Barth. et Cellar. _Quanti est + cedas_ rescripsit Lefeb. + 625. _Emerito est; tanto perculsi_ Put. quod recepi cum Drak. et + Ernest. mutata interpunctione. _Emerito? ast tanto percussi_ Oxon. + _ast_ R. 2, Mars. Asul. _tacito percussi_ Rom. 2. _ac tanti + perculso_ Parm. Vulgo _Emerito? ac tanti perculsi_. Nostra lectio + inepta videbatur Lefeb. qui _Emerito? ast tanto percussi_ edidit. + _Emerito? ah! tanti perculsi_ emend. Dausq. + + Vince domi, et trinis moerentem funera lustris + Ausoniam purga bello: tum tende remotos + In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos 630 + Molire; angustæ prohibent nunc talia coepta + Res Italæ: pater ille tuus, qui nomina vestræ + Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi + Tenderet ad ripas, revocato milite primus + Descendenti avide superatis Alpibus ultro 635 + Obposuit sese Hannibali: tu consul abire + A victore paras hoste, atque avellere nobis + Scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit + Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur, + Capta damnabis consulta inprovida Roma. 640 + + 628. _Vince domi_ in Italia Hannibalem. + --_trinis lustris_; cf. sup. ad v. 151. + 631 sq. _angustæ res_, ut ap. Horat. Od. II, x, 21, sup. X, 279 et + al. _Res adtritæ, adcisæ, fessæ_. Cf. Liv. XXVIII, 42 extr. + 633 sq. _haud segnis_, h.e. virtute sua. Cf. ad IV, 51 sq. + 637. _avellere_; cf. ad XII, 728, et III, 591, in Var. Lect. + 638. _hoc astu_, stratagemate, quod laudat Sulpicius consul. ap. + Liv. lib. XXXI, cap. 7, et quo Agathocles olim Pænos ex Sicilia + expulit, ut Justin. XXII, 4, et Valer. Max. VII, 4 extr. 1, + referunt; Drak. Cf. inf. v. 690 sq., et Liv. XXVIII, 43 extr. + --_sedebit_, manebit in Italia. + + 640. _hæc_ post _capta_ primus inseruit Wolf. in ed. Basil. _heu_ + addendum notavit Cort. Sed libri veteres neutrum adnoscunt. + + Sed fac turbatum convertere signa, tuæque + Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem, + Cujus tu vallum vidisti e moenibus urbis.» + Hæc Fabius: seniorque manus paria ore fremebant. + + 642. _idem erit Hannibal_, non minus audax, fortis ac metuendus, + quam tum, quum Romam ipsam obsideret. Cf. XII, 558 sq. + 644. Drak. notavit imitat. Virg. Æn. I, 559, ubi Heyne jam monuit, + _fremitum_ ac murmur adsensum commotis hominum animis indicare. + --_senior manus_, ut _grandæva manus_, v. 652, et _turba senior_ + sup. v. 597, ubi v. not. Conf. Liv. XXVIII, 43 pr. + + 644. _fremebat_ Put. + + + Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim 645 + Magnanimis leto gemino, quum tota subisset + Sidonium possessa jugum Tartessia tellus, + Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi, + Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis + Excepi nubem belli, solusque ruenti 650 + Objeci cælo caput, atque in me omnia verti. + + 645... 698. Conf. Liv. XXVIII, 43 et 44. Hæc oratio Scipionis Fabium + refutantis quum varietate et pondere argumentorum, tum gravitate, + acumine, et elegantia verborum Fabianam illam antecellit, quamvis ne + sic quidem poeta ubertatem et majestatem Livianæ eloquentiæ, quæ in + Scipionis quoque responsione eminet, adsecutus est; Ern. + 645. Conf. sup. XIII, 694 sq. + --_ductoribus_, Cn. et P. Scipionibus, _cæsis_ in Hispania. + 646. _Magnanimis_, ut sup. I, 29. + 647. Cf. XIII, 674. + 648 seq. Conf. XV, 1... 17, et 129 sq.; Liv. XXVI, 18. + --_Non Fabio... ad opem verso_, ad opem laboranti patriæ ferendam + propenso; quum nemo imperium in Hispaniam adcipere auderet. Hæc non + sine sarcasmo dicta. + [649.] _primoribus annis_; cf. ad XV, 12. + 650 sq. Ego grave petii et adcepi imperium, quod omnes recusabant, + et, periculo omni in me verso, interitum patriæ propulsavi. + --_nubem belli_, onus ac molem periculosi belli. Cf. ad I, 311. + --_ruenti cælo_ +deinôs+ de inminente patriæ exitio. Cf. ad I, 251; + XVII, 253, 607; Horat. Od. III, iii, 7, et Intp. Val. Fl. I, 829. + ["XVII, 253" recte XVII, 252] + + 651. _coelo_ Ox. quod in contextum recepi cum Lefeb. probb. + N. Heins. et Drak. Vulgo _telo_; sed +to+ _coelo_ gravius est, et + aptius jungitur cum _nube belli_. + + Tum grandæva manus, puero male credita bella, + Atque idem hic vates temeraria coepta canebat. + Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum + Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas, 655 + + 652. Conf. XV, 135 sq. + --_grandæva manus_; vide ad vers. 644. + 653. _idem hic vates_, Fabius, qui olim non minora patriæ pericula + ac mala ominabatur, quum in Hispaniam proficiscerer, quam nunc, si + in Africam transferatur bellum. + 655 sqq. Ego, qui vobis puer ad tale bellum gerendum ineptus + videbar, Hispaniam expugnavi expulsis Poenis. Pluribus orationis + luminibus coloribusque adumbrat ea, quæ breviter et acerbe v. 648 + sq. dixerat. + --_puer ille... Scipio_; cf. XV, 12, 16, 17. + [657.] _Scipio_, ego. + --_inlæsus_, nullo vulnere, vel potius nulla clade accepta, quo + meritum ejus augetur et ars bellica commendatur. _Ed._ + + 654. _sub numine_ (ut apud Virgil. Æneid. lib. IX, vers. 247) ex + emend. Dausq. et N. Heinsii substitui cum Drak. Lefeb. et Ern. pro + vulg. _sub nomine_, quod non plane displicebat Draken. si _nomen + deorum_ pro ipsis diis positum sit; conf. not. ad V, 161. + 660. _urbi_ ex emend. Dausq. recepi cum Cell. prob. N. Heins. + Vulgo _auri_, quod præter Drak. servavit Ernesti, cujus hæc nota + est: «Quid si, quod nemo tentavit, ex casu dativo vocem + intelligamus, et _signa_ de signis tubarum, ut sit _signa auri + referre_, receptui canere, ut fit, quum loco movetur agmen.» Sed + hæc loquendi formula durior est, quam ut Silio eam obtrudere + ausim. _ante_ Parm. Ben. et Lefeb. ut sit pleonasmus, qualis + Terent. _neque eum ante usquam conspexi prius_. _Afris_, vel + _arvis_ corrig. Barth. Adv. X, 7. _inde_ vel _ultor_ N. Heins. + (_audi_) Cort. + + Inbellesque anni, necdum maturus ad arma + Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas + Trojugenis: pepulit Poenos, solisque secutus + Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe + Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi 660 + Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit + Romano Phoebum solventem litore currus. + + 658 sqq. _Trojugenæ_, ut _gens Trojana_, Romani. + --_solis Extremas vias_; cf. ad XIV, 147, et XV, 809. + [659.] _ad Atlanta_; cf. I, 198 seq. + --_ab orbe Hesperio_, ut sup. vers. 289. + [660.] _nomen Libyæ_, quid ibi Poenorum fuit. Cf. ad V, 161. + --_retulit urbi signa_, Romam rediit. Cf. Var. Lect. Si legas + _auri_, sensus erit: _nec retulit_ Romam _prius auri signa_, aurum + signatum, prædam in Hispania factam; Lenz. coll. Livio, XXVIII, 38: + «Scipio urbem est ingressus, argentique præ se in ærarium tulit + quatuordecim millia pondo trecenta quadraginta duo, et signati + argenti magnum numerum.» + 662. _Romano litore_, h.e. litore Hispaniæ, quam ego sub Rom. + potestatem redegi. + --_Phoebum solventem currus vidi_, h.e. occidentalem Hispaniæ partem + expugnavi. Cf. ad III, 399, et VI, 1. + + 661. _citra æquora_ conj. Barth.l.c. prob. N. Heins. ut Scipio + dicat, tam prope se occidenti soli stetisse victorem, ut citra + æquor solventem equos videre potuerit. Hanc conjecturam Cell. + firmavit coll. Curt. IV, xiv, 24, _per fulgorem solis_, _intra + fines regni mei orientis_. + + Adscivit reges idem: nunc ultimus actis + Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi + Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus 665 + Intremit, aut ægros simulat mentita timores, + Ne finem longis tandem peperisse ruinis + Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis + Experta, et robur florentibus auximus annis. + + 663. _Adscivit_, amicos Romanis ac socios fecit, _reges_, Syphacem, + Masinissam, Indibilem, Mandonium aliosque Hispaniæ reges, _idem_ + Scipio, ego. + 664. _sator ævi_, ut IX, 306. + 665. _monet_ prodigio, de quo v. sup. v. 586 sq. + --_senectus_, Fabius et _senior_, vel _grandæva manus_, sup. v. 644, + et 652. Lefeb. retulit ad ipsum Hannibalem senescentem (cf. v. 688) + et formidantem Romanos, qui simulaverit timores suos, quos tamen + noverint Romani. + 667. _ruinis_, cladibus. + 668. seq. _titulus_, gloria. Non est, quod timeat senior Patrum + turba, ne hæc in Africam militia infeliciter succedat, quum jam + bello Hispanico, quid valerem, experti sint: quin contra majora nunc + de me animo præcipi possunt, quod jam ævi maturior vires etiam + majores adeptus sim, et virtus bellica aucta sit: Drak. + + 665. _Hannibali_ Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo _Hannibalem_; + conf. II, 53, et VIII, 60, quæ loca huic lectioni favent. + 669. _Exserta_ conj. N. Heins. ut Scipio innuat, se ad pugnam jam + paratum esse, quum nonnullis, prælium inituris, brachium exserere + moris fuerit. At vid. not. + + + «Ne vero fabricate moras; sed currere sortem 670 + Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum + Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto + Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo + Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon, + Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent, 675 + Si segnes clauso traheremus prælia vallo. + + 670 sq. «Hic modo nihil moræ sit: ....et id est viri et ducis, non + deesse fortunæ præbenti se, et oblata casu flectere ad consilium;» + Liv. XXVIII, 44. + --_currere sortem Hanc sinite_, patiamini, ut hac opportunitate + Poenos: ulciscendi oblata et mihi destinata sine mora utar; Ern. + Conf. ad IV, 731; VII, 307, et XII, 45. Huic nobili Scipionis + fiduciæ non absimilis est Achillis ardor apud nostratem _Racine_, + _Iphigénie_, act. I, sc. 2: + Ah! ne nous formons point ces indignes obstacles, etc. + Et laissant faire au sort, etc. + Ibi quoque verba, _quam mihi servavere Dei_, his repræsentantur: + ............ On sait qu'á votre tête + Les dieux ont d'Ilion attaché la conquête. + _Ed._ + 673. _sedendo_, v. ad III, 142, et X, 597. Nota sunt verba Ennii: + _Cunctator nobis restituit rem_. + 675. Hasdrubales intell. filios Gisgonis, et Hamilcaris. Omnes autem + duces illi Poenorum a Scipione in Hispania victi. De _Magone_ et + _Hannone_, v. sup. v. 26 sqq. de _Hasdrubalibus_, XV, 399 sq. et + sup. v. 78 sq. + + 674. _Hannon_, non _Hanno_, Put. conf. ad II, 277, et VIII, 22. + 675. _dedisset_ Put. + 676. _Si segnes_ Tell. R. 2. Mars. et inde Drakenb. _Si segne_ + Oxon. et Put. _Segnia, si_ R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. prob. + N. Heins. Sed bene Drakenb. «Scipio, ait, non victorias suas + extenuare voluit, Magonem, Hannonem, etc. segnitiæ adcusando; sed + ejus se culpæ adfinem futurum fuisse ait, si, ut olim Fabius, + cunctando bellum traheret.» + + Sidoniusne puer, vix pubescente juventa, + Laurentes potuit populos et Troia adire + Moenia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim? + Et potuit Latium longo depascere bello? 680 + Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit? + + 677... 682. Argumentum a pari: si _puer Sidonius_, h.e. Hannibal, et + quidem puer aut juvenis, potuit Italiæ bellum inferre, cur ætas mihi + Scipioni in Africam transituro obstabit? Cell. + 678 seq. Italia et Roma variis verborum ambagibus designantur. + --_Laurentes potuit_; v. I, 110. + --_Troïa Moenia_, Romam, quam olim _adiit_ Hannibal. Cf. XII, 518 + seq., 558 sq. + [679.] _flaventem_; cf. ad I, 607. + --_sacro gurgite_; vid. ad XIII, 215. + --_gurgite_, h.e. aqua Tiberis; nisi malis ad Almonem cum Cell. + referre, de quo v. ad VIII, 363. + + 679. Vulgo _Tibrim_. Sed vid. ad VIII, 367. + 680. _depascere_ ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins. reposui + cum Drak. et Ern. pro vulg. _deposcere_, quod Lefeb. defendit + coll. III, 202. Sed hunc locum plane dissimilem, et fortius quoque + verbum Scipionis indignationi consentaneum esse, jam recte monuit + Ern. + + Et Tyrias agitare domos? Secura pericli + Litora lata patent, et opima pace quieta + Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri + Adsueta, et nobis, quamvis Oenotria nondum 685 + Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma. + + 682. _agitare_, vexare sc. bello. Cf. ad I, 146, et III, 700. + 685 seq. _Oenotria arva_; v. ad I, 2, et VIII, 46. Cum hoc loco + compara verba Mithridatis bellum Romæ inferre cogitantis apud + _Racine_, _Mithridate_, Act. III, sc. I: + Marchons, et dans son sein rejetons cette guerre + Que sa fureur envoie aux deux bouts de la terre. + Attaquons dans leurs murs ces conquérants si fiers, + Qu'ils tremblant à leur tour pour leurs propres foyers. + Confer totam Pontici regis orationem, eadem, quæ nunc Scipio, + meditantis. _Ed._ + 686 sq. Refutantur verba Fabii, v. 612 seq., 621 seq., 636 seq. + --_nobis superesse arma_, h.e. milites, in Africam trajiciendos, + præter eos, qui Hannibali in Italia se objiciant. + + 682. _aditare_ perperam conj. Dausq. + + + «Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra + In Latio fecere senem, cui tertia large + Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem, + Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem 690 + Avertam patriæ sedes: an Roma videbit + Turpia Agenoreæ muris vestigia dextræ? + + 688 seq. _fecere senem_, invidiosius et gravius quam, vos per + cunctationem vestram per tot annos detinuistis; Ern. Sarcasmus + præcipue ad Fabium cunctatorem spectat. + --_tertia lustra_, confer ad vers. 151, et ad Livium, lib. XXVIII, + cap. 41. + 690. _sera_, sero. Consternatum sero adventu, quum viderit + Carthaginem a me præoccupatam et obpressam; Ern. Cf. Var. Lect. + 691. _Avertam_ ex Italia _ad patriam_, ut ap. Frontin. Strat. I, 5 + ex., 16 et 27: _avocare_; Drak. Cf. sup. ad v. 637 seq. + 692. Cf. supra lib. XII, c. 565. + --_Agenoreæ_, Poenorum (vid. ad I, 15), h.e. Hannibalis, qui Romam + obsedit, Conf. XII, 538 seq., 558 seq. + + 690. _sera_, non _sæva_, Oxon. et Putean. Sed præstiterit, opinor, + _sera caventem_, hoc est sero caventem, propulsare conantem + incendium Carthaginis; ut _sera comantem_ ap. Virg. Ge. IV, 122, + et similia passim obvia. + 691. _Avertam_ R. 1, Med. et Basil. Wolfii. probb. N. Heins. + Draken. Lefeb. et Ern. Vulgo _Advertam_, quod cum Drak. retinuit + Ernesti tamquam non absurdum, quoniam Hannibal, si adversus sit ad + patrias sedes, hoc ipso ex Italia aversus sit. + + Carthago inmunis nostros secura labores + Audiet interea, et portis bellabit apertis? + Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis 695 + Ariete Sidonio turres, si templa suorum + Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.» + + [693.] _inmunis_ et _secura_; cf. Virg. Æn. XII, 559. + 694. _portis bellabit apertis_, bella geret externa, nec unquam suas + portas videbit clausas et obpugnatas; Lenz. + --Portæ enim aperiuntur, quum hostis procul abest; clauduntur vero + periculo imminente: similiter Regulus indignans exclamat: «vidi + ......... portas non clausas, et arva Marte coli populata nostro;» + apud Horat. Od. III, v, 23. _Ed._ + 695 sq. _pulset_, conf. supra XII, 585. + --Scipio refutans, quæ Fabius, v. 639 seq. objecerat; immo vero, + inquit, tum demum Hannibal consilium capiet Romam invadendi, quum + tutam ab hostibus Carthaginem sciet; Ern. + --_iterum pulset_, obpugnet per me licet Romam, _si non ante + audierit templa_, etc. h. est, ante quam Romam iterum obpugnet, + incendio Carthaginem delebo; quo audito ab illo consilio abstinebit. + + 694. _Audeat_ Mars. et Asul. _Audiat_ R. 2, quod recepit Lefeb. + qui propterea etiam _bellarit_, tamquam elegantius, scripsit. Sed + præcessit _videbit_, cui _audiet_ et _bellabit_ obponuntur. + + + Talibus adcensi Patres, fatoque vocante, + Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati + Ut foret Ausoniæ, tramittere bella dederunt. 700 + + 698. Minus æquis potius animis auditum esse Scipionem, memorat Liv. + XXVIII, 45, quo loca et alia leguntur, quæ poeta silentio præteriit. + 700. «Postero die decreta a senatu Scipioni Sicilia, permissumque, + ut in Africam, si id e republica esse censeret, trajiceret;» Liv. + l.l. _dederunt_, concesserunt, ut V, 40, 410 et al. Sic et +didomi+ + passim. Vid. Abresch. Dilucidd. Thucyd. pag. 837, et Schleusneri + Lexic. N. T. + + 698. _incensi_ ed. Dausq. + 699. _annuerunt_ R. 1, Parm. Med. _annuerent_ Oxon. Vulgo + _annuerant, annuerunt_ non repugnat metri legibus; conf. ad V, + 264, in Var. Lect. At sequitur _dederunt_. + 700. Vulgo _transmittere_; conf. ad IV, 487. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber XVI + + 328n: «Versus 329 ... propter _nobile nomen Antiqui stabuli_» + [» deest] + 431n. pulsus sensisse, [sensissse] + 454n. et Hom. Iliad. [et et] + 478n. et Burm. et Val. Fl. IV, 267 + [_pro "ad Val. Fl."?_] + 522v. R. 2. _ad proelia_ [ad _proelia_] + 553n. [563] + 586n. libertatem salutemque patriæ [pratriæ] + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + +LIBER DECIMUS SEPTIMUS. + +ARGUMENTUM. + +Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, _hostem +pelli Italia vincique posse, si mater Idæa a Pessinunte Romam +transportata esset_; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum, +Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Romæ esset: +missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres +judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire +jussus obviam Deæ, eam adcipit de nave, quæ deinde inter cymbalorum +tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim +trahitur; 1-22. + +Eadem mox in vado fluminis hæret; at Claudia Quinta propalam precata, +ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata, +sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45. + +Tum læta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet, +et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque +viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58. + +Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium +Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Poenos, literas dat, quibus +etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo +Romano initæ societatis fallat; 59-82. + +Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta +noctu incendit; 83-91. + +Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix +e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108. + +Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam +juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in +Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur; +109-145. + +Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Poenorumque iterum fugam +capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem +propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant; +146-157. + +Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriæ periculo +certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium +inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia +adjutus esset: 158-200. + +Terram tamen hostilem, etsi invitus moestusque, relinquit, nec Romani +duces discessum ejus remorantur; 201-217. + +Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiæ aufertur, illuc +redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235. + +Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua sæviente +tristem lamentatur sortem suam; 236-282. + +Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal +classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit; +283-291. + +Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua +ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot +exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem +alicujus pugnæ memoria militem venit, refert; 292-337. + +Romani contra milites moræ inpatientes signum prælii committendi +poscunt; 338-340. + +Magna hæc rerum molimina procul e nubibus moesto vultu lustrat Juno, +quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Poenos adjuvare desinat, +neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum +sit, inferat moram; 341-356. + +Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare +et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut +neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui +patiatur; 357-369. + +His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem +præsenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille +nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur; +370-384. + +Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum +certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe +clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora +aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405. + +Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer +juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in +turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431. + +Lælius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem +sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443. + +Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, cæsisque Herio ac Pleminio +fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478. + +Alia campi parte Scipio Poenos, usu militiæ famaque rerum gestarum +Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis; +479-508. + +Mox ipsum quærit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat; +509-521. + +Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa +Scipionis imagine; 522-533. + +Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec +procul a prælio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547. + +Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit +campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito +conlabitur; 548-557. + +Tum Poenus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere +in animum inducit; 558-566. + +Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se +erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a +campo removet; 567-580. + +Interea Poeni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie +excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum +late fuga sparguntur; 581-596. + +Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis +pugnæ stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604. + +Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem +sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quærit; +605-617. + +Ita prælio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio +Romam profectus non modo primus imperator nomine devictæ a se gentis +ac terræ nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem +invehitur; 618-628. + +Currum ejus præcedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et +tabulæ victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in +ferculis præferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar, +insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut +Camillus, laudibus in cælum tollitur; 629-654. + + +Inprimis teneamus necesse est, quatuor præcipuas hujus libri partes, +Cybelen e Phrygia Romam deportatam, Scipionis in Africam profectionem, +victoriam et triumphum, emblemata esse coloribus poeticis variis, et +epico ornatu elaborata, nullo illa vel levissimo nexu inter se apta: +cujus rei vel ignoratio vel incuria effecit, ut in nonnullis locis, +quæ præcipitem ab antecedentibus ad sequentia transitum haberent, +viris doctis lacunæ etiam suspicio oriretur; Ern. + + + + + Hostis ut Ausoniis discederet advena terris, + Fatidicæ fuerant oracula prisca Sibyllæ, + Cælicolum Phrygia genetricem sede petitam + Laomedonteæ sacrandam moenibus urbis: + Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni 5 + Concilio Patrum, præsentis degeret ævi + Optimus: heu nomen melius majusque triumphis! + + 1... 47. Hæc notissima ex Liv. XXIX, 10, 11, 14; Herodian. I, 11; + Appian. b. Hannib. cap. 56; Ovid. Fast. IV, 249... 348; Cic. harusp. + resp. cap. 13; Dione Cass. Fragm. 63, p. 606, ed Reim. + 3. _Cælicolum genetricem_, conf. v. 36 sq. + --_Phrygia e sede_, Pessinunte, opp. Phrygiæ, ubi Cybeles symbolum + erat lapis quadrangularis, de quo vid. Herodian. l.l. + 4. _Laomedonteæ urbis_, Romæ, vid. ad X, 630. + 5 seqq. Responsum oraculi Delphici: «quum Romam Deam devexissent, + tum curarent, ut eam, qui vir optimus Romæ esset, hospitio + exciperet;» ap. Liv. l.c. + 7. «Haud parvæ rei judicium senatum tenebat, qui vir optimus in + civitate esset, veram certe victoriam ejus rei sibi quisque mallet, + quam ulla imperia honoresve suffragio seu Patrum, seu plebis + delatos;» Liv. XXIX, 14. + + 1. _descenderet_ Put. + 2. _tulerant_ conj. N. Heins. + 5. _acciperet_ Oxon. et Cell. ut v. 14; XVI, 2, et ap. Ovid. Fast. + IV, 260; Liv. XXIX, 14, et Cic. harusp. resp. c. 13. Sed vulgatum + quoque bene se habet; conf. Gron. ad Liv. XXIX, 11. + 6. _degerit_ ex Oxon. et Put. recepit Cell. suadente Barth. Adv. + X, 13, ut et ad præteritam Scipionis Nasicæ vitam pertineat. + + Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe + Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu, + Obvius adcitis properabat Scipio sacris, 10 + Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella + Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum. + + 8 sq. Notanda brevitas Siliana, qua missis omnibus, quæ in tali re + fieri, deliberari, præparari solent, illico lectores in mediam rem + abripit; quæ, ut centies diximus, est ratio narrandi emblematica, + quæ, ut in omni carminis oeconomia, ita inprimis in hoc libro ultimo + dominatur: nam permulta subpleri e Livio debent, antequam ex fide + historica narratio usque eo procedat, ut dicere possis _jamque + aderat_; Ern. Recte: sed hæc quoque communis poetarum ratio est; et + in quantam molem carmen Silii excrevisset, si singula, etiam + levissima, rerum momenta Livii more adcurate persequi, atque poetice + tractare voluisset? cf. infra Comm. de Silii vita et carmine §. II, + ad fin. et ad calcem hujus Vol. 9 seq. Poeta ad verbum expressit + Liv. XXIX, 14. «P. Cornelius Ostiam ire jussus obviam Deæ, etc.» + --_os amnis_, ut v. 15, _ostia Thybridis_, et ap. Liv. l.c. _ostium + amnis Tiberini_: nam «in ore Tiberis Ostia urbs condita,» ut utar + verbis Liv. I, 33, extr. + --_censente Senatu_, ut XIII, 659, et I, 684, ubi vid. not. + --_magno Senatu_, ut _gravis Senatu_ ap. Ovid. Fast. IV, 293, et + _ingenti Senatu_ sup. XI, 67, ubi conf. not. + [10.] _Obvius adcitis sacris_, advecto Cybeles simulacro, ut v. 13: + _venientia numina_. + 11. «P. Cornelium Scipionem _Nasicam_, Cn. filium, ejus qui in + Hispania ceciderat, adolescentem nondum quæstorium, judicaverunt in + tota civitate virum bonorum optimum esse»; Liv. l.c. Conf. Plin. + VII, 34, ibique Harduin. + --_ductoris_, Scipionis Africani majoris. + --_Africa bella_, ut XVI, 179, ubi vid. not. + 12. _Tunc lecti_, conf. XVI, extr. + + 8. _petita aderant_, scilicet sacra, reposuit Nicander et deinde + alii. Pro vulg. _Cybellen_, vel _Cybelen_, Barth. Adv. XIII, 7, + _Cybele_ legendum putabat, quod edidere Cell. (qui tamen _Cybelle_ + scripsit) et Lefeb. Ego _Cybebe_ edidi, prob. Drak. vid. ad VIII, + 363. _Cybeben_ emend. N. Heins. + 9. Versus foede a librariis corruptus; _atque omnis_, vel _in + omnis_ codd. scripti et priscæ edd. præter Mediol. in qua + _intrepidus_ legitur, pro quo Wolfius in Basil., Colin. et Dausq. + _in trepidis_ substituere. Deinde _cedente Senatu_ Put. Gryph. + aliæque edd. antt. _accedente S._ Ox. Parm. et al. _sedente S._ + ed. Marsi. Hinc _atque intrepidus, magno cedente Senatu_, edidere + Cell. (qui interpretatur, cedente S. id munus tamquam optimo) + Drak. et Ernesti, (qui exponit, _intrepidus_, fretus et excitatus + Patrum judicio, ac jussus, _cedente Senatu_) prob. Barth. Adv. X, + 13, et XIII, 7. Sed ex verbis _cedente Senatu_ non, nisi fidiculis + adhibitis, commodam extorquebis sententiam: epitheton vero + _intrepidus_ non modo alienum est ab h.l. et a Scipione, cui nulla + timendi vel trepidandi causa erat, sed etiam ab antiqua omnium + fere librorum scriptura nimis abhorret, et haud dubie ex glossa + vel emendatione inrepsit. _atque ominibus_, vel _a. in numérum_, + vel _a. in nomen magno cedente Senatu_ (h.e. concedente S. ut XI, + 94), vel denique (quod non displicebat Drak. cui tamen ne sic + quidem hic locus persanatus videbatur) _a. intrepidus, magno + censente Senatu_, emend. N. Heins. _a. innocuus magno censente S._ + (h.e. optimus judicio Senatus) reposuit Lefeb. Quæ conject. + ceteris omnino præferenda est, judice etiam Ernesti, qui eam in + contextum recepisset, nisi eadem sententia jam v. 5... 7, + præoccupata esset. Enim vero supra oraculi verba expressit poeta, + nunc docet, Scipionem virum optimum a Senatu judicatum esse. Neque + tamen dissimulo, vocem _innocuus_ nimis tenuem esse, et vix bene + dici posse, _innocuus obvius properabat_. Quæ quum ita sint, ego + levi mutatione antiquæ lect. scripsi, _adque os amnis, magno + censente Senatu_ nisi malis _jubente Senatu_, ut _jussus_ apud + Liv. conf. not. Possis etiam h.l. restituere: _Puppe; equite en + omni magnoque sequente Senatu, Obvius_, etc. quibus verbis plane + respondet locus Ovid. Fast. IV, 293; _Omnis eques mixtaque gravis + cum plebe Senatus Obvius ad Tusci fluminis ora venit._ voc. + intrepidus etiam displicuit Withof. quia _obvius_ sequitur, et + ille conj. _atque ominibus magno adcedente Senatu_, vel potius ex + vett. libris, _Puppe, atque ante omnes, magno cedente Senatu_. + + Isque ubi longinquo venientia numina ponto + Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora + Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim, 15 + Femineæ tum deinde manus subiere, per amnem + Quæ traherent celsam religatis funibus alnum. + + 13. _longinquo ponto_, ut I, 584; conf. ad III, 422. + 14 seq. _Tusci Thybridis ostia_, vid. ad VIII, 362 et 367. + [15.] _sublimis_, e ripa «P. Cornelius jussus Deam de nave adcipere, + et in terram elatam tradere ferendam matronis, etc.» Liv. l.l. Navem + a matronis quoque _tractam_ esse, non tradit Livius; et viris potius + id tribuit Ovid. Fast. IV, 297. Poetæ autem esse, fabulam inprimis + ornare, jam monuit Ernest. Tales quoque narrationes plerumque + variant. Mirum vero est, navem a matronis et Claudia demum tractam + esse, quum Scipio jam de ea Deam _adcepisset_; quod præter Silium + nemo tradidit. + 17. _alnum_, navem; cf. ad III, 458. + + 13. _trementia_ Oxon. unde _tranantia_ conj. Barth. Adv. X, 13. + 14. _sonoram puppim_, h.e. cymbalis et tympanis perstrepentem, + quod sequitur, corrig. N. Heins. Non male! + 15. Vulgo _Tibridis_. Sed vid. ad VIII, 367. + + + Circum arguta cavis tinnitibus æra, simulque + Certabant rauco resonantia tympana pulsu; + Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte 20 + Casta colunt; qui Dictæo bacchantur in antro; + Quique Idæa juga et lucos novere silentes. + + 18. _arguta cavis tinnitibus æra_, cymbala, quæ cum _tympanis_ + pulsantur a _semiviro choro_, h.e. Coribantibus seu Curetibus, + sacerdotibus Cybeles castratis (unde et _semimares_ dicuntur Ovid. + Fast. IV, 183) qui in ejus cultu et sacra pompa, ab ipsa in furorem + acti, +theophoroumenoi+, armatam saltationem, +enoplion kinêsin+, + cum strepitu cymbalorum, tympanorum armorumque conlisorum + instituebant; de quo loca class. sunt Strab. X, p. 466; Ovid. Fast. + IV, 181 seq. Lucret. II, 611, 642; conf. supra ad II, 93, et Jani ad + Hor. Od. I, xvi, 5... 8, ubi et _acuta æra_, ut hoc loco _arguta_ + dicuntur. + 20. _Dindyma_ seu Dindymus (vid. ad IV, 363), et _Ida_ montes + Phrygiæ, magnæ Matri Deum sacri cum Berecynto, unde _Dindymene, + mater Idæa_ et Berecyntia dicebatur; conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 80 + sq. et 617 sq. Eidem sacrum _Dictæum antrum_ et Dicte mons Cretæ, + unde Curetes religionem Cybeles in Phrygiam invexisse dicuntur; cf. + ad II, 93. Dindymus _mons geminus_ h.e. bivertex. + 21. _Casta_, ubi caste ac pie colitur dea. + 22. _lucos silentes_, ex quo inde emigravit Mater, N. Heins. et + Drakenb. Marsus referebat ad lucos, in quibus recens natus Jupiter + enutritus sit, ne audiretur a patre. Jovem vero non in Phrygiæ, sed + Cretæ monte Idæo educatum fingi, jam monuit Drak. Silius tamen, quod + Ern. etiam suspicari video, haud dubie respexit mysteria Idæa, et + locum Virgil. Æn. III, 112, ubi similiter _fida silentia in sacris_ + et _Idæo nemore_ dicuntur. + --_novere_, vid. Var. Lect. + + 22. _movere_, aut _liquere_, aut _fovere_ (ut _fovere nidum_) + emend. N. Heins. refragg. Burm. et Drak. quia _nosse_ quis loca + dicatur, quæ incolat, vel in quibus frequenter versetur, et + _noscere_, quæ adeat; conf. Passerat. ad Prop. I, vi, 1. + + Hos inter fremitus ac læto vota tumultu, + Substitit adductis renuens procedere vinclis + Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis hæsit. 25 + + 23. _fremitus_, strepitus cymbalorum tympanorumque, vel _lætum + tumultum_, adclamationes et cantus populi. + --_vota_: nam Dea primum urbem ingrediente variis votis a plebe + certabatur, quum quisque fatale numen religiosius coleret; Barth. + Adv. XIII, 7. Nec mirum quoque, vota potissimum concepta esse + adventu hujus Deæ, qua Romam advecta hostem pelli Italia vincique + posse, carmen in libris Sibyllinis inventum spem fecerat. Vota + itaque ad belli quoque finem spectabant; conf. v. 46, 47. + 24 sq. Conf. auctores sup. ad v. 1, laudati. Livius hanc fabulæ + partem silentio prætermisit. + + 23. _nota_ Marsi Ven. sec. operarum lapsu, et hinc aliæ edd. + + Tum puppe e media magno clamore sacerdos, + «Parcite pollutis contingere vincula palmis, + Et procul hinc, moneo, procul hinc, quæcumque profanæ, + Ferte gradus, nec vos casto miscete labori; + Dum satis est monuisse Deæ: quod si qua pudica 30 + Mente valet, si qua inlæsi sibi corporis adstat + Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.» + + 27. _Parcite_, abstinete, h.e. nolite, ut Gr. +pheidesthe+. + 28. Nota est formula, qua initio sacrorum mysteriorumque _profani_, + inpii et non initiati, +bebêloi+, +amuntoi+, +atelestoi+, voce + sacerdotis aut præconis submovebantur: +hekas, hekas este bebêloi+, + vel +hekas, hekas, hostis alitros+, _procul, procul este profani_! + 29. _casto labori_ trahendæ navis, ut v. 32, _pia munera_. + 30. _Dum satis est monuisse Deæ_, dum contenta est Dea vos monuisse, + nec poenas expetit; vel, ut Barth. Adv. XIII, 7, exponit, dum + integrum est Deæ, monitu solo contentam vos hinc exesse jubere; dum + non ad poenam in præsentes, vel adfuturos ira commovetur. + + + Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen, + Claudia, non æqua populi mala credita fama, + In puppim versis palmisque oculisque profatur: 35 + + 33 sq. Drak. hæc notavit. «Historia hæc satis nota est; in ea tamen + inter auctores non convenit. Præter Silium enim _Claudia_ simpl. + vocatur apud Ovid. ex P. I, ii, 143; Suet. Tib. 1; Plin. VII, 35 + (ubi v. Harduin.); Lactant. Inst. II, 7 et 16; _matrona_, ap. Liv. + XXIX, 14; Cic. harusp. resp. cap. 13; Ovid. Fast. IV, 313; _virgo_, + ap. Stat. Silv. I, ii, 246, et Claud. de laud. Seren. 28; _virgo + Vestalis_, ap. Herodian. I, 11; Aurel. Vict. de viris ill. c. 16; + Sidon. Apoll. XXIV, 41; aliosque, quos ibi laudat Savaro; _turritæ + rara ministra Deæ_, apud Prop. IV, ii, 51; _muliercula_, ap. + Augustin. de Civ. Dei, X, 16. Quin et in eo discrepant auctores, + quod alii _crine_, alii _zona_, seu _cingulo_, alii, quos Silius + sequitur, _fune_ Claudiam navem traxisse dicant.» Cf. Broekhus. ad + Propert. l.c. et Ducker. ad Liv. XXIX, 14. + --_prisca Clausorum ab origine_; v. ad VIII, 412, et XIII, 466. + 34. _non æqua_, iniqua et falsa, _fama populi mala_, inpudica, + _credita_, male audiens; ut ap. Ovid. Fast. IV, 307, quem locum + Drak. jam contulit, «Casta quidem, sed non et credita: rumor iniquus + Læserat, et falsi criminis acta rea est.» + + 34. _mala_ R. 1, et Med. probb. Barth. Adv. XIII, 7, Drak. Lefeb. + Ern. Vulgo _male credita_, quod Barth. l.c. exponit, sinistro + rumore dilata; _non æquæ male credita famæ_ opinabatur N. Heins. + de qua conject. idem valet, quod de simili sup. ad IV, 569, + diximus: _non æqua populo mala credita fama_ suspicabatur + Hoefftius in Peric. crit. quæ lectio eumdem, quem nostra, sensum + præbet, vid. not. + + «Cælicolum genitrix, numen, quod numina nobis + Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque, + Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant, + Si nostrum nullo violatum est crimine corpus, + Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.» 40 + + 36 sqq. Ernesti monet, talibus nil posse fingi loquacius in + precibus, et prorsus sibi videri poetam oblitum sui, artique + variandi atque ornandi intentum hæc scripsisse. Mihi potius nihil + aptius videtur his verbis, quibus ab ea, quæ auxilium, et quidem tam + singulare, numinis inplorat, majestas ejus ac potentia prædicatur, + quo simul innuitur, ab eo, et quidem solo, id, quod petatur, + præstari posse. Idem vir doctus, quis talia, ait, in poeta epico, + post Virgilium inprimis lectum, sustineat? Ego contra loquacitatis + illius arguerim Maronem in simili loco Æneid. X, 252 seq. Cybele, + magna Mater Deum; qui mythus satis notus est. + [37.] _cujus proles_, Jupiter, Neptunus et Pluto, qui fratres + imperium et partes mundi inter se _sorte_ divisisse finguntur, + de qua fabula ejusque varietate v. Spanhem. ad Callim. H. in Jov. + v. 59 sq. + 39. _crimine_, ut VI, 634. + 40. _facili carina_, eo, quod facile, nullo negotio, moveatur navis. + Conf. ad IV, 433. + + 38. _gubernant_ Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. prob. N. Heins. + quum de omni prole Cybeles agatur. Vulgo _gubernat_, quod + revocavit Lefeb. _regno consorte_ malebat Barth. Adv. XIII, 7, ut + simul jugis illa trium regnorum catena, et fratrum dominantium + felix et bonarum rerum fecunda concordia indicaretur. + + Tum secura capit funem; fremitusque leonum + Audiri visus subito, et graviora per auras + Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divæ. + Fertur prona ratis (ventos inpellere credas), + Contraque adversas ducentem prævenit undas. 45 + Extemplo major cunctis spes pectora mulcet, + Finem armis tandem, finemque venire periclis. + + 41. _secura_, certam opis divinæ spem alens, eaque freta. + --_leones_ duo currui Cybeles juncti finguntur. Miraculum autem, + quod poeta comminiscitur, spectat ad indicium voti precumque + exauditarum. + 45. _ducentem_ Claudiam, quæ _adverso_ flumine trahebat navem; quo + miraculum augetur. + + 42. _auris_ hoc est aures, Oxon. et Putean. _æra_ conj. N. Heins. + quem vide ad Prudent. hymn. Romani v. 200. + + + Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra + Abscondit late propulsis puppibus æquor, + Cui numen pelagi placaverat hostia taurus, 50 + Jactaque cæruleis innabant fluctibus exta. + Tunc a sede Deum purumque per æthera lapsæ + Armigeræ Jovis ante oculos coepere volucres + Æquoreas monstrare vias, ac ducere classem. + + 48. Conf. Liv. XXIX, 27. Res a Scipione in Sicilia et Bruttio agro, + ubi Locros recepit, gestas silentio prætermittit poeta. + 49. _Abscondit_, tegit, ut XI, 519 al. de magna multitudine navium, + de qua v. Liv. XXIX, 24 seq. + 50 seq. Dausq. jam bene contulit Virgil. Æn. V, 235 sq. (ubi v. + Cerda), et Liv. XXIX, 27, ubi Scipio secundum preces, ad deos + marinos fusas, «cruda exta victimæ, uti mos est, in mare porricit.» + Cf. et Appian. Punic. c. 13, et supra XV, 159 sq., ubi v. not. + --_numen pelagi_, Neptunum, cui non modo agnum, sed etiam _taurum_ + solennem victimam fuisse, monuit Drak. coll. Arriano exped. Alex. M. + VI, 19; Plut. pag. 83; Meursii Auctar. Philol. c. 2; Tzetz. ad + Hesiodi +Asp.+ p. 197, et Hesych. v. +tauros+ et +tauria+. + 52 seq. Aquilæ Scipioni viam monstrant in Africam, ut anguis in + Hispaniam sup. XV, 138 sq., nec minus adcommodate ac cum delectu + h.l. aquilæ ponuntur, _armigeræ volucres Jovis_, cujus Dei filius + Scipio esse credebatur. Vid. ad IV, 476. Similiter columbas, + maternas aves, Æneæ viam ad aureum ramum aperuisse ap. Virg. Æn. VI, + 190 sq., et corvos Alexandro duces fuisse ad oraculum Jovis Hammonis + ap. Diodor. XVII, et Curt. IV, vii, 15 (ubi v. Intpp.), jam monuit + Dausq. + + Augurium clangor lætum dabat: inde, secuti 55 + Tantum progressos liquida sub nube volatus, + Quantum non frustra speculantum lumina servant, + Litora Agenoreæ tenuerunt perfida terræ. + + 56 sq. Silius variavit verba Maroniana, ab Ernest. jam conlata, Æn. + VI, 199 seq. «Pascentes illæ tantum prodire volando, quantum acie + possunt oculi servare sequentum.» + 58. _Agenoreæ terræ_, Africæ, vel Carthaginis et regni Poenorum. Cf. + ad I, 15. + --_perfida_, perfidorum Poenorum. Cf. ad I, 5. + + 56. _prægressos_, et mox _servent_ suspicabatur N. Heins. + + + Nec segnis, tanta in semet veniente procella, + Africa terribilem magno sub nomine molem 60 + Regis opes contra et Massyla paraverat arma: + Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus + Terror erat: campos pariter vallesque refusas + Litoraque inplerat, nullo decorare tapete + Cornipedem Nomas adsuetus, densæque per auras 65 + Condebant jaculis stridentibus æthera nubes. + + 59. Adcuratius hæc tradit Livius XXIX, 23 sq., et XXX, 5 seq. + --_tanta procella_ +deinôs+, ut VI, 105; XI, 91; XII, 334 al. pro + tot Romanorum copiis in Africam trajicientibus; de quibus v. Liv. + XXIX, 24 sq. + 60 seq. _contra terribilem molem_, hostium multitudinem, _magno sub + nomine_, duce, Scipione, _paraverat regis opes et Massyla arma_, + societatem et auxilium Syphacis, regis Massyliorum. Cf. ad XVI, 170. + 62. _Laurentibus_, Romanis. Vid. ad I, 110. + 64. _nullo decorare tapete_, stragulo, _Cornipedem adsuetus_, ut + forte _nudis equis_, II, 349. + 65 seq. _Nomas_, Numidæ et eorum rex Syphax. + --_densæ Condebant jaculis æthera nubes_; cf. ad I, 311; II, 37 al. + [66.] _jaculis stridentibus_, ut IV, 567, ubi v. not. + + Inmemor is dextræque datæ junctique per aras + Foederis, et mensas testes, atque hospita jura, + Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore, + Ruperat, atque toros regni mercede pararat. 70 + + 67. Syphax adcepta in matrimonium filia Hasdrubalis foedus rupit cum + Scipione ictum, de quo v. sup. XVI, 245 seq. Silius vero ad verbum + fere expressit locum Livii inf. ad v. 76 adscriptum. + 68. _mensas_ hospitales, quæ sacræ erant. +Trapeza men hieron + chrêma, di hês ho theos timâitai philios te kai Xenios.+ Synes. + Epist. LVII. Conf. Meurs. ad Lycophr. Cassandr. v. 136; Potteri + Archæol. Gr. L. IV, c. 20, p. 665 sq., et Barth. ad Claud. in Rufin. + I, 229. + 69. _mutatus_ animo, ad defectionem a Romanis incitatus. + --_amore pravo_, quæ et perfidiæ et exitii causa fuit. + [70.] _toros_, conjugium, _regni mercede pararat_, jactura regni, + quam propter illud fecit. Barthius Adv. XIII, 7, et Ern. + --_regni mercedem_ eo referunt, quod Syphax post illud connubium + regnum et, opes suas Poenis mercenarias addixerit, vel, ut vers. 75 + dicitur, _dotalia arma transtulerit_. Idem Barth. l.c. ita disputat: + «In rebus hujus regis admodum infelix poeta est, languide totam + castrorum exustionem, tantique barbari captivitatem describens; ut + ego plane aliud malim, quam tantæ rei tam frigidum narratorem + legere. Et fere ubique in talibus recensendis mera cura hic scriptor + est. Quam inepte mox locutionem Hannibalis ad milites, et ante eum + legatis disceptationem, ipsumque tanti bellatoris discessum + proponit! Felicior sane aliquanto in laudibus declamandis, quod vel + ex encomio Scipionis, hunc librum claudente, patere possit, non + enormi, sed composito, nec majestatis orbo.» Non inepte ita, at + nimis tamen severe judicat; nec tam languor Silii displicebit + lectoribus, quam tumor verborum et vanus sententiarum strepitus. + + 67. _Immemor hic_ Put. _Immemoris_ Marsi Ven. poster. operarum + errore, et inde aliæ edd. + + Virgo erat eximia specie claroque parente, + Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis, + Ceu face subcensus prima tædaque jugali, + Vertit opes gener ad Poenos, Latiæque soluto + Foedere amicitiæ, dotalia transtulit arma. 75 + + 71 seq. Cf. Liv. XXIX, 23. Filia Hasdrubalis Livio _Sophonisba_, sed + Græcis auctoribus +Sophoniba+, vel +Sophônida+ dicitur. Vid. + Schweighæus. ad Appian. Punic. c. 27, et ad Polyb. XIV, 1. + 73. Ernesti monet, _face succensum_ dici haud dubie ad ductum Livii + l.c. ubi Hasdrubal, ut Syphacem «adcensum cupiditate (et sunt ante + omnes Numidæ barbaros effusi in Venerem) sensit, virginem ab + Carthagine arcessit, maturatque nuptias.» Bene etiam Drak. «Primus + amor fortior putatur, quam secundus; unde sensus Silii est, tanto + amore Syphacem prosequutum fuisse Sophonisbam, quasi ea prima + fuisset, quam uxorem duxerat. Erat enim viduus, ut patet ex filio + ejus Vermina, cujus meminere Livius XXIX, 33, et Appian. Punic. c. + 33, ut et ex alio ejus filio et tribus nubilibus filiabus ap. + Appian. ibid. c. 17 et 26.» Cf. sup. III, 64. + 74. _vertit_, convertit, avertit; ad Poenos defecit. _Ed._ + 75. De _dote_ non est cogitandum, quam Barth. Adv. XXII, 8, non + solum sponso a sponsa, sed et huic ab illo conlatam demonstrat, sed + _dotalia arma_ simpl. dicuntur, quæ post conjugium et propter id + Syphax Poenis subpeditavit; Ern. coll. sup. V, 22, qui locus tamen + dissimilis est. Drak. comparavit Ovid. Met. V, 15, et Claud. R. P. + I, 28, ubi v. Barth. + + + Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem + Ductori monuisse fuit, missique minantur, + Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet: + Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenæos + Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe, 80 + Si renuat, blando nimium facilique marito + Statura obsequia et thalami flagrantis amores. + + 76 sq. «Scipio literas dat ad regem, quibus etiam atque etiam monet + eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo Rom. initæ societatis, + neu fas, fidem, dextras, Deos testes atque arbitros conventorum + fallat;» Liv. XXIX, 24. Cf. sup. v. 67 sq. + --_Ausonio ductori_, Scipioni, _non curarum extrema fuit_, h.e. + præcipua cura. + [77.] _missique_, legati, _minantur_, minaciter hortantur, ut + _permixta minis monebat_, v. 83. + 78. _Stet_ in _regno_, non inde moveat. + 79 seq. Confer I, 301, ibique not. + 82. _sanguine Statura obsequia_, constitura, Drak. coll. Liv. II, + 36: «magno illi ea cunctatio stetit;» XXIII, 30: («multo sanguine + atque vulneribus ea Poenis victoria stetit»); Gron. + Obss. III, 7, et Broekh. ad Prop. II, vii, 8. + + 77. _missique minantur_ ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. + _missique minentur_ in Oxon. Putean. omnibusque edd. ante + Juntinam, in qua Nicander primus hunc locum corrupit, et ex + ingenio etiam addidit integrum versum, _Ductori monuisse fuit, sit + fidus, et ictum Observet foedus, neu pacis jura resolvat, Stet + regno_, etc. Hanc scripturam falsam esse, vel sola vox _Observet_, + quam mox sequitur _servet_, persuasit Drakenb. Nihil tamen mutare + sustinuit, nec eo audacior esse voluit Ern. qui hac interpolatione + expeditiorem reddi orationem monet. Recte: sed et languidior fit, + præmissis potissimum vss. 67 seq. ubi poeta notionem rupti + foederis jam omnibus fere poetarum coloribus adumbravit; quumque + exquisitior doctiorque esset, ab indocto et audaci Nicandro + sententia ejus diluta est ac dilatata, adsutis laciniis, quibus + sublatis bene procedit, vid. not. + 78. _pacta_ Oxon. et Put. Conf. Heins. ad Ovid. Met. VII, 700; + XIV, 36, et Ep. Her. XX, 18. Vulgo _facta_. + + + Sic Latius permixta minis, at cassa movebat + Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures. + Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses 85 + Advocat, et, castas polluti foederis aras + Testatus, varia Martem movet inpiger arte. + + 85 seq. Scipio, non Syphax, ad quem Barth. Adv. XIII, 7, hæc verba + retulit, exasperatus fuit, postquam vidit, monitis se efficere non + posse, ut regem a societate Poenorum abduceret; quod et sequentia + clare probant; Drak. + --_nitentibus_, obnitentibus. + + 83. _at_ pro vulg. _et_ scripsi, probb. Barth. Adv. XIII, 7, + N. Heins. et Drakenb. _Hæc Latius_ et _sed cassa_ tacite edidit + Lefeb. non inprob. Ern. Deinde _monebat_ Put. Parm. et al. edd. ut + et conj. Barth. l.c. Recte, opinor: et non modo _monita_ mox + sequuntur, unde vulgatum prætulere N. Heins. et Drak. sed et + _movet_. + 87. _vafra arte_ corrig. N. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XVI, 314, + quoniam de una tantum arte castrorum incensorum h.l. mentio fit. + + + Castra, levi calamo cannaque intecta palustri, + Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor, + Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris, 90 + Ac tacita spargit celata incendia nocte. + + 88... 108. Cf. Liv. XXX, 3 sq., et Polyb. XIV, 5, a quibus ordine + singula et adcuratius exponuntur. Appianus Punic. c. 21 sq., + memorat, sola castra Hasdrubalis incensa esse, et Syphacem trepidum + sociis non succurrisse, sed simul fugisse relictis castris suis. + 88, 89. «Numidæ præcipue arundine textis, storeaque pars maxima + tectis, passim nullo ordine, quidam, ut sine imperio occupatis + locis, extra fossam etiam vallumque habitabant: quæ relata Scipioni + spem fecerant castra hostium per occasionem incendendi;» Liv. XXX, 3 + extr. Cf. Polyb. XIV, 1 sup. III, 290 sqq. et in Var. Lect. ad II, + 85, et XIV, 7. +Plektai stegai ep' eukuklois ochois+ mapalia + dicuntur Æsch. Prom. v. 214. + ["in Var. Lect. ad II, 85, et XIV, 7": Not. ad II, 85, et V.L. + ad XIV, 7] + 90. _furtum armorum_, arma furtim, seu clam mota, insidias et + stralegemata, ut _furta belli_ et fraus armorumque _doli_ ap. Virg. + Æn. XI, 515 et 522. Conf. sup. ad libros VI, 70; VII, 134 et 487. + 91... 108. Luxuriem orationis in hac incendii imagine, quæ passim + adumbratur, v.c. IV, 677 seq.; V, 512 sq.; VII, 353 seq.; IX, 603 + seq., jam notarunt Barth: Adv. XIII, 7, et Ern. + + 88. _intecta_ pro vulg. _intorta_ e Put. recepi non inprob. + N. Heins. qui tamen malebat _intexta_, quod etiam adrisit Drak. + Lefeb. (qui illud edidit) Cort. et nobis; confer Heins. ad Ovid. + Met. V, 446. + 90. _furtum_, non _furtim_, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Deinde + _nitentibus umbris_, R. 1, Parm. Med. _intentibus v._ Put. + _invitantibus v._ conj. N. Heins. et mox _celerata incendia_; quod + posterius placere potest. +To+ _celata_, hoc est clam inmissa, ex + compendio forte scribendi ortum, et languet, quia cum _tacita_ + jungitur. Totum potius versum ejiciendum censerem, qui salvo sensu + abesse potest, nisi in poeta luxuriantis ingenii versarer. + + Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem + Coeperunt ignes, et se per pinguia magno + Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras, + Et frenos volucri propellunt lumine flammæ. 95 + + 92. _pestem_, ut v. 96; _lues_, de incendio. Vid. ad I, 174. + 93. _pinguia pabula_ ignis, ut mox _arida alimenta_, quæ facile + flammam concipiunt, ut arundo et canna; Ern. + 94. _clare exspatiuntur in auras_; v. Var. Lect. + 95. Cf. simil. loc. sup. IV, 681, ibique not. + + 92. _conjecti_ ex probabili conject. N. Heins. edidit Lefeb. + 94. _late exspatiantur_ emendat. N. Heins. et _claræ_, scilicet + flammæ, Burm. prob. Drak. ut apud Virg. Æn. II, 569, _dant clara + incendia lucem_; conf. sup. X, 557, 558. Sed +to+ _clare_ eodem + sensu et doctius dictum crediderim. + 95. _ramos_ pro _frenos_ conj. Dausq. _flumine_ (velut torrente) + pro _lumine_ Barth. Adv. X, 13; _Et volucri effrenes p. l. + flammas_, scilicet ignes, vel _Et se mox volucri p. l. flammæ_ + emend. N. Heins. _Et Poenos volucri p. flamine_ (h.e. adflatu, vel + vento, quo alitur incendium) _flammæ_ tentabat Burm. Sed sanum + esse locum recte existimant Lefeb. et Ern. _tenebras_ pro + _frenos_, et v. 96, _ceu_ pro _cum_ legendum videbatur Withof. + _ceu turbine_, et v. 101, _furit undique_ malebat N. Heins. + 103. _semustaque_ scripsere Drakenb. Lefeb. et Ern. Conf. ad III, + 16. + + It totis inimica lues cum turbine castris, + Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo + Arida, et ex omni manant incendia tecto. + Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis + Excitis somno, multorumque ora vocantum 100 + Auxilium invadunt flammæ: fluit undique victor + Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque + Conripit: exundat pestis, semiustaque castra + Ardenti volitant per nubila summa favilla. + + 98. _manant_, ut v. 101, _fluit_, et v. 103. + 103. _exundat pestis_; cf. ad II, 631. Cerda ad Virg. Æneid. III, + 571; Gron ad Gell. XVII, 10, et Burm. ad Val. Fl. IV, 660. Similem + castrorum nocte incensorum descriptionem legere est in poetico + admodum opere, et supra omnem laudem absoluto, _Le Télémaque de + Fénélon_, lib. VII: «Un tourbillon de poussière forme un épais nuage + qui couvre le ciel, et qui enveloppe tout le camp. Bientôt à la + poussière se joint une fumée épaisse, qui troublait l'air et qui + ôtait la respiration.... Adraste fait mettre le feu au camp. + Aussitôt la flamme s'élève des pavillons, et monte jusqu'aux nues: + le bruit du feu est semblable à celui d'un torrent qui inonde toute + une campagne.... Le vent pousse impétueusement la flamme de pavillon + en pavillon, et bientôt tout le camp est comme une vieille forêt + qu'une étincelle de feu a embrasée.» _Ed._ + + 104. _Albenti favilla_ Oxon. Put. R. 2, ut _cava f._ apud Petron. + c. 120, et forte _candens f._ apud Virgil. Æn. III, 573, unde + probavit N. Heins. et recepit Lefeb. Vulgatam lect. defendit + Drakenb. coll. Martial. I, 42, et recte jam monuit, _candentem + favillam_ in Virg. l.l. eodem sensu exponi posse, quo etiam illam + ceperint ibi Cerda, et Scalig. ad Sever. Ætn. v. 509. + + + Ipsius ingenti regis tentoria saltu 105 + Lugubre increpitans late circumvolat ardor; + Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles + E somno ac stratis rapuisset multa precantem. + Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires + Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno 110 + Lenierat pubes infaustæ vulnera noctis, + Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis, + + 109. Cf. Liv. XXX, 6 seq., ubi res memorantur ordine historico. + 110. _Massylus Tyriusque duces_, Syphax et Hasdrubal. De multitudine + agrestium Numidarum omnique juventute a Syphace _excita ex regno_, + qua _vulnera noctis_, h.e. cladem jacturamque, noctu adceptam, + reparavit, et de _conjuge animos dante_ cf. Liv. XXX, 7, et Polyb. + XIV, 7. + 112. _Ira_, _pudor_ et _conjux_, seu amor, Syphaci erant _tres + ignes_, stimuli, incitamenta virtutis. + + 108. _Et somno_ Put. _Et summo_ Parm. _Exsomnem_, vel _E sponda_ + opinabatur N. Heins. De verbis _multa precantem_, quæ et me semper + obfenderunt, Barth. Adv. XIII, 7, ita disputat: «Hæc captivitatem + potius, quam liberationem ab inminentibus flammis, signant. _Multa + precari_ regem in suis castris, inter manus satellitum suorum, + quam absonum est? potius _dira precantem_, fastu videlicet barbaro + et regio in ausos tam inmane, et quidem furto, hostes. Nam regem + minime mollem inducere alioqui vult, quum mox pugna commissa inter + agmina adversa medium evolasse dicat.» Reliqui interpretes h.l. + tacent. Poeta forte scripsit _multa frementem_; conf. inf. v. 116. + + Inmanes animos; adflataque barbarus ora + Castrorum flammis, et se velamine nullo + Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas 115 + Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem, + Nec claro potuisse die, nec sole tuente, + A quoquam vinci: jactarat talia vecors; + + 113 sq. «Duces ambo, et ex tot millibus armatorum duo millia peditum + et quingenti equites semiermes, magna pars saucii adflatique + incendio, effugerunt;» Liv. XXX, 6. + 116 sq. Verba Syphacis ap. Liv. cap. 7 extr. «Scire incendio, non + prælio, cladem adceptam: eum bello inferiorem esse, qui armis + vincatur.» Languent diversa unius rei vocabula, _luce_, _claro die_ + et _sole_. + --_Syphacem_ autem +deinôs+ pro se. + --_sole tuente_, cernente; nisi malis defendente cum Cell. qui + monet, diurno tempore lucem solis contra pericula nos tueri, ac + detegere, in quæ noctu facile inplicemur. Eamdem nocturnæ cladis + excusationem vide apud _Racine_, _Mithridate_, Act. II, sc. 3: + . . . . . . . . . Pompée a saisi l'avantage + D'une nuit qui laissat peu de place au courage, + Les rangs de toutes parts mal pris et mal gardés. + . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . + Enfin toute l'horreur d'un combat ténébreux. + Que pouvait la valeur dans ce trouble funeste? + Vide etiam Ajacem Homeri, Iliad. XVII, 645 sq. qui Jovem ipsum in + perniciem suam implorat, dum in _luce_ vel _claro die_ pereat: +en + de phaei kai olesson+. Longinus, De Sublim. cap. VII, has voces et + magnam poetæ mentem feliciter interpretatur. _Ed._ + + 109. _juncto agmine_ conj. N. Heins. qui tamen recte monuit, + _juncto aggere_ pro junctis castris dici posse. Idem malehat + _sociarunt_. At sequitur mox _lenierat_. + 115. Emend. _ereptum ex morte_, quoniam certe non hostibus + Romanis, sed ignibus fuerit cinctus Syphax in castris adcensis, + qui et mox jactet, Romanos timuisse claro die pugnæ potestatem + facere. + 118 sq. Barth. Adv. XIII, 7, et XV, 7, nota dignum dicit, quod + poeta h.l. et v. 114, 212, 214, 225, 230, ac al. passim, pluribus + spondeis vulgaribusque verbis compositis carmen perdat, quæ cursum + orationis incidant, curamque illam, a Plinio indicatam, ingenio + plane caruisse arguant.... Omnino studium poetæ in hoc libro et in + fine carminis elanguisse videtur; conf. tamen Heyne in not. ad + Virgil. Æn. VIII, 596. + + Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat + Atropos; et tumidæ properantur stamina linguæ. 120 + + 119... 148. Syphax, viribus, reparatis Hasdrubali jungitur, et cum + Scipione manus conserit, sed vivus capitur. Cf. Liv. XXX, 8, 11, 12, + ex quo etiam intelligitur, quod Ðrak. jam ad v. 134 notavit, Silium + ex duobus præliis unum fecisse: Syphax enim alio prælio, quo solus + cum Lælio et Masinissa, non cum Scipione, nec Hasdrubali junctus, + conflixit, captus est. Appianus ultimæ tantum pugnæ mentionem facit + Punic. c. 26, et prioris Polyb. XIV, 7 sq. cujus libri maxima pars + periit. + --_flatus_ et _tumida lingua_ pro arrogantia. Conf. ad II, 288, et + Heins. ad Ovid. A. A. I, 715. + --_claudebat_, finiebat, scil. prælio adverso el captivitate superbi + regis. Conf. ad XIII, 686. + --_nec plura_ loqui _sinebat Atropos_, Parca, Fortuna. + 120. _stamina_, fata extrema ac mors, _tumidæ linguæ_, superbi et + jactantis Syphacis. + + 120. _proper[-an]t_, vel _properarunt_ Put. _properebant_ R. 2. + _properabant_ conj. N. Heins. vel _properabat_ quod ex ed. Benessæ + recepit Lefeb. + + + Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis, + Qui, silvas ac saxa trahens, per devia præceps + Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat, + Ante omnes prævectus equo, trahit agmina voce. + Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat 125 + Viso rege procul raptis exercitus armis. + + 121 sqq. Conf. ad IV, 520 seq.; Dorvil. ad Chariton. pag. 573, et + inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 127 sq. + [123.] _ripas laxat_, super eas effusus amnis. + 125 sq. _Rutuli_, Romani. + --_nava manus_, strenua, fortis, ut I, 549, ubi vid. Var. Lect. + Ernesti putat, _navam manum_ haud dubie esse, quæ non temerario + inpetu, quali Numidæ, sed considerato ordine pugnaverit. Sed hæc + notio et ab usu loquendi, et ab h.l., ubi eadem manus _ruebat raptis + armis_, aliena videtur. + --_celsus exercitus_, milites excelso animo, feroces; sec. Drak. qui + tamen recte monet, _navam manum_ etiam pedites dici posse, et + _celsum exercitum_ equites, ut ap. Stat. Theb. VIII, 563: «Nunc + pedes ense vago, prensis nunc celsus habenis» et _sublimis_ sup. IV, + 219, et ap. Virg. Æneid. VII, 285; idque cum Ern. prætulerim. + + 124. _agmina prima_ Put. oculis librarii in v. 127, evagantibus; + Ern. + 125. _vana manus_ Oxon. Putean. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. + ed. unde _nava m._ ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. et Ern. + prob. Drak. Conf. ad I, 549. Vulgo _sana manus_, ut sensus sit, + Romani prudenter pugnantes tamquam sanæ mentis homines; Cell. + Withof. conjicit: _contra sana manus Rutuli, lætusque ruebat_. + + Ac sibi quisque, «Videsne, videsne, ut in agmine primo + Massylus volitet, deposcens prælia, rector? + + 127 sq. Ernesti veretur, ne nimis considerati sint milites, qui in + limine pugnæ constituti ejusmodi sententiis vacent; in quibus certe, + si modo recte locum habeant, acuta brevitas maxime requiratur. Mea + potius qualicumque sententia insignis est h.l. suavitas: nam non + adeo multæ militibus subgeruntur cogitationes, sed paucæ, et quidem + aptissimæ, in quas non adsequor cur incidere non potuerint, quum ne + acie quidem cum hoste jam dimicaverint, sed in pugnam demum + _ruerint_, et _procul_ viderint regem. + --_in agmine primo_, +en promachois+ _Massylus rector_, Syphax. Vid. + Nostrum ad XVI, 170. + + 127. Ita hunc locum restituit N. Heins. _vides ut agmine_ Oxon. + Put. Tell. Parm. Med. Mart. Herbip. _vides ut ab agmine_ Benessa. + _agmine primo_ Ox. et Ben. Mox _volitet_ Put. Vulgo _Videsne_, + _vides_, _ait_, _agmine primus Massylus volitat_. + + Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras + Cælicolum, et casti ductoris foedera rupit. 130 + Sit satis hunc castris semel effugisse crematis.» + Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt. + Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem + Naribus hasta volans, erexitque ore cruento + Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras. 135 + + 129. _hoc decus_, hanc gloriam capti aut cæsi regis. Abrupta oratio + adfectui æstuique animi adcommodata. + 130. _casti ductoris_, Scipionis: _casti_; v. ad I, 481. + 133 seq. Similis locus est sup. IX, 594 sq. Uterque autem, et hic + quidem ad verbum fere concinnatus est ex Virg. Æneid. X, 892 sq. + Juncta verba synonyma, _cornipes_, _quadrupes_, _equus_, recte + notavit Barth Adv. XIII, 7, sed idem perperam putabat, infelicia + plane h.l. omnia esse et vix communes quoque sensus ferre. Nihil + aptius dici poterat, quam equum gravi vulnere ictum primum cruribus + anterioribus elevatum se _erexisse_ (quod poetice tribuitur hastæ, + quæ eum erexerit), deinde calcitrasse, tum _conruisse_, et denique + _membra_ vulnerata, h.e. caput _huc illuc jactasse_, ut _infixam + cuspidem_ excuteret, et quia dolorem ibi sentiret, ut +kulindomenos+ + (volutans caput in terra) +peri chalkô+, ap. Hom. Iliad. VIII, 86, + qui locus Silio etiam ante oculos fuisse videtur. Conf. ibi Koeppen, + et Heyne ad Virg. l.l. + --_sedit_, ut I, 540, ubi v. not. + --_Naribus_ et _ore cruento_ ut ap. Virg. l.c. _inter cava tempora_, + et Æneid. XI, 687 (qui locus etiam Nostro similis est), _sub aure_. + Conf. Iliad VIII, 83 sq. + --_spirantibus ignem Naribus_, ut ap. Virg. Ge. II, 140. + + 130. Voc. _casti_ suspectum et ex _castris_, quod versu proxime + subsequenti obcurrit, prognatum videbatur N. Heins. At vid. not. + + Corruit asper equus, confixaque cuspide membra + Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti. + + 136. _equus asper_, +trachus+, iratus, dolore exasperatus. + [137.] _rectorem_, vectorem (v. Var. Lect.), Syphacem, _hosti + prodidit_, tradidit. Confer Nostrum ad II, 247. + + 137. _vectorem_ emend. N. Heins. ut ap. Ovid. A. A. III, 555. Sed + Drak. bene monet, _rectorem_ etiam equitem dici Tac. Ann. I, 65 + (ubi confer Ernesti) Claud. _in Eutrop._ II, 423, et Lucan. VII, + 530. + + Invadunt, vanumque fugæ, atque adtollere fessos + Adnitentem artus, revocato a vulnere telo, + Conripiunt: tum vincla viro manicæque (pudendum) 140 + Addita, et, exemplum non unquam fidere lætis, + Sceptriferas arta palmas vinxere catena. + + 138 seq. «Syphax, equo graviter icto, effusus obprimitur + capiturque,» Livius XXX, 12 pr. _Invadunt_ rectorem, Syphacem, + Romani, _vanumque fugæ_, frustra effugere conantem, _atque + adnitentem artus fessos_ lapsu equi, qui ei, in latus effuso ac + prostrato, incumbebat, _adtollere telo, a vulnere revocato_, adducto + ad se a capite equi vulnerato, ut se jacentem erigeret, + _conripiunt_. Sensum h.l., qui ita, nisi me omnia fallunt, + expediendus est, non percepit Ernesti, cujus hæc nota est: «Quem + Romani _invadunt_? equum, cui Syphax adhuc dum insidebat, an + Syphacem solum? _fessi artus_ magis equo, quam equiti conveniunt. + Cogitari potest Syphax equum lapsum ad fugam excitasse; at ejus ex + vulnere et lapsu fessos ægre _adnitebatur adtollere artus_. Ergo eum + _conripiunt_, dum equum elevat exstracto telo. Nam hoc vulnus in + naribus profecto non letale erat, sed equum tantum conturbabat.» + Immo equus _conruit_, toto corpore prolapsus est, ut apud Hom. et + Virg. ll.cc. nec facile elevari potuit extracto telo: vulnus etiam + letale fuit, et omnino esse potuit. Vid. Hom. Iliad. VIII, 84, et + ibi Koeppen. _Fessi_ denique _artus_, h.e. pedes minime conveniunt + equo, cujus capiti, non pedibus, vulnus inflictum erat. + 141. _exemplum non unquam fidere lætis_, h.e. quod insigni documento + fuit, nunquam fidendum esse _lætis_ rebus, fortunam hominum + mutabilem, nec constantem exspectandam, vel spem in ea ponendam + esse. + --_Exemplum_, h.l. quod nos diceremus _eine Warnung_. + + 138. _vanumque fugæ_ ex emend. Dausq. et N. Heins. recepi cum + Lefeb., qui ita in duobus antiquis, nescio quibus, legi dicit. + Vulgo _vanamque fugam_, ex qua lect. non facile commodam exsculpes + sententiam. + 139. _e vulnere_ primus edidit Parisiis Colinæus, quem sequuti + sunt pauci, sed et ipse Drak. qui toto fere h.l. tacet. + 140. _pudendum_ pro vulg. _pudenda_ ex emend. N. Heins. edidi cum + Lefeb. (qui nihil de ea re notavit) et Ernest. prob. Drak. Hunc + loquendi modum Silius in deliciis habet; vid. App. _manicæque + pudendæ Additæ_ corrig. Dausq. _manicæque pudendæ Addita_ scripsit + Cellar. + 141. _o exemplum_ malebat Barth. Adv. XV, 7, ut magis erigeretur + sententia. Male! tollenda potius major distinctio post _lætis_, + quod jam vidit N. Heins. + 142. _strinxere_ malebat N. Heins. quia _vincla_ præcesserunt: + quod tamen eum non obfendit supra XVI, 72, 74. + + + Ducitur ex alto dejectus clumine regni, + Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque + Litora ad Oceani sub nutu viderat æquor. 145 + Prostratis opibus regni Phoenissa metuntur + Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum + Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis. + + 144. De magno Syphacis imperio v. sup. XVI, 171 sq. + --_sub pedibus_, imperio et potestati suæ subjectas; Drak. coll. + Anthol. Gr. IV, 4 epigr. 7: +Ôkeanon para possin echôn met' apeirona + gaian+. Virgil. Æn. VII, 100; Ovid. Met. XIV, 490; Liv. XXXIV, 32 et + al. + 145. _sub nutu_, potestate, ut IV, 712. + --_Litora ad Oceani_; cf. XVI, 172, et ibi not. + 146. _metuntur_; vid. ad IV, 213. + 147. Ter Hasdrubal in _fugam_ conjectus, semel in Hispania, bis in + Africa, unde Liv. XXX, 28, _dux fugacissimus_ dicitur; Drak. Cf. + inf. v. 176. + + 147. _at invisus_ conj. Barth. Adv. XV, 7, non male, judice etiam + Drakenborch. + + + Stabat Carthago, truncatis undique membris + Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem 150 + Hannibal absenti retinebat nomine molem. + Id reliquum fessos opis auxiliique ciere + Rerum extrema jubent: huc confugere paventes, + Postquam se Superum desertos numine cernunt. + + 149... 157. Conf. omnino Liv. XXX, 9, ac Polyb. XIV, 9 et 10. + --_truncatis undique membris_, tropice, pro omnibus fere copiis et + auxiliis, in Hispania, Italia ac Africa, deletis. + [150.] _Uni nixa viro_; cf. _Bossuet_, _Histoire universelle_, + Part. III, cap. 6: «Carthage, qui avait commencé de baisser, ne se + soutenait plus que par Annibal.» _Ed._ + --_tanto fragore ruentem molem_, præclare de interitu Carthaginis, + reipublicæ præpotentis; imagine petita a vasto ædificio, quod cum + ingenti fragore conlabitur, ut _Hesperiæ sonitum ruinæ_, dixit + Horat. Od. II, i, 32. + 151. _absenti_, quamvis absens, _retinebat_, sustinebat, _nomine_ + solo, conf. XVI, 19. Sic Mithridates apud _Racine_, act. III, sc. 1: + _Le grand nom de Pompée assure sa conquête._ + Lucan. Phars. I, 135, 144. _Ed._ + 152. _fessos_; v. ad I, 566. + 153. _Rerum extrema_, ut VIII, 25, ubi v. not. + + 150. _innixa_ corrig. N. Heins. et _innisa_ tacite edidit Lefeb. + 151. _numine_ emend. Barth. l.c. coll. v. 154, 183, et sup. XVI, + 16, 17, ut Hannibalem, ob rerum gestarum magnitudinem, nunc ruente + pæne republ. ut Deum tutelarem suspexerint Poeni. + + Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina, 155 + Qui revocent, patriæque ferant mandata monentis, + Ne lentus nullas videat Carthaginis arces. + + 157. _lentus_, si auxilio venire cesset, si moretur, nec properet. + --_nullas_, dirutas. + --_arces Carthaginis_; v. ad I, 7. + + 156. _patrumque_ primus edidit Nicander, _monentis_ est ex emend. + N. Heins. _moventes_ R. 2. Vulgo _monentes_. + 157. _videat_, non _videas_, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Mars. et + Mart. Herbip. Post hunc versum Nicander duos alios inculcavit, + _Tolle moras, patriæque celer succurre cadenti, Hannibal, et + nostris depelle a moenibus hostem_. Eos jam ejecit Drakenb. + suadente N. Heins. + + + Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras, + Et fera ductoris turbabant somnia mentem. + Namque gravis curis carpit dum nocte quietem, 160 + Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum + Visus erat simul adversos mucronibus in se + Destrictis ruere, atque Itala depellere terra: + Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis + In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat. 165 + Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes + Quærebat, terræque ulnis amplexus utrisque + Hærebat Latiæ; donec vis sæva profundo + Truderet, et rapidis daret absportare procellis. + + 158. _Dauni oras_; vid. ad lib. I, v. 291. + 159 seq. Commentum poetæ, de quo v. ad II, 704. + 162. _Visus erat_ voc. propr. de somniis, de quo v. Broekh. ad Prop. + III, iv, 24. + 167, 168. «Raro quemquam alium, patriam exsilii causa relinquentem, + magis moestum abisse ferunt, quam Hannibalem hostium terra + excedentem: respexisse sæpe Italiæ litora, et Deos hominesque + adcusantem, in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum, etc.» Liv. + XXX, 20; cf. inf. v. 213 sq. + 169. _daret absportare_, absportandum. Vid. ad V, 324. + + 163. _Destrictis_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _Districtis_; vid. ad + XVI, 528. + 166. _capiens_ Ox. Vulg. _cupiens_. + 169. _rapidis_ scripti, R. 2, Basil., Wolfii et quædam aliae. + _rapidum_ pleræque edd. priscæ. _raptum_ conj. N. Heins. + + + His ægrum visis adeunt, mandata ferentes, 170 + Legati, patriæque extrema pericula pandunt: + Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas + Regnator tulerit Libyæ, letoque negato, + Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret + Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas, 175 + Non una concussa fuga: se, triste profatu, + Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti + Castra, et luceret sceleratis Africa flammis. + + 170 sq. Conf. Liv. XXX, 19. + 172. _Massyla_, Syphacis. Vid. ad XVI, 170 seq. + --_ruerint_, ut XV, 736. + 173. _Regnator Libyæ_, rex Massæsylorum, Syphax. + 174. _pompa Jovi_, in triumpho ducendus in Capitolium, Jovis sedem. + --_nova pompa_, ornamentum novum, quod pompæ triumphi accessurum + sit. + 175. _rerum habenas_, ut I, 144. + 176. _Non una fuga_; vid. sup. ad v. 147. + 177. _bina castra_, Syphacis et Hasdrubalis (Liv. XXX, 5, 6), 179, + Scipionem _minitari_, se _ignibus detracturum_, absumturum _patriam, + in quam_ Hannibal _se referat_, i.e. dum Hannibal moretur in Bruttio + agro (supra XVI, 1 seq., et Liv. XXVII, 51), se effecturum, ut ille, + in quam redeat, patriam inveniat nullam; Lenz. + + 175. _agitarit_, non _agitabat_, scripti et primæ edd. _trepida_ + conj. Livin. + 178. _celeratis_ opinabatur N. Heins. ut sup. v. 91. + + Prærapidum juvenem minitari, Bruttia servet + Litora dum Poenus, detracturum ignibus atris, 180 + In quam se referat, patriam, suaque incluta facta. + Hæc postquam dicta, et casus patuere metusque, + Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant. + + 179. _juvenem_, Scipionem. + 180. _detracturum ignibus_, ut _in cinerem trahere_, sup. XIII, 319. + 181. _se suaque facta incluta_, se cum gloria sua, hoc est _se_, + rebus in Italia præclare gestis, _referat_, redeat. + 183. _dextram adorant_, ori admovent, exosculantur, ut dextram + _numinis_; qui honor et diis et regibus aliisque dignitate + conspicuis hominibus præstari solebat. Cf. Hom. Iliad. XXIV, 478; + Plin. XI, 45, seu 103; Alex. ab Alex. genial. dier. IV, 16; Potteri + Archæol. Gr. II, 5; T. I, p. 561 sq., vers. germ. _Harmar's + Beobacht. über den Orient_, T. II, p. 49... 65. + + 180 sq. Ita legitur h.l. in MSS. et antt. edd. ante Junt., in qua + Nic. pro _referat_ reposuit _referant_, et iteram duos adjecit + versus, _detracturum ignibus atris Omnia, et excidium extremum + Carthagini adesse. In quam se referant patriam, suaque inclita + facta Commemorant, strages Italis quas fecerit oris_. Pro + _detracturum_ N. Heins. conj. _depasturum_; recte, opinor; saltem + ingeniose. + + + Audivit torvo obtutu defixus, et ægra + Expendit tacite cura secum ipse volutans, 185 + An tanti Carthago foret: sic deinde profatur: + «O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam + Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes, + Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam, + Atque æquasse solo potui, traducere captam 190 + Servitum gentem, Latioque inponere leges. + + 184... 200. Silius summam Hannibalis indignationem præclare + adumbravit, duce Liv. lib. XXX, cap. 20, quem vide. + 186. _An tanti Carthago foret_, h.e. digna foret, cui opem ferat, + quam sibi denegaverit _invidia_ Hannonis, de qua v. ad XVI, 12 sq. + 187 seq. _Dirum exitium_ est _invidia_. Conf. XII, 613 sq. + + 184. _abtutu_ Ox. prob. Barth. Adv. X, 13, ut non adspexerit + legatos, ob indignitatem rei, sed obliquis limisve oculis intuitus + sit. Deinde _et ægram Expendit tacite curam, secum_, etc. ex cod. + Tell. recepit Lefeb. Non male! + 185. _tacite_ Oxon. _tacitus_ R. 1, ad marg. Vulgo _tacito secum_ + prob. Barth. Adv. l.l. nec inprob. N. Heins. ut _tacito_ non sit + adverb. sed a _cum_ pendeat. + 187. _durum_ Put. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. Conf. Virg. + Æn. XII, 924, ibique interpretes. + + Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis + Submisso tirone negant recreare maniplos, + Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes + Hannoni placet, induitur tota Africa flammis: 195 + Pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas. + Nunc patriæ decus, et patriæ nunc Hannibal unus + Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra. + Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque + Et patriæ muros, et te servabimus, Hannon.» 200 + + 196. Romani Carthaginem obpugnant. + --_Agenoreas portas_; v. ad I, 15. + --_Rhoeteia lancea_; v. ad I, 115. + 197 sq. Hæc acerba cum ironia dicta esse, quis non videt? _Nunc_ + demum, in rebus adflictis, etiam adversarii mei, qui auctores semper + fuere, ne quidquam mihi pecuniæ, vel milites in subplementum + mitterentur, ad me confugiunt; _nunc_ demum videor iis et adpellor + _decus patriæ_, etc. + 200. _et te, Hannon_, etsi odio semper capitali in me fueris: verba + generoso magnoque animo dignissima. Nec tamen cum Ern. crediderim, + hunc locum fere unicum in toto carmine esse, in quo poeta Livianum + acumen non solum adsequutus sit, sed et superaverit. + + 199. _Vertantur_ ed. Basil. Wolfii, et inde Colin. D. Heins. + Dausq. el Cell. + 200. Vulg. _Anno_, vid. ad lib. II, v. 277. + + + Hæc ubi detonuit, celsas e litore puppes + Propellit, multumque gemens movet æquore classem. + Non terga est ausus cedentum invadere quisquam, + Non revocare virum: cuncti præstare videntur, + + 201 sqq. Conf. Liv. XXX, 21 et 28, qui tamen lætitiam Romanorum + etiam metu minutam fuisse docet, omni belli mole in unum Scipionem + inclinata. + --_detonuit_, de voce tonante imperatoris, ut de Pericle ap. + Aristoph. Acharn. 539, +êstrapt', ebronta+, Lenz. + 204 sq. Singulari deorum favore ac beneficio id effectum putant + Romani. Hinc et supplicatio decreta. Vid. Liv. l.l. + + 202. _fremens_ maluerit N. Heins. Sed vulgatum quoque bene se + habere, jam monuit Drak. coll. Liv. XXX, 20 pr. + 203. _redeuntum_, scilicet in patriam, Oxon. Put. R. 1, Parm. Ben. + Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. nisi quod prætulerit _terga + vertentem_, vel potius _redeunti_, vel _cedenti_, quum sermonem + esse de solo Hannibale ex sequentibus adpareat. Sed cum Hannibale + etiam milites ejus ex Italia decedebant. + + Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat 205 + Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste + Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster + Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco + Interea voto non auras poscit amicas, + + [205.] _tandem resolvat_, liberet a metu, ac possessione quasi + imperioque. «Ex diutina possessione Italiæ est detractus,» Liv. lib. + XXX, cap. 20 extr. et Hannibalem, «post XVI annum ex Italia + decedentem, vacuam possessionem ejus reliquisse populo Rom.» ibid. + c. 28 pr. Florus lib. II, cap. 6: «sic factum est, ut inhærentem + atque incubantem Italiæ extorqueret Hannibalem.» De his quoque vide + _Bossuet_, _Histoire universelle_, Part. I, epoc. 9; Part. III, cap. + 6; et _Montesquieu_, _Grandeur et décadence des Romains_, cap. 5. + _Ed._ + 207 seq. Solo discessu contenti sunt, non postulant commodum aut + victoriam ab hostibus: quam sententiam inprimis inlustrat sequens + comparatio, quam inter felicissimas numero; ita singula apte + respondent, et sobrio ornatu exposita sunt; Ern. + [208.] _reddit_, ut fuerat, tranquillum. + 209. _auras amicas_, secundum ventum, ut ap. Ovid. Trist. I, iv, 17, + et Met. XIII, 440. + + Contentus caruisse Noto, pacemque quietam 210 + Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum + Sidonius visus converterat undique miles; + Ductor defixos Itala tellure tenebat + Intentus vultus, manantesque ora rigabant + Per tacitum lacrimæ, et suspiria crebra ciebat. 215 + Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates + Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras. + + 210 sq. _Notus_ idem qui v. 207 _Auster_ dicitur, ventus + procellosus. + --_pacem salis pro facili cursu reputat_, h.e. contentus mari + tranquillo et periculo naufragii sublato, jam non statim postulat, + ut leni et felici cursu utatur; in quo ipso _parcum votum_ cernitur; + Ern. Cf. Var. Lect. et Virgil. Æn. lib. V, 848; «Mene salis placidi + vultum....» _Ed._ + 211 sqq. Imitat. Lucan. III, 3 sq. «Solus in Ionios spectabat navita + fluctus, Solus ab Hesperia non flexit lumina terra Magnus,» + Pompeius. + 213... 217. Silius expressit verba Livii, sup. ad v. 167 laudata. + Cf. ad VIII, 108; XII, 594. + 214, 215. Cf Liv. XXX, 20 pr. + + 211. _reputat satis_ ex probabili emend. Scalig. et N. Heins. + edidit Cell. + 212. _visu_ Gryph. + + + Ut vero adfusis puppes procedere ventis, + Et sensim coepere procul subsidere montes, + Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus; 220 + Hæc secum infrendens: «Mentisne ego compos, et hoc nunc + Indignus reditu, qui memet finibus unquam + Amorim Ausoniæ? flagrasset subdita tædis + Carthago, et potius cecidisset nomen Elissæ. + + 218... 290. Poeta epicis coloribus exornavit iter maritimum + Hannibalis, quod paucis descripsit Liv. XXX, 25, 29. + 219. _subsidere_, ut _decrescere_, ap. Stat. Achill. II, 308 al. et + contra _crescere_; Drak. v. ad III, 157 in Var. Lect. + 220. _Daunia tellus_; v. ad I, 291. + 221 sqq. Silius expressit ac variavit locum Liv. XXX, 20 extr. + 221, 223. Mentis non compos sum, neque hoc reditu indecoro indignus, + qui sponte Italia decessi; Drak. + 223. _subdita tædis_, ut IV, 778, ubi v. not. et Var. Lect. + 224. _Elissæ_; v. ad I, 81. + + 222. _Sim dignus_, vel _Di, dignus_ castigabat N. Heins. At vid. + not. + 224. _numen_ Parm. _et totum cecidisset nomen E._ vel _potius + cecidissent culmina E._ opinabatur N. Heins. Vulgo _Elisæ_, vid. + ad I, 81. + + Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela 225 + A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque + Detraxi solio? sparsissem incendia montes + Per septem bello vacuos, gentique superbæ + Iliacum exitium et proavorum fata dedissem. + + 225. Conf. Var. Lect. Apud Liv. l.c. indignatur Hannibal, «quod non + cruentum ab Cannensi victoria militem Romam duxerit.» ... _Jovem_ + Capitolinum _Detraxi solio_, +deinôs+ de expugnatione Romae. + 227 sq. _septem montes_, colles Romæ. + --_vacuos bello_, præsidio destitutos, quia omnes milites Cannensi + prælio consumti fuerant; Ern. + 229. Conf. I, 115, et ibi not. + + 225. _Quin! tunc sat_ reposuit Lefeb. _Quid? tum sat compos?_ + corrig. N. Heins. ut repetitio esset verborum v. 221. Ego legendum + crediderim: _Quid? tum sat compos_, scilicet mentis fui, _quum + non_, etc. Sed +to+ _qui_ doctius pro vulg. _quum_ positum videri + potest. + + Cur porro hæc angant? nunc, nunc invadere ferro 230 + Quis prohibet, rursumque ad moenia tendere gressus? + Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum, + Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas. + Flectite in Italiam proras, avertite classem. + Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma.» 235 + + 230. _Cur porro_, diutius, _hæc angant_, hæc cogitatio vexet ac + cruciet me meamque mentem, h.e. _invadere_ Romam. + 231 sqq. Cf. XII, 540 sqq., 746 seq. + 234. _avertite_ a cursu, quem huc usque tenuimus, et in diversa + agite; Drak. + + 231. _Quid prohibet_ malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. X, + 88. _gressus_, non _gressum_ Put. + 234. _ac vertite_ conj. Livin. _age, vertite_ N. Heins. qui et + v. 235 +to+ _ut_ post _faxo_ concinnius abesse monuit, idque + firmavit multis poetarum exemplis, quibus alia adjecit in not. ad + Ovid. Met. XIII, 875, et Drak. ad h.l. + + + Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto + Prospexit, vertique rates ad litora vidit, + Quassans cæruleum genitor caput æquora fundo + Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum. + + 235. _Roma vallata_, a me obpugnata. Eodem consilio Consules Rom. + olim a Capua abstrahere conabatur, de quo vid. XII, 493 sq. + 236... 290. Manifesta imitatio loci Virg. Æn. I, 84 sqq. Similiter + Hannibal olim Romam vix relictam reverti constituerat, sup. XIII, 1 + sq., et quemadmodum tunc Dasii monitis v. 30 seq., absterritus + fingitur, sic nunc tempestate a Neptuno ei inmissa. Totum hoc + commentum non a gravitate rei summorumque poetarum exemplo ac more, + neque consilium Romam redeundi ab Hannibalis persona alienum est. In + hujus quoque consilii fictionem facile incidere poterat Silius, + lecto Liv. XXX, 20 extr. Ita vero nodum sibi nexuerat vindice + dignum; et a quo aptius solvi is poterat, quam a Neptuno? nam in + mari erat Hannibal, et deus ille Scipioni favet, de quo v. ad XV, + 159 sq. et sup. v. 50 sq. Neque tamen diffiteor, nimium poetæ fuisse + doctrinæ artisque ostentandæ studium. XVII, 236 sq. + --Hujus tempestatis nullam mentionem facit Livius, nisi forte + _jactationem maritimam_, lib. XXX, 29 pr. eo referas; Lenz. + --_ardentem furiis_; cf. I, 32. + --_alto_, ex imo maris, regia sua (unde v. 242: _regna intima_ + Neptuni, et v. 244: _Oceani caput_) _prospexit_, ut Virg. Æn. I, + 126. + 238 sq. _Quassans caput_; v. ad I, 298, et VI, 600. + --_genitor_, v. ad I, 606, et III, 126 in Var. Lect. + --_æquora fundo Eruit_, ut apud Virg. Æneid. lib. I, cap. 84, 125; + II, 419. + + Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas 240 + Concitat Æolias, ac nubibus æthera condit. + Tum, penitus telo molitus regna tridenti + Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu, + Ac totum Oceani turbat caput. Æquora surgunt + Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum. 245 + + 241. Epitheton _Æolias_ tam ad _rupem_, montem antrumque Æoli, quam + ad procellas spectat. Cf. Virg. Æn. I, 51 sq. ac sup. I, 193, et IX, + 491 seq. + --_nubibus æthera condit_, hæc ita depingit _Voltaire_, _Henriade, + chant I_: + L'astre brillant du jour à l'instant s'obscurcit; + L'air siffle, le ciel gronde, et l'onde au loin mugit; + Les vents sont déchaînés sur les vagues émues; + La foudre étincelante éclate dans les nues, etc. + Virg. l.c. longe utrique præstat. _Ed._ + 242. _molitus_, movens. Vid. ad I, 645, et V, 385. + 243. _Tethyn_, ut III, 60, ubi v. Var. Lect. + + 240. _et rupe_ Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Ben. et Mart. Herbip. + in quibus etiam mox _imbribus_ pro _nubibus_ legitur, ut et in + Marsi edd. Vulgo _e rupe_. Aliquid gravioris mendi subesse + suspicabatur Barth. Adv. XV, 7, qui et h.l. alia perperam, alia + nimis severe reprehendit. + + + Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster + Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda. + Insequitur sublime ferens nigrantibus alis + Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer + Discordi flatu, et partem rapit æquoris, Eurus. 250 + Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare + Fulmina, et in classem ruere inplacabile cælum. + Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira + Ventorum, noctemque freto inposuere tenebræ. + + 246 sq. Cf. Virg. Æn. I, 84 sq., ibique Heyne in Exc. III. Pro + Africo Silius bene substituit _Boream_, a Marone omissum: nam eo + potissimum classis ab Italia ad Africæ litora rejicienda erat. + Ernesti hunc locum ita taxat: «Recensus ventorum ut per se + ambitiosum studium ornandi prodit, ita, quod totus hic furor non + parem sibi eventum habuit, aliquid exinde vani tumoris ille omnis + locus traxit.» Enimvero ventorum in tempestate præcipuæ partes sunt, + neque omnes h.l. recensentur. Eos autem «omnes in unam tempestatem + congregari posse» negavit quidem et olim Seneca Nat. Qu. V, 16, at + v. Heyne l.l. + --_Auster_, qui v. 255. _Notus_ dicitur, _se adtollens Nasamonum + sedibus_, flans ex Africa. _Nasamones_ prope Syrtim majorem incolunt + (cf. I, 408), et _Syrtes_ potissimum _Noto execitantur_, h.e. + vexantur, ut utar verbis Horat. Epod. IX, 31. + --_Auster Nudavit Syrtim unda_, h.e. a Syrtibus undas repellit et + longe agit, ut apud Lucan. I, 498 sq., et IX, 320 sq. + 248. _alis_, ut I, 589. + 249. _ponti latus_, quod mox _partem æquoris_ poeta dixit. + 251. _rupti poli_, ruptus polus, cælum. Conf. ad I, 135. + [252.] _ruere cælum_; v. ad I, 251, et XVI, 650. + + 249. _acer_ Oxon. et Putean. Vulgo _ater_, quod præstiterit. + + Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella 255 + Antennæ inmugit, stridorque inmite rudentum + Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo, + Ductoris frangit super ora trementia fluctum. + Exclamat, volvens oculos cæloque fretoque: + + 255. _a rupe_ Æoli, ut v. 240. At. v. Var. Lect. + 256. _stridor rudentum_, ut ap. Virg. Æn. I, 87. + 257 seq. _similem monti fluctum_, ut ap. Virg. Æn. I, 105 et, quos + Drakenb. laudavit, Ovid. Met XV, 409; Hom. Odyss. III, 290; XI, 242. + Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 538. + --_nigrante profundo_, mari, ut v. 269 _atris æquoris aggeribus_, + et +melanei pontos+, vel +kuma kelainon+ et +porphureon+, ap. Hom. + Iliad. VII, 64; IX, 6; Odyss. XI, 242; Drak. + [258.] _Ductoris_, Hannibalis. + 259... 267. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. I, 92... 101, ubi v. + Heyne. Conf. omnino sup. ad II, 705; III, 123, et IV, 669 sqq. + --_volvens oculos cælo_ ad vel in cælum, ut I, 1, 277, 370, 508 et + al. + + 255. _veniensque a puppe procella_ recte, puto, emend. N. Heins. + et edidit Lefeb. prob. Drak. qui monet, vento, a puppi vel tergo + spirante, Hannibalem longissime a finibus Italiæ rejectum esse, et + similiter dixisse Virgil. Æneid. III, 130, _surgens a puppi + ventus_, et Æn. I, 115, _ingens a vertice_ (h.e. desuper, non, a + prora, ut Drak. adcepit, nam sequitur) _In puppim ferit_; Stat. + Theb. III, 29, _ingens a puppe Notus_, Hom. Odyss. IV, 357, +hêi + ligus ouros epipneiêisin opisthen+, et Eurip. Troad. 19, +menousi + de Prumnêthen ouron+. Ernesti putat, hæc loca non satis convenire, + inprimis ob sequentia _antennæ inmugit_: quod non satis adsequor. + 257. _migrante profundo_ corrig. Barth. Adv. XV, 7, ubi monet, + perire omne videnti profundum (forte profunditatem, altitudinem), + quum navis imo videatur subsessura, ipsumque mare migrare ad + Superos. Sed vid. not. + 258. _frementia_ omnino legendum videbatur Drak. quia Silius + ubique Hannibalem inpavidum finxisset. Sed cf. v. 268, ac sup. I, + 530, 532, et II, 476, ibique nott. + + + «Felix, o frater, Divisque æquate cadendo, 260 + Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis + Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere, + Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu. + At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illæ + Egregiæ obcubuere animæ, dimittere vitam 265 + Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas, + Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.» + + 261. _fortis dextera_ Claudii Neronis. Vid. supra XV, 775... 804. + 263. _tellurem adprendere morsu_, ut V, 526, ubi v. not. + 267. _Tarpeio Jovis telo_, h.e. Tarpeii Jovis fulmine. Cf. I, 253, + et IX, 538. + + 264. _ubi illæ_ Put. et R. 2. Vulg. _et illæ_. + 267. _Tarpeio_, non _Tarpeii_, tres scripti cum R. 2, et Parm. + + + Talia dum mæret, diversis flatibus acta + In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris + Æquoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam. 270 + Mox, nigris altæ pulsa exundantis arenæ + Vorticibus, ratis æthereas remeavit ad auras, + Et fluctus supra, vento librante, pependit. + At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa + Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes. 275 + Increpuere ictu proræ; tum murice acuto + Dissiliens sonuit, rupta compage, carina. + + 268 sq. Imitat. Virg. Æn. I, 102 seq. Scena densis coloribus picta, + sed non sine doctrina et acumine, quod utrumque hoc inprimis loco + commendatur. Ern. + --_diversis flatibus_, contrariis ventis, _acta_, inpulsa, _unda + ruit in geminum_, utrumque, _latus_ navis Hannibalis. + [270.] Ita navis veluti inter duos _aggeres mersa_ tenebatur; Ern. + Conf. ad I, 265. + 273. Conf. Virg. Æneid. I, 106. + 274. Cf. Virg. Æn. I, 108. + 276. _murice acuto_, ut ap. Virg. Æneid. V, 205, ubi Servius: + «murex, saxi acumen, eminens per tranquillitatem.» Isidor. Orig. + lib. XVI, cap. 3: «murices, petræ in litore, similes muricibus + vivis, acutissimæ et navibus perniciosissimæ.» Cf. et Non Marcell. + h.v. + + 271. _alte exundantis arenæ_, ex imis barathri pontici cavernis + ebullientis, vi ventorum subtus agente, emend. Barth. Adv. XV, 7, + et edidit Cell. Recte, opinor. + + Hic varia ante oculos facies: natat æquore toto + Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes, + Florentis Capuæ gaza, et seposta triumpho 280 + Laurens præda ducis, tripodes, mensæque Deorum, + Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis. + + 278. Silius exornavit verba Virg. Æn. I, 119, et VIII, 540. + 279. _cristas rubentes_, ut _atras jubas_, V, 165, ubi v. not. + 280. _Capuæ_, ubi Hannibal olim hibernaverat. + --_seposta_, reservata, _triumpho ducis_, Hannibalis. + 281 sq. Hæc potissimum ad spoliatum Feroniæ templum (v. XIII, 84 + seq.) referenda esse, jam ante nos videre Mars. et Cell. + + 278. _It_ pro _Hic_ conj. N. Heins. + 280. _Capuæ et gaza seposta_ Rom. 1, Med. Mart. Herbip. _Capuæ et + gaza et seposta_ ed. Basil. Wolfii, Colin. D. Heins. Dausq. Cell. + 281. _duci_, h.e. a duce seposta, malebat Lefeb. + + + Quum Venus, emoti facie conterrita ponti, + Talibus adloquitur regem maris: «Hoc satis iræ + Interea, genitor: satis ad majora minarum. 285 + Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba + Hoc Carthago decus, nullo superabile bello + Progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni + Æneadas undis totoque eguisse profundo.» + + 284 sq. _Hoc satis iræ... ad majora_, h.e. tantas tempestates + concitasti, quæ vel majoribus rebus, quam ejiciendo ex Italiæ + finibus Hannibali subfecissent; Lenz. + [285.] _genitor_, ut sup. v. 238 (ubi v. not.), vel quia Venus + e spuma maris nata, +Aphroditê+, +Pontia+, +Anaduomenê+, + +Pontogeneia+, +Thalassigonos+, +haligenês+. Cf. Heyne ad Virg. Æn. + V, 800 sq., et Jani ad Hor. Od. I, iii, 1; III, xxvi, 5. + 286 sq. Scite a poeta hæc cogitata sunt veluti prætextus loco, et + digna Dea Poenis infesta, _ne tollat_, extollat, efferat _Carthago + hoc decus_, et honori sibi ducat, quod _nullo bello superabilem_ + heroem _progenuerit_ Hannibalem, ad cujus _funus_ et mortem Romani + _undis eguerint_, quippe quem non alio modo conficere et superare + potuerint; Ern. + 289. _Æneadas_, Romanos, _nostros_; quia iis et Venus favet, et + Neptunus, de quo vide ad v. 236 seq. et ad Virgil. Æn. V, 804: «Nec + minor in terris Æneæ mihi cura tui.» _Ed._ + + 289. _motoque_ præstiterit judice N. Heins. At Drak. putabat + emphasin esse in voce _toto_: opus habuisse toto maris inpetu ad + obprimendum Hannibalem. + + Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus; 290 + Obviaque adversis propellunt agmina castris. + + 290 seq. Recte, puto, Ernesti: «Ecce grandem poetæ saltum, qualem in + toto carmine vix similem fecit! Fluctus considunt, Hannibal e + regione castrorum Scipionis aciem collocat, et milites ad prælium + excitat. Non miror, Barthium (Adv. XV, 7), N. Heins. et Drak. de + lacuna cogitasse, quam tamen hic non esse, mihi persuasum est. Novi + enim poetam scenas repente mutantem, narrationis emblemata et + fragmina conglutinantem.» Suffragatur Lefeb. qui tamen abruptum hunc + transitum perperam probat ac defendit his verbis: «Nil deest hic + certissime: non enim scribit itinerarium, vel diarium poeta.» Silius + prætermissis omnibus iis, quæ Polyb. XV, 3... 8, et Livius XXX, 25, + et 29... 31, memorant, repente ad nobilissimum illud prælium + progreditur, quo confectum est hoc bellum. De memorabili hoc prælio + audiamus viros doctissimos; _Bossuet_, _Histoire universelle_, part. + III, cap. 6: «Mais l'habileté d'Annibal ne pouvait pas soutenir + Carthage, lorsqu'attaquée dans ses murailles par un général comme + Scipion, elle se trouva sans force: il fallut rappeler Annibal à qui + il ne restait plus que des troupes affaiblies plus par leurs propres + victoires que par celles des Romains, et qui achevèrent de se ruiner + par la longueur du voyage. Ainsi Annibal fut battu; et Carthage, + autrefois maîtresse de toute l'Afrique, de la mer Méditerranée, et + de tout le commerce de l'univers, fut contrainte de subir le joug + que Scipion lui imposa.» _Montesquieu_, _Grandeur et décad. des + Romains_, cap. 5: «Tout ce que peut faire un grand homme d'état et + un grand capitaine, Annibal le fit pour sauver sa patrie; n'ayant pu + porter Scipion à la paix, il donna une bataille où la fortune sembla + prendre plaisir à confondre son habileté, son expérience, et son bon + sens.» _Ed._ + --_fluctus_ pacati, seu tranquilli agunt, adpellunt classem ad aram + (f. oram) Carthaginis, ubi obviam eunt castris Romanorum; Lenz. + + 291. _transtris_, vel _rostris_ pro _castris_ legendum censebat + N. Heins. Barthius Adv. XV, 7, _castra_ exponebat naves seu + classem, de quo vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519, et + V, 669. Sed _castra adversa_ vulgari sensu capienda sunt, nec + quidquam h.l. mutandum est, vel mutandum credidissent viri docti, + nisi grandis h.l. lacunæ suspicione seducti essent, vid. not. + + + Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda + Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram + Hortatu, decorisque urebat pectora flammis. + + 292... 337. Hæc Hannibalis oratio, quam castris ab Adrumeto Zamam + translatis ad milites habuit, quæque est enumeratio ac recensus + rerum a se gestarum, efficta est ex Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 11: + quos imitatus est feliciter Cl. Firm. DIDOT, in Tragoedia cui nomen, + ANNIBAL. _Ed._ + --_Dux vetus armorum_; v. ad, 530. Luxuriantis ingenii verba. + [293.] _furiabat_; v. ad VII, 617. + --_ignifero hortatu_, ut _flammis decoris_, et _urere_, ac + _adcendere_ pro excitare. Cf. ad VI, 332, et XVI, 513. + + «Tu mihi Flaminii portas rorantia cæsi 295 + Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus + Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa + Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima + Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem. + + 295 sq. Silius definite extulit et exornavit verba Liv. l.l. «Poenus + sedecim annorum in terra Italia res gestas, tot duces Romanos, tot + exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem + alicujus pugnas memoria militem venerat, referebat.» + --_Flaminii cæsi_; cf. Var. Lect. et sup. V, 655 sq. + --_portas_, ut mox _ruis_, _defigis_ et alia pro _portasti_, + _ruisti_, etc. + 297. Cf. X, 304 sq. + 298. _opima_ spolia _tibi_, a te _gestantur_, occiso _Marcello_; + vid. ad XIV, 142. Ipse Marcellus olim hæc spolia tulerat (v. ad I, + 133); quo poeta simul respexisse videtur. De morte _Marcelli_, v. + sup. XV, 334... 380, et de morte _Gracchi_, XII, 475 seq. + 299. _proluit_, ut apud Stat. Theb. VIII, 711. Cf. sup. IV, 166; + VII, 663. + --_tibi_, tuum _ensem_, a te cæsus. + + 295. Quoniam Flaminii corpus nusquam inventum est post pugnam, + neque adeo _portari_ a quoquam vel adferri potuit, Lefeb. + emendavit _Tu mihi Flaminii portas te in ovantia cæsi Ora ducis_, + ut +to+ _mihi_ eleganti hellenismo (vid. ad I, 46, in Var. Lect.), + et _te portas_ pro _te fers_ vel _inpetu ruis_ dictum sit, de qua + _vi intensa_ verbum _portare_ occurrat apud Lucret. VI, 581. Sed + præclara est nota Ernesti: «in hoc loco omni non necesse est, ut + historiæ veritatem urgeamus, quam nec in ceteris partibus adcurate + sequutus est poeta. Quomodo etiam quis _ovat_, qui _cæsus_ est? et + cur quis inpetum faciat in ora _cæsi_ ducis? Vulgata tamen lectio + levissima mutatione ita constitui potest, ut cum historia congruat + Silius, et sensus sit expeditissimus, et, ni fallor, unice verus. + Lego _rorantia cæde Ora_. Hæc autem _Ora_ non sunt Flaminii, sed + ejus militis, qui Flaminium interfecerat. Tu mihi portas, h.e. + obfers ora sanguine Flaminii, quem olim cædebas, rorantia, ac + veluti ex illa cæde adhuc inbuta, h.e. tu is es, qui olim + Flaminium confecisti; eodem modo, quo mox alium adloquitur: + _Gracchus cadens tibi proluit ensem_. Jam etiam sequentia optime + cohærent, _nosco dextram_. Deinde recordemur oportet, supra V, + 645. _Ducarium_ quemdam diserte nominari a poeta, qui inprimis + inpetum in Flaminium fecerit. Neque in verbis quidquam est, quod a + consuetudine Silii abhorreat. Sic de militibus obviam euntibus et + se ostendentibus sup. I, 312, _obvia quisque Ora duci portat_. Sic + et _rorantia_ IV, 447; V, 459; VII, 324.» + 299. _perluit_ malebat Drak. quia Burm. ad Petron. cap. CXX, + docuerit, _perluere_ majoris efficaciæ esse, et notare penitus + madefacere, _proluere_ autem leviter adspergere. + + Ecce manus, quæ te pulsantem, belliger Appi, 300 + Moenia sublimis Capuæ de culmine muri + Excelso fusa moribundum propulit hasta. + Ecce aliud fulmen dextræ, quo nobile nomen + Fulvius excepit non unum pectore vulnus. + Huc prima te siste acie, cui consul in armis 305 + Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes, + Qui nobis (memini) ad Cannas lætissimus iræ + Servili fers ora ducis subfixa veruto. + + 300. _Appius_ Claudius consul in obpugnatione Capuæ vulneratus, et + post deditionem hujus urbis mortuus. Vide Liv. XXVI, 6, 16. + 301. _Capuæ sublimis_, ut _Capuæ altæ_, sup. XVI, 626. + 302. _fusa hasta_; vid. supra ad I, 267. + 303. De _Fulvio_, v. XII, 469 sqq. Laus virtutis, qua indignus est, + ei tribuitur, in gratiam militum, a quibus victus est. + --_fulmen dextræ_; v. ad I, 421. + --_nobile nomen_; cf. ad IV, 729; VIII, 439, et XII, 470. + 304. _excepit pectore vulnus_; v. ad V, 594. + 306. De _Crispino_, vid. sup. XV, 345. + --Proprie non _cecidit_ in pugna, sed ex vulnere mox post pugnam + mortuus est. Vid. Liv. XXVII, 33. + 307. _lætus iræ_, qui lætatur hoste interfecto, qui sibi gratulatur + eventum, quem ira et atrocitas pugnandi habuit; Ern. + 308. De _Servilio_, v. ad VIII, 664, et X, 223 sq. [recte X, 222] + + 302. _protulit_ Oxon. et Put. _pertulit_ edd. Marsi, Junt. et Ald. + _perculit_ Gryph. et Nut. prob. Drakenb. + 306. _comitante_ libri veteres tam scripti quam editi. _cecidit, + me tum comitante per hostes_, ed. Benessæ, prob. Lefeb. + + + «Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum + Non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum 310 + O juvenis: qualem vidi, quum flumine sævo + Insignis Trebiæ complexum ingentibus ulnis + Mersisti fundo luctantem vana tribunum. + At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas + Scipiadæ patris tinxisti sanguine ferrum, 315 + Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem. + + 309. _flagrantes oculos_; v. ad I, 126, et V, 275. + 311 sq. Cf. sup. IV, 589 sq. + 314. Cf. IV, 445 sq. + 315. _Scipiadæ_; v. ad VII, 106. + + Horrescamne ipsos, veniant ad prælia, Divos, + Quum stetis turmæ, vidi certantia cælo + Quas juga calcantes summas volitare per Alpes? + + 317. Cf. ad I, 56 sq. et h.l. Var. Lect. + 318. «Quum stetis, turmæ, quas calcantes juga certantia cælo, vidi + volitare, etc.» Hic est ordo verborum. + --_stetis_, intrepidæ ac inmobiles; vel maneatis in acie, quod +tôi+ + _fugere_ obponitur (v. Ernesti clav. Cic.); vel stetis in gradu, + quod propr. de gladiatoribus dicitur. Lefeb. positum putat pro + _contra stetis_, ut mox v. 324 sqq., et Virg. Æneid. V, 414, vel + +antioi histantai+, ap. Hom. Iliad. XII, 44. + 319. _juga_ Alpium _certantia_, altitudine, cum _cælo_. Cf. ad I, + 234; IV, 2, 742; XI, 136, 217; XII, 73. + + 317. _si_ post _veniant_ legitur in Putean. ed. Junt. et aliis + inde expressis. Sed rectius sublntelligitur; vel, ut Drak. + putabat, votum Hannibalis est, pugnam cum ipsis Diis exoptantis; + cf. not. ad I, 58. + 318 seq. Ita h.l. restituit ex vett. libris Lefeb. quem cum Ern. + sequutus sum. _Cum stetis turmæ_ Oxon. Tell. R. 2, et edd. Marsi, + prob. N. Heins. quum ad plures sermonem esse, ex seqq. satis + manifestum sit. Idem et conj. _Cum stetit pro me_, non inprob. + Drak. _Cum steteris turmæ_ Put. _Cum steteris turma_ R. 1, Parm. + Mediol. et Mart. Herbip. _Cum steteris prope me_ primus edidit + Nicander et deinde alii. _Cum stetis prope me? vidi_, etc. + reposuit Drak. Deinde _Quas juga calcantes_ Put. et R. 2. Vulgo + _vidi, certantia cælo Cum juga calcastis, s.v. per Alpes_. + --_Dum juga calcatis_ emend. N. Heins. quoniam +to+ _cum_, quod + præcesserit proxime, ac subsequatur diversa significatione, + orationem hic nonnihil reddat perplexam. + + Quum videam, quorum ferro manibusque capaces 320 + Arsere Argyripæ campi, num segnior ibis + Nunc mihi, qui primus torques in moenia telum + Dardana, nec nostræ facilis concedere laudi? + + 320 seq. _Argyripæ campi_, campus Cannensis in Apulia. Vid. ad IV, + 554, et XIII, 30, in Var. Lect. + --_campi capaces_, ingentes, qui magnam hominum multitudinem + continere possunt; Drakenb. Nam multa ibi hominum millia pugnarunt + ac ceciderunt. + [321.] _Arsere campi ferro_ ignique vastati; Mars. refulgentes + armis, ut ap. Virg. Æn. XI, 602. + --_campi armis ardent_; Ern. Ego malim intelligere _flagrantes + sanguine_, ut I, 126 (ubi v. not.), vel _fulgentes strage_, ut VII, + 486. + 322 sq. _moenia Dardana_, Romana, Romam. Conf. XII, 565 sq. + + 323. _docilis_ in comment. Marsi. + + + «Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra, + Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras 325 + Quum starem, perferre ferox hæc vana jubebas + Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas? + Quid vos, quîs claro deletum est Marte Saguntum, + Exhorter, quos nobilitant primordia belli? + + 324... 327. Cf. XII, 605 seq. + 326. Ipse putius Hannibal fulmina _vana docebat_, sup. XII, 627 seq. + propter quem fulminis contemtum nunc milites laudantur. + 329. _primordia belli_; cf. inf. v. 495, et sup. I, 271 sq. + + 324. _Ten' vero, tene exstimulem_ legendum putabat N. Heins. + 326. _ac vana_ omnes libri et scripti et editi, _hæc vana_, vel + _ceu vana_ emend. N. Heins. et illud recepi cum Lefeb. et Ern. + etsi ne ita quidem hic locus mihi satisfacit. _perstare ferox ad + vana_ conj. Livin. non inprob. Ern. Sed quis ita dicet _Quum + starem, perstare_, etc. _videbas_ pro _jubebas_ R. 2, quod non + displicebat Lefeb. Withof. suspicabatur _tam vana_, vel potius _ea + vana_, ut designentur, quæ ante nominata sint. _docebas_ + scribendum putabat Dausq. coll. XII, 629. + 328. _deleta Saguntus_ ed. Basil. Wolfii et inde paucæ aliæ, quas + sequutus est Lefeb. quia nomen hoc decies octies in Silio et + semper in femin. gen. occurrat. Sed nostra lectio firmatur + librorum auctoritate, et cur Silio non liceat semel alia vocis + forma uti, quæ non minus recta est? conf. ad I, 271; Liv. XXI, 15, + 18, al. + + Ut meque et vobis dignum, defendite, quæso, 330 + Præteritas dextræ laudes. Divum ipse favore, + Vincendoque senex patriam post trina labantem + Lustra, et non visos tam longa ætate penates, + Ac natum, et fidæ jam pridem conjungis ora, + Confisus vobis, repeto: non altera restat 335 + Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat. + Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.» + + 330. _defendite_, tuemini, _laudes Præteritas dextræ_, laudem + virtutis hactenus partam. + 331 sqq. _Divum favore Vincendoque senex_, debilitatus victoriis. + Cf. ad II, 457, et VIII, 330. Nam a domo ei non milites in + subplementum mittebantur. Similiter Pyrrhus fatebatur, de se actum + esse, si vel unam de Romanis iterum reportaret victoriam. Vid. Plut. + in Pyrrho. + [332.] _post trina Lustra_; v. ad XVI, 151. + --_patriam labantem_, infelici præliorum eventu debilitatam, + nutantem, occasum minitantem, propemodum labentem; Drak. Cf. ad II, + 392. + [334.] _natum et conjugem_; cf. III, 62... 157, et IV, 770 sq. + 335 sq. Verba Hannibalis apud Liv. XXX, 32: «Roma, an Carthago jura + gentibus darent, ante crastinam noctem scituros: neque enim Africam + aut Italiam, sed orbem terrarum, victoriæ præmium fore.» Cf. v. 390. + 337. _Certatus_, de cujus imperio certatur. + + 336. _Libyæ_ priscæ edd. Abest hic versus a c. Putean. + + Hannibal hæc: sed non patiens remorantia verba + Ausonius miles, quoties dux coeperat ora + Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant. 340 + + 338. Pro Scipionis oratione, de qua v. Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, + 10, poeta substituit conloquium Junonis cum Jove. + --_verba remorantia_ pugnam. + + 339. _quoties_ ex emendat. Dausq. Barth. et N. Heins. Vulgo + _quatiens_, quæ lectio ex antiqua scriptura _quotiens_ orta. + 340. _adfatus_, non _effatus_, Oxon. et sic jam Cell. ex conj. + Deinde _petebant_ Oxon. et Putean. Vulgo _petebat_. + + + Hæc procul aeria speculantem nube sororem + Ut vidit Divum genitor, moestosque sub acri + Obtutu vultus, sic ore effutus amico est: + + 341 sqq. Imitat. Virg. Æn. XII, 791 seqq. Nec mirum, poetam nunc, + in tanto rerum cardine, Deorum interventu uti. + + 341. _speculantem_, non _spectantem_, Oxon. (tres scripti, teste + Lefeb.) et Rom. 2; conf. ad VII, 123, et XIII, 163. + 342. _subacri_ unica voce scribendum videbatur N. Heins. + 343. _adfatus_ iterum corrig. idem et edidit Lefeb. + + «Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux: + Num Poeni casus ducis, et Carthaginis angit 345 + Cura tuæ? sed enim reputa tecum ipsa furores + Sidonios: gentem contra et fatalia regna + Teucrorum quis erit, quæso, germana, rebelli + Fractis foederibus populo modus? Ipsa malorum + Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris, 350 + Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti. + + 344. _te mentis edunt morsus_, vid. ad VII, 271, et XIII, 274. + 347 sq. _fatalia regna Teucrorum_, Romanorum, quibus fato destinatum + est imperium orbis terrarum. + + 344. _edant_ emend. N. Heins. + 351. _tuleris tu exercita gente_ Put. _tulisti e gente_ Ox. + _tulisti excita gente_ Tell. _ipsa tulisti exercita gente_ R. 1, + Parm. Med. al. _Quam pro te Cadmea tu exercita gente tulisti_ + R. 2. Nostra lectio primum reperitur in edd. Marsi et Ben. _Quam + pro C. tolerasti exercita gente_ ex emend. N. Heins. edidit Lefeb. + prob. Drak. quia in scriptis priscisque edd. postrema versus verba + sint _exercita gente_, et verbum _tulit_ modo præcesserit, cujus + tamen repetitionem h.l. non inprobandam esse, jam recte monuit + Ern. Withof. haud dubitabat, Silium scripsisse: _quam pro Cadmea + subiisti exercita gente_. + + Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem + Inmisti Latio; tremuerunt moenia Romæ, + Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos + Humani generis: tempus componere gentem. 355 + Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.» + + 352. Cf. supra, I, 37. + 354. _bis octonos annos_, conf. v. 332, et ad XVI, 151. + 355. _componere gentem_; motus Poenorum finire, vel efficere, ut + debellati quiescant pacemque petant; conf. Tac. Hist. IV, 3, pr. et + Horat. Od. IV, xiv, 52. + 356. _claudenda est janua belli_ formula a Jani templo petita, vid. + Heyne ad Virg. Æn. I, 291... 296, in Exc. IX, et ad VII, 616 sq. + + 356. _claudenda_ ex R. 2, omisso +tôi+ _et_, recepere Lefeb. et + Ern. Recte, opinor. _occludenda_ putabat N. Heins. + + + Tum supplex Juno: «Neque ego, mutare laborans, + Quîs est fixa dies, pendenti nube resedi: + Nec revocare acies, bellumve extendere quæro: + + 357 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 611 seq. ubi similiter Juno Turni + mortem deprecatur. Recte Ernesti: «Non sine ingenio et acumine + Junonis character servatus est a poeta. Novimus Deæ adrogantiam; jam + videt omnia contra fieri quam optaverat. Itaque ad preces confugit + vel invita: at quam invidiose id facit, et quam plenæ aculeorum sunt + sententiæ, _gratia mihi languet, cecidit primus amor, nil... posco_. + Sed ne sic quidem magnam propriæ artis laudem Silius tuebitur. Nam + omnis loci forma descripta est e Virg. l.l.» _Quibus est fixa dies_, + quæ fato destinata sunt, vel quibus finis constitutus est, ut +hois + thanatoio telos peprômenon estin+, ap. Hom. Iliad. III, 309, vel + +peprômenon aisêi+, Iliad. XV, 209. + [358.] _pendenti nube_, eleganter e natura rei, judice etiam Heynio + ad Virg. Ge. I, 214; confer supra ad I, 128, et ad VI, 645. + + 357. _ego hoc mutare_ Putean. _ego hec mutare_ R. 2. _ego + inmutare_, vel _hæc mutare_ corrig. N. Heins. ne posterior syll. + voc. _ego_ producatur, quod tamen non præter exemplum + antiquitatis, tam in cæsura, quam extra eam fieri, monuit Drak. + et, quos laudavit, Broekhus. ad Propert. I, viii, 31; IV, ii, 3, + et Voss. Art. Gram. + I, 27. + 358. _pendenti in nube_ Tell. R. 1, Parm. Mediol. _Poeno duce nube + resedi_ audacissime castigabat Barth. Adv. X, 13, cui ineptum + videbatur epitheton _pendenti_, quasi nova res esset, nubem + _pendere_, aut Junonem in _nube pendenti_ sedere. At inepta potius + est hæc censura, vid. not. Withof. conj. _speculatum_ pro + _pendenti_, v. 427 _florenti_ pro _labenti_, et v. 432 _Latius_, + ut brevitur Lælii patria designetur, sicut aliorum, qui antea + nominati sint. + 359. _bellumve_ Put. Teller. et R. 2, quod substitui pro vulg. + _bellumque_. + + Quæ donare potes, quoniam mihi gratia languet, 360 + Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum + Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti, + Ut placet, et cineres Trojæ Carthagine regnent. + + 360. _Quæ donare potes... nil_ vero _adversus fila sororum... + posco_. + 361. Ex stomacho loquitur, quasi Jupiter ideo Poenos adfligat, quia + Junonem, illorum fautricem, desierit amare; Cell. Conf. Virgil. Æn. + X, 613 seq. + --_fila sororum_, Parcarum, h.e. fata. Virg. Æn. X, 815; «Parcæ fila + legunt.» _Ed._ + 363. _cineres Trojæ_ cum acerba invidia adpellat Romanos, ex Trojæ + veluti ruinis et cineribus oriundos; Ern. Cf. ad VII, 493. Similiter + _gens recidiva Phrygum_ dicitur sup. I, 106, ubi vid. not. + + 362. _Aut fusos posco_ conj. N. Heins. parum apte. + 363. _cineres Trojæ_ Putean. R. 2, et edd. Marsi, quod jam edidit + Cell. Vulgo _cineres Latii_, quod Dausq. exponebat: «Scipionum + duorum cineres, in quorum ultionem armis adcinctus Africanus eam + oram debellavit, et regnare potuit, si fata tulissent; certe ejus + virtute Africæ domina Roma facta est.» _Ut placet, et curæ est, + Latii C. regnent_ infeliciter tentabat Barth. Adv. X, 13. + + Illud te gemini per mutua pignora amoris + Et soror et conjux oro, tranare pericla 365 + Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas, + Neve sinas captum Ausonias perferre catenas. + Stent etiam contusa malis mea moenia, fracto + Nomine Sidonio, et nostro serventur honori.» + + 365. _tranare pericla_, vid. ad III, 662, et XV, 375. + 366. _vitamque remittas_, concedas, relinquas; conf. quos Drak. + laudavit, Gron. Obss. IV, 2, et Gothofr. ad lib. 3; cod. Theodos. de + divers. rescript. + 368. _Stent_, non diruantur, _mea moenia_, Carthago, _et nostro_, + meo, _serventur honori_ conf. ad I, 26 sq. + + 366. _vitæque_ Marsi Ven. poster. et inde aliæ. + + + Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus: 370 + «Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ. + Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux, + Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt + Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor, + Qui nunc servatas evertat funditus arces. 375 + + 370 sq. Manifesta imitatio Virg. Æn. X, 621 seq. + 372. _lacrimis precibusque_, propter lacrimas. + 374. _pari sub nomine ductor_, Scipio Africanus minor. + + 370. _e contra breviter_ Put. _et contra breviter_ Oxon. _at + contra breviter_ conj. Drak. _at breviter contra_ tacite reposuit + Lefeb. Conf. ad III, 570. + 372. _percipe_ scripti, Rom. 2, et Med. _præcipe_ R. 1, Parm. + Mars. et Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. ut dictum sit pro, + prius percipe. + + Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras, + Ereptus pugnæ: miscere hic sidera ponto, + Et terras inplere volet redeuntibus armis. + Novi feta viri bello præcordia; sed lex + Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna 380 + Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam + Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto; + Ne, si miscebit latis fera prælia campis, + Romulei nequeas juvenis subducere dextræ.» + + 376. _Æthereas trahat auras_, vivat, formula ant. et Lucret. Conf. + Heyne ad Virgil. Æneid. I, 387, 546; III, 339; ubi _auras vitales + carpere, vesci aura ætheria_, videbis. + 377. _Miscere sidera ponto_, ut lib. XIII, v. 587. + 378. _terras inplere redeuntibus armis_, iterum armatis, Antiocho ad + bellum sollicitato; conf. ad XIII, 877 seq. ubi Sibylla similiter + ultima Hannibalis conamina ac fata canit. + 379. _feta bello præcordia_; conf. ad X, 14, et XIII, 592. + --_lex_, conditio. + 383. _miscebit prælia_; vid. ad I, 69. + 384. _Romulei Juvenis_, Scipionis. + + 379. _bello_, non _belli_, Oxon. Put. et R. 2. + 381. _post hæc_ Oxon. et Put. + + + Dum statuit fata omnipotens urbique ducique, 385 + Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt + Sidera: non alio graviores tempore vidit + Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent, + Majores certare duces; discriminis alta + In medio merces, quidquid tegit undique cælum. 390 + + 385... 596. Descriptio poetica pugnæ ad Zamam, de qua vid. Livium + XXX, cap. 33... 35. Polyb. XV, 9... 16, et Appian. Punic. c. 40 sqq. + --_statuit_, destinat prædicendo, Ern. + 386. _Invadunt pugnam_, ut IX, 12. + --_clamore lacessunt Sidera_, conf. ad V, 394. «Tubæ cornuaque ab + Romanis cecinerunt, tantusque clamor ortus, ut elephanti in suos + verterentur;» Liv. l.l. + 387 sq. «Ad hoc discrimen procedunt postero die duorum + opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo + fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die, + aut eversuri;» Liv. XXX, 32. + 390. Imperium orbis terrarum erat magnum certarminis præmium, in + medio quasi positum, h.e. id, de quo certabatur; cf. sup. ad v. 335 + sq. + + 386. _acres_, vel potius _alacres_ pro _acies_ malebat N. Heins. + At nil mutandum. + 388. _paria arma_ primus edidit Marsus. Non male! _Paribus uterque + vetis ac viribus imperium orbis agitabat_; Flor. II, 2. + + Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro, + Excelsumque caput penna nutante levabat + Crista rubens, sævus magno de nomine terror + Præcedit, Latioque micat bene cognitus ensis. + + 391. Cf. IV, 324 sqq. + --_Agenoreus ductor_, Hannibal; vid. ad I, 15. + 392. Proprie ipse elevabat caput galea tectum, vel cristæ in capite + alte eminebant, quo terror incutiebatur hostibus; cf. inf. v. 525, + et sup. ad VII, 295, et XIII, 143. + --_penna nutante_, vid. ad I, 460, 501; IV, 353. + [393.] _Crista rubens_, ut sup. v. 279. + + At contra ardenti radiabat Scipio cocco, 395 + Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una + Cælarat patrui spirantes prælia dira + Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat. + Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque, + In ducibus stabat spes et victoria solis. 400 + + 395. _ardenti cocco_, sago, seu paludamento; confer inf. v. 526, + 527, et sup. ad IV, 268; Drakenb. monet, Hannibalem in _ostro_, + Scipionem in _cocco_ fingi; nam purpuram genus esse, ejusque species + tum +aliporphuron+, seu _ostrum_, ex ostreo seu sanie muricis, tum + +kokkinon+ seu _coccum_, ex grano ilicis humilis; de quo vid. + Scalig. Epist. XI, et Salmas. ad Solin. p. 190 seq. + 397. _Cælarat_, cælandas curaverat; vid. ad I, 407. + --_spirantes prælia_; vid. ad III, 240. + 398. _flammam frons alta_, h.e. galea, qua frons tecta erat, + _vomebat_, ut apud Virg. Æn. VIII, 620, ubi vid. Heyne; conf. sup. + ad IX, 449, et X, 107. + 399. _Sub tanta vi telorumque virorumque_, in tanta multitudine + militum, vel, etsi tanta eorum copia erat, tamen _cunctis_, etc. + [400.] _stabat_, vid. ad III, 173. + + 399. _virorumque_ Oxon. Tell. Rom. 1, 2, Parm. Marsi Ven. prior, + quod, quia sonantius est, recepi cum Lefeb. probb. Barth. Adv. X, + 13; Cell. N. Heins. Drak. Conf. ad IV, 187. Vulgo _virûmque_. + + Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve, + Scipio si Libycis esset generatus in oris, + Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes. + Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset, + Haud dubitant terras Itala in ditione futuras. 405 + + 401... 405. Conf. IV, 730 sq. et VII, 36, 37. Non satis congruere + videntur verba Liv. XXX, 32, ex quibus hæc translata esse suspicatur + Ernesti: «Anceps spes et metus miscebant animos, contemplantibusque + modo suam, modo hostium aciem, quum oculis magis quam ratione + pensarent vires, simul læta, simul tristia obversabantur.» + + 401. Ita Oxon. et Put. Vulgo _subigit favor ut plerumque_. Cortius + suspicabatur, inreptitium esse hunc versum. + 403. _credunt_ Oxon. Putean. R. 2, Parm. Vulgo _essent_, quod e + _censent_ corruptum esse non male suspicabatur Barth. Adv. X, 13. + + + Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis + Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem. + Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora + Admota, ac dira flagrantia lumina flamma. + + 406. _Contremuere_, resonarunt, _auræ_, strepitu armorum + armatorumque. + --_vibrantibus hastis_, ut I, 539, ubi vid. not. + 407. _Turbine, inpetu_, vid. Ind. + --_nubem_ pulveris. + 408. Cf. ad IX, 314, in Var. Lect. + 409. Conf. V, 275; X, 106. + + 407. _æquora_, h.e. campum, Tell. + + Sternitur in medium contemtrix turba pericli, 410 + Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis, + Gentilemque bibit tellus invisa cruorem. + Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi, + In primas Macetum turmas inmania membra + Infert, et jaculo circumvolat alite campum. 415 + + 412. _tellus bibit cruorem_, ut X, 268, et XVI, 216. + --_Gentilem_, Poenorum, in terra patria pereuntium. + --_tellus invisa_, et Romanis, et Diis, quia tam sæpe foedifraga; + Lefeb. Ita certe exponere præstiterit, quam cum Dausq. _terra_ diu + _invisa_, non visa Afris, quippe qui diu abfuerint domo. + 413 seq. In ordine pugnæ consertæ arbitrium suum poeta sequitur; + Ern. + 414. Macedonum legionem in secunda Poenorum acie fuisse, docet Liv. + XXX, 33. _Macetum_, vid. ad XIII, 878. + + 412. _bibit_ R. 2. Mars. Ben. _vidit_ Oxon. _videt_ Put. R. 1, + Parm. Med. Deinde _invita_ pro _invisa_ ex emend. Heinsiorum + reposuere Drak. et Ern. + 414. _Macedum_ primus edidit Nicander; vid. ad XIII, 878. + 415. _campos_ Put. + + Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules + Agmina falcifero circumvenit arta covino. + + 416. _incola Thules_, Britannis: nam Thulen veteres in Britannicis + insulis referebant; vid. ad III, 597. + --_Cærulus_, non quia cærulei maris incola est, ut Marsus putabat, + sed quia Britanni fuco cæruleo se tingebant; Drak. coll. Cæs. B. G. + V, 14 (_Omnes se Britanni vitro_ (al. _glasto_) _inficiunt, quod + cæruleum efficit colorem_) Martial. XI, 54; Propert. II, xiv, 25... + 30 al. II, xviii, 23... 26, et 31, 32 (ubi vid. Broukh.) Pontan. in + Auctar. Glossar. prisco-Gall. voce _Glassus_, et Salm. ad Solin. + p. 180. Vir doctus in Misc. Obss. Vol. V, T. I, pag. 125, + suspicabatur coll. Plin. XXVIII, 51, de sapone Belgico ad capillos + rutilandos adhibito cogitandum esse, non de vitro vel glasto, quo + corpus infectum sit, ut horridior ejus adspectus esset in pugna; + conf. Barth. ad Prop. II, 18, 23 et 31, ubi etiam monet, _cæruleum_ + colorem late patere. + [417.] _covinus_ currus, cujus axes _falcati_ erant, proprius + Belgarum, a quibus adcepere Britanni, ab illis oriundi; conf. quos + Dausq. et Drak. jam laudarunt, Mel. III, 6, Tac. vit. Agric. c. 35 + (ubi vid. Ernest.); Martial. XII, 24; Lucan. I, 426; Pontan. l.l. + hac voce, du Cange Gloss. med. Latin. et inpr. Scheffer. de re + vehic. II, 22. + + 417. _comino_ Put. R. 1, Med. _camino_ Oxon. _covinno_ Parm. ut + plures libri scripti ap. Lucan. I, 426, unde hanc orthographiam + prætulere N. Heins. et Drak. Quæ tamen ratio parum firma est. + + Graia phalanx patrio densarat more catervas, + Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis. + + 418. _Graia_, Macedonica. De _phalange densata_ Macedonum et + sarissis vel prælongis _hastis intentis_, h.e. protentis, valli + instar objectis; vid. Liv. XXXI, 39; XXXII, 17, XXXIII, 8; XLIV, 41; + Curt. III, 2, et Polyb. II, 66; XII, 20 sq. et inpr. XVIII, 9, 12... + 15. + 419. _Intentis_, ut ap. Virgil. Æn. XI, 606. + --_hastas protendunt_, et ap. Hom. Iliad. V, 300; +prosthe doru + eschon+, Lefeb. Conf. Var. Lect. + + 419. _Invitis nulli adstabat_ Put. _Invitisque adstabat_ Oxon. + _Invixisque adstat_ R. 1. _Inmissisque adstat_ Med non inprob. + Ern. _Innitis_ et _Innictis_ in aliis antiquis, si fides habenda + Lefeb. Vulgo _Innixisque adstat_, _inepte_. _Innexisque_ ex emend + Dausq. recepere Drak. et Ern. prob. N. Heins. _Inmixtisque_ conj. + Drak quia præcipuum phalangis Macedonicæ robur positum fuerit in + hastatis, qui, ordinibus aliorum militum, rem telis gerentium, + inmixti, hastas prælongas objiciendo suos ab inpetu adversariorum + inmunes præstiterint. _Intentisque_ reposuit Lefeb. quem sequutus + sum. Nec tamen contemnenda videtur conject. Dausq. de qua Ernesti + ita: «_Innexæ hastæ_ sunt etiam _intentæ_, sed hac adjunctione, ut + hastas, quo fortius resistant inruentibus hostibus, veluti oblique + inter se junctas et nexas cogitare possis.» + + Inmemor has pacti post foedus in arma Philippus 420 + Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem. + + 420 sq. Philippus XV anno belli Punici pacem cum Romanis fecerat + (Liv. XXIX, 12 seq.); et post illud foedus vel nova auxilia + submiserat Hannibali, vel vetera non revocaverat; Cell. Conf. sup. + XV, 286 sqq. + 420. _has_, catervas. + 421. _Agenoris urbem_, Carthaginem, vid. ad I, 15. + --_quassam_, ut VIII, 250; XIII, 36; XV, 7. + + 420. _facti_ quidam veteres teste Lefeb. _hos_ malebat N. Heins. + et vers. 422 _laxatus funere_, quod placebat Drak. + + + Rarescit multo laxatus vulnere miles, + Atque aperit patulas prostrato corpore late + Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ + Ausonius globus, et perjuria Graia resignat. 425 + Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo + Mantua labenti genitrix dimiserat ævo. + Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni. + + 422 seq. Conf. V, 381 sq. ibique not. + --_miles_, Macedones eorumque phalanx. + 424. _mole ruinæ_, ceu ruina jugentis molis et ponderis; Ern. Cf. + IX, 504. + 425. _perjuria Graia_, Macedonas perjuros, foedifragos. + --_resignat_, solvit, rumpit, laxat. + 426 sq. _ambo labenti ævo_, Romani senes, quod virtutem auget et + inpetum arguit, nec a ratione poetica alienum est, quum passim, ut + IV, 745 et X, 310, _labi_ dicantur, quæ ad finem vergunt vel + pereunt; Ern. Ad senectutem jam retulit Marsus. + + 424. _more ruinæ_, h.e. ut solet ruina, conj. Burm. Male! + 426. _Rullus_, nomen Romanum, ut _Norbanus_, _Calenus_, _Selius_, + ex emend. N. Heins. _Ruilus_ Mars. et Gryph. Vulgo _Rutilus_. Mox + _ambo_, non _ambos_, scripti et R. 2; vid. ad IV, 175. + 427. _bibenti ævo_ Oxon. et Put. _flaventi arvo_ (ob segetes, ut + ap. Virg. Ge. I, 316; IV, 126; et Ecl. IV, 28, al. unde et _flava + Ceres_) emend. N. Heins. prob. Drak. Conf. not. et ad XI, 325. + + At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem + Ad nomen patriæ Clytium; sed gloria Pellæ 430 + Haud valuit misero defendere Daunia tela. + + 429. _Pellæum_, a Pella oriundum, oppido natalibus Alexandri + celebri, unde _vana tumentem_, superbientem illa patria sua; Ern. + Confer ad I, 306, in Var. Lect. et ad XI, 381. + 431. _defendere_, vid. ad V, 490. + --_Daunia_, Romana, vid. ad I, 291. + + + Sævior his Latios vastabat Bruttia signa + Lælius increpitans: «Adeone Oenotria tellus + Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque + Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus? 435 + Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore + Insuper externas petitis perfundere terras?» + + 432 seq. «Hannibal in secunda acie et subsidiariam aciem Italicorum + militum (Bruttii plerique erant, vi ac necessitate plures, quam sua + voluntate, decedentem ex Italia sequuti) instruxit;» Liv. XXX, 33. + Hos _Latios_, Italos (vid. ad XII, 412, in V.L.), qui per adposit. + etiam _Bruttia signa_ vocantur, Lælius increpat fugatque. Cf. + Appian. de reb. Pun. e. 44, et Polyb. XV, 12, qui tamen hos solos in + lævo Poenorum cornu stationem servasse, et Numidas fugisse, tradunt. + --_Sævior his_, quia in populares, etsi perfidos, sæviebat. + [433.] _Oenotria tellus_; vid. ad I, 2, et VIII, 46. + 436 seq. Fuga vestra jam satis est turpis: at multo foedius minusque + condonandum, quod nunc paratis nos, populares vestros, in Africa + cædere, Latino sanguine terram exterriam inbuere. + + 432. _Latio_ Mars. _late vastabat_ corrig. Heinsii et Livin. prob. + Drak. At vid. not. + + + Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo + Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit, + Et vitæ vocisque vias simul incita clausit. 440 + Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano + Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum, + Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ. + + 438. _meditantem in prælia_, vid. ad V, 315, in Var. Lect. + --_telo prævenit_, ut _hasta occupat_, V, 237, ubi vid. not. + 439 sq. Conf. IV, 171 sq. IX, 569; Virg. Æn. X, 346 sq. + --_sedit_, vid. ad I, 540. + 442. _virorum_, Bruttiorum. + + 438. _Hoc_ Put. + 441. _Sanus_, Put. _Satis_ Mars. _Saris_ Parm. et Gryph. _Sarnus_ + opinabatur N. Heins. a fluvio Italiæ deductum nomen, more Silii, + de quo vid. ad I, 306. + 443. _conscia_ pro _consona_ R. 2, quod valde adridebat Lefeb. + + Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus + Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,» 445 + Vociferans subit, et convertit prælia dextra. + Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno + Adtollit campis ferventi pastus arena + Colla Parætonius serpens, lateque per auras + Undantem torquet perfundens nubila tabem. 450 + + 444. Conf. Appian. rer. Pun. cap. 44. + --_cretus_, natus, ut passim ap. poetas, de quo vid. Schræderi + Observat. p. 70, 71. + 445. _ne prodite_, vid. ad II, 247. + 447 seq. Conf. XII, 6 sqq. Ibi tamen multo aptior est comparatio + quam h.l. ubi vix videas quo referri possit, nisi forte, quæ et + Marsi sententia fuit, ad furorem inpetumque Hannibalis pugnam + instaurantis. + 449. _Parætonius_; vid. ad III, 225. + + 444. _nutantes_ scripti et edd. priscæ ante Basil. Wolfii, qui + primus _mutantes_ substituit. _nudantes terga fugæ_ ex ingeniosa + emend. Scalig. et N. Heins. recepere Cellar. Drak. Lefeb. Ern. Ego + reposui _nudantes terga fuga_: nam _fuga_ legitur in scriptis ac + primis edd. præter Teller. R. 2, ac Ven. Marsi; et sic in Virg. + Æn. V, 586, ubi vid. Heyne. Cf. ad I, 306. + 446. _Paræthonius_ male a quibusdam scriptum, etiam a Drak. Lefeb. + Ern. + + + Continuo infesta portantem cuspide vulnus + Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen + Marrucina domus, clarumque Teate ferebat. + + 452. _Inpedit Herium_, conatum Herii, vulnus infligere parantis. + 453. Conf. ad VIII, 519 seq. + --_num_ facinus _nitenti_, Hannibalis cædem molienti vel paranti, et + hinc omnes conligenti vires. + + 452. _Inpetit_ conj. N. Heins. non inprob. Drak. Deinde _Herum_ + Ox. _Hirium_ malebat Dausq. quod nomen notum est ex Plin. IX, 55. + Sed _Herium_ quoque in inscriptt. antt. memorari, jam monuit + N. Heins. + + Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis + Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit, 455 + Quærebatque miser morienti lumine fratrem, + Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo, + Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat, + Ac fratrem magno minitans clamore reposcit. + + 455. _Adrecto_, incitato, _laudibus hostis_, spe gloriæ, ex cæde + tanti hostis redundaturæ; cf. Var. Lect. + 456 sq. Vix in toto carmine una pugna narratur, cui non fratres, + gemini, tergemini etiam, intersint: nempe ita ornatus epici + augentur, et h.l. sine fratrum mentione sarcasmorum occasio non + fuisset; Ern. + --_Quærebat_, circumspiciebat _Pleminium fratrem_, cupiens et + exspectans ejus vindictam. + 458. _ante ora_ Hannibalis. + --_coruscat_, vid. ad I, 434. + + 454. _Ilia enim magnum nitenti... manus incita fodit_ castigabat + Withof. _Ilia_ reposui pro vulg. _incita_, quo servato locus + mendosus est, quoniam non dicitur, quam corporis partem foderit. + Sic et sup. V, 255, _subsidensque ilia nisu Conantis suspensa + fodit_. Possis et _inguina_ castigare cum Livineio. _Ilia huic_ + vel _quoi magnum nitenti... fodit_ emendat Barth. Adv. X, 13, + quoniam, qui nitatur, ilia tendat, ut faciliora sint fodienti. + _Iliaque huic magnum nitenti... fodit_ legendum omnino videbatur + N. Heins. _manus incita sedit_ tacite scripsit Lefeb. quod + probavit Hoeft. Batavus in Peric. crit. et recepit etiam Ernesti, + qui tamen jam recte monuit, _hastam_ quidem vel _cuspidem sedere_ + passim dici (vid. ad I, 540) non vero _manum_, multo minus _capuli + ad finem_. + 455. Post hæc versum unum atque alterum excidisse suspicabatur + N. Heins. + 458. _Fleminius_ Put. _Flamminius_ et _Flaminius_ in priscis edd. + Vulgatam lect. quæ et in R. 2, ac Benessæ ed. reperitur, defendit + Drak. quum nota figerit apud Romanos gens Plemina, etiam circa + tempora belli Punici II. + + + Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero 460 + Si placet, haud renuo: maneant modo foedera nostra, + Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam + Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda + Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit + Itala? tum manes inimicos æde repellat 465 + Æterna, socioque abigat me frater Averno.» + + 460 sq. _proles Barcæ_, Hannibal; cf. ad I, 72. Quod si tu + Hasdrubalem in Italia cæsum mihi revocaveris, ego tibi reducam + Herium: hoc sit foedus de restituendis fratribus; Cell. + 465. Var. Lect. + 466. _socio Averno_, ab inferis vel campis Elysiis, ubi sociati seu + juncti, h.e. una olim erimus, _me abigat_, societatem meam ac + consuetudinem in locis inferis fugiat. + + 460. _Averno_ pro _vero_ scribendum censebat N. Heins. quod edidit + Lefeb. ut sensus sit: si Averno placet, fratrem tuum tibi reddere, + per me licet. Ernesti contra miratur, +to+ _vero_ displicuisse + Heinsio, quum illud usurpetur, inpr. a respondentibus, non sine + aliqua emphasi, quæ nunc potissimum in Hannibalis sermone + requiratur, sed magis sensu interno percipi, quam verbis enuntiari + possit. «Cogitabimus, ait, hæc Hannibalem cum acerbo risu + respondisse, e quo mox sola acerbitas et furor relinqueretur.» + 461. _Nostrum Hasdrubalem revocari umbris_ malebat N. Heins. + _revocari_ tacite edidit Lefeb. _revocate_ conj. Livin. + 463. _corde_ suspicabatur N. Heins. + 465. Vulgata lectio, quam, etsi manifeste corruptam, retinuerunt + Drak. et Ern. hæc est: _Tum manes inimica sede repellat Æterna_; + nec libri variant, nisi quod _Æternum_ reperitur in c. Tell. quod + recepit Lefeb. et ex conj. jam reposuerat D. Heins. prob. ejus + filio. At ne sic quidem omnis difficultas tollitur, et Avernum ab + Hannibale parum apte _sedem inimicam_ vocari, unde, si inimica + esset, lætus pelleretur, jam monuit Drak. _inimicus_ non male + conj. Cell. et, quod eodem redit, _inimicos_ Livineius, probb. + Drak. et Ern. ut sensus sit: Si Italo vel Romano cuiquam + pepercerim vel parcere possim, tum frater mihi _inimicus_ fiat, + quod ultionem ejus negligam, et _repellat manes_ meos aliquando ab + _æterna sede_ vel _Averno_. Hæc sententia placere potest coll. + simili loco Juvenal. II, 153... 158; sed _æterna sedes_ recte, + opinor, displicuit Ern. Ego levissima literarum mutatione + _inimicos_, vel _inimicus æde repellat Æterna_ reponendum + crediderim, ut vetus scriptura, _ede_ fuerit pro _æde_, quæ + orthographia nota est iis, qui priscos libros, tam scriptos quam + editos, lectitarunt. _Ædes æterna_ dicitur, ut _domus æterna_ + Senec. Hippol. v. 1241, vel +dôm' Aidao+ Hom. Iliad. XV, 251, et + _æterna_, unde mortui numquam redeunt, vid. ad III, 36, et not. ad + VII, 586, 741; XIII, 611. Succurrit etiam mihi hæc lectio, _tum + manes inimica mente repellat Æternum_, quæ tamen a vulgata magis + abhorret. + + Sic ait, et clipei propulsum pondere toto, + Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris + Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense. + Extendit labens palmas, Heriumque jacentem 470 + Amplexus, juncta lenivit morte dolorem. + Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ, + Convertitque ruens per longum hostilia terga: + + 469. _Fallebat nisus_, inpediebat et minuebat vim standi + pugnandique; conf. I, 554. + --_occupat ense_, vid. ad V, 237. + 471. Drak. comparavit sup. IX, 408 sq. Virg. Æn. IX, 445; Stat. + Theb. II, 642 seq. Ovid. Met. V, 71 sq. Eurip. Suppl. 106 sq. + 472 seq. Hannibalem terga hostium vertisse, nullibi Livius quidem + diserte adnotavit; sed ubique Poeni pedes referunt: unde suspectum + Silium habeo, ne illam scenam ideo finxerit, ut sequenti + comparationi, quam apto ornatu et satis magnifice extulit, locus + esse posset; Ern. Enimvero Liviana hujus prælii descriptio brevior + est, quam aliorum historicorum, et Appianus de reb. Pun. cap. 44; + diserte memorat, Hannibalem primum restituisse lævum cornu, a Lælio + et Masinissa fusum, (ut Silius sup. v. 444) deinde cum Liguribus, + Gallis, Poenis Afrisque in Romanos inpetum fecisse, ita ut diu + anceps pugna fuerit; cf. et c. 45. + + 471. _dolores_ Ox. + + Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum + Terrificant, summique labat domus alta parentis, 475 + Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora + Lux atrox micat, et præsens adstare viritim + Creditur intento perculsis Jupiter igne. + + 474. _mundum_, vid. ad III, 611. + 475. _labat_, vid. ad II, 392. + --_summi parentis_, Jovis, _domus alta_, +Olumpion dôma, Dios + chalkobates dô+. Iliad. I, 426. + 477. _viritim_, singulis hominibus, non, ut Lefeb. exponit Gall. _en + personne_. + 478. _intento igne_, ut II, 114, et XI, 88. + + 476. _ob ora_ Rom. 1, Parm. Mediol. Benes. Confer. Heins. ad + Virgil. Æneid. lib. XII, vers. 865. _ab ora_ Ox. et ed. Ern. + errore haud dubie operarum. _ab hora_ Putean. _ab orta_ al. + + + Parte alia, ceu sola forent discrimina campo, + Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem, 480 + Aspera pugna novas varia sub imagine leti + Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto; + Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa; + Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora; + Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus. 485 + + 479... 502. Silius variavit exornavitque verba Livii XXX, v. 34, + extr. Conf. Polyb. XV, 12 sq. Ea parte campi, qua Scipio pugnabat, + _pugna novas dat leti formas_, novum spectaculum, et ab illo, quod + equitatus in cornibus dederat, diversum, scilicet _stragem_ (v. 486) + mercenariorum militum; Lenz. + 479... 482. «Novum de integro prælium ortum est, etc.» Liv. l.c. + Verba _ceu sola forent discrimina campo_, etc. Scipionis virtutem et + inpetum exaggerant, qui nunc demum pericula et extremam perniciem + hostibus adferebat; Ern. + [480.] _miscebat Martem_, vid. ad I, 69; _miscebat agens Martem_, ut + _miscet agens turbam_ ap. Virg. Æn. I, 191, ubi vid. Heyne. + 481 seq. _novas leti formas_, ut _mille leti facies_, IV, 591 (ubi + vid. not.), et IV, 437. + 483. _saxo_, more heroum jacto (vid. ad IX, 395), vel e funda emisso + a Balearibus, quorum copias Hannibal habebat; Ern. + 484 seq. Feracissima sententiarum brevitate designantur, qui turpi + formidine fugientes cæduntur, quique vulnera in pectore adcipiunt; + Ern. Cf. ad V, 594. Turpissimum erat facie prona cadere; Lefeb. + + 483. _Is saxo_ Oxon. et Putean. + 484. _Ast hos_ ex Oxon. Tell. R. 2, Parm. Beness. recepi cum + Lefeb. pro vulg. _Atque hos_. Deinde _projecit_ tres scripti cum + R. 2, et edd. Marsi. Vulgo _dejecit_. + + Ipse super strages ductor Rhoeteius instat; + Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum, + Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors + Lætus cæde nives, glaciemque Aquilonibus actam + Perrumpit stridens sub pondere belliger axis. 490 + + 486. _ductor Rhoeteius_, Romanus, Scipio, vid. ad I, 115. + 487 seq. Conf. sup. I, 433 seq. et IV, 430 sq. ibique nott. + --_Hebrum_ et _Geticas nives_ refer ad Thraciam, propriam Martis + sedem; conf. ad XI, 475 seq. + 489. _Lætus cæde_, ut ap. Horat. Od. IV, xiv, 51, et ej. Sat. II, + iii, 223. + --_actam_, coactam, constrictam, concretam. + 490. _sub pondere stridens axis_, currus; confer IX, 300, et ad IV, + 442 seq. + + 489. _actam_, non _auctam_, Oxon. Put. et R. 2. + + + Jamque ardore truci lustrans fortissima quæque + Nomina obit ferro: claris spectata per orbem + Stragibus obcumbit late inter tela juventus. + + 491... 502. «Novum de integro prælium ortum est: quippe ad veros + hostes perventum erat, et armorum genere, et usu militiæ, et fama + rerum gestarum (quas poeta singulatim recenset), et magnitudine, vel + spei, vel periculi pares: sed et numero Romanus superior erat et + animo;» Liv. XXX, 34, extr. + --_lustrans_, Scipio. + 492. _Nomina_, vid. ad IV, 729. + --_obit_, adgreditur, invadit, ut IV, 342. Cf. Polyb. XV, 14. + 493. _juventus_ non apte dicuntur Poeni, qui in Italia jam tot annos + stipendia meruerant; Lenz. + + Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi + Principium belli fecere, Sagunte, ruinas; 495 + Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique + Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta + Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque + Irent direptum, mactantur comminus uno + Exitio; redduntque animas, temerata ferebant 500 + Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas + Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus + Plena acies propere retro exanimata ruebat. + + 495. _Principium belli_, vid. sup. ad v. 329. + 496 seq. _sacros lacus_, vid. ad XII, 215. Nympha Trasymeni lacus + Agylla sup. V, 17. + --_Phaethontia stagna_, vid. ad VII, 149. + 498 sq. _tulit_, extulit... _domus_, templum Jovis Capitolini, + _solium_, in quo Jovis statua erat collocata; vers. 500, _qui + ferebant_, differebant, spargebant in vulgus famam de Alpibus + summis, parte cæli et sedibus Cælicolarum (_secreta_, sacra, arcana + deorum), quas gressibus suis profanarint: _Formidinis hujus plena + acies_, hæc facinora ab ipsis commissa, Saguntum dirutum, inquinati + fluvii, tentata Jovis Capitol. sedes, Alpes profanatæ, formidinem + quamdam et vindictæ divinæ metum ipsis insinuabant: Lenz. + --_solium domusque_ Jovis, Capitolium, +deinôs+ pro ipsa Roma, ut et + passim _Tarpeia saxa_, _arces_, _rupes_, _scopuli_, vid. Ind. + 500... 502. Conf. ad III, 496... 499. + --_temerata_, vid. ad I, 11; II, 472, et III, 499. + 501. Similia passim obvia. + --_reserasse_ viam per Alpes, ut IV, 196. + 502. Recte Ernesti: «_formidinis hujus_, cujus? num Scipionis, e + v. 491? an _hujus_, quam cædum adspectus præbebat, e v. 493? + Alterutrum profecto cogitavit poeta; at languidius (certe obscurius) + cogitata expressit.» + + 496. _Quique tuos_ malebat Livin. + 497. _Polluerunt_ emend. N. Heins. quod recte, opinor, probavit + Drak. etsi refragg. Lefeb. et Ern. nam sequitur _tulit_, et + præcesserunt _rapuere_ ac _fecere_. Probabilis etiam est fraus + librariorum, qui metro timebant; de quo tamen vid. ad V, 264. + 499. _mutantur_ Put. unde _multantur_ opinabatur N. Heins. Sed + vulgata lectio exquisitior est, et auctoritate librorum firmatur. + 501. _reserasse_ libri scripti et priscæ edd. ante Basil. Wolfii, + qui primus edidit _pressere_, quod male servavit Drak. _temerata + ferebant Quos s. Deum, et primos reserasse_, etc. scribendum + censebat N. Heins. hoc sensu: quos referebant primos reserasse + secreta Deorum, Alpes hactenus humanis gressibus invias. Withof. + corrig. _Quis secreta Deum, et primis reseratæ n._ + + Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis + Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus 505 + Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas: + Adtonitum erumpit subita formidine vulgus, + Lateque ut capta passim trepidatur in urbe. + + 504 sq. Formido illa illustratur hac comparatione, de qua vid. sup. + ad v. 91 sq. + 506. _Ventilat_, vid. Gothofr. ad l. 5, Cod. Theodos. de malef. et + Mathem. Drak. + + 505. _infundit_ e primis edd. recepi pro vulg. _infudit_, quia + sequuntur _ventilat_, _spargit_, _erumpit_. + 506. _culmina_, non _nubila_, tres scripti et R. 2. + 507. _rumpit_ R. 2. + + + Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum + Prælia sectantem, et leviori Marte teneri, 510 + Omnes in caussam belli auctoremque malorum + Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus + Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis + Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis, + Profectum Latio: contra, si concidat unus, 515 + Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque. + + 509... 521. Scipio ipsum Hannibalem quærit, et ad certamen singulare + provocat. Livius etiam hujus certaminis nullam mentionem facit: + Appianus autem rer. Pun. c. 45 tradit, duces illos re vera invicem + concurrisse, quo citius decerneretur. Scipionem _tædet, dispersa + prælia sectari_, inmorari cædibus militum fugientium, in quo est + magna at inutilis opera; Ern. Sed _dispersa prælia sectari_ dicitur, + nisi me omnia fallunt, qui variis locis pugnat, et modo in hos, modo + in illos inpetum facit, præcipue dux, qui passim inclinatam aciem + restituit, vel hostes repellit. Sic _spargere ferrum_ ac _bella_ + sup. I, 267, et IX, 277, ubi vid. not. Scipio nolebat amplius + diversis locis, cum _leviori Marte_, h.e. gregariis militibus + virisque minus fortibus, sed cum ipso Hannibale pugnare. Cf. IV, 265 + sq. + 515. _non profectum esse Latio_, non profuisse quidquam Romanis. + 516. _Agenoreis_, Poenis. Vid. ad I, 15. + + 509. _diversa v. Prælia_ conj. N. Heins. ut inf. v. 546, et apud + Virgil. de Turno. + 514. _exercitus omnis_ Ox. et Put. Vulgo _e. omnes_ contra metri + leges; cf. ad XIII, 308. + 515. _Profectum est Latio_ primus scripsit Nicander. + 516. _juncta arma_ malebat N. Heins. Sed _cuncta arma virosque_ + obponi _uni Hannibali_, ut _unum Hannibalem_ paulo ante _omni + exercitui_, jam monuit Drak. + + Illum igitur lustrans circumfert lumina campo, + Rimaturque ducem: juvat in certamina summa + Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota + Spectante Ausonia; celsus clamore feroci 520 + Provocat increpitans hostem, et nova prælia poscit. + + 517. _lustrans_, lustrando quærens, ut X, 43, et XV, 787; Drak. Cf. + similis locus apud Nost. FÉNÉLON, _Aventures de Télémaque_, lib. IX; + _Combat d'Adraste et de Télémaque_. _Ed._ + 518. _in certamina summa_, in ea loca, ubi certamen quum maxime + fervet; Lenz. Immo, in certamen summum, supremum et gravissimum, sc. + cum ipso Hannibale. + 520. _celsus_, ut IX, 234, et _ingens adparuit_ apud Virg. Æn. X, + 579, ubi vid. Heyne ad v. 572. Scipio «celsus corpore, vultuque ita + læto, ut vicisse jam crederes:» Liv. XXX, 32 extr. + + + Quas postquam audivit voces conterrita Juno, + Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures, + Effigiem informat Latiam, propereque coruscis + Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque 525 + Romulei ducis, atque humeris inponit honorem + Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis + Prælia, et audaces adicit sine corpore motus. + + 522. Hannibal certamini singulari et vitæ periculo a Junone, cui + hanc veniam Jupiter sup. v. 382 sq. dederat, subducitur, et quidem + simulacro Scipionis conflato, ut eadem hujus deæ fraude Turnus ap. + Virg. Æn. X, 633 sqq. quem locum Silius etiam sup. X, 83 sq. sed hic + ad verbum fere expressit. Cf. Heyne ad Virg. l.l. Loca Hom. Iliad. + XXI, 599 sq.; XXII, 7 sq.; et Virg. Æn. XII, 498 sq., a Drak. + laudata, conferenda potius sunt sup. X, 83 sq. Ceterum, si Appiano + rer. Pun. cap. 45 et 46, fides habenda, Hannibal et cum Scipione, et + cum Masinissa in certamen singulare descendit. + 523. Nam si Hannibal verba Scipionis ad singulare certamen ipsum + provocantis audivisset, non detrectasset illud vir fortis. Cf. Heyne + l.c. + 524 sq. _Effigiem cristis Adtollit_, altiorem facit inposita ei + galea cum cristis. Vid. sup. ad v. 392. Verba fere Virg. Æn. X, 638 + seq. + [525.] _jubas_, galeam, propr. cristas, ut V, 166. + 528. _motus sine corpore_, vanos, adumbratos, non veros; _effigies_, + etc. imago equi celeris et fugacis; Lenz. + + 527. _gressum_ Oxon. Put. R. 1, ad marg. D. Heins. et Raphel. ed. + Vulgo _gressus_ contra legem carminis. + 528. _adjicit_ ex. Oxon. recepit Drak. pro vulg. _addit_, quod + paulo ante v. 525, præcessit. _adjicit_ R. 2. + + Tum par effigies fallacis imagine vana + Cornipedis moderanda cito per devia passu 530 + Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ. + Sic Poeni ducis ante oculos exsultat, et ultro + Scipio Junoni similatus tela coruscat. + At, viso lætus rectore ante ora Latino, + Et tandem propius sperans ingentia, Poenus 535 + Quadrupedi citus inponit velocia membra, + Et jacit adversam properati turbinis hastam. + + 533. _Scipio Junoni_, a Junone _similatus_, effictos, efformatus, + ejus effigies. Cf. V.L. + 535. _propius sperans ingentia_, variata, et incommode quidem, + sententia proxime antecedens, _viso lætus rectore Latino ante ora_: + Hannibal lætabatur, se Scipioni ita propinquum esse, ut eum cominus + conficere posset, atque ita _ingentia sperabat_, h.e. magnæ, inclitæ + cædis spem concipiebat; Ern. Cf. V.L. + 537. _turbinis_ pro vulg. cum turbine, h.e. inpetu. + + 533. _similatus_ scripsi pro _simulatus_; vid. ad II, 553, et XV, + 427. + 534. _At_, non _Ac_, Oxon. et Put. + 535. _spirans ingentia_ corrig. N. Heins. Recte, puto, certe + concinnius; conf. not. ad III, 240. + + + Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago, + Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti + Jam compos voti, ferrata calce cruentat 540 + Cornipedem, et largas Poenus quatit asper habenas. + «Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis? + Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.» + Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem, + Donec longinquo frustratum duxit in arva 545 + Diversa spatio procul a certamine pugnæ. + Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit. + + 538. Cf. Virg. Æn. X, 646. Silius luxuriat. + 539 sq. _alti voti_, magni. Cf. v. 535. + [540.] _ferrata calce_, ut VII, 696, ubi vid. V.L. + 542. _Quo fugis, oblitus_, inmemor, _te cedere_, fugere ex _nostris + regnis_, Libya, quod regnum jam tuum esse putabas; Lenz. coll. Virg. + Æn. X, 649. + 545. _frustratum_, deceptum Hannibalem, _duxit_ volans et falsus, + similatus Scipio, h.e. simulacrum ejus. Verba _longinquo spatio, + diversa, procul_, languent. + 546. _Diversa arva_, remota a campo, ubi pugnabatur, ut V, 458. + + 546. _Diverso_ alii. _Diversæ pugnæ_ conj. N. Heins. Sed vulgata + lectio bene se habet, nec adversatur metrum; vid. ad VII, 618. + + + Fulmineus ductor, «Quisnam se lumine cæco + Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem + Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis? 550 + + 548 seq. _Fulmineus_, vid. ad I, 421. + --_Composuit se nobis_, vid. ad I, 39. + --_lumine cæco_, imagine ignota, obscura, quæ me inlusit et + fefellit, ut mox _monstrum_ veluti larva, falsum Scipionis + simulacrum; Ernesti, coll. sup. I, 496; et Virg. Æn. VII, 376, ubi + Heyne _monstra_ exponit terrores et phantasmata furentis animo + objecta. Meo qualicumque judicio res et sententia h.l. omnino ita + expedienda est: Hannibal ex eo, quod simulacrum illud _subito in + nubila cesserat_, conligebat, se cum Deo aliquo pugnasse, hujusque + itaque _lumen_ (nam Dii in clara luce mortalibus adparere solent, de + quo v. Heyne ad Virg. Æn. I, 402 seq. in Exc. XIII) _cæcum_ fuisse, + h.e. obscurum, occultatum, non visum (vid. ad V, 3), vel _latuisse_ + hunc deum in _monstro_, in forma insolita. Vid. ad II, 650. + 550. _tantumne obstat mea gloria Divis_, num tantopere meam gloriam + invident mihi Dii, ut tali fraude eam mihi eripiant, et ratione tam + inhonesta ipsisque indigna? + + 548. _numine cæco_, h.e. occultato, incognito, non viso (vid. not. + ad V, 3) ex conj. N. Heins. et Rom. 2, recepit Lefeb. At vid. not. + + Sed non avelles unquam, quicumque secundus + Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem + Eripies verum nobis.» Frena inde citati + Convertit furibundus equi, campumque petebat, + Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore 555 + Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo + Pectore, Junonis curis, in nubila vitam. + + [551.] _secundus_, propitius, _stas_, es (vel _adstas_, h.e. + adjuvas) _Ausoniæ_, Italiæ, Romanis. + 552. _verum hostem_, ipsum Scipionem, non imaginem ejus. + 553 sqq. Recte Ernesti, quod etiam mihi in mentem venit et aliis + haud dubie levioribus: «Quemadmodum in omni Hannibalis oratione + poeta bene et cum judicio hominis adrogantiam et +asebeian+ quamdam + expressit, ita quoque nunc aptus inluso Hannibali furor videtur, quo + converso equo campum petit, ubi verum Scipionem obfendat. Fallor, + aut id consilium magis heroicum est, quam Turni ap. Virg. Æn. X, + 680 sq.» + 555. _pestis_, febris. + 556. _Cornipedis moles_, equus robustus, Cell. Immo ingens. Cf. XII, + 108; XV, 337, et ad III, 46. + + 554. _citati equi_ pro _citatis equis_ (uno enim equo vehebatur + Hannibal) edidi cum Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. _citato + equo_ corrig. Livin. + 555. _subito occulta_ tres scripti. _subita occulto_ priscæ edd. + _subito occultæ_ conj. Drakenb. quod recepere Lefeb. et Ern. Parum + interest. + + Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra + Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum + Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ. 560 + Anne huic servabar leto? Mea signa secuti, + Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens + Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum + Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit + Tartareus torrens?» Simul hæc fundebat, et una 565 + Spectabat dextram, ac leti fervebat amore. + + 558. Dejectus de consilio revertendi Hannibal jam, apta furoris + progressione, desperationis documenta prodit, optat, ut se + _texissent scopuli_, etc. atque nunc demum de morte sibi inferenda + cogitat; Ern. Cf. Virg. Æn. X, 666 sq. + 559 sq. Inpatienter adeo hanc calamitatem fert Hannibal, ut præ tali + vita vel mortem in undis malit, quam pluribus sup. v. 259 sq. + detestatus est; Drak. De hac morte vid. ad IV, 669 sq. + 561 sq. Cf. Virg. Æn. X, 672 sq. + [562.] _pugnæ auspicium_, ut XIII, 154, ubi vid. not. + 564 seq. An hæc satis congrua sint Hannibalis animo, addubito: + quamvis non ineptum sit existimare, hominem etiam inmanem et + adrogantem ita calamitatis extremæ sensu frangi et emolliri posse, + ut hæc talia in mentem recurrant; Ern. + --_delicta_ Hannibalis eo spectant, quod auctor fuit belli et + calamitatis patriæ. + --_delicta piabit Tartareus torrens_, cf. XIII, 869 sq. + [565.] _hæc fundebat_ verba, ut XII, 292. + 566. _Spectabat dextram_, ut manus sibi inferret, necem sibi ipse + conscisceret. Cf. II, 705 sq. + + + Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora + Vertitur, ac silvis subito procedit opacis, + Atque his adloquitur versantem ingloria fata: + «Quænam te silvis adcedere caussa subegit 570 + Armatum nostris? num dura ad prælia tendis, + Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis? + + 567 sq. Recte Ernesti: «Quum poeta Hannibalis animum ita adfectum + finxisset, ut reverti in aciem cuperet, vel spe reditus frustratus + vitæ finem circumspiceret, non satis erat, ut exemplo Virg. Æn. X, + 685 seq. Junonem induceret moriendi consilium inpedientem. Nam tum + in Hannibale cupiditas revertendi iterum valuisset. Itaque novam + Junonis fraudem nectit, qua Hannibalem spe revertendi fallens eo + abduceret, unde reverti non posset.» + 569. _versantem ingloria fata_, agitantem consilia turpia mortis + sibi inferendæ. Nam indigna est heroe omnis mors, qua non in pugna + et manu viri fortis adjicitur, præcipue, quam sibi ipse infert, + quoniam hujus causa plerumque est timor ac desperatio. Cf. ad II, + 705 sq., et III, 123. + 572. _Magnus Ausoniæ Hannibal_ Scipio præclare dicitur. Nemo non + sentit quam callide tali +antonomasia+ simulatus pastor duci + aduletur, simul et superbiam moveat. + + 572. _arma_ Put. non inprob. Lef. cujus hæc nota est: «An, ut + v. 432, _Latios, Bruttia signa_, mutatione ad nobilius genus?» + + Si velox gaudes ire, et compendia grata + Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.» + Adnuit, atque onerat promissis pectora largis 575 + Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ + Magna repensuros, nec se leviora daturum. + Præcipitem et vasto superantem proxima saltu + Circumagit Juno, et, fallens regione viarum, + Non gratam invito servat celata salutem. 580 + + 575. _onerat promissis_, multa ac magna facit ei promissa. + 577. _repensuros_, pensuros. + 578 sq. Vid. Var. Lect. + 580. _celata_ Juno, occultato numine suo, sub effigie pastoris + latens; Drak. Sic _latet_ v. 549. + + 573. _audes_ Put. + 576. _Pastori_ Tell. et inde Lef. + 578. _superantem_ Tell. R. 2, Mars. Ben.; _properantem_ Ox. et + Put. _præparantem_ R. 1, Parm. Med. _proparantem_ ad marg. R. 1. + _vasti superantem proxima saltus_ emend. N. Heins. prob. Drak. ut + ambiguitas vitaretur. Lef. _saltu_ pro _saltui_, h.e. silvæ, + positum existimat. Ego contra semper jungendum putavi _vasto + superantem saltu_, ut cursus _præceps_ designetur: quam simplicem + rationem nunc etiam defendi video ab Ernestio, coll. Virg. Ge. + III, 141 (ubi tamen non adsequor cur commodius et proprie saltus + de equis dicatur) et inpr. simill. loco sup. XII, 456 et 460, + _inmani per proxima motu Evolat_ Hannibal, et _saltu tramittitur + alite Ganges_ a tigride. _vastos s. prox. saltus_ malebat Withof. + 580. _servat Dea læta salutem_ conj. N. Heins. cui +to+ _celata_ + hic prorsus otiosum ac supervacuum videbatur. At vid. not. + + + Interea Cadmea manus, deserta pavensque, + Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit + Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt, + Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris. + Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto 585 + Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces. + + 581 sqq. Fugam Poenorum poeta, ut et Appian. rer. Pun. c. 46, + absentiæ Hannibalis tribuit, et quæ de illa breviter dixerunt Liv. + XXX, 35 pr.; et Polyb. XV, 14 extr., exornavit. + --_Cadmea manus_, Poenorum exercitus. Vid. ad I, 6. + --_deserta_ a duce. + 584. _damnasse aciem_, sponte et tædio adversæ fortunæ actum pugna + excessisse; Ern. Cf. Heins. ad Ovid. Met. III, 84; et sup. ad II, + 595; III, 331; VIII, 494. + 585. _æquore_, campo. + 586. _Rector_, Scipio. + + Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis + Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes + Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus, + Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras: 590 + Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi. + + 588. _sine more ruentes_, vid. ad X, 31; et XII, 449, in Var. Lect. + 589. _extrema ad litora_ Oceani occidentalis. + 590. In Hispaniam trajiciunt. Cf. ad VI, 1. + 591. _Batti domos_, cf. ad III, 252 sq. + --_flumina Lagi_, Ægyptum. Vid. ad I, 196. + + 588. _sine more_, hoc est +akosmôs+, edidi cum Lefeb. et Ernest. + ex emend. Bentl. ad Horat. Od. II, 13, 17, et N. Heins. quam et + Drakenb. probavit. _sine morte_ Put. et Oxon. Vulgo _sine Marte_. + 590. _Hi_ reposuit Lefeb. lepida hac addita ratione: «Male Drak. + _Ac_, ut libri antiqui.» + + Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra + Evomuit pastos per secula Vesbius ignes, + Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis, + Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres 595 + Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos. + + 592 sq. Cavit sedulo poeta, ne quis eam fugam vere exstitisse + arbitretur: ita ad miraculum usque eam exaggerat, auctum etiam illud + comparatione hac; Ern. Cineres Vesuvii Constantinopoli nonnunquam ac + Tripoli incidisse, Ætnæosque in Indiam delatos esse, memorant etiam + historici, illud Procop. hist. Goth. lib. II, hoc Ctesias in Indicis + ap. Phot. cod. 72. Cf. Fazell. rer. Sicul. Decad. I, ii, c. 4; + Capac. hist. Neapol. II, 8; Camarra de Teate Antiq. I, 6, et + Barthol. de Peregrin. Medici p. 33. Non mirum itaque ingenti hac + hyperbole poetas uti, et vel cineres horum montium latissime + sparsos, vel sonitum longissime exauditum fingere. Conf. ad V, 399; + Burm. et Heins. ad Val. Fl. II, 620, et IV, 509. + --_vi cæca_, vid. ad V, 3. + [593.] _Vesbius_, vid. ad VIII, 654. + 594. _pestis_, vid. ad I, 174. De _Eois Seribus_ eorumque _lanigeris + lucis_, vid. ad VI, 4. + 595. _monstrum_, cf. ad II, 650. Vides ipsum poetam sensisse, quanta + hæc sit hyperbole. + + + At fessum tumuto tandem regina propinquo + Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ + Adparent admota oculis vestigia pugnæ. + Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem, 600 + Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem + Strage virum undantem; talis (miserabile visu!) + Prostratis facies aperitur dira maniplis. + Tum superas Juno sedes turbata revisit. + + 597. _regina_ deorum. + 598. _facies_, adspectus. + 600 sq. Quemadmodum olim Hannibal lætus viderat ingentem Romanorum, + sic nunc tristis Poenorum stragem videt. + --_campum Gargani_, Apulum, Cannensem. Cf. ad I, 50, et IV, 561. + [601.] _Tyrrhena vada_, Trasymenum, lacum Etruriæ. Cf. ad I, 49 et + 52. + --_Phaethontis amnem_, vid. ad VII, 149. + 604. _turbata_, ut _turbidus_ I, 477, ubi vid. not. + --_turbata_, sollicita de fato Hannibalis; Lenz. + + 602. _Strage vera_ Oxon. R. 1, Med. _Strage fera_ Parm. et Beness. + + Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant, 605 + Quum secum Poenus: «Cælum licet omne soluta + In caput hoc compage ruat, terræque dehiscant, + Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, ævo; + + 606 sq. Ernesti: «Poetæ hoc institutum est, quod etiamnum adroganter + et cum minis loquitur Hannibal, qui ap. Liv. XXX, 35: _fassus in + curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis + alibi quam in pace inpetranda esse_. Sed nec inepte fecit Silius, + quod ex animo Hannibalis nunc ea veluti præmonstravit, quæ sequenti + tempore contra Romanos moliebatur, postquam se ad Antiochum + contulerat.» + --_Cælum... ruat_, cf. Lucan. I, 73, et sup. ad XVI, 650. + --_in caput hoc_, meum, +deiktikôs+. + 608. _Cannas_, memoriam victoriæ Cannensis, _abolebis_, cf. ad I, + 61. + + Decedesque prius regnis, quam nomina gentes + Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo 610 + Securam te, Roma, mei; patriæque superstes + Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna + Præcellis, resident hostes: mihi satque superque, + Ut me Dardaniæ matres atque Itala tellus, + Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.» 615 + + 612 sq. _vivam tibi_, o Roma, _ad spes armorum_, ad metum armorum, + i.e. dum vivam, habebis cur metuas arma mea: _nam modo pugna + præcellis_, uno tantum prælio nos vicisti, et _hostes_ tui + _resident_, nunc quiescunt; at _mihi satque_, etc. h.e. semper tibi + metuendus ero; Lenz. Sed Withof. emend. _nam modo pugna Præcellis; + sed adhuc hostes_ supersunt, scil. Philippus Macedoniæ et Antiochus + Syriæ reges, quos Hannibal deinde adiit, vel inritavit infensos jam + Romanis. Vid. Var. Lect. + + 613. _Præcellis resides hostes_ legendum esse arbitrabatur + N. Heins. Verba _resident hostes mihi satque superque_ jungit + Barth. Adv. X, 13, ut sensus sit: satis hostium mihi residuum est, + licet Cannensi aliisque præliis innumeros conciderim. Lefeb. + _resident_ exponit, tranquilli ab armis abstinent victi. Sic + quoque Ernesti, ut sententia cum acerbo contemtu dicta sit hæc: + profecto hodie hostes tui _resident_, quiescunt, quum pugna + præcellas, et devictos in fugam converteris: Sed mihi satis est, a + Roma metui. Verum ne ita quidem satis concinnus est hic locus: nam + nimis abrupte ac sine copula dicitur _præcellis_, _resident_; + neque etiam omnia sic satis cohærent. Poeta forte scripsit: _Dum + modo pugna Præcellis, resident hostes mihi satque_, etc. ut mens + ejus fuerit: _dum modo_, hoc ipso momento, quo _pugna p._, hoc est + vincis, _mihi resident hostes_, residui sunt hostes, quos + sollicitabo ad bellum tibi inferendum, Antiochus et alii; et + quidem hostium _satis superque_, ut Romani, _dum vivam, me + exspectent_, adventum vel reditum meum perhorrescant, _nec pacem + pectore norint_, nec unquam quieta mente consistant. +To+ _satis_ + ita cum nominat. jungi, vel tironibus notum est; vid. Ernesti + clav. Cic. + + Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos + Inde petit retro montes tutasque latebras. + + 616. «Hannibal cum paucis equitibus inter tumultum elapsus, + Adrumetum perfugit: ... adcitus inde Carthaginem, etc.» Liv. XXX, + 35. «Sunt qui Hannibalem ex acie ad mare pervenisse, inde præparata + nave ad regem Antiochum extemplo profectum tradant;» ibid. cap. 37 + extr. + --_Sic_, ita animatus. + --_rapitur_, raptim fugit. + + 616. _inmixtus_ malebat N. Heins. et vers. 620, _Atque æri incisæ + leges_, vel _Æraque et incisæ leges_, h.e. senatusconsulta. + _Arvaque_ conj. Dausq. + + + Hic finis bello: reserantur protinus arces + Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta, + Armaque, et incisæ leges, opibusque superbis 620 + Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres. + + 618. _Reserantur arces_, ut I, 14. + 619. De pacis conditionibus cf. Liv. XXX, 37; Polyb. XV, 18, et + Appian. rer. Pun. cap. 54, qui inter illas etiam hanc fuisse + tradunt, _ut liberi legibus suis viverent_ Poeni. Hinc Silius ab iis + in diversa abit, si _jura ademta_, vel _incisas leges_ cum Drak. ad + ademtam Poenis +autonomian+ retuleris, ut _incisæ leges_ eodem sensu + dictæ sint, quo _spes omnis reditus incisa_ ap. Liv. II, 15, et + XXXV, 31. Sed _inproba jura_ Dausq. interpretatur licentiam quidvis + agendi per nefas, quo veluti jure, sed inprobo, grassati sint Poeni; + Lefeb. potestatem quidvis nefarie moliendi, contra pacta et foedera; + Cell. jura in alienas civitates et regiones, ut Masinissæ, etiam in + insulas, Siciliam et adjacentes. + --_jura_, leges Poenorum, _inproba_ quia læsionem foederum cum + Romanis ictorum suasisse videri poterant; _adempta jura et arma_, + quod contra tradunt historici; _opibus vis fracta_, opes imminutæ; + Lenz. Vide Var. Lect. + 620 sq. _Leges incisas_ Dausq. Cell. et Lefeb. exponunt leges pacis, + columnis aut tabulis ligneis, lapideis vel æreis incisas, de quo v. + Aretin. de bello Punico primo p. 31. + --_Arma_ Drak. referebat ad naves rostratas, vel, ut Dausq. et + Cell., ad quævis arma militaria, de quibus Hannibal ap. Liv. XXX, + 44: «Tunc flesse decuit, quum ademta nobis arma, incensæ naves, + interdictum externis bellis.» + --_Vis fracta opibus superbis_: nam Poeni jubebantur «naves + rostratas, præter decem triremes, tradere, elephantosque, quos + haberent domitos, neque domare alios (unde mox _posuit gestatas + bellua turres_); bellum neve in Africa, neve extra Africam, injussu + populi Rom. gerere; frumentum stipendiumque auxiliis præstare; decem + millia talentum argenti solvere.» Vid. Liv., Polyb. et Appian. + ll.cc. + + 620. _Invisæ leges_ (ut paulo ante _inproba jura_) corrigit + Withof. ut tollatur contradictio Livii, et de injustis tantum + legibus sermo sit, non de tota +autonomia+, Poenis relicta. + + Excelsæ tum sæva rates spectacula Poenis + Flammiferam adcepere facem, subitaque procella + Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus. + + 622 seq. Scipio naves a Poenis traditas et «provectas in altum + incendi jussit. Quingentas fuisse omnis generis, quæ remis + agerentur, quidam tradunt: quarum conspectum repente incendium tam + lugubre fuisse Poenis, quam si tum ipsa Carthago arderet;» Liv. XXX, + 43 extr. + --Ibid. _Excelsæ rates_, +makra ploia+, Polyb. + [623.] _procella_, vi incendii; Lenz. + + 624. _fulmina_ opinabatur N. Heins. et 627 _Securus coepti_, et + 631 _juventas_, de quo vid. ad X, 641. Eodem v. 631, _Hannon_, non + _Hanno_, vel _Anno_, Oxon. vid. sup. ad II, 277. + + + Mansuri compos decoris per secula rector, 625 + Devictæ referens primus cognomina terræ, + Securus sceptri, repetit per cærula Romam, + Et patria invehitur sublimi tecta triumpho. + + 625. «Scipio pace terra marique parta, in Siciliam Lilybæum + trajecit: inde Romam pervenit, triumphoque omnium clarissimo urbem + est invectus;» Liv. XXX, 45 pr. Cf. Polyb. XVI, 23, et Appian. rer. + Pun. c. 65 et 66. + 626. Ante Scipionem quidem duces Romanos, v.c. Coriolanum, Fidenatem + et alios, a populis vel oppidis devictis cognomina adcepisse, sed + _primum_ Scipionem a devicta _terra_, jam monuit Dausq. Cf. Liv. + XXX, 45 extr. + 627. _Securus sceptri_, certus de summo imperio Romæ parto Poenis + devictis; Ern. et Lef. Male Dausq. et Cell. repudiato titulo regis, + oblato illi in Africa, ut antea in Hispania, XVI, 278 sq. non autem + h.l. _securus_, ut sæpe, _negligens_, _spernens_, significat. + --_cærula_, v. ad I, 21. + + Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat + Lumina, et auratæ servabant colla catenæ. 630 + + 629... 650. Triumphus Scipionis, qualem Romani nondum viderant, + ornate et per partes describitur. Cf. Appian. l.l. et similis + triumphi pictura ap. Ovid. Trist. IV, 2. + 629. Syphacem in triumpho ductum tradunt Polyb. XVI, 23; Appian. + rer. Pun. c. 28; Val. Max. VI, 2; Corn. Severus ap. Senec. Suasor. + VII, et ipse Silius sup. XVI, 272 sqq. Sed Tibure eum haud ita multo + ante triumphum Scipionis mortuum esse, memorant Livius XXX, 45, et + Mariana lib. II. Hos sequi Silium, regisque mortui imaginem in + ferculo circumlatam esse, quoniam non _feretro resederint_, qui vivi + in triumpho sint circumducti, sed pedibus currum triumphantis + imperatoris præcesserint, suspicabantur Cell. Drak. et Lefeb. + refragg. Dausq. et Ernesti, cujus hæc nota est: «Videntur mihi + argutari et doctrina sua abuti, qui non vivum Syphacem, sed ejus + effigiem a poeta describi existimant, in solo _ferculo_ hærentes, + quæ simulacrorum tantum machina fuerit. Quis probet poetam, et + Silium inprimis, ita in ordinem cogi? Et cui non _Syphax residens, + premens lumina, catenis_ indutus, vivum potius, quam pictum + persuadeat? Nec rara est consuetudo Silii a Liviana sententia + discrepandi, ubi omnis historia dissentit.» Huic opinioni favet + alius poetæ locus sup. XVI, 272 sq. nisi et ibi de picto, non vivo + Syphace agi censeas. Neque tamen dissimulandum est, ita parum apta + esse verba _feretro residens_. Poeta forte, vel suum ingenium, vel + alios scriptores sequutus, putavit, Syphacem et animo et corpore + ægrum in ferculo sedisse. + --Captivi reges nonnunquam feretris seu ferculis elatis sub tropæis + imponebantur; Lenz. collato Burm. ad Propert. III, iii (al. iv), 18, + qui illud ex numis illustravit, et mox citra necessitatem + _signabant_ pro _servabant_ reponendum censuit. + 630. _Lumina premebat_, pudore subfusus, quia _captivus_ erat. + --_colla_, quæ plerumque mox frangebantur laqueo, aut securi + feriebantur, _auratæ servabant catenæ_, vid. Broekhus. ad Prop. II, + i, 33. + + Hic Hannon, clarique genus Phoenissa juventa, + Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri, + Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas, + Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis. + + 631. _Hannon_, captus in Hispania. Vid. XVI, 72 sq. + --_clari_ +kata+. _genus Phoenissa juventus_, Poeni. + 632. _Macetum_, de quibus vid. sup. ad v. 414 + --_incocti_, adusti sole, _corpora_, nigri, _Mauri_. Cf. II, 439, et + VIII, 267. + 633 sq. _Nomades_, Numidæ. + --_notus sacro, quum lustrat arenas, Hammoni Garamas_, cf. ad I, + 414, et III, 648 sq. + [634.] _Syrtis_, Nasamones aliique populi Syrtici, _semper + naufraga_, cf. ad I, 408, et II, 63. [recte II, 62] + + 632. _Macetum_, non _Macedum_ Put. Tell. R. 2, Mars. vid. ad XIII, + 878. + + + Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas 635 + Ibat, et effigies oræ jam lenis Hiberæ, + Terrarum finis Gades, ac laudibus olim + Terminus Herculeis Calpe, Bætisque lavare + Solis equos dulci consuetus fluminis unda: + + 635 sq. In ferculis simulacra devictorum oppidorum, montium, + populorum, regum, fluviorumque portabantur. + --Hic mos gestandi devictarum gentium regumque simulacra + pulcherrimis versibus expresserunt _Racine_, _Mithridate_, act. III, + sc. 1: + Tandis que l'ennemi, par ma fuite trompé, + Tenait après son char un vain peuple occupé; + Et, gravant en airain ses frêles avantages, + De mes états conquis enchaînait les images; + et _Crébillon_, _Rhadamiste et Zénobie_, act. II, sc. 2: + Ce peuple triomphant n'a point vu mes images + À la suite d'un char en butte à ses outrages: + La honte que sur lui répandent mes exploits + D'un airain orgueilleux a bien vengé les rois. + --_victas tendens Carthago ad sidera palmas_, feminæ habitu, ut + solitum, depicta; Cell. Etiam moesto vultu. Cf. Ovid. Trist. IV, ii, + 2, et 43, 44, ad quæ loca vid. Burm. et Harles. Simulacra urbium + eburnea quandoque, quandoque lignea; Dausq. coll. Quintil. VI, 4, et + Plin. V, 5. + [636.] _effigies ore jam lenis Hiberæ_, veluti vultu declarans se + victam et bello fractam; Ernest. + 637 sq. Cf. ad I, 141, 142. + 638 sq. _Bætis lavare solis equos_, etc. ut ultimus fere Hispaniæ + Occid. fluvius in sinum Gaditanum influens. Cf. ad III, 399. + + 637. _et finis_ conj. N. Heins. + + Frondosumque apicem subigens ad sidera mater 640 + Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus, + Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes. + + 640 seq. _subigens_, agens, N. Heins. (cf. ad XIII, 610) sursum + agens, ut _subjicere_ et _submittere_, Drak. cf. ad I, 673. + --_mater bellorum fera Pyrene_, quod bellicosissimi populi sub + Pyrenæis habitant; Cell. Verbis _non mitis Iberus_ Dausq. putabat + Silium pinxisse fluvium velut indignabundum et captivitati + obluctantem. Ernesto ambiguum videtur, utrum designaverit adcolas + bellicosos et feroces, an fluvii ipsius amnibus multis aucti vim et + inpetum, quo in mare Mediterr. inferatur. At posterior sententia non + dubia est propter verba v. 642, quibus ratio continetur, cur non sit + _mitis_, de qua voce vid. ad IV, 85. Omnia h.l. ad ornatum spectant. + 642. _Amnes_ sunt Sætabis, Turia, seu Turius, Sucro, Bilbilis, + Sicoris aliique. Vid. Mela II, 6, et Mariana III, 18. + --Vultus innuitur ferox Hiberi, aquam ex urna effusam in pontum + impellentis; Lenz. + + 640. _Frondosumque apicem surgens_, h.e. surrigens, vel frondoso + apice surgens, emend. nonnemo, quem refellit N. Heins. + + Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat, + Quam visa Hannibalis campis fugientis imago. + Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro, 645 + Martia præbebat spectanda Quiritibus ora. + + 645. _Ipse_ Scipio. + --_auro_, corona aurea (vid. Gell. V, 6; Liv. XXX, 15), et veste + auro sparsa (Plin. IX, 36; XXXIII, 3). + --_ostro_, purpura, toga picta et tunica palmata (cf. Liv. l.l.). + +Ho stratêgos esteptai men apo chrusou kai lithôn polutimôn, + estaltai d' es ton patrion tropon porphuran, asterôn chrusôn + enuphasmenôn; kai skêptron ex elephantos pherei kai daphnên+, etc. + Appian. rer. Pun. c. 66, in descriptione triumphi Scipionis. + + 644. _subientis_ R. 2. + + Qualis odoratis descendens Liber ab Indis + Egit pampineos frenata tigride currus. + Aut quum Phlegræis, confecta mole Gigantum, + Incessit campis tangens Tirynthius astra. 650 + + 647 sq. Cf. ad III, 615, et XV, 79 sq. Comparatio Scipionis cum + Baccho et Hercule, qualis ap. Virg. Æn. VI, 802 seq., qui locus + Silio haud dubie ante oculos obversabatur. Cf. ibi Heyne. + --_odoratis ab Indis_, ob frutices bene olentes et aromata, quorum + ferax est India, inpr. cinnamomum et nardos. Vid. Strab. XV, p. 695; + Phot. c. 241; Ovid. Fast. III, 720. + [648.] _currus pampineos_, pampino inplexos. + 649. De Gigantomachia, in qua præcipue Herculis partes fuere, et + _campis Phlegræis_, vid. ad IV, 275. + --_confecta mole Gigantum_, cæsis Gigantibus, monstris inmensi + corporis. Cf. sup. ad v. 556. + 650. _tangens astra_, summa conspicuus gloria, ut _sublimi feriam + sidera vertice_ ap. Hor. Od. I, i, 36, ubi vid. Jani. + + 649. _confecta lite_ Put. + + Salve, invicte parens, non concessure Quirino + Laudibus, ac meritis non concessure Camillo. + Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum, + Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis. + + 651 sq. Silius Scipionem Romulo et Camillo æquat, qui ambo + adpellantur _urbis conditores_; Barth. Adv. X, 13. + --_Salve_, ut +chaire+, voc. pietatis ac honoris, quo, quicumque eo + dignissimus est, et cujus favorem expetimus, sive sit Deus, sive + homo, sive adeo res, divino honore colenda, compellatur. Cf. Jani ad + Hor. Od. I, xxxii, 15. + --_parens_ urbis, pater patriæ: cujus tituli honos notus est. + 653 sq. Dignus es et dignum te præstas divinæ originis fama. Vid. ad + IV, 475, 476. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Liber XVII + + 11n. 11. «P. Cornelium Scipionem ... optimum esse»; [» deest] + 28n. +hekas, hekas, hostis alitros+ [+ostis+] + 82n. [Liv.] XXIII, 30: («multo ... stetit») [» deest] + 91n. IX, 603 seq. [ssq.] + 377n. ut lib. XIII, v. 587. [cap. 587] + 458v. defendit Drak. quum nota figerit [_littera "g" incerta_] + 620v. [619] + + + +FINIS. + + + + + + + Ad Lectorem Præmonitio. + Commentatio de Silii Vita et Carmine. + Sectio Prima. + _De genere, studiis, honoribus, vita et morte C. Silii Italici._ + Sectio Secunda. + _De Carminis indole, de argumenti tam delectu, quam tractatione; + et de auctoribus, quos poeta secutus sit._ + Sectio Tertia. + _De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda._ + Sectio Quarta. + _Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS._ + Præfatio Drakenborchii. + Sectio Quinta. + _Catalogus editionum C. Silii Italici._ + Sectio Sexta. + _De hujus editionis ratione et consilio._ + C. Silii Italici Vita, Auctore Crinito. + Testimonia Veterum De Silio Ejusque Carmine. + Testimonia Et Judicia Recentiorum. + Argumenta XVII Librorum Silii Italici, + Auctore Hermanno Buschio Pasiphilo. + Ambrosii Nicandri Toletani In Singulos Libros Silii Catalepses. + Præfatio Heynii. + + +AD LECTOREM + +PRÆMONITIO. + + +Quum promissam in præfatione prioris voluminis operam de Silii textu, de +variis lectionibus notisque ad finem feliciter perduxerim, restat nunc +ut in cæteris præstandis fidem pariter exsolvam. Et quidem statim +subjicietur Commentatio de Silii vita et carmine, cui paucas adjeci +notas, prout quædam nobis aut non admittenda, aut probanda esse +videbantur: confer præsertim in sect. V, ubi de edit. anni 1781 fit +mentio, novas observationes e Codd. Regg. depromptas, quibus clarissimi +_Ruperti_ sententia confirmatur: dehinc Silii vita, auctore Crinito. + +Testimoniis veterum a Goettingensi editore collatis adjiciam recentiorum +judicia, Jo. Alb. Fabricii, _Rollin_, _La Harpe_, _Schoell_, _Amar_, +quos prætermittere religioni mihi fuisset, et sequentur argumenta +librorum Silii ab Hermanno Buschio Pasiphilo confecta, et Ambrosii +Nicandri Catalepsis; tum præfatio Heynii, Index, et Appendix sive +Diatribe de stylo poetico et potissimum Siliano. Sic absolvetur totum +hoc opus, quod tibi satisfaciat, lector optime, vehementer opto. Vive +et vale. + + N. E. LEMAIRE. + + + + +COMMENTATIO + +DE SILII VITA ET CARMINE. + + +SECTIO I. + + _De C. Silii Italici genere, nominibus, studiis, honoribus, + vita et morte._ + +Quum hæc, quæ ad ipsum poetam nostrum pertinent, jam satis accurate +tractaverit, et, quantum de iis constet, ex paucis, quæ huc spectant, +veterum scriptorum locis testimoniisque diligenter eruerit Cellarius, ne +hujus scrinia compilasse, vel operam perdidisse videar, dissertationem +ejus _de C. Silio Italico, poeta Consulari_, a.Chr. MDCXCIV scriptam, +et collectioni dissertationum illius Academicarum, Lips. 1712, in-8º, +prelo excusæ, insertam, cum lectoribus communicare malo, quam easdem res +aliis verbis exponere. Ut tamen chartæ parcerem, nonnulla recidi, quæ +vel supervacanea, vel minus accurate dicta videri possint, nec nisi +pauca in notis adjeci. Hæc itaque sunt verba Cellarii, in epitomen +redacta: + +Genus _Siliorum_ ut antiquissimum, ita nobilissimum omnino fuit, quamvis +non negemus, originem illorum, ut in aliis gentibus non paucis, quæ ad +summam nobilitatem pervenerunt, plebeiam et humilem exstitisse, quod +Fulvius Ursinus de familiis Romanis, pag. 264, ex Livii, lib. IV, cap. +54, probavit. Ibi enim quæstoriis comitiis plebem ait ita ultum ivisse +injuriam in tribuniciis adceptam, ut inter quatuor quæstores unum +tantummodo ex patricio ordine crearet, _tres_ autem _plebeios, +Q. Silium, P. Ælium et P. Pium, clarissimarum familiarum juvenibus +prætulerit_. Sed quum semel huic familiæ ad honores, via patefacta fuit, +clarum utique nomen consequuta progressu temporum, ad summæ nobilitatis +gradum adscendit. Ut ex multis tantum unum exemplum adferamus, sub +Augusto _C. Silius tertium consul_ fuit, eo anno, quo is testamentum +condidit, hoc est, proximo antequam ex vita demigraret, auctore +Suetonio, c. CI[1]. + +_Italici_ nomen plus negotii nobis facessit, ab aliis alia +interpretatione expositum[2]. Sunt qui fuisse _Hispanum_ adfirment, ex +_Italica_ Bæticæ urbe[3], Trajani patria, oriundum, quam sententiam +Petro Crinito et Ludovico Carrioni Dausqueius tribuit, quamquam prior +dubitanter id retulerit. Nec vero peregrinitas inpedimento erat, quo +minus Hispania elegantiores poetas proferret. Etsi enim Ciceronis et +Luculli ætate, «Cordubæ nati poetæ pingue quiddam atque peregrinum +sonarent,» ut Cicero pro Arch. c. 10 extr. tradit; tamen alia cultura +provinciæ fuit post Augusti tempora, ut Lucani et utriusque Senecæ +ingeniis manifestum est. Habet vero Dausqueius, quæ principio +commentarii in Silium huic opinioni de Hispanica patria obponat. _Qui ex +Hispaniæ_, inquit, _Italica, ITALICESIUS audiebat, aut ITALICENSIS_. +Stephanus de Urbibus +esti kai Italikê polis Ibêrias, to ethnikon +Italikêsios+. Gellius Noct. Att. XVI, 13: «D. Hadrianus in oratione, +quam de Italicensibus, unde ipse ortus fuit, in Senatu habuit.» Addit +antiquam inscriptionem, quam etiam Gruterus, pag. 385, nº 1, exhibuit: + + COLONIA ITALICENSIS IN PROV. BÆTICA[4]. + +Quod si ergo ex Hispania hoc nomen esset, _Italicensem_ potius, quam +_Italicum_, adpellandum Silium fuisse autumat. + +Est quidem discrimen hujusmodi terminationum, ut alius _Hispanus_ sit, +alius _Hispaniensis_. Martialis epistola ad Priscum, quam libro XII +præfixit, extrema: «ne Romam non Hispaniensem librum mittamus, sed +Hispanum.» Sosipater Charisius, lib. I, p. 84, potest interpretis loco +esse. «Quum dicimus, _inquit_, HISPANUS, nomen nationis ostendimus: quum +autem HISPANIENSES, cognomen eorum, qui provinciam Hispaniam colunt, +etsi non sunt Hispani.» Tacito etiam _Hispanienses exercitus_ sunt +Annal. I, 3, qui in Hispania militant, ex aliis nationibus conscripti. +Festus Pompeius quoque in _Corinthienses_, non dissimiliter ait: +«Romanenses, et Hispanienses, et Sicilienses negotiatores dicimus, qui +in alienis civitatibus negotiantur:» nisi in voce _alienis_ ambiguitas +inest, quæ extra Hispaniam civitates significet. Nam quod Charisius +discrimen docet, nequaquam est perpetuum, et Plinius quoque +_Hispaniensem Oceanum_ dixit lib. XXXVII, 10, qui Hispaniam adluit: et +_spumam_ (argenti) _Hispaniensis_, XXXIII, 6. Neglexit itaque Plinius, +quam Grammatici inculcant, differentiam, ut adeo, si ceterum constet de +origine ex Hispania, vix ex eo illa convelli possit, quod _Italicus_ +noster, non _Italicensis_ adpelletur. _Italicesii_ nominis, quod pure +Græcum est, nulla habetur ratio. Si fuit autem in Hispania natus, non +tamen et barbarus, aut ex antiquis Hispanis fuit, quia _Italica_ colonia +Romana erat, Scipionis opus, qui in illam debiles ac vulneratos +exercitus sui milites collocavit, eamque ab Italia _Italicam_ +adpellavit, quia Itali erant, quos in coloniam illam deducebat[5]. Huic +de Silii ortu sententiæ et altera propius quodammodo adcedit, quam +itidem Petrus Crinitus commemoravit. «Sunt alii, _inquit_, qui per suos +majores Romanum fuisse dicant, sed generis initium traxisse ab +Hispanis,» hoc est, majores Silii ex illa Hispaniensi colonia fuisse, +ipsum vero vel Romæ, vel in alio Italico municipio et natum et educatum +esse, ut ita nihilominus _Itatici_ nomen ab _Italica_ Hispaniæ +habuerit[6]. + +Ab his sententiis, quae vel nostrum Silium, vel majores ejus, ex +Hispaniensi colonia deducunt, discedit illorum opinio longius, qui +ejusdem _Italicum_ nomen ex Corfinio, Pelignorum in Italia urbe +principe, eliciunt[7]. Vossius et Dausqueius in primis illorum +numerantur. Iste tam de Poetis, quam de Historicis Latinis (nam in horum +etiam, quamvis poetam, censum refert) id clare profitetur, gemino +argumento inductus, quæ antequam dispiciamus, de Corfinii nomine novo +aliquid adferendum est. Quod sæpe ab Italiæ populis postulatum fuerat, +ut in civitatis Romanæ societatem reciperentur, sæpius autem ab Romanis +abnegatum, id Sex. Julio Cæsare et L. Marcio Philippo COSS. in bellum +funestum erupit, quod _Marsicum_ dicebatur, quia Marsi populi cum +Picentibus et Pelignis præcipui et primi auctores erant; et _Sociale_, +quia, qui Romam inpugnabant, societatis foedus inter se inierant; et +_Italicum_, quia universa Italia contra Romam arma ceperat. Qui itaque a +Romæ commercio secessionem fecerant, Corfinium elegerunt, quod caput +Italorum abdicata Roma, esset, qui nomen _Italicæ_ inpositum voluere. +Strabo lib. V, p. 167: +Korphinion, tên tôn Pelignôn mêtropolin, koinên +hapasi tois Italiôtais apodeixantes polin, anti tês Rhômês, hormêtêrion +tou polemou, metonomastheisan Italikên+, _Corfinium, Pelignorum caput, +communem omnibus Italis, loco Romæ, urbem designaverunt, bellique arcem, +et ITALICÆ nomen indiderunt_. Præter hunc et Velleium Paterculum, de quo +postea dicemus, non habemus, qui hujus novæ adpellationis mentionem +fecerint.[8]. + +Primum Vossii argumentum est idem, quod supra adtulimus, ab Hispanica +urbe _Italicensem_ potius, quam _Italicum_, dicendum fuisse, quod +Gellius dicto loco _Italicenses_ ejus colonos adpellaret. Salva tanti +viri auctoritate inverti, quod objicit, et ab altera etiam parte +usurpari posse videtur. Si enim ab _Italica_ Hispaniæ non licet +_Italicus_ formare, sed tantummodo _Italicensis_; qua lege constitutum +est, ut ab _Italica_ Italiæ, quod plane idem nomen est, non +_Italicensis_, sed _Italicus_ dicamus? aut si alterum de Pelignorum urbe +non inprobandum est, cur non idem liceat de urbe Bæticorum? At usum ita +ferre inquiunt, qui instar legis ab omnibus censeatur. Est ita, ut a +Bætica urbe _Italicensis_ et Gellius d.l. et auctor belli _Hispaniensis_ +et Africani, sive Hirtius fuit, sive Oppius, quod malunt alii; et +laudata inscriptione ipsi provinciales derivarint: an vero prohibitum +fuerit alterum, id tribus exemplis, quæ contra sunt, non sufficit +ostendisse. De Pelignorum autem urbe nullus usus, nullum exemplum +adferri potest, utrum _Italicus_, an _Italicensis_ ex ea deflexum +fuerit: et si de Bætica probatum satis est, _Italicenses_ suos, non +_Italicos_ adpellasse; idem etiam de Peligna urbe facilius, quam alteram +formam, _Italicus_, crediderim. + +Deinde urgetur a laudato Vossio, «si Hispanus fuisset Silius, non hoc +nos ignorare sivisset Hispanus Martialis, qui sæpius ad eum scribit, ut +peramicum, Non hoc reticuisset, quod ad Hispaniæ suæ decus magnopere +pertineret.» Utique fatemur, non leviter hoc argumento probari, in +Hispania non natum Silium nostrum fuisse: et credimus ipsi, Martialem, +tot Italico epigrammata inscribentem, non præteriturum fuisse, quod sibi +et suæ patriæ non vulgarem laudem adferre potuisset. Non autem exinde id +sequi putamus, quod existimavit Vossius, Pelignum fuisse Italicum, quia +non fuerit Hispanus. Potuit enim ex majoribus esse, qui in Hispanica +illa urbe habitaverint, ipse forte in quovis Italiæ loco, extra +Pelignorum agrum, in lucem editus: potuit etiam _Italici_ nomen ex casu +quodam vel suo vel majorum habuisse, ut solenne in aliis quam plurimis +cognomentis est. + +Sententiæ quoque clarissimorum virorum repugnat, cum brevitas illius +Socialis belli, tum adpellationis novæ raritas, quæ tentata potius, quam +conservata in urbe Pelignorum fuit. Strabo quidem +metonomastheisan+ +_ita vere adpellatam_ dixit: aliter Velleius Paterculus, qui propius res +Italicas cognovit, quam Amasiensis Strabo, homo Asiaticus, quamvis +diligentissimus in ceteris rebus. Is autem lib. II, c. 16, ait: «Caput +imperii sui Corfinium legerant, quod adpellarent Italicum[9].» Quum +dicit _adpellarent_, conatum et propositum significat, non quod in usum +illud transductum receptumque fuerit, quod quidem nec potuit facile, si +brevem moram belli seu tumultus intuemur. Eutropius, lib. V, c. 2: +«Quadriennio, _inquit_, hoc bellum tractum est: quinto demum anno finem +adcepit.» Quod ergo in tantillo spatio tentatum novum nomen fuit, vix +receptum aut usu retentum post victoriam videtur, quum in eventus belli +esset, ut Romani, non Itali, vicisse censerentur. Quis ergo crederet, +invisum victoribus nomen et ad ignominiam illorum durante bello +inventum, post victoriam a victis conservatum et in posteritatem fuisse +traditum? præsertim quum statim, nondum finito bello, desierit esse +rerum sedes urbs Corfinium, quod Diodorus Sic. lib. XXXVII, ut in +excerptis ejus libri est, perspicue ostendit. +Tên kainên ekleipousi +polin to Korphinion+, «Novam, _inquit_, urbem Corfinium deserunt, +translatis sedibus in Samnitum urbem Æserniam.» Unde est, quod Cæsar de +Civili bello _Corfinium_ sæpe numero memoravit, et Cicero in epistolis; +sed cognomen _Italicum_ ne semel quidem adtigerunt, quod nec posteriores +Plinius, Seneca, Frontinus, Lucanus, Ptolemæus, et quotquot Corfinii +meminerunt, agnoscunt, nec ipse, qui inde nomen suum habuisse fingitur, +poeta noster Italicus, qui lib. VIII, 520, Corfinium laudat, sed quod +patriam suam vel suorum proderet, nihil omnino adjicit, neque ullum +vestigium ostendit _Italici_ cognominis. + +Quare ita sentimus atque ita animum inducimus, Silium poetam neque in +Hispania natum fuisse, quia Martialis, ubi maxime poterat, nihil +memoravit; neque in Pelignorum urbe Corfinio, cujus _Italicum_ nomen +incertum, quamdiu duraverit, aut an unquam devenerit in usum populorum: +sed ex quocunque alio casu vel causa potuisse _Italici_ cognomen habere +ab Italia potius, quam a singulari aliquo oppido deductum: quamquam iis, +qui majores poetæ ex Bætica derivant, nolimus repugnare, nec vero, quod +dubium est, pro certo adfirmare[10]. + +Satis de ipso cognomine: faciliores in prænomine sumus, quo aliis +_Publius_ est, ut Modio in Novantiquis, et Glandorpio in Onomastico +Hist. Romanæ; nobis _Caius_, quia hoc frequens in gente Siliorum fuit, +quod Dausqueio etiam, ut certius, adprobatur, qui initio commentariorum +potest consuli[11]. + +_Studia_ ergo Italici nostri contemplamur, de quibus Martialis epigr. +VII, 63. + + Sacra cothurnati non adtigit ante Maronis, + Inplevit magni quam Ciceronis opus. + +Magna sane hæc laus est, non sibi sapere, aut artem ex suo confingere +ingenio, spretis veterum tam præceptis, quam exemplis: sed ductorem +optimum sequi, et quod aliis bene cessit, imitari, quia, etsi in +philosophia ingenium valeat et novitas inventorum ametur, dispar tamen +res oratoriæ est, nec in ea proficitur bene, nisi ex imitatione +antiquorum. Silii ætate præstantes oratores non defuerunt, quos ita +coluit æstimavitque, ut omnibus tamen Ciceronem, qui præcesserat, +anteferret. Quo consequutus est, ut summus orator evaderet ipse, multum +in foro, multum in centumvirali judicio cum gloria versatus. Martialis +dicto epigr. de eodem: + + Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum, + Hunc loquitur grato plurimus ore cliens. + +Poeticen juvenis didicit: senior, defunctus consulatu, magis excoluit, +Virgilium præ ceteris imitando, non minus principem in ligata oratione, +quam Cicero fuit in soluta. Hic ergo etiam, qui optimus erat, quam +alium, sectari maluit, egregio exemplo admonens, quales ad imitandum +auctores eligere conveniens sit. An adsequutus Maronem fuerit, nostrum +non est judicare. Plinius, lib. III, epist. 7. _Scribebat_, inquit, +_carmina majore cura quam ingenio_. Nec vero idcirco ingeniosus parum +fuit: sed Martiale judice epigr. XI, 51, Maronis villa coemta: + + Silius et vatem, non minor ipse, colit. + +Ut Lips. lib. I, Quæst. epistol. cap. 5, emendat, argutum sane præ illo +vulgato: _et valem non minus ipse tulit_[12]. + +Honores et multos et amplos gessisse Silium, non est quod dubitemus, +quia consul Romanus fuit, ad quam dignitatem ordinatim et per gradus +adscendebatur. Plinius, lib. III, epist. 7: «Ut novissimus a Nerone +factus est consul, ita postremus ex omnibus, quos consules fecerat, +decessit. Illud etiam notabile: ultimus ex Neronianis consularibus +obiit, quo consule Nero periit.» Ex quo et annum satis aperte +intelligimus[13]. Semel an ter Consul fuerit, non levicula disputatione +dubitatur. Petrus Crinitus de Silio: «Ter consul fuit[14]: et in primum +ejus consulatum (quod lætissimum fuit faustissimumque P.R.) sævissimi +teterrimique Neronis mors auspicatissime incidit.» Adcinunt Justus +Lipsius et Jo. Livineius, uterque in Plinii Panegyr. cap. 58, cujus +verba, «Erat in senatu ter consul, quum tu tertium consulatum +recusabas,» de Silio Italico interpretantur. Livineius haud +dubitabundus: «Potius sit, ut C. Silium Italicum capiamus, qui tertium +consul ex cal. Juliis subfectus cum Statilio Laterano. Adi fastos.» Quod +ad Fastos adtinet, ipse Lipsius in h.l. fatetur: «Revera pars hæc +Fastorum in subfectis consulibus tenebrosa, nec acie ingenii (absque +monimentis sit) facile illustranda.» Variant enim, laceri, inconstantes +sunt, et, quos vidimus, Laterano, ex cal. Jul. subfecto, Nonium +Asprenatem, non Silium, collegam dant. Quod si ter fuisset consul, id +Plinius, qui vitam et mortem ejus describit, nec quidquam laudis +prætermittit, utique non tacuisset. Quin potius Martialis epigr. VII, +63, post consulatum, quem, quum Nero periret, gesserat, a republica +recessisse, et otio se honesto dedisse adseverat. Verba sunt: + + Postquam bis senis ingentem fascibus annum + Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit: + Emeritos Musis et Phoebo tradidit annos, + Proque suo celebrat nunc Helicona foro. + +De quovis igitur alio, quam de Silio, Plinii panegyricum interpretandum +ducimus. Causa vero, quæ doctissimos viros in illam opinionem adduxit, +ex alio Martialis epigrammate natam esse existimamus, quod LXVI est, in +lib. VIII, in quo trium consulatuum fit mentio, sed ita distributorum, +ut primus patris Silii fuerit, alter filii majoris, quem Plinius quoque +dicta epistola _florentem_ et _consularem_ dixit: tertius voto a poeta +præsumitur pro minore filio, qui vero non consequutus est, sed ante +patrem decessit. Hi maxime versus, opinamur, errorem induxerunt: + + Bis senos jubet en redire fasces + Nato consule, + +id est, filio consule; ubi quidam libri, sed minus castigati, _noto +consule_, quasi de patre, non de filio intelligatur. Nos vero malumus +Vincentio Collesso, nobilissimo juris consulto, quam Livineio aut +Lipsio, adcedere, qui ante hos XIV annos ad hoc epigramma commentatus +est: «Silius pater semel tantum consul fuit, eo anno, quo periit Nero.» +Sic bene Martiali cum Plinio convenit, nec sine causa ille addidit +ibidem; + + ................ Silius frequentes + Mavult sic numerare consulatus. + +_Mavult sic_, hoc est, eodem Collesso interprete: «Mavult duos filios +gerere consulatum, quam ipse ter esse consul.» Alter eorum adeptus est +consulatum, de quo Martialis gratulatur patri: de altero, _gaudenti_ +supererat _adhuc quod optet_ + + Felix purpura, tertiusque consul. + +Non statim a consulatu in otium literarium secessit, sed Romæ aliquamdiu +substitit, et _in Vitellii amicitia sapienter se et comiter gessit_, +quod Plinius dicta epistola refert[15]. Vere autem _sapienter_ dixit, +quia summæ prudentiæ est, cum malo principe versari ita, ut neque ille +obfendatur, neque famam et conscientiam nostram lædamus. Erat enim +Vitellius _præcipue luxuriæ sævitiæque deditus_, ut Suetonius cap. XIII, +notavit, sive ut Eutropius, lib. VII, c. 13: «gravi sævitia notabilis, +et qui Neroni similis esse vellet, atque id præ se ferret.» Caute ergo +cum hujusmodi homine ac singulari prudentia vivendum erat: quumque moris +apud Romanos fuerit, ut perfuncti urbano magistratu, ad regendas +provincias mitterentur; nostro _Asiam proconsularem_ obtigisse, idem +Plinius d.l. enarravit. _Ex proconsulatu_, inquit, _Asiæ gloriam +reportaverat_. Honor amplus, Asiam pro consule regere, hoc est, +Attalicum regnum administrare, quod Romani in provinciæ formam, +testamento nacti, redegerant. Fuit provincia senatus atque populi ex +Augusti distributione[16], et prætoria primum, nisi belli ratio +proconsulem postularet. Quod erudite Henr. Noris, Italorum facile +doctissimus, in Cenotaph. Pisan. Dissert. II, cap. XI, demonstrat. Intra +Asiaticam dioecesin erant Ionia, major ac minor Phrygia, Lydia, Mysia, +Caria, ac Pergamus; de quibus terminis eorumque mutationibus Jac. +Usserius, in libro _de Asia proconsulari_, planissime disseruit. +Amplissima ergo provincia, ejusque populi Græca libertate antiquitus +imbuti; ut sane prudentem fuisse oporteat, qui, ut noster Secundo teste, +ex administratione illius _gloriam reportavit_. + +Redux ex Asia videtur otium petiisse, _annis_ quoque, ut Plinius ait, +_suadentibus_, quod in more positum Romanis erat, ut, si senectutem +adtigissent, e republ. in honestum otium secederent, quod ex multis +ejusdem Plinii epistolis liquet, lib. II, 14; III, 1; IV, 23. Hanc +quietem Noster in Campania invenit, ubi plures villas possidebat, et in +singulis earum, quod Plinius addit, «multum librorum, multum statuarum, +multum imaginum habebat,» quæ undique ornamenta coëmit, usque etiam +_ad reprehensionem emacitatis_. Erat enim +philokalos+, hoc est, +honestissimarum rerum sive dignæ supellectilis studiosus. Quid vero +honestius, quam instruere bibliothecas, et quos alii in inanes res +sumtus faciunt, optimis quibusque libris comparandis inrogare? quid +dignius laude, quam illorum imagines atque signa amare, qui in laude +vixerunt præclaris virtutibus conspicui? Pulchrum enim et magna laude +dignum est, viros laudatos colere, et virtutem illorum, ut meruerunt, +admirari, adeo, ut rursus Secundus epist. I, 17, _ipsum plurimis +virtutibus abundare_ judicet, _qui alienas sic_ in statuis et imaginibus +_amat_. Stimulant enim imagines et exhortantur, ut eorum virtutes +æmulemur, quorum ipsæ memoriam externa facie præ se ferunt[17]: quod +etiam ædes, villæ aliæque clarorum virorum possessiones, si subimus aut +inhabitamus, in nobis efficiunt. + +Ex villis idcirco potissimum illas magnopere Silius amabat, quæ eos +dominos quondam habuerant, quos ipse imitatus est plurimum: puto +Ciceronis atque Virgilii; illius nempe Academiam, hujus, quæ sepulcrum +domini continebat[18]. De utraque ita cum laude Silii Martialis epigr. +XI, 49, canit: + + Silius hæc magni celebrat monimenta Maronis, + Jugera facundi qui Ciceronis habet. + Heredem dominumque sui tumulique larisque + Non alium mallet nec Maro, nec Cicero. + +Sicut ergo, ante consulatum, Ciceronem in causis agendis doctissimisque +orationibus æmulatus est; ita Maronem postea in primis habuit, quem +imitaretur, quum in otio ad carmina scribenda se contulisset. Cujus +memoria etiam ita ei sacrosancta fuit, ut «natalem illius religiosius, +quam suum, celebraret, et monimentum ejus adire, ut templum, soleret,» +quod itidem Secundus epistola sæpius laudata observavit[19]. Nec ex +Campania discessit postea, sed usque ad LXXV ætatis annum ibidem +perseveravit, et in Neapolitano mortem obiit. + +Hanc non fatalem habuit, quamlibet senex admodum, sed inedia vitam +finivit, more illis temporibus recepto, ut, si insanabilem morbum +sentirent, aut alio malo, quod superare desperarent, adfligerentur, ipsi +homines sponte sua ex vita abirent. Hoc Pomponius Atticus fecit apud +Corn. Nepotem; hoc Cornelius Rufus apud Plinium Ep. I, 12, procul dubio +ita ex Stoicorum disciplina instituti, quibus dignum sapiente videbatur, +quandocumque liberet, ex hac vita egredi, nec fatalem horam exspectare. +Seneca epist. LXIX: «Exerce te, ut mortem et excipias, et, si ita res +suadebit, arcessas. Interest nihil, an illa ad nos veniat, an ad illam +nos.» At non perinde est, nec ejusdem juris, pati mortem, et eandem +advocare. + +Voluntarium ergo excessum perversæ philosophiæ, quæ illis temporibus +vigebat, hoc est, errori inputamus, non excusamus, ut Cicero Catonem +Uticensem Off. I, 31, alienus quamvis a Porticu, ex gravitate ejus +excusat, quasi alius exitus illius virtutem dedecuisset. Aliud etiam +est, quod gloriæ nostri poetæ videtur derogare. Nam quod Plinius refert, +«læserat famam suam sub Nerone: credebatur sponte accusasse.» Omnis +accusatio hominis, vel mediocri specie honesti, sub malo principe +suspecta est, etiam imperata; magis, spontanea. Principes enim mali, +quum aliquem perditum cupiunt, nec tamen aperte audent aggredi, ut +declinent invidiam, subornant alios, qui accusent ac perdant. Qui +accusatores eodem censu sunt, quo delatores, «genus hominum, ut Tacitus +ait Ann. IV, 30, publico exitio repertum, et ponis quidem nunquam satis +coërcitum:» quos nihilominus _per præmia_ Tiberius _eliciebat_. Vir +bonus autem et sapiens inhonesta et turpia jussus, abnuit, etiam cum +periculo suo, si manifesta sit turpitudo, ut est innocentium accusatio. +Exemplum v. ap. Tac. in Vita Agric. c. 4. Nec imperium in atroci scelere +excusare potest, ut Grotius P. et B. lib. II, c. 26, nº 3, demonstravit. +Non autem certa erat Nostri accusatio, sed _credebatur_; et si fuit, +_maculam laudabili otio_ et optimis studiis _abluit_, quibus fama +integratur, in tantum etiam, ut _perpetui_ laudem promeritus sit, h.e. +inmortalis memoriæ atque gloriæ, apuc Martial. epigr. VI, 64, et VII, +62, ubi Collessus ad interpretandum adhibeatur. + + + [Annotatio 1: Ejus quoque meminere Dio et Appianus, forte et + Vellei. Pat. II, 83, ubi vid. Intpp. Noti præterea _Silii P. et + M._ Tribuni plebis e Sext. Pompeii Fragm. Farnesiano; _T. Silius_, + præfectus vel tribunus militum, ex Cæs. B. G. III, 7; _A. Silius_ + ex Cicer. ad Att. XII, 24 sqq. _P. Silius_, Prætor a.U. 694, et + Proprætor Bithyniæ ac Ponti a.U. 702, ex Cicer. ad Div. VII, 21; + IX, 16, XIII, 47, 61 sqq. ad quem forsan referenda etiam loca + Vellei. II, 83 et 90; _P. Silius Nerva_ consul a.U. 781; A. Chr. + 28, ex Plin. VIII, 40; Solin. c. 15, et Tac. Ann. IV, 68 (ubi vid. + Ernesti, et, quem hic laudat; Perizon. Epist. ad Heins. Coll. + Burm. T. IV, pag. 760); _Silius Nerva_ consul a.U. 819, a.Chr. + 66, ex Tac. Ann. XV, 48 (ubi Perizonius, Lipsius et Norisius in + ep. consulari e fastis et lapidibus _Silanus_ reponere jubent); + _C. Silius_, superioris Germaniæ legatus a.U. 767, a.Chr. 14, + qui, propter Germanici amicitiam crimenque sibi a Sejano + intentatum, a.U. 797, a.C. 44; inminentem damnationem voluntario + fine prævertit, ex Tac. Ann. I, 31, 72; II, 6, 7, 25; III, 42, 45; + IV, 18, 19; _C. Silius_, ejus filius, consul a.U. 801, a.Chr. 48, + a Messalina amatus, et, quum in suspicionem regni adfectati + caderet, occisus, ex Tac. Annal. lib. XI, 5, 12, 13, 26, 27, + 32, 35.] + + [Annotatio 2: Non minus dubitanter de eo disputat, a Fabricio jam + laudatus, Nic. Antonius Biblioth. Hisp. vet. lib. V, p. 85 sqq. + Vide argumenta quo subsequuntur. _Ed._] + + [Annotatio 3: +Italika+ Ptol. et Strab. III, p. 141; Plin. III, 1; + Cæs. B. C. II, 20. In numis Augusti, ITALICA: Tiberii, MUN. ITAL. + et MUN. ITALIC. Posteriori ævo _Talca_ dicta est (vid. Acta + Eruditorum a. 1719, p. 178) nostro autem _Sevilla la veja_, + Hispali vel recentiori Sevillæ proxima. Conf. not. 2, infra.] + [401n2 = n5 infra] + + [Annotatio 4: Conf. etiam Hirt. Alex. 52.] + + [Annotatio 5: Appian. de rebus Hispanicis, c. 38, tom. I, p. 145, + 146, ed. Cl. Schweighäus. +Ho Skipiôn oligên stratian, hôs epi + eirênêi, katalipôn, sunôikise tous traumatias es polin, hên apo + tês Italias Italikên ekalese; kai patris esti Traianou te kai + Hadrianou, tôn husteron Rhômaiois; arxantôn tên autokratora + archên.+] + + [Annotatio 6: Ælius Hadrianus Imperator, in eadem Hispaniæ Bæticæ + urbe natus, _stirpis Italicæ_ fuisse dicitur Sex. Aurelio Victori + Epitom. c. 14; pr. ubi tamen Anna Fabri jam monuit, originem + Hadriani Hispanicam a Victore dissimulari, ipsumque Italiæ adseri, + ut ab Æl. Spartian. in vita Hadr. c. 1, qui eum Romæ natum tradat. + Cf. Gruner. ad Victor. l.c.] + + [Annotatio 7: Conferatur ad Silium, libro VIII, 520.] + + [Annotatio 8: Mentio ejus etiam fit in Diodori Excerptis liv. + XXXVII, apud Photium in Biblioth. p. 638, 639. Confer Sigon. de + antiq. jur. Ital. III, 1.] + + [Annotatio 9: Fuerunt, qui _Italicam_ emendarent. Sed vulgata + lectio non sollici tanda videtur.] + + [Annotatio 10: «Italici sunt Itali genere, in provinciis + negotiantes, vel fixa etiam sede ibi commorantes,» ait Spartian. + vit. Hadr. cap. 12; quæ verba in Fabricii Bib. lat. tom. II, + p. 172, jam laudata reperio.] + + [Annotatio 11: Ibi non graviora argumenta, sed hæc verba invenies: + «Ego Silio Caii prænomen hæsisse autumno ex conjectura crebrioris + usus, et quod plures eosque rerum veterum peritiores id tenuisse + deprehenderim.» Sed confer supra not. 1, p. 399. Ceterum idem + Dausqueius loco citato monet, _Silos_, _Silios_, _Silones_, + _Silunculos_ pernotuisse ex nasi figura aut superciliis, et + credibile esse, a Silio aliquo Siliorum tribum (apud Livium et + Festum) ortam atque propagatam.] ["p. 399" recte p. 400 = n1] + + [Annotatio 12: N. Heinsius ad Sabini Epist. II, 10, hunc et + anteced. versum, qui non minus contaminatus est, ex codicum + vetustorum vestigiis ita restituit et emendavit: «Silius Andinæ + succurrere censuit umbræ: Silius en vatem, non minor ipse, colit.» + Conf. mox not. 1, p. 409.] [= n18 infra] + + [Annotatio 13: Nero periit a.U. 821; A. Chr. 68.] + + [Annotatio 14: Ut quidam putant, A. Chr. 68, cum M. Galerio + Turpiliano, A. Christ. 85, loco Domitiani cum T. Aurelio Fulvio, + et A. Christ. 94, cum Sextilio (alii autem legunt Statilio) + Laterano.] + + [Annotatio 15: Tacitus Hist. III, 65: «Sæpe, _inquit_, domi + congressi (Flavius Sabinus ac Vitellius), postremo in æde + Apollinis, ut fama fuit, pepigere. Verba vocesque duos testes + habebant, Claudium Rufum et Silium Italicum.» In nostra edit. + maluimus _Cluvium_ Rufum. _Ed._] + + [Annotatio 16: De ea vid. Strabon. XVII, extr. Dio lib. LIII, + p. 503; Ernesti Excurs. VI, ad Sueton. Aug. cap. 47, et Lips. + Excurs. ad Tac. Ann. I, 75.] + + [Annotatio 17: Sed magna librorum, statuarum imaginumque copia a + multis etiam non nisi vanæ ambitionis et ostentationis causa + colligitur, et eo respexisse putarem Plinium, qui Silium + +philokalon+, elegantiae studiosum, _usque ad emacitatis + reprehensionem_, fuisse tradit, nisi mox addidisset: «imagines non + habebat modo, verum etiam venerabatur.» Plin. III, Ep. 7, 8.] + + [Annotatio 18: Idem præter alios putabat Rader. ad Martial. epigr. + XI, 49, et 51. Ex his tamen locis, et ex Plin. Epist. III, 6, non + colligi potest, Silium ipsam Maronis villam, quæ non longe a Nola + fuit, possedisse; sed sæpius ejus monimentum, Neapoli proximum, + adiisse. De quo vid. omnino Ill. Heyne ad Donati vitam Virgilii + § 55, tom. VII, pag. 282, nostr. edit. Virg. _Ed._ Cf. etiam Voss. + de histor. lat. I, 29, pag. 143, ubi hæc monet: «Ex Martial. XI, + 49, non aliud colligere est, quam Silium fuisse dominum loci, in + quo Maronis erat monimentum. Agelli tamen nomen locus is mereatur, + si recte aliqui emendant epigr. LI: _Silius Andino tandem + succurrit agello_. Saltem verisimilius illud, quam quod libri + vulgati; ubi inepte est _Arpinus_, cum de Tullio sermo non sit. + Sed utrique lectioni prætulerim, quod in MSS. Gruterus, + Scriverius, alii repererunt: _Silius optatæ succurrere censuit + umbræ_.» Conf. sup. not. 1, pag. 405.] [= n12 supra] + + [Annotatio 19: Similiter Statius, qui non minus Virgilium + venerabatur, Silv. IV, iv, 52: «En egomet... Maroneique sedens in + margine templi, Sumo animum, et magni tumulis adcanto magistri.»] + + +SECTIO II. + + _De carminis indole; de argumenti tam delectu, quam tractatione; + et de auctoribus, quos poeta secutus sit._ + +Quæ communis hominum scriptorumque, qui magnis et virtutibus et vitiis +excellunt, fortuna esse solet, eamdem quoque expertus est Silius noster, +ut scilicet ab aliis ore pleniore ad cælum laudibus efferretur, ab aliis +autem inmerito ac præter modum vituperaretur. Ut antiquis[1], ita et +nostris temporibus non defuere, qui vel cum ipso Virgilio illum +compararent, vel certe contenderent, eum puritate sermonisque Romani +castimonia nulli illorum cedere, quos ea vel proxima viderit ætas, imo +potius eos exsuperare universos[2], et, si quid desit antiqui nitoris, +id majori utilitate in aliis rebus compensare, quippe qui historiam +egregie illustret, et ad ejus fidem tantum non omnia scripserit, unde in +historicis etiam a Vossio laudetur, quod sane utilius sit, quam fabulis +lectorem, ut vulgus poetarum soleat, detinere[3]. Alii contra poetæ +reprehendendi ingenio suo, et, quam possint, acerbissime perstringendi +certamen sibi sumserunt: quorum oratio huc potissimum redit. Silius +historici magis partibus functus est, quam poetæ ingenio suo +indulgentis, et recte Plinius _majori eum cura, quam ingenio scripsisse_ +adfirmat Ep. III, 7[4]. Etsi ad Maronis se exemplum componeret, +neutiquam ille divini vatis virtutes ac majestatem adsecutus est: imo +etiam inferior non Lucano modo, sed etiam Papinio, Valerio Flacco, et +juniorum aliis[5]. Statius acrioris ingenii et ad excogitandum +promtioris utique videtur, sed Silius perpetuo languidus, Virgiliani +poematis compilator, et plane ad aliorum imitationem compositus[6]. +Stylus ejus adeo verbosus est, ut, si superflua et otiosa recidas, vix +tertia operis pars restet: multa sunt humilia ac depressa, pleraque vero +nimis turgida et elata. Maro illum tanto intervallo post se reliquit, ut +ineptiant maxime, qui eos inter se componant. Ne poetæ quidem nomine +dignus videtur, quum neque argumentum epico carmini consentaneum +elegerit, neque heroico spiritu et limato vel judicio vel dicendi +genere, sed ingenii luxurie, inanibus argutiis ac tumore conspicuus sit. +Multas narravit res, a diversis gestas, quæ neque communi vinculo +continentur, neque ad unum argumentum, ut in Homero ad placationem +ultionemque irati Achillis omnia spectant. Nulla itaque rei gestæ unitas +vel +sustasis+, ut Aristotelis verbis utar[7], +echousa archên kai meson +kai teleutên+, nullus herois, qui ornetur, delectus reperitur, nec +potest argumentum carminis uno comprehendi titulo. Nihil ineptius +absurdiusque fingi potest, quam historiam a poeta componi, et acutis +Scholasticorum sententiis, vana et umbratili eruditione vel subtilitate, +perpetuis declamationibus, fabulis, episodiis, comparationibus, aliisque +poeticæ orationis flosculis exornari. Hæc illi disputant, et alia, quæ, +quoniam ad litem dirimendam summamque rei parum proficiunt, silentio +nunc prætermitto[8]. + +Sed quorsum hæc moneo? ut scilicet intelligatur, de Siliani carminis +natura et dignitate, si in universum tantum, nec ratione consilii, quod +poeta secutus sit, habita, res in quæstionem vocetur, in utramque partem +probabiliter disseri, nec quidquam prædicari posse ejusmodi, quod non, +paribus propemodum argumentis, convelli atque redargui queat. Multa +eorum, quæ viri docti poetæ vel laudi vel vitio dare ac vertere solent, +vera esse, nemo facile infitiabitur. Sed non minus manifestum est, ab +utraque parte rem, quæ in controversiam vocatur, verbis exaggerari, +totamque disputationem vagam esse et fluctuantem. Cujus rei culpa +postissimum in eo residet, quod, qui tantopere inter se discrepant, non +distinctam consilii, quod sequutus sit Silius, notionem animo sibi +informasse, et prius sententiam tulisse videntur, quam vel totum carmen +diligenter legerint, vel ejus indolem satis cognitam habuerint, et +certam constituerint formulam regulamque, ad quam judicia exigerentur. +Hinc Silio idem contigit, quod Lucano, simili poetæ, ut nimis laudaretur +ab his, et culparetur ab illis[9]. Quemadmodum autem virorum doctorum +sententia jam dudum eo inclinavit, ut persuasum sibi haberent, +Pharsaliam non esse +epopoiïan+, sed carmen historicum, epico quasi +habitu indutum, spirituque heroico conceptum[10]: ita idem judicium +semper putavi faciendum de nostro poemate, cujus non dissimilis ratio +est, nisi quod magis ad indolem epicæ poeseos, ex qua deorum ministeria +aliaque rerum orationisque ornamenta ac lenocinia videmus depromta, +conformatum est, minusque adfectatum illud declamatoriæ vanitatis +acumen, commune seculi illius vitium, redolet, quod tantopere displicet +in Lucano, perpetuo declamatore, qui, quod recte jam Burmannus notavit, +ubivis longas de vitiis aut virtutibus disputationes argutasque +Scholasticorum sententias infercire, et, ubi paucis admodum verbis res, +ab hoc vel illo gestas, commemoravit, statim, tamquam in Porticum aut +Academiam sit translatus, Philosophum agere solet. Huic sententiæ et +poematis nostri argumentum, et hujus tractatio respondet, quod ex +solertiori lectione cuivis adparebit, et infra pluribus demonstrabitur. +Quod si verum est, habemus regulam normamque, ad quam judicia nostra +dirigamus, et facile intelligitur, nodum in scirpo quærere operamque +ludere, qui comparationem inter Silium Virgiliumque instituunt, omniaque +ea, quæ viri docti de poesi epica accurate ac copiose præceperunt, ad +naturam præstantiamque carminis nostri rite æstimandam transferunt. Quo +spectant inprimis ea, quæ de argumenti delectu, novitate, fictione, +unitate et ambitu, de temporis spatio, quo illud comprehendatur, de +carminis heroe, quem putant esse Hannibalem, de characterum vel epicarum +personarum numero aut varietate, de actione, et de episodiorum cum +narratione nexu, argute magis, quam vere, apte atque utiliter +disputantur. Hæc omnia persequi et excutere nihil adtinet, quoniam a +fine, quem poeta propositum sibi habuit, prorsus aliena sunt. Non enim +epicum carmen scribere voluit, sed historicum, quale multi jam, iique +antiquissimi poetæ ante eum condiderant: in quo nunc video mecum +consentire Cel. Heyne in Annal. literar. Goetting. a. 1782. Additam. +p. 261. + +Ill. Ernesti, novissimus ingeniosissimusque poetæ nostri interpres et +editor, in _disquisitione de carmine Siliano_, p. XXI monet, carmen +nostrum non tam historicum esse, quæ adpellatio nimis ambigua sit atque +incerta, quam +meletên+ quamdam et +epideixin+, seu nomine ex Rhetorum +latinorum palæstra petito, _declamationem_ vel exercitationem poeticam, +cujus argumentum auctor ex belli Punici secundi historia sibi +delegerit[11]. Hujus omnis nominis ac sententiæ vis et causa ut +accuratius intelligatur, hæc disputat: + +«Cum vetere historia, tum nostræ ætatis usu edocti scimus, literarum et +artium, veluti ex naturæ universæ imitatione, hunc ordinem fuisse, ut +quum primum ad summæ excellentiæ fastigium excultæ fuerint, sensim +sensimque sive hominum desidia et negligentia, sive quadam emergendi ad +altiora et superandi desperatione, sive denique rerum publicarum ea +conversione, quæ pristinam ingeniorum vim frangeret, atque aliorsum +studia traduceret, ad superioris formæ, quam exuerant, exilitatem +quandam relaberentur. Hæc autem mutatio in nullo genere literarum magis +quam in eloquentia et poesi adparuit. Apud Græcos quidem eloquentia quum +inde a Solone et Pisistrato per tempora reipublicæ Atheniensis et +libertatis usu et præstantissimorum ingeniorum ubertate felicissima, +usque ad Demosthenis ætatem floruisset, non multo post, sublata +libertate, morumque ac studiorum facta mutatione, a causarum veritate et +lumine forensi ad scholarum gymnasiorumque umbram et fictarum causarum +simulacra traducta paulatim degeneravit atque elanguit vitio rhetorum et +sophistarum, qui omne eloquentiæ studium ad ostentationem quandam +doctrinæ et artis affectationem conferrent. Apud Romanos autem eandem +post Ciceronis ætatem eloquentiæ sortem fuisse, quis ita parum doctus +est, ut ignoret? Hinc itaque Græcorum quidem +meletai+, +epideixeis+, +Romanorum vero _declamationes_ ortæ sunt, subtilitate, acumine, +quæsitaque quadam elegantia refertæ, at robore et nervis destitutæ, +eoque remotiores a naturæ pulchritudine et veritate, quo essent ab arte +luxuriantius instructæ. In re poetica Romanorum (nam de his nobis nunc +potissimum sermo est) quid simile acciderit, paucis poterit demonstrari. +Felicissima poeseos Latinæ ætas, non dubium est, quin fuerit Horatii et +Virgilii temporibus terminata. Hi enim, et quicunque ante eos poetæ +celebrati sunt, quamvis ingenii felicitate inter se diversi, tamen illud +omnes habebant præcipui, quod, quum primi Græcorum artem universam +poeticam et ornatus latino sermone exprimerent, non solum rei novitate +placerent, sed et alieni ab æmulationis certandique libidine, rectum +ubique judicium sequerentur, et artis elegantis apud Latinos exempla +existerent. Post illam ætatem, veluti usu pristino adtritis ingeniorum +viribus, et fontibus exquisitioris artis, cujus exempla Græci +præiverant, ita exhaustis, ut præter variationem ornatus veteris, et +imitationis domesticæ curam prope nihil relinqueretur, inductum est +quoddam luxuriosum poeseos genus, in quo tanto plus æmulatio atque +externi splendoris adfectatio valebat, quanto minus ab inventionis +novitate et ingenii nativa præstantia commendabatur. Vid. Petron. Satyr. +cap. 118. Itaque etiam animadvertimus ea ætate majorem istius ornatus +proferendi et variandi, qui in solis propemodum verbis erat, quam +argumenti scite deligendi et recte tractandi curam exstitisse. Omnis vis +poetica, quam ante hac ingenii admirabilis quædam venustas atque +elegantia, imaginationisque felicissima ubertas et divina efficacia +declarabat, tum maxime doctrinæ et artis vetustæ ostentatione quadam +cernebatur. Cf. Quintil. X, 1. Cujus rei illud etiam manifestum judicium +est, quod carminum argumenta, in quibus poetica arte exornandis +elaborarent, maxime ex historia Romana repetebant. Neque enim profecto +intelligo, quid sibi velint, qui historiam domesticam, ab aliis dudum +eleganter et perspicue narratam, denuo carmine recanant, nisi velint +specimen doctrinæ et artis proponere, in quo et sibi placeant, et suorum +hominum admirationem captent. Hinc igitur poetarum illæ +epideixeis+, +seu exercitationes poeticæ natæ sunt, in quarum numerum non Silii modo, +sed et æqualium, Statii, Lucani, Valerii Flacci, aliorumque similia +carmina referre soleo. Quæ quum lego, videor mihi definire posse, quid +illorum quisque scribendo consequi voluerit, Statius quidem, ut +sublimitatis artem præ se ferret, Lucanus, ut sententiarum acumen +probaret, Valerius et Silius, ut doctrinam expromerent; quamvis fatendum +est, singulos cum diverso ingenii, judicii, artis et doctrinæ adparatu +ad scribendum accessisse.» + +Hæc sunt verba Viri doctissimi, cui quo minus omnia adsentiar, inpediunt +nonnulla, quæ mihi ea legenti venerunt in mentem, et scrupulum +injecerunt. Primum _carminis historici_ nomen aptius mihi videtur, quam +_declamationis_, quod Rhetorum potius scriptis scholisque relinquendum +est, et quo Silii ejusque æqualium, inprimis Valerii Flacci, dignitas +nimis elevatur: etsi non tam cæco poetæ mei amore captus sum, ut eum a +seculi sui vitiis inmunem esse censeam. Deinde ad declamatoriam +vanitatem potissimum refero longas sine nervis et succo orationes, +inanes argutasque de vitiis atque virtutibus disputationes et præcepta +philosophorum, quæ in nostro carmine vix reperiuntur, vel minus certe +obvia sunt minusque nos offendunt, quam in Lucano aliisque ejus ætatis +scriptoribus. Præterea si illa nominis ratio valeret, antiquissima etiam +optimaque scripta in declamationibus numeranda essent. Nam, ut alios +taceam, ne Maro quidem ab orationis luxurie et Rhetorum argutiis satis +sibi cavit[12], et Polybius quoque narrationi suæ ubivis intexuit +disputationes et digressiones, philosopho umbratili, quam historico +pragmatico digniores, et scholasticorum rhetorumque loquacitatem +redolentes. Denique argumenta carminum ex historia Romana repetendi +consuetudo non Silii ævo propria fuit, vel post Horatii demum et +Virgilii tempora invaluit, sed a primis inde literaturæ initiis +constanter tenuit. Ita enim, ut alios omittam, Ennius, epicæ poeseos +parens[13], L. Attius, seu Accius Pacuvii, qui Ennii ex sorore nepos +fuit, æqualis[14], et A. Furius Antias, vel, quod alii putant, M. Furius +Bibaculus[15] Annales Romanos, Cn. Nævius, antiquissimus poeta, Saturnio +metro bellum Punicum primum, in quo ipse stipendia fecerat[16], et alii +alia bella, v.c. Ovidius Actiacum, P. Terentius Varro Atacinus +Sequanicum[17], Hostius Istricum[18], et Cornelius Severus Siculum[19], +Cicero autem, præter consulatum ac tempora sua, res, a Mario, municipe +suo, et Rabirius res, a M. Antonio Triumviro gestas[20], versibus +comprehenderunt. Non defuisse etiam ante Silium, qui bellum Punicum +secundum carmine persequerentur, ex Ovidio cognoscitur[21]. Quantus vero +præter illos, quos nominavi, numerus Romanorum fuerit, qui a primo +bonarum artium initio historiam versibus expresserint, quorum hodie vix +nomina, vel tituli et argumenta librorum nota sunt, docuerunt Stephani, +Mættarius et alii, qui eorum fragmenta collegerunt. Eorum, quos +recensui, alii non multo post bellum Punicum primum, alii vero Augusti +ævo, adeoque iis temporibus, quibus prima poeseos latinæ, ejusdemque +felicissima fuit ætas, vixere: eorumque exemplum et vestigia secuti sunt +multi. Quos omnes in declamatorum ordinem detrudere, eorumque poemata in +censum puerilium exercitationum referre, vel adeo ipsos ignorantia et +jejunitate eorum, qui non ingenii et doctrinæ opibus, sed puerilibus +carminum scribendorum subsidiis adjuti, versificare conantur, metiri +velle, id vero est, tantorum virorum manibus injuriam facere. Non quidem +is sum, qui negem, argumentum, ex heroicis temporibus petitum, ad animos +et admiratione adficiendos, et voluptate perfundendos, adeoque ad id, +quod poetæ, inprimis epico, propositum esse debet, perficiendum, +præcipuam vim habere. Neque ignoro, quæ jam dudum præter alios monuerit +Petronius Satyr. p.m. 213: «Cæteri post Virgilium aut non viderunt viam, +qua iretur ad carmen, aut visam timuerunt calcare. Ecce, belli civilis +ingens opus quisquis adtigerit, nisi plenus literis, sub onere labetur. +Non enim res gestæ versibus comprehendendæ sunt, quod longe melius +historici faciunt, sed per ambages deorumque ministeria, et fabulosum +sententiarum tormentum praecipitandus est liber spiritus.» Sed minor, +hujus præcepti ipsum auctorem tam parum memorem fuisse, ut civile bellum +versibus expresserit. Neque video, quare non possit aliquis admodum vel +delectari vel moveri lectione carminis, quod res, ex historia petitas, +et ab aliis jam perspicue atque ordine expositas, contineat; modo rei +gestæ et gravitas et narratio huic consilio satis congruat. Natura sic +fert, ut animum adficiant atque delectent sensus et imagines vividæ, +fortes colores, adfectuum vis et varietas, orationis sententiarumque +copia, venustas, ornatus et gravitas, fabulæ, res antiquæ, conversiones +exquisitiores, aliæque artes poetarum, qui in levibus quoque rebus +semper insoliti quid habent, quod lectores, si non ferire ac movere, +certe capere possit. Quod nisi ita esset comparatum, quî, quæso, fieri +posset, ut libri de agricultura, versibus scripti, tantum delectationis +haberent, quantum ex Virgilii Georgicis percipimus? Quæ vero causa est, +cur res gestæ, Maroniano ingenio versibus comprehensæ, minus nobis +placere possint? Quis non summam voluptatem ex celeberrimi VOLTAIRE +_Henriade_ perceperit? et quodnam aliud hujus poetæ carmen illi +anteferendum putabimus? Quid itaque obstat, quominus in deligendo +carminis argumento Silius cum judicio versatus videri possit? An, quod +recentior est historia et ab ætate heroica remotior? quodque a Græcis +Latinisque scriptoribus tam eleganter atque accurate tradita est, ut, +qui eamdem post illos scriptores retractet, non valde desiderari possit? +Hæ sunt rationes, quibus motus argumenti delectum inprobat Ill. +Ernesti[22], qui tamen concedit, fabulæ, quam proprie dicimus, non eam +necessitatem esse, sine qua carminis ipsius ratio et consilium constare +non possit, et præterea bello Punico secundo tantam a rebus gestis, ab +hominibus, quibus in eo administrando præcipuæ partes fuerint, denique +ab eventu gravitatem esse, ut apta ejus narratio facile admittat eam +dignitatem, quæ carminis heroici propria sit. Quod ad prius viri +doctissimi argumentum adtinet, non diffiteor quidem, materiem carmini +epico aptissimam recte judicari eam, quæ ex ultima antiquitate et ex ævo +heroum, proprie ita dictorum, desumta sit. Sed primum summa res non tam +priscæ, quam magnæ et arduæ rei gestæ narratione perfecta, et ad animos +admiratione imbuendos idonea, continetur. Deinde ad Silianum carmen +transferri possunt, quæ Lucani defendendi causa disputavit Ill. +Meiners[23]. Denique Silius non hoc egit, ut heroicum carmen scriberet, +sed potius historicum, etsi ad epicam formam compositum. Jam si quæras, +quomodo historia, ab aliis jam eleganter, perspicue atque accurate +tradita, magnopere nos delectare queat, respondeo, inter historicam et +poeticam narrationem plurimum interesse, et easdem quoque res ab aliis +alio modo, aliaque varietate et jucunditate, ornari, disponi, narrari +(in quo potissimum poetæ ars ingeniumque cernitur), adeoque in pluribus, +qui eas tractant, scriptoribus non sine voluptate legi posse. Quod ni +ita se haberet, optimorum totius antiquitatis nostrique ævi librorum +lectio parum jucunda et inutilis censenda esset. Quid enim? nonne, ut +hoc exemplo utar, satis constat, omnem de Trojano excidio, de Æneæ +erroribus deductaque Trojanorum in Latium colonia, narrationem, quæ nos +in Æneide Virgilii tantopere delectat, in historiis, quam maxime inter +veteres celebratis, et a magno tam Græcorum quam Romanorum scriptorum +poetarumque numero ante Maronem expositis ornatisque numerandam, et ex +iis haustam esse? Nonne multi jam bellum septenne et tricennale satis +eleganter, perspicue atque accurate persecuti sunt, et nuper tamen +historias, quas _de Archenholtz_ et _Schiller_, Viri Illustres, +scripserunt, magna cum voluptate legimus? Equidem nullus dubito, si quis +etiamnum eadem bella ingenio poetico judicioque bene subacto versibus +exponenda susciperet, quin multi unum ejusmodi carmen magno numero +fetuum, quos hodierni versificatores procrearunt, mecum redimerent. Sed +difficultas hujus rei, quam aliquot abhinc annis aliquem, cujus nomen ex +animo meo effluxit, haud infeliciter adgredi memini, adhuc poetas +nostros ab ejus modi conatu absterruit. Præstantissima contra Romanorum +ingenia ab omni tempore se exercuerunt in scribendis carminibus +historicis: quæ si tam parum idonea essent ad mentes admiratione non +sine voluptate tenendas, ridicula profecto et inanis illorum opera +fuisset. Horum poetarum quum nulli fere, præter Silium et Lucanum, pro +dolor! integri supersint, neque iis similes nostra ætas tulerit; non +melius eorum dignitas æstimari potest, quam si quæramus, quid Romani de +iis judicaverint, quidque illis statuerint pretii. Atque ejus rei +documentum satis insigne habemus in Ennio, qui primus eorum hexametros +versus composuit. Is quamquam temporum vitio durior erat, et multa +obcurrebant in ejus carminibus, quæ Augustei seculi cultus et elegantia +respuebat, tamen _alter Homerus_ Horatio dicitur, et a Cicerone aliisque +passim amplissimis verbis ornatur. Reliquis ejus scriptis longe +præstabant XVIII libri Annalium Romanorum qui ad populum in theatro[24], +et Virgilii adhuc temporibus tam cupide ab omnibus legebantur, ut +Æneidem iis anteferendam esse vix in mentem veniret cuiquam[25]. + +Quæ quum ita sint, cur Silio id crimini vertamus, quod secutus sit +exempla eorum poetarum, quorum lectione populares suos tantopere +delectari videret? Nonne potius cum judicio egisse censendus est, quum +ætas sua incideret in ea tempora, quibus Græcorum Romanorumque poetæ +omnia fere, quæ vel epicis carminibus, vel tragoediis comoediisque +materiam satis dignam subjicere poterant, v.c. Trojanum Thebanumque +bellum, pugnas Gigantum vel Titanum, +tous Nostous+, resque a Theseo, +Hercule, Amazonibus, Argonautis et tot aliis heroibus gestas, summa jam +arte tractaverant? Hac itaque via ei quasi præclusa, satius ipsi +videbatur, aliam ingredi, quæ largiorem laudis comparandæ messem +promitteret, et exemplo poetarum Romanorum argumentum carminis, ex +patria historia petitum, circumspicere, quod ad animos popularium +inprimis movendos, et admiratione, sensibus generosis variisque +adfectibus imbuendos satis momenti haberet. Ipsa rerum natura, poeticæ +narrationi aptissima, invitabat eum ad bellum Punicum secundum versibus +exponendum, cujus historiam a Sagunti obpugnatione usque ad Scipionis +Africani triumphum pertexere conatus est. Quod poetæ consilium ipso +carmine ejusque initio declaratur; ut taceam de inscriptione, _Punicorum +libri_, quam codex Puteanus et vetustæ editiones præ se ferunt, quod +testatur N. Heinsius et probat, quum similiter +Karchêdonia+ Appianus +Alexandrinus inscripserit librum, quo bellum hoc recensuerit cum +reliquis duobus Punicis, etsi et ejus +Annibaika+ circumferantur. Quinam +titulus carmini in ceteris membranis præfixus sit, nemo eorum, qui illas +viderunt, notavit; neque magis constat, quo nomine ipse auctor opus suum +inscripserit. Quod tamen scire non multum interest, quum ex ipso poemate +ratio et indoles ejus satis cognoscatur. Gravioris momenti quæstio est, +utrum omne argumentum carminis cum singulis ejus partibus ad mentes +admiratione non sine voluptate tenendas accommodatum sit, adeoque +consilio, quod cuilibet poetæ propositum esse debeat, respondere +videatur, an judicium Silii in ejus delectu desiderari possit? Omnium +vero temporum monimentis vix aliud celebratur bellum, quod cum Punico +secundo conferri possit, sive terrarum, quæ illo arserunt, diversitatem, +sive periculorum, pugnarum, facinorum, obsidionum, expugnationum, +itinerum, strategematum, laborum, cladiumque multitudinem, varietatem +atque magnitudinem, sive annorum, per quos tenuit, numerum, sive ducum +virtutem et res, vel præclare, vel perperam ab iis gestas, sive eventuum +denique copiam, miracula et gravitatem respicias. Hoc bello finito, res +Romana ad tantas opes tantamque imperii, amplitudinem excreverat, ut jam +mole laboraret sua. Quot itaque quantosque motus hæc tantarum rerum +historia, et priscæ virtutis, disciplinæ, morumque imagines excitasse +censendæ sunt in animis Romanorum, iis temporibus viventium, quibus +avaritia, luxus omniaque tam publicæ, quam privatæ corruptelæ genera, +mentis corporisque vires fregerant? quibus tot tamque varia mala +libidinem pereundi perdendique omnia invexerant, et disciplinam, majorum +instituta, leges, rempublicam pessumdederant? Silius autem his +temporibus vivebat Romæ, et populares suos delectare cupiebat, quod +nunquam ex animo dimittendum est. + +Satis, opinor, declaravimus, quid de argumenti delectu statuendum sit. +Videamus nunc, qua ratione poeta idem tractaverit. Quum vero illud et ex +historia desumtum, et heroici carminis oratione vestitum sit, in quo +Silii ingenio nihil præter ornatum debeatur; primum magni refert nosse, +quos potissimum auctores in rebus tam tradendis, quam ornandis, secutus +sit: quo perspecto demum tam de fide, quæ narrationibus ejus sit +habenda, quam de doctrina judicioque ipsius, recte judicari potest. + +Permagnus olim fuit numerus Græcorum Romanorumque poetarum et +historicorum, qui ante Silium idem argumentum sibi tractandum +ornandumque sumserant: quos adeo ille ante oculos habere potuit. Eos +tamen omnes nunc recensere velle, neque operæ pretium, neque proposito +nostro consentaneum est; inprimis quum pauci eorum ad nostram +pervenerint ætatem, ut adeo, quantum et quaenam a singulis petita sint, +nullo modo definiri possit. Sufficiat itaque, potiores paucis indicasse, +et lectores, qui plura desiderant, ad Vossium, Fabricium aliosque, qui +de Romanarum rerum auctoribus ex instituto egerunt, remisisse. Primum +huc spectant, qui Annales Romanos vel carmine, ut, quos supra laudavi, +Ennius, Attius et Furius, vel prosa oratione scripserunt, et quidem vel +Græca, v.c. P. Rutilius Rufus, Polybius et alii, vel Latina, ut +Q. Fabius Pictor, qui tempore b. Punici II, senator fuit et +hois men +autos ergois paregeneto, dia tên empeirian akribôs anegrapse+[26], +M. Porcius Cato, qui teste Cornelio Nepote in Originum libro quarto +belli Punici I, in quinto secundi historiam pertexuit, C. Scribonius +Libo, A. Postumius Albinus, L. Cassius Hemina, C. Fannius M. F., Sext. +Gellius, Cn. Gellius, C. Licinius Macer, Q. Claudius Quadrigarius, +Q. Valerius Antias, L. Calpurnius Piso Frugi seu Censorius, M. Terentius +Varro, Q. Tullius Cicero, Q. Hortensius Ortalus, T. Pomponius Atticus, +Æmilius Macer, L. Fenestella, Livius et alii. Præterea fuere etiam, qui +bellum Punicum secundum exponerent seorsum, vel versibus, ut ignotus +poeta, qui Ovidii ævo vixit[27], vel pedestri oratione, tam græca, v.c. +Memnon[28], Cherea[29], Silenus Calatianus, Sosilus Lacedæmonius, et +L. Cincius Alimentus seu Alimentius, quam latina, ut M. Terentius Varro, +L. Coelius Antipater et Arruntius. Silenus, quem Coelius potissmum +secutus dicitur, diligentissime res Hannibalis persecutus est, teste +Cicerone[30], et nota sunt verba Corn. Nepotis[31]: «Hannibalis bella +gesta multi memoriæ prodiderunt: sed ex his duo, qui cum eo in castris +fuerunt simulque vixerunt, quamdiu fortuna passa est, Silenus et Sosiius +Lacedæmonius: atque hoc Sosilo Hannibal literarum Græcarum usus est +doctore.» Cincius ille, qui _diligens vetustorum monimentorum_ et +_maximus auctor_ Livio dicitur[32], et +Hellênikêi dialektôi+ historiam +Hannibalis rerumque, quibus ipse cum Fabio Pictore interfuerat, +scripsit[33], prætor post Cannensem cladem Siciliam obtinuit, et postea +ab Hannibale, ex quo multa se audisse ipse tradidit[34], captus est: si +prætor ille, quæ Vossii sententia est, ipse historicus, non hujus filius +fuit, quod Pighius suspicabatur[35]. Varronis libros belli Punici +secundi Priscianus laudat: Coelii autem historiam ejusdem belli, quam +alii _Annales_ et _historias_ vocant, quamque M. Brutus in compendium +redegit, passim Livius, Gellius, Festus, Charisius, Servius, Nonius, +Prisc. et inprimis Cicero, quo judice neque distinxit historiam +varietate locorum, neque verborum collocatione, et tractu orationis leni +et æquabili perpolivit illud opus, sed, ut homo, neque doctus, neque +maxime aptus ad dicendum, sicut potuit, dolavit, primusque coepit, +paulum se erigere et historiæ majorem addere sonum, quum cæteri non +exornatores rerum, sed tantummodo narratores fuissent[36]. Floruit autem +Gracchorum ævo, et Sileni historiam Græcam secutus esti[37]. Arruntius +denique, quem Vossius illum putabat esse L. Arruntium[38], qui A.U. 732, +cum M. Claudio Marcello Æsernino consul fuit, cujusque passim Tacitus +meminit[39], Augusti temporibus stylo Sallustiano historiam belli Punici +scripsit[40]. + +Hos carminum, annalium historiarumque auctores, quorum, quam fieri +potuit, brevissime mentionem intuli, una cum aliis, quos silentio +prætermisi, temporis injuria intercidisse omnes, quis est, qui non mecum +doleat? et quis dubitet, vel unius Ennii Annales Silii, Lucani, Statii +aliorumque carminibus, et unam Punicarum rerum historiam magna Romanorum +scriptorum multitudine redimere? Nobis eorum, quos recensui, non nisi +fragmenta restant, et qui ex illis fontibus, pro suo quisque ingenio, +hauserunt. Perpetuam vero et accuratam belli Punici secundi historiam +non haberemus, nisi Livius superesset. Nam Polybius eam in primis +quinque libris, qui quidem integri nobis servati sunt, non nisi usque ad +pugnam Cannensem pertexuit: Florus autem, Appianus, Eutropius et alii +illam in compendium redegerunt, et Plutarchus, Nepos aliique vitas +tantum aliquot ducum, qui hoc bellum administrarunt, exponere conati +sunt. Difficillimum itaque est, singulos enumerare, a quibus sua +sumserit poeta noster: etsi non est, quod dubitemus, quin Livii +potissimum vestigiis institerit, cujus et verba passim sua fecit, et +auctoritatem plerumque in narrationis cum ordine, tum discrepantia +secutus est; quod jam dudum alii observarunt, et ipse in commentario meo +permultis exemplis demonstravi. + +Quemadmodum vero Silius argumentum, quod tractavit, et pleraque eorum, +quæ memorat, Livio debet: ita in rebus ornandis se totum ad imitationem +Virgilii composuit; quod nunc pluribus evincere et declarare nihil +adtinet, quum res notissima sit, et loca Maronis expressa vel adumbrata +in quavis libri pagina diligenter adnotaverim. Sed præterea aliorum +etiam poetarum vestigia, et Græcorum et Romanorum, quorum lectione +ingenium Silii imbutum erat et subactum, passim adnoscas, v.c. +Lucretii[41], Horatii[42], Ovidii[43], Lucani[44], Hesiodi[45], inprimis +Homeri[46], aliorumque poetarum Græcorum, quos continuo ille legebat et +meditato studio imitabatur, secutus judicium sensumque popularium +suorum, et communem antiquioris suæque ætatis opinionem, qua ars et +doctrina poetæ, carminisque suavitas potissimum fere ex hac Græcorum +imitatione æstimabatur. Quin et inmiscet nonnunquam et in usum suum +convertit, quæ in prosa scriptorum, vel Græcorum, vel Romanorum, +oratione lecta et cognita in simili argumento memoria retinebat, +inprimis ea, quæ animo obversabantur ex adsidua lectione Ciceronis, quem +non minoris, quam Maronem, faciebat, ei sibi exemplar proposuerat, ad +quod se conformaret[47]. Quæ omnia doctissimum poetam produnt et decent. + +Jam si quæras, qua ratione in argumento carminis tractando versatus sit +poeta; facile intelligitur, eum res ipsas ex historia desumsisse, sed +narrationem ad heroici carminis indolem formamque adcommodasse. Quum +vero epica vis et dignitas magnitudine rerum, quæ animum vel admiratione +detineat, vel virtutis, miserationis, gaudii indignationis aliorumque +adfectuum sensu adficiat, adeoque magnis phantasmatibus, factis fatisque +virorum, vel audacia ac fortitudine, vel virtutibus vitiisque +conspicuorum, et ornato orationis genere contineatur; quumque præterea +infinita esset multitudo rerum, quam belli Punici secundi historia +suppeditaret; sapienter eam instituit viam, ut, quæcunque factorum +periculorumque magnitudine eminerent, accurate ornateque exponeret, +levia autem sine effectu certamina ac molimina, quæ neque ornatum +poeticum admitterent, neque vel ad animos lectorum movendos et +delectandos, vel ad utriusque populi atque belli fortunam mutandam +quidquam momenti haberent, sive perquam leviter perstringeret, sive +prorsus silentio præteriret. Quod quidem pluribus aut verbis, aut +exemplis illustrare necesse non est, quum cuivis libro tam copiosum +præfixerim argumentum, ut vel tironibus, Livium comparantibus, id +confestim in oculos incurrere possit. Lectoribus itaque carminis nostri +animo nunquam dimittendum est, se in poeta legendo versari, qui non tam +rerum gestarum causas, ordinem et nexum curat, vel religionem, ++akribeian+, perspicuitatem, reliquasque scriptoris historici, inprimis +pragmatici, virtutes sectatur, quam id potius agit, ut veram exornet +historiam, et omnibus sermonis poetici artificiis ac luminibus novam +narrationi suavitatem adspergat. Quod Silii consilium qui vituperant, +non reputasse videntur, quam absonum sit et jejunum ejusmodi carmen, +quod notam recentioremque historiam incultis nec ulla arte distinctis +versibus exponat, quantumque tædii pariat continua præliorum narratio. +Neque satis respiciunt materiam, quam poeta sibi delegit; quippe quæ +copiosa est, nec ignota ac rudis, sed ab aliis jam sermone, tam poetico +quam pedestri, tractata, et ad epici quoque carminis indolem egregie +comparata. Omni sic inventionis laude ipsi præcisa, quid aliud +relinquebatur, quam ut ad artem et doctrinæ lectionisque multæ ac variæ +præsidia confugeret? Et ne nuda historiæ versibus comprehensæ narratione +fastidium legentibus moveret, qua alia ratione cavere poterat, quam ut +ficta veris, ignota notis, vetera et prisca recentioribus, mira +vulgaribus adnecteret, variisque rerum et verborum præstigiis animum +lectoris ita deliniret atque inluderet, ut jam nova et inaudita legere +et cognoscere sibi videretur? An sapientius fecisse censendus est +Lucanus, qui pro machinationibus deorum aliisque epicæ poeseos +artificiis declamatoria acumina longasque de vitiis aut virtutibus +disputationes substituit? Quem si quis nostro poetæ anteferendum +dixerit, fruatur judicio suo: nos multo magis delectamur lectione Silii, +qui, quæcunque orationis pigmenta et lenocinia antiquiores poetæ, +Homerus inprimis et Virgilius, carminibus suis intexuerant, omnia ex iis +adoptavit, v.c. mythos, fabulas, episodia, comparationes, copiarum +recensus, urbium origines, deorum ministeria, et quæ sunt alia poeticæ +narrationis ornamenta. In quibus magis profecto nobis placeret, nisi +fuissent jam alii, qui hæc ipsa quoque occupassent. Sed eo, quo vixit, +ævo poetæ ingenii et acuminis laudem non tam in inveniendo vel rerum vel +verborum ornatu vario atque exquisito, quam in inventis aliorum +sapienter in rem suam convertendis, consequi poterant. Eo potissimum +spectant Deorum interventus et ministeria, Junonis maxime et Veneris +iræ, ac partes iis tributæ, quæ ab Homero et Virgilio jam præclare erant +definitæ, et ex iis confestim legentibus succurrunt. Altera Dea, cujus +odium in Trojanos, et ab his oriundos Romanos, vel tironibus notum est, +tamquam Carthaginiensium, altera autem, tamquam Romanorum, tutela +constanti et præcipua religione colebatur[48]. + +Sed ne cæco quodam poetæ mei amore captus nihil ab eo peccatum esse +contendere, vel eam ob causam, quod ejus edendi consilium ceperim, vitia +ejus dissimulasse videar, primum non diffiteor, ipsum argumenti +delectum, non quidem propterea quod illud recens sit, vel historicum, et +ab aliis jam perspicue, eleganter et accurate tractatum, sed quod nimis +pateat nimisque late fusum sit, non satis mihi probandum videri. Deinde +concedo, illam veterum poetarum, Virgilii inprimis, imitationem, +illumque tam rerum, quam verborum ornatum ejusmodi esse, ut non dubitem +Plinio suffragari, qui Silium _majore cura, quam ingenio carmina +scripsisse_ judicabat. Sæpe enim imitatio illa nimis servilis est vel +adfectata, et magna pars eorum, quæ ex aliis poetis, Homero potissimum +et Marone, expressa aut adumbrata reperimus, ita comparata est, ut non +tam in eadem phantasmata, sive sententias et dicta incidisse censendus +sit, ipsa rei similitudine memoriam eorum, quæ ex pristina lectione in +mente hæserant, revocante, quam ut potius ex industria et imitandi +studio parum subtili ea adscivisse atque adripuisse videri possit. +Ubivis fere dedita opera seduloque ornamenta sectatur, et artis +doctrinæque ostentandæ cupiditatem prodit. Passim + + Purpureus, late qui splendeat, unus et alter + Adsuitur pannus..... + Sed nunc non erat his locus..... + +Luxuriat, ut vitis, cujus frondes supervacuæ non compescuntur, et, +ferocis equi instar, summo plerumque impetu fertur, neque habenas audit, +sed ingenio indulgens, nec modum, nec rationem servat, quia semper +elegantias adfectat, et doctrinæ copias, etiam ubi minime congruit, +expromere conatur. Ab hoc nimio et perverso imitandi studio etiam +profecta est inæqualitas varietasque sermonis poetici, quo plurimum +Silio præstat Virgilius, in cujus Æneide omnia fere sunt limata, +castigata et naturalia, mirabilisque cultus, nitor, ornatus, dignitas, +gravitas, castitasque in summa proprietate et simplicitate servatur. In +nostro contra carmine, oratio tam parum sibi constat, ut alia +phantasmatum suavitate ac sublimitate delectent, et cum magno spiritu, +ore vere poetico et exquisito ornatu elata sint; alia inmodico tumore +turgescant, et otiosis versibus, tamquam laciniis, adsutis, multiplici +verborum, sententiarum, imaginumque variatione, meris phrasibus poeticis +et vano exaggerandi studio frigeant; alia denique nimis subtilia, +arguta, ludicra, languida et tenuia videantur. Ut paucis rem absolvam, +alia magnum poetam decent, alia sunt luxuriantis ingenii, cujus vires in +aliorum verbis, modis, figuris, imaginibus et sententiis variandis +turpiter adteruntur. Hæc est illa copia et ubertas verborum, illa +orationis luxuries, quam sæpius quidem, nec tamen toties, quoties +poteram, in Commentario notavi, quoniam eam deprehendere non adeo magnæ +doctrinæ magnique acuminis est, et juvenum potius judicium ingeniumque +in ea re exercere soleo. Quamquam vero sermonem ornatumque poeticum +Silii universe nobis non satis probari concedimus; tamen aliis se +virtutibus, iisque non exiguis, nobis commendat, quæ non sunt +dissimulandæ, ne iniquiores in dijudicando videamur. + + + [Annotatio 1: Vid. Martial. epigram. infra landata, inprim. XI, + 51, et Alex. Rossæi integer lib. I, Virgilii triumphantis.] + + [Annotatio 2: Hanc laudem ipsi tribuit Voss. de histor. lat. + I, 29.] + + [Annotatio 3: Ita judicabat Cellar. in diss. de Silio Italico + §. 12 et 13. Confer Præfat. Lefeb. cujus hæc verba sunt: «Dolebas + quidem, eruditissime Villosoni, et ipse quoque dolebam, + angebanturque, quibus non vapida mens, non obtusi hebetesque animi + sensus, poetam consularem, cui sincerus sermo, superbissimisve non + ingrata latinitas; grande, ornatum, copiosissimum dicendi genus, + reconditissima doctrina; qui non, ut Virgilius, latrones, + umbratilesque tantum pugnas, sed heroas totius orbis maximos, + horrendas strages ipsiusque Romæ prope desperatæ et triumphantis + fata digne canit, adhucdum mole errorum premi, obrui... Ipsum + certe non minus amabis, quam Martialis, Pomponius, Jos. Scaliger, + Muretus, Modius, Lernutius, Vossius, Heinsius, Huetius, Gronovius, + Cellarius, Crusius; quibus non minimus accedit Cl. _Brotier_, cui + Silius in deliciis. Quales autem, quantique in literis hi athletæ! + quid contra tam insignes viros effutiet barbara hæc nostri ævi + nasutorum trossulorum caterva, cui nil, nisi sua futilis levitas, + risusque Sardonius, placere potuerit? Cum talibus ne sit tibi, ne + sit mihi amplius bellum. Sinamus nugas blatiant blaterones, quibus + indulgentior Plinius arborem suspendio eligendam permittebat. + Ridebat quippe vir maximus, quum invidia secretis cuniculis + vitalia petere, fodicare, suove livoris veneno optima quæque + inficere intendebat.» En cor Xenodoti! jecur Cratetis! Conf. etiam + Rapini, _Réflexions sur la poétique_ p.m. 177, et, qui in Fabric. + bibl. lat. T. II, pag. 173, laudantur, Gundling. in Gundlingianis + P. XII, c. 1, p. 104 sqq. Nic. Antonius Bibl. vet. Hisp. I, 18, + aliique.] + + [Annotatio 4: Cf. Fabric. Bibl. lat. l.c.] + + [Annotatio 5: Vid. Vossius in loco laudato.] + + [Annotatio 6: Hæc sunt verba Vulpii in Notis ad Catull. p. 113, + quæ jam excitata reperies in Fabric. Bibliotheca latina, loco + citato.] + + [Annotatio 7: Poet. c. 7. T. II, p.m. 796.] + + [Annotatio 8: Vid. Scalig. Poet. VI, 6, p.m. 841; Barth. Adv. + VIII, 3, extr. X, 24, pr. XIII, 7, p. 723; XXXIII, 3, 4. _Essais + de critique sur la littérature ancienne et moderne, par + M. Clément_. T. I, c. 1.] + + [Annotatio 9: De Lucano, præter alios, vid. Petron. Sat. p.m. 213; + Scalig. Epist. 3, et Poet. loc. citat. Burmanni Præfat. ad Lucan. + et Val. Flacc. _La Pharsale de Lucain, traduite par M. Marmontel_; + Ill. Meiners _Grundriss der Theorie und Gesch. der schönen + Wissensch._ p. 64 sq. et Celeberrimum Meusel, Diss. de Lucani + Pharsalia, Hal. 1767. Quos libros, ad similem causam spectantes, + contulisse neminem poenitebit.] + + [Annotatio 10: Conf. Ill. Meusel l.c.] + + [Annotatio 11: Vid. Casaub. ad Theophrast. Char. 5, et Ill. Wolf. + Proleg. ad Demosth. orat. Lept. p. 34 sq. ubi monet, triplex fere + declamationem genus fuisse, quum alii Rhetores se in fictis + argumentis et quæstionibus infinitis exercerent, alii veras sibi + res et causas sumerent, ex memoria antiquitatis plerumque petitas; + quibus postea successerit nova Rhetorum natio, quæ non satis + habens, discipulos ad universam imitationem veterum informare, + auderet etiam ipsa argumenta, quæ ab illis celebritatem + adcepissent, in certamen quoddam proponere. Vid. Epp. Pithoei et + Ærodii ad Quintil. Declamat. _Ed._] + + [Annotatio 12: Ill. Heyne T. III, p. 4, edit. Virgil. prior. «In + Æneide, _inquit_, sunt passim notata a nobis nonnulla, in primis + in deorum ministeriis, parum subtiliter digesta, alia inprimis in + sermonibus, rhetorum argutiis inquinata, quæ displicere possunt: + sed hæc profecto, quæ nostri ævi critici reprehendenda putarunt, + ista ætate vix in vituperium venerunt.» Vide quoque Virg. nost. + edit. T. III, p. 256. _Ed._] + + [Annotatio 13: Vid. Gell. XVII, 21; Voss. de hist. lat. I, 2.] + + [Annotatio 14: Gell. III, 11; Macrob. I, 7; Priscian. lib. VI.] + + [Annotatio 15: Macrob. VI, 1.] + + [Annotatio 16: Gell. XVII, 21; Sueton. de III. Gram. c. 2.] + + [Annotatio 17: Priscian. lib. II.] + + [Annotatio 18: Macrob. VI, 3 et 5. Festus, voce _Tesca_ et Serv. + ad Virgil. Æn. XII, 121.] + + [Annotatio 19: Quintil. X, 1.] + + [Annotatio 20: Vid. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 5; Senec. de Ben. VI, + 3; Crinitus de poetis III, 52, et Voss. de hist. lat. I, xvi, 21.] + + [Annotatio 21: Vid. nost. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 23, vol. VII, + pag. 479. _Ed._] + + [Annotatio 22: In Disquisit. de carm. Siliano supra p. 414.] + ["Ill. Ernesti, novissimus ingeniosissimusque poetæ ..."] + + [Annotatio 23: In _d. Grundriss der Theorie und Gesch. der schönen + Wissensch._ p. 65: «Lucan nahm freylich weder ein erdichtetes + Süjet, noch entlehnte er es aus dem entferntesten Alterthum; er + verfuhr aber nichts desto weniger, wie Homer und noch mehr Ossian + gethan haben. Er wählte nemlich einen Gegenstand, der seinem + ganzen Volk allgemein bekannt, und auch interessant war, und der + auch die späteste Nachwelt auf das lebhasteste interessiren wird.» + Et pag. 59. «Fiction ist so wenig zum Süjet eines epischen + Gedichts nothwendig, dass ein Süjet der Regel nach um desto mehr + an innerm Werth verliert, je mehr es Erdichtung nothwendig + macht... Es muss nur durchgehends Interesse und Action haben.» + Cujus loci hic est sensus: «Etenim neque fictum neque ex remota + prorsus antiquitate petitum argumentum sibi sumsit Lucanus, sed + tamen egit eadem fere ratione qua Homerus et magis etiam Ossianus + egerunt. Elegit materiam quam tractaret et uberrimam, et civium + suorum omnium sermone celebratam, et quæ sempiternis sæculorum + ætatibus continuo celebrabitur.» Et p. 59: «Commentitiæ fictæque + fabulæ tantum abest ut necessariæ sint ad argumentum poematis + epici constituendum, ut e contrario argumentum, quo magis + fictionibus egeat, eo minus ad tractationem poeticam aptum esse + videatur. Modo commoveatur animus: modo ad exitum quasi rapiatur: + satisfactum erit lectori.» Cui sententiæ libenter et ego + subscribo. _Ed._] + + [Annotatio 24: Vid. Gell. XII, 5.] + + [Annotatio 25: Conf. Martial. V, 10, et Vitruv. IX, 3.] + + [Annotatio 26: Vid. Dionys. Halic. I, 6, et VII, pag. 415. Fabii + fidem, nimis inminutam a Polyb. I, 14, 58, III, 9, defendit + Ernesti in prolusione, Opusculis ejus philol. crit. p. 102 seqq. + inserta.] + + [Annotatio 27: Vid. Nostr. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 23, vol. VII, + pag. 479. _Ed._] + + [Annotatio 28: Ap. Phot. Biblioth. c. 224.] + + [Annotatio 29: Cf. Polyb. III, et al. passim.] + + [Annotatio 30: De divinat. I, 24.] + + [Annotatio 31: Vit. Hannib. cap. 13; Sosili mentionem fecere etiam + Diodor. XXVI, et Polyb. III. Sileni vero Liv. XXVI, 49 et alii, + quos laudat Voss. de hist. Græc. lib. III, p. 189.] + + [Annotatio 32: Liv. VII, 3; XXI, 38.] + + [Annotatio 33: Vid. Dionys. Hal. loca, pag. 422, not. 1 citata.] + [= n26 supra] + + [Annotatio 34: Vid. Liv. XXI, 38; XXVI 23, 28; XXVII, 7, 29.] + + [Annotatio 35: Vid. Voss. de histor. lat. I, 4, et Pigh. Annal. ad + a. CCCCXXXIV.] + + [Annotatio 36: Vid. Cicer. Or. II, 12, et de Legg. I, 2.] + + [Annotatio 37: Vid. Val. Max. I, vii, 6, et Cic. de divinat. + I, 24.] + + [Annotatio 38: Voss. de hist. lat. I, 18, p. 83.] + + [Annotatio 39: Vid. Tac. Ann. I, 8, 13, 76, 79; VI, 5, 7, 27, 47, + 48, et Hist. II, 65.] + + [Annotatio 40: Cf. inpr. Senec. Ep. CXIV.] + + [Annotatio 41: Vid. Sil. III, 669 seqq. XV, 340; XVI, 552 al.] + + [Annotatio 42: Cf. lib. XIV, 176; XV, 78 sqq.] + + [Annotatio 43: Vid. lib. VII, 173 seqq. VIII, 28... 201.] + + [Annotatio 44: Cf. lib. II, 58 seq. IX, 247, 251; XIV, 354 sq. + 412 sq. 453 sq. 487, 491, 520, 539 seq. 548 seq. XVII, 212 sq.] + + [Annotatio 45: Verbi causa, lib. XV, 101 sq.] + + [Annotatio 46: Vid. lib. IV, 563... 699; V, 118 sqq. 395 sq. VII, + 289 seq. IX, 282, 287 sq. 538 sq. X, 256; XII, 605; XIII, 404 seq. + 434, 442 seq. 693; XVI, 361 sq. 421 al. In locis quoque ex Marone + expressis, sæpe Homerum, huic præeuntem, simul ante oculos + habuisse videtur.] + + [Annotatio 47: Lib. VII, 219 sq. et al.] + + [Annotatio 48: De Junone vid. Virg. Æn. I, 12... 33, et Selden. de + Diis Syris Synt. II, 12, de Venere Lucret. I, pr. et alios.] + + +SECTIO III. + + _De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda._ + +Non defuisse, qui de carmine nostro nimis humiliter sentirent, jam supra +monui Sect. II pr. Eorum tamen judicia minus me movent, quam Ill. +Ernesti, qui non modo in disquisitione de carmine Siliano, sed per totum +etiam commentarium, tam severum se vehementemque in Silium præbuit, ut +admodum pauca sint, quæ ipsi placeant, utque mireris, quid causæ fuerit, +quare Vir doctissimus ad edendum illustrandumque poetam, de quo tam +abjecte contemtimque judicaret, animum adjecerit, nec potius operam, in +eo consumtam, ingeniique aciem ad alium scriptorem transtulerit. Ego +quidem non is sum, qui non sæpe poetam propter nimium imitandi studium +lapsum esse diffitear, et in Notis passim monui, quæ reprehensione digna +videbantur. Sed idem ego plura, quæ probes, carmini inesse contendo. De +argumenti delectu, et de ratione, qua illud Silius tractaverit, quid +statuendum censeam, jam supra professus sum. Quod vero ad ipsam quoque +Virgilii aliorumque imitationem, et poeticum ornatum adtinet, poeta +magis excusandus, quam contemtu propterea dignus videtur. Satis enim +confidenter adfirmare ausim, præstantiorem eum poetam futurum fuisse, si +quum prius quam in senectute animum ad poesin adpulisset[1], tum +feliciori ævo ei nasci contigisset. Quæcumque in eo vituperari possunt, +e seculi vitio traxit, quod verborum ubertate, et amplificandis, +exornandis, augendisque in miracula rebus maxime delectabatur. Eo +justiorem quoque excusationem habet, quum ne præstantissimi quidem +scriptores, Polybius, Maro et alii, orationis luxuriem Rhetorumque +argutias et loquacitatem satis vitaverint. Huc adcedit, quod miserrima +est conditio poetæ, cui ea imitatione exprimenda sunt, quæ jam alii ante +eum tam ornate ac præclare dixerunt, ut a nemine alio melius dici +possint; quique in nullas fere rerum ideas, imagines et sententias, in +nulla phantasmata et dicta incidere potest, quæ non magnus aliquis poeta +dudum occupaverit[2]. Ipsa denique vitia, quæ carmini insunt, non +obstant, quo minus illud pluris æstimandum sit, quam permulta alia +antiquitatis nostrique ævi scripta, quæ subinde prelo excuduntur, et in +manibus hominum versantur. Poeta enim pluribus ea virtutibus +compensavit: quidni itaque in his adquiescas? + +In carmine Siliano tot loca præclara, elegantia, ingeniosa et sublimia, +tot melioris venæ vestigia reperiuntur, ut plurimum superent ea, quæ +vituperamus. Elocutio oratioque poetica, si ubertatem verborum, quæ nec +ipsa ubivis displicet, et ea, quæ ipsi ætas adspersit, quæque admonitu +idonei præceptoris facile vitari possunt, exceperis, tersa est, casta, +pura et elegans, prorsusque ad epicam gravitatem et Virgilii exemplar +composita: unde et lectio ejus ad Maronem rectius intelligendum plurimum +conferre potest[3]. Narratio autem, si non in singulis partibus, +universe tamen, majore non modo sermonis latini elegantia, sed etiam +perspicuitate, ordine et nexu se commendat, quam tali ætate, et in tanta +rerum varietate, tantoque imitationis et ornatus studio exspectes. +Conferat aliquis Silium cum Statio, vel Lucano aliisque horum temporum +poetis, neque dubito, quin eum his anteferendum censeat. Carmen ejus +abundat pulcherrimis locis, comparationibus, sententiis, imaginibus, +descriptionibus, quæ ne præstantissimos quidem poetas dedecerent. Multa, +in quibus Homerum et Maronem adumbravit, felici imitatione expressit, +suaviter variavit, novo rerum ornatu, novisque earum phantasmatibus, +formis, generibus, conversionibus sua fecit, nec sine arte ac judicio +vel amplificavit et ornatius extulit, vel, si desperaret, se Virgiliani +Homericique loci præstantiam adsequi et in certamen quasi cum iis +descendere posse, contraxit. Varios adfectus passim egregie expressit; +et Deorum ministeria sæpe feliciter adhibuit. Characteres singularum +personarum non male tuetur, orationumque fingendarum probus est artifex. +Quæ omnia, cum varietate non minus quam jucunditate rerum conjuncta, +lectorum animos mirifice delectant. Quo adcedit, quod, si verum est, de +quo vix dubitare possis, Silium ex antiquioribus poetis historicisque, +qui bellum Punicum II exposuerunt, non pauca hausisse, adeoque multa in +eo vestigia deperditorum antiquitatis monimentorum superesse, id quoque +plurimum ad carmen ejus commendandum facit. + +Sed aliæ sunt utilitates, quas literarum inprimis elegantiorum +humanitatisque studiosi ex carmine Siliano capere possunt. Primum enim +juveniles animi maxime tenentur poetarum et historicorum lectione; nec +facile etiam erit, qui negaverit, eam in juventutis institutione +reliquorum scriptorum interpretationi anteferendam esse, quum non modo +ad ingenium doctrina excolendum, ad judicium acuendum, ad sensum pulchri +atque honesti alendum, et ad mentes admiratione ac voluptate +perfundendas, sed etiam ad rerum magnarum amorem inspirandum, animosque +paulatim ad eas virtutes, quarum illustria exempla passim consignata +reperiunt, conformandos, maximam omnino vim habeat. Silius autem +historiæ Romanæ partem, et quidem eam, qua non alia rerum gestarum +multitudine, varietate et magnitudine insignior exstat, in carminis +formam deflectere, et ita sensus, quos jam nuda et simplex rerum +narratio excitare poterat, epicæ poeseos artificiis, picturis, vi et +gravitate augere conatus est, nec minus poetæ, quam historici partes +egit. Deinde nullum nec memorabilium rerum, in bello Punico quum primo, +tum maxime secundo gestarum, nec ornatus poetici genus prætermisit; et +carmen suum infinitæ fere lectionis copiis et quadam incredibili +varietate rerum, ex antiqua historia, geographia et mythologia +depromtarum, distinxit. Quis itaque dubitet, quin, si non viri, omni +eruditionis genere instructi, certe juvenes ex lectione doctissimi +poetæ, si recte et cum judicio instituatur, multarum utilissimarumque +rerum cognitionem haurire possint? «Est et aliud, ut Cellarii verbis +utar[4], quo Silius cæteros poetas fere omnes antecellit, locorum, +gentium, antiquitatum tam illustris explicatio, ut nisi ille fuisset, +multa sane in geographia, et in rerum et antiquitatum historicis obscura +nobis et incognita essent. Sane Italiam, Siciliam, Africam, Hispaniam et +alias regiones tam distincte, tam illuminate in singulis partibus ante +oculos proponit, ut neque id clavius possint, quibus unicum hoc studium +ac labor est, ut orbis terrarum descriptionem exhibeant[5].» Jam vero +hæc geographica æque ac historica, a poeta versibus comprehensa, multo +magis et tenebunt delectabuntque juvenum animos, et diutius in memoria +eorum hærebunt, quam si ea ex geographico aliquo historicoque libro, +tenuiter scripto, perceperint, vel magistrum ea tradentem et explicantem +audiverint. + +Sed longe maxima utilitas, quæ ad juvenilem ætatem e carminis nostri +lectione redundat, eo continetur, quod plurimum conferre potest ad +formandum acuendumque judicium, si duce magistro instituatur, qui satis +ingenio valeat ad bona a malis præclara et sublimia a tenuibus et +languidis discernenda. Quum itaque Silius totam fere carminis materiem e +Livio, ornatumque tantum non omnem e Virgilio petierit; auctor sim, ut +juvenes in ejus lectione hos ipsos, quorum vestigia ubivis persecutus +est, semper ad manus habeant. Livii comparatio eos docebit, quantum +inter historicam et poeticam rerum narrationem intersit, quique +utriusque sunt termini, colores ac modi. Quod si vero Maronem, quoties +adumbratur, contulerint cum nostro poeta, discent naturalem +simplicitatem epicamque vim ac dignitatem ab argutiis atque inani +verborum tumore et ubertate distinguere. Dici vix potest, quanti sit +momenti ad judicium ingeniumque fingendum, et ad veram linguæ alicujus +poeticique potissimum sermonis indolem rite percipiendam plurium, et +diversæ ætatis, scriptorum comparatio. Quam ob causam omnia Livii et +Virgilii loca, quæ Silius ante oculos habuit et imitatione expressit, +diligentius a me, quam a quoquam reliquorum editorum, adnotata videbis. +Ea tamen plerumque simpliciter tantum laudavi, non interposito judicio +meo, nec ipsis Livii Maronisque verbis adscriptis. Nam non modo hi +scriptores omnium manibus teruntur, cavendumque erat, ne præter +necessitatem ad nimis magnam molem liber excresceret; sed etiam ea, quæ +in hac comparatione opportune moneri poterant, juvenum, et, qui horum +lectionem moderantur, magistrorum judicio relinquere, quam ipse occupare +malui, quippe qui usu didici, quantum hæc exercitatio ad intelligentiam +non minus et sagacitatem, quam ad industriam juventutis acuendam valeat. + + + [Annotatio 1: Vossius de histor. lat. I, 29: «Illud etiam, inquit, + cogitare nos oportet, non a prima se adolescentia huic studio + dedisse, sed jam annis gravem atque ætate languescentem: ita ut + difficile omnino foret, tum demum discere, quo pacto liber + præcipitandus sit spiritus, sic ut quodammodo furenti animo + vaticinari videaris.»] + + [Annotatio 2: Conf. III. Wolf. ad Demosth. orat. adv. Leptinem, + Proleg. pag. 38... 40.] + + [Annotatio 3: Cel. Heyne in Præf. ad Virg. T. I, p. 23, edit. + nost. hæc optat: «Omnino velim mihi aliquem dari, qui a Silii + Italici, Valerii Flacci, Statii et Lucani, Ausoniique et Claudiani + lectione recens studium suum ad Virgilium convertat! non ut ille + loca similia et parallela inani ac vana ambitione congerat; verum + poetæ illi, quos ad Virgilium se composuisse totos manifestum est, + dum non modo in carminum ratione et ordine, verum in ipsa quoque + elocutione, in singulis versibus ac verbis, exprimere eum + laborant, sæpe interpretationem locorum Virgilianorum + suppeditant.» His adjicio verba Vossii de hist. lat. I, 29, + p. 144: «Non plane Silio adulatur Martialis, quum os ei tribuit + magnum facundumque. Quod si de puritate etiam, sermonisque Romani + castimonia certare lubeat; nulli illorum cedat, quos ea, vel + proxima, vidit æstas.»] + + [Annotatio 4: In Diss. de Silio. Ital. §. 13.] + + [Annotatio 5: Huc spectant inpr. lib. III, 222... 405, et VIII, + 356... 616.] + + +SECTIO IV. + + _Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS._ + +His universe de poeta nostro ejusque carmine præmissis, proximum est, ut +quum de opera meritisque eorum, qui ante me ad Silium edendum +adcesserunt, tum de Codicibus ejus MSS. paucis exponam. Quum vero +Drakenborch. quantum ipse, et qui ante eum in poeta recensendo +elaboraverunt, ad eum vel intelligendum, vel emendandum contulerint, +quasque adhuc membranas excusserint, jam in Præfatione editionis suæ +satis luculenter tradiderit; ejus verba liceat nunc mea facere, refectis +tamen nonnullis, quæ repetere nihil adtinet, et notis aliqnot adspersis. + + + PRÆFATIO DRAKENBORCHII. + +Mortuo et rebus humanis erepto Silio, sive id temporum, in foedam +barbariem ruentium inertia ac pessimo studiorum contemtu, sive quo alio +casu adcidisse dicendum sit, unicus, quem nobis reliquit, ingenii fetus +duriore fortuna conflictatus, et oblivione ac silentio tantum non +sepultus esse videtur. Si enim solum Sidonium Apollinarem excipiamus, +a tempore Plinii ac Martialis per tredecim ferme secula nullus fuit, qui +ejus vel verbo meminisse reperiatur. Quin insuper constanti adeo fama et +existimatione hominum seculo XIV volvente periisse credebatur, ut +Franciscus Petrarcha, primus ille humaniorum literarum instaurator, +damnum, quod Silii poema amittendo studia nostra fecisse existimabantur, +resarcire cupiens, opus, cui _Africæ_ nomen dedit, et quo belli Punici +secundi historiam versibus complexus est, composuerit: quod minime +facturus fuisse videtur, si poetæ nostri laborem alibi locorum +delitescentem superesse suspicari potuisset[1]. Depulsis tandem aut +fugientibus, quæ orbi universo obfusæ fuerant, ignorantiæ tenebris, et +felici auspicio renascentibus omnis generis studiis, quum monachalium +bibliothecarum horridas latebras studiose excuterent viri eruditi, etiam +Silius cum infinitis aliis prisci ævi scriptoribus ex squalido situ et +pulvere protractus, et in lucem vindicatus est. Ne vero varias doctorum +opiniones de auctore, loco et tempore, quo Silius repertus est, +memorando patientia lectoris nimium abutar, dicam verisimillimum mihi +videri, Punica hæc inventa fuisse per Poggium Florentinum prope +Constantiam in monasterio Sancti Galli tempore concilii Constantiensis. +Certe Poggium Silii inventorem esse agnoscit Hugolinus, seu Ugolinus +Verinus, qui non longe post hæc tempora vixit, et scriptis inclaruit, +lib. II de Viris Illustr. urbis Florent. ubi Poggium sic commendat: + + Quin etiam sollers Germanis eruit antris + In Latium altiloqui divina volumina Sili. + +Etiam Guarinus Veronensis, sive Franciscus Barbarus, sive alius quis eo +tempore, in epistola, qua Poggio Quintiliani inventionem gratulatur, +quam nuper ex bibliotheca Paullina Lipsiensi publici juris fecit Jo. +_Gottlieb Krause_, ejusdem bibliothecæ præfectus, in vernacula librorum +historia P. I, p. 46[2]: «Tu Tertullianum, tu M. Fabium Quintilianum, tu +Q. Asconium Pedianum, tu Lucretium, SILIUM ITALICUM, Marcellinum, tu +Manilium astronomum, L. Septim. Valerium Flaccum, tu Caprum, Eutychium, +Probum, grammaticos, tu complures alios, BARTHOLOMÆO COLLEGA TUO +ADJUTORE, vel fato functos vita donasti, vel longo, ut aiunt, +postliminio in Latium reduxisti.» Idem denique testatur ipse Poggius in +orat. in funere Nicolai Nicoli, «Quod autem egregiam laudem meretur, +summam operam curamque adhibuit ad pervestigandos auctores, qui culpa +temporum perierant. Qua in re vere possumus dicere, omnes libros fere, +qui noviter tum ab aliis reperti sunt, tum a me ipso, qui integrum +Quintilianum, Ciceronis nostri orationes, SILIUM ITALICUM, Nonium +Marcellum, Lucretii partem, permultosque præterea e Germanorum +Gallorumque ergastulis mea diligentia eripui, atque in lucem extuli, +Nicolai hujus suasu, impulsu, cohortatione, et pæne verborum molestia +esse literis Latinis restitutos.» Locum vero et tempus, quo Silius ex +squalidi carceris horrore ereptus est, memorat Marsus ad Silii lib. +VIII, v. 125: «Hic plurima Silii carmina desiderantur illius incuria, +qui hoc opus exscripsit _apud Constantiam_, urbem Galliæ, ubi hoc poema +jam amissum a POGGIO, viro id ætatis literatissimo, repertum fuit +_tempore divi Nicolai_ Pontificis Maximi: cujus felicissimi pontificatus +auspiciis Latina lingua, quæ Vandalum Gothicumque sapiebat, proprium +decus resumere coepit.» Quamvis autem auctorem et locum recte +designaverit Marsus, in definiendo tamen tempore erravit. Quum enim +Lilius Gyraldus in dial. IV, de Poetar. Historia scribat, Silii Punicum +bellum «eo tempore, quo Christianorum procerum conventus, quod +_Concilium_ nostri, Græci +Sunodon+ vocant, in Germania haberetur, _in +quapiam ibi turri_ fuisse repertum, literis admodum obsoletis et +pervetustis, et cum eo una cariosos quosdam aliorum scriptorum libros,» +dubitandum minime puto, quin inventus sit Silius tempore concilii +Constantiensis, quod habitum est anno post Christum natum [M]CCCCXV et +sequentibus, Johanne XXIV et Martino V Pontificibus Romanis; eodem nempe +loco et tempore, quo etiam Quintilianus, quem male alii in salsamentarii +taberna repertum tradunt. Asconius Pedianus, et Valerii Flacci +Argonauticon priores libri, quos Gyraldus per _cariosos aliorum +scriptorum libros_ designat, inventi sunt. Paribus enim verbis Poggius +ipse locum, unde hos codices extraxit, describit in epistola ad Guarinum +Veronensem, cujus partem olim Mabill. ac Menag. ediderunt[3], sed quam +integram nuper vulgavit supra laudatus _Krause_ dicto loco, «Est autem +monasterium Sancti Galli prope urbem hanc (scil. Constantiam) millia +passuum XX. Itaque nonnulli animi laxandi et simul perquirendorum +librorum, quorum magnus numerus esse dicebatur, gratia eo perreximus. +Ibi inter confertissimam librorum copiam, quos longum esset recensere, +Quintilianum comperimus adhuc salvum et incolumem, plenum tamen situ et +pulvere squalentem. Erant enim _non in bibliotheca_ libri illi, ut eorum +dignitas postulabat, _sed in teterrimo quodam et obscuro carcere, fundo +scilicet unius turris_, quo ne capital. quidem rei damnati +retruderentur, etc. Reperimus præterea libros tres primos et dimidiatum +quarti C. Valerii Flacci Argonauticon, et expositiones, tamquam thema +quoddam, super octo Ciceronis orationibus Q. Asconii Pediani, +eloquentissimi viri, de quibus ipse meminit Quintilianus. Hæc mea manu +transcripsi, et quidem velociter, ut ea mitterem ad Leonardum Aretinum, +et Nicolaum Florentinum.» Scripta autem est hæc epistola _Constantiæ +XVII Kal. Jan. anno Christi_ [M]CCCCXVII: altera vero, quæ Guarino +Veronensi tribuitur, et Silium jam inventum dicit, cujusque particulam +supra laudavimus, _Venetiis pridie Nonas Julias anno Christi_ +[M]CCCCXVII. At Nicolaus V, cujus pontificatu Marsus Silium repertum +tradit, ab anno Christi [M]CCCCXLVII ad annum [M]CCCCLV ecclesiæ Romanæ +præfuit. Insuper Leonardus Aretinus ac Nicolaus Florentinus, seu +Nicolaus Nicolus, ad quos se libros recens inventos misisse Poggius +scribit, primus anno [M]CCCCXLIII e vita excessit, alter anno +[M]CCCCXXX, si Vossio fides habenda, lib. III de Histor. latin. cap. +V et VI, in quo posteriore tamen error typographicus irrepsisse videtur, +quum ipse dicat, exstare Philelfi ad Nicolaum Nicolum epistolam (ea est +lib. II, epist. 18), anno MCCCCXXXVIII (lege MCCCCXXXIII) scriptam. Non +diu tamen post eum annum superfuisse ex ipsa eadem epistola patet, in +qua _vir decrepitus_ vocatur, quum mortuus fuisse dicatur anno ætatis +LXXIII. Quidquid sit, ex ipsa Poggii orat, in funere Nicolai Nicoli, +pag. 103 constat, mortuum esse Nicolum vivente adhuc Leonardo Aretino +aliisque, quos verborum suorum testes laudat. Bartholomæus autem, quo +_collega et adjutore_ Silium inventum dicit Guarinus Veronensis in +sæpius memorata epistola, amicus Poggii fuit, in cujus scriptis sæpius +memoratur, nunc sub nomine _Bartholomæi de monte Polliciano_, nunc _de +monte Peliciano_, nunc denique _de monte Puliciano_; neque alius est ab +illo, quem Silii codicem, unde reliqua ejus poetæ per Italiam exemplaria +descripta sunt, possedisse cognovimus ex Franc. Filelfo, lib. XVI, +epist. 14: «Velim, quam diligentissime odoreris, apud quem hospitetur +ille codex Silii Italici poetæ, quem Antonii Barbadori pater, quo +tempore in monte Publiciano præturam gessit, ex bonis illis Bartholomæi +venatus est, quem Martinus Pontifex Maximus primum secretarium habuit. +Nam codices omnes, quotquot illo exemplari exscripti sunt, depravatos +corruptosque invenio.» Per Poggium itaque hoc modo vitæ et luci +restitutus Silius a doctis magno applausu exceptus, et jam sub ipsis +inventæ artis typographicæ initiis sæpius Romæ, Parmæ ac Mediolani +excusus est. Sed quum partim librariorum scribarum imperitia, partim +operarum atque editorum negligentia deformatus adeo ac corruptus +circumferretur, ut a nemine fere agnosci, aut cum fructu legi posset, in +eo emendando atque interpretando certatim operam posuerunt viri illorum +temporum eruditi. Primi autem, quos in hoc stadio decurrisse accepimus, +fuerunt _Petrus Montopolita_, _Pomponius_, et _Dominicus de Caldariis_, +sive, ut dici maluit, _Domitius Calderinus_, quorum memoria apud Petrum +Marsum in Præfat. in Silium ad Illustr. Principem Virginium Ursinum +exstat. Calderini autem commentarios Silianos memorat etiam Sabellicus +in dial. de linguæ Lat. reparat. et ipse Calderinus in Præfat. ad +Martial. Sed eorum labores lucem vidisse non videntur. His successit +_Petrus Marsus_, Pomponii et Calderini discipulus, qui Silium +commentariis illustratum edidit. Verum quum non corruptos solum et +pessimæ notæ codices, qui vulgo exstabant, secutus fuerit, sed ipse +etiam priora menda novo errorum cumulo adauxerit, nihil commodi Silium +et humaniorum literarum studiosos ex ejus labore cepisse quisque facile +judicare potest. Post Marsum anno [M][D]IV poetam nostrum edidit +_Martinus Herbipolensis_, qui singulis libris argumenta _Hermanni +Buschii_ Pasiphili, natione Westphali, addidit. Ejusdem deinceps Buschii +scholia margini editionum Basileensium ac Parisinæ Colinæi adjecta sunt; +quæ, quamvis _vice uberis commentarii esse posse_ dicantur, raro +quidquam bonæ frugis præstant. Martinum Herbipolensem et Buschium +proxime excepit _Ambrosius Nicander_ Toletanus, qui editioni Juntinæ +anni [M][D]XV præfuit. Magnifice hic in præfatione ad Laurentium +Medicem testatur, Silium «sua arte faberrime politum, et pervigili cura +serenitati pristinæ restitutum ope vetustissimi exemplaris Roma advecti, +atque omnibus maculis detersum defecatumque esse.» Verum tantum abest, +ut splendida hæc dicta factis æquaverit, ut potius omnia contraria +præstitisse dicendus sit. Nulli enim scriptorum, qui ex miserrimo +bonarum artium naufragio elapsi monumenta ingenii ad nostram memoriam +propagarunt, plura ac scelestiora vulnera inflixit aut foeda priorum +temporum barbaries, aut infausta librariorum inscientia, et audax +Criticorum temeritas, quam Silio intulit inconsiderata hujus hominis +mutandi prurigo et insania, ut passim ex adnotationibus nostris patebit. +Utinam igitur imitari maluisset exemplum _Damiani_ cujusdam _Benessæ_, +quem reprehendit, quod Silium a se emendatum jactet, quum ex illo, qui +vulgo circumferebatur, descripserit! Nam si ipse etiam id facere in +animum induxisset, viri docti operæ et labori in tot ineptissimarum +lectionum monstris exhauriendis, quæ passim invitis Musis et Apolline +tersissimo poetæ obtrusit, parcere potuissent. Per Nicandri tamen +vestigia incedere libuit postea _Francisco Asulano_, qui editionis +Aldinæ anni [M][D]XXIII curam habuit; ut editionem Juntinam non vidisse +existimandus sit Barthius, qui ad Statii Thebaid. IV, v. 717, _Silium ab +Aldo vel ejus correctore plane perditum_ dicit, quod de Nicandro +meritissime prædicari potest. In eo tamen a Juntina discessit editio +Aldina, quod initio libri octavi Asulanus ex Jacobi Constantii +collectaneis criticis versus quatuor et octoginta, in Gallia, ut aiunt, +repertos, primus inseruerit. Post hæc tempora, quæ renascentium +literarum quasi infantia quædam aut pueritia censenda sunt, certior +clariorque poetæ nostro lux obfulgere coepit. Quum enim _Ludovicus +Carrion_, dum bibliothecam Coloniensem diligentius lustraret, in +venerandæ antiquitatis manuscriptum, hæc Punica continens, quod tempore +Caroli Magni exaratum fuisse opinatur, incidisset, ejus auxilio sparsim +nonnullis locis in Emendationibus suis opem ferre conatus est, ac Silium +nobis multis partibus meliorem dedit[4]. Quum vero idem codex per +Melchiorem Hittorpium Theologum, ac bibliothecæ Coloniensis præfectum, +etiam _Francisco Modio_ innotuisset, integrum is poetam ad eum recensere +instituit: quem quoniam _cum Homero et Virgilio collatum, ac locis +innumeris emendatum_, ut ipse promisit, aliquando edere in animo +haberet, plerumque veriores modo scripturas, ex Manuscripto depromtas, +in _Novantiquis Lectionibus_ proposuit[5], et uberiores earum +adsertiones commentario, quem meditabatur, servavit; qui magno +reipublicæ literariæ damno, sive ejus morte, sive quoquo alio casu +interceptus, æternum latebit. Anno deinde [M][D]C Silium ad fidem +ejusdem libri Agrippinatis ac mentem Modii emendatum edidit _Daniel +Heinsius_, tum pæne adhuc puer, eique eruditissimas notas addidit, quas +ob teneram ætatem, qua eas conscripsit, _Crepundia Siliana_ vocavit, sed +quarum ipsum nec senem unquam poenituit. Post Danielem Heinsium +memorandus est _Claudius Dausqueius_ Sanctomarius, Canonicus +Tornacensis, qui anno præteriti seculi quinto et decimo, non octavo et +decimo, ut quædam exemplaria exhibent, solita typographis fraude, Silii +Punica non contemnendo commentario illustravit. Optimam hic operam Silio +navare potuisset, nisi insano Modium et Heinsium carpendi studio ut +plurimum in pejora abreptus, ubique se typothetarum mancipium præstare, +et non excusandos eorum errores patienter ferre ac patrocinio suo +probare maluisset, quam verissimas lectiones ex Codice Coloniensi +erutas, cujus ipse etiam excerpta ab Heriberto Rosweydo accepisse +videtur, agnoscere: in quem gravius dicere abstinebo, quod postumam +Modii ac parentis sui famam et nomen, justissima indignatione +inflammatus, passim vindicaverit Nicolaus Heinsius. Eodem tempore, quo +labor ille Dausqueii prodiit, Silio etiam medicas manus admovit vir +infinitæ lectionis _Caspar Barthius_, qui per Janum Gruterum excerpta +veterum membranarum, quæ Oxonii in Collegii Reginensis bibliotheca +servantur, adeptus, eum omnem variis Adversariorum libris recensuit[6]. +Hic autem Codex, licet non ubique tantam, quantam Coloniensis, fidem +mereatur, minime tamen negligendus est; tum quod innumeris locis +verissimas Agrippinatium membranarum lectiones a Modio laudatas egregie +firmet, tum inprimis quod integrum nobis Silium exhibeat, quum +manuscriptum Coloniense, a barbara manu truncatum, dimidio libri sexti +decimi et toto ultimo careat. Barthius vero, qui ceteroquin lumine +mentis quam acerrimo præditus erat, dum Dausqueio, quem poetis +enarrandis longe præcellere censebat, ac plures scriptores illustrasse +optabat, contra Modium et Heinsium plus æquo favet, non raro, ut alter +Ixion, pro Junone nubem amplexus est. Haud longe post Barthium Silii +emendationi etiam animum intendere coepit _Joannes Fredericus +Gronovius_, qui in Observationibus et aliis scriptis egregiam lucem +difficilioribus ac præ reliquis depositis et conclamatis locis ingenio +et ope vetustissimarum editionum adfudit.--Ultimus denique nostra +memoria Silium anno elapsi seculi quinto supra nonagesimum Lipsiæ in +publicum emisit _Cellarius_, qui ex prioribus criticis, Modio, Barthio, +Gronovio, Nic. Heinsio, aliisque, quæ præcipue ad poetæ nostri ornatum +ac decus facere videbantur, conquirens, iisque notas suas addens, +accuratam satis atque concinnam editionem dedit. Maxime vero in +præfatione ad Lectorem laudat et prædicat Fridericum Benedictum +Carpzovium, quod editionem Dan. Heinsii, cui filius Nicolaus Heinsius +manu sua plures conjecturas et emendationes adscripserit, communicare +voluerit, ut eas, tamquam pretiosissimas gemmas, adnotationibus suis +inmisceret. Verum et Carpzovium et Cellarium opinionis hujus falsos +fuisse haud ita pridem casu quodam didici. Adornandæ enim huic editioni +subsidia circumspiciens incidi in Colomesii catalogum manuscriptorum +Isaaci Vossii, in quo inter libros Latinos cum manuscriptis collatos +num. CXXIX memoratum inveni _Silium Italicum Heinsii cum manuscriptis +collatum_. Quum autem ingenti desiderio tenerer hujus libri videndi ac +versandi, quem cum aliis omnibus ejus generis Vossianis Academiæ +Lugduno-Batavæ Curatores Amplissimi maximis inpensis ac sumtibus +bibliothecæ publicæ vindicaverant, humanitate tandem ac beneficio +Wolferdi Senguerdii et Jacobi Gronovii voti compos factus in capite ejus +hæc manu Vossii adnotata reperi, «Multa in Silio castigata, asteriscoque +notata, et excerpta ex Illustrissimi Scaligeri exemplari, manu illius a +mendis purgato.» Quum autem hæc omnia descripsissem, domum redux statim +deprehendi, ea, quæ Cellarius a Carpzovio adceperat, Jos. Scaligero +tribuenda esse, non vero N. Heinsio, qui, quod etiam Vossius fecit, quæ +Scaliger ad oram sui exemplaris adscripserat, sua manu excerpserat: +quare passim in notis vero auctori reddidi. + +Atque hæc ferme sunt, quæ ad hunc diem virorum doctorum labore et +industria in Silio acta sunt: ut vero, quæ restant, absolvamus, videndum +nunc superest, quid ipse in hac editione præstiti. Quum Petrus Burmannus +munere fratris Caroli Crucii, Consulis Lugduno-Batavi, ineditas Nicolai +Heinsii in poetam nostrum notas possideret, quas, detestatus eorum +exempla, qui illaudando facinore his thesauris soli incubare +consueverant, dudum cum orbe erudito communicare gestiebat (quod ut ipse +exsequi posset, varia negotia semper inpediverant), auctor mihi fuit ac +suasor, ut Silio manus admovere, et diutius, quam par erat, latentem +hunc optimarum observationum thesaurum in lucem protrahere vellem. +Auctoritate igitur et inpulsu tanti viri, qui, quod disciplina ejus +fictus ac formatus eram, quid humeri mei ferre poterant, optime +intelligebat, inductus et permotus Nicolai Heinsii primo adnotationes, +quas margini editionis Dausqueianæ variis temporibus, ut quæque in +mentem venerant, allevit, quanta fide potui, descripsi, et cum alio +exemplari editionis Colinæi, cujus oræ, præter quam plurimas +conjecturas, manuscriptorum varias lectiones commiserat, diligenter +contuli. Adhibuit autem Vir Illustriss. et studiosius, quam priores +fecerant, consuluit excerpta codicis Coloniensis, quo olim Carrion et +Modius, membranarum Oxoniensium, quibus Barthius usi fuerunt; deinde +illis quidem non visum manuscriptum Puteaneum, reliquis tamen, quod +fatendum est, integritate ac fide inmensum quantum concedens, quod nunc +in bibliotheca Regis Christianissimi servatur[7], vetustam insuper +editionem Parmensem anni 1481 quam ab Edmundo Figrelio, quondam +Historiarum in Regia Academia Ubsaliensi Professore, ex bibliotheca +Regis Sueciæ utendam adcepit, nonnunquam denique Romanam editionem +antiquissimam Aldinam, aliasque: unde multam observationum silvam nactus +est, ac quam plurimas et egregias lectiones ab ipsius Silii manu +profectas, quas posteriorum temporum librarii et literatores insigni +scelere depravarant ac corruperant, felicissime auctori restituit. +Quamvis autera magnam satis bonæ frugis copiam observationes Heinsianæ +contineant, et solæ insigne decus præ aliis huic editioni addituræ sint; +dubitandum tamen non est, quin multis partibus meliores ac politiores +prodiissent, si auctor ultimam manum, quod acerba et luctuosa studiis +nostris morte abreptus facere nequiit, inponere, et ipse earum editioni +præesse potuisset. Hoc labore perfunctus alia mea conquisivi, quibus +nova, quam moliebar, editio placeret, et lectorem alliceret. Modii +itaque Novantiquas Lectiones et Barthii Adversaria perlegere, et omnia, +quæ ad Silium ornandum faciebant, inde excerpere coepi, ut, quod +nunquam, nisi in hac nunc editione, præstitum erat, quæ ad emendationem +aut illustrationem auctoris nostri passim ac variis locis adnotaverant; +quorumque multiplex in notis Heinsianis mentio fiebat, in ordinem +digererem, et contextui subjicerem. In quo quantum molestiæ mihi +devorandum fuerit, nemo ex æquo æstimare potest, nisi qui, in simile +quondam pistrinum detrusus, eumdem, quem ego, laborem exantlavit. Deinde +quum Danielis Heinsii Crepundia Siliana, quæ paucis paginis ingentem +reconditæ ac non protritæ eruditionis copiam continent, rarius non in +his terris modo, sed ubique etiam, inveniri possent, aut, si casu +invenirentur, quam animose, si molem libelli spectas, et insano pretio +compararentur, non committendum censui, ut bonarum artium studiosi tam +exquisitis bellariis, præsertim data hac occasione, ulterius carerent, +aut sæpe aliquo census detrimento sibi comparare necesse haberent. Ut +itaque recensita, et, quantum fieri potuit, a sordidis typographorum +vitiis et erroribus expurgata, et editionem Lugduno-Batavam et +Cantabrigiensem cum hac nostra comparanti patebit, hic denuo +exprimerentur, curavi. Ne quis autem miretur vel culpet, nullam me +rationem in hac editione habuisse adnotationum, quas in poetam nostrum +conscripsit Dausqueius, æquum Lectorem monendum duxi, nie justissimas +causas habuisse, cur hic repetitæ non sint. Nam quum solo modici +voluminis instar esse possent, studiosorum sumtibus parcere debui, ne, +si eas aliis, quas nunc dedi, adjecissem, mole libri, unde etiam pretium +augeretur, emtorem deterrerem magis, quam allicerem: præterquam quod +etiam longe plurima illis insint, quæ elegantiorum studiorum cultoribus +non magnam utilitatem præstarent, quoniam Dausqueius multa iis +admiscuerit, quæ, nisi infenso odio, quo, nescio quam ob causam, Modium +ac Dan. Heinsium prosequebatur, obcæcatus atque in pejorem plerumque +partem abreptus fuisset, ipse omittenda atque inducenda putasset.--Quum +autem non aliorum modo curas in auctorem nostrum edere, sed ipse etiam +aliquid conari, et in Silio studiorum tirocinium deponere constituissem, +Burmannus, cui quantum hæc editio debeat, jam superius prædicavi, non +contentus ea, quæ vidimus, præbuisse, gratiam etiam, qua valebat, apud +Ezechielem Spanhemium interponere non dubitavit, ut excerpta codicis +Oxoniensis, qui in bibliotheca Collegii Reginensis servatur, et quo +Barthius et Nic. Heinsius usi fuerant, sed cujus variæ scripturæ Colinæi +editioni Heinsianæ adscriptæ non sunt, transmitti curaret. Cujus +beneficio etiam, facile id concedente Richardo Bentleio, Academiæ +Oxoniensis Cancellarii vices agente, collationem ejus manuscripti ad +Cellarii editionem institutam adcepi. Deinde Franciscus Hesselius, olim +in Athenæo Rotterodamensi Historiarum et Eloquentiæ Professor, nunc vero +apud Trajectinos nostros in Collegium Canonicorum ad D. Mariæ +adscriptus, medio ac parario Davide Hoogstratano, ludo literario +Amstelædami præfecto, ejusdem codicis Oxoniensis excerpta, editioni +Raphelengii [M][D]CXI manu viri docti addita, ab eruditissimo viro Petro +_Ulaming_ impetravit: quod, si conjecturis indulgere liberet, idem +exemplar fuisse, quod olim Barthio Silium recensenti ad manus fuit, +gravissimas ob causas suspicarer. Quum vero quibusdam in locis duo hæc +exemplaria, quæ tamen ex iisdem membranis propagata sunt, inter se +dissentire deprehenderem, et ipsum codicem inspiciendi facultatem non +haberem, aut quis fidelius manuscripti Anglicani lectionem expresserit, +satis prospicere nequirem, bona fide tecum agere malui, Lector, eoque in +casu utramque lectionem memorare; ut, quibus ipsas membranas consulere +datur, nihil me in his incertis conjecturis dedisse intelligere queant. +Insuper Jacobus Gronovius editionem Mediolanensem; G. Claramontius, in +ecclesia Walonica apud Amstelædamenses divinorum oraculorum interpres, +editionem Martini Herbipolensis, et Marsi Parisinam; egregius causarum +patronus Gulielmus Best editionem Juntinam, cujus margini pauca +adscripserat Ger. Vossius, liberaliter usui meo concesserunt. Deinde +quum procedente tempore Silius aliquamdiu typographos exercere +coepisset, consilii mei certior factus Jacobus Perizonius primam omnium +editionem, quæ Romæ anno[M]CCCCLXXI excusa est, et nunc cum aliis +nonnullis libris ac scriptis legato ejus in bibliothecam Lugduno-Batavam +commigravit, ad me transmisit; quemadmodum etiam _van der Kloot_ Marsi +Venetam primam: quæ causa est, ut earum ante septimum aut octavum +Punicorum librum in notis meminisse non potuerim. Jo. Herm. Schminckius, +Historiarum atque Eloquentiæ Marpurgi Hassorum Professor ordinarius, +quum ex Iselio, SS. Theologiæ apud Basileenses Professore, audivisse se +meminisset, eum ante quatuordecim admodum annos per Helvetiam +peregrinantem Tiguri in manuscriptum Silii forte fortuna incidisse, +nihil apud amicum prætermisit, ut ejus opera codicis illius excerpta +mihi impetrare posset. Quum vero Iselius ea de re cum Hottingero, +Theologo Tigurino, egisset, isque non modo librum conferendi, verum +insuper, quod raro concedi solet, ad Iselium mittendi potestatem et +bibliothecæ curatoribus ac præfectis impetrasset; excussis omnibus +angulis tandem præter spem codex Silii, quam diligentissime quæsitus, +Tiguri non reperitur. Ut adeo persuadeat sibi Iselius, vel membranas +illas interea temporis scelestis manibus ex bibliotheca Tigurina +subreptas, aut in latebras infortunio quodam amotas fuisse, vel, quum id +ob singularem eorum, quorum curæ hæc bibliotheca commissa est, +diligentiam nullo modo verisimile videretur, Silium, quem se +manuscriptum Tiguri vidisse, et manibus tractasse credebat, in quodam +Helvetiæ monasterio, cujus nunc memoria non occurrebat (plura enim +libris vetustis haudquaquam destituta eodem in itinere perlustraverat), +adhucdum latere; sed cujus, si quam maxime meminisset, ob nuperos per +Helvetiam motus et animorum dissidia videndi aut conferendi nulla spes +supererat. Interim idem Schminckius, qui non minus meis, quam sui ipsius +commodis inservire cupiebat, quum etiam in bibliotheca Guelferbytana +Silii codicem servari intelligeret, non ante conquievit, quam Eccardus, +Professor Helmæstadiensis, recepisset, se varias ejus lectiones +excerpturum, et ad me missurum, qui tamen, quum ex illo tempore variis +negotiis inpeditus fuerit, tum inprimis quoniam ei provincia historiam +ac res gestas Georgii I, Regis Magnæ Britanniæ et Electoris +Brunsvicensis conscribendi inposita sit, fidem datam adhuc solvere +prohibitus est. Ea vero molestius tuli, utrumque hoc negotium in fumum +abiisse, quod simul omnem spem codices aliis, qui Silio opem tulerunt, +non visos nanciscendi penitus mihi præcisam cernerem. Nam præter +manuscripta volumina, quorum modo memini, et ea, quæ Heinsius aliique +Silii interpretes consuluerunt atque excusserunt, quorum integerrimum +etiam atque optimæ notæ Coloniense dudum periisse est quod suspicemur, +rari per Europam poetæ nostri Codices reperiuntur, et nescio, an plures, +quam recentissimus ille, quem ante hoc biennium, quum Lutetiæ versarer, +in bibliotheca Regis Christianissimi videre contigit, sed ob temporis +brevitatem cum editis committere non potui, et sex alii in Italia, +pariter nuper scripti, quorum quinque in bibliotheca Magni Ducis +Etruriæ, unum in bibliotheca Eminentissimi Cardinalis Ottoboni exstare +coram mihi adfirmavit testis oculatus vir eruditissimus, et non modo +Benedictinorum, sed totius etiam Galliæ lumen ac singulare decus, +Bernardus _de Montfaucon_[8]. Codicem enim, quem testimonio Götzii in +descriptione Bibliothecæ Senatus Lipsiensis Lipsiæ exstare credebam, dum +in eum perquirerem, nullum esse, sed calami vitio pro Statio Silium +positum audivi. Auxiliis igitur atque opibus, et quæ ipse habebam, et +quæ amicorum benignitate consecutus sum, instructus Silii recensionem +adorsus sum, illud inprimis adtendens, ut auctoris contextus, quantum +fieri potuit (restant enim etiamnum plurimi nodi difficillimi, qui sine +aliorum codicum auxilio vix solvi posse videntur), ex manuscriptorum ac +vetustarum editionum præscripto quam emendatissimus ederetur: in quo +passim secutus sum, nisi ubi genius linguæ Latinæ vel poetæ aliud mihi +flagitare videbatur, quod tamen paucissimis in locis accidit, +Illustrissimum Heinsium, qui oræ editionis Dausqueianæ, qua uti solitus +fuit, non modo notas suas alleverat, sed etiam ipsum poema, quemadmodum +a manu Silii profectum conjiciebat, antiquorum librorum fide diligenter +atque accurate correxit. Deinde, quoniam codicibus manu exaratis +destitutus forem, sine quibus parcissime conjecturis indulgendum censeo, +illud præcipue in notis egi, tum ut a viris eruditis ex membranis +revocatas lectiones aut ab ingenio profectas conjecturas vel optimorum +auctorum testimonio probarem ac stabilirem, vel receptam lectionem, si +ea præstare videretur, sine cujusquam offensione vindicarem: tum ut ex +priscis editionibus, si fieri posset, ostenderem ac palam omnibus +facerem, quibus gradibus veterum librariorum, typographorum aut +criticorum ignorantia atque audacia Silii manus depravata, et ea, quæ +vulgo, obtinebant, verba substituta fuerint: tum ut decantatam et +omnibus notissimam Silii imitationem Maronianam accuratius demonstrarem: +tum denique, ut loca obscuriora, quæ tirones facile morari possent (æque +enim eorum, quam principum in his literis virorum rationem habendam esse +arbitratus sum), clariori luce perfunderem. + +Possem nunc, mi Lector, ad ipsum poetam evolvendum te dimittere, nisi +data hac occasione, publici juris facienda censerem, quæ nuper ad +difficilem Silii locum lib. III, v. 395, præsente Newtono, Annæ Magnæ +Britanniæ Reginæ Legato, publice prælegit Antonius Maria Salvinius, +Græcarum literarum Florentiæ Professor, mecum vero communicavit Henricus +Brenkmannus, ex ore illius excepta, quibus, quæ Illustriss. Heinsius ad +eumdem locum notavit, egregie confirmantur. Verba Silii hæc sunt, + + At Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis, + Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra + Nebride et Hortano Mænas nocturna Lyæo. + +Ad quæ ita Salvinius: «Nebrissæ Hispanicæ urbis etymon ostentatione +quadam eruditionis ingeniosa ac poetica Silius arcessit a Græcia, quasi, +sicut omnium doctrinarum, illa quoque omnium linguarum parens atque +altrix fuerit. Nebrissæ igitur nomen a Nebride h.e. hinnuli aut damæ +maculosa pelle, derivat, qua Menades seu Bacchæ, tamquam animalis pelle +Baccho dilecti, dorsum ac caput operiebant. Sacra Bacchi nocturna quis +nescit? In iis, quæ Orgia (credo a numinis vi Bacchantiumque ira ac +furore adpellabantur), multa arcana atque infanda perpetrabantur. +Lampzacenum illum obscoenum deum, quem tamquam omnis genituræ præsidem +venerata Priapum adpellavit antiquitas, eumdem cum Baccho esse putabant. +Nec novum est, plura numina in unum conferri, ut videre est apud +Macrobium, veterum superstitionis indagatorem sagacissimum. Priapum +novitium esse Deum, Strabo ait, argumento ejus, quod apud Hesiodum, qui +Theogoniam conscripsit, et de Deorum stirpe accurate verba fecit, de +Priapo altum silentium est: quamobrem Geographus Orthanæ, Conissalo, +Tychoni aliisque similibus apud Atticos diis similem esse pronunciat, ut +aliquid, quod illum quoquo modo repræsentaret, in antiquitate reperiat. +Verba Geographi sunt e libro XIII. +Apedeichthê ho theos outos apo tôn +neôterôn. Oude gar Hêsiodos oide Priapon, all' eoike tois Attikois +Orthanêi, kai Konissalôi, kai Tuchôni, kai tois toioutois.+ _Creatus +deus hic a recentioribus; neque enim Hesiodus novit Priapum, verum +similis est Atticis Orthanæ, Conissalo, Tychoni, similibusque +numinibus._ Qui indicem Latinum Strabonis confecit, _Orthana_, inquit, +_dea Attica_. Imo ego, _Orthana_, inquam, _deus Atticus_. Non est enim ++Orthanêi+ dandi casus apud Strabonem a recto feminino +Orthanê+, verum +a recto masculino +Orthanês+, latine _Orthana_. Nam quod nomen vere +masculum deum significat, non femininum, re ipsa constare videtur. +Quippe procul dubio +Orthanês+ ab erecta virilitate, qua ille deus +insignis est, adpellabatur. Quid hoc ad deam? Ergo Lyæo cognomentum +Orthanæ, quum Baccho Venus incalescat, æquissime tribuit Silius, et +nihil mutandum, nisi quod varianda scriptura, et adspiratio, quæ initio +obrepserat in _Hortana_, ab illo loco removenda, et post _t_ ponenda, ut +sit _Orthana_, +apo tou orthos+, _rectus_, _erectus_, et retinendum, ut +habetur in editione Genevensi, + + ...... Et Orthana Mænas nocturna Lyæo; + +«quod male editores Amstelodamenses mutarunt in _Hortano_, ut +concordarent, ut ita dicam, cum _Lyæo_. Nihil ad hunc locum Daniel +Heinsius in Crepundiis suis ad Silium Italicum.» + + + [Annotatio 1: Eadem est sententia Fabricii et Ernesti in Biblioth. + lat. Tom. II, p. 178; Vossii de histor. lat. I, 29, p. 144, et + Apostoli Zeni Diss. Voss. I, p. 3. Sed refragatur _Lefebvre_ in + Præfat. Edit. Latino-Gallicae p. 10, cujus verba, ab Ill. Ernesti + jam adposita, hæc sunt: «_Je suis actuellement convaincu par la + lecture du Poëme de Pétrarque, que ce Savant en avait un + exemplaire. Drakenborch et M. le baron de la Bastie (Mém. de + l'Académ. des Inscrip. Tom. XV) ont répété, d'aprés Lil. Girald, + que si Pétrarque eût connu le Poëme de Silius il n'en eût pas fait + un sur le même sujet. Je suis au contraire persuadé que Pétrarque + n'a fait le sien, que parcequ'il avait un Silius, qu'il regardoit + sans doute comme le seul exemplaire qui fût resté, et qu'il a + laissé ignorer pour la gloire de son propre ouvrage._» Hanc + suspicionem nimis injuriosam probat censor eruditus in Annal. + literar. Goetting. a. 1782. Additam. pag. 261, 262. + + Videatur quoque Colomesius ad Gyraldi dialog. IV, de Historia + poetarum pagin. 240. _Ed._] + + [Annotatio 2: In _der umständlichen Bücher-historie_. Lips. 1715, + in-8º.] + + [Annotatio 3: Mabillonius itineris Italici p. 211, et Menagius + anti-Bailleti I, p. 46. Integram exhibet etiam Jac. _Lenfant_ ad + calcem Poggianorum. Amst. 1720, in-8º, pag. 309. Præter eum in + Biblioth. lat. Fabricio-Ernestina T. II, p. 259, laudantur Poggii + Opera Basileæ edita p. 272, 394; Menagiana T. I, pag. 97; T. IV, + pag. 90, et Julii Nigri Historia scriptorum Florentinorum vulgata + Italice p. 473.] + + [Annotatio 4: In Emendatt. et Antiqq. Lecti. libris, Antverp. + 1576, in-8º, et Paris. 1583, editis, atque in Tomo III Lampadis + artium Gruterianæ recusis Francof. 1604, in-8º.] + + [Annotatio 5: Editis Francof. 1584, in-8º, et in Gruteri Lampade + artium T. V.] + + [Annotatio 6: Qui prelo excusi sunt Francof. 1624, fol. Cf. Crenii + Animadverss. philol. XI, p. 15.] + + [Annotatio 7: Codex nunc Puteanus, antea Venetus, recentissimus et + male a N. Heinsio collatus, si fides habenda fuerit diligentissimo + _Lefebvre_, qui se accuratius eum excussisse gloriatur.] + + [Annotatio 8: A Lefeb. etiam collatus est _Codex Tellerianus_ sive + Tellieri, in Italia inchoatus anno 1413, absolutus anno 1417 bonæ + notæ, non integer, varia manu scriptus, chartaceus. Præterea in + Bibliotheca latina Fabricio-Ernestina Tom. II, pagin. 174, + laudatur alius codex antiquus, de quo Philippus Rossius in libro, + cui titulus est: _Ritratto di Roma antica_ pagin. 83, ubi de + Bibliotheca Vacana agitur: _Fu portato di Spagna il libro di + Silio, Italico con l'imagine di Annibale, il quale hoggi si + ritrova nella predetta libraria_.] + + +SECTIO V. + + _Catalogus editionum C. Silii Italici._ + + 1471. + +_Romæ per Conradum Suveynheym et Arnoldum Pannartz, in-folio, una cum +C. Calpurnio et Hesiodo._ In fine libri hæc addita: _Anno Dñici Natalis +MCCCCXXI die V mensis Aprilis, summo Pont. Paullo II. Veneto, anno Pont. +VII, Jo. An. Ep[~u]s Alerieñ in insula Cyrno recognitionem absolvit +diebus circiter XV. Lector Benivole vale perpetuo._ + + Aspicis, illustris Lector, quicumque libellos, + Si cupis artificum nomina nosse, lege. + Aspera ridebis cognomina Teutona; forsan + Mitiget ars Musis inscia verba virum. + Conradus Suveynheym Arnoldus Pa[~i] artzque magistri + Romæ impressere talia multa simul. + Petrus cum fratre Francisco Maximus ambo + Huic operi aptatam contribuere domum. + +Principis hujus editionis volumina ducenta septuaginta quinque prelo +exiisse, patet e Catalogo antiquissimo librorum, a duobus Germanis, +Sweinhemio[1] et Pannarzo, qui primi typographicam artem in Italiam +intulere, primum in monasterio Sublacensi et deinde Romæ excusorum ab +ann. 1467 quem Joannes Andreas, Episcopus Aleriensis, exhibuit in nota +illa epistola ad Xystum (Sixtum) IV, 20 Mart. 1472 scripta, et quinto +tomo Bibliorum cum glossis Nicolai de Lyra, in edit. Rom. 1472, in-fol. +præmissa: quæ in epitomen redacta reperitur in Maittarii Annal. typogr. +tom. I, pag. 48, et in Fabricio-Ernestina Biblioth. lat. tom. III, +p. 562 sqq. Memoravit hanc editionem Maittarius l.c. p. 303; sed +accuratius de ea egit Card. Quirinus de optt. scriptt. edd. ad Paulli +gesta II, pag. 174. Exemplar ejus, a Perizonio commodatum, et ab eodem +deinde bibliothecæ Lugduno-Batavæ legatum, Drakenborch. inde ab initio +Lib. VII contulit. A principio carminis Siliani hunc librum excussit +_Lefebvre_, qui tamen non, quoties a vulgatis abhorret, varietatem +lectionis adnotasse videtur, et pauca in eo bona inesse, multisque in +locis unum et alterum versum desiderari monet. + + 1471. + +_Romana altera, edita a Pomponio Læto_, sine nomine typographi. + +Hanc cum vulgatis comparavit _Lefebvre de Villebrune_, qui eam his +verbis laudat: «Minus elegans, quam præcedens: sed eodem tempore, +e multo meliori codice excusa. Viginti sex diebus post editionem Andreæ +prodiit. In fine legitur: _Opus jam neglectum Pomponius recognovit anno +Domini M.CCCC.LXXXI, VI Kal. Maii. Rome_. Editio princeps est ut altera. +Nullum exemplar tam sæpe adcedit ad optimum textum codicis Agrippinatis. +Suas in tribus aut quatuor locis lacunas habet. In-fol. minori forma: +auro contra cara; nec cuiquam Editori nota.» Eam tamen memorarunt Marsus +in Præfat., de Bure _Bibliographie instructive_, Crevenna _Catalogue +raisonné de la collectíon des livres de M. Pierre Antoine Crevenna, +négociant à Amsterdam_, et, qui in Silii edit. Bipont. laudantur, +Hamberger _zuverlässige Nachr. von alten Schriftstellern_, tom. II, pag. +203, 204, et _Catal. de la Bibl. du Roi. Bell. Lettr._ tom. I, pag. 316. + + 1474. + +_Romana III, in-folio._ + +Hanc editionem, cujus meminit Hamberger l.l. primam esse putabat Cellar. +in Præf. Nemo editorum eam vel vidit, vel contulit, excepto forte Nic. +Heinsio; nam editionem Romanam, ex qua varietatem lectionis exhibuit, +non Romanam principem vel secundam, sed hanc tertiam, vel, quæ mox +recensebitur, quartam fuisse suspicor, quoniam a superioribus illis, +quarum lectiones Drakenb. et Lefeb. notarunt, quamplurimis in locis +discedit. Hinc etiam in Varr. Lectt. eam editionem, qua Nic. Heinsius +usus est, _Rom. 3_, vel _R. 3_ vocavi. Utrum vero tertiam, an quartam +Romanam inspexerit, non habeo dicere. Explorent hoc ii, quibus libri ad +manus sunt. Ceterum miror, hanc suspicionem meam nemini ante me +incidisse, omnesque editionem, quam Heinsius manibus versaverit, pro +Romana principe habuisse, quam propterea ab eo male collatam esse passim +observat _Lefebvre_, qui alias in ea lectiones deprehenderat. + + 1480. + +_Romana IV, in-folio._ + +Hunc quoque librum neque a Drakenb. neque a quoquam alio editorum ad +Silium emendandum in consilium vocatum esse, est quod doleamus. Vid. +tamen notata ad edit. præced. + + 1481. + +_Parmæ, in-folio._ + +Editio præstantissima et rarissima, a solo Nic. Heinsio visa et collata. +Vid. Drakenb. Præfat. Plerumque tamen cum Rom. pr. consentit, et ex ea +forsan, vel ex eodem fonte fluxit. + + 1481. + +_Mediolani, in-folio._ In fine ejus hæc leguntur: «Hic Syllii Italici +codex, quamvis esset Romæ impressorum negligentia multis in locis +depravatus, recognitus est ab eodem Petro Justino Philelfo, ut nonnullis +amicis suis obtemperaret, septimo Idus Novembres. Impressit autem +Mediolani Antonius Zarothus, opera et impendio Johannis Legnani: anno +salutis M.CCCCLXXX. PRIMO. LECTOR. BENIVOLE. VALE. PERPETUO.» + +Hanc editionem, quam itidem ex Rom. pr., ab qua raro discrepat, +expressam suspicor[2], contulit Drakenborch. + + 1483[3]. + +_Veneta I_, in-folio. _Sylius Italicus cum commentariis Petri Marsi._ In +fine hæc leguntur: «Venetiis per Baptistam _de Tortis_ MCCCCLXXXIII, die +VI Maii.» + +Exemplari hujus editionis inde a lib. VII, usus est Drakenborch. qui +tamen jam ab initio carminis Siliani lectiones Marsi cum Modio et Dausq. +notavit. Petrus Marsus, Italus genere, ex Marsorum gente oriundus, +copiosos more veterum scholiastarum commentarios scripsit, ter Venetiis +editos et Parisiis recusos. Multa quidem poetæ loca bene illustravit, +et, si Ill. Ernesti, recentissimum Silii interpretem, exceperis, nemo +fere ei anteferendus est. Sed rudis scholiorum moles sæpissime etiam +legentibus fastidium movet, et permulta vel male adcepta et prave +exposita, vel plane neglecta sunt et omissa. + + 1492. + +_Veneta II, cum commentariis Petri Marsi_, in-folio. In fine hæc +leguntur: «Venetiis opera ingenioque Boneti Locatelli: instinctu vero ac +sumtibus nobilis viri Octaviani Scoti Modoetiensis, anno salutiferæ +incarnationis nonagesimo secundo supra millesimum ac quadringentesimum, +quintodecimo Kalendas Junias.» + + 1493. + +_Veneta III, c. commentariis Petri Marsi_, in-folio. + +Hæc editio, a Drakenb. et Fabricio omissa, memoratur Cellario in Præfat. +et Societ. Bipont. quæ eam in Bibl. quoque Francof. ad M. exstare docet, +et laudat Cl. Lengnichii _Beyträge_ Part. II, pag. 123. Vellem tamen, +viri docti editiones Venetas accuratius inter se comparassent, +criticaque cum cura et subtilitate excussissent. + +_Alia Veneta, ann. 1495, fol. cum commentariis Pii_ memoratur in +Bibliothecæ Barberinæ Catalogo, quam tamen frustra quaeri monet Ernesti +in Bibl. lat. Fabric. tom. II, pag. 177. + + 1504. + +_Lipsiæ_ (_Venet._ in Drakenb. Catal.) _ex recensione Martini +Herbipolensis_, in-folio. In fine hæc leguntur: «Habes, candide Lector, +divinum opus Silii Italici de secundo bello Punico, noviter et emaculate +impressum cura et impensis Baccalaurii Martini Herbipolensis, cum +argumentis Hermanni Buschii in singulos libros: ex quibus tibi, quid in +unoquoque volumine continetur, statim apprehendere poteris.» + +Eam consuluit Drakenb. + + 1508. + +_Parisina I_, in-4º, sine notis. In fine hæc leguntur: «Silius Italicus +finit, impressus Parhisii in Bellovisu pro Radulpho _Laliseau_, anno +salutis millesimo quingentesimo octavo, die duodecima mensis Decembris.» + +A nullo editore, quod sciam, conlata. + + 1512. + +_Parisina II, cum commentariis Petri Marsi_, in-folio. In fine hæc +reperiuntur: «Parrhisiis ex ædibus Nicolai de Pratis. XI Kalendas Maii +anno Domini supra millesimum quingentesimum duodecimo, impensis vero +honestissimorum virorum Poncii Probi, et Francisci _Regnault_, +bibliopolarum.» + +Consulta a Drakenb. et accuratior Venetis Marsi, judice Lefeb. + + 1514. + +_Lugduni_ in-8º, _curante Damiano Benessa Ragusæo, apud Barthelemy +Troth_. + +Post editionem Pomponii optima inter veteres, si fides habenda Lefeb. +qui eam contulit. Critica certe cura et subtilitate Benessa omnes quum +seculi XV, tum XVI, editores superavit. Cf. Præf. Drakenb. + + 1515. + +_Florentiæ apud Philippum Juntam, ex emendatione Ambrosii Nicandri, +Toletani_, in-8º. + +Nicander inconsulta et temeraria mutandi corrigendique libidine Siliani +carminis contextum quavis fere pagina foede conrupit. Vid. Varr. Lectt. +et Præfat. Drakenb. Nihilo secius ejus vestigia legit Aldus, quem deinde +Nutius aliique sequuti sunt. Quo factum est, ut interpolatio grassaretur +in omnes fere editiones, ante Drakenb. typis expressas, qui primus +cuncta quasi vulnera, a Nicandro carmini inflicta, sanavit, totque +maculas, ei adspersas, delevit: etsi jam ante eum opera Carrionis, +Modii, Barthii et Dan. Heinsii non infeliciter in emaculando Silio +stabuloque, ut ita dicam, Augiæ purgando versata est. Editiones itaque +hujus et seq. seculi paucis recensuisse sufficiat, quoniam non magna +inde ad nos et poetam nostrum utilitas redundat. Ceterum Drakenb. usus +est exemplari edit. Juntinæ, cujus margini Ger. Vossius pauca +adnotaverat. + + 1522. + +_Basileæ, apud Thomam Volfium, cum argumentis et scholiis in margine +adjectis Hermanni Buschii_, in-8º. + +In hac plura non in melius mutata, teste Lefeb. + + 1523. + +_Venetiis, apud Aldum et Andream Asulanum socerum_, in-8º. + +Asulanus Nicandri vestigiis institit, sed primus inseruit Silii lib. +VIII, versus 145... 225, quos deinde reliqui editores in contextum +receperunt. Nic. Heinsius ad Sil. VIII, 145 hæc notavit: «Versus +octoginta et plures proxime sequentes usque ad versum 225 a vetustis +absunt exemplaribus. Qui nunc leguntur, eos primus Andreas Asulanus, +Aldi Manutii socer, in editionem suam, anno MDXXIII procusam, invexit, +depromtos, ut opinor, ex collectaneis criticis Jacobi Constantii, editis +Fani anno MDVIII qui eos ad Baptistam Guarinum e Galliis fuisse missos +adfirmat cap. XCII. An Silii sint multum ambigo.» Cf. notæ nostræ in +Varr. Lectt. ad l.c. et, qui in edit. Bipont. laudatur, Catal. Bibl. +Bunav. T. I, Vol. I, p. 347; Lefeb. de hac editione ita judicat: +«Pessima hæc, nec spectanda, nisi longum fragmentum, vere Silianum, +reddidisset.» + + 1531. + +_Parisiis, apud Simonem Colinæum, cum argg. et scholiis Buschii_, in-8º. + + 1543. + +_Basileæ, apud Henricum Petri, cum argumentis et scholiis in margine +adjectis Hermanni Buschii_, in-8º. + + 1547. + +_Lugduni_, in-12, _apud Sebastianum Gryphium_. + +Unum alterumque Silii locum in hac editione restitutum esse, monet +Lefeb. + + 1551. + +_Lugduni_, in-12, _apud Seb. Gryphium_. + + 1566. + +_Antverpiæ_, in-12, _apud Philippum Nutium_. + +Ducta et expressa ex ed. Aldina. + + 1568. + +_Antverpiæ_, in-12. + + 1578. + +_Lugduni_, in-12. (Edit. Bipont. addit: apud Antonium Candidum. _Ed._) + + 1598. + +_Lugduni_, in-12, _apud Antonium Candidum_ (le Blanc), cum _argumentis +Buschii_. + + 1600. + +_Lugduni Batavorum_, in-24. _Silius Italicus de secundo bello Punico: in +quo ad codicis Modiani fidem versus spurii ejecti sunt, ac legitimi +substituti; notæ uberiores sub <f>Crepundiorum Silianorum</f> titulo +adjectæ opera Dan. Heinsii. Ex off. Plantin. Christophori Raphelengii._ + +Ratio et præstantia hujus editionis, quæ criticis usibus non parum +inservit, vel ex ipso titulo cognoscitur. Crepundia Siliana Dan. +Heinsii, tunc temporis nondum viginti annos nati, perrara sunt, etsi +Cantabrigiæ a. 1646 recusa. Numquam satis commendabuntur, judice Lefeb., +et in Præf. Drakenb. bis amplissimis ornantur verbis. Neque ego is sum, +qui variæ ea et reconditæ doctrinæ copia abundare negem. Sed in +emendando Silio non multum poetici ingenii produnt, et ad ipsam quoque +ejus interpretationem parum inde profeceris. Primum enim, si quatuor vel +quinque libros priores exceperis, in reliquis quidem Heinsius vix decem, +et nonnumquam non nisi quinque sive sex locis notas adspersit. Deinde +eruditioni expromendæ magis, quam par est, indulget, eaque passim vel +minus accurata, vel nimis aliena est et copiosa. Nam plura Græcorum +scriptorum, quam Silii verba et loca, vel emendare vel exponere conatur, +et omnino id fere agit, ut vocabulum aliquod seu locum carminis +adripiat, cui multa quidem docta et plerumque ex Græcorum fabulis, +ritibus et grammaticis hausta, vel ad horum linguam totamque +antiquitatem spectantia, sed vel hanc ob causam parum apta et ab ingenio +juveniliter luxuriante, quod in Græcorum quoque poetarum versibus +latine, vel in Romanorum locis græce reddendis sæpius exercetur, +profecta adfundat. + + 1601. + +_Antverpiæ_, in-12, _apud Gislenum Jansenium_. + + 1603. + +_Lugduni_, in-12, _apud Johannem Pillehotte_. + + 1603. + +_Lugduni_ (Genevæ), in-4º, _apud Sam. Crispinum_, in corpore omnium +veterum poetarum Latinorum: Ed. I, Vol. II. (In edit. Bipont. +inscribitur: Aureliæ Allobrogum. _Ed._) + + 1607. + +_Genevæ_, in-12, _apud hæredes Jacobi Chouet_, cum argumentis Buschii. + + 1611. + +_Lugduni Batavorum_, in-24, _apud Christoph. Raphelengium_. + + 1611. + +_Genevæ_, in-4º, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum. Ed. II, +Vol. II, pag. 146... 263. + + 1614. + +_Lugduni_, in-8º, _ap. Joh. Pillehotte_. + + 1615. + +_Parisiis_, in-4º, _apud Davidem Douceur_. _In C. Silii Italici Viri +Consularis Punica, seu de bello Punico secundo Libros XVII, Cl. +Dausqueius Sanctomarius Canon. Tornac._ Quædam hujus editionis exempla +annum 1618 præ se ferunt. In Dausqueii commentario multa quidem insunt +bona, et ipse erat homo omni doctrina ornatissimus, sed non satis +digesta et subtili, unde parum feliciter plerumque et interpretis et +critici partes agit. Præterea lectoribus sexcenties non tædium modo, sed +bilem quoque movet, quoniam infesto in Modium et Dan. Heinsium animo +cæcoque iis contradicendi studio incensus, omnia fere ab iis recte et +egregie emendata respuit, et ubivis vulgatam lectionem, quamvis ineptam, +tuetur et revocat. Hinc sæpius meliora vidit et probavit; sed nihilo +secius frugibus inventis, glandibus vesci, et Nicandri somnia defendere +maluit, quam veritati manus dare. Cf. Præf. Drak. + + 1616. + +_Lugduni Bat._ in-4º, in corpore poetarum Latinorum, cura Alexandri +Ficheti S.J. edito. + + 1618. + +_Antverpiæ_, in-12, _ex off. Plantin. Raphelengii_. + +Editio D. Heinsii repetita. + + 1620. + +_Amstelodami_, in-24, _apud Guil. Janssonium_. Præmissa est Silii vita +per Herm. Buschium. + + 1627. + +_Amstelodami_, in-24. Eadem editio repetita. + + 1627. + +_Genevæ_, in-4º, in corpore poetarum Latinor. Ed. III, Vol. II. + + 1631. + +_Amstelodami_, in-24, _apud Guil. Blaew_. + + 1640. + +_Coloniæ Allobrogum_ (Genev.), in-4º, in corpore omnium veterum poetarum +Latinorum. Ed. IV. + + 1646. + +_Cantabrigiæ_, in-12, _apud R. Daniel._ _Crepundia Siliana Danielis +Heinsii._ A Rogero Danieli addita est ejusdem Heinsii dissertatio de +veræ Criticæ apud veteres ortu, progressu usuque, tum in ceteris +disciplinis, tum in sacris: et de religione Ægyptiorum, Græcorum, +Latinorumque ex Oriente repetenda origine. + + 1656 et 1672. + +_Lond._ Fol. cum iconibus æri incisis. Cum Anglica metaphrasi Silium +edendum curavit Thomas _Ross_, Eques et Regiæ Bibliothecæ præfectus: qui +etiam Silianum carmen a Scipionis triumpho ad Hannibalis usque necem +continuavit. + + 1695. + +_Lipsiæ_, in-12, _apud J. Thomam Fritsch._ _C. Silii Italici, Viri +Consularis, de bello Punico secundo Libri XVII. Christophorus Cellarius +recensuit, et notis, et tabulis geographicis, ac gemino indice, rerum et +latinitatis, illustravit._ + +Conf. Præf. Drakenb. + + 1713. + +_Lond._ Fol. in Maittarii corpore poetarum Latinorum. + + 1717. + +_Trajecti ad Rhenum_, in-4º, _apud Guilielmum Van de Water_, Academ. +Typogr. _Caii Silii Itatici Punicorum libri septemdecim, cum excerptis +ex Francisci Modii Novantiquis Lectionibus, et Casp. Barthii +Adversariis, tum Danielis Heinsii crepundiis Silianis, et postumis notis +Nicolai Heinsii, nunc primum editis, curante Arnoldo Drakenborch, cujus +etiam annotationes passim additæ sunt._ + +Conf. ipsius Drakenb. Præf. Ad eum plane transferri potest judicium, +quod Cel. Heyne in ed. Tibulli pag. XVIII, de Broukhusio tulit: +«Drakenborch, elegantis ingenii vir et multarum literarum, haud dubie is +est, cui Silius plurimum debet: si non interpretatione, tamen +subsidiorum criticorum adparatu. Nam quæ boni interpretis munus +postularet, parum exploratum habuisse videtur: pro more enim sui seculi +nihil videt, quod illustrandum sit, nisi ubi in exquisitiorem loquendi +formam inciderit aut varietatem lectionis offenderit: tum vero +exemplorum nube involvit et lectorem et poetam; luce interdum, quam +exspectabat, subducta magis quam inlata.» + + 1765. + +_Mediolani_, III Vol. in-4º, cum versione Italica Monachi Maximiliani +Buzii. + +Pessima editio, judice Lefeb. + + 1775. + +_Mitaviæ_, in-8º, _apud Frider. Hinzium._ _C. Silii Italici Punicorum +libri septemdecim e recensione Arnoldi Drakenborch curavit et Glossarium +Latinitatis adjecit Jo. Petrus Schmidius._ + +Editor, præmissa Præf. Drakenb. et Cellarii Dissert. de C. Silio +Italico, textum a Drakenb. datum repetiit, et magnam conjecturarum +N. Heinsii partem quæque alia in animadverss. VV. DD. in editione +Drakenb. ad intelligentiam poetæ apta viderentur, in Glossario breviter +exhibuit, adspersis notis quibusdam et conjecturis: de quibus acre hoc +judicium facit Lefeb. «In iis sæpe futilissimus nugator: cui satius +fuisset, Silium nunquam adtigisse.» + + 1781. + +_Parisiis_, in-8º, via et ædibus Serpentinis. _C. Silii Italici de bello +Punico secundo Poema, ad fidem veterum monimentorum_ (codicum) +_castigatum, fragmento auctum. Operis integri editio =princeps=. +Curante Joan. Bapt. Lefebvre de Villebrune._ + +_Lefebvre_ V.C. eodem tempore aliam poetæ nostri editionem, quæ tribus +Voll. continetur, et præter carmen Silianum Gallicam ejus versionem +exhibet, excudendam curavit, eique indicem subjunxit, cui titulus est: +_Nomenclature historique et géographique_: in quo, ut et passim in Notis +criticis, Latinæ editioni subjectis (Part. II, pag. 1... 148), permulta +consarcinavit, quæ vel tironibus nota sunt, et, quum Celticæ, Punicæ +aliarumque Orientis linguarum aliquam sibi cognitionem habere videretur, +ubivis etymologias, ex iis petitas, intexuit. Rerum trivialium +multitudinem ipsi condonaremus, si Germanos, non populares suos, eas +docere in animum induxisset. Nam ipse profitetur: _Si j'avais écrit pour +les Allemands, j'aurais tout dit, sans passer le moindre mot; parceque, +en qualité d'Allemand, j'aurais eu droit de supposer tous mes lecteurs +ignorants. Mais nous avons plus d'honnêteté en France._ Præf. pag. XXXV. +Quam docte autem et ingeniose originem vel populorum, urbium et +fluviorum a Scythis, Celtis et Slavis, vel singulorum verborum et +loquendi formularum ex Græca, Punica, Ebræa, aliisque Orientis linguis +sibi deducere videatur, cognoscitur vel ex notis ad lib. I, 25, 235; +III, 26, 338, 395, 682; IV, 534, 786 (_Domus_, a +demô+, ædifico); VI, +609, 632; VIII, 362, 472, 473 (Barbare _harundo_, _harena_ in Drak. +Melius _arundo_ a voce Celtica _rod_, _rud_, id est, _canna_, _juncus_; +inserto _n_ ut sæpe, et præposito _a_, spiritu leni. Ita _arena_ ab +_areo_, _aresco_, ut _aridus_), 492, 520; X, 414; XI, 265 (_Capitolium_, +vox composita binis vocibus Celticis et Punicis _cap_, petra, et _tol_, +vel _tal_, alta), 551; XIV, 40, 634; XV, 672, 721. Quod ad criticum ejus +adparatum adtinet, præter tres membranas, a Carrione, Modio, Barthio et +Nic. Heinsio conlatas, usus est codice Tellieri (v. sup. not. 1, p. 444) +omnibusque editionibus priscis, et inter eas Romana II et illa Damiani +Benessæ, quas reliquis longe anteferendas censet. Quibus præsidiis ad +poetam recensendum instructus omnino bene de eo meritus est, multa quum +ingeniose conjecit, tum recte emendavit, et sive conjecturas, +correctiones et explicationes aliorum novis argumentis pluriumque +librorum auctoritate, sive lectiones, ab iis frustra sollicitatas et +temere rejectas meliore interpretatione stabilivit. Sed multo plura ipse +vel citra necessitatem, vel perperam et invita Minerva immutavit, +sæpiusque ea, quæ a solo ingenio profecta sunt, ne admonito quidem +lectore, nec addicentibus libris in contextum recipere nulla ipsi +religio est. Nec mirum; nam ipse præcipit; _Que les bonnes leçons soient +dans le texte, ou marquées séparément, il n'importe._ Nonnunquam adeo, +quasi inter lectiones, quæ ipsi in mentem venerint, et quæ codicum +auctoritate firmentur, nihil intersit, ad librorum MSS. fidem provocat, +dum ingenii sui fetus nobis propinat; v.c. lib. VI, 609, ubi nulla +lectionis varietas in libris, quotquot adhuc innotuerunt, deprehenditur, +hæc notavit: «Sensu loci nil clarius, nihilque minus perspectum omnibus +editoribus. Æternus forem, si eorum nugas hic ventilarem. Pro _tandem_ +legit Drakenb. _mentem_ contra fidem scriptorum. Non dixit poeta _dat +mentem_, sed _dat deponere_, ut _dat habere_, ne alia sexcenta adferam: +hebraismus est.» Ib. v. seq. «_gentem_. Absurde Drak. _tandem_.» +(Drakenb. servavit lectionem omnium librorum, et in notis eamdem fere +medicinam, sed timide, loco adtulit.) «Non male fuit affectus hic locus, +nisi ab ipsis editoribus; legendi erant scripti.» Quanta autem +humanitate, modestia et urbanitate (_honnêteté française_) vir doctus, +qui omne Gallorum +lêkuthous+ exsorbuisse sibi videtur, vel suas +conjecturas venditet, vel aliorum conatus refellat, ex qualibet fere +Notarum pagina intelligitur. Sufficiat hæc ejus verba laudasse: II, 345, +_Absurdissimus est Drak._ II, 467, _Absurde_ venis _in Drak._ II, 614, +_Ineptiunt hic Heynsii, qui volunt_ paventem _aut_ paventum. V, 410, +_Miror omnium editorum oscitantiam._ _Putidus est hic more suo +Barthius_. VI, 160, _Ineptit H. qui vult_ saniem. _Prope assentit +incautus Drak. in notis_. VI, 276, _Nullus hic Drak. cui pessima quæque +placuerunt_. VI, 360, _Absurde H._ durum ad tempum opem: _non +intellexit_. VI, 413, _Absurde Heynsius_ arceri. _Fucum sibi facit +Drak._ VI, 649, _Absurdissimus est hic Drak. in textu, ubi_ dives +_scribit; delirat prope in notis_. VI, 689, _Mira est hic oscitantia +Drak. et aliorum_. VII, 153, _Absurdissimus est hic Drak. qui vult_ +discussit, _vel_ diffinxit: _vox_ diffinxit _barbara est_. VII, 184. +_Delirant prope hic Heynsius et Drak. dum obtrudunt_ decerpsit. VII, +280, 283, _Dormiunt H. et D._ VII, 382, _Fungum vult H. qui offert_ +celebranda. VII, 421, _Inepte H._ despectat. _Non capit; fucum sibi +facit Drak. qui hanc emendationem probat_. VII, 435, _Ineptissime_ +evolvens _H._ VIII, 107, _Putide ineptit hic Barthius, quem incauti +Heyns. et Drak. audiunt_. VIII, 263, _Nil non absurdi promunt hic H. et +D. ut_ petulantia _intrudant_. VIII, 315, _Ineptit hic Drak. qui vult +inserere_ te _ante_ fer, _duce malesuado H._ VIII, 425, _Ineptit +doctissime hic Heynsius, quum vult_ verno. VIII, 428, _Iterum ineptit +Heyns._ VIII, 547, _Ineptit docte hic H._ IX, 645, _Sapit importune hic +D. qui alibi sapere ita debuerat. Fucum ipsi fecit H._ XI, 163, _Ineptit +hic ineptissime, et, fas sit dixisse, ignarissime D. cum H._ Similia +sexcenties obvia, quæ quum legimus, videbimur nobis Gallicæ elegantiæ +imaginem expressam cernere, cui si nostrorum hominum elegantiam +comparamus, magnopere nos ejus poeniteat necesse est[4]. Ceterum si quis +miretur, quid sit, quod nos operis integri _editionem principem_ sibi +debere glorietur _Lefebvre_, sciat, eum lib. VIII, versus 145... 225 +(quos tamen Andreas Asulanus jam a. 1523 et post eum alii in contextum +receperant), inseruisse, et lib. XVI, inde a v. 27, fragmentum, ut +putat, egregium, cujus etiam in titulo mentionem fecit, in editionem +invexisse. Id e codice Biblioth. Reg. Paris. (qualis ille sit... nam +Puteanum, a Nic. Heinsio jam excussum, innui vix crediderim... non habeo +dicere, quum vir doctus nec pluribus, nec, quod sciam, aliis locis[5] +ejus meminerit) depromtum esse monet, et in Præfat. inverecundiæ +adcusat Fr. Petrarcham, qui illud, quibusdam mutatis, sibi vindicaverit, +suoque poemati Africæ lib. VI, non modo totum adsuere, sed etiam in +oratione Syphacis, a Lælio Romam abducti, paraphrastice imitari non +veritus sit. Quoniam nondum mihi persuadere potui, hoc fragmentum ab +ipso Silii ingenio profectum, et olim a me quoque recipiendum esse; +liceat mihi, totam hanc morientis Magonis declamationem una cum notis +editoris nunc cum levioribus communicare: + +.... +III, 26, 338, 395, 682; IV, 534, 786 (_Domus_, a +demô+, ædifico); VI, +.... +qui omne Gallorum +lêkuthous+ exsorbuisse sibi videtur, vel suas +.... + + Sed postquam medio juvenis stetit æquore pronus, + Vulneris increscens dolor, et vicinia diræ + Mortis agens, stimulis ardentibus urget anhelum. 30 + Ille, videns propius supremi temporis horam, + Incipit: «Heu! qualis fortunæ terminus altæ! + Quam lætis mens cæca bonis! furor ecce Potentum + Præcipiti gaudere loco: status ille procellis + Subjacet innumeris; sed finis ad alta levatis 35 + En, ruere. Heu! tremulum magnorum culmen honorum, + Spesque hominum fallax, et inanis gloria fictis + Illita blanditiis! heu! vita incauta, labori + Didita perpetuo, semperque incerta, nec unquam + Sat mortis prævisa dies! heu! sortis iniquæ 40 + Natus homo in terris! animantia cuncta quiescunt: + Inrequietus homo, perque omnes anxius annos + Ad mortem festinat iter! Mors, optima rerum, + Tu retegis sola errores, et somnia vitæ + Discutis exactæ: video nunc quanta paravi, 45 + Ah! miser incassum: subii quot sponte labores, + Quos licuit transire mihi! moriturus ad astra + Scandere quærit homo; sed mors docet omnia quo sint + Nostra loco. Latio, quid profuit, arma potenti + Et tectis inferre faces? quid foedera mundo 50 + Turbare, atque urbes tristi miscere tumultu? + Aurea marmoreis quidve alta palatia muris + Erexisse juvat, postquam sic sidere lævo + Sic diro periturus eram! carissime frater, + Quanta paras animis! heu! fati ignarus acerbi, 55 + Ignarusque mei.» Dixit: tum liber in auras + Spiritus egreditur, spatiis unde altior æquis + Despiceret Romam simul et Carthaginis urbem: + Ante diem felix abiens, ne summa videret + Excidia, et claris quod restat dedecus annis, 60 + Fraternosque suosque simul Patriæque dolores. + Ecce aliud decus, etc. + + (NOTÆ EDITORIS: v. 28. Fraudulenter Fr. Petrarcha _Hic postquam_, + et frustra _Poenus_ pro _pronus_.--32. Male Petr. _alte est_, + secutus vitiosam lectionem _altee_.--35. Male Petr. _et + finis_.--38. _Incauta_. In codice et Petr. _incerta_; sed e + sequenti versu, a Librario, ut sæpe errarunt.--39. _incerta_. Sic + codex. Male Petr. _heu certa_.--40. _Sat_. In cod. et Petr. + _Stat_. Quæ sæpe alternant, ut lib. XII, 589, occurrunt _stant_ in + c. P. _Stat_ in R. 2, c. T. pro _sat_: et lib. VIII, 493, + not.--Ib. _Heu! sortis_. Nota elegantem hellenismum, ignotum in + toto poemate Petrarchæ.--41. _Animantia_. In cod. _ajatia_. Petr. + _animalia_.--44. _somnia_. Absurde Petr. _lumina_.--47. _Quos_. In + cod. _quot_, a Librario. _Quos_ recte in Petr. Ibid. _transire_. + Vox Ciceroniana pro _omittere_.--48. _quo... loco_. Vide lib. I, + v. 598; Virg. IX, 723.--49. _potenti_. Sic recte Petr. In cod. + _petenti_; quod falsum. _Bellum_ ipse Hannibal intulit.--50. + _mundo_. Recte codex. _Turbare foedera mundo_, ut in Virg. _totis + turbatur agris_, et _terraque marique movebunt_ lib. XIII, 865. + Vide not. ad I, 37. Male Petr. _mundi_.--53. _sic diro_. Vide lib. + VI, v. 302. Hæc obscure in codice, ubi quasi _sub dino_, vel + _duio_. Male Petr. _in pelago_, mutavit.--55. _Quanta paras + animis_. In cod. _quantas parax ais_. Sic _aios_ pro _animos_ in + c. T. lib. IV, 36. Cf. Sil. XII, 555; lib. III, 59; lib. I, 136. + Antea _frater_: similem prosphonesim habes lib. XVII, 260.--57. + _æquis_. Sic recte Petr. In c. _aquis_.--58. _Despiceret_. Recte + Petr. In c. _dispiceret_: sed vide lib. XII, 488.--59. _Ante + diem_. Nempe violenta morte, non _fato concedens_, ut loquitur + Tacitus. Vide insignem locum Virgilii, IV, 620.--60. _Excidia_ + C. Absurde in Petr. _excitata_. Ibid. _annis_. Sic c. In Petr. + _armis_, quod placebat. Hæc enim sæpissime alternant in + scriptis.--61. _suosque simul_. Omittitur _que_ in cod. ut sæpe in + scriptis. Sic lib. XIV, vers. ultimo legitur in c. T. _terras + fretum_: requiritur _terrasque fretum_. Errorem hic emendavit + Petr. in quo recte _suosque simul_). + +Hos versus Silianos esse, quum Petrarchæ potius latinitatem et temporis, +quo is vixerit, philosophiam redoleant, magnopere dubitat Vir summus in +ephemerid. litterar. Goett. a. 1782. Additam. scid. XVII, p. 262, in qua +doctissima ejusdem libri censura (pag. 257... 266) pleraque eorum, quæ +notavimus, jam occupata videmus. + + 1784. + +_Biponti_, ex typographia Societatis, in-8º. _Caii Silii Italici +Punicorum libri septemdecim ad optimas editiones collati. Præmittitur +notitia literaria studiis Societatis Bipontinæ. Editio accurata._ + +Silii vita auctore Crinito præmittitur notitiæ literariæ e Fabricii +Bibl. lat. a Jo. Aug. Ernesti auctius edita T. II, lib. II, c. 12, +p. 172... 174. Eam index editionum Silii Drakenborchiano et +Fabricio-Ernestino auctior (p. X... XVIII), in quatuor ætates digestus; +quæ sunt: I. _Ætas natalis_, 1471... 1514. II. _Ætas Juntino-Aldina_, +1515... 1600. III. _Ætas Modio-Heinsiana_, 1600... 1695. IV. _Ætas +Cellario-Drakenborchiana_, 1695... 1781. Pag. XIX... XXVII, repetita +sunt Herm. Buschii argumenta, et pag. 1... 426, poeta ipse ex +Drakenborchi recensione expressus est: in fine autem adjectæ variæ +lectiones editionis Parisinæ Jo. Bapt. _Lefebvre de Villebrune_. + + 1791. + +_Lipsiæ_, in libraria Weidmannia, in-8º. _Caii Silii Italici Punicorum +libri septemdecim. Varietate lectionis et commentario perpetuo +illustravit Jo. Chr. Theoph. Ernesti, Prof. Lipsiens. Accedit index +uberrimus. Volumen I_, quod decem priores poetæ libros complectitur. +Brevi præfationi subjuncta disquisitio de carmine Siliano pag. X... +XXXII, præfatio Drakenb. p. XXXIII... LIII. Silii vita, auctore Crinito +p. LIV, LV, notitia literaria de Silio ex Fabricii Biblioth. lat. pag. +LVI... LVIII, index editionum Silii, ex edit. Bipontina repetitus +p. LIX... LXV, et testimonia veterum de Silio p. LXVI... LXVIII. Textus +editionis Drakenb. prælis adcommodatus, neque (ut ipsis V. Cl. verbis +utar), præter aliquot loca, quorum emendatio et necessaria esset, et +novis editoris Francogallici curis, hoc est, codicum et librorum nondum +collatorum auctoritate vel consensu firmaretur, quidquam in illo mutatum +est. Substratæ autem sunt ei brevissimæ notæ criticæ, a commentario +sejunctæ. + +Quemadmodum Drakenborch adparatu critico optime de Silio ejusque textu +promeruit; ita, si interpretationem respicias, plurimum poeta debet Ill. +Ernestio, qui primus eum commentariis perpetuis illustravit, omniumque +ipsius interpretum haud dubie princeps est censendus. Vir Cel. id +consilii secutus est, ut de explicatione potius obscurorum laboraret, +quam de emendatione corruptorum. Ipse enim vix tribus vel quatuor locis, +stupore et incuria librariorum depravatis, mederi conatus est, et ex +omni copia tam variarum lectionum, quam conjecturarum emendationumque, +ab ingeniis virorum doctorum, etiam N. Heinsii, profectarum, non nisi +paucas easque graviores excerpsit, quoniam in hac quidem re nimis pauca +quam nimis multa dicendo peccare maluit, nec utilem operam esse putat, +quæ in conjecturis sive faciendis sive dijudicandis collocari solet. In +commentario autem omnia loca, in quibus lectores hærere possent, +interpretari studuit, et non modo totam poetæ doctrinam et artem, +singularumque partium venustatem et ornatum, magna judicii acie rectoque +elegantiæ sensu explicavit, sed etiam ingenii luxuriem vel verborum +ubertatem, et quæ alia in Silio vituperanda videntur, diligenter, sed +nimis forsan acerbe, notavit. Quamobrem ipse profecto ad Silianum carmen +edendum numquam animum adjecissem, si novam ejus editionem a tanto Viro +parari ante comperissem, quam priores operis mei plagulas jam typis +exprimendas curassem. Dimidiam autem libri partem jam ejus redemtori +tradideram, quum hæc Lipsiensis editio ad me mitteretur, quæ causa est, +quare ejus in fine demum quarti Punicorum libri aut initio quinti +mentionem in notis facere, nec nisi raptim illam perlustrare potuerim. +Quod etsi magnopere doleo, tamen quæ in ea, et quidem in prioribus +potissimum libris, melius forte exposita aut observata deprehendero, +olim Addendis et Corrigendis inserere constitui, si Cl. Editor, quod +spero, hanc mihi veniam perhumaniter dederit. Ut contra, quantum equidem +possim, ad summam hujus editionis perfectionem conferam, et auctor ejus, +quos ego reperisse mihi videor, ipse _egregio inspersos deprendat +corpore nævos_: præter ea loca, quæ jam in notis meis inde a Lib. +V passim excitavi, plura aliquando forte alibi (_in d. Magazin für +öffentliche Schulen und Schullehrer_) indicabo, in quibus Virum Summum +vel non satis acute vidisse, vel etiam errasse arbitror. Quis enim est +ita lynceus, ut quavis hora, et in rebus tam multis, tam variis et sæpe +tam minutis, semper vera cernat, et in tot tantisque tenebris nihil +obfendat, nusquam incurrat? + + 1792. + +_Londini_, 2 vol in-8º (in-12). C. Silius cum notis criticis. _Ed._ + + 1797. + +_Londini_, 2 vol. in-12. Eadem editio repetita. _Ed._ + + + [Annotatio 1: Hoc nomen apud Fabricium in Biblioth. lat. Tom. II, + pag. 174, invenio scriptum, _Schweinheim_. _Ed._] + + [Annotatio 2: Et hoc innuit Fabricius Biblioth. T. II, p. 174. + _Ed._] + + [Annotatio 3: Fabricius, l.l. ante hunc annum ea notat: «quæ in + Silium elucubrarunt _P. Mantopolita, Pomponius et Domitius + Calderinus_, neminem novi, qui typis exscripta viderit.» _Ed._] + + [Annotatio 4: Ea acerbius et iniquius dicta sunt. Non enim locum + hic habent ea poetæ verba: _Et crimine ab uno Disce omnes_. Quod + si _Lefebvre_, omni exuta urbanitate, Germaniæ Doctos indigne et + injuriose insectatus est, eum clarissimo _Ruperti_ castigandum + trado; sed non æquum est omnes Gallos _unius ob noxam_ eadem poena + teneri. Neque in uno homine sita et circumclusa est Gallica + elegantia; immo Nostri omnes qui rei literariæ student, modeste et + vere fatentur maximam sibi lucem affulgere a Germanis, quorum + summam eruditionem, acumen ingenii subtilissimum, et acrem in + laboribus patientiam nunquam satis admirari possum. _Ed._] + + [Annotatio 5: Nullus Silii e Biblioth. Regia Paris. codex, quem + viderim, habet hos versus. Leguntur tantum modo in parvo libro (nº + 8206), qui non Silium continet, sed multa e diversis scriptoribus + loca excerpta. Immo qui illo loco præmittitur titulus, opinionem + Cl. _Lefebvre_ nullo modo confirmat; ea enim, quantum oculi mei + valent, verba sunt: «Oratio hæc in Africa dicta fuit primo, et + fuit Magonis, fratris Hannibalis, qui tempore belli Punici + secundi, dum cum Liguribus bellum gereret, fuit apud Gemeam + vulneratus, in Africam rediens, dum esset apud _Saguntum_ (sic), + vicinus morti sic locutus est, in fine VI Lybiæ Africæ.» Extrema + hæc verba plane Petrarcham indicant, non vero Silium; hinc tamen + fragmentum hoc a Cl. _Lefebvre_ desumptum patet, quum in charta + quam ipse juxta apposuit et signavit, propria manu exscriptum sit, + et Silio attributum. _Ed._] + + +SECTIO VI. + + _De hujus editionis ratione et consilio._ + +Superest, ut de opera mea totaque ratione, quam in Silio edendo +sequendam duxerim, nonnulla adjiciam. Prima utique et perpetua cura fuit +hæc, ut, quicumque mea editione uteretur, aliam non magnopere +desideraret, sed in ea reperiret, quidquid boni et præclari ad poetam +emendandum illustrandumque docti homines contulissent. Semper enim mihi +displicuit mos et consuetudo eorum, qui ubivis lectores, etiam obscuris +in rebus ac locis, ad alias editiones remittunt, adeoque hanc iis +necessitatem imponunt, ut, quot sunt unius scriptoris editiones a viris +doctis curatæ, tot habeant et coemant, si, quæcumque ad eum explicandum +adlata sint, cognoscere cupiant. Quod profecto non minus fere incommodi +habet, quam si, superiorum temporum vitio, Variorum notas, vel excerptas +vel integras, tuis adjungas, quo fit, ut præter recta, bona et utilia, +etiam permulta, sive falsa, a posterioribus interpp. confutata, sive +vulgaria et aliena, non semel sed sæpius legenda sint, et ipse auctor in +notarum mole, tamquam cymba in Oceano, natare videatur. Ego mediam +ingressus viam, quæ bona alii habent, non omnia quidem compilanda, sed +cum delectu tamen excerpenda, et, laudatis ubique eorum nominibus, +quæcumque ad poetæ vel lectionem vel interpretationem adjuvandam +contulerunt, in rem meam convertenda censui, a refellendis vero et +notandis eorum erroribus plerumque abstinui, et, quæ dubia videri +poterant, vel modeste examinavi, vel lectorum judicio submisi, quibus +suas ubivis sententias, tamquam unice veras, obtrudere velle, magnæ +profecto arrogantiæ est. Ad alios editores eos tantum ablegavi, qui +plura alicujus verbi, vel dictionis, vel etiam aberrationis librariorum +exempla, quæ passim, a Drakenb. inprimis, congeruntur, sed e vulgaribus +etiam lexicis peti possunt, et passim occurrunt, desiderarent. + +Præterea operam dedi, ut non modo editio mea juvenibus, bonarum +literarum studiosis, quibus eam potissimum destinavi, plus, quam ulla +alia, ad poetam legendum intelligendumque proficeret, nec quidquam in ea +omitteretur, quod crucem iis figere posset; sed doctiores etiam, in +locis certe obscurioribus illam consuluisse haud omnino poeniteret, +iique opera mea quodammodo sublevarentur, universa lectionis varietate +adjecta. Duobus itaque animadversionum generibus hanc editionem +adornandam putavi; quorum alterum ad veram Siliani carminis lectionem +investigandam, alterum vero ad rerum verborumque difficultates +removendas spectaret. Etenim neque eorum ratio institutumque probandum +videtur, qui non nisi in textu auctoris corrigendo laborant, et variarum +lectionum farraginem undique in unum locum congerunt; neque eorum, qui +res tantum et verba scriptorum illustrare instituunt. Illud per se +quidem bonum, non sufficit tamen ad librum cum fructu legendum: hoc +autem, nisi legitimam crisin adhibeas, qua de vera lectione constet, +sæpissime ne locum quidem habet; nam frustra interpretari conaberis +ante, quam corrupta emendaveris. Neque vero criticæ notæ ab hac editione +alienæ propterea censendæ sunt, quod juventuti ea inprimis consultum +volui. Primum enim ad Silium cum fructu legendum ii demum admittuntur, +qui mentem jam aliquantum literarum latinarum studiis excoluerunt, +adeoque criticam rationem et subtilitatem animis adsequi possunt. Tum +adolescentes quoque, generosioris saltem indolis, criticæ alicujus +facultatis copiam, qua nemo quidem, qui ad ingenuæ doctrinæ gloriam +solidamque eruditionem adspirat, sine insigni et suo et cujuscumque +disciplinæ, cui operam dat, damno carebit, sibi comparare et ad hanc +judicandi rationem sensim institui, formari et acui debent. Deinde id +egi, ut non solis juvenum, sed doctorum quoque virorum usibus +qualicumque opera mea inservirem. Denique Silianum carmen nondum neque +librorum subsidiis, neque doctorum ingeniorum studiis ita expolitum est, +ut critica in eo opera supersedere possimus. Si vero quis ad auctorem +aliquem edendum adcedit, id primum contendat necesse est, ut contextum +ejus quam emendatissime exhibeat, et labes maculasque, librariorum vel +stupore vel socordia ei adspersas, una cum laciniis et pannis, ab inepto +interpolatore illi adsutis, deleat. + +Fortasse tamen viri docti jure meritoque nimiam meam in ea re +vituperandam judicabunt industriam: nam quovis propemodum pignore posito +contendere et profiteri possum, meam editionem continere omnes lectiones +variantes, a Drakenb. et Villebrunio notatas, si paucissimas forte +prorsus inutiles exceperis. Quum vero varietas illa lectionis magnam, ne +dicam majorem, partem ad inanes quisquilias et librariorum vel stuporem +vel negligentiam redeat, quem inde fructum vel Silius, vel lector +percipere potest? Nonne consideratius egisse viderer, si harum lectionum +aliquem delectum fecissem, et ita summum, quod in iis excerpendis mihi +devorandum fuit, tædium levassem? Id quidem ab initio mihi propositum +fuisse et constitutum non diffiteor. Sed varias consilii mutandi +rationes habui, quæ si ad causam meam defendendam non sufficiunt, veniæ +tamen spem, aliquam certe, mihi ostendunt. Nam primum ejusmodi delectum +cum judicio subtili adhibere omnino plurimum difficultatis habet, et +facilius est, ut in omni re, ita et in hac, utiles egregiasque leges +ferre, quam servare et ad usum transferre. Deinde, quod jam supra +professus sum, id curare et volui et debui, ut, qui hanc sibi pararet +editionem, reliquis omnibus carere posset. Præterea non deerunt certe +viri docti, qui omnem adparatum criticum desiderent: oppido pauci autem +erunt, qui ipsam Drakenb. editionem, quæ et rara est, et carissime +constat, consulere possint et ad manum habeant. Atqui non adolescentibus +tantum, sed eorum etiam magistris, aut omnino eruditioribus longiusque +in his literis provectis, sive prodesse, sive gratum facere et operam +meam diligentiamque probare cupiebam, Quin juvenum quoque, eorum +inprimis, qui jam aliquantum in literis profecere, et ad animum potius +poliendum, quam ad victum quærendum, studia referunt, omnino interest, +aliquam de variarum lectionum ratione, origine, usu et dignitate, +judicandi facultatem consequi, et medicinæ corruptis locis adhibendæ +sagacitatem, criseosque faciendæ gustum sibi parare. Huc adcedit, quod +manifesta operarum vitia enotavi quam brevissime potui, nec nisi unam +aut duas ad summum plagulas iis compleri crediderim: nisi vulgatam +lectionem, quia sæpe inde orta est, eodem retuleris, quam tamen silentio +prætermittere non potui, sed eadem brevitate indicavi, et quidem voce +_vulgo_, vel _vulg._ vel _non_; v.c. _oculis_ est vulgaris lectio lib. +VIII, 73, ubi hæc pauca notavi: «_oculos_, non _oculis_, scripti» scil. +exhibent libri. Denique ipsæ librariorum corruptelæ multum valent ad +veram lectionem, cujus vestigia in iis latent, vel eruendam vel +confirmandam. Conf. Ernesti Præf. Taciti pag. v sqq. + +Præter varias lectiones etiam conjecturas et emendationes, ab +interpretum et editorum Silii ingeniis profectas, memoravi omnes, sed +plerumque vel nullo, vel brevissimo tantum judicio interposito, ut +virorum doctorum veniam, si non diligentia et studio, tamen brevitate +redimerem, et editio mea cunctas quidem aliarum opes contineret, nec +tamen ejus moles et pretium nimis augeretur. De textu Silii, ut aliorum +poetarum, optime meritus est Nic. Heinsius, cujus emendationes omnium +haud dubie doctissimæ sunt atque ingeniosissimæ; sæpius etiam, si ad +rectas criticae artis leges exigantur, pro unice veris lectionibus +habendæ et amplectendæ: permulta quidem loca vel frustra sollicitavit, +vel nimia, etsi non ea, qua _Lefebvre_, correxit audacia. Sed ingenii +doctrinæque magnitudo, etiam ubi errat, digna est quam admiremur, et in +eum transferri potest, quod _Clarke_ ad Homerum de Bentleio dixit, +meliorem esse ejus elegantem audaciam, quam aliorum vel timidam in eo +genere modestiam vel inscitiam. + +In codd. MSS. et editionum, quem supra egi, recensu me viris eruditis +reique criticæ peritis minime satisfecisse, facile prævideo. Nondum enim +quisquam editorum hoc sibi laboris sumsit, ut in librorum vel scriptorum +vel typis expressorum auctoritatem diligenter inquireret, ut, accurata +omnium, certe antiquarum, editionum comparatione instituta, earum +ordines et classes, cognationes et stemmata, stirpes et familias, +origines et propagines describeret, quodque adeo pretium cuivis +statuendum, quidve ex ea vel ad crisin vel ad interpretationem præsidii +exspectandum sit et petendum, dispiceret; ut ita totam textus Siliani +rationem, ortum ac propagationem, omniaque ejus fata et vicissitudines +cognosceret, utque, ex quo fonte lectio quæque nata et ducta, quousque +progressa esset, quandoque cursum mutasset, indagaret. Sed opera eorum +in eo fere substitit, ut editionum titulos memorarent, totamque +lectionum varietatem excerperent: unde vere dixit Ernesti, qui (in Præf. +Taciti pag. XLII) homines plerumque nescire dixit, quid sibi velint, +quum de _vulgata_ sive _recepta lectione_ loquantur. Recentiores tamen +Silii editores tum fere intelligere videntur lectiones edit. Juntinæ, +quas per omnia pæne reliqua Sæc. XVI et XVII prælis excusa Siliani +carminis exemplaria temere propagatas fuisse constat. Neque etiam +diffitendum est et dissimulandum, Drakenborchium sæpissime textus +lectionumque originem et propagationem indicasse. Ego vero omnia, +a superioribus editoribus notata, quæ ad hanc rem spectant, quam fieri +potuit studiosissime conquisivi, et ex copia atque indole lectionum, ab +aliis excerptarum, de iis quoque editionibus, quas mihi videre non +contigit, judicium vel ipse feci, vel aliis faciendum reliqui: nec plura +a me desiderabunt æqui harum rerum judices. Quod ad codd. MSS. adtinet, +pauci quidem adhuc collati sunt, a Drakenb. in Præf. et a me in notis ad +eam laudati, pluresque haud dubie passim in bibliothecis latent, ex +quibus novam variarum lectionum farraginem congeri posse, non est quod +dubitemus. Sed multum inde ad poetam nostrum fructus rediturum esse vix +crediderim. + +Ipsum carmen Silianum ex emendatissima Drakenborchi recensione typis +exscribendum curavi, nec, præter interpunctionem, quæ passim parum apta +videbatur (v.c. in solo libro quinto v. 126, 157, 159, 167, 176 et al.), +quidquam fere mutare sustinui, nisi ubi criticæ rationes id omnino +suadere, vel potius jubere videbantur. In quo quidem ita versatus sum, +ut omnes lectiones, in quibus varietas esset, ad vera artis et linguæ +præcepta diligenter excuterem, et salvis modestiæ criticæ regulis, +certas et exploratas correctiones in locum depravationum reponerem. +Illam enim Dausqueii morositatem et quasi superstitionem, quæ religioni +sibi ducit, verba manifesto corrupta et idoneo sensu carentia cum sanis, +aptis et poeta dignis permutare, non minus probandam puto, quam Nicandri +et Villebrunii in hoc conatu temeritatem. Qui vero in Silio recensendo +et castigando elaboraverunt viri docti, nondum omnia sanasse et recte +constituisse censendi sunt. Drakenborchius permultas Heinsii +conjecturas, etiam eas, quas nulla librorum auctoritate nituntur, in +contextum recepit, ubi vel vulgata lectio quasi jure postliminii +revocanda, vel alia potius, quam unus alterque liber exhibet, aptior +rectiorque videtur: multa post eum _Lefebvre_ melius vel sanavit et +conjecit, vel restituit et firmavit: ipse etiam non modo centies sive +vulgatas sive optimorum librorum lectiones defendere conatus sum, sed +etiam passim vitiosa si non recte correxisse, saltem sensisse et +indicasse arbitror, ubi nemo ea animadvertit. Quotusquisque enim est tam +lynceus, ut omnia vitia ipse sua sponte deprehendat, omnibusque horis +satis acute videat, neque pro veris et sanis nonnumquam probet, quæ +falsa sint et corrupta, aut tamquam perspicua et facilia prætermittat, +quæ vel alii non satis intelligant, vel ipse difficilia explicatu esse +tum demum sentiat, quum aliis ea accurate et perspicue interpretari +conetur. Nullus itaque dubito, si quis criticæ artis peritus, et tam +ingenio poetico, quam judicio, adsidua Silii aliorumque poetarum +lectione formato atque subacto, ornatus, carmen nostrum novis curis +castigandum suscipiat, neque, ut ego, operas tantum subsecivas et +tumultuarias huic rei inpendere cogatur, sed quantum satis est otii +habeat, quin larga adhuc laudis comparandæ messis ei proposita sit. Non +desunt etiam loca, quæ, quoniam librorum ope sanari non poterant, +qualicumque ingenio meo emendandi periculum feci. In quo tamen conatu +eam, uti fas erat, moderationem adhibui, ut conjecturas meas non in +textum reciperem, nisi vel lectio, quo in vulgatis libris +circumferretur, plane inepta et absurda esset, et recentiores jam +editores aliam in ejus locum si non substituissent, certe substituendam +docuissent, vel etiam evidentia esset tanta, ut cuivis hanc correctionem +probatum iri confiderem, qui usum rei criticæ haberet, et non linguam +modo latinam probe nosset, sed poeticam quoque, et potissimum Silianam +orationem sibi familiarem reddidisset. Quo magis autem virium mearum +tenuitatem sentio, eo magis vereor, ne vix quidquam eorum omnium, quæ ad +criticam carminis nostri tractationem spectant, recte præstiterim. Ut +itaque de iis, quæ corrigenda, et de ratione, qua ea emendanda +censuerim, facilius ii, quorum est sententiam dicere de his rebus, +judicare, meque, si lapsus fuero, meliora docere possint; oro et +obsecro, ut ad hæc potismum loca animum intendant: lib. I, 335, 425, +443; II, 161, 298 sqq., 310, 383, 392; III, 20, 42, 55, 161, 229, 278, +329, 384, 395; IV, 266, 578, 722, 727; V, 58, 105, 137, 191, 199, 284, +499; VI, 307, 313, 319, 363, 413, 604, 609 sqq., 689; VII, 148 sqq., +234, 299, 551; VIII, 20, 121, 313 sqq., 388; 402, 503, 518, 532 sqq., +539, 540, 564, 615. Emendationes meas et criticas animadversiones ad hæc +loca non tam mea, quam Silii causa, quamvis timide, lectorum judicio +submitto: quod si æquum fuerit et benevolum, gaudio mihi erit et +incitamento ad majora olim audenda et maturiora melioraque forte danda; +sin iniquum et nimis severum, neque hujus me poenitebit, dummodo in +veritatem ipsumque poetam meum aliqua inde utilitas redundet. + +Quum in eo fere adquieverint editores Silii, si Ernesti V.C. excipiatur +(qui tamen et ipse permulta loca, sententias et verba, iis, quæ +explicuit, multo obscuriora, silentio prætermisit, et sæpius corrupta +utcumque interpretari, quam corrigere conatus est), ut vel textum ejus +emendarent, vel notulas passim adspergerent, quæ plerumque in iis ipsis +locis, quæ alieni auxilii desiderium nobis faciunt, nos eo destituunt et +spem penitus fallunt, in aliis vero, in quibus nemo earum opem +desideret, ad fastidium copiosæ sunt et doctæ: his finibus qualemcumque +operam meam circumscribi haud passus, sed perpetuis poetam commentariis +illustrare conatus sum. Unicuique libro satis amplum præmisi Argumentum, +ut non solum, quæ summa ejus esset, quæ series rerum narratarum +confestim in oculos incurreret, neque opus haberem, quoties Silius ad +alia progrederetur, in notis id indicare (unde tot observationes Ernesti +ortæ sunt); sed etiam magnum historicæ et poeticæ narrationis discrimen +planissime cognosceretur. In ipso autem commentario hoc potissimum egi, +ut, quæcumque nondum ab aliis aut recte, aut satis perspicue exposita et +illustrata essent, pro facultate mea accuratius enuclearem, nec quidquam +omnino inexplicatum relinquerem, in quo hærere possent ii, qui ad Silium +legendum admitterentur, hoc est, jam aliquantum in hoc literarum genere +versati et provecti, neque tamen eruditi. Atque in obscurioribus locis +eam fere rationem secutus sum, ut unde difficultas intelligendi nata +sit, et quomodo nodus expediri possit, ostenderem. In universum vero id +operam dedi, ut non modo poetam ex historia, mythologia, antiquitatis +scientia, et geographia illustrarem, sed etiam in ea, quæ sive pulchra, +præclara et sublimia, sive prava, tenuia et languida essent, in Silii +artem et doctrinam, in orationis poeticæ ornatum, in verborum ubertatem +(quam tamen, quod supra jam monui, non omnibus, quibus poteram, locis +notavi, ne magistris commodissimam ingenii judiciique juvenilis acuendi +occasionem præriperem), in sententiarum et phantasmatum suavitatem ac +dignitatem, in rerum verborumque ornamenta, ex Livio, Virgilio, Homero +aliisque poetis vel egregia, vel perversa et jejuna imitatione +adumbrata, lectorum mentem sensumque intenderem. In quo eum servavi +modum, ut poeticum sermonem ad vulgarem pedestremque revocarem, loca +vero aliorum auctorum, a Silio expressa, plerumque nullo judicio +interposito, indicarem, ipsamque comparationem legentium judicio +permitterem. Ceterum in omni labore meo hac ratione usus sum, ut aliquam +carminis partem ipse ad sensum meum explicare conarer ante, quam +interpretes et veteres et recensiores consulerem. In quo quidem mihi +eadem profuerunt, quæ sibi adjumento fuisse Cl. Ernesti in Præf. pag. +VI, profitetur his verbis: «Primum in tanta penuria et raritate +interpretum, de qua supra dixi, quum neminem haberem, cujus vel +auctoritate moverer, vel doctrina conturbarer, profecto melius sensum +meum consiliumque persequi, et singula luculentius videre, et rectius +explicare poteram: deinde quum Silius ad Virgilii imitationem se ita +composuisset, ut, si ab argumenti varietate recesseris, nullum esset tam +in rebus, quam in verbis ornatus poetici genus, cujus non in illo vel +exemplum vel vestigium aliquod expressum esset, Heynii inprimis, Viri +Summi, elegantissima doctrina in Virgilio declarata effecit, ut +brevitatem sine obscuritatis vel negligentiæ periculo tueri possem.» +Quoties vero, quæ alii jam occupaverant, notavi, semper, quibus ea +deberem et accepta referrem, monui: nam aliorum scrinia compilare, et +instar graculi superbi, pennis pavonis exornati, alienis bonis gloriari, +longe a moribus sensibusque meis abhorret. Sed furti invidia mihi +deprecanda est, si quis forte obfenderit nonnulla, vel vulgaria et +eruditis certe hominibus notissima, quæ igitur facile pluribus sponte in +mentem incidere possunt et hinc a pluribus quoque notata sunt, vel minus +obvia, quæ ab aliis jam alicubi observata meminerit: omnes enim virorum +doctorum libros et commentarios, qui ad loca quædam poetæ nostri +illustranda aliquid conferre possint, legere negotiorum, quibus +distineor, multitudo, et mihi comparare, rei familiaris angustia +prohibet. + +Non dubito tamen, fore permultos, qui in opera mea brevitatem, insignem +interpretis virtutem, potissimum desiderent, et eamdem fere verborum +ubertatem, de qua poetam meum adcusavi, mihi exprobrent. Neque +diffiteor, me passim monuisse, quæ tenuia et vulgaria videri possint +viris doctis, harum rerum intelligentibus. Sed primum mihi ita +constitutum erat, ut quam plurimis prodessem, ut omnibus satisfacerem; +et ut quædam non adeo necessaria inrepere mallem, quam omitti ac negligi +necessaria, et huic vel illi sive obscura sive ignota, quæ illustrari +non omnium quidem, sed quorumdam tamen lectorum interesset. Deinde hac +ætate nostra, qua in tanta, quæ jactatur, literarum luce summa rerum +utilium ignorantia in dies longius serpit et diffunditur, infinitarum +autem rerum notitiæ vel crudæ vel inutiles et noxiæ latius sparguntur, +qua, qui disciplinas tradunt, ab omni subtilitate desciscunt, et, qui +iis addiscendis operam dare videri volunt, angustioribus quotannis +terminis studia circumscribunt, et utilitatem præstantiamque omnis +doctrinæ liberalis unice quæstu et lucro, quod ex ea facere possint, +metiuntur, qua in locum accuratæ et solidæ eruditionis, ad quam majores +nostri adspirabant, jejuna et insipiens sapientia succedere coepit, et +ingenia luxu enervata vel otio, nugis, rebus ludicris deliciisque +pascuntur, et præstigiis, pigmentis lenociniisque blandiri seque +insinuare amant, vel ab iis, quæ cognosci possunt ac debent, ad puerilia +deliramenta seu rerum portenta ac monstra, quæ intelligi nec licet nec +prodest, deflectunt; hac, inquam, ætate sexcenties mihi usu venit, ut +non juvenes tantum, sed ipsos etiam eorum magistros in iis hærere, eaque +vel ignorare, vel non satis perspicue et accurate explicare viderem, quæ +tamen facilia iisque notissima putaram. Itaque quid illi scirent et +intelligerent, non quid scire et intelligere deberent, respiciendum +duxi, memor verborum Servatoris nostri, +ou chreian echousin hoi +ischuontes iatrou, all' hoi kakôs echontes+. Præterea permultis, +etiam satis doctis, adcidere solet, id quod sibi adcidisse sæpenumero +Casaubonus et Ernesti fatebantur, ut, dum ipsi sibi legunt verba +auctoris, facillima sibi videantur, quæ difficilia explicatu et obscura +esse intelligant tum demum, quum aliis eorum vim ac sensum distincte +planisque verbis interpretandi periculum faciant. Huc adcedit (ut verba +Ill. Heynii in Præfat. Virgil. T. I, p. VI; T. II, p. IX, et T. III, +p. III, mea faciam), quod multa mihi monenda fuere, quum interpretum +aliquem et virum doctum, quamvis a me non nominatum, in hoc vel ipso +loco et verbo hæsisse aut lapsum esse viderem; quæ tamen monui fere +verbo tantum, plerumque nulla alia re, quam vera interpretatione +subjecta, ut adolescens, qui in similem errorem aut difficultatem aut in +eumdem interpretem incideret, statim haberet, quo eum redargueret: tum +formula loquendi per se forte erat satis nota, quum cumulassent alii +exempla, sed causa et ratio talis elegantiæ, ut in plerisque fieri +solet, minus erat seu observata seu perspecta; hanc digito monstrare +volui: tandem et multa in hoc genere esse solent satis obvia, si semel +ab aliquo observata et explicata fuerint, non raro tamen evenit, ut illa +ipsa facillima ratio, antequam monstrata esset, plerorumque oculos +fugeret. Ceterum pro certo polliceor hoc benevolis lectoribus et +confirmo, me in operæ processu omni ope atque studio enisurum esse, ut +brevior sim, utque alterum volumen, etsi novem carminis Siliani +libros[1], indicem uberrimum brevemque de stilo et idiotismis Silii +diatriben vel adpendicem complectetur, hujus prioris modum ne æquet +quidem, nedum excedat. Etenim non verbis tantum quam paucissimis, quæ +dicenda erunt, exprimere studebo, sed reliqua etiam poematis pars minus +difficultatis habet, et præterea lectores secundi Tomi, quod jam in hoc +ipso sæpissime factum videbunt, permultis locis ad ea, quæ de iisdem vel +verbis vel rebus alicubi jam nunc dixi ac disputavi, remittere licebit. + +Enimvero satis diu lectores tenui, quos nunc quam fieri potest +observantissime studiosissimeque rogo, et universam hanc operam meam, +quam eorum favori et indulgentiæ timidis precibus commendo, æqui bonique +consulant, et, si quid a me alicubi peccatum deprehenderint, quod passim +ne factum sit vereor, veniam mihi dare, vel, secundum Ennii præceptum, +_erranti comiter monstrare viam_ ne dedignentur. Quod si a viris +eruditis laborem meum non prorsus inprobari cognovero, satis amplum ejus +præmium cepisse me existimabo, et non modo, quantum per magnam, qua +laboro, præsidiorum inopiam ingeniique tenuitatem licuerit, ad cursum +acriter et felicius persequendum, sed etiam ad majora aliquando ac forte +meliora conanda, et ad bene de literis pro viribus merendum incitabor. +Scrib. Stadæ, Cal. Febr. A.R.S. MDCCXCII. + + Ge. Alex. RUPERTI + Gymn. Stad. Rector. + + + [Annotatio 1: Plures ego libros, undecim scilicet, in priori meo + volumine coegi, quum omnem hanc de Silio commentationem + judiciumque post absolutum tandem opus rejicere satius videretur. + Cæterum quæcumque scripsit cl. _Ruperti_, religiose intacta + reliqui. _Ed._] + + + + +C. SILII ITALICI + +VITA + +AUCTORE CRINITO. + + +C. Silius Italicus, Heroicus, ex Hispania oriundus traditur, deducto +genere ab Italica urbe nobili, unde cognomen reportavit. Sed Romæ natus +est, ut creditur, atque etiam educatus, neque obscura fama est. +Principio adolescentiæ præ se tulisse optimam indolem capiendis literis +fertur; quumque studio et diligentia vehementer præstaret, brevi +consecutus est, ut Romæ haberetur inter præcipuos oratores; nam magna +solertia et incredibili cura conatus est exprimere M. Tullii +eloquentiam, quem præ cæteris omnibus sibi proposuerat imitandum. Sub +imperatore Nerone dicitur famam suam læsisse, accusatis atque +insimulatis nonnullis apud sævissimum principem. Cum Vitellio gessit se +prudenter, et egregia vitæ honestate: mox factus est Asiæ proconsul, in +quo manifesto apparuit quanta modestia præstaret, ut qui eam dignitatem +gesserit singulari continentia et integritate maxima. Domitiano Augusto +gratissimus fuit, eoque auctore perductus est ad tertium consulatum +honestissimis suffragiis: de quo leguntur adhuc versiculi poetæ +Martialis, quibus venerationem suam profitetur. (Vide in Testim. veterum +infra, p. 476, ex Martialis lib. VIII, epigr. 66.) + +C. Plinius permulta refert de poeta Silio in epistolis; quare minime +alienum fuerit particulam subjicere, quo facilius atque cumulatius +percipiatur, quam eleganti ingenio fuerit, atque studio in prosequendis +optimis exemplis. (Vide, quæ sequitur, Plinii epistolam.) Opus composuit +libris XVII, de bello Punico secundo, non vulgari, neque absurdo +carmine; etsi illud _majore cura quam ingenio_ perfecit. Præcipue +Maronem imitatus est, cujus ingenium atque felicissimam majestatem +admirabatur in describendis carminibus: de hoc poemate Silii sic +Martialis refert: (vide infra pag. 476; ex Mart. lib. IV, epigr. 14.) + +Complura leguntur apud eumdem Martialem de laude ingenii atque optimæ +eruditionis Silii (quæ infra referuntur). In agro Neapolitano prædium +habuit, in quo quum frequenter secederet, maxima animi voluptate +consuevit suum otium transigere; neque dubium est eumdem ad extremam +pæne senectutem devenisse, ut qui major septuagenario vitam finierit: +nam morbo detentus insanabilis clavi, singulari constantia obitum +præposuit: felix propemodum, et beatus usque ad extremum diem, ut +copiose relatum est a Plinio. + + + + +TESTIMONIA VETERUM + +DE SILIO EJUSQUE CARMINE. + + +PLINIUS, Lib. III, Epist. vii. + +Modo nuntiatus est Silius Italicus in Neapolitano suo inedia vitam +finisse. Causa mortis valetudo. Erat illi natus insanabilis clavus, +cujus tædio ad mortem irrevocabili constantia decucurrit: usque ad +supremum diem beatus et felix, nisi quod minorem e liberis duobus +amisit, sed majorem melioremque florentem atque etiam consularem +reliquit. Læserat famam suam sub Nerone; credebatur sponte adcusasse: +sed in Vitellii amicitia sapienter se et comiter gesserat: ex +proconsulatu Asiæ gloriam reportaverat: maculam veteris industriæ +laudabili otio abluerat. Fuit inter principes civitatis sine potentia, +sine invidia. Salutabatur, colebatur, multumque in lectulo jacens, +cubiculo semper, non ex fortuna frequenti. Doctissimis sermonibus dies +transigebat, quam a scribendo vacaret. Scribebat carmina majore cura +quam ingenio; nonnumquam judicia hominum recitationibus experiebatur. +Novissime, ita suadentibus annis, ab urbe secessit, seque in Campania +tenuit: ac ne adventu quidem novi principis inde commotus est. Magna +Cæsaris laus, sub quo hoc liberum fuit: magna illius, qui hac libertate +ausus uti. Erat +philokalos+ usque ad emacitatis reprehensionem. Plures +iisdem in locis villas possidebat, adamatisque novis, priores +negligebat. Multum ubique librorum, multum statuarum, multum imaginum, +quas non habebat modo, verum etiam venerabatur: Virgilii ante omnes, +cujus natalem religiosius, quam suum, celebrabat; Neapoli maxime, ubi +monimentum ejus adire, ut templum, solebat. In hac tranquillitate annum +quintum et seþtuagesimum excessit, delicato magis corpore, quam infirmo. +Utque novissimus a Nerone factus est consul, ita postremus ex omnibus, +quos Nero consules fecerat, decessit. Illud etiam notabile, ultimus ex +neronianis consularibus obiit, quo consule Nero periit. + +M. VAL. MARTIALIS ad Silium, Lib. IV, Ep. xiv. + + Sili, Castalidum decus sororum, + Qui perjuria barbari furoris + Ingenti premis ore, perfidosque + Astus Hannibalis, levesque Poenos + Magnis cedere cogis Africanis: + Paulum seposita severitate, + Dum blanda vagus alea december + Incertis sonat hinc et hinc fritillis, + Et ludit popa nequiore talo, + Nostris otia commoda Camenis, + Nec torva lege fronte, sed remissa + Lascivis madidos jocis libellos. + Sic forsan tener ausus est Catullus + Magno mittere passerem Maroni. + +Lib. VI, Epigr. lxiv, In Detractorem. + + Emendare meos, quos novit fama, libellos, + Et tibi permittis felices carpere nugas: + Has, inquam, nugas, quibus aurem advertere totam + Non adspernantur proceres urbisque forique, + Quas et perpetui dignantur scrinia Sili, + Et repetit toties facundo Regulus ore. + +Lib. VII, Epigr. lxiii. + + Perpetui numquam moritura volumina Sili + Qui legis, et Latia carmina digna toga, + Pierios tantum vati placuisse recessus + Credis, et Aoniæ Bacchica serta comæ. + Sacra cothurnati non adtigit ante Maronis, + Inplevit magni quam Ciceronis opus. + Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum, + Hunc loquitur grato plurimus ore cliens. + Postquam bis senis ingentem fascibus annum + Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit: + Emeritos Musis et Phoebo tradidit annos, + Proque suo celebrat nunc Helicona foro. + +Lib. VIII, Epigr. lxvi. + + Augusto pia tura victimasque + Pro nostro date Silio, Camenæ. + Bissenos jubet en redire fasces + Nato consule, nobilique virga + Vatis Castaliam domum sonare. + Rerum prima salus et una, Cæsar, + Gaudenti superest adhuc, quod optet + Felix purpura tertiusque consul. + Pompeio dederit licet Senatus + Et Cæsar genero sacros honores, + Quorum Pacificus ter ampliavit + Janus nomina: Silius frequentes + Mavult sic numerare consulatus. + + +Lib. IX, Epigr. lxxxvii. + + Festinata sui gemeret quum fata Severi + Silius, Ausonio non semel ore potens; + Cum grege Pierio mæstus Phoeboque querebar. + Ipse meum flevi, dixit Apollo, Linon: + Respexitque suam, quæ stabat proxima fratri, + Calliopen, et ait: Tu quoque vulnus habes. + Adspice Tarpeium Pallatinumque Tonantem: + Ausa nefas Lachesis læsit utrumque Jovem. + Numina quum videas duris obnoxia fatis, + Invidia possis exonerare Deos. + + +Lib. XI, Epigr. xlviii. + + Silius hæc magni celebrat monimenta Maronis, + Jugera facundi qui Ciceronis habet. + Heredem dominumque sui tumulique Larisque + Non alium mallet nec Maro, nec Cicero. + + +Lib. XI, Epigr. xlix. + + Jam prope desertos cineres et sancta Maronis + Nomina qui coleret, pauper et unus erat. + Silius Andinæ succurrere censuit umbræ: + Silius en vatem, non minor ipse, colit. + +Cf. sup. pag. 407, not. 1 ad comment. de Silio. [= n 1.15] + + +SIDONIUS APOLLINARIS + +Excusatorio Ad Felicem v. 260. + + Non Gætulicus hic tibi legetur, + Non Marsus, Pedo, Silius, Tibullus: + Non quod Sulpiciæ jocus Thaliæ + Scripsit blandiloquum suo Celeno; + Non Persi rigor, aut lepos Properti. + + + + +TESTIMONIA ET JUDICIA + +RECENTIORUM. + + +JO. ALB. FABRICIUS, + + _In Bibliotheca latina, rectius a Jo. Aug. Ernesti digesta et aucta + Tom. II, lib. II, cap. xii._ + +C. Silius Italicus, ex italica civitate Pelignorum, consulatum[1] Romæ +gessit anno fatali Neronis Imp. a.C. 67: quo honore an deinde bis iterum +functus sit, incertum est, aliis adfirmantibus, aliis negantibus. +Ciceronis et præsertim Virgilii ingens cultor fuit, et in utroque +scribendi genere, etsi passibus non æquis, imitator, in Campania quum +morbi lentitudinem inedia prævertisset, annos natus 75 decessit, primis +annis Trajani imperatoris. Prænomen ejus apud Modium in novantiquis +lectionibus et Glandorpium in Onomastico, non _Caius_ est, sed +_Publius_: illud verius. Italici cognomen consecutus est vel quacunque +alia[2] de causa vel quo ipsius aut unius e majoribus ipsius patria fuit +Italica Pelignorum, aut Italica Bæticæ (sequioribus sæculis _Talca_[3]); +dubium enim illud est viris doctissimis Nic. Antonio Bibliothecæ Hispanæ +vet. lib. V, pag 85 seq., et Christophoro Cellario in dissertatione de +Silio Italico, edita Halæ Sax. 1694, in-4º, et in dissertationibus ejus +Academicis junctis excusis Lips. 1712, in-8º, dissert. IV, et in +prolegomenis Arnoldi Drakenb. ad Silium recusa. + +Alia de Silio et ad ejus defensionem Nic. Hieronymus Gundlingius in +Gundlingianis parte XII, cap. 1, et Nic. Antonius in Bibliotheca vetere +Hispana, lib. I, cap. 18. Eruditissimum poetam appellat _Thomas de +Pinedo_, pag. 262, ad Stephanum Byz. non sine causa ille quidem[4], sed +fallitur Claudius Dausqueius, qui in notis ad Silium pag. 641, in +descriptione Virtutis et Voluptatis Philostratum Silii oculis obversatum +esse, quum scriberet, stilique imitatione sibi expressum persuasit: nam +Philostratus ille post Silium scripsit. Jo. Antonio Vulpio judice, pag. +113, notis ad Catullum, ubi Statium cum Silio conferre placuit, Statius +acrioris ingenii et ad excogitandum promptioris utique videtur, sed +«alter ille perpetuo languidus, Virgiliani poematis compilator, et plane +ad aliorum imitationem compositus.» + +Exstat ejus Poema Heroicum sub _Punicorum_ nomine, de bello punico +secundo, quod ætate provectus[5], sub Domitiano imp. usque ad Scipionis +Africani triumphum descripsit libris XVII; historici magis partibus +functus, quam poetæ ingenio suo indulgentis: unde majori cura quam +ingenio scripsisse affirmat Plinius junior, lib. III, ep. 7. + +(Cætera de codd. et editt. vide supra. _Ed._) + + +ROLLIN, + + _Histoire ancienne, livre XXVII, chap. 1, §. 3._ + +C. Silius Italicus s'est rendu célèbre par son poëme de la Guerre +punique. + +Il n'était pas né poëte, et l'étude ne suppléa pas entièrement à ce qui +lui manquait du côté de la nature. D'ailleurs il ne s'appliqua à faire +des vers qu'après avoir long-temps exercé dans le barreau la fonction +d'avocat, et avoir été consul, c'est-à-dire dans un âge déja fort avancé +et languissant. + +Quelque éloge que lui donne Martial, il n'est pas fort estimé en qualité +de poëte; mais on trouve qu'il surpasse tous ceux de son temps pour la +pureté de la langue. Il suit avec assez d'exactitude la vérité de +l'histoire, et l'on peut tirer de son poëme des lumières pour les temps +mêmes qui ne sont pas de son principal dessein, y ayant des faits qui ne +se trouvent point ailleurs. + +Ce qu'il y dit de Domitien fait assez voir qu'il le composait sous ce +prince, après la guerre des Sarmates, sous laquelle il peut comprendre +celle des Daces. + +On croit que sa mort arriva sous Trajan, l'an 100. Il se laissa mourir, +ne pouvant plus souffrir la douleur d'un clou que les médecins ne +pouvaient guérir. Pline remarque que Silius, s'étant retiré dans la +Campanie à cause de sa vieillesse, ne quitta point sa retraite pour +venir à Rome feliciter Trajan sur son avènement à l'empire. On estima +Trajan de n'avoir point été offensé de cette liberté, et lui d'avoir osé +la prendre. + +Si notre poëte n'a pu arriver à une parfaite imitation de Virgile, du +moins son respect pour lui ne pouvait pas aller plus loin. Il était +devenu maître du lieu où était le tombeau de Virgile. C'était pour lui +un lieu sacré, et qu'il respectait comme un temple. Il célébrait tous +les ans le jour natal de Virgile avec plus de joie et de solennité que +le sien propre. Il ne put souffrir qu'un monument si respectable +demeurât négligé entre les mains d'un pauvre paysan, et il en fit +l'acquisition. Martial, liv. XI, épigr. 49: + + _Jam prope desertos cineres, et sancta Maronis + Nomina qui coleret, pauper et unus erat. + Silius optatæ succurrere censuit umbræ: + Silius et vatem, non minor ipse, colit_[6]. + +L'ouvrage de Silius était demeuré enseveli depuis plusieurs siècles dans +la poussière de la bibliothèque de Saint-Gall. Pogge l'y trouva pendant +le concile de Constance, avec plusieurs autres manuscrits. + + +LA HARPE, + + _Cours de Littérature, Ire. partie, livre Ier., chap. IV, sect. 2._ + +Silius Italicus, qui fut consul l'année de la mort de Néron, et qui +mourut sous Trajan, a imité Virgile, comme Duché et Lafosse ont imité +Racine. Nous avons de lui un poëme, non pas épique, mais historique, en +dix-sept livres, dont le sujet est la seconde guerre punique. Il y suit +scrupuleusement l'ordre et le détail des faits depuis le siège de +Sagonte jusqu'à la défaite d'Annibal et la soumission de Carthage. Il +n'y a d'ailleurs aucune espèce d'invention ni de fable, si ce n'est +qu'il fait quelquefois intervenir très gratuitement Junon avec sa +vieille haine contre les descendants d'Énée, et son ancien amour pour +Carthage. Mais comme tout cela ne produit que quelques discours +inutiles, la présence de Junon n'empêche pas que l'ouvrage ne soit une +gazette en vers. La diction passe pour être assez pure, mais elle est +faible et habituellement médiocre. Les amateurs n'y ont remarqué qu'un +petit nombre de vers dignes d'être retenus; encore les plus beaux +sont-ils empruntés de la prose de Tite-Live. Silius possédait une des +maisons de campagne de Cicéron, et une autre près de Naples où était le +tombeau de Virgile; ce qui était plus aisé que de ressembler à l'un ou à +l'autre. + + _Liv. II, chap. V, au commencement._ + +Cependant, lors même que l'éloquence et la poésie étaient déja fort +dégénérées, plusieurs hommes de mérite leur conservèrent encore quelque +gloire, et formèrent comme le troisième âge des lettres chez les +Romains: en vers, Perse, Juvénal, SILIUS ITALICUS, Stace, Martial, et +sur-tout Lucain, etc. + + +F. SCHOELL, + + _Histoire abrégée de la Littérature romaine, tome II, période IV, + 14... 117 après J. C._ + +Après Valérius Flaccus, l'ordre chronologique nous conduit à C. Silius +Italicus. On ignore le pays où il naquit. Le surnom d'Italicus a fait +supposer qu'il vit le jour à Italica, ville de l'Espagne bétique, au nom +de laquelle une mosaïque, récemment découverte et expliquée par un +membre de l'Institut, a donné parmi nous quelque célébrité. D'autres +font naître ce poëte à Corfinium, ville des Péligniens, qui, d'après +Strabon, fut appelée Italica dans la guerre des alliés; mais Velléius +Paterculus dit seulement qu'on eut le projet de changer ainsi le nom de +Corfinium; et il n'est pas probable que ce projet ait été exécuté. Dans +tous les cas, que Silius soit natif d'Italica en Espagne, ou de +Corfinium, le nom d'Italicus ne pourrait pas indiquer cette origine; il +aurait fallu l'appeler _Italicensis_. Il est donc à supposer que le nom +d'Italicus était porté par la famille dont Silius était issu; ce nom +aura été donné à un de ses ancêtres, originaire de l'Italie, et qui se +sera établi, dans une des provinces de l'empire, pour y exercer une +magistrature ou le commerce. + +On croit que Silius naquit l'an 25 après J. C. sous le règne de Tibère. +Il étudia avec beaucoup de succès l'éloquence et la poésie; dans la +première, il prit Cicéron pour modèle, et acquit au barreau la +réputation de grand orateur. Dans la poésie, Virgile fut l'auteur sur +lequel il se forma de préférence. Sa prédilection pour ces deux grands +écrivains le porta à acheter deux campagnes qui leur avaient appartenu, +celle de Cicéron, à Tusculanum, et celle de Virgile, près de Naples, où +ce poëte était enterré. Silius visitait souvent le tombeau de ce +dernier, dont il célébrait aussi tous les ans avec solennité le jour de +naissance. Si l'on peut ajouter foi à la tradition qui appelle tombeau +de Virgile les ruines d'un petit monument qu'on voit près de Naples, on +peut désigner la place où fut située la campagne des deux poëtes. Ce +monument se voit sur le revers de la côte qui forme une espèce +d'amphithéâtre autour de Naples; il est placé du côté de la ville, +à l'endroit même où commence le fameux chemin, creusé dans le roc, qui +conduit à Pouzzole. + +Silius passa par tous les emplois publics qui conduisaient au consulat: +il s'insinua, dit-on, dans la faveur de Néron, en faisant le vil métier +de délateur. Pline le jeune, qui nous a conservé ce fait, que, pour +l'honneur des lettres, on voudrait pouvoir révoquer en doute, ajoute +que, s'il est vrai que Silius s'en rendit coupable, il répara cette +faute par une longue suite de vertus, et qu'il jouit à Rome d'une grande +considération. + +Le premier consulat de Silius (car on croit, sans preuve suffisante, +qu'il exerça trois fois cette magistrature) est de la fameuse année 68, +où périt Néron. Silius jouit de la faveur de Vitellius et de Vespasien: +sous le dernier, il fut proconsul en Asie. Comblé d'honneurs et de +richesses acquises avec probité, il se retira, dans sa vieillesse, en +Campanie, et y passa le reste de ses jours dans la société des Muses. +Attaqué, à l'âge de 75 ans, d'une maladie incurable, il se laissa mourir +de faim, dans la 100e année après J. C., sous le règne de Trajan. + +Silius aima toute sa vie la poésie et les lettres, et leur donna tous +les instants que lui laissaient ses fonctions publiques; mais ce ne fut +que dans sa vieillesse et dans sa retraite près de Naples qu'il s'avisa +lui-même de se placer au rang des poëtes. Il composa alors un grand +poëme épique, ou plutôt historique, en dix-sept chants, sur la seconde +guerre punique. Ce poëme, intitulé _Punica_, nous a été conservé. Il +confirme le jugement que Pline porte sur Silius, en disant que ce fut +moins son génie que le travail qui le rendit poëte[7]. Il paraît que +Silius fut un de ces hommes auxquels la nature a donné une certaine +facilité qui les fait réussir en tout ce qu'ils entreprennent, et qui, +lorsqu'elle est secondée par de l'instruction et du goût, peut, jusqu'à +un certain point, tenir lieu de génie. Le sujet que Silius choisit pour +son poëme offrait le plus grand intérêt aux Romains; il convenait même à +l'épopée. Trois siècles s'étaient écoulés depuis cet événement +mémorable; et quoique tous les détails de cette guerre fussent connus, +parceque plusieurs historiens grecs et latins les avaient consignés avec +soin dans leurs ouvrages, cependant il restait un champ libre à +l'imagination du poëte, qui pouvait se permettre des fictions et +employer toutes les machines dont le poëme épique ne saurait se passer. +Silius ne dédaigna pas ce moyen d'intéresser et de plaire; mais, ainsi +que Lucain, il choisit un plan défectueux, préférant la méthode +historique, qui fait connaître toute la suite d'un événement, à la +manière poétique qui choisit, dans une série de faits, un fait unique +pour en faire l'action principale et le but vers lequel tout doit +tendre. En se transportant tout-à-coup dans les dernières années de +cette guerre, le poëte pouvait prendre pour sujet la tentative d'Annibal +sur Rome: elle lui offrait les différentes parties qui sont jugées +nécessaires pour une action épique aussi bien que pour une action +dramatique, un commencement, un noeud et une catastrophe. En suivant un +autre plan, en préférant à l'épopée la marche de l'histoire, Silius +devait, comme Lucain, s'abstenir des fictions mythologiques, qui sont +très déplacées dans un récit historique. Le mélange des deux genres a +donné naissance à une production informe, à laquelle on ne sait quelle +place assigner. Est-ce une épopée? elle manque d'unité. Silius veut-il +se renfermer dans le genre historique? ses fictions deviennent des +invraisemblances, et ses machines sont déplacées. + +Silius a tiré le sujet de son poëme des histoires de Tite-Live et de +Polybe; ses ornements poétiques sont empruntés de Virgile; mais il ne +possède pas le talent de se les approprier, de manière que ses +imitations sont trop manifestes. Elles ne se bornent pourtant pas à +Virgile: Silius a aussi pillé Lucrèce, Horace, Hésiode et Homère; ce qui +donne à sa diction une inégalité désagréable. Ainsi que Valerius +Flaccus, il cache sa médiocrité sous une apparence d'érudition, et sous +une pompe affectée qui répand de la froideur sur sa composition. + +Pour peindre le caractère de Silius en peu de mots, on peut dire qu'il +avait une partie des talents dont la réunion forme le grand poëte; il +possédait des connaissances historiques, géographiques et physiques, qui +donnent à son poëme un prix d'autant plus grand aux yeux des +antiquaires, qu'il renferme divers faits omis par Tite-Live. Il sut +choisir un sujet grand et intéressant; les caractères de ses personnages +ont la vérité historique, mais il leur manque l'élévation que la poésie +pourrait leur donner; les sentiments qu'il exprime sont grands et +nobles. Parmi les descriptions dont son poëme est rempli, celles des +batailles sont surtout admirées. Silius manque d'enthousiasme; son style +se compose de phrases empruntées qu'il n'a pas su s'approprier, qu'il +n'a pas, si l'on peut ainsi parler, su marquer de son cachet. Qu'il +exprime la colère ou la tendresse, son froid glace le lecteur. + +Quelle qu'eût été la réputation de Silius parmi ses contemporains, il +tomba bientôt dans l'oubli; aucun grammairien ancien ne le cite, et +Sidoine Apollinaire seul le nomme parmi les poëtes illustres. A la +renaissance des lettres, on était si bien persuadé de la perte de son +poëme, que le célèbre Pétrarque, dans l'idée de le remplacer, composa +son _Afrique_, dont le sujet est la seconde guerre Punique[8]. Enfin, +pendant le concile de Constance, le Pogge trouva un exemplaire de +Silius, probablement à Saint-Gall, où il avait aussi fait la découverte +des premiers livres de Valérius Flaccus. Le Pogge, et son ami +_Bartolomeo di Montepulciano_, en firent une copie qui devint l'original +de toutes celles dont les premiers éditeurs se servirent, jusqu'à ce que +_Louis Carrion_ découvrit vers 1575, à Cologne, un manuscrit de Silius, +qu'il crut pouvoir dater de l'époque de Charlemagne. Un troisième fut +trouvé à Oxford: il est plus moderne que celui de Cologne. Lefebvre de +Villebrune, qui, en 1781, publia une édition de Silius, qu'il prétendit +être la première complète, a inséré dans le seizième chant, après le +vingt-septième vers, trente-trois autres vers qu'il-dit avoir trouvés +dans un manuscrit de Paris, et qui existent, avec quelques changements, +dans le sixième chant de l'_Afrique_ de Pétrarque. Les connaisseurs, et +surtout le célèbre _Heyne_, dans la critique[9] qu'il a faite de +l'édition de Villebrune, ont jugé que les trente-trois vers en question +sont plutôt de Pétrarque que de Silius. + + +M. J. A. AMAR. + + _Conciones et Orationes Poeticæ_, à l'article _Silius Italicus, + p. 190_. + +Une lettre de Pline, L, iii, 7, nous donne du talent et de la personne +de Silius une idée assez juste, et qui ne paraît pas flattée, quoique ce +soit l'amitié qui tienne la plume. Le spirituel écrivain rend hommage et +justice à l'admiration passionnée de son ami pour les grands modeles de +l'éloquence et de la poésie latines. Il applaudit à ses efforts pour se +rapprocher des objets d'un culte, qui serait du fanatisme, si l'on +pouvait jamais porter trop loin, exalter trop haut le sentiment d'une +admiration aussi noble dans son principe, qu'heureuse quelquefois dans +ses conséquences. + +Il ne nous est rien resté qui puisse nous faire juger s'il fut plus +heureux en prose qu'en vers, et imitateur plus adroit de Cicéron que de +Virgile. Il s'était fait, dit-on, au barreau la réputation de grand +orateur; ce qui était facile alors, même sans un grand talent. La +prédilection de Silius pour le prince des orateurs et pour celui des +poètes romains était telle, qu'il se procura à grands frais la maison de +campagne, illustrée à Tuscule par le séjour de Cicéron, et celle que +Virgile avait habitée près de Naples. Ce fut dans cette retraite, et +presque sur le tombeau même de Virgile, dont il avait fait un monument +religieux, qu'il consacra les dernières années de sa vie, et le loisir +que Trajan lui accordait, à la composition de son épopée sur _la seconde +guerre Punique_: sujet du plus grand intérêt pour les Romains, et qui en +a tant acquis pour toutes les générations, sous la plume éloquente de +Tite-Live. + +Voltaire traite quelque part Silius Italicus d'_imitateur maladroit de +Virgile_; et Voltaire a raison: mais il y avait long-temps déjà qu'un +savant Écossais (Dempster) l'avait appelé _nimius interdumque ridiculus +Virgilii imitator_. Il a sur ses contemporains, Stace et Lucain, le +mérite d'un style moins roide, moins tendu que le premier, et moins +inégal que le second de ces poëtes. Sa diction est, en général, pure et +correcte; sa latinité, bien supérieure à son siècle. Mais cette pureté +devient essentiellement monotone; cette correction reste toujours froide +et inanimée. Si, au lieu de s'en tenir à cette imitation pénible et +fatigante du tour et de l'expression de Virgile, il eût vu et étudié +dans ce grand poëte autre chose que le choix des termes, et l'artifice +de la période poétique; si son admiration, plus éclairée, eût franchi +ces bornes timides pour embrasser dans son ensemble cette magnifique +composition de l'Énéide, et l'ordonnance imposante de toutes ses +parties, peut-être nous eût-il laissé un véritable poëme, au lieu d'un +ouvrage équivoque, qui n'offre ni l'intérêt de l'histoire, ni le charme +et les graces de la poésie. + + +_N.B._ Plures etiam alii præstantes ingenio viri, Silium paucis obiter +attigerunt; quorum primus _Voltaire_, _Essai sur la Poésie épique_, cap. +IV: «Je passerai sous silence Statius et Silius Italicus, l'un faible, +l'autre monstrueux imitateur de l'Iliade et de l'Énéide.» Ipse quoque +_H. Blair_, quem satis laudare non possum, in præclarissimo opere de +Rhetorica, cap. XLIV, Silium cum Statio tantum memorat, in quorum +carmine recognoscendo immorari operæ pretium non existimat. _Ed._ + + FINIS TESTIMONIORUM + DE SILIO ITALICO. + + + [Annotatio 1: Vide supra p. 475, Epist. Plinii. «Est res rara + quidem poeta consul,» inquit Jac. Duportus de Silio agens pag. + 264, poematum.] + + [Annotatio 2: Spartianus in Hadriani vita cap. 12: «Italici sunt + Itali genere, in provinciis negotiantes, vel fixa etiam sede ibi + commorantes.» Alius Silius proprætor, ad quem Ciceronis Epistolæ + libro XIII.] + + [Annotatio 3: Acta Eruditorum 1719, pag. 178.] + + [Annotatio 4: «Ubique in Silio Græcæ eruditionis vestigia, ubique + elegantiæ,» Dan. Heinsius ad II, 626.] + + [Annotatio 5: Martial. VII, 62.] + + [Annotatio 6: Ea sic memoravit Vir. Clar. sed vide quæ supra + notantur pag. 407, not. 1. _Ed._] [= n 1.15] + + [Annotatio 7: Majore cura quam ingenio scripsit. _Plin._ ep. III, + vii, 5.] + + [Annotatio 8: Vide tamen quæ notantur sect. IV, ad præfat. + Drakenb. supra pag. 433. _Ed._] + + [Annotatio 9: Goett. Auz. vid. gel. Sachen, 1782.] + + + + +ARGUMENTA + +XVII LIBRORUM SILII ITALICI + +Auctore + +HERMANNO BUSCHIO PASIPHILO. + + +LIBRI I. + + Principio Libycæ describitur urbis origo. + Junonis stimulis furit hic puer Hannibal actus, + Et jurat medio per Punica numina templo, + Se fore Romanis hostem patientibus annis. + Adcipit imperium post hæc successor iniqui + Hasdrubalis: dura premit obsidione Saguntum, + In qua Dulichii virtus interrita Murri + Spectatur, donec rigido cadit ense ferocis + Hannibalis. Romam cives clam milite pauci + Sarrano missi; Sicoris quos inter acerbam + Exponit sortem Patribus fatumque suorum. + Nec mora, legati pacis pactique jubentur + Poscere ruptorem: et spreti de more vetusto + Tristia foedifragis indicere prælia Poenis. + +Hoc argumentum, quod in edit, a. 1504, invenitur, in sequentibus omnibus +omissum est: unde Dan. Heinsius, qui libris Silii argumenta Buschii +præposuit, hujus libri nullum esse credens, novum illud verbis Silii +composuit. + + Hannibal, exsuperans astu, sed devius æqui, + Tangit Elissæas palmis juvenilibus aras, + Et patrio jurat cineri Laurentia bella. + Inde, ubi flore novo pubescit firmior ætas, + Emicat in Martem, et, calcato foedere, tandem + Prima Saguntinas turbarunt classica portas, + Bellaque sumta viro belli majoris amore. + Pandere jamdudum portas, et cedere vallo + Inperat, et longe clausis sua foedera, longe + Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis. + Tum Patribus clarisque senum sua munia curæ. + Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant, + Defessis subeant rebus muroque ruenti. + Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum, + Et fugiunt tumido per spumea cærula velo, + Donec Laurentes puppis defertur ad oras. + Concilium vocat augustum, castaque beatos + Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis + Consul, et æquantem Superos virtute Senatum. + Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant. + + +LIBRI II. + + Hannibal, ut cernit Latiam per cærula velis + Adventare ratem, et mandata adferre Senatus, + Obstrepere Ausoniis lituos jubet: ocius illi + Ad muros vertunt iter infelicis Elissæ. + Adjuvat arma Libys, Garamantum prædita sceptro, + Asbyte: hanc Theron clava deturbat ab alto + Bellantem curru: Tyrius quem ductor ovantem + Virginis exstinctæ spoliis, præturbidus ira, + Occupat, et leto damnat, mittitque vicissim. + Interea Libycis indicit bella profanis + Cum socio Fabius: clipeum fulvo ære micantem + Callaici donant Regi: delapsa Saguntum + Alma Fides populi penetrando pectora firmat: + Qui se mox sævo per flammas eximit hoste. + + +LIBRI III. + + Postquam clara fide, Poeno sub Marte, Saguntus + Arsit, ad Hammonis scitatum oracula Bostar + Mittitur, ut Superis quænam sit fixa voluntas + Imperio super, et rerum novitate reportet. + Ipse ad vicinos ductor cum conjuge Gades + Navigat, et spoliis onerat feralibus aras + Herculeas: post hæc caram seponit ab armis + Cum puero, nondum bis seni mensis, Imilcen: + Et nova mox petitur Carthago classe per undas. + Atque hic nocturna specie mirabile monstrum + Vidit, in Italicam stimulans fera pectora gentem. + Quocirca innumeris Romana in prælia turmis + Conlectis, propere trans Alpes signa ferebat, + Lætaque Taurinis statuit tentoria campis. + + +LIBRI IV. + + Fama volat, Poenum signis hostilibus Alpes + Transcendisse ducem; totis trepidatur in agris. + Consultant Patres de bello, intactaque rursum + Tela novant. Libycis ostendens Hannibal urbem + Militibus, prædæ cupidos acuebat amore + Ad pugnam. Interea volucri rate Scipio consul + Massiliæ fidis aderat delatus ab oris: + Obcurritque hosti Ticini ad fluminis undam. + Atque ibi tunc prima caluerunt litora pugna. + Sed consul Trebiæ vicinum Scipio collem + Cedere compulsus petiit: quo venit et ipse + Consulis adcitus Siculo collega Peloro. + Hostis sed rursus victor, spumantia captum + Post Apenninum Trasymeni stagna petebat. + + +LIBRI V. + + Adparat hic pugnani Superisque vetantibus audax + Flaminius Tyrio Trasymeni ad stagna tyranno + Congreditur, quamvis, prudens Corvine futuri, + Orares dominæ per Dardana moenia Romæ, + Gederet ut fatis paulum ominibusque sinistris. + Sed poenam meruit, proque his temerarius ausis + Obcubuit, diro telorum obpressus in arvo + Agmine: multa tamen leto dedit ante virorum + Corpora, et inferias nigrum sibi misit ad Orcum. + Inter quos stricto cecidit mucrone Sychæus, + Filius Hasdrubalis. At postquam pugna quievit + Funere Flaminii, victor Magone sequente + Exiit ad cæsos; armisque minisque retentis + Pectoribusque solum sternentes repperit omnes. + + +LIBRI VI. + + Hinc, quibus hæc belli et pugnæ fortuna pepercit, + Elapsi furtim diversa per avia cæcis + Conduntur tenebris piceæ et caligine noctis. + Hos inter fugiens Serranus, vulnere tardus, + Ad patris quondam comitem devertit, et ipsa + Tecta Mari armigeri pulsabat fida paterni: + Adceptusque domo recreatur paupere mensa, + Infusoque sinit tractari vulnera succo. + Discit et inde Maro clari narrante parentis + Facta, sed et poenam, qua illum Carthago peremit, + Ob sanctam non æqua fidem, rapit aure dolenti. + At Fabium Patres adlata ad munera belli + Clade legunt: hostis raptas agit undique prædas, + Donec eum inlecebra mollit Campana furentem. + + +LIBRI VII. + + Electus dubiis dictator et ancora rebus, + Non facilis vinci Fabius virtute nec astu. + Mox Superis Romæ per templa indicit honores; + Ædibus et votis Divum sibi mitigat iram. + Exin Sidonium cautus contendit ad hostem, + Non commissurus pugnam, nisi Marte coacto. + Quem quum non astu solito, terrore nec ullo + Hannibal eliceret, Dauni tellure relicta, + Clauditur in tumulis a dictatore Falernis. + Hinc patriis ad sacra Deis peragenda profectus + Præposuit castris equitum de more magistrum: + Sed vetitum conferre manus. Fabio tamen ille + Absente in pugnam ruit, æquaturque vetanti. + Moxque, errasse pigens, illi jus omne remisit. + + +LIBRI VIII. + + Hic jam Varro, loquax medio in discrimine rerum, + Consul Romanas capit, indignante Senatu, + Insanæ plebis stultæque favore secures + Cum Paulo Æmilio. Noscens nova vulnera Juno, + Præscia Cannarum, stagnis Laurentibus Annam + Adloquitur, Poenum ut jubeat nunc tendere regem, + Explicat arentes ubi fervida Apulia campos, + Fataque promittant ibi prosperiora peractis. + Anna audita facit, grates agit Hannibal Annæ, + Et movet in campos Diomedis nomine dictos. + Hinc toto e Latio funebria miles in arma + Cogitur: at liquido variis prodentia monstris + Numina vicinam cladem ostendere, sed amens + Prodigiis Varro spretis sese objicit hosti. + + +LIBRI IX. + + Demens in pugnam furit hic et vulnera Varro, + Quamvis infelix Solimus monuisset abunde + Varronem, proprio signatis sanguine fatis. + Concurrunt igitur Poeni fortesque Latini + Ingenti fremitu, summoque ardore virorum. + Stat pro Sarranis obtendens ægida Pallas, + Mars pro Romanis infesta fulgurat hasta, + Scipiadæque manu fabricatum porrigit ensem + Incude Ætnæa; magis ardet Gorgone Pallas. + Donec cæruleam demittit Jupiter Irim, + Ut cum fulminea revocet Tritonide Martem. + Vulturnum emittit rapidum, Junone volente, + Æolus, adversos ruit acer Paulus in hostes, + Foede laxatis at Varro fugit habenis. + + +LIBRI X. + + Inter funestæ non prospera tempora pugnæ, + Cannarumque altos et latos stragis acervos + Obruitur Paulus, coeuntibus undique telis. + Sedibus hinc tacitis placitum Saturnia somnum + Evocat, ut juvenem victorem a moenibus urbis + Arceat. At fugiens Canusinum miles in agrum + Conligitur: placet exsilio mutare labantem + Ausoniam pubi, pavido suadente Metello. + Sed quatiens gladium flammata Scipio dextra, + Non deserturos patriam jurare coegit. + Interea celebrat laudato funera Paulo + Hannibal, et Marti scutorum incendit acervos. + Fama mali tanti tristem levis advolat urbem, + Et redit amisso jactatus milite Varro. + + +LIBRI XI. + + Adcepta ad Cannas ferali clade cruentas, + Mox sequitur populi defectio foeda Latini + Ad Tyrii tam fausta ducis memorandaque castra. + At Capua inprimis, rebus sufflata secundis, + Ausa fuit partem summi sibi poscere juris, + Et rejecta suas victori pandere portas, + Invito et frustra Decio prohibente furorem. + Hic quum inter mensas Campanaque pocula victor + Desidet, invisum regem obtruncare parabat + Confidens animi juvenis, coeptumque minaci + Ense patrasset opus, ni se tenuisset euntem + Pactulo genitor. Dehinc natus Hamilcare fratrem + Mittit, ut ad patriæ cupidas hæc nuntiet aures, + Pugnatum, et Cannas hostili cæde repletas. + + +LIBRI XII. + + Jam Zephyro in terras flatu redeunte tepenti, + Hostis Parthenopes ad muros agmina ducit. + Inritus hinc coepti Cumas petit: inde profectus + Marte Dicarchæam parat exagitare juventam. + Hinc movet ad trepidam belli molimina Nolam + Marcello sed tum fractus pulsusque recessit. + Strenuus et Sardos tutatur ab hoste Libysso + Torquatus: miseras ardens incendit Acerras + Hannibal: inde tuos, peritura Petilia, muros, + Et demta madidum luxu capit arce Tarentum. + Nec non et Capuam totis jam viribus urguet + Dardanus obsessam: quam quum recreare soluta + Obsidione nequit, Romam ruit acer ad altam + Hostis, ut armorum facto premat orbe vicissim. + + +LIBRI XIII. + + Moenia vix hostis defensa versus ab urbe + Cernere desierat, subito quum signa movendi + Incidit ad muros iterum calor. Isset et illuc + Propter Palladium, ni sacram Agrippa negasset + Posse capi Romam. Rapit ergo inde inpius arma, + Et te cum pleno spoliat, Feronia, luco; + Litoreosque petit, quos vertit Bruttius, agros. + Fulvius hinc Capuam rediens, tandemque subactam + Intrat, et infidi punit commissa Senatus. + Tristis sed geminos (quando hæc ita aguntur) Ibera + Scipiadas terra Fors abstulit. Infera mæstus + Scipio regna subit, caras ubi convenit umbras + Et Patris, et Patrui, et Matris loca læta tenentes. + Discit et eximios, quos spondent fata, triumphos. + + +LIBRI XIV. + + Nascitur hinc bellum juvenis post fata tyranni, + Hispano veniens ubi terris nomen ab amne + Inposuit pubes; nam rege Gelone creatus, + Oblitus monitus, artesque oblitus avitas, + Incepit luxu, spreta virtute, cruento + Flagrare, et rigidis delicta tuentibus armis, + Cingere se ferro, et regnum terrore fovere. + Hoc igitur (neque enim longum violentia durat) + A conjuratis tota cum stirpe peremto, + Marcellus propere Siculis adnavigat oris; + Mutatasque videns, trepidos mox spargit in agros + Signa: Leontini senserunt prima coloni. + Pugnaturque mari, Poenoque per alta fugato + Arma Syracosios capiunt victricia muros. + + +LIBRI XV. + + Quem, ducibus cæsis, iterum jam Bætis ad oras + Mittat, Romulei quærit dum cura Senatus, + Scipiadæ juveni lauro tum forte sub ampla + Adstitit hinc subito Virtus, hinc blanda Voluptas, + Et sibi promissis avet utraque jungere magnis. + Ille sed amplexus Virtutem, crudaque Martis + Munera suscipiens, volitansque per æquora classe, + Arma novæ subito Carthaginis horrida muris + Inpulit, et victor ferro sibi moenia pandit. + Interea Hemathius conflat nova bella Philippus, + Herculeoque senex Fabius dat jura Tarento, + Marcellusque cadit, Nomadum circumdatus astu. + Hasdrubalisque caput, tumidi regione Metauri + Abscissum, Hannibali monstrat Nero lætus atroci. + + +LIBRI XVI. + + Hannibalem adcepit miserandos Bruttia tellus + Mærentem patriæ casus, fratrisque, suosque. + Non tamen audebat concurrere Roma gementi. + Tantus erat Libyci metus et formido tyranni. + Omnia in auriferis jam Marte subegerat arvis + Scipio, jam dederat fugientia carbasa ventis + Exutus castris Mago, jam captus et Hanno + Præbebat Latiis infelix colla catenis. + Hasdrubal huic cladis dum nescius addere sese + Festinat, latebras victus certamine spectat. + Dein Masinissa novo contingit foedere dextram + Scipiadæ, sociumque sibi dux ipse Syphacem + Conciliat: facit hinc ludos Patruoque Patrique, + Et repetit Latium fama spargente triumphum. + + +LIBRI XVII. + + Postremo Idæis Divorum Mater ab oris + Advehitur Romam, Phrygiam Nasica Cybellen + Excipit, et toto censetur ab ordine Patrum + Optimus, ipse alacer Libyam dux Scipio classe + Navigat, et Sicula lætus discedit ab Ætna. + Castra ducum adgressus ferro flammisque duorum + Conficit, Hasdrubalis victor Numidæque Syphacis, + Verterat ad Poenos qui foederis inmemor arma. + At, quum post idem vires reparasset et enses, + Vincitur, et Latiis oneratur colla catenis. + Hannibalem hinc revocant Patres, sed fulmina vimque + Ferre nequit Latii rectoris: jura jugumque + Romanum Carthago capit: dux ipse reversus + Alta triumphanti scandit Capitolia curru. + + + + +AMBROSII NICANDRI TOLETANI + +In Singulos Libros Silii Catalepses. + + +CATALEPSIS LIBRI I. + + Bellorum hic causæ, Poenoque obsessa Saguntos + Est duce, legatos Latias quæ mittit ad oras. + +LIBRI II. + + Romanam prohibet navem contingere portus + Hannibal: huic clipeus datur, et ruit alta Saguntos. + +LIBRI III. + + Gades Poenus adit, sortes petit æquore Bostar, + Dux Alpes superat, Taurinis qui sedet arvis. + +LIBRI IV. + + Ticini clades canitur, Trebiæque ruina, + Hic Apenninum transit cum milite Poenus. + +LIBRI V. + + Insidias Tyrius ductor struit; hinc Trasymenus + Romanam indoluit stragem; tremit Itala tellus. + +LIBRI VI. + + Romam quisque petit: prima audit Punica bella + Serranus, referente Maro; et movet agmina Poenus. + +LIBRI VII. + + Obvius Hannibali Fabius venit, isque cadentem + Collegam eripuit nato, cui reddit honores. + +LIBRI VIII. + + Conveniunt, Varrone duce, ad fera bella cohortes, + Italiæ et cladis signa infelicia surgunt. + +LIBRI IX. + + Collega invito Cannarum prælia Varro + Stultus init; portenta vetant; fugitque cruentus. + +LIBRI X. + + Cannis obcumbit Paulus, quem Poenus honorat; + Spes Italas Fabius renovat, Varrone recepto. + +LIBRI XI. + + Ad Tyrios socii desciscunt; pectine Teuthras + Gesta virum canit; et Mago Carthagine certat. + +LIBRI XII. + + Parthenopen dux Poenus adit Nolamque, resedit + Ad Capuam, trepidæ tenditque ad moenia Romæ. + +LIBRI XIII. + + Poenus ab urbe redit Capuam; tellure et Hibera + Scipiadæ obcumbunt: natus descendit Avernum. + +LIBRI XIV. + + Arte Syracosiam expugnat terraque marique + Urbem Marcellus, foedat late omnia pestis. + +LIBRI XV. + + Scipio ad Hispanas juvenis tunc navigat oras, + Marcellusque cadit; cadit Hasdrubal ense Neronis. + +LIBRI XVI. + + Hispanos vicit dux Scipio; tecta Syphacis + Hospes adit, patrio celebratque in funere ludos. + +LIBRI XVII. + + Advehitur Romam Cybeles: hinc Scipio Poenum + Dejicit Hasdrubalem, prostratoque hoste triumphat. + + + + +PRÆFATIO HEYNII. + + +Silium Italicum poetam commentario docto illustrare quum, quod ex +_Commentatione de Silii vita et carmine_ ad me missa intellexi, meo +potissimum suasu se aggressum esse professus sit cl. editor, Vir +modestia et virtute non minus quam doctrina accurata et varia +conspicuus: ne mihi aut aliquid, quod mei ordinis homini haud conveniat, +arrogasse aut judicii mei auctoritatem affectasse videar, non alienum +videri poterit, si in ipsa libri fronte consilii mei et hortatus +rationes paucis reddidero. Et primo consilium illud referendum est ad +tempus istud, quo vir doctissimus ante hos XV annos inter disciplinæ +Gottingensis alumnos esset, Seminarii autem Regii philologici sodalitio +et necessitudine teneretur; cujus equidem eam semper habui, et inter +juvenes ingenuæ indolis haberi vidi, religionem, ut, qui ei adscriptus +esset, præcipua aliqua cura, fide et benevolentia mihi videretur esse +amplectendus, ille autem ad studiorum suorum ac vitæ rationes, non modo +in ipso studiorum cursu, verum etiam decursu academico facto, quum jam +ad publicæ vitæ munerumque tirocinia procederet, consiliis meis utendum +sibi esse existimaret. Necdum facile vidi aut mihi moris mei aut illis +pietatis erga me suæ fuisse poenitendum. Ex dictis itaque apparet, ad +multos retro annos consilium hoc meum esse revocandum, quum de viri +docti, qui aliquot annis post Lipsiæ ad Silium edendum se accinxit, +consilio simili nondum mihi aliquid innotescere posset. A familiaribus +autem meis eo, quo dixi modo consultus, quum multos viderim ad majora +natos relicta academia in desidiam et veternum incidere, soleo fere, +ad excitanda modo et acuenda, modo ad alenda et ornanda ingenia, pro +uniuscujusque studiis, profectibus, facultatibus, ostendere et +commendare argumentum aliquod operæ et studii certum, in quo vires +ingenii et industriam experiri possint; quando quidem fluctuando et +aliud ex alio tentando infringi plerumque primos animi impetus, mox +retusos jacere, usus et experientia doceat. Quem operæ dilectum etsi +effectu sæpe suo carere et conatus operosos in cassum recidere haud +abnuerim: omni tamen utilitate eum carere non usquam intellexi; contra +ad multa præclara deductos esse alios lætus cognovi; inque his quum +maxime doctissimum virum GE. ALEX. RUPERTI. Præclaro ille operæ suæ in +carmine Siliano positæ specimine sub annum LXXXVIII emisso, virorum +doctorum suffragiis confirmatus strenue in tela pertexenda perrexit; mox +de consilio V.C. _Jo. Chr. Theoph. Ernesti_ certior factus, qui a. XCI +Silium docte et intelligenter illustratum edidit, non tamen animo +concidit, aut consilium omne sibi abjiciendum esse putavit. Neque pro +humanitate sua optimus vir _Ernesti_, aut postulavit aut expectavit, ut +alter idem stadium ingressus sibi de omni curriculo decederet. Omnino +enim a tali contentione et studiorum tanquam concursu et conflictu, +si modo liberali et ingenuo homine digna instituatur concertatio, +malevolentia et obtrectatione remota, utilitates multas magnasque +proficisci necesse est. Interea laudi ducendum fuit _Ruperti_ nostro, +quod is constanter rationes suas sequutus non temere opus maturavit; +etsi nec ejus culpa evenit, ut illud, jam ante hos tres annos, quod ex +subscriptione Commentationis intelligo, redemtori traditum, nunc demum +prelo liberatum est et emissum. + +Ut autem inter reliquos poetas Silio potissimum illustrando operam suam, +etiam me non auctore, addiceret, suaserant viro clarissimo multa, quæ +ipse melius, quam a me fieri posset, in Commentatione sua exposuit. +Inprimis Silius singulare haberi debet adjumentum ad ornandum +infinitarum rerum notitiis ingenium, ad copiam doctrinæ poeticæ, et +orationis facultatem parandam; ita ut ad locupletandum juvenile ingenium +aliquantum profecisse putem eum, qui Virgilio diligenter lecto Silii +lectionem adjecerit. Accedit quod cum studio in rebus Romanis earumque +scriptoribus occupato mirifice conspirat carminis argumentum; ut taceam, +quod Carthaginis opulentia ac luxus cum asperitate et paupertate +Romanorum in conflictum adductus multa habet, quæ ad cogitationem +similium nostræ ætatis casuum, consiliorum, eventorumque, invitare +animos possint. + +Omnino autem _poetarum lectionem juvenili ætati esse accommodatam et ad +omne studiorum liberalium genus viam munire_, recte judicarunt majores +nostri, nec aliter sensit antiquitas, optima magistra eorum, quæ aut +recta ratione et sensu communi aut experientia et usu continentur. +Meminerimus modo Horatianum illud: _Os tenerum pueri balbumque poeta +figurat, ... mox etiam pectus præceptis format amicis_, et quæ sequuntur +plura. Cujus tamen asserti quum non videam inter omnes in promtu haberi +caussas et rationes explicitas et apertas: ne sicco prorsus pede hinc +discessisse videar, agedum, paucis attingere liceat ipsas _caussas, +quibus utilitas lectionis poetarum in juvenili maxime institutione +continetur et efficitur_. + +Quum scilicet post multas variasque virorum doctorum disputationes +satis constet, institutionem puerilem a philosophico aliquo systemate +enucleando, aut a notionum subtilium molestia judiciive acuendi sola +molitione, haud consulto procedere; quando quidem in ea ætate ipsa +natura non rationem et judicium satis firmum finxit, sed ingenii +vires ad recipiendas variarum rerum notiones, mente recondendas +et asservandas, fingendas alias ex aliis et oratione reddendas +attemperavit: occupandum utique illud esse videtur primo loco omnis +generis, naturæ artisque, _notionibus_ undique _colligendis_ et memoriæ +infigendis; ut adsit aliquando _materies_ idonea et satis magna notionum +copia, quando ad generaliores notiones institutio processerit, et +perpetua et systematica jam disciplina mens sit imbuenda; ne abhorreat +ea a notionum abstractarum asperitate, quum, _a quibus illæ ductæ sint_, +nondum assequutus sit tiro, nec sine veris singularum rerum exemplis +oculi animique sensui subjectis recte assequi possit. Est porro ingenii +vis excitanda et ipso usu subigenda, ut _notiones_ undique arreptas +_comparare_ inter se et componere, quidque inter eas conveniat nec ne, +observare et notare, assuescat tenellus animus; primo quidem _in rebus +sensibus subjectis_, tum in iis _quæ animum voluntatemque movent_, et +_sensum veri recti pulchrique cient ac fingunt_: quod nisi _mature_ fiat +quum monitis tum exemplis propositis, nulla facile disciplina seriore, +multo minus academica, aut rerum divinarum humanarumque subtili +præceptione, potest id aut emendari aut suppleri. Regnat in his, ut de +historia nunc nihil dicam, _poetarum lectio et interpretatio_, quæ +juvenilem indolem ad multarum magnarumque rerum species animo +concipiendas erigit, præclara phantasmata objicit, sensus liberales, +generosos, excelsos gignit, morum ferociam emollit, sententiis utilibus +ac præceptis animos ingenuos imbuit, et ad humanitatem, benevolentiam, +fortitudinem, laborumque tolerantiam instruit. Hæc enim illa sunt, +propter quæ _omnino_ juvenili ætati proposita est _auctorum classicorum +lectio_, ut ingenia, mores, animos, quasi aliud agendo juvenes inde +fingant, bonos sensus et habitus induant et ad exempla, quæ ante oculos +quotidie tanquam posita habent, sensim se sensimque componant; tantum +abest, ut sola latinæ ac græcæ linguæ cognitione illa disciplina +contineatur, ut potius hæc ipsa cognitio non tam per se appetatur, quam +potius, ut partim ad legendos præclaros scriptores via muniatur, partim +sermonis omnis ratio grammatica in linguis jam ad magnam subtilitatem +elaboratis, et ex usu vitæ sublatis adeoque nulli vicissitudini +obnoxiis, animo infigatur, simulque prima logices elementa una cum +præceptis grammaticis ac rhetoricis instillentur. Verum de his et +alias multa dicta sunt, et plura dici possunt, quæ ad hunc locum haud +spectant. + +Maneamus in eo, quod _epici_ maxime et _dramatici_ generis poetæ +fingendis juvenilibus animis sunt idonei; est enim in illis multarum +variarumque rerum copia, inprimis earum, quas aut obvia sensibus natura, +aut sensus animi interior suppeditat; est in iis magna affectionum et +movendarum et purgandarum ac regendarum opportunitas; est ornatior +oratio. Nec obstat, quod, ubi ad vitam veram aliquando processeris, +generosis istis sensibus, quos poetæ nobiliores aluerunt, multum +detrahit vitæ veritas; est enim vel sic facilius et utilius, descendere +ad deteriora, quam ab humilibus et projectis assurgere ad meliora, ab +ignavis ad strenua et animosa. In lucro quoque ponendum est, quod _poetæ +veteres ad diversa tempora, mores diversos, sensus, judicia, revocant_, +quodque ipsas rerum notiones variant; quæ res incredibiles habet +utilitates ad judicium animi informandum et constituendum; quum in magno +malo habendum sit, _si non nisi unius ætatis, unius populi, provinciæ, +sectæ notiones et opiniones imbiberis_; enecat enim hæc judicii +imbecillitas omnes sensus et affectus liberales, tollit facilitatem, +indulgentiam, integritatem, provocat iras et odia in alios, qui +locupletioribus rerum notitiis instructi, de iis, quæ alii pro +exploratis habent, aut dubitant aut aliter statuunt. Hoc est etiam +illud, quod viros interdum acutissimos fecit proclives, ut ea, quæ aut +ipsi excogitaverant aut ex prævalentibus cujusque sæculi placitis et +assertis arripuerant, aut in novum ordinem redegerant, subtilia per se +ac præclara, toti generi humano obtrudere, et quidquid est mortalium in +suas partes obtorto collo pertrahere vellent: quum non pensitarent, quæ +ipsi acute cogitassent, acutius etiam verbis extulissent, non convenire +nisi iis qui ab eadem disciplina essent progressi; _ad sensum communem +esse revocanda ea, quæ omnibus ordinibus, quæ non tuis modo popularibus +aut æqualibus, sed aliis quoque ætatibus ac populis probari, quæ publice +ac vulgo utilia et haberi et esse velis_. Ab ista opinionis +imbecillitate liberari nemo facile potest, qui non diversorum temporum, +inprimisque antiquiorum, judicia, opiniones, mores, cognoverit ac +reputaverit. Et ea est præcipua aliqua utilitas, quam ex veterum +scriptorum lectione colligere licebit, si recto cum judicio aut ductu +illa instituta fuerit. Nemini ita facile in animum veniet, si ea +exceperis, quæ sensus omnes homines communis docet, excogitari posse +aliquid, multo minus subtilius aliquod placitum, quod toti generi +humano, ne omnibus quidem per litteras suas expolitis populis, assensum +et suffragationem extorqueat. Quamobrem præstare videtur, si, qui +publice utilia tradere voluerit, intra eam societatem, in qua vivit, se +contineat, et videat, quam ingeniorum, et multo magis morum, +emendationem bonis præceptis, recta institutione et sensus communis +confirmatione efficere ac perficere possit; quæ autem publice utilia +esse viderit, populari præceptione popularibus suis proponat, docta +autem ac subtilia doctis et subtilibus ingeniis propinanda esse +intelligat. Itaque nec hoc sibi aut sumserit aut fieri posse putaverit, +ut ad eam, quam facile aliquis animo sibi fingere potest, perfectionem +omnis gens humana adducatur: quandoquidem ea, quibus hoc effici possit, +caussis continentur externis, quas nusquam terrarum adesse videmus; hoc +est, præsidia, opes, facultates, sine quibus in longe maxima hominum +parte, quæ ad viles curas, timores, ærumnas; omnium rerum honarum +inopiam, depressa est, ne sensus quidem communis excitari aut erigi +potest. Verum ad ea redeundum est, a quibus ætatis nostræ opinandi +facilitas nos abduxerat. + +Lectione poetarum omnino vindicata, restat, ut _de recta eorum lectione +et interpretatione_ pauca moneamus. A verborum autem interpretatione +omnem lectionem procedere, et quidem accurata et sermonis indoli +consentanea, nemo non intelligit; in poeta autem ita porro ea instituta +esto, ut, quæ orationi poeticæ propria sint, quæ ornatum constituant, +quæ sensus moveant et impellant, sententiæ, verba et formæ loquendi, +notentur. Optandum sane est, ut is, qui interpretatur, poetico quodam +calore et ipse incalescat, et, quoties ad insignia loca accesserit, +sensus sui vigore ac vi imbuat alios; saltem ad ea loca observanda et +enucleanda diligentior ejus erit opera; ut reddat caussas, cur hoc vel +illud insigniter placeat, cur alia narrata sint simpliciter, alia +copiose et ornate; quod melius intelligitur, si ad vulgares loquendi +modos ac formas ea revocaveris; ita enim orationis lumina et ornamenta, +ingenii copiæ et poetæ inventa, melius elucescunt. Fingitur sic per +singula hæc observata sensus pulchri, veri, recti; acuitur ad +dijudicandum id, quod recte minusve inventum aut enuntiatum sit, +judicium; præparaturque animus ad institutionem disciplinæ, qua ille +aliquando erit imbuendus, inprimis philosophicæ; præluditur facultati +recte cogitandi, bene dicendi ac scribendi, quam majores nostri logices +ac rhetorices nomine insigniebant. Etsi et illi, qui jam disciplinis +mature imbuti sunt, ex poetarum lectione et voluptatem et utilitatem +haud contemnendam capient, quando quidem illi judicio jam firmato in +rerum et ornamentorum caussas altius descendere et subtiliorem +judicationem facere possunt. Paratur inter hæc major notitiarum doctarum +copia, ornatur ingenium et oratio, et ad eloquendum, quod velis, +facultas major ac parata suppetit. Quæ si quis aut assequutus fuerit, +aut animo reputaverit: non sane ille poetarum, generosiorum utique, +lectionem juventuti aut propositam temere, aut parum utilem judicabit; +deberique adeo laudem nostro quoque _Ruperti_, Viro cl. qui _in Silio +interpretando_ operam posuit tam doctam et accuratam, ut æqui judices +inter meliores eum habituri sint interpretes, qui criticam sollertiam +cum interpretandi subtilitate præclare conjunxerit. Scr. Gottingæ +M. Mart. [M][D]CCXCV. + + C. G. HEYNE. + + * * * * * + * * * * + * * * * * + +Errata: Commentarii + + [de Silii Vita et Carmine] + [Sectio IV] + quum tu tertium consulatum recusabas,» [» deest] + in libro _de Asia proconsulari_, planissime disseruit [planisssime] + Silii locum lib. III, v. 395 [recte 393-395] + veterum superstitionis indagatorem sagacissimum [sagacisssimum] + [Sectio IV] + [Annotatio 5: ... T. V.] [T. V,] + [Sectio V: 1514] + _Lugduni_ in-8º, ["in-8º" italice scriptum] + + + + + + + INDEX UNIVERSUS + + RERUM ET VERBORUM + + IN SILIUM ITALICUM. + + + + + INDEX + RERUM ET VERBORUM, + IN SILIUM ITALICUM. + + +Literæ N. et V.L. passim additæ significant, ea verba vel res in _Notis_ +et _Variis Lectionibus_ illustrata esse. + + + A + + _A_ Belo numerare avos, I, 73. + a duro haud inbellis aratro, VIII, 398 N. + Dextera a curvis capulo non segnis aratris, I, 614 N. + squalent a pulvere crines, IV, 251. + a sanguine tætros rores, IV, 165. + a litore Ibero Atlas, V, 271 V.L. + a sanguine Clausi Nero, VIII, 412 N. + _Ab ira_ movit arcus, II, 139 N. + longi laboris ait, IX, 535. + proclamat, VI, 699 N. + exclamat, XI, 99. + asper, XII, 551 N. + sævus, XVI, 520 N. + in se versus, XVI, 435. + _ab_ arte falcatus ensis, III, 278 V.L. + _ab_ litore Hesperidum Temisus, I, 431 V.L. + _ab_ alto Tullo, etc. sanguis, VIII, 405 N.; 439 N. + _Abaris_, X, 135. + _Abdiderant_ piceæ umbris templum, I, 84. + _abdere_, quid propr. significet, VI, 21 V.L. + _Abduxere_ gradus in terga relatos, X, 18. + _Abella_ pauper sulci Cerealis, VIII, 543 N. et V.L. + _Abest_ ille haud laude nostra VII, 248 N. + votis, XVI, 260. + _Abiere_ doli, XII, 505. + minæ in cineres, XIV, 315. + montes in nubila, III, 493. + _abiit_ mens, X, 264. + _abeunte_ favore Deorum, II, 206 N. + _Abies_ fata ferens, IV, 255 N. + _Abigere_ menti, VIII, 124. + _Abjicere_ vitam V, 226 N. + _Abjuncti_ agri VIII, 640 V.L. + _Abnuere_ fortem, IV, 805. + inceptis comitem, III, 110. + descendere, XIV, 600 N. + _Abolere_ Ægates, I, 61 N. + Cannas, XVII, 608 N. + tristia dicta, VII, 549 N. + _Aborigines_ prisci incolæ Latii, eorumque rex Faunus, VIII, 356 N. + _Abripi_ cædum amore, V, 229 N. + gloria, VI, 332. + _Abrumpere_ foedus, I, 296. + vocem turbando, II, 330. + galeam, XII, 242. + cuncta cum luce, IX, 649. + vitam, II, 597 N. + primordia rerum, III, 79 N. + fas omne armis, II, 293 N. + somnos buccina, VII, 156 N.; XV, 48 N. + spes e medio, VIII, 51. + agmen, XIII, 682. + _abruptum_ cælum, VI, 608 N. + antrum, VII, 419 N. + ingenium, VII, 219 N. + ponti latus, XVII, 249 N. + _Abscedit_ Auster, XVII, 209. + vitæ tempus, XII, 560. + _Abscidere_, vel _abcidere_ differt ab _abscindere_, III, 552 V.L.; + X, 52, 148; XV, 470 V.L. + _Abscondere_ campos cæde virorum, XI, 519 N. + ora galeis, XIV, 636. + æquor puppibus, II, 421 V.L.; XVII, 49 N. + telum in aere, I, 316. + annos secretis ruris, XV, 597. + _Absentia_ corpora mandere ut præsentia, IV, 335 N. + _Absistit_ bello, II, 325. + ponto, II, 371. + gemitu, VI, 342. + cura, XIII, 512. + labore XV, 190. + damnare, VI, 448. + nec adhuc oculis imago, II, 568. + vani coepti, XVI, 223. + _Absolvere_ manum, IX, 150 N. + factum victoria, XV, 656 N. + _Absorbet_ flamma vorax latices, IV, 686 N. + _Abstinere_ ire, XII, 44. + irarum, X, 84 N. + _Abstrahere_ arboris molem, VI, 195 V.L. + _Absumere_ aliquem votis, IV, 798 N. + _Acarnan_ amnis, III, 42 N. + dextras jungebat Philippo, XV, 288 N. + _Acca_, IX, 117 V.L. + _Accersere_, I, 264 V.L. + _Accipiter_ columbas exagitans, et ab aquila fugatus, IV, 105 sq. N. + _Acer_ Flaminius, VI, 22. + hinnitus equorum, IV, 96. + ruis in enses, III, 120. + axis, II, 186 V.L. + metiri juga venatibus, III, 338. + metus, II, 231. + labor, III, 92. + _acris_ Rhodanus, grex, moles, III, 463 N. + pugna, IX, 488. + _acres_ tubas exercere, IX, 6 N. + _Acerba_ hasta, VI, 60. + lues, XII, 184. + palus Cocyti, XIII, 425. + _acerbis_ fessus, XIV, 559. + _Acerbare_ questu, VI, 117 N. et V.L. + _Acerræ_, VIII, 535 N.; XII, 422 sq. N. + _Acervare_ questu, VI, 117 V.L. + _Acesta_ urbs, XIV, 220 N. + _Acestes_, _Helymus_ et _Entellus_ ante Trojæ excidium profugi in + Sicilia condidere _Ægestam_, _Helyma_ et _Entellam_, XIV, 45 N.; + 205 N., 220. + _Achæmenius_ ritus, VII, 647 N. + odor, XV, 23 N. + arcus, XV, 570 N. + _Achætus_, XIV, 268 V.L. + _Achaia_ rura, XIV, 5. + moenia, XV, 306 N. + _Achates_ fl. et gemma, XIV, 228 N. + _Acheloias_, XII, 34. + _Achelous_ fl. ejusque lucta cum Hercule, III, 42 N. + _Achemorus_, XVII, 426. + _Acheron_ tristior, XIII, 571 N. + _Acherontis_ portæ, XIII, 465. + _Acheronta_ videbo liber II, 367 N. et V.L. + vocat, I, 94 N. + movet, II, 536 N. + Conf. _Acherusius_. + _Acherras_, III, 299 V.L.; VII, 338. + _Acherusius_ humor, XIII, 398. + _Acherusia_ pestis, XIV, 613 N. + palus, Cumis vicina, ubi iter ad undas Acherontis, seu inferos, + XII, 116 N.; 126 sq. N. + _Achilles_ æternus carmine, XIV, 95. + ejus clipeus et Vulcania arma, VII, 120 seq. N. + præceptor Chiron, XI, 450 N. + _Acies_ inmobilis, IX, 317 seq. N. + densa, IX, 321 sq. N. + _Acis_ fl. et puer formosus, XIV, 221 seq. N. + _Acithius_ fluvius, XIV, 268 V.L. + _Aclys_ et _aclis_, III, 363 V.L.; VIII, 550 N. + _Aconteus_ venator, XVI, 564. + _Acræ_, XIV, 206 N. + _Acragas_, XIV, 210 V.L. + _Acrilla_, seu _Acrillæ_, XIV, 271 V.L. + _Acrisionei_ muri, I, 661 N. + _Acrius_ parcere nato, VI, 624. + _Actæon_ ejusque mors, XII, 365 N. + pater Aristæus, XII, 368 N. + _Actia_ templa Phoebi, XV, 302 N. + _Actus_ rerum, I, 581. + tantos incidit Deus, III, 78. + in _actus_ comes ibat, X, 136 N. + _actus_ ingentes deserit, I, 459 N. + _Actutum_ adsit vindex, XV, 802. + _Acuere_ stimulis, I, 113 N. + homines, V, 228. + spicula veneno, I, 325 N. + enses fraudibus, XII, 52 N. + dentem, I, 425 V.L. + mentes labsas, X, 605. + _acuunt_ extrema pericli, I, 559 N. + _Acus_ comatoria, XV, 26 N. + _acu_ scribere, XIV, 660 N. + _Acuta_ pinus, XIII, 331. + _Adæquare_ Marcellum decori Martis, XII, 278. + _Adcedere_ collem, VI, 604 V.L. + silvis, XVII, 570. + secundis, VIII, 326 N. + _Adcendit_ mentem, I, 493. + pectora donis, XVI, 459. + corda laudibus, XVII, 292. + dextras pugnæ, XII, 351 V.L. + mentes in prælia, I, 345; IV, 170. + dextras ad funera, V, 258. + collem Tarpeium Jupiter, VI, 604 V.L. + Martem, XV, 594. + pugnas ære, VIII, 488 N. + hortando in hostem, VIII, 608. + telum in aere, I, 316 V.L. + invidiam, VIII, 258. + studia, I, 185 N. + curas, VII, 526. + lucem Eoi fulgentibus armis, XI, 515 N. + galeam gemmis clipeumque auro, XV, 678 N. + ira hostem, IV, 272. + hos nobile nomen, XVI, 329. + belua flammas, IX, 614. + Titan tempora autumni rapido igni fulminis, XIV, 589 N. + Sirius ignes, XVI, 99. + sol Olympum, III, 671 N. + _Adcensa_ ira, IV, 642; V, 105. + armenta, VII, 333 V.L. [recte 334] + venena sole, I, 285. + unda fervore V, 605 N. + in iram, V, 558. + _adcensus_ scopulus, III, 641. + _adcenderet_ Sidonia virgo aras, XIII, 620 N. + _Adceptare_ jugum, VII, 41. + _Adcidit_ vox aures Æneadum, XIII, 153 V.L. + _Adcipit_ verba, IX, 479; XVII, 563. + eum Poenus, V, 573 N. + ferrum lateri et pectoribus, VII, 626; X, 7. + mortem in viscera manantem, V, 529. + mores indomitos, XIV, 87. + spatium tuba, XVI, 480 N. + _adcepere_ rates facem, XVII, 623. + _adcepit_ tellus freta, XIV, 13. + tellus ossa sepulcro, XI, 384. + Bruttia Hannibalem, XVI, 2 N. + cornus cædem ab hoste, IV, 141 N. + Scipio numen, XVII, 2 V.L. + _Adcisæ_ gentes, II, 392 V.L.; VIII, 588 N. + _adcisa_ ornus lacertis, X, 531. + _Adcola_ lucis, I, 414. + _Adcommodare_ ensem lateri, V, 146 N. + aciem ripis, V, 219. + _Adcumulare_ præconia leto, II, 336 N. + clades, IV, 598. + primordia factis, XI, 255. + coepta dextra, XV, 654 N. + _Adcusator_ manus injectat et trahit, III, 183 N. + _Addere_ se clausis, II, 20. + sese castris, VI, 21. + nomina genti, XVI, 633. + se socium casibus, VI, 372. + crimen mensis, II, 523. + dextram bello, X, 232. + quos umbris, IV, 396. + modum dextræ, IV, 666. + vincla viro, XVII, 141. + spem miseris, XII, 330. + fatis patriæ, XV, 548 N. + cursum fatis, XII, 45 N. + iras mentibus, IX, 454 N. + viris pila, VIII, 547 N.; X, 105 N. + hastas tergo, XV, 719. + puero rabiem in fines Italum, I, 71 N. + in spatia, et in spatio, XVI, 373 N. + propiorem Martem, V, 442 N. + incendia ramis, VII, 161. + semina sulco, III, 350 V.L. + _Addita_ Erinnys, II, 595 V.L. + fata nascenti, II, 224 N. + _Addicere_ populum inermem, XV, 247 N. + _Adducere_ nervos arcus, I, 334 V.L. + mare cantu, XI, 472. + tonsas ad pectora, XI, 489. + frena, XIII, 834. + gressus, cutem, artus, IV, 391 V.L.; X, 18 V.L. + _Adeo_, I, 20 N.; XIV, 487 N. + _Adesi_ plutei, I, 363. + montis fragmina, III, 470. + cladibus, XIII, 679 N. + _Adesse_ alicui, I, 301 N.; 514 N. + _Adfecta_ hiems, XV, 502 N. + _Adferri... adlatum_, fervere partem, etc., I, 456 N. + _Adfigere_ corpora terræ, I, 674 V.L. + hastam ripæ, IV, 588. + dextram plectro, XIV, 403. + transtro hasta nitentem, XIV, 536. + ferrum in robora, XIV, 328. + cornum campis, VII, 616. + _adfixus_ cælo navita, VII, 363 N. [recte 362] + _Adfirmare_ pro _obfirmare_, XII, 668 V.L. + _Adflare_ montes hinnitibus, I, 578 N. + _adflatus_ ductor fallente Cupidine, XI, 420. + peste premebat catervas, VI, 240 + tabe, VI, 159 N. + _adflata_ ora flammis, XVII, 113. + Cynthia rotis fraternis, IV, 481. + _Adflatus_ cornipedum I, 436 N. + _Adfligere_ corpora terræ, I, 674 V.L. + telluri miserum Mincium, IX, 631. + membra solo, VII, 614. + saxo, XI, 83. + patriam, VIII, 317. + _adflictis_ rebus opem ferre, XIV, 440. + _Adfluit_ manus, Teucri, etc., XII, 361 N.; XIV, 208 N. + _Adfremit_ Boreas alis, XIV, 124. + _Adfulget_ Venus, VII, 467 N. + _Adfusa_ moles, V, 66 V.L.; VI, 572 V.L. + carina, XV, 219 N. + _adfusus_ pulvis, IV, 251 V.L. + _adfusi_ Poeni, XIII, 695 N. + venti, XVII, 218 N. + _Adglomerare_ arma, V, 238. + _Adherbes_, VII, 601. + _Adimitur_ tibi cecidisse, IX, 425. + _adimit_ terras victoria, II, 565. + _Adire_ lingua ad decus dextræ, VIII, 261. + arma obvia, IX, 272 N. + voce domos æthereas, VI, 253. + usque ad sidera, XV, 511. + diem, XIV, 243 N. + _Adjungere_ sera ad laudes arma, V, 115. + astus ferro, VI, 307. + dextras Poeno, XI, 4. + sua nomina Latiis fatis, XVI, 131. + _adjuncti_ agri, VIII, 640 N. + _adjuncta_ Venere, IV, 667. + _Adjuvare_ hastam nodo cursuque, IV, 289 N.; IX, 509. + _adjuta_ pice flamma, VII, 354. + hasta vires, VI, 250. + crescit, XI, 611. + _Adlabi_ terris, IX, 473. + genibus, VIII, 74. + per tacitum, X, 354. + per auras, XV, 21. + _Adlatrat_ invidia nigro ore victorem, VIII, 290 N. + vitium, XI, 426 N. + _Adligat_ vallata moenia corona, XIII, 141. + _Admiscere_ aspera telis dicta quo non alter solertior, I, 443. + _Admittere_ voces et vota precantis, IV, 696 V.L. + _Admordere_ hastam, V, 332. + _Admovere_ castra, I, 296. + ora, XI, 344. + fata urbi, VIII, 245. + ferrum palato, VII, 651. + genus Superis, VIII, 293 N. + oculis, XVII, 599. + _admota_ bella, XVI, 93. + ripa perstringere moenia, VIII, 455. + _admotum_ sidus lunæ, XIII, 557. + _Adnabat_ classis, XIV, 354. + _Adnectere_ plura, XI, 601. + cupiens, XV, 805. + _Adniti_ viribus doloris, II, 123. + _Adnoscere_ visu, VII, 729. + dextros deos in alite, XIII, 820. + _Adnuit_ Deus, III, 115 N. + _Adnumerare_ patriæ pubem, VI, 621 N. + _Adolere_ focos, XI, 276 N. + _Adorare_ effigiem aquilæ, VI, 37. + vulnera, IX, 350. + _adorata_ puppis, XIV, 437 N. + dextra XVII, 183 N. + _Adpetere_ ore tellurem, V, 526 N. + arva morsu, IX, 384. + _Adplaudere_ cervicem equi, IV, 264 N.; XVI, 357 N. + _Adplicat_ portus undas muris XIV, 318. + sopor sua munera, VI, 96. + aggerem silvis, XV, 410. + _Adpositus_ agger, XIV, 335 V.L. + _Adprendere_ tuta, IV, 585. + primos equos, XVI, 373 N. + tellurem morsu, XVII, 263 N. + _Adranum_, XIV, 250 N. + _Adrectæ_ mentes, II, 295; XV, 133. + laudibus, XVII, 455 N. + plantis, XVI, 478 N. + comæ furentis, II, 668 N. et V.L. + spes, VII, 98 N. + _Adridens_ sævum, I, 398 N. + dulce XI, 390 N. + læto vultu Victoria, V, 228 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Adscendunt_ turribus hastæ, XIII, 182 N. + _adscendere_ videtur equus currum præcedentem, XVI, 375 N. + _Adsciscere_ reges, XVI, 663 N. + nomen, XIV, 36. + _Adsidere_ arces, IX, 624 V.L. + muros, XII, 453. + _Adsignare_ nervo sagittam, XIV, 398 N. + _Adsilit_ in ferrum, X, 3. + lues moenibus, XVI, 623. + _adsiliunt_ manipli, IV, 314 N. + _adsiliens_ incutit, XVI, 63; cf. IV, 381; XV, 692. + _Adsimilare_ faciem, II, 553 V.L. + _adsimulat_ abitum fictosque timores, VII, 137. + _Adspergine_ inrorat cristas, IV, 654. + lacus lavit silvas, V, 621. + _Adspergit_ Titan terras ortu, XV, 223 N. + aras floribus, XVI, 309. + _adspersus_ clipeus cædibus, V, 142. + malas lanugine, XVI, 468 N. + limina tabo, I, 102. + somno, VIII, 121 V.L. + _Adspicit_ Libye Arctos, I, 198 N. + quos mitis Jupiter, VI, 105; VII, 240 N. + resonare solum, VI, 179 N. et V.L. + _adspicite_ tantum, IV, 406 N. + _adspici_ solo sexu, III, 114 N. + _adspiceres_ pavitantem, V, 279 V.L. + _Adspirat_ viro, et vigor nulli, V, 270 N.; 442 N. + muris, VI, 605 N. + aura, seu fortuna, VIII, 325 N.; XV, 163. + _Adstabat_ nulla res loco, XII, 480 N. + _Adstringere_ ensem lateri, XVI, 242. + Niphaten ponte, XIII, 765. + conjunctas nodis ferroque trabes, XIII, 106. + _adstrictus_ intortos amictus, V, 367. + _Adstruit_ auditis pavor, IV, 8. + _Adsuetæ_ leænæ, II, 440 N. + _Adsultans_ ruenti, II, 256. + æthera lambit, VI, 223. + vallo, VII, 401. + _Adsurgere_ in hastam, ensem, gladium, IV, 610 N. + _Adtactu_ herili gaudet cerva, XIII, 121. + _Adtentare_ dapes, II, 523. + vias, XII, 97. + _Adteri_, VII, 151 N.; II, 392 V.L. + _adtrita_ opes Africa, VI, 301. + res, XV, 3. + mens secundis, XII, 83. + _adtritum_ nomen, IX, 76. + _Adtingere_ summum per altos avos cælum, VIII, 294. + _adtigit_ vox aures, XIII, 153. + _adtactus_ nullis telis, XI, 148. + _Adtollit_ lumina cælo, I, 508. + se Auster, XVII, 246. + rictum, II, 156. + effigiem cristis, XVII, 525 N. + se in equos, XV, 352. + mollia crura superbi gressus, XVI, 444 N. + se facto, XIII, 224 N.; XIV, 208 N. + muros ad, æthera, III, 384; IX, 241. + animos hortando, I, 105. + socios voce, XIII, 301. + frontem, III, 105. + dextram cæde cruentam, IX, 211. + Apenninus caput, II, 314. + lux arces, XV, 215 N. + _adtollunt_ facta viros, I, 613 N. + _adtolluntur_ et _crescunt_ res propius adcedentibus, ut contra + _decrescere_, _recedere_, _diffugere_, _discedere_ dicuntur, + III, 157 V.L. + colles, I, 585 N. + _Adtonitus_ serpentis equus, VI, 231 V.L. + visus, seu visis, X, 369 V.L.; XIV, 246 V.L. + _adtonitis_ ululatibus, IV, 692. + curis, III, 132 N. + _Aduri_ corpora, VIII, 267 N. + _Advehere_ Mæoniam in Latias oras, V, 10. + _Advenerari_ euntes, XIII, 704 N. + _Adversa_ moles, IV, 651. + unda, XVII, 45. + pectora et vulnera, V, 594 N.; X, 7; XV, 382 N.; XVII, 485. + _adversus_ ensis, IV, 207 N. + _adversa_ non tam fugisse cavendo egregium, quam perdomuisse + ferendo, VII, 376 N. + _Advertit_ oculos procellis, VI, 106. + mentem prædæ, V, 426. + sensus, XVI, 212. + aures, XV, 63; XVI, 294. + aliquem ad incensas patriæ sedes, XVI, 691. + _advertunt_ coloni, scilicet se, seu navem, et mentem, I, 288 V.L. + vultus ac mentes huc, IV, 822. + _Advocare_ enses, XVII, 86. + noctem ad conamina, IX, 82. + _Advolat_ muris, XV, 243. + _Adyrmachidæ_, III, 279 N.; IX, 224 N. et V.L. + _Æacides_, I, 627 N.; XIV, 95 N.; XV, 292 N. + _Æacida_, XIII, 796 N. + _Ædes_ æterna Manium, XVII, 465 V.L. + _Æetæ_ proles, VIII, 498 N. + _Ægæum_ mare procellosum, I, 468 sq. N.; IV, 245 N. + unde dictum sit, I, 408 V.L. [recte 468] + _Ægates_ ins. ubi Hannon a Lutatio victus, I, 61 N.; II, 310 N.; IV, + 80, 800; VI, 684 seq. + geminæ vel tres, VI, 684 N. + _Æger_ fugit, VII, 722 N. + visis, XVII, 170. + stimulis, III, 214 N. + periclis, XV, 135. + _ægra_ Ausonia vulneribus, VI, 77; VII, 2 N. + _ægri_ animi, VIII, 108. + curis, XII, 691. + delicti, XIII, 52. + nisus ad prælia, I, 495; II, 518. + _ægra_ fides, II, 392. + spina, VI, 270 N. et V.L. + timoris Roma, III, 72. + mens bonis, VII, 726. + res, VII, 395. + spes, IX, 543. + servitia, XIII, 883. + castra amore pugnæ, IX, 36. + nox, VII, 305. + cura, IV, 724 N. + _ægri_ mortales, I, 85 V.L.; IV, 792 N. + equi, XVI, 512 N. + _Ægesta_, vid. _Acestes_. + _Ægis_ Minervæ, VII, 460 N.; IX, 441 seq. N. + Jovis, XII, 336 N. + sibila torquet, IX, 443 N. + vomit nimbos flammasque, XII, 720 N. + _Ægrescit_ cura, VIII, 212. + _Æmilius_ Paullus oriundus ab Amulio et Jove, VIII, 293 seq. N. + Consul olim cum L. Livio bellum Illyricum confecerat, sed + adcusatus damnatione prope ambustus evaserat, VIII, 286... + 296 N. + Consul iterum cum Varrone creatur, VIII, 278 seq. + proficiscentem hortatur Fabius, ut saluti reipubl. consulat, VIII, + 298... 348. + invitus, at fortissime pugnat in prælio Cannensi ac perit, IX, 38 + sq.; X, 1... 308. + _Æmula_ virtus, I, 510. + barba crinibus, V, 439. + facta Herculei laboris, IV, 4; conf. _Hammon_. + _Æneadæ_, XXVII, 289 N. + Cf. II, 55, 295, 428; III, 70; IV, 817; V, 187; VIII, 2; XII, 734. + _Æneas_ Dardaniam intulit Latio et sceptra Lavinia fundavit Teucris, + I, 42 seq. N. + ensem dono dat Didoni, I, 91 N. + ab ea supplex excipitur, et speluncam eam illa intrat, II, 412 + seq. N. + eam deserit, II, 420 sq. + deus indiges Latii, VIII, 39 N. + hospitio excipit Annam, VIII, 70... 201. + ejus equi, a Diomede ad Trojam ablati, XVI, 369 sq. N. + _Æneia_ regna, VII, 562; X, 50; X, 643. + _Aenis_ Gætulis fucare vellus, XVI, 176 N. + Agenoreis saturare purpuram, VII, 642 N. + _Æolii_ Austri, I, 193. + tyranni, XV, 424 N. + _Æolius_ furor, IX, 525. + _Æolio_ nomine regnatæ terræ, XIV, 70 N. + _Æolius_ pontus, XIV, 234 N. + _Æoliæ_ procellæ, XVII, 241 N. + _Æolus_ Vulturnum inmittit Romanis, precibus Junonis motus, IX, + 491 seq. + custos ventorum IX, 491 N.; XIV, 71. + _Æquævo_ corpore, XIII, 191. + _Æqualis_ pugna, XV, 780 N. + _Æquana_ juga felicia Baccho, V, 465 N. + _Æquanus_, V, 176. + _Æquat_ arenas palmis, VI, 38 N. + ora, IV, 237. + noctes somno, VII, 340 N. + domus rura, XIV, 646 N. + merita donis, XV, 254; XVI, 581. + Superis, IV, 810 N.; XI, 326. + Superos virtute, I, 611. + senium corde sagaci, VIII, 465. + Gradivum passibus, IV, 460. + dextras, XIII, 184. + eos nulla ætas, II, 696 N. + sensus humanos pectore, X, 472. + visus currum volantem, XV, 213. + gradus, XVI, 396. + tenebras, XIII, 420. + ritus ferarum, XI, 181. + _æquare_ videtur, aut etiam æquavit, XVI, 424 N. + _æquari_ funere, IX, 424. + munere simulacri, VIII, 232. + _æquatum_ munus, II, 7. + caput Alpibus, et imperio, II, 314; III, 605. + _æquata_ fronte currere, XVI, 355 N. + _Æqui Falisci_, VIII, 489 N. + _Æquicula_ rura, VIII, 369 N. + _Æquor_ maris, XIV, 253 N.; 361 N. + campi XVI, 389 N.; 510; cf. III, 378; V, 328, 376 N. + _æquora_ revomere, X, 325 N. + _Æquorea_ tropæa, XIV, 32. + puppis, XII, 446. + _æquorei_ juvenci, V, 132 N. + fremitus, XVI, 314 N. + _æquoreæ_ viæ, XVII, 54. + _Æquus... non æquus_ Jupiter, II, 364 N.; III, 2 N.; XII, 21; XVI, + 257. + puppibus, III, 473 N. + regione loci, XII, 498. + fluctus, III, 260 N. + Mulciber, XIV, 55. + _æqui_ oculi, VI, 106 V.L. + non _æqua_ vita, XI, 188. + fors, II, 5 N. + fama, XVII, 34 N. + victoria, II, 699 N. + umbra, XVI, 39 N. + Arctos, III, 192 N. + Cf. _metus_. + _Aera_ flammare hinnitibus, XIV, 209 N. + _Ærata_ carina, XI, 586 V.L. + in bella bipennis, V, 499 V.L. + _æratæ_ turmæ, VIII, 404 N. + _ærati_ luminis umbo, II, 211 N. + _Æreus_ fulgor, VI, 357. + _Æripes_ cerva, III, 39 N. + _Ærisona_ antra Curetum, II, 93 N. + _Aerius_ vertex, I, 128. + mons, IV, 740. + _aeria_ rupes, I, 371. + _Æs_ et _æra_ cassidis, I, 401; VIII, 375. + cavum, scilicet clipei, II, 246 N. + ære ciere pugnas, VII, 605 N.; VIII, 488 N.; XIII, 361. + _Æsculus_ annosa, V, 481 sq. V.L. + _Æsernia_, VIII, 566 N. [not. ad v. 564] + _Æsis_, VIII, 444 N. et V.L. + _Æstas_ septima, III, 383 V.L. + _Æstifer_ cancer, I, 194. + axis, I, 657 N. + campus, XVII, 447. + _Æstus_ formidinis, II, 360. + vulneris, VI, 98. + laudum, XVI, 479. + Stygii, VI, 219. + alterni maris, III, 46 sq. N.; 392 N.; XV, 226 N. + marini causa creditur luna, III, 58 sq. N. + effundere, XIV, 349. + _Æternus_ cursus, Eridani IV, 690 N. + carmine, XIV, 95. + regnator noctis, VII, 688. + fluctus, XV, 229. + _æterna_ gens, I, 28. + Megæra, XIII, 611 N. + domus, seu ædes Manium, seu Plutonis, XVII, 465 V.L. + divortia, III, 419 N. + dona, IX, 118. + _æternæ_ umbræ, VII, 741 V.L. + tenebræ, VII, 586. + _æternum_ antrum, III, 36 V.L. [recte 35] + pectus, VII, 554 N. + _æterna_ cuncta grandine tecta, III, 479; XIV, 67. + _Æther_ levis, II, 513 V.L. + igneus, I, 135. + _Ætherea_ flamma, V, 73. + lux, XIII, 497 + domus, VI, 253. + ora, III, 137. + _æthereus_ mons, III, 480. + cursus, XVI, 501. + _æthereum_ sulfur, X, 168. + _æthereas_ auras trahere, XVII, 376 N. + _Æthiopum_ tellure remeans, XII, 605 N. + _Æthiopes_ occidentales et orientales, III, 265 sq. N. + _Æthra_ picea, XIV, 593 N. + liquida, XIII, 18 N. + _Ætna_, XIV, 58 seq. + inposita Typhoeo, XIV, 196 N. + inposita Encelado, XIV, 579 N. + ejus cineres, XVII, 592 sq. N. + _Ætnæi_ triumphi, IX, 196. + _Ætnæa_ incendia et ensis, IX, 448 N.; 459. + _Ætnæum_ antrum, XIV, 527 N. + _Ætola_ tellus, XV, 286. + _Ætolæ_ umbra, VII, 484 N. + _Ætolus_ rex, XI, 505; III, 707. + _Ætoli_ campi, I, 125 N.; VIII, 351. + _Ævum_ rude, XV, 17. + extendere, III, 95 N. + sentire, II, 143. + _ævi_ glacies, III, 460 N. + _ævi_ plus redimere virtute, VI, 21 N. + _Afer_ vagus, II, 441 seq. N.; XV, 538 N. + leones mulcet, et serpentes domat, vid. _Mauri_. + _Africa_ bella, XVI, 179 N.; XVII, 11. + terra geograph. describitur, I, 193 sq. + olim vel ad Europam, vel ad Asiam referebatur, I, 195 N. + exundat Medusæis chelydris III, 314 sq. N. + _Africus_ et _Corus_, seu _Boreas_ venti contrarii, III, 659; VII, + 571 N. + fuscis alis, XII, 617. + _Agamemnonia_ Mycene, I, 27 N. + _Agathoclea_ tropæa, XIV, 652. + _Agathocles_ Poenos vicit, XIV, 651 N. + _Agathyrna_, seu _Agathyrnum_, XIV, 259 N. + _Agenor_, I, 88 N. + ejus urbs, VI, 387; XVII, 421. + _Agenorea_ nubes, XII, 167 N. + aena et purpura, VII, 642 N. + _Agenorei_ nepotes, XVII, 403. + _Agenoreæ_ arces, I, 15 N.; XVII, 421. + _Agenoreus_ ductor, III, 631; XV, 741; XVII, 391. + _Agenorea_ dextra, XVI, 692 N. + terra, XVII, 58. + _Agenoreæ_ portæ, XVII, 196. + _Agenorei_, XVII, 516 N. Cf. VI, 303; XV, 343. + _Agenorides_, VIII, 1. + _Agger_ muri, I, 265 N.; 308 N.; XIV, 322, 335. + ripæ, III, 462; VI, 281 N., 396. + aquarum, IV, 649; XVII, 270 N. + montis, IV, 740. + mobilis, IX, 240. + arduus, I, 348. + Alpinus, III, 447. + flumineus, X, 92. + _Aggerare_ incendia belli, II, 359. + _Agit_ Erinnys, II, 595 N. + ardor Poenos, II, 39 N. + arte sedendi, ut, etc., VIII, 14 N. + se navis, XIV, 390. + sese metis, XVI, 440. + aliquem, scilicet in triumpho, VIII, 277 N. + se lætus Dardanidis Mars, XVI, 23. + corpus vigore animi, XVI, 495. + præ se, IV, 602. + quadrupedem, I, 161. + currum, VII, 690. + flammam ignis, IV, 677. + Gradivus fluctus in castra, IX, 528. + Apenninus astris scopulos, II, 354. + exitio superbia, XI, 37. + telum costis, XII, 240. + pectora ad consulta, X, 422. + palantes, II, 163 N. + tempora obscura sedendo, III, 579. + clamor bellum, IX, 333 N. + _agitur_ famulatum, II, 571 N. [nota ad h.l. non exstat] + præceps, IV, 718. + pelago, VIII, 65. + per medios, X, 42. + acies in cædes, X, 190. + in adversos, V, 240. + sudor per membra, I, 526. + aper latratibus, I, 421 N. + desuper chalybs, XIV, 326. + pestis medullis, II, 462 N. + tempestas procellis, III, 228. + trabs tormentis, VI, 280. + auspiciis, VIII, 388 V.L. + silva bipenni, X, 529. + glacies aquilonibus, XVII, 489 N. + suspirium faucibus, XI, 220. + testudo, I, 365 V.L. + secundis XI, 391 N. + _acta_ dextræ, VI, 701. + _age_, adeste, XI, 169. + _Agitare_ bella feris, I, 394 N. + saltus, II, 95 N. + agmina ferarum, II, 437. + simulacra pugnæ, VII, 119. + bella, X, 306. + habenas rerum, XVII, 175. + Mavortem, XIII, 18; XIV, 9. + viros furiis, I, 146 N. + manes verbere, II, 530. + domos Tyrias, XVI, 682 N. + bello, III, 700 N. + domos, XVI, 682 N. + hortatibus, XII, 68. + festa gaudia, XV, 420 V.L. + otia, XII, 689. + convivia, XV, 273. + mentes, III, 5 N. + consulta, I, 675. + primas acies, IX, 330. + vertendas arces, XVI, 169. + _agitant_ flamina culmos, IX, 358. + _agitabat_ gloria, XI, 544. + _Agmine_ cornipedum, VIII, 353. + aquarum, XII, 619 N. + tanto coli mensas, XI, 284 N. + tremulo cornus venit, XIV, 442 N. + _Agni_ noscentes matrem, XV, 708 N. + _Agragas_, XIV, 210 N. et V.L. + _Agrestis_ ira, XIV, 224. + _Agricolarum_ laus, XIII, 535 sq. N. + _Agylle_, V, 17 N. + _Agyrena_, Agyrina, Agyrium, XIV, 207 V.L. + _Ajax_ Oiliades, fulmen jaculante Minerva, in mari periit, XIV, 479 N. + _Alæ_ ventorum stridentes, nigrantes, fuscæ, I, 589 N.; III, 524 N.; + VII, 257; IX, 515; XIV, 124; XVII, 248. + fulminis, VIII, 476 N. + cursorum, XVI, 506 N. + equitum, II, 84; III, 378. + venantum et indaginum, II, 419 N. + _alas_ sibi facit equus, XVI, 351 N. + _Alabis_, seu _Alabus_ flumen, XIV, 227 N. et V.L. + _Alba_ Fucentia, Longa et Pompeia, VIII, 507 N. + _Albunus_ mons Jovi sacer, VI, 598 N. + _Albens_ æthra, V, 283. + conus, II, 399 N. + rictus spuma, IV, 251 N. + campus ossibus, IX, 190 N. + _Albescit_ facies salis, XIV, 361. + fluctus, VIII, 427 N.; 451 N. + _Albula_, VI, 391 N.; VIII, 455. + Piceni fl. sulfureus, XII, 539 N. + _Albus_ dies, XV, 53 N. + _alba_ coma populi, X, 530 N. + _Alcides_, I, 276 N. + _Alcmena_ satus, II, 493. + _Alcyone_, vid. _Halcyone_. + _Alecto_ poenis adficit Manes, II, 671 seq. N. + ei sacrum facit Scipio, XIII, 432. + _Alere_ fortunam X, 598. + _alebant_ tenebræ silentia, XV, 613. + _alebat_ favor animos, XI, 553 N. + _Ales_ imago volat, XVII, 538. + saltus, XII, 460. + jaculum, XVII, 415. + equus, XII, 67. + plumbum, III, 365; IX, 622 N. + planta, IV, 338. + _Alexandri_ M. victoriæ et conloquium cum Scipione in inferis, XIII, + 762 seq. + _Alexandriæ_ textura, seu polymita, XIV, 660 N. + _Algida_ amoena, XII, 537 N. + _Aliena_ penna in auras se tollit Dædalus, II, 92 N. + _Aliger_, III, 169; XIV, 507. + _aligerum_ ferrum, II, 92 N. + _Alipes_ turma, currus, etc.; III, 292; VII, 700; XV, 554. + _Allia_, I, 547 N.; VI, 555. + _Allifæ_, VIII, 535 N. et V.L. + _Allifanum_ vinum, XII, 526 N. + _Allius_ venator, IV, 554 sq. + _Alma_ Cyllene, III, 203 N. + Fides, VI, 132. + tellus, IX, 300 N. + _Almo_ seu Almon tepidus, seu trepidus, in quo Cybeles simulacrum + abluitur, VIII, 363 N. et V.L. + _Alnus_, navis, III, 458 N.; XIV, 379, 481 N; XVII, 17. + _Alpheus_ Arethusæ jungitur, XIV, 53 seq. N. + _Alpina_ manus, III, 544. + domus, III, 492. + gæsa, I, 629 N. + _Alpium_ incolæ, III, 541 seq. + _Alpes_ certantes cælo, XI, 136, XVII, 318 N. + geminæ, II, 333 N. + subpostæ cælo, III, 90 N. + eas transiere Hercules, Galli et Hannibal, XI, 218 N. + _Alsium_, VIII, 475 N. + _Alter_ Flaminius, VIII, 310 N. + _Alternat_ Mars casibus, V, 531. + excubias, IX, 93. + _alternata_ fortuna, IX, 355. + vestigia, I, 555 N. + fasces, X, 60. + _Alternus_ animæ Pollux, IX, 295. + clangor resonat, I, 338. + consul, XIII, 102. + æstus, III, 392 N. + fluctus, XV, 229 V.L. + _alternos_ casus volutare, I, 596 N. + _alterno_ sermone serere hæc, XV, 283 N. + verbere pedis percussa terra, III, 347 N. + _Alto_ mergi, VI, 665. + _Altor_ equorum Acragas, XIV, 208 N. + _Altrix_ bellorum terra, I, 218 N. + Bruti Collatia, VIII, 361 N. + _Altus_ Iertes, V, 259. + Tullus, VIII, 405 N. + Saturnus, VIII, 439 N. + titulus, XV, 259. + cruor, IV, 162. + error, VII, 517. + dolor, seu gemitus, VI, 415 N. + _altum_ solium, XIV, 89. + imperium consulis, X, 392. + Privernum, VI, 42 N. + spolium, VIII, 254. + decus, III, 144 N.; VI, 124. + votum, XVII, 539 N. + vulnus, VI, 580. + pectus, I, 685; IV, 292 N. + _alta_ Roma III, 182 N. + merces discriminis, XVII, 389. + virtus patrum, X, 68. + silentia noctis, V, 2. + prudentia Circi, XVI, 339. + vox, XVI, 397. + vetustas, I, 26. + vallis sanguine, V, 667. + silva jugis, X, 530. + maria, I, 208. + nox, III, 198 N. [not. ad v. 200] + murmura, III, 698. + _alti_ avi, VIII, 293. + _altior_ it equus, XVI, 374 N. + _Alumna_ noctis, II, 531. + Libyæ, IX, 532. + _Alumnus_ stirpis, I, 106, 514. + largus, I, 292. + Marmaricus, XI, 182. + telluris, IV, 275. + terræ dominantis, IV, 228. + _Alveus_, navis, XII, 522 V.L.; XIV, 541. + _Alvus_ navis, XII, 522 V.L. + obscoena, XV, 87 N. + _Amabat_ stravisse feras, II, 72. + _amata_ Mænala, XIII, 345. + _amantes_ Martis, XVI, 106. + _Amastra_, XIV, 267 N. + _Amazonum_ peltæ, exercitationes et sedes in Thracia et ad + Thermodontem fluvium, II, 73 sq. N.; VIII, 428 seq. N. + _Ambages_ ævi, VIII, 44. + _Ambigua_ arma, XI, 10. + dicat, II, 385. + _ambiguæ_ mentes, XIV, 115. + causæ, VII, 265. + _ambigui_ nati, II, 649. + _ambiguus_ Mars, II, 393. + vates, VII, 436 N. + _Ambit_ fluctus, XIV, 367. + telis, XIII, 141. + _Ambitus_ malum exitiale Cannas fovebat, VIII, 257 N. + _Ambracii_ sinus, XV, 300 N. + _Ambrosii_ succi, VII, 210 N. + _Ambrosiæ_ comæ, XII, 245 N.; XV, 23, 24 N. + _Ambusta_ abies comas, IV, 682. + nivosis cautibus, seu frigore, IV, 68 N. + hasta sine cuspide, VIII, 549 N. + _Amentat_ Notus, XIV, 422 N. + _Amenti_ ope hastæ vibrantur, I, 318 N.; IV, 15 N.; IX, 509. + ope indignatus, XIII, 159. + _Ameria_, VIII, 460 N. + _Amicitiæ_ imago, IX, 406 sq. N. + inconstantia, XI, 3 N. + _Amicitur_ mons, III, 640 N. + _Amictus_ noctis, V, 36 N.; XII, 613; XV, 284. + [nota ad V, 36 non exstat] + superius corporis tegumentum, VII, 447 N. + _Amicum_ numen, I, 512. + auro, XIII, 723. + _amicæ_ auræ, XVII, 209 N. + _Amisere_ ictus spatium, IX, 321 N. + ora calcibus, IV, 242 N. + laudem, XI, 365. + tenebræ requiem, VI, 563. + Alpes primas, VI, 106 N.; XV, 731 N. + _Amiternum_, VIII, 414 N. + _Ammon_, vid. _Hammon_. + _Ammonii_, I, 414 N. + _Amomum_ Assyrium, XI, 402 N.; XV, 117. + _Amor_ primus fortior secundo, III, 64 N.; XVII, 73 N., 361 N. + _Amorum_ agmen, VII, 446 N.; XI, 388 N. + _Amorgus_, X, 200. + _Amovere_ se finibus, XVII, 223. + _Amphinomus_, vid. _Pii fratres_. + _Amphion_ lyræ ope Thebas exstruit, I, 96 N.; XI, 441 sq. N. + _Amphitryoniades_, II, 582; IV, 64; IX, 293. + _Amplectitur_ clipeo terram cælumque, VII, 121. + fides mentem, VI, 132. + auxilium loci, XV, 232. + dextra dextram, XVI, 155. + _Amplexus_ pro inlicito amore, XI, 397 N. + _amplexu_ perenni non fovet Fortuna, VII, 245. + _Amplius_ decoris, XVI, 254. + _Amplustria_ non _aplustria_, X, 324 V.L. + _Amulius_, VIII, 295 N. + _Amyclæ_ Ledææ, seu Laconia, II, 434; IV, 358; XIII, 45. + Italicæ, silentio perditæ, VIII, 528 N. + _Amyclæus_ ductor, VI, 504 N. + Canopus, XI, 431 N. + nepos, XV, 543 N. + _Anactorium_, XV, 299 N. + _Anagnia_, V, 543 N.; VIII, 392 N.; XII, 533. + _Anapis_, seu _Anapus_ et _Anapias_, vid. _Pii Fratres_. + _Anapus_ fl. XIV, 515 N. + _Ancipites_ Superi, XV, 572. + _anceps_ timor, III, 557. + ferrum, securis, IV, 188 N. + _Ancon_, seu _Ancona_ ejusque purpura, VIII, 436 N. + _Ancora_ ultima, VII, 23, 24 N. et V.L. + in prora, VI, 354 N. + _Andinus_ cantus, VIII, 592 V.L. [recte 594] + _Anfractus_ aggeris, XII, 54. + silvarum, V, 3. + sinuati pelagi, XV, 174 N. + _Angens_ sua guttura livor, XIII, 584. + unda, IX, 230 V.L. + _Angitia_, vel _Anguitia_, Æetæ f. VIII, 498 N. et V.L. + _Angusta_ spes, X, 278. + pectora malis, XI, 171 N. + res, XVI, 631 N. + _Anhela_ certamina, II, 430. + ilia, IV, 179. + _anhelus_ nisus, I, 531. + fervor, IX, 627. + gurges, III, 452. + pondere, XIII, 227. + equus, I, 209, 298. + longi laboris, XV, 718 N. + turbo, XIII, 564. + _anhelum_ guttur, IV, 171. + _Anhelant_ venti ac fluctus, I, 592 N.; III, 471 N. + campi sulfure, XII, 134 N. + vulnere, X, 239. + clade, VIII, 658. + Garamantes, III, 10 N. + _anhelat_ orbis ardoribus, XVI, 100. + murmur, V, 604; XIII, 428. + ictus, XIV, 379 N. + _Anien_, seu _Anio_ in Tiberim fluens, I, 606 N.; X, 363; XII, 539 N. + præceps et taciturnus, IV, 224 N. et V.L.; XII, 539 N. + _Anienicolæ_ Nymphæ, XII, 751. + Catilli, IV, 225 V.L. + _Animæ_ Diis similes, XI, 170. + redeunt post purgationem et mille lustra in corpora, XIII, 558 + sq. N. + hominum olim viventium ex Orco redeuntes, XIII, 851 seq. N. + _anima_ corporis insepulti vagatur, I, 154 N.; XIII, 445... 465; + XVI, 293 N. + cum homine moritur, XV, 45 N. + pars _animæ_ mundi et hinc vel ætherea vel ignea, XV, 71 sq. N. + ejus duplex via post mortem corporis, XV, 76 sq. N. + _animam_ restantem auferre, XV, 580 N. + vel animalis vel rationalis, I, 96, 97 N. + interfecti hostiliter persequitur eum, cujus scelere periit, II, + 704 N. + in cælum subvolat rogo incenso, X, 577 N. + _Animo_ movere arma, II, 352 N. + _animos_ alere, XI, 553 N. + _Anna_, Didonis soror, confusa cum Anna Perenna, quæ facta inde Nympha + Numicii fluminis, VIII, 28... 201 N. + quo die culta sit a Romanis, VIII, 200 N. + _Annius_ Campanus, XI, 77 sq. N. + _Annos_ transcendere viribus, seu factis, I, 226; II, 348 N.; IV, + 426 N. + superare astu, VIII, 465. + _Annuli_ equitum in sinistra manu, VIII, 675 N.; XI, 532 seq. N. + _Annus_, V, 7 V.L. + _Annuum_ tempus poetice designatur, VIII, 61 N. + _Antæus_, III, 40 N., 264. + _Ante_ Argos optavit, etc., I, 26 N. + tubas, IX, 52. + alios ingenio, XIV, 342. + exspectatum, II, 31 N. + diem, III, 13 N. + ante mihi sit Stygios intravisse penates, quam talia videam, VI, + 488 N. + _Anteire_ annos labore, II, 348 N. + olores candore, XIII, 116. + ventos lacerto, XVI, 561. + cetera, IX, 437. + insidias, XIII, 617. + cunctos exigere ferrum e vulnere, V, 355. + quid velit Auster, XIV, 456 N. + _Antemna_, VIII, 365 N. + _Antenor_, VIII, 603 N. + _Antenorea_ stirps, XII, 214 N. + _Antenorides_, XII, 258 N. + _Antestare_ verbum juris proprium, X, 440 V.L. + _Antevolans_, XII, 600; XVII, 452. + _Antiphates_, VII, 276 N.; VIII, 530 N.; XIV, 33. + _Antiqua_ Hesperia, terra, urbs, I, 4 N. + dies, V, 619 N. + _Antistare_ cunctis, IX, 538; XI, 65; XIV, 142. + legatis, XI, 65 N. + _Anxius_ favor, XV, 137 N. + fati, IX, 349. + _Anxur_, IV, 532 N.; VIII, 390. + _Aonidæ_ sorores, XI, 463 N.; XII, 409 N. + _Aonius_ cantus, VIII, 594 N. + _Aonia_ testudo, XI, 436 N. + _Aonium_ plectrum, XII, 220 N. + _Apenninus_, II, 314; IV, 742 sq. + _Aperire_ diem in sæcula, II, 511 N.; IX, 341 N. + causas, I, 19 N.; XIII, 636. + meditata, XI, 314. + fessis regna Latini, III, 644 N. + locum ruinæ, VIII, 245. + _aperitur_ cælum luce, sole, calore, XII, 613 N., 665. + _Apes_, earumque uva, examina, labores, etc., II, 217 sq. N., 221 + V.L.; VIII, 635 N. + _Apex_ igneus hastæ, I, 467 N. + fulget vertice, XVI, 120 N. + galeæ, I, 467 N. + flammæ, II, 631 N.; X, 557. + stelliger Cæsaris, XIII, 863 N. + _Aplustria_, X, 324 N. et V.L.; XIV, 422 N. + _Apollinis_ cultus in Soracte monte, V, 175 sq. N. + favor in Trojanos, XII, 331 N. + _Apollo_ tuetur Ennium, XII, 405 seq. N. + Palatinus, XII, 709 sq. N. + _Aponus_ fluvius, XII, 218 N. + _Apotheosis_, vid. _Cæsares_. + _Appius_ Italæ pars magna ruinæ ad Trasymenum, V, 292 seq., + 328 seq. N. + alius Hieronem et Poenos vicit, VI, 660 seq. N. + alius ex vulnere, ad Capuam adcepto, mortuus, XIII, 445... 487 N.; + XVII, 299 N. + Cæcus pacem cum Pyrrho dissuasit, XIII, 725 N. + _Aptare_ arma, V, 131. + tegmina humeris, II, 454; V, 139. + carbasa vento, III, 130. + clavum carinæ, VI, 357. + robora clavæ dextris, VIII, 584. + tædas flammis, XIII, 199. + lacertos tonsis, XIV, 358. + arma lacertis, XIV, 496. + jubas, V, 166 N. + _Aquila_ fugans accipitrem, et Scipionis galeam rostro perstringens, + IV, 113 sq. + signum legionum numinis instar in principiis castrorum coli et + jurari solebat, VI, 25 N. + ex auro, et sacello inclusa, VI, 37 N. + cogit pullos suos adversos intueri solis radios, etc., X, 107 + sq. N. + armiger Jovis, X, 107 N. + ales Jovis fulva, XII, 56 N. + rostro incessit serpentem, XII, 58 N. + rostro tondet præcordia Tarpeiæ virginis in inferis, XIII, 839 sq. + N.; 873 N. + _Aquileia_, VIII, 604 N. + _Aquinas_ et _Aquinum_, IV, 544 V.L.; VIII, 403 N.; XII, 528 N. + _Aquosa_ nubes, II, 217. + _Ara_ sepulcri, XV, 388 N. + graminea, IV, 701 N.; VII, 747; XV, 434. + Maxima Herculis, VII, 50 N. + _aras_ tangunt, qui precantur et jurant, III, 82 N. + _aræ_ raræ fumant felicibus, VII, 89 N. + _Arabum_ telæ, III, 374 N. + _Arabus_, XV, 693 V.L. + _Aradus_, I, 380 V.L. + _Arar_, seu _Araris_ piger undæ, III, 451 N.; XV, 501 N. + _Arare_ fluvium, II, 74 N. + colles, litus, etc., VIII, 564. + _Aratro_ signare moenia, XIII, 118 N. + _Arauricus_, III, 402 V.L.; V, 557. + _Arbacus_, _Arbace_, III, 362 V.L. + _Arbela_, XIV, 271 V.L. + _Arbiter_ pensati auri ensis, I, 625 N. + fati, VIII, 251. + _Arbor_ numen habet, III, 691 N. + instar nemoris, V, 482. + _Arbusta_ palmæ Selinus, XIV, 200 V.L. + _Arcadius_ Evander, VI, 631. + _Arcana_ stagna, I, 666 N. + _arcanum_ pectus, I, 140. + cubile, XII, 8 N. + sulfur, XIV, 27. + _arcanus_ cruor, II, 427 N. + usus vitæ, XII, 316. + Lyæus, III, 395 N. + lucus, VI, 173 N. + _Arcanis_ læta dea, II, 481 N. + _Arcas_ mater, VI, 636 N. + _Arcet_ templum lumine, I, 84. + remeare piscem, V, 51. + solem infervescere fronti, XIII, 341. + _Arcessere_, non _accersere_, I, 264 V.L. + fata, I, 572. + mortem, IV, 674. + vires mensa, VI, 95. + vires nodo, XIII, 160. + _Archimedis_ artes, XIV, 301 sq. N., 341 sq. N. + mors, XIV, 676 sq. N. + _Arcitenens_, V, 177. + _Arcti_ diversæ, I, 198 N. + non æquæ, III, 192 N. + _Arctus_ glacialis, I, 590. + _Arctoa_ glacies, XV, 49. + _Arctous_ axis, III, 614. + _Arctus_, vid. _Artus_. + _Arcus_ laxos submittere alicui, III, 612. + _Ardea_, I, 293 N.; 667; VIII, 359 N. + _Ardescit_ Lyæo, XI, 302. + galea flictu, IX, 323. + _Ardet_ aliquo, in aliquo, aliquem, in aliquem, V, 15 N. + extrema malis, VII, 33 N. + non flagrantius ullis curis, quam juveni permittere bellum, XVI, + 595. + vestis gemma, XV, 676 N. + purpura, aurum, arma, I, 126 N.; IV, 268 N.; XI, 679; XVII, 395. + _ardent_ oculi, I, 126 N.; V, 276 N.; IX, 65. + campi ferro, sanguine, XVII, 321 N. + rigore, XIV, 68 N. [nota ad h.l. non exstat] + Furiis, XVII, 236. + animi, IX, 262. + _ardet_ lingua in peste, XIV, 598 V.L. + _ardentem_ Italiam restinguere, XVI, 619 N. + _Ardor_ est adpellare, XIII, 719. + purpuræ, IV, 268 N. + _Arduus_ insurgens, X, 259 N. + præmia petit, XVI, 442 N. + _ardua_ via ad virtutem, II, 578. + _arduus_ Hannibal, VI, 61 N. + jacit, hoc est, redacta manu, VIII, 557 N. + _Area_ pelagi, XIV, 378 N. + _Arenæ_ possessor, XV, 700 N. + fatidicæ Hammonis, XV, 672. + _Arethusa_, V, 490 N.; XIV, 53 sq. N., 117, 181 N., 515 N. + _Arethusia_ pubes, XIV, 356 N. + _Areva_ et _Arevaci_, III, 362 V.L. + _Arganthonius_ longævus, III, 396 seq. N. + _Argi_, seu _Argos_, urbs sacra Junoni, I, 26 N. + _Argo_ navis sacra et fatidica, XI, 471 sq. N. + _Argolici_ populi, XI, 440. + _Argonautæ_ pugnant cum Cyzico, XII, 399 N. + ope et consiliis Minervæ utuntur, XI, 471 sq. N. + _Argus_, custos Ius, sopitus, X, 345 sq. N. + ejus mille oculi, X, 345 N. + _Arguta_ canna, VII, 439 N. + tinnitibus æra, XVII, 18. + _arguti_ cantus volucrum, IV, 86. + calami, XIII, 346. + _Argyripa_ al. _Arpi_, IV, 554 N.; VIII, 242; XIII, 30 V.L.; XVII, + 321 N. + _Aricia_, ubi nemus lucusque Dianæ, et fons Egeriæ, IV, 367 sq. N. + _Arida_ Barce, II, 62 N.; III, 251. + vox, XI, 415 N. + _Arietare_ in primos, IV, 149 N. + _Ariete_ pulsare turres, XVI, 696 N. + resolvere muros, V, 554. + _Arionis_ lyra, XI, 446 sq. N. + _Aris_, seu _Arin_ dux Poenorum, XV, 232 V.L. + _Arisbas_, III, 668. + _Aristæus_ exsul, Apollinis et Cyrenes filius XII, 365 sq. N. + _Ariusia_ pocula, VII, 210 N. + _Arma_ supersunt nobis, XVI, 686 N. + ordiri, canere, etc. I, 1 N.; XVIII, 36. + cremantur Marti, X, 526 seq. N., 547 seq. N. + cum cadavere mortui comburuntur, X, 560 sq. N. + pro membris, XII, 24 N. + subita circumveniunt, h.e. armati, VII, 61 N. + navis, VI, 365 N. + _Armat_ mentem contemtu, IV, 249; XIII, 91. + tres corpore dextras, I, 279. + suos urbs, XIV, 233. + majestas ducem, XI, 343. + se naufragio, XIV, 545. + _armatus_ veneno, XV, 682. + _armata_ mens dolis, I, 183. + pinus igni, XIV, 303. + _armatum_ pectus fide, XI, 206. + ratis, VI, 365 N. + _armatos_ annos prorogare, XI, 588. + _Armenta_ elephantorum, IX, 574. + _Armiferæ_ gentes, IV, 45 N. + oræ Geticæ telluris, I, 324. + _armifer_ Quirinus, XVI, 76 N. + _Armiger_ Jovis, IV, 126; X, 107 N. + heroum, X, 134 N. + _Armipotens_ ductor, XIII, 711. + _Armisona_ Diva, XIII, 42. + procella, XV, 39. + _Armo_ inflexo equus effundit equitem, X, 255. + _Arna_, VIII, 456 N. + _Arnus_ fl. et heros +enchôrios+ Etruriæ, V, 7 V.L.; VI, 109. + _Arpi_, vid. _Argyripa_. + _Arpinum_ et _Arpinates_, VIII, 401 N. + _Arquare_ cærula gyro, XIV, 370 V.L. + _Arrebaci_, III, 362 V.L. + _Arretium_, V, 123 N.; VII, 29 V.L. + _Arrotrebæ_, III, 362 V.L. + _Ars_ ei est sentire, etc., III, 237; IV, 121. + sævitiæ, I, 175. + vetusta, haruspicina, I, 123 N. + refuga, IV, 320. + dira, XIV, 216 N. [not. ad vv. 211 sqq.] + _per artem_ tractare pontum, etc., I, 474; IV, 713 N.; XI, 130, 428; + XIV, 453. + _Arsacidum_ monile, VIII, 467 N. + _Arses_, VII, 598. + _Artabrus_, III, 362 V.L. + _Artæ_ catenæ, II, 340. + _artus_ victus, VIII, 318. + _arta_ copia, VII, 246. + fames, VII, 280 N. + arbor, VI, 194. + res, II, 103 N. et V.L.; XIV, 425. + _arta_, XV, 232 N. + millia, V, 565. + _Artare_ cærula gyro, XIV, 370 N. + _Arundo_, vid. _Harundo_. + _Arx_, I, 7 N. + Herculea, IV, 71 N. + Pyrenes, XV, 477. + verticis, III, 417. + _arces_ summæ laudum, XIII, 771 N. + inexpertæ Alpium, III, 496. + _arces_ Carthaginis, I, 693; IX, 539; XVI, 210; XVII, 157. + septem (Romæ), XII, 608; XVI, 620. + _Asbytæ_, seu _Asbystæ_, II, 58 V.L. + _Asbyte_ proles Iarbæ, II, 58 V.L. + _Ascanius_, XIII, 244. + _Asclum_ hirsutum, VIII, 438 N. + _Asconius_ Pedianus, XII, 212 sq. N. + _Ascræus_ senex, XII, 413 N. + _Asculum_ hirsutum, VIII, 438 N. + _Asellus_, vid. _Taurea_. + _Asili_, _Asisi_, _Asisium_, VIII, 445 V.L. + _Asilus_, XIV, 149 sq. + _Asper_ amore sanguinis, I, 148 N. + mensis et victu populus, III, 280 N. + ruit in hostes, IX, 643. + eventu exitus, V, 478. + ense, VI, 19 N. + paci, XII, 348 N. + ab ira, XII, 551 N. + Gestar, II, 327 N. + Ornytos, XIV, 477 N. + frena pati, III, 387. + _aspera_ virtus, VII, 51. + virgo pectus, X, 434. + coepta, III, 701. + verba, X, 272. + hortamenta, V, 154 + pondera cælati auri, XI, 277 N. + signis, II, 432 N. + pectora ferro, VI, 480. + tussis, XIV, 601 N. + ponti, V, 359. + vis Dolopum, XV, 314 N. + _asper_ equus, XVII, 136 N. + horror, VIII, 121 V.L. + Scipio, XVII, 86. + Poenus quatit habenas, XVII, 541. + _Asperare_ iram, ignes, metum, IV, 774 N. + hamos loricæ auro, V, 141 N. + saxo ensem, IV, 19 N. + _Aspis_, seu _Clupea_ et _Clypea_, III, 243, 244 N. + _Assaraci_ lar, III, 566 N. + alumnus, V, 145. + proles, III, 701 N. + gens, VIII, 347 N. + _Assyria_ purpura, XI, 40 N. + _Assyrium_ amomum, XI, 402 N. + _Astra_ tangere, XVII, 650 N. + _Astur_ exercitus, I, 252 V.L. + _Astures_ oriundi ab Astyre, Memnonis armigero, III, 332 seq. N. + pernices, XV, 413. + _Asturiæ_ aurum, I, 231 N. + equi gradarii, seu tolutarii, Asturcones, III, 335 sq. N. + _Astus_ adjungere ferro, VI, 307 N. + Tyrii, XIV, 291. + _Astyr_, armiger, vide _Astur_. + _Asylo_ crevit Roma, XV, 91. + _Atabus_, XV, 693 V.L. + _Atavus_ consul, II, 10. + _Atella_, XI, 14 N. + _Ater_ stragibus Eridanus, VI, 107. + axis, II, 186 V.L. + serpens, VII, 423. + cruor, juba, vinum, formido, ignis, ira, fulmen, IV, 431 N.; + V, 165 N. + planctus, II, 549. + fervor, VII, 364. + _atra_ dies, V, 591; XV, 53 N. + ripa, I, 154 N. + pyra, VIII, 51. + pugna, XVII, 598. + fera, elephas, III, 463 V.L.; IX, 570. + mens, II, 355 N. + lues, VII, 366. + palus, III, 484; V, 619 N. + vestis, XI, 257. + mors, VII, 633 N. + fax cometæ, I, 462 N. + _atrum_ vulnus, VI, 68 N. + flagellum Bellonæ, IV, 439 N. + venenum, III, 312. + bellum, dies, cura, III, 211 N. + sulfur, I, 355. + æquor, XVII, 258 N., 269. + _atræ_ fauces, VI, 198. + pennæ, XV, 96. + sedes, VII, 229. + _atra_, _nigra_, _furva_ sunt, quæ ad inferos spectant, et ibi sunt, + I, 119 N. + _Athenæ_, XIV, 286. + _Athenienses_ bellum gerunt cum Syracusanis, XIV, 281 sq. N. + _Athesis_ fluv. Rhætiæ, VIII, 595 N. + _Athos_, III, 494. + _Athyr_, I, 412. + _Atina_, VIII, 397 N. + _Allantiacum_ litus, XIII, 201 N. + regna, XV, 37 N. + _Atlantiades_ sorores, XVI, 136 N. + _Atlas_ mons describitur, I, 201 seq. N. + cælifer, I, 202 seq. N.; XV, 142. + ad _Atlanta_ extremæ viæ, XVI, 659. + _Atque_ pro _atqui_, II, 134 N. + pro continuo, seu statim, V, 592 V.L. + bis repetitum, I, 93. + _Atrides_ gemini, XIII, 802 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Atrium_ locus convivii, XI, 312 N. + _Atropos_ claudebat flatus, etc., XVII, 120 N. + _Atrox_ fides, I, 58 N.; VI, 378 N. + virtus, XIII, 369 N. + ignis vibrabat ab ore, XI, 328. + _Attalica_ aulæa per artem variata, XIV, 659 N. + _Aucupis_ ars, VII, 674 sq. N. + _Audere_ jaculis, IX, 612. + scilicet egregia, VI, 209 V.L.; IX, 452 N.; XIII, 773. + _ausit_ certare Tonanti, X, 54 N. + quis hoc vobis credere, VII, 451. + _ausis_ secundis tumere, VII, 73. + _Audit_ manum regentis puppis, XIV, 393 N. + _Aufert_ se oculis, II, 173; XII, 739. + Poeno necem parentis, II, 634 N. + equum calcaribus, X, 279. + dolor artes, II, 140. + una dies Fabios, II, 5. + ardor mentem, XVI, 323. + nox cælum, IX, 327 N. + pavor vos vobis, IV, 403 N. + terras Hesperus, XII, 647 N. + _auferri_ (fuga), V, 633 N.; VI, 257 N. + silvis, VI, 57. + in hostes, X, 72; XV, 752 N. + amore cædum, V, 229 N. + _ablatus_ vultus viro, IX, 398 N. + _Aufidus_, I, 52 N.; VII, 482; X, 170, 319. + reicit cadavera, VIII, 670 N. + sinuat flexibus undam, IX, 227 sq.; XI, 508 seq. + _Augere_ avos, III, 708 N. + tumultu latus fluvii, IX, 230 N. + _Auguria_ spernuntur ac ridentur, V, 118 seq. N. + inania, XI, 571. + salutare clamore, II, 411 N. + dextra ac sinistra, IV, 115 V.L. + Confer _Omina_. + _Augustus_ ritus, XI, 300 N. + _Aula_ lacrimosa, II, 552. + feralis serpentis, VI, 216 N. + Stygiæ formidinis, XIII, 522. + _Aulocrene_, VIII, 503 N. + _Aunus_, V, 7 V.L.; VI, 109. + _Aura_ popularis, VII, 512 N.; VIII, 291 N. + invitat, VIII, 325 N. + amica, XVII, 209 N. + _auras_ æthereas trahere, XVII, 376 N. + prævehi, XVI, 499. + _auræ_ eripiunt oculos, IX, 501 N. + _Aurea_ galea, II, 399 N. + _Auricomi_ Batavi, Germani, Galli, III, 608 N. + _Aurifera_ terra, III, 401 N. + _Aurigæ_ proni, VIII, 281 sq. N.; XVI, 320 seq. N. + inperiti initio certaminis omnibus viribus utuntur, VIII, 278 sq. + N.; XVI, 338 sq. N. + eorum artes, XVI, 372 seq. N.; 395 sq. N. + _Auroræ_ ortus, primum limen et axis, V, 24 sq.; N. 55 sq. N.; VII, + 206; XVI, 136 sq.; 229 seq. N. + labores, XII, 575. + perfusus lacrimis, III, 332 N. + equi et roseæ habenæ, I, 576 sq. N.; IV, 482 N. + _Aurora_ quarta devexit ratem Dauni oras, XVII, 158. + _Auri_ facti pondera cælata, XIII, 357 N. + _Aurunca_ cassis, IV, 516 V.L. + _Ausonia_, I, 302 N. + dives, IV, 220 N. + _Ausonides_, XIII, 348. + _Ausonii_, XIV, 84 + fastus, II, 10 N. + _Ausonia_ Saguntus, I, 332 N. Conf. II, 7, 455; III, 119. + _Ausonius_ ductor, XVII, 76 N. + _Auspicium_ pugnæ et jus dare in certamina, XIII, 154 N.; XVII, 562 N. + _auspiciis_ agi, VIII, 388 V.L. + _Austri_ strident, VI, 321. + nubili, a Nasamonum sedibus se adtollentes, XVII, 246. + _Autololes_, II, 63 N.; III, 306; XV, 674 N. + _Autonoe_ sacerdos Phoebi, quæ Scipionem ad inferos ducit, XIII, 400 + sq. N. + _Aveia_, VIII, 518 N. + _Avellæ_, VIII, 518 V.L. + _Avellere_ globo, I, 450. + prædas ponto, III, 321. + Poenum Italia, VII, 489 N.; XVI, 637 N. + Tyriis, XVI, 141. + cervicem hosti, V, 417. + caput, XI, 319. + simulacrum e sedibus, XIII, 42. + _Avena_ Castalia, XIV, 467. + _Avens_, VI, 167. + _Aventinus_, XII, 713. + _Averni_ lucus, VI, 154 N. + tristis, XI, 455. + socius, XVII, 466 N. + lucus olim Styx dictus, formidatusque volucri, ubi necyomantia + fuit et nemus triste, ab Agrippa excisum, XII, 120 seq. N. + tenebræ, XV, 76. + _Averrere_ prædas ponto, III, 321 V.L. + _Avertere_ fata, IX, 482. + ferrum, IX, 520. + sitim fluvio, VIII, 572. + amorem, III, 158. + se magnis ausis, IX, 344 N. + prædas, III, 321 V.L. + ad patriam, XVI, 691 N. + arma populis, IX, 548. + poenas leto, XIII, 303. + _avertit_ fuga agmina, XVI, 69. + lux equos Phaethontis, XIII, 458. + _aversos_ Phoebi equos ab urbe, XV, 334 N. + ductores, XV, 198 N. + _aversa_ mens, II, 618 V.L. + _Avia_ coepto consilia, XII, 493 N. + certamina moliri, XVI, 5. + _Avis_ pollens, nec indignus _avorum_ dextra VIII, 383 N. + _avos_ vetustos numerare, I, 73. + augere, III, 708 N. + _avus_ multus præfulget titulis, IV, 497 N. + _Axis_ Hesperius, I, 130 N.; XVI, 290. + æstifer, I, 657 N. + medius, VIII, 650 N. + serenatus, XII, 637 N. + extremus, XV, 638 N. + effusus, XVI, 360 N. + Eleus, I, 224 N. + Arctous, III, 614. + cæli, XIII, 553. + + + B + + _Babylonicæ_ vestes et texturæ, XIV, 658 N. + _Baca_ et _bacca_, III, 596 V.L. + _Baccatum_ monile, VIII, 134. + _Bacchæ_, III, 393 seq.; IV, 776 seq. N. + _Bacchantur_ semiviri chori in antro Dictæo, XVII, 21. + _Bacchi_ expeditio Indica, III, 615 N.; XV, 79 seq. N.; XVII, 647 N. + tigres currui juncti, XV, 81 N.; XVII, 648 N. + currus pampineus, XVII, 648 N. + iter in Hispaniam, quæ a Pane, ut Lusitania a Luso, altero ejus + comite, nomen adcepit, III, 10 seq.; VII, 172 N. + orgia nocturna et arcana, mystica vannus et cistæ, nebris, III, + 393 seq. N.; IV, 776 seq. N. + _Bacchus_ vini usum docuit, Oeneum, Icarium aliosque, VII, 162... + 211 N. + signa præsentiæ dat, VII, 194 seq. N. + ejus corona, corymbi, VII, 195 N. + purpureus vultus, fusæ per colla comæ, cantharus et thyrsus, VII, + 195 sq. N. + munera, seu dona, VII, 748 N.; XI, 414. + _Baccifero_ gens nutrita Sabino, III, 596 N. et V.L. + _Bactra_, III, 613 N.; XIII, 764. + _Baculum_ et _baculus_, XIII, 334 N. + _Bæticolæ_, I, 146 N. + _Bætigenæ_, IX, 234. + _Bætis_, I, 146 N.; XIII, 676 N.; XV, 750. + lavat Solis equos, XVII, 638 N. + umbratus cornua Palladio ramo, III, 405 N. + _Bagas_, V, 235 V.L. + _Bagrada_, non _Bragada_, I, 407; VI, 140 sq. N. et V.L. + _Baiæ_, VIII, 539 N.; XII, 114 N. + _Baiuræ_, III, 303 N. + _Baius_, seu _Bæus_, Ulyssis gubernator, VIII, 539 N. + _Balant_ ei mille lanigeræ sub altis stabulis, XV, 703. + _Balarus_, III, 378. + _Baliares_, I, 314 V.L.; III, 365 N. et V.L.; V, 193. + _Baliari_ verbere, I, 314 N. + telo, VII, 297. + _Ballista_, VI, 214, 269. + Phocais et Phoenissa, I, 335 N. et V.L. + _Balteus_ sinuatur imo tergo, X, 180 N. + _Baniuræ_, III, 303 N. + _Barathrum_ Ætnæ, IX, 497. + _Barbam_ alebant prisci Romani, I, 613 V.L. + vellebant molles, II, 111 N. + _barba_ æmula crinibus umbrat rictum, V, 439 N. + [nota ad h.l. non exstat] + squalet cruore, X, 511. + propexa, XIII, 310. + hispida, XIII, 333. + _Barbari_ populi quomodo prælium ineant, vid. _Hispani_. + tela veneno imbuunt, vid. _Venenum_. + mortuos male tractant, vid. _Heroes_. + _Barbaricum_ decus, IV, 269 N. + gemens, XII, 418 N. + _Barcæus_ juvenis, XII, 200 N. + _Barcas_, I, 72 N.; XVII, 460. + _Barce_ arida, II, 62 N.; III, 251. + Sidonia, IV, 356 N. + _Barcina_ factio Hannoni infesta, vid. _Hannon_. + _Bassareus_, III, 395 N. + _Batavi_ auricomi, III, 608 N. + _Battiadæ_, II, 61 N.; III, 253 N. + _Battus_, II, 61 N; III, 253 N. et V.L.; VIII, 57 sq.; XI, 380; XVII, + 591. + _Batulum_, VIII, 564 N. + _Batus_, IV, 239. + _Bauli_ Herculei, XII, 156 N. + _Beatus_, I, 609 N. + _Bebryces_ et _Bebryx_ rex, III, 420 sq. N.; XV, 494. + _Belgicus_ canis, X, 77 V.L. + _Belides_, I, 75; III, 650. + _Bellans_ somnus, VII, 329 N. + Latinis, XVI, 564. + _Bellator_ equus, II, 411. + ensis, XIII, 376. + _Bellax_ Ilerda, XVI, 475. + _Belliger_ currus, I, 434. + axis, XVII, 490. + campus, IV, 471. + _belligerum_ æs, XIII, 362. + pondus, XVI, 65. + _belligera_ fera, XI, 564. + _Bellona_, comes Martis, IV, 436 seq. N. + ejus flagellum atrum et hasta, IV, 439 N. + figura, tuba et fax, V, 220 seq. N. + Conf. _Enyo_. + _Belli_ janua claudenda, XVII, 356 N. + _bella_ pro _prælia_, I, 621 N. + _Belua_ victrix, VIII, 670 N. + _Belus_, I, 73 N., 87 N.; II, 49; XV, 745. + _Benignus_ victus, III, 280 N. + _benigna_ Ceres, XI, 266 N. + _Berecyntus_ et _Berecyntia_ mater, XVII, 20 N. + _Berenice_ et _Berenicis_ undosa, III, 249 N. + _Beryas_, XIV, 152. + _Bibit_ hasta cruorem, VI, 293 N.; XV, 629. + tellus cruorem, X, 268; XVI, 216; XVII, 412. + oculis, seu auribus, VIII, 135 N. + luxum, XI, 400 N. + Gangem, VIII, 367 N.; XIII, 765 N. + _Bibulus_, VII, 623. + _Bilingues_ Libyes, II, 56 N. + socii, XVI, 156. + _Bimembres_ Centauri, III, 41 N. + _Binominis_ Histri ripas, I, 326 N. + _Bipennis_ pro securi, XVI, 263 N. + argento cælata, XVI, 445 N. + species armorum, II, 189 N. + _Bis_ conatus, _bis_, etc., IV, 457 N. + intonuit, I, 537; XV, 143. + _Bistones_, I, 433; II, 76. + _Bistonius_ vates, XI, 473 N. + _Bistoniæ_ oræ, I, 432 N. + _Bitias_, II, 409 N. + _Blandum_ venenum desidiæ, III, 380 N. + venenum telorum, VII, 453 N. + lumen cæli, II, 223 N. + _blandus_ fucus, VI, 614. + sonitus cervicis adplausæ, XVI, 357 N. + _Bocchus_, III, 285. + _Bogus_, IV, 429. + _Boii_ victi a Flaminio, IV, 704 sq. N.; V, 107 seq. + monstra hominum, irata tellure sata, et vix uno vulnere vitam + reddentia, V, 108 sq. N. + Cf. IV, 148, 159; XI, 29. + _Bona_ virtus, I, 342 N.; XIII, 280. + _bone_ janitor, II, 240 N. + dictator, VIII, 269 N. + _melior_ Gradivus, XV, 15. + pietate, IX, 437. + plantæ et planta, X, 76 V.L. + remo, XIV, 499. + _melius_ ævum h.e. aureum, VII, 166 N. + _meliores_ parere, XVI, 359. + Divi, VI, 24 N. + _Bononia_, VIII, 599 N. + _Boreas_ Thracius, Odrysius, Hæmonius, Edonus, Geticus, I, 587 seq. + N.; IV, 244 V.L.; VII, 570; X, 11 N.; XII, 187; XIV, 121 seq. + _Bos_, seu _boves_ census priscus, præmium et mulcta, XV, 259 N. + _Bostar_, III, 6, 649. + _Bovianum_ et _Boviania_ lustra, VIII, 564 N. + _Brachia_ diversa relaxare, XIV, 399 N. + connectit chorus, III, 414 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Bragada_, VI, 141 V.L. + _Brenni_, _Breuni_, _Brenci_, _Breuci_, _Breones_, _Briones_, IV, 233 + N. et V.L. + _Brenni_ populus, IV, 280. + _Brennus_ Capitolia cepit, IV, 150. + _Brettii_, seu _Bruttii_, VI, 15 V.L. + _Breucus_, IV, 233. + _Briareus_, XIII, 588 N. + _Britanni_ se tingunt fuco cæruleo, vitro, seu glasso, glasto, XVII, + 416 N. + auricomi, III, 608 V.L. + covino falcifero turbant agmina, XVII, 417 N. + _Bruma_ Rhipæa conditur serpens, XII, 6 N. + _Brundisium_, VIII, 574 N. et V.L. + _Bruttii_ et _Brutii_, VI, 15 N. et V.L.; VIII, 568 N.; X, 9; XVI, 1. + _Brutus_, XIII, 721 N. + castus, VIII, 361 N. + maxima tot populis fiducia ibat, VIII, 608 sq. N. etc. + [not. ad v. 609] + _Buca_, V, 540 V.L.; VIII, 564 V.L. + _Buccina_ dividit somnum, seu vigilias, VII, 154 N.; XV, 605. + _Busta_ Trasymena, XI, 345. + inhonora, XIV, 632 N. + Gallorum, VIII, 642 N. + _Buta_ et _Butes_, V, 540 V.L. + _Buten_ dat leto, VII, 598. + _Buxentum_, VIII, 583 N. + _Byrsa_, I, 24 N.; II, 363 N. + _Byrsæ_ arces, III, 242. + _Byzacia_ rura fertilissima, IX, 204 N. et V.L. + _Byzantes_, _Byzantium_, oppidum, IX, 204 V.L. + + + C + + _Cacumen_, V, 50 N.; IX, 584. + _Cadit_ barba mento, XIII, 333. + Carthalo, XV, 449. + nomen Elissæ, XVII, 224. + primus amor, XVII, 361. + huic hasta, IV, 392. + spes virtusque, IV, 328. + victima, XI, 250; XII, 333. + taurus Neptuno, XV, 252. + oculus fessus, VII, 471. + sorti, VII, 368 N. + _casura_ arma, VIII, 590 N. + _Cadmei_, Poeni, I, 6 N., 106. + _Cadmea_ Sidon, XIV, 579 N. + manus, XVII, 581 N. + gens, XVII, 351. + _Cæcus_ fati, II, 206 N. + ictus, IX, 105 N. + turbo ventorum, I, 538 N. + fons, III, 51. + error, XV, 619 N. + astus, XII, 477. + ignis e nubibus, XII, 628. + fragor, XIV, 60. + amictus noctis, XII, 613. + _cæcum_ lumen, XVII, 548. + exitium, XI, 386 N. + murmur, IX, 281. + _cæca_ manus, X, 236. + moles, XI, 453. + plebs, X, 284 N. + caligo, V, 34 + caligo regni, II, 299 N. + mens, II, 28. + fraus paludis, IV, 580. + latebra, I, 366 N.; XV, 369 N. + silva, VI, 56. + nubes, IX, 501. + arma, V, 2 N. + suffragia, VII, 540 N. + silentia, VII, 350. + feruntur, II, 222. + _cæcæ_ fauces, XII, 127. + procellæ, IV, 295. + _Cæde_ perfusus, I, 419 N., 525. + calentia arma, II, 21. + rubentia tela, II, 17. + rubent stagna, IV, 605. + sternere valles, VI, 603; XI, 137 N.; 516 N. + [XI, 516 N.: recte 519] + _cædis_ cumuli, I, 453 N.; V, 665 N. + in _cæde_ telum relinquere, VII, 614. + _Cædes_ cognatorum ob famem, II, 617 sq. + _cædem_ adcepit ab hoste cornus, IV, 141 N. + _Cælare_, I, 407; III, 34 N.; X, 175; XVI, 445. + radio telas, XIV, 658 N. + clipeum imagine, VIII, 384. + vasa aurea, XI, 277 N. + _Cæli_ porta patet, XV, 78 N. + lumen, I, 84 N. + _cælum_ alicui eripere, V, 212 N. + mutare, X, 419 N. + ei caput inserere, VII, 19 N. + adtingere per altos avos, VIII, 294. + tenebris clauditur, luce, seu sole ac calore aperitur, recluditur, + resolvitur, XII, 613 N. + _Cælicolum_ voluntas, XVI, 288. + _Cære_, olim Agyllæ, VIII, 472 N. + _Cærula_, I, 21 N.; 575; VII, 421; XIV, 355, 370; XVII, 627. + _Cærulea_ vada, II, 1. + aqua, IV, 82. + _cæruleus_ anguis, II, 585. + _cæruleæ_ sorores, VIII, 198. + _cærulei_ campi, XIV, 253 N. + _cærulea_ antra, III, 49. + _cæruleum_ caput, XVII, 238. + _Cæsar_ et Pompeius Magnus, XIII, 861 sq. + _Cæsares_ eorumque filii post apotheosin sidera fiunt, et corona, seu + caput radiatum consecrationis signum est, III, 629 N.; XIII, + 863 N. + _Cæsernia_, _Cesernia_, _Æsernia_, VIII, 566 V.L. + _Cæso_, III, 377. + _Cætra_ et _cetra_, III, 278 N. et V.L. + _cætras_ plaudere, III, 348 N.; X, 230 sq.; XVI, 30 N. + _Cætrata_ juventus, IX, 231 N. + _Caicus_, I, 306 V.L. + _Caieta_, VII, 410 N.; VIII, 529 N. + _Calabri_ saltus, VII, 365 N. + _Calaber_, VIII, 573. + _Calabria_, VIII, 573 N.; 632 N. + _Calacte_, XIV, 251 V.L. + _Calætia_, III, 345. + _Calais_ filius Boreæ et Orithyiæ, VIII, 513 N. + _Calamus_ volans, II, 118. + _calami_ fusi fluxere, II, 131. + _Calathis_ mollita manus, II, 70 N. + _Calatia_, VIII, 542 N.; XI, 14. + _Calcata_ fata, VI, 550 N. + _calcatum_ foedus, III, 85 N. + _calcati_ luci Jovi, III, 676 N. + _calcata_ mihi cuncta tellus, XIII, 673. + _Calchas_, XIII, 41. + _Caledonii_ luci, III, 598 N. + _Calenus_, XIII, 219. + _Calere_ e sole, II, 60 V.L. + cæde, II, 21. + vigore, X, 520. + amore virtutis, XV, 130. + cupidine, XIII, 770. + _calens_ Poenus, XIII, 33. + _Cales_, VIII, 512 N.; XII, 525. + _Calidi_ sanguinis ætas, VII, 66. + _calidus_ Mars, Poenus, consilium, XIII, 33 N.; XV, 337 N. + _Caligat_ obtutus, III, 493 N. + in hoste, I, 499 N. + in solio alto, XIV, 89 N. + domus, XII, 130. + _Caligine_ fata latent XI, 122. + _Callæcia_, III, 345 N. et V.L. + _Callaici_, seu _Callæci_, II, 397 N.; 417, 602; III, 353; IV, 326; + X, 118; XVI, 334. + _Callere_ bellis, VI, 91 N. + _Calliope_ pro omnibus Musis, III, 222 V.L.; XII, 390. + _Callipotis_, XIV, 249 N. + _Calores_ primi in Marte, I, 549 N. + bellantum, XII, 389. + amoris, XIV, 223 N. + _Calpe_, I, 141 N.; 644 N.; V, 395; X, 174; XVII, 639. + _Calx_ ferrata, VII, 696 V.L.; XVII, 540. + _Calydon_ tristis Dianæ, XV, 307 N. + _Camarina_ palus, XIV, 198 N. + _Camena_ Syracosia, XIV, 30 N. + prisca Himeræ, XIV, 232 N. + _Camerinum_, seu _Camers_, _Camerini_, seu _Camertes_, IV, 157 N.; + VIII, 461 V.L. + _Camillus_, I, 626 N.; VII, 557 sq. N.; XIII, 722. + _Campani_ postulant a Romanis, ut alter consul ex se creetur, XI, 65 + seq. N. + jus Latii postea consequuti, XI, 122 sq. N. + _Campanum_ supercilium, seu superbia, XI, 127 N. [recte 124] + _Campania_ mitis, VI, 651 N. + ejus potentia, divitiæ, fertilitas, ambitus, urbes, VIII, 524... + 561 N. + oppida parva, VIII, 512 V.L. + _Campi_ cærulei, humentes, liquentes, XIV, 253 N., 368 N. + _campus_ medius in circo, XVI, 372 N. + _Campus_, scilicet Martius, VIII, 257 N., 284. + ademtus et restitutus, IX, 416 N. + _campos_ damnare, XII, 421 N. + _Cancro_ subdita Libye, I, 194. + _cancri_ furentis ardor, XV, 50. + _Candentes_ globi, IX, 502. + arenæ, X, 205. + Austri, I, 194. + laminæ, I, 171 N. + _Candore_ anteire nivem et olores, XIII, 116. + _Canet_ barba gelu, I, 205. + cruor, I, 424 V.L. + oliva, XIII, 69. + æquor, IV, 247. + facies pruinæ, III, 534. + vertex, V, 486 N. + crinibus, VI, 560. + pulvere, XV, 740. + _Canere_ responsa, III, 687. + diros motus, IV, 5. + omina, IV, 131. + signum belli, XI, 131 N. + _canit_ exitium Siren, XII, 36. + fata, IX, 548. + _Canina_ verba, seu eloquentia, VIII, 290 N. + _Canis_ venaticus et Belgicus, X, 77 sq. N. et V.L. + Molossus, II, 689 N. + Lacon et Umber, III, 295 N. + _Cannæ_, olim urbs, postea vicus, I, 50 N.; VIII, 622 N. + tumulus Hesperiæ, I, 50 N. + _Cannas_ pensare, XV, 814 N. + quot ibi perierunt, X, 586 sq. N. [nott. ad X, 578, 587] + _Cannensis_ pugna et acies, IX, 217 sq. N. + _Canopus_ ejusque luxus, XI, 431 N. et V.L. + Menelai gubernator, a quo urbem dixere Spartani, XI, 431 N. + _Cantabri_ bellicosissimi, III, 326 sq. N.; V, 195 sq. + _Cantatus_ ignis, I, 430 N. + sopor chelydris, VIII, 496. + _cantatæ_ turres, XI, 445 N. + _Cantharus_ Bacchi et Sileni, VII, 197 N. + _Canthus_, XV, 700. + _Cantus_ vis, XIV, 469 sq. N. et V.L. + magicus, III, 301; V, 353 N. + _Canus_ cruor, aqua, I, 424 V.L. + _canis_ insignis, XV, 658 N. + _Capax_ velum, XIV, 388. + moles, XIII, 760. + campus, XVII, 320 N. + laudum cladumque, VI, 617 N. + _Capenas_ sacer, XIII, 85 N. + _Capessere_ arma, I, 35. + prælia, I, 424. + bella, V, 608; VII, 325. + vota, I, 504. + nubila et æthera, IV, 478. + cursum, XII, 267. + bella animo, XVI, 179. + castra gradu, XIII, 302. + _Caphareus_ prom. infame naufragiis, XIV, 143 N. + _Capillaris_, seu _capillata_ arbor, IV, 200 N. + _Capital_, XIII, 155. + _Capitolia_ aurea, III, 623 N. + restitutu a Vespasiano et Domitiano, III, 622 N. + in iis præcipue colebantur Jupiter, Juno et Minerva, sed diversis + cellis, X, 432 seq. N. + Capuæ h.e. arx, templa, XI, 265 N. + _Capiunt_ Cannas, XI, 171 N. + non cadavera ripæ, I, 46. + _capit_ campus prælia, III, 660. + _capiunt_ postes volentem, VII, 174 N. + _capit_ profundum molem, IX, 619. + _capi_ ad majus imperiam, XIII, 511. + _capta_ bis numina Penates, I, 43 N. + _Capreæ_ insulæ VII, 418 N. + _Captiva_ vincla, VII, 71 N. + volucris, XI, 468. + _captivus_ vultus, VI, 83. + alveus Eridani, IX, 188 N. + Eurus, XV, 80. + _Capua_ ejusque origo, divitiæ et luxus, VIII, 544 N.; XI, 28... 54 + N.; XVII, 280. + alta, seu sublimis, XVI, 626; XVII, 301. + a Samnitibus occupata et a Romanis restituta, I, 663 N. + dicta a Capye, XI, 30 N. + expugnatur a Fulvio, et sontes securi percutiuntur, XIII, 94... + 380. + _Capulo_ tenus ferrum inpellere, IX, 382; XVII, 455. + _Caput_ imperiumque Nealces, IX, 226. + terrarum, I, 8. + exitiale, II, 287. + inviolabile, III, 127. + gratum terris, XIII, 862. + _capitis_ spes, I, 484 N. + pretium, IX, 26. + _caput_ exserere, I, 29 N. + efferre, VIII, 251 N. + inserere cælo, VII, 19 N. + unum, XIV, 620. + _Capys_, IV, 381. + ab eo dicta Capua, XI, 30 N., 179 N., 291 sq. + _Caralis_, IX, 380 V.L. + _Carbasa_ inania nullos inveniunt ventos, III, 130. + aptare vento, III, 130. + pandere magnis fatis, II, 425 N. + componere malo erecto, VI, 354 N. + Confer _Vela_. + _Carceres_ rumpunt equi, seu reserantur, VIII, 279 N.; XVI, 315 N. + ventorum, XII, 188. + _Carchesia_, XI, 300 N. + _Cardo_ mundi, III, 3 N.; IV, 779 N. + vitæ, IX, 140. + _Carmelus_, VII, 662. + _Carmen_ clipei, XV, 491. + sanguine signatum, IX, 266 N. + quo audito flammæ surgunt, I, 103 N. + _Carmenta_, seu _Carmentis_, VII, 18 N.; XIII, 816 seq. + _Carnifices_ manus, I, 173 N. + _Carpathium_ mare et _Carpathus_ insula, III, 681 N. + _Carpit_ somnos, XVI, 119. + quietem, XVII, 160. + decus, IV, 138 N. + superas auras, III, 712 N. + e multis hæc, XI, 439 N. + dies urbem, II, 458 N. + cura Senatum, XV, 1. + dies te funere, V, 591 N.; XIII, 627. + vultur membra, III, 343. + agmen Fregellas, XII, 530. + iter, campum, fugam, gradum, I, 243, 570 N.; III, 467; V, 28; + X, 62; XII, 353. + galeis decus cristarum, X, 398 N. + velamina palmis, XV, 697. + _Cartama_, III, 384 V.L. + _Carteia_ armat nepotes, III, 396 N. + _Carthago_, non _Karthago_, I, 3 V.L. + ejus origo, I, 21 sq. N., 444 seq.; II, 406 seq. + natales celebrantur, XV, 416 sq. N. + arx Byrsa, I, 24 N. + sacra et gratissima Junoni, I, 26 N. + condita eo loco, quo caput equi effossum est, II, 410 N. + ibi sacrificia humana in usu, IV, 765 sq. N. + _Carthago Nova_, seu Spartaria, vel a Teucro, vel ab Hasdrubale + condita, III, 368 N. + ejus situs et portus, XV, 220 seq. N. + expugnatur a Scipione, XV, 180... 285. + _Casca_, VII, 649. + _Casilinum_, XII, 426 N. + _Casinum_, IV, 227 N.; VIII, 402 V.L.; XII, 527 N. + _Casinæ_ Nymphæ, XII, 527 N. + _Casperia_, VIII, 415 N. + _Cassinates_, _Casinates_ et _Cassinum_, VIII, 402 V.L. + _Cassis_ Aurunca, Sidonia, Ætola, IV, 516 V.L. + dira, minax, torva, VII, 295 N. + _Cassiterides_, III, 362 V.L. + _Cassus_ labor, II, 470. + ictus, X, 117. + _cassa_ fides, I, 481 V.L.; III, 17. + flamma sine robore, V, 572 N. + umbra, VII, 698 N. et V.L. + ausa, XV, 298 N. + ira, VII, 123. + monere, XVII, 84. + _Castalius_ fons, III, 97, 98 N. et V.L. + _Castalium_ carmen, XI, 482 N. + _Castalia_ avena, XIV, 468. + _Castigari_ aquis, XII, 356 V.L. + _Castor_, conferatur _Fiber_, _Ledæus_ et _Pollux_. + _Castra_, classis, XVII, 291 V.L. + _Castrum_, scil. Inui, VIII, 359 N. + _Castulo_, III, 97 sq. N., 391. + _Castus_ ductor, XVII, 130 N. + _casta_ paupertas, I, 609 N. + fides, I, 481 N.; II, 525. + Saguntus, III, 1. + jura servare, XIV, 84. + secula Saturni, XI, 458 N. + sedes piorum, II, 698 N. + cervice juvenca, XIII, 431 N. + Dindyma, XVII, 21 N. + ara, XVII, 87. + _castus_ labor, XVII, 29 N. + _castum_ penetrale Palladium, XIII, 62 N. + _Catanæi_ fratres Pii, XIV, 197 N. + _Catane_, XIV, 196 N. + _Cateia_ panda, III, 277 N. + _Catillus_, IV, 187 V.L., 225; VIII, 364. + _Cato_ Major, VII, 691 sq. N. + _Catus_, IV, 139. + _Caucasiis_ antris se protulit tigris, IV, 331 N.; V, 148 N.; XV, 81. + _Caudinæ_ fauces, VIII, 565 N. + _Caunus_, IV, 233 V.L. + _Caurus_, I, 469; II, 290 N. [nota ad II, 290 non exstat] + _cauri_ furentes XIV, 74. + _Cavare_ humum ferro refossam, XIII, 427. + _cavata_ pinus, VI, 522. + alnus, XII, 521. + _Cavea_ concionis in circo, XVI, 472 N., 535. + _Cavere_ capiti cudone, VIII, 494. + suis civibus, IX, 141 N. + _cauta_, IV, 804 N. + _cauta_ virtute domandus rector, XV, 186. + _Cava_ nubes, III, 656; IX, 438. + tempora, I, 206. + _cavæ_ turres, IV, 21. + umbræ, XIII, 894. + _cavus_ tinnitus, XVII, 18. + _cavum_ æs, scilicet clipei, II, 246 N. + _Caystri_ olores, XIV, 189 N. + _Cecropidæ_, XIII, 484. + _Cecropius_ Hymettos, II, 218 N. + _Cecropiæ_ ceræ, XIV, 26 N. + _Cedit_ lupatis, I, 217. + nocti, V, 677. + nox Eoo, IX, 180. + honos inperfectus, XV, 438. + in nubila, XVII, 547. + imperio tantum terræ, I, 192. + letum hastæ, IV, 569 N. + labori, malis, etc., III, 161 V.L. + tantum Latio Lyæo, III, 370. + _Celata_ deam, XIII, 57 N.; XVII, 580 N. + _Celebrare_ aliquem obcursu, VI, 398 N. + gaudia, XI, 493. + cineres, XVI, 578. + tumulos, XVI, 292 N. + _Celeritatis_ notio expressa, I, 224; III, 306 sq. N.; IV, 145 sq. N.; + XII, 185 sq.; XIII, 240 sq., 328, 337 sq.; XIV, 507 sq.; XV, 208 + sq., 569 sq.; XVI, 485 N., 501. + _Celeusma_, VI, 360 seq. N.; XI, 487 N. + _Celsus_ profatur, II, 454 N. + mente, XVI, 187. + Senatus, XII, 313, 551. + exercitus, XVII, 125 N. + provocat hostem, XVII, 520 N. + librat tela, XII, 622 V.L. + _Celtæ_ leves corde, IV, 49 sq. N., 706; VIII, 16 sq. + non nisi primo impetu feroces, IV, 311 seq. N.; VIII, 16. + monstra hominum, Gigantum posteri et Terræ filii, V, 108 sq. N. + deficiunt a Romanis ob vetus odium, XI, 25 seq. N. + pavidi et laboris longi anheli, XV, 717 sq. N. + Italiam invaserunt et expugnarunt Romam, IV, 45 sq. N. + Conf. _Galli_, _Senones_, _Boii_. + _Celtiberorum_ nomen et origo, III, 340 N. + Conf. _Hispani_. + _Celtica_ rura, I, 46 N. + _Celticus_ cruor, V, 143. + _Cenchrea_, Pirenes et Neptuni filia _cenchreis_, _cenchrites_, + serpentis genus, III, 426 V.L. + _Cenotaphia_, III, 86 N.; XVI, 304 N. + signis armisque mortuorum exornata, IX, 118 N. + in Ceramico et in campo Martio, XIII, 484 N., 659 N. + _Censent_ Patres, I, 684 N.; II, 375; XVII, 19. + _Census_ ignoti olim, VII, 167 V.L. + _Centauri_ bimembres, victi ab Hercule, III, 41, 42 N. + _Centenius_, XII, 463 N. + _Centum_ aræ, I, 91 N.; XII, 333 N. + ora, seu linguas exoptant sibi poetæ, IV, 526 N. + _Centuripæ_, XIV, 204 N. + _Cephallenia_ insula, XV, 305 N. + _Cephaloedis_, seu _Cephaloedium_, XIV, 252 N. + _Ceræ_ Cecropiæ, XIV, 26 N. + _Ceramicus_ locus Athenarum, XIII, 484 N. + _Cerastis_ incocta spicula, XV, 681 N. + _Ceratæ_ carinæ, XI, 587. + _Ceraunia_ mixta cælo, V, 386 N.; VIII, 631. + _Cerbereus_ stridor, VI, 178 N. + _Cerberus_, II, 538 N.; XIII, 572. [nota ad II, 538 non exstat] + janitor Stygius et aulæ lacrimosæ, II, 552 N.; III, 35 N. + forma trifauci personat insomnis, II, 551 N. + ab Hercule tractus ex inferis, III, 35 sq. N. + ruptis vinculis etiam Furiis terribilis, XIII, 591 sq. + _Cerealia_ dona, VII, 183 N. + _cerealis_ sulcus, VIII, 543 N. + Anagnia, XII, 533 N. + _Ceres_ Hennæa, I, 214 N. + _Cereris_ propensæ favore nutrita, XII, 375 N. + ea fraudare cohortes, XVII, 194. + benigna, XI, 266. + _Ceretani_, III, 357 V.L. + _Cerillæ_, VIII, 579 V.L. + _Cernere_ ferro, XVI, 531 N. + _Cernuus_, X, 255; XVI, 412. + _Cerretani_, III, 357 N. et V.L. + _Certa_ sagitta, II, 112 N.; XIV, 441. + membra ferre, X, 155. + _Certamine_ gressum tendere, XII, 268 N. + subito, VI, 327 N. + pro certatim, VII, 719 N. + pugnæ, IX, 136; XII, 297. + _certamen_ curule, XVI, 317 seq. N. + _certamina_ campi cursu transigere, X, 471 N. + _ad certamen_ favis vocat Hybla Hymetton, XIV, 199. + _Certare_ alicui, I, 234 N., 248; II, 101; III, 308; IV, 202, 707; + V, 16; VII, 199; XIV, 374, 645, 656; XVII, 318. + Tonanti ausit, X, 54 N. + _certat_ sistere, X, 211, 487; XI, 5, 429; XIII, 654. + _certatus_ nobis orbis, XVII, 337 N. + _Cerva_ alba numen, XIII, 115... 137 N. + Cerynitis æripes, III, 39 N. + _cervæ_ cornigeræ, III, 39 V.L. + _Cervi_ et _cervæ_ synonyma, III, 39 V.L. + vitæ tenaces, III, 126 N. + Conf. _Stili_. + _Cervix_ adplausa equi, XVI, 357 N. + _Cessare_ fletu, II, 653. + culpa, XIII, 518. + Latio, XV, 733 N. + _cessata_ tempora, V, 533 N. + _Cestus_ Veneris, VII, 447 V.L. + _Cethegus_, VIII, 575 N. + _Cetra_, vid. _Cætra_. + _Chalcidica_ Nola, XII, 161 N. + _Chalybs_ volucer, II, 107. + candens tortoris instrumentum, I, 171 N. + _chalybem_ pati, VI, 255. + _Chaonia_, III, 679 N. + _Chaos_ origo rerum, XI, 453 seq. N.; XIII, 439. + _Charon_ umbris tot laxat sedem, IX, 251 N. + capaci mole vectat agmina, XIII, 761. + _Charybdis_, II, 308 N; XIV, 254 sq. + atra, XIV, 474 N. + _Chelæ_ devexæ, XIV, 75 N. + _Chelydri_, I, 412; II, 536; V, 354. + _Chelys_ grata, XI, 408 N. + _Chimæra_, XIV, 497 N. + _Chironis_ sedes, lyra et institutio heroum, XI, 449 sq. N. + _Choaspes_, III, 317 V.L. + _Chremes_, seu _Chremetes_, I, 403 V.L. + _Chromis_, I, 403 V.L., 439 V.L. + _Chrysas_ flumen, XIV, 229 N. + _Cibo_ parco vires restituere, VI, 95 N.; XV, 810 N. + _Cicatrix_ mente signata, VIII, 287 N. + _Ciceronis_ patria, villa, genus et laus, VIII, 404 sq. N. + _Cicones_, II, 75 N.; XI, 475. + _Ciere_ clamore, III, 437. + cunctos nomine, I, 455 N. + in vota Gradivum, X, 550. + belli simulacra, XVI, 528 N. + in pugnam, IV, 270 N. + pugnas æris stridore, VII, 605 N. + bella, XII, 218; XIV, 31. + suspiria, XVII, 215. + _Cilnius_ et _Cilnia_ gens Etrusca, e qua Mæcenas, VII, 29 V.L. + _Cimini_ lacus, VIII, 491 N. + _Cimmeriæ_ domus, XII, 130 sq. N. + _Cineres_ Trojæ, III, 565 N.; XVII, 363 N. + _cinis_ restat de tanto nomine, I, 600. + Libyæ, VII, 493 N. + _cinerem_ ad pectora pressare, VIII, 129 N. + _Cingere_ sinus inadsuetum Poenis, III, 236 N. + _Cingula_ saxa, X, 34 N. + _Cinyphium_ coccum, XVI, 354 N. + _Cinyphus_, seu _Cinyps_ flumen, II, 60 N.; III, 275; V, 185; XII, + 226. + _Circæa_ moenia, dorsum, juga, VII, 692 N.; VIII, 390 N. + _Circe_ Picum sparsit plumis, VIII, 440 sq. N. + ejus artes magicæ et veneficia, VIII, 498 sq. N. + _Circumflua_ insula et urbs I, 289; VIII, 595; XV, 221. + _Circumfundere_ signum, V, 200 N. + _Circumligat_ anguis sidus, III, 193 N. + Tethys orbem undis, XIV, 347. + _Circumspecta_ arma, VI, 619 N. + _Circumspectare_ medicamina, XV, 8. + _Circumstant_ discrimina et fraudes, VIII, 170. + _Circumtonare_ armis, IV, 253. + strepitu aulam, VI, 216. + _Circumvallata_ insula profundo, XII, 355. + urbs castello, I, 328. + _Circumvolitat_ campum jaculo, XVII, 415. + _Circus_, XVI, 323. + _Cirrha_, Delphi, et _antra Cirrhæa_, III, 9 N., 97 N. + Parnasia, XII, 320 N. + _Citare_ hastam, IV, 536 N. + _citatum_ dorsum, X, 468 V.L. + _Clades_ venientes, I, 41 N. + _Clamat_ unda et ventus, IV, 524 N. + procella, IX, 516. + orator malus, VII, 220 N. + oraculum, XII, 337 N. + imago clamoris, XIV, 365 N. + _Clamor_ nauticus, XI, 487 N. + _Clamosus_ Helorus, XIV, 269 N. + _Clanis_, VIII, 453 N. et V.L., 538 N. + _Clanius_, IV, 188 V.L.; VIII, 453 N., 535 N. + _Clara_ petere, I, 570 N. + flamma, XVII, 94. + _Clasius_, VIII, 453 V.L. + _Clathris_ clausa, I, 569 V.L. + _Clauda_ fides, XIII, 33. + _Claudia_ navem Cybeles trahens, XVII, 33 sq. N. + _Claudia_ gens antiquissima et nobilissima, V, 330 N. + _Claudit_ vada ruina, IV, 621 N.; XI, 138 N. + orbem flexibus, II, 450 N. [nota ad h.l. non exstat] + muros aggere, I, 331. + portus molibus, II, 408. + vultus casside, X, 649. + pontum, VIII, 482 N. + ora cassis, XIV, 158 N. + thorax latus, IX, 588. + bellum pectore, I, 140. + metus sub corde, VI, 381. + Alpes, I, 546. + nox thalamos, XV, 542. + murmur vulnere, IV, 172. + cælum tenebris, XII, 613 N. + ferrum, I, 681; XVI, 357. + labores belli, XV, 652 N. + _Claudere_, _includere_ et _excludere_ pro finire et desinere, VI, + 327 V.L.; XIII, 686 N. + _cludere_, VI, 451 V.L. + _Claudius_, vid. _Appius_, _Clausus_, _Nero_, _Taurea_. + _Claustra_ undæ, V, 44 N. + _claustris_, XII, 442. + _Clausus_ auctor gentis Claudiæ, VIII, 412 N.; XIII, 466 N.; XV, 547; + XVII, 33. + _Clava_ heroum et Herculis, II, 155 N. + nodosa, II, 246. + _Clavigerum_ numen, III, 14 V.L. + _Clavus_ latus, insigne sacerdotum Herculis, inventum a Baliaribus, + III, 27 N. + _clavum_ regendæ patriæ, IV, 711. + _Cleadas_, VII, 637. + _Clementer_ crescit jugum, I, 274 N.; IV, 489 N. + _Clementior_ Libyæ pars, I, 198 N. + _Cleonæ_ et _Cleonæus leo_, III, 34 N. + _Clipei_ septemplices, V, 318 N. + in iis origo et imago, seu historia majorum rerumque ab iis + gestarum expressa, I, 407 N., 415 N. + aliæ imagines, V, 142 sq. N. + _clipeus_ Hannibalis, II, 395... 452 N. + pericli, II, 576 N. + rudis, purus, albus, I, 629 N. + ex sinistro suspendebatur humero, et dextra hastam tenebat, unde + +ep' aspida+ et +epi doru+, IV, 387 N. + in eo portatur mortuus ex acie, V, 584 N. + substernebatur dormienti militi, VII, 322 N. + quatitur ab heroe, IX, 423 N. + pro tutela, II, 576 N. + _Clitumnus_ fl. cujus aqua pota candidos boves facit, IV, 545 N. + _Clivosus_ trames vitæ, VI, 120 N. + _Cloelia_, X, 492 seq. N.; XIII, 828 sq. + _Cloelius_ ejusque equus post Cannensem cladem, X, 454... 502. + _Clotho_, IV, 369. + longa, V, 404 N. + _Cludere_, vid. _Claudere_. + _Clupea_ urbs, III, 243 N. + _Clusium_, V, 124 N.; VIII, 478 N.; X, 483. + _Clypea_, III, 243 N. + _Clytius_ Pellæus ad nomen patriæ vana tumens, XVII, 429. + _Cocali_ filiæ Minoa occidunt, XIV, 39 sq. N. + _Coccum_ Cinyphium, XVI, 354 N. + purpuræ species, diversa ab ostro, XVII, 395 N. + _Cocles_, X, 484; XIII, 726 sq. + _Cocytos_, XIII, 566 N.; XIV, 586 N. + _Cocyti_ vocabula mansere Lucrino, XII, 116 N. + _Coenare_ de die, XI, 41 N. + _Coeptare_ magna, II, 275 V.L. + _Cogit_ aquas in arva, VIII, 382. + _coactis_ humeris ferre, III, 638 N. + _coactas_ sedes ponere, XII, 361. + _coacti_ Numidæ, X, 185 V.L. + _Cognominis_ haud parvi vir, X, 421 N. + _Cognitus_ bene Latio micat ensis, XVII, 394. + _Cohæret_ infixum terræ, XVI, 587. + _Cohibet_ se, VII, 151 N. + fugam, XV, 742. + se Libya, XVI, 219. + _Coire_ ripas, I, 52. + _Colla_ submissus dolori, VI, 414 N. + subdere fortunæ, X, 215 N. + dare victa catenis, XV, 247. + _Collatia_, VIII, 361 N. + _Collinus_, IV, 344. + _Color_ mortis, VI, 409. + _Columbæ_ Veneris aves, III, 683 N.; IV, 106. + conditrices oraculorum, III, 679 sq. N. + _Columen_ regni, XV, 385. + _Columnæ_ Herculeæ, I, 142 N. + domus liberi, II, 65 N. + _Coma_ flammæ, I, 358 N.; VI, 183 N. + arborum IV, 682 N. + composita, XV, 29 N. + votiva, XV, 671 N. + erecta furentis, II, 668 N. + _Comantes_ cristæ, IV, 515 N. + rami auro, VI, 183 N. + pinus flamma, XIV, 420 N. + crines, XVI, 59. + _comans_ galea, XVI, 167. + _Combibere_ luxus, XI, 400 N. + _Comes_ dictis hasta, IV, 134 N.; IX, 568. + _Cometes_ pestem aliaque mala portendit, I, 461 seq. N.; VIII, 637 N. + _Commendat_ vulnus membra, V, 278 N. + semina sulcis, XV, 539. + iter, XII, 118 N. + _Commercia_ culpæ servant pacem, II, 506 N. + _Compages_ ætherea, I, 204; XI, 456 N. + telluris, XII, 146. + carinæ rupta, XVII, 277. + cæli soluta, XVII, 607. + _Comparare_ gladiatores, etc., I, 39 N. + _Comparationes_ petitæ a celeritate cursus equorum in Olympiis, I, 224 + N.; XV, 210 sq. N. + a Dacis, sagittas veneno infectas jacientibus, I, 324 seq. + stellis transcurrentibus, I, 358, 359 N. + revulsis Alpium scopulis, I, 370 seq. + apro, I, 421 sq. N. + Marte, I, 433 sq. N.; XVII, 487 sq. N. + comete, I, 461 sq. N. + fluctibus vento tumescentibus, I, 468 seq. N.; VIII, 426 sq.; XV, + 154 seq. N. + gubernatore navis, I, 687 sq. N.; II, 289 sq. N.; IV, 713 sq. N. + Amazonibus, II, 73 sq. N.; VIII, 428 sq. N. + avibus vesperi catervatim ad nota cubilia redeuntibus, II, 215, + 216 N. + apibus inminente tempestate ad alvearia catervatim properantibus, + II, 217 seq. N. + Furiis, II, 671 sq. + leone, II, 683 sq. N. + angue cælesti, III, 192 sq. N. + canibus venaticis, III, 294 seq. + Neptuno et Nereidum choro, III, 410 seq. N. + Tartari altitudine, III, 483 sq. N. + navita, oculos æquoribus fessos adspectu cæli renovante, III, 535 + seq. N. [nota ad h.l. non exstat] + Borea, IV, 244 seq.; X, 11; XIV, 121 seq. + Mimante, gigante, IV, 275 seq. N. + pila et molibus in mare Tyrrhenum jactis, IV, 295 seq. N. + feris armentisque, incendio diffuso trepide decurrentibus monte, + IV, 302 sq. N. + pugna ventorum, IV, 321 seq. N.; VII, 569 sq. N. + a tigride valles pererrante, et in pecora absentia, tamquam + præsentia, sæviente, IV, 331 seq. N. + leonibus secum pugnantibus, IV, 372 sq. N.; 563 sq. N. + torrente, IV, 520 sq. N.; XII, 185 sq.; XVII, 121 sq. + duobus ursis taurum invadentibus, IV, 563 sq. N. + avulsa parte montis, IV, 600 N. + Bacchis, IV, 776 seq. N. + piscatore, esca et nassa pisces incautos capiente, V, 47 sq. N.; + VII, 500 seq. + cerva, V, 280. + columba, V, 282. + lepore, V, 284. + leone subsidente, conspecto tauro, qui pugnas meditatur, V, 309 + seq. N. + tempestate, seu fulmine, V, 384 seq. N. + fragore ventorum et undarum, V, 393 sq. N.; XII, 186 sq. + volucri vix haærente in arbore nutante et a Zephyro agitata, + V, 504 sq. N. + igni languido, qui stipula inani crepitat, V, 571 sq. N. + aqua ebulliente in aheno, V, 605 sq. N. + anguibus, Gigantum pedibus, VI, 181 N. + hydra Lernæa, VI, 182 N. + dracone, horti Hesperidum custode, VI, 184 N. + turbine ac tempestate, ruinam terris minante, VI, 321 sq. N. + arte capiendi lupos fovea, virgultis tecta, et agnæ balatibus, VI, + 329 seq. N. + Achille, VII, 120 seq. N. + pastore munitis stabulis secure dormiente, lupisque frustra + sævientibus, VII, 126 seq. N. + flexibus Mæandri VII, 139 sq. N. + a rebus sub sensus cadentibus cum adfectionibus animi, VII, 141 + seq. N. + splendore solis, in aquæ superficiem incidente et ab ea repercusso + VII, 143 sq. N. + subita tranquillitate maris, VII, 254 sq. N. + multitudine ac fulgore astrorum, VII, 362 sq. + copia sparsorum ignium, quibus saltus uruntur, VII, 364 sq. N.; + IX, 605 seq. N. + ventis inter se pugnantibus, VII, 569 sq. N. + vigore ac virtute Nestoris, VII, 596 sq. N. + fulgore Luciferi, Oceani unda renovati, VII, 639 sq. N.; XII, + 247 seq. + aucupe, aves capiente viscatis arundinibus, VII, 674 seq. N. + Plutone nigro curru rapiente Proserpinam, VII, 688 seq. N. + pastore, agnam eripiente lupo, VII, 717 seq. N. + hominibus cumulo cæsorum pressis, qui redditam deinde lucem + solemque intueri pavent et connivent, VII, 727 sq. N. + auriga indocili, qui confestim totas effundit habenas, VIII, 279 + sq. N + fulgore gemmæ, VIII, 467 N. + mille navibus Trojam petentibus, VIII, 619 seq. + matre, cui certa nati mors obversatur animo et oculis, IX, 41 + seq. N. + sonitu maris, ventis agitati, IX, 282 seq. N., 354 sq. N. + clamore strepituque Gigantum, IX, 305 seq. N. + aristis a vento agitatis, IX, 358 sq. + fera in hostes inruente, etsi undique vulnera ei infligantur, X, 2 + sq. N. + sagitta, X, 11, 12. + venatore, qui conspecto leone non amplius capream insectatur, + X, 18 sq. N. + cane venatico, X, 77 seq. N. + aquila, quæ pullos suos cogit adversos intueri solis radios, + X, 107 sq. N. + catulis leænæ, venatores pro matre adgredientibus, X, 124 seq. N. + arboribus magnis, vento, securi vel fulmine eversis, X, 164 + seq. N. + leone vulnerato, X, 241 sq. N. + tigride vulnerata, et languentem hiatum in vanos morsus pandente, + X, 295 sq. N. + navi vasta instar insulæ, ac naufraga, cujus arma ac partes + sparguntur, X, 321 seq. N. + gubernatore navis, qui facto naufragio solus litori adnatat, + X, 608 sq. N. + leone, in juvencum inruente ejusque tergo inhærente, XI, 243 + sq. N. + serpentibus vere ineunte exuvias ponentibus et e latibulis + prodeuntibus, XII, 6 sq. N.; XVII, 448 sq. + aquila, serpentem coercente a nido et rostro unguibusque + incessente, XII, 55 sq. N. + torrente, æquore et ventis, XII, 186 seq. N. + ebore et margarita, XII, 229 sq. N. + splendore Luciferi nubibus hebetato, XII, 247 sq. + velocitate tigridis, quæ amissos fetus quærit, XII, 458 sq. N. + aqua, cujus circuli, seu gyri, ex lapide injecto orti, sensim + expanduntur, XIII, 24 seq. N. + Geryone, tribus dextris pugnante, XIII, 200 sq. + celeritate liburnæ navis, quæ se ipsam uno remorum ictu præterit, + XIII, 240 seq. N. + flammis Phlegethontis, XIV, 61 seq. + olore, qui inmobili corpore, at pedibus sub aqua agitatis remigat, + XIV, 189 seq. N. + Ajace Oiliade, qui nave percussa fulmine Minervæ periit, XIV, 479 + seq. N. + piscatore, qui cessante tempestate navem conscendit, XIV, 623 seq. + castore, testiculos, seu inguen, cujus causa capitur, avulsum sibi + abjiciente, ut ipse incolumis effugiat, XV, 485 seq. N. + Diana, ingentem ferarum stragem edente, XV, 769 sq. + belua ponti famelica, quæ piscem conspectum avide deglutit, XV, + 784 sq. + tauro, qui solus in silva relictus mugit furitque, XVI, 4 sq. N. + sole stellas, Nilo flumina, Atlante montes, Oceano maria reliqua + superante, XVI, 35 sq. N. + ventis, omnia rapientibus, XVI, 96 seq. + Sirio, causa pestis, qua permulti absumuntur, XVI, 99 seq. + Mercurii celeritate nexis talaribus, XVI, 500 N. + fluvio, qui disruptis ripis exspatiatur, XVII, 121 seq. N. + navita, qui, furore Austri ac tempestatis cessante, non ventum + confestim secundum efflagitat, contentus mare tranquillum esse, + XVII, 207 sq. N. + impetu Britannorum, covino agmina turbantium, XVII, 416 seq. + serpente, qui virus effundit, XVII, 447 seq. N. + fulmine, omnia prosternente, XVII, 474 seq. N. + metu, quo ruunt homines, incendio in urbe sæviente, XVII, 504 + sq. N. + triumphis Bacchi et Herculis, XVII, 647 sq. N. + _Compendia_ leti, X, 475 N. + fugæ, XII, 353 N. + viæ grata sunt tibi, XVII, 573. + _Compescere_ dolores morte, II, 144. + famem, II, 525. + Rhenum ripis, III, 599. + arma, IX, 16. + Istrum, III, 617. + corda, VII, 405. + _Competit_ ætas, I, 114. + _Complet_ sagitta spatium ducti nervi, II, 127 N. + bissenos lunæ orbes, III, 67. + _Componit_ par pari, I, 39 N.; III, 375; IX, 571; X, 70; XI, 212; XVI, + 615 N.; XVII, 549. + se alicui, III, 125 N. + manus monstro, VI, 246 N. + carbasa malo, VI, 354 N. + comam, XV, 29 N. + filum lino, III, 375 N. + mentem, XI, 350 N.; XIII, 317. + curas, XII, 682. + gentem, XVII, 355 N. + lumina longo somno, V, 529 N. + Somnus lumina, VII, 204. + mortuum terra, IX, 95 N. + _Compos_ vix metu, IV, 806 V.L. + pugnæ, VIII, 229 N. + ausi memorabilis, XI, 364. + _Comprendere_ Romam bello, I, 269. + visu, III, 408. + campum, valet lancea, IV, 102. + _Comprimit_ flamina Auster, XVII, 207. + _comprimitur_ urbs freto, VIII, 530 N. + _comprime_ orientes fletus, VI, 538. + _Concani_ bibentes sanguinem equinum, III, 361 N. et V.L. + _Concedit_ in leges Tyrias, XV, 5 N. + unda, XV, 237 N. + scil. vita, seu fato, III, 20 V.L. [recte 19] + non ulli dextra et astu, XIII, 452. + mari, XIV, 562. + laudi, XVII, 323, 651. + Alpes, IX, 187 N. + _Concha_ torta Tritonis, XIV, 374 N. + _Concita_ Dea, II, 543 N. + _conciet_ nimbos, XII, 611. + _Concilium_ et _consilium_ commutantur, XI, 71 V.L. + _Concipere_ bellum, foedus, vadimonium, jusjurandum, vota, I, 109 N.; + II, 14 N.; VII, 77 N.; XIII, 746. + furorem, V, 182. + _Conclamare_ mortuos, v. _Mortui_. + _Concolor_, I, 233, III, 682 N. + _Concors_ insania IV, 100 N. + lingua citharæ, XI, 437. + fuga, XVI, 68. + frenum, XVI, 380. + _Concretum_ frigus, III, 518 N. + _Concurrere_ viris, XIV, 129. + viro, XVII, 519. + _Concutere_ hastam, XVI, 108 N. + thyrso Calpen III, 102. + _Condensa_ arma, etc., I, 365 N.; II, 447; XIII, 600; XIV, 639. + _Condere_ gentem, I, 28 N.; IV, 765. + _condit_ nox terras I, 557; VIII, 166; XIII, 254. + mucronem jugulo, II, 260. + dolorem, X, 618. + mente, XIII, 40. + telis campum, IV, 452. + telis æthera, II, 37 N.; XVII, 66. + nomen sibi factis, III, 71 N.; IV, 37. + letum sub gurgite, IV, 607 N. + noctem, IV, 480 N. + ilicem proavorum seclo, X, 532 N. + colle, I, 275 N. + urbem servando, XIV, 682 N. + portenta, seu fata, XVI, 126 N. + se (in) sociis, V, 279 N. + _Condiscere_ oculis pacem VII, 462 N. + _Conditor_ diræ artis, XIV, 216. + _Conferta_ densis maniplis legio, VII, 390. + _Conferre_ manus, VII, 599. + gradum, XV, 188 V.L. + se alicui, seu par pari, I, 39 N.; III, 125 N. + _Conficere_ Gigantas, XVII, 649 N. + _Confidere_ pelago, III, 153. + _Confremit_ cælum, XVI, 397. + _Confunditur_ iter, III, 663 N. + murmur, XV, 138. + turbine Gradivi, XI, 101 N. + pectus visu, XV, 760. + tela, XIV, 334 N. + _Congeminare_ sonitum, III, 196. + suspiria, XVI, 267. + _Congerere_ in Rutulos mala, II, 540. + opes, V, 266 N. + _Conjungere_ dicta, XIII, 446. + Martem, XV, 518. + _conjunctus_ campus, V, 302 N. + _Conjurationes_, v. _Sanguis_. + _Conliduntur_ corda, XI, 45 N. + ossa, II, 200. + corpora, IV, 160. + viri procursu, VII, 566. + _Conligere_ gressum, IV, 391 V.L.; VI, 399 N. + se in orbem, VII, 309 V.L. + se, VI, 399 N. + hostem per vulnera, X, 3 N. + hastas, VI, 399 N. + pennas V, 282 N. + se in arma X, 128 N. + flammam, IV, 305; IX, 602; XVII, 93. + iram, IX, 477 N. + corpus, X, 254 N. + flatus velis, XIV, 390. + vestigia alicujus, XII, 462 N. + _Conmurmurare_ inferias clauso ore, XV, 821. + _Connectuntur_ apes, II, 221 V.L. + brachia a choro, III, 412 V.L. [recte 414] + cacumina cælo III, 675. + _Connivere_, VII, 729 N. + _Cononeus_ Tarentum Hannibali prodit, XV, 324 N. + _Conripere_ viam, fugam, gradum, campum, tempus, pugnam, I, 570 N.; + XVI, 395. + leto Celtas, XIII, 80. + agmen cursu, XV, 208. + _Conrumpere_ prospectum, V, 35. + foedera, XII, 303. + _Consanguineam_ dextram portendere Sagunto, I, 655, 671 N. + _Conscia_ virtus, I, 493 N.; II, 575 N. + loca rerum, seu rebus, quæ ibi sunt vel fiunt, III, 303 N., 399; + V, 23; IX, 180. + _Conserere_ thoracem, IV, 16 N. + _consita_ ilex, X, 532 V.L. + _Considunt_ bella, VIII, 331; XVI, 218. + fluctus, XVII, 290. + _Consilium_ locorum, IX, 219 N. + Cf. _concilium_. + _Consors_ Justitiæ Fides, II, 486 N. + thalami, III, 63. + _Consortia_ terræ, XIV, 20. + cæli longa te manent, III, 611. + _Constat_ hac mercede, II, 542 N. + _Consules_ alternis mensibus, vel diebus imperium tenebant, IX, 17 N. + _Consumit_ pontus visus, III, 157 N. et V.L. + tela pectore, V, 642 N. + tela clipeo X, 128 N. + vocem, III, 157 N. + rabiem in hoste, XII, 462 N. + noctes somno totas, III, 172; XI, 404; XV, 33. + _Consumitur_ ira fortunæ, IX, 47 N. + vulneribus, X, 285. + pudor peccando, XI, 34 N. + annus, XV, 408. + _Consurgit_ in hastam, ensem, ictum, I, 401 N.; IV, 610 N.; XVI, 585. + columna, etc., VI, 664 N., 684; X, 274; XIII, 54 N., 277. + equus currens, XVI, 390 N. + excelso colle Saguntos, II, 446. + Cf. _Surgere_. + _Contendit_ nervo sagittas, I, 323 N. + iter, V, 125. + cælicolis, I, 234 N.; V, 104. + tueri, XIII, 441. + _Contermina_ cædis, seu cæsis, etc., æsculus, V, 510 V.L.; VIII, 39. + _Conticuere_ fibræ, I, 139 N. + _Contingere_ adspectum, XIII, 403. + visu manes, XIII, 506. + _Contorquet_ ignis nubila pingui fumo, IV, 307. + _contortum_ pelagus, V, 397. + _Contunditur_ conamen pugnæ, I, 33 N. + pugna, XII, 421 N. + gens, IV, 706 N. + Tyrii, IX, 545. + moenia malis, XVII, 368. + _Contus_, hasta longa inpr. Sarmatarum et Scytharum, XV, 684 N. + _Convellere_ vestigia limo IV, 577 N. + vulnera questu, VI, 431 N. + signa, XIII, 82 N. + _Convertit_ prælia dextra Hannibal, XVII, 446. + _Coni_ niveum decus, IV, 13 V.L. + inplumes, VIII, 419 N. + _Cooriri_ ad bellum et in pugnam, X, 185 V.L. + _Copia_ Martis sit, VIII, 4. + _Copria_ promontorium, II, 306 N. + _Coquere_ iram, consilia, bellum, extrema coepta, XX, 327 N.; 540. + _coquit_ ira nos, II, 327 N.; XIV, 103. + fervor æthera, I, 258. + pestis inopes, II, 462 N. + Sardinia arva, XII, 373. + _coquitur_ Africa veneno serpentum, I, 212 N. + _Cor_ Punicum, XII, 737. + _cordi_ est certare dolis, V, 97. + sententia eadem, XVI, 648. + _corde_ æquare facta, XIII, 803 N. + _Cora_, IV, 187 V.L.; 220 N.; VIII, 378. + _Corbis_ et Orsua pugnant, XVI, 533 sq. N. + _Corbulo_, XIV, 408. + _Corcyra_, XV, 297 N. + _Corduba_, III, 400 N.; XVI, 470 N. + _Corfinium_, VIII, 520 N. + _Corinthia_ vasa et æra, XIV, 655 N. + _Cornigera_ cassis, XV, 679 N. + _corniger_ Hammon, XIV, 572. + _Cornipes_ ostro stratus, XVI, 166 N. + _Cornu_ Cydonium, II, 109 N. + _cornua_ antennarum, XIV, 389 N. + pro crine, XV, 679 N. + pro tibiis et audacia, XV, 761 N. + insigne regum Macedoniæ, Jovis Hammonis, Bacchi, Panis aliorumque + deorum, inpr. fluviorum, I, 415 N. + arcus juncta, II, 126 N. + _cornu_ imum, XIII, 328 N. + _Cornus_, hasta, II, 124 N.; XIV, 442; XV, 441. + est secundæ et quartæ declinationis, X, 37 V.L. + _Corona_ armata, VII, 308. + Tyria, V, 200 N. + quodvis præmium victoris, XVI, 299 N. + murali cinctus turrita tempora, XIII, 366 N. + _Coronare_ signa militaria diebus festis, XV, 420 N. + aras ac templa in publica lætitia, XII, 641 N.; XII, 743. + _Corpora_ redeuntum, VI, 572 N. + _corpus_ pro homine ejusque manibus, VIII, 145 N.; XI, 342. + _Cortona_, IV, 720 N.; V, 123 N.; VIII, 472 N. + _Corus_, I, 469 N.; 688; III, 523, 659; XV, 154. + _Coruscare_ telum, I, 434 N. + _coruscat_ mucronem, XVII, 458. + _Corusci_ scopuli, silvæ, II, 353 N. + _coruscum_ fulmen, VI, 605 V.L. + _corusca_ arx, XII, 435 N. + _Corvinus_ M. Valerius, qui cum Gallo pugnavit, et M. Valerius Messala + orator, etc., V, 77 sq. N. + _Corvus_ Phoebea ales, V, 78 N. + _Corybantes_, v. _Curetes_. + _Corymbi_ Bacchi, VII, 195 N. + _Corythus_, conditor Cortonæ, IV, 720 N.; V, 123 N. + _Corytus_, pharetra, II, 106 N.; VII, 443; XV, 773. + _Cossyra_, _Cosyra_, _Cosura_, XIV, 272 N. + _Cothon_, II, 164; VI, 357 N. + _Covinus_ falcifer, XVII, 417 N. et V.L. + _Crantor_ Sidonius, IV, 517. + _Crates_ clipei, V, 522 N. + laterum, VI, 540 N. + _Creat_ liberos, IV, 357. + Roma viros ad bella, I, 4. + tellus fecunda viros magnanimos, V, 674; XVII, 464. + _Creatrix_ dira bellorum Hispania, XV, 184. + _Credere_ se pedibus, IV, 300. + gressus luco, VI, 173 N. + prælia dextræ, puero, IV, 426; XVI, 652. + vigori, III, 112 N. + _credi_ ante annos Marti, XIII, 508. + _crede_ experto, VII, 395 N. + _credere_ hoc ne Superis quidem quis auderet, XII, 273. + vix _credenda_ furere, XV, 452. + _Cremera_, II, 6 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Cremona_, VII, 592 N. + _Crenæ_ Phrygiæ, VIII, 503 N. + _Crepitant_ ossa, I, 402 N. + cætræ, XVI, 30 N. + culmi, XIII, 672. + arma, IX, 280 V.L. + _crepitat_ ignis, IV, 681 N. + grando, V, 384. + _Crepusculi_ matutini descriptio, V, 24 sq. N.; X, 540 sq. N. + Conf. _Aurora_. + _Cres_, XIV, 39. + _Crescunt_ artus extenti equuleo, I, 177. + Alpes cælo, II, 353. + _crescit_ terræ labor filius Hannibalis, III, 75 N. + jugum clementer, I, 274 N. + calamus et arundo aucupis, VII, 677 N. + _crescunt_ tabulata et tecta, VII, 677 N.; XIV, 301 N., 309. + in armis et arma, I, 642 N. et V.L. + res adcedentibus, ut contra _decrescunt_, _subsidunt_, _recedunt_, + _diffugiunt_, _discedunt_, III, 157 V.L.; XVII, 219 N. + equi, capita ac pedes in altum moventes, ut _decrescunt_ fessi, + demissis capitibus, XVI, 353 N. + _Cretenses_ in Sicilia, XIV, 39 sq. N. + sagittæ, II, 90 N.; V, 447; XIII, 184. + urbes centum, XIV, 40 N. + _Crimen_, sub quo pellitur, XIV, 288 N. + de adulterio, VI, 439 N., 634 N. + _Crines_ flammæ, I, 358 N. + ardent Masinissæ, res fausti omnis, XVI, 118 sq. N. + alebant prisci Romani, I, 613 V.L. + in nodum religant Hesperides, II, 78 V.L. + victores, inpr. Germani, ponebant, seu consecrabant diis IV, + 200 N. + rutili Gallorum, III, 608 N.; IV, 202 N. + Germani nodo substringunt, retro sequuntur et in vertice religant, + IV, 202 N. + vellere, iisque passis aras ac templa verrere solebant matronæ in + luctu ingenti, VI, 560 sq. N. + _Criniger_ Titan, XIV, 585 N. + _Crispare_ hastilia, VIII, 372 N. + _Crispinus_ T. Quinctius collega M. Claudii Marcelli, speculatum + profectus vulneratur, XV, 343... 380; XVII, 306. + _Crista_, X, 93. + _Cristæ_ rubentes, XVII, 279 N. + levant caput, XVII, 392 N. + niveæ, IV, 13 V.L. + triplices, V, 134 N. + rubræ, atræ, sanguineæ, V, 165 N. + equinæ, VIII, 425 N. + _cristis_ sublimes, XIII, 143 N. + _cristæ_ diræ, VII, 295 N. + galeis detractæ in luctu, X, 398. + _Cristata_ cassis, I, 401 N. + _Critias_, IV, 371 V.L. + _Croceus_ honor plumarum, VIII, 442 N. + _Croesus_ dives apud Superos, non post mortem, XIII, 776 sq. + _Croton_, a Myscelo in memoriam Crotonis condita, XI, 18 N. + _Cruda_ senecta, juventus, etc., I, 405 N.; XIII, 224; XVI, 331. + parma, V, 525 N. + _crudus_ stimulus, V, 226 N. + Iberus, VIII, 323 V.L. + _crudum_ pelagus, XIV, 454 N. + _crudis_ locorum, III, 514 N. + _Crudescunt_ mentes, XIV, 554 N. + cædibus, IV, 449 N. + _crudescit_ ferrum, I, 432 N. + _crudescere_ motu, XI, 89 N. + _Cruentare_ frena morsu, XII, 255 N. + equum calce, XVII, 540. + _Cruentus_ vir, I, 40 N. + _cruentum_ aurum, I, 476 N. + _Crustumium_, VIII, 366 N. + _Crux_, poena et summorum et intimorum apud Poenos, I, 153 N.; II, + 344 N. + _Cryxus_, IV, 148. + _Cubat_ unda, V, 583 V.L. + _Cudo_, galea, VIII, 493 N.; XVI, 59 N. + _Culmina_ fulgentia rostris, XIV, 649 N. + Tarpeia, III, 609 N. + regni, XVII, 143. + _Cumæ_, v. _Cyme_. + _Cunabula_ per sua ducere filium, III, 81 N. + _Cuncta_ Cyclas, IV, 247 N. + _Cuneo_ densari in unum, XIV, 539. + feroci laxare, XV, 716. + _cuneus_ etiam de equitatu et copiis navalibus, IV, 144 V.L. + _Cupencus_, IV, 535 V.L. + _Cupidinis_ parvulus corytos, pharetra et aureus arcus, VII, 443 N.; + XI, 393. + adflatus, XI, 420. + _Cupidinum_ exercitus, VII, 446 sq. N.; XI, 388 N., 395, 411. + opera in ornanda Veneris coma, VII, 446 sq. + tela blando medicata veneno, VII, 453 N. + sagittæ ardentes, V, 19 N.; XI, 412 N. + _Cupidines_ vincunt ipsum Jovem, VII, 454 N. + aligeri, VII, 458 N. + enervant Poenos Capuæ, XI, 385... 430. + _Cupra_, VIII, 432 N. + _Cupressus_ moesta ad bustum, ferale decus, X, 534. + _Curant_ arcere, III, 22 N. + _Cures_ oppidum, caput agri sabini, III, 594 N. + _Curetum_ antra, II, 93 N.; XV, 308 N.; XVII, 21 N. + semiviri chori, XVII, 20 N. + armata saltatio, in qua cymbala cum tympanis pulsantur, XVII, 18 + sq. N. + _Curio_, VIII, 425 N.; IX, 415; XIII, 723. + _Curis_, seu quiris, Sabinorum hasta, VIII, 418 N. + _Currunt_ fata, IV, 731 N.; VII, 307 N. + _currit_ ævum, XV, 63 N. + sors, XVI, 670 N. + aqua, VI, 140 N. + dies, XV, 53. + _Currus_, scilicet triumphalis, III, 614 N.; VI, 546 N. + siderum, III, 59 N. + pro equo, XVI, 366 N., 662. + stridens sub pondere Dei, XVII, 490 N. + Senatorum, I, 616 N. + _Cursus_ certamen, XVI, 457 sq. N. + _cursu_ pro cursim, VII, 719 N. + _Curule_ certamen, XVI, 317 sq. N. + _curules_ sellæ, I, 616 N. + _Curvata_ unda, I, 472 N.; IV, 650; XV, 155. + _curvati_ calces equi, XVI, 376 N. + _Curvus_ piscis, XIV, 570 N. + gradus equorum, XVI, 395 N. + _curva_ trabe findere undas, VI, 523. + _curvum_ antrum, VI, 149 V.L. + _Cuspis_ ductus signat in pulvere, IV, 258 N. + _sub cuspide_, IV, 42 N.; XII, 277 N. + _cuspide_ flammare equum, IV, 195 N. + _Custos_ templi, II, 150 N. + _Cyane_, XIV, 515 N., 567, 586. + _Cybebe_, VIII, 363 V.L. + _Cybeles_ simulacrum Pessinunte Romam translatum, XVII, 1 sq. N. + in Almone ablutum, VIII, 363 N. + sacerdotes, montes, et mysteria, XVII, 18 seq. N. + _Cybele_ magna mater Deum, XVII, 36 sq. N. + _Cyclades_, I, 472 N.; IV, 247 N. + _Cyclopum_ camini, antra, saxa, V, 71 N.; XIV, 33, 514 N., 527 sq.; + XV, 427. + libido ad cædes, XIV, 531. + opera præclaræ artis, IV, 433 N.; IX, 448 N. + fulmina, IX, 307. + sedes in inferis, XIII, 440. + _Cycni_ moribundi canunt, XI, 438 N. + _Cydnus_, III, 338 V.L.; XIV, 434. + _Cydon_ latrator, II, 444 N. + _Cydonea_ tela et cornu, II, 90 N., 109; VIII, 494 N.; X, 260 N. + _Cyllenes_ antra, III, 203 N. + _Cyllenida_ plantam ire talaribus nexis, XVI, 500 N. + _Cyllenius_, III, 168; VIII, 111; XIII, 630. + _Cymæa_ vates, IX, 57 V.L.; XIII, 400 N. + _Cyme_ et Sibylla Cumana, VIII, 531 N. et V.L.; XIII, 400 N., 488 sq. + oppugnatur ab Hannibale et a Graccho defenditur, XII, 60 seq. + ibi templum Apollinis in jugo montis a profugo Dædalo exstructum, + XII, 85 sq. N. + _Cymodoce_, nympharum italidum maxima natu, VII, 428 N. + _Cymothoes_ vagæ regna, III, 58 N. + _Cynthia_, IV, 480 N. + _Cynosura_ fidissima nautis Sidoniis, III, 665 N.; XIV, 457. + _Cyprus_ ejusque urbs _Paphos_ Veneri sacra, VII, 456 N. + _Cyrenæi_, seu Battiades, II, 61 N. + _Cyrene_ et _Cyrenaica_, III, 249 sq. N. + mater Aristæi, XII, 369 N. + _Cytherea_ instat aligeris Cupidinibus, VII, 458. + _Cythereia_ ales, III, 683 N. + _Cythereius_ ignis, XII, 247 N. + _Cyzicum_ oppidum et _Cyzicus_ rex, XII, 399 N. + + + D + + _Daci_ et _Dacia_, I, 324 N. + _Dædali_ fata extrema, XII, 89 sq. N.; XIV, 40 sq. N. + _Dædalus_ aliena penna se tollere in auras ausus est, et Icarum + docuit, XII, 90... 101. + Conf. _Cyme_. + _Dahæ_, XIII, 764. + _Damnant_ cibos, II, 595 N. + vivere paci, III, 331 N. + vesci, V, 62 N. + tantos honores esse epulis, XI, 283 N. + arcus hastilibus, VIII, 494 N. + agros tumulis, XV, 557 N. + aciem, XVII, 584 N. + manus sanguine, IX, 126 N. + tenebris Avernis, XV, 76. + _damnati_ Superis, IV, 229; XI, 476 N. + nocti Stygiæ, V, 242 N. + _damnata_ manus, VII, 648 N. + _Damnum_, I, 41 N. + _Daphnis_ pastor Siculus, XIV, 462 sq. N. + _Dapsilis_, VIII, 376 V.L. + _Dardani_ regnum et fata, I, 14 N. + genus, XI, 177 sq. N., 293 N. + _Dardaniam_ inferre Latio, I, 43 N. + _Dardanidæ_, XVI, 24 N. + _Dardanida_, XVI, 191 N. + _Dardanius_, I, 486 N.; II, 336; III, 164, 359; IV, 782; X, 30. + _Dardanus_ ductor, I, 14 N. + _Dardana_ moenia, XVII, 322 N. + Roma, IV, 670. + lampas, XII, 429 N. + foedera, XV, 319 N. + _Dardani_, XV, 313 V.L.; II, 1; III, 616; IV, 733. + _Dare_ alicui mentem, I, 63 N.; VI, 609 N. + inania famæ, IV, 73 N. + virum famæ, VII, 217 N. + loca vasta, VII, 212. + leto, VII, 599. + terga montibus, III, 507 N.; IV, 614; VI, 254; VII, 499. + terga malis, XII, 329. + Divos, III, 625 N. + ex sese liberos, VII, 492 N. + urbem in prædas, I, 455 N. + quid in cineres, VI, 716. + faces ferrumque in tecta, V, 636. + lacrimas casibus humanis, VIII, 58. + corpus somno, XVI, 227. + alas sub castra, IV, 511 N. + funera, IV, 216. + se alicui, III, 150 N. + _dat_ jactare, portare, etc., I, 3 N.; IV, 716 N.; V, 324 N.; VI, + 702; VIII, 2; XI, 457, 551 N.; XVII, 169. + _dant_ mare vento nautæ, VI, 365 V.L. + mare venti, VI, 365 V.L. + amori sævire, VIII, 113 N. + tramittere bella, XVI, 700 N. + superare, XIII, 145 N. + _datur_ superare, I, 14 N. + fari, I, 78. + Cf. II, 20; V, 40, 410; VI, 423, 659; VIII, 2; X, 57. + clamor ad astra, VI, 252. + _dantur_ campi, II, 315 N. + _datum_ sat fidei proavisque, II, 561 N. et V.L. + _data_ foedera, V, 304 N. et V.L. + _Dasius_, XIII, 32 sq. + _Dator_ justitiæ, lætitiæ, etc., VI, 467 V.L. + _Dauniacus_, XII, 429 V.L. + _Daunus_ et _Daunius_, _Dauni_ arva, campi, etc., I, 291 N., 440 N., + 665 N.; II, 557 N.; XI, 506 N.; XV, 344; XVII, 158, 220, 431. + [nota ad I, 440 non exstat] + Cf. IV, 502 N., 554. + _Debellati_ bonis Capuæ, XII, 287 N. + _Debere_ nil ultra Superis, XV, 371 N. + _Debilis_ arte belligera, VIII, 259. + _Decemviri_, XIII, 752 sq. + _Decernere_ ferro, XVI, 531 N. + _Decerpere_ decus, IV, 138 N. + undique honorem Vestæ, VII, 184 N. + _Decertare_ hosti, XV, 14 N. + _Decidere_ pectore, II, 628 N. + _Decimum_ volumen maris, XIV, 121 N. + _Decipiuntur_ dii, I, 482; VI, 693. + _Decius_ Campanus, XI, 155 sq., 377 sq. + _Decolor_ moribus, XI, 422 N. + unda, VII, 150. + _Decor_ terribilis, VI, 429 N. + _Decora_ alta relinquere, III, 144 N. + _Decrescit_ stella tenebris, XII, 250 N. [nota ad h.l. non exstat] + equus fessus, XVI, 391 N. + Cf. _Crescere_. + _Decumanus_ fluctus, XIV, 122 N. + _Decurrit_ ætas, XV, 47. + classis, XV, 160. + _Decursiones_ septem in circo, XVI, 372 N. + _Decus_ Laurentum, IV, 221 N.; V, 412 N. + decoris furor, II, 324 N. + _Deducere_ cornua tauri, XIII, 223 N. + _deductus_ stirpe parentis, II, 178. + _deducta_ classis, II, 407 N. + _Deest_ non cernere, VI, 10 N.; VII, 497 V.L. + pascere, VII, 497 V.L. + sperare, XI, 50. + fatis, VIII, 36. + patriæ, XVI, 610. + _Defendere_ primos annos venatu et silvis, II, 69 V.L. + sitim lympha, V, 490 N.; VII, 170; XIII, 99. + dedecus morti, V, 490 N. + misero tela, XVII, 431 N. + tempora lino, III, 271. + Cf. _Prohibere_. + _Defert_ torrens monte silicem, IX, 396 V.L. + _Defessi_ rebus et _defessæ_ res, I, 566 N. + Cf. _Fessi_. + _Deficit_ res me et mihi, VIII, 659 V.L. + scandere, III, 112. + pascere bellum, XIII, 359. + _defici_ pro _deficere_, III, 112 V.L. + _defecta_ viris, VI, 301 N. + _Defigere_ gressum stabilem, IV, 655 N. + telum corpore, IV, 454. + hastam terræ, VII, 294 N. + _defixi_ omine torpent, IX, 253. + _defixus_ ardor sponsæ in ossibus, XV, 269. + torvo obtutu, XVII, 184. + oculos terræ, VIII, 73 N. + _Deformis_ hiems, III, 489. + _Degener_, IV, 515; V, 598 N.; VII, 291 N.; X, 422; XI, 524 N.; XII, + 287; XV, 76. + _Degenerat_ dextra, XV, 745. + _Degustat_ hasta cruorem, V, 274 N. + _Dehiscit_ terra, XVII, 607. + _Dejectus_ armorum, XII, 190 V.L. + _Dejicere_ Galam, XV, 464 N. + Magonem, XVI, 154 N. + a limine portæ Pyrrhum, XIII, 726. + volucrem cælo, II, 96 V.L. + caput ense, XIII, 246 N. + _dejici_ culmine regni, XVII, 143. + ab extremo orbe, XVI, 289 N. + spe, X, 380; XII, 189 V.L. + _Delere_ milites, urbem, IX, 39; XV, 549. + _Delibat_ corpus hasta, V, 274 N. + cruorem, XIII, 495. + _Delius_ vates, XII, 330 N. + _Delphi_ quando et ubi conditi, XV, 311 N. + _Delphicum_ oraculum, v. _Cirrha_ et _Pythia_. + _Delus_ sedes Apollonis, V, 204. + _Demergere_ ponto foedera, I, 62 N. + alvo falaricam, VI, 273. + _Demetere_ colla, IV, 213 N.; V, 286; XVI, 102. + _Demittere_ umbris, I, 439 N. + Erebo, II, 541. + neci, I, 439 N. + stagnis, V, 17. + vadis liventis Averni, X, 137 N.; XIII, 459. + ad Manes, I, 439 N.; IV, 340; XV, 467. + volucrem cælo, II, 96 V.L.; VIII, 522. + _demissus_ crines vertice, III, 284 N. + Cf. _Descendere_. + _Dens_ niveus elephantorum, IX, 581 N.; XVI, 205. + invidiæ, VII, 271 N. + _Densere_ pro _densare_, IV, 159 V.L.; XIV, 539. + _Densus_ ensis, I, 500 N. [nota ad h.l. non exstat] + volatus, II, 220. + lucus abiete, III, 442. + _densa_ ala virgine, II, 84 N. + acervo, V, 665 N. + globo, VII, 53. + _Denudare_ urbem, XVI, 620 N. + _Depascere_ bello Latium, XVI, 680 N. [nota ad h.l. non exstat] + ripas gregibus, IX, 208. + _depasci_ artus, VI, 203 N. + _depasta_ frons, VI, 51. + caminis, XIV, 56. + _depasti_ scopuli, XII, 153. + _Depellere_ dedecus, I, 108. + silicem monte, IX, 396 V.L. + _Dependere_ annos venatu ac silvis, II, 69 V.L. + _Depexa_ vellera (serica) ramis, XIV, 664 N. + _Deploratus_ Mars, VII, 222. + _Deponere_ vela, II, 11 N. + gremio tuto gentem, laurum, etc., VI, 610 V.L. [recte 609] + _Deposcere_ hiatu populos, III, 202 V.L. + _Deprendere_ volucres jaculis, XVI, 565 N. + _deprendi_ nulli in armis, VI, 619 N. + _Deproperare_ munus humandi, II, 265 N. + _Derigere_ male pro _dirigere_ passim scribitur, II, 92 V.L.; IV, 540 + V.L.; IX, 583. + _Deripere_ dextras et dextris, scilicet arma, IX, 29 V.L.; XV, + 727 V.L. + differt a _diripere_, I, 525 V.L. + _Descendit_ vertice cæsaries, VI, 427. + nocti, Erebo, XIII, 708 N., 759. + fauces, seu fauci, XIV, 599 V.L. + urbs monte, VIII, 397. + _Describit_ munera pugnæ, IX, 267 N. + _Deserere_ hostes fessos, XVI, 620 N. + _Desidiæ_ veneno blando virtus evicta senescit, III, 581 N. + _Desinere_ iræ, X, 84 N. + _desine_ bella, XII, 725 N. + _Desistere_ pugnæ, X, 84 N. + _Desolata_ metu cuncta, XII, 12 N. + _Desperare_ vias, II, 367. + urbi, II, 594 N.; X, 629. + _Desperatio_ crudus stimulus, V, 226 N. + _Despecta_ lucis origo, XI, 48. + _Destituit_ prospera munera Martis, X, 384. + _Destringi_ inter prælia, II, 189 V.L.; XVI, 528 V.L. + mucrones, XVII, 163. + _Desuescere_ honori, III, 576. + _Detegere_ ensem vagina, XIII, 168. + _Detergere_ umbonem ictu, V, 297 V.L. + remos, XIV, 382 N. + situm ferro, VII, 344 V.L., 534. + dedecus et foedera, I, 62 V.L. + honorem Vestæ, VII, 184 V.L. + _Deteri_ bellis, VII, 397 N. + famæ, VII, 247 N. + _Detonare_ verba, XVII, 201. + _Detrahere_ ignibus patriam, XVII, 180 N. + _Deturbare_ gladio circumdata agmina, VII, 715. + _Deus_ dicitur omne numen divinum, etiam Dea, IV, 723 N. + mite et cognatum homini, IV, 795 N. + _Dii_ amant, incolunt et frequentant loca sibi sacra, I, 27 N.; XII, + 605 N.; XIII, 345. + urbe expugnanda, vel expugnata excedunt, II, 365 N., 592 N.; XII, + 517 N. + præsentes sunt et adsunt, vel redeunt, II, 365 N.; VIII, 214. + ætate aurea inter homines commorati, postea eorum inpietate moti + terra cessere, II, 296 sq. N. + invident fortunæ ac famæ hominum, III, 78 V.L.; IV, 400; VI, 82 + sq.; XV, 512; XVII, 550 N. + minores non respondent majoribus, sed extemplo mandata + exsequuntur, II, 543 N.; IV, 430 N. + adventus tempestate, motu terræ, etc., indicantur, I, 95 N.; IV, + 440 sq. N. + ingressu currusque strepitu quatiunt cælum ac terram, IV, 442 sq. + N.; XVII, 490. + fluviorum arundine, seu glauca fronde capita revinciunt, IV, 659 + N., 695 N., 726. + a cæde Romanorum oculos avertunt, V, 201 sq. N. + eorum culpa, crimine ac dedecore fausta inprobis et infausta piis + contingunt, VI, 84 N., 340 N., 402 N. + reverentia major adversa, quam secunda fortuna, VII, 88, 89 N. + eorum unguentum, ambrosia, et vinum, nectar, XV, 23 N. + diis marinis exta in mare porriciuntur, XVII, 50 N. + non adtendunt votis, VIII, 589 N. + heroibus auxilio veniunt et inter se dimicant acriter, IX, 287 sq. + N.; 438... 469. + qui Poenis, quique Romanis faveant, IX, 290 sq. + heroes nube cinctos ex acie subducunt, IX, 484 N. + manus magna, IX, 488 N. + in conviviis eorum Apollo lyram pulsat, et Musæ adcinunt, XI, 288 + sq. N. + discurrunt in septem colles Romæ, ab Hannibale oppugnatæ, XII, 608 + N., 706... 725 N. + acuunt visum hominum, XII, 707 N. + dimovent nubem, veroque ore adparent heroibus, XII, 705 N. + humana plerumque forma induti adparent, II, 553 N. + præsentiæ signa edunt in discessu, VII, 194 sq. N. + eorum forma major et augustior humana, VI, 426 N.; XV, 21 N. + iis deceptis nulla gaudia stant diu, XV, 466. + non curant res humanas, et perpetuum agunt otium, secundum + Epicureos, XV, 57 sq. N. + _Devexa_ invia, III, 632. + _devexa_ lateri urbs, VI, 645 V.L. + jugo, VIII, 360. + _devexæ_ currus lunæ, IV, 480 N. + _devexa_ subit jugum tellus, XIII, 674 N. + _Devincere_, V, 507, 676 V.L. + _Devinctus_ colla Latiis catenis, VIII, 276. + _Devolvitur_ acer Allius, scilicet ex equo, IV, 566. + _Dexter_ Deus, I, 514 N.; V, 227; XI, 529; XII, 193; XIV, 467, 494 N. + pes et hora, VII, 172 N. + _dexterum_ tempus ad prælia, V, 85. + _Dextra_ plena dare gaudia, XV, 56. + amplecti, XVI, 155. + _dextras_ jungere, XIII, 76. + conducere, emere, dare, etc., V, 195; XI, 539 N.; XIV, 238 N.; XV, + 495; XVI, 18. + _dextra_ pro virtute et viro forti, XII, 351 V.L.; XV, 92, 385, 510, + 564, 654, 733; XVI, 32, 85; XVII, 331. + _in dextra_ sua sunt leges, etc., I, 304. + magna Jovis, VII, 371 N. + _Diadema_ est vitta candida, XVI, 241 N. + _Diana_ Thoantea, seu Taurica et Scythica, IV, 367 sq. N., 769 N. + Facelina, XIV, 260 N. + Ephesia ejusque sacrificia humana, XV, 170 N. + irata Oeneo et Calydoni, XV, 307 N. + Campana, XI, 300 V.L. + Aventina, XII, 712 sq. N + ejus humerus pectusque dextrum nudatum, XII, 715 N. + venationes, XV, 769 sq. N. + _Dicarchea_, VIII, 533 N. et V.L.; XII, 107; XIII, 385. + _Dicare_ vota Junoni, VII, 77. + alicui imperium, V, 675. + _Dicere_, de vatibus, XIII, 819 N. + _Dicto_ citius, seu non segnius, V, 608 N. + _dictis_ comes hasta, IV, 134 N.; IX, 568 N. + _Dictaturæ_ majestas, VII, 94 N. + _Dicte_ et _Dictæum_ antrum, II, 90 N., 94; XII, 90 N.; XIII, 184; XV, + 631; XVII, 21 N. + _Dictynna_, II, 71 N., 191. + saltus exercet, XV, 770. + _Didita_ fama, I, 186 V.L. + _Dido_ condit Carthaginem, I, 21 sq. N., 444 sq.; II, 406 sq. + Tyrum deserit, I, 73 sq. N. + moritur, VIII, 50... 159. + Annam in somnio admonet, ut ab Æneæ insidiis sibi caveat, VIII, + 160 sq. + ejus templum, I, 81 sq. + se curis exuit morte, I, 85 V.L. + Æneam hospitio excipit, et, deserta ab eo, pyram conscendit, II, + 412 sq. N. + _Diducta_ Africa jugis Europes, I, 199 N. + ab armis paribus, XIV, 526 N. + fera in iras alternas, VI, 268 N. + _diductæ_ fauces hiatu, III, 194. + turmæ, IX, 610; XV, 187. + _Diem_ ereptum revocare, IX, 36 N. + de _die_ coenare, XI, 41 N. + _Difficilis_ equus, VIII, 586 N. + _Diffingere_ dolos, VII, 153 V.L. + _Diffluere_ luxu, XII, 18, 19 V.L. + _Diffugit_ res, v. _Crescere_. + _Diffulminare_ turbam, V, 276 N. + _Diffusus_ bellator, XIV, 366 N. + sol in noctem, VI, 2. + ad aures fervor, XIII, 22. + _diffusa_ vox, XIII, 283. + comas, XV, 24. + _Dignata_ palus jurari Diis et Deorum regi, XIII, 569. + _Dignus_ avorum, VIII, 383 N. + _Dilectus_ domino ensis, I, 167 V.L. + _dilecta_ chelys, XI, 451 N. + _Diluit_ Titan nebulas, V, 57. + _Dimittunt_ venti murmura, VII, 257. + membra arma, VII, 632, 660. + verbera, XVI, 343. + _Dindyma_, mons geminus Phrygiæ, et _Dindymene_, XVII, 20 N. + _Diomedes_ palladium Æneæ reddit, XIII, 35... 78 N. + vagus, XVI, 368 N. + in Daunia consedit, I, 125 N. + Tydei filius et Oenei nepos Hispaniam adiit et condidit Tyden, + III, 367 N. + ejus campi, I, 125 N.; VIII, 241. + equi, III, 38 N.; XIII, 440 N. + aufert equos Æneæ, XVI, 369 sq. N. + _Dione_, IV, 106 N.; VI, 697. + numen erat, XIV, 409. + _Dionysei_ thyrsi, III, 393 N. et V.L. + _Dipsas_, serpens, III, 313 N. + _Dira_ vox, IV, 260 N. + laus, VIII, 384 N. + _Dirigere_ vulnera ferro, II, 92 N. et V.L. + spicula, III, 273. + _directum_ corpus, VI, 228 V.L. + _Diripere_ ense colla, XV, 727 V.L. + differt a _deripere_, I, 525 V.L. + _Dis_ + _dites_ sine vomere glebæ, III, 673 N. + morte æquantur egenis, V, 264 sq. N. + _ditia_ promissa, III, 512. + _Discedit_ nemo expers muneris, XVI, 301. + res, v. _Crescere_. + _Disceptare_ armis, XVI, 186. + _Discere_ singula, XI, 261 N. + locos, XII, 568 N. + _Discidit_ mare terram, XIV, 16 V.L. + _Discingere_ ratione dolos, VII, 153 N. et V.L. + _discincti_ Libyes, II, 56 N.; VII, 153 N. + armis, VIII, 34 N. + _Discordia_ etiam in morte, XVI, 546 sq. N. + concors, IV, 224 V.L. + _Discordia_ frena fluitant, VIII, 283 N. + _Discrimen_ lucis, XVI, 538 N. + _discrimina_ læva Martis, V, 660. + parva leti, XII, 266 V.L. + famæ magnæ optare, XIII, 190. + _Discum_ exigere, XIV, 505 N. + _Discurrit_ tessera castris, VII, 347 N. + _Discutit_ trabs caput, VI, 280. + _Disjicere_ arces telo, IX, 538 N. et V.L. + claustra portæ, VII, 568. + _disjecta_ pax, II, 295. + tellus, VI, 185. + crinem, II, 558; V, 203. + _disjectæ_ portæ, XII, 184 V.L. + _disjectum_ cerebrum, II, 200. + _Dispensare_ vires, IX, 244 N.; XVI, 341 N. + _Dispergere_ vitam in auras, IX, 167. + gæsa, I, 267 N.; IV, 195; XI, 387 N. + _dispersa_ prælia sectari, XVII, 509. + _Dissicere_ animas, XIII, 444 V.L. + _Dissidere_ partitis maniplis, VII, 730 V.L. [recte 736] + _Dissiliens_ tellus, V, 616. + _Dissona_ agmina lingua, XVI, 19. + _Dissultat_ splendor per tecta, VII, 144. + ardor, IX, 608. + _Distermina_ terris, V, 399. + _Distinguere_ primam vocem lingua, I, 78 N. + vestem auro et clavo, II, 602; III, 27. + epulas lacte, favis, ludo, VII, 182; XI, 429. + _Distrahunt_ fretum venti, Africus et Boreas, VII, 572. + _Distringi_ inter prælia, etc., II, 189 V.L. + differt a _destringi_, II, 189 V.L.; XVI, 528 V.L. + _Ditione_ caret virtus, VII, 506 N. + magna populi dicere, seu regere, VIII, 423 V.L. + _Diversus_ orbis, III, 333; XIV, 77. + _diversæ_ Arctos, I, 198 N. + _diversa_ ripa, I, 264 V.L. + brachia relaxare, XIV, 399 N. + silva, seu arva, V, 458 V.L.; XVII, 546 N. + _Dives_ Ausonia, IV, 220 N. + Cf. _Dis_. + _Dividere_ noctem cum buccina, VII, 155 N. + fretum, XIV, 413 N. + volucrem cælo, II, 96 V.L. + _divisi_ Hiberi, III, 418. + montes, IX, 302. + _divisus_ Lixus gurgite, V, 400. + quisque timori, V, 102 V.L. + _divisum_ caput humeris jacet, IV, 239 N. + _Dividuæ_ oræ, XIV, 234. + _Divinæ_ flammæ, III, 344 N. + _Divinationis_ genus, III, 344 N. + _Divortia_ æterna terrarum, III, 419 N.; XIV, 18. + _Documenta_ domus, VI, 123 N.; XIII, 671 N. + _Dodonæi_ oraculi origo, III, 679, 680 N. + _Dodonis_ quercus, III, 680. + _Dolon_ teres, III, 250 N. + _Dolopes_, XV, 314 N. + _Dolori_ ingenti lacrimæ conveniunt, non verba, V, 592 N. + _Domare_ labores, III, 575. + adversa, I, 533 N. + venena, VIII, 499. + frigus famemque, XV, 110. + rura rastris, VIII, 369 N. + corda luxu, XI, 387. + fluctus ulnis, XIV, 479. + saxa, III, 499 N. + Alpes, XV, 504 N. + metum, XII, 552 N. + delicta, XIII, 844 N. + _Dominans_ terra, IV, 228 N. + Roma, III, 609. + _Dominus_ Senatus, II, 45 N., 363. + _Domitat_ cornipedem in gyros, IV, 18 N. + furores, VII, 218. + _Domitiani_ laus et res gestæ, III, 594 sq. N., 607 sq. N.; XIV, 687 + sq. N. + _Domitor_ equorum, III, 376 N. + tumidi maris, IX, 291. + _Domus_ Fidei, I, 598. + Ditis, VI, 488 N. + fraudum Carthago, VI, 479 N. + Sidonia, XV, 38 N. + alta Jovis labat, XVII, 475 N. + æterna Plutonis, XVII, 465 V.L. + antiqua, I, 572 N. + ultima terræ, III, 283 N. + Alpina, III, 492. + _Dona_ Bacchi, VII, 748 N; XI, 414. + auctumni, XIV, 588 V.L. + in rogum conjecta, XV, 390 N. + hastæ, V, 321 N. + _Donat_ dextera tibi Alpes, I, 487 N. + Hannon tibi quantum sanguinis, II, 326 N. + patrinæ iram, XV, 600 N. + fugam, XV, 721 N. [nota ad h.l. non exstat] + diem Lyæo, XI, 407 N. + prædam flammis, II, 608. + vincere, III, 597 N. + paucis mens ire per ora, III, 136 N. + compendia vitæ, X, 475 N. + _donant_ suffragia Poenis funera, XV, 734 N. + _Dorimachus_, XV, 313 V.L. + _Dorsum_ æquoreum, XI, 448 N. + telluris, XIV, 591 N. + citatum, X, 468 V.L. + _Dorylas_, II, 126. + _Dos_ a sponsa et sponso data, XVII, 75 N. + _Dotale_ nomen lacus, V, 22 N. + _dotalia_ arma, XVII, 75 N. + _Drepane_, seu _Drepanum_, XIV, 269 N.; XV, 297 N. + _Druentia_, III, 468 sq. N. + _Dubia_ cuspis, coena, fames, ala, IV, 188 N. + vela, XIII, 887 N. + _Dubitantia_ lumina, X, 153 N. + _Ducarius_, V, 645 sq. N. + _Duci_ turpe totam somno consumere noctem, III, 172 N. + nota militum nomina et singulorum facinora, I, 454 N.; IX, 245 + sq. N. + _Ducit_, seu _agit_, scilicet in triumpho aliquem, VIII, 277 N. + lympham fluvius, IV, 87. + gressus, IV, 391 N. + volatus, XII, 101 N. + lustra, XVI, 689. + fila, III, 96; IV, 28. + bellum, V, 97 N. + puerum per cunabula patris, III, 81 N.; VII, 38. + alimenta lino, V, 583 N. + ensem vagina, VIII, 340 N. + fastus atavo consule, II, 10 N. + stabula cantu, XIII, 347 N. + lapidem chelys, XI, 442 N.; XV, 458 N. + chalybem saxo, III, 267 N. + suspiria, dolorem, spiritum, VIII, 212 N. + æstatem, III, 383. + nervos, arcus, cornua, remos, I, 334 V.L.; II, 127 V.L.; XIV, + 536 N. + habenam circum caput, I, 315 N. + conamen, IX, 519. + corda orator, XV, 458 N. + nomen ab origine, XVI, 428 N. + noctes, seu somnos, XI, 403 N. + non ultra vitam, XIII, 645. + _Ductus_ remorum servat manus, XIV, 536 N. + in pulvere signat cuspis, IV, 258 N. + _Duilius_ ejusque victoria navalis et columna rostrata, VI, 663 sq. N. + et V.L. + ei funalia prælata, etc., VI, 667 sq. N. + ejus uxor Duilia exemplar pudicitiæ, VI, 668 N. + _Dulce_ mihi venit ad manes, quod gratia vitæ durat, etc., XIII, + 664 N. + _Dulichius_ et _Dulichium_, I, 379 N.; II, 603; XII, 115 N. + _Dum_ virtutis venerabile nomen, vivet, etc., VI, 548 N. + [nota ad h.l. non exstat] + _dum_ sidera cælo lucebunt, _dum_, etc., VII, 476 sq. N.; VIII, + 173 sq. + _Duræ_ sorores, I, 281 N. + mentes, I, 558 N. + res, II, 596 N. [nota ad h.l. non exstat] + aures, VI, 519 N. + curæ, XI, 371. + _duri_ Spartani, VI, 308 N. + bello, XV, 566 N. + manipli, I, 248 N. + _dura_ fuga, XVI, 118 V.L. + vis, III, 161 V.L. + venatu, VIII, 516 N. + _duro_ Diti XIII, 415. + _Durant_ tabo viscera, II, 463 N. + bellis pectora, XI, 481 N. + hos succedere muris, XI, 75 N. + minæ frontibus cæsorum, V, 673 N. + _durat_ Hannibal, XII, 668 N. + amicum, XIV, 117. + vita in ævum, VI, 296. + _durari_ ripis Eurotæ, VI, 311 N. + _Durius_, fluvius aurifer, hodie _Duero_, I, 234 N.; I, 438 V.L. + _Durio_ abstulerat, V, 323. + + + E + + _Ebur_ vaginæ sectilis, XVI, 207 N. + Tiburtino ære fit candidius, XII, 229 N. + _Ebusus_, III, 362 N. + _Echetla_ urbs, XIV, 268 V.L. + _Echo_, V, 433 N.; XIV, 365 N. + _Ecquando_, III, 560 V.L. + _Edax_ luctus, XIII, 581 N. + _Edetani_, _Editani_, III, 372 V.L. + _Edi_ morsibus mentis, XVII, 344 N. + obliviis, XIII, 665 N. + longa ætate, IV, 22. + _edit_, seu _est_ viscera fames, II, 463 N. + _Edita_ lymphis Libycis Pallas, IX, 297. + _Edomita_ lumina, X, 342 N. + _edomiti_ labores, III, 531. + _Edonis_ et _Edones_, IV, 776 N. et V.L. + _Educere_ liberos, XIV, 289 N. + noctes, seu somnos, XI, 403 N. + _educti_ in diversis partibus orbis, IX, 434 N. + _Effert_ caput, VI, 186; VII, 254; VIII, 250 N. + se virtus artis, XIII, 773; XV, 92 N. + se, seu gradum portis, I, 427; IX, 92; XI, 112. + dextram, IX, 626 N. + se Allia ripis, VIII, 647. + _elatus_ futuris, VIII, 27. + favore, gaudio, dolore, studio, XI, 492 N. + _Effigiem_ in pelagi, V, 5 N. + _Effluunt_ tori marito, II, 628 N. + præcepta viro, III, 188 N. + _effluxit_ mens, VI, 245 N. + _Effrenare_ in prælia, IX, 496 N. + _Effrenus_ furor, XIV, 688. + _Effringet_ fluctus in urbem, I, 647 N. + _Effultus_ membra tergo, VII, 283. + _Effundit_ tela, I, 267 N., 335; IX, 312; XV, 764; XVI, 481, 578. + agmina, II, 151 N.; III, 241, 543; VII, 238; XII, 576. + cantum, seu voces, III, 696; VIII, 168; IX, 123; X, 365; XII, 292 + N.; XIV, 215, 473. + habenas, I, 161; VII, 696 N.; VIII, 280. + arma gremio, II, 387. + laxos amictus, II, 389. + genitrix equum, XVI, 365. + equus equitem, X, 255. + vitam, VII, 678. + animam, XIV, 630. + crinem, I, 93 V.L. + membra ex aggere, I, 308. + axem, XVI, 360. + vires, XVI, 339, 498. + Poenos in gurgite, VI, 686 V.L. + calamos pharetra, II, 131 N. + agmina, II, 151 N.; III, 241 N. + jubas per colla, XVI, 442 N. + moles, vim, laborem, V, 66 V.L. + _effusæ_ turbo ruunt flumine inopino, XII, 185 N. + _Egerere_ iras, IV, 278 V.L. + cautes, XIII, 838. + _Egeriæ_ luci, IV, 367 N. + pubes, IV, 380. + _Egestas_ deforme malum ac sceleri proclivis, XIII, 585. + _Ego_ propter emphasin additur, II, 340. + _mecum_ erit hæc pietas, VIII, 328 N. + _Eheu_, XI, 212 V.L. + _Ejectat_ flammas mons, XII, 150 V.L. + _Electra_ Atlantis, XI, 292 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Electrum_, et succinum, et nobilius metallum, I, 229 N. + _Elementa_ irarum, III, 77 N. + _Elephanti_ atri, nigri, nigrantes, squalenti tergo, III, 463 V.L. + Libyssæ belluæ Rhodanum trajectæ, III, 459 sq. + in Trebiam acti pereunt ac sæviunt, IV, 598, 621 N. + eorum nivei dentes, IX, 582 N. + manus, seu proboscis, IX, 628 N. + _Eleus_ axis, I, 224 N. + carcer, XV, 210 N. + _Elicere_ numina, VIII, 101. + oracula, XIII, 411. + iras, VII, 70. + _Elidere_ nexu ora, III, 33 V.L.; IV, 242. + corpora ruina, V, 509; VI, 236; X, 393. + gemitus nisu, I, 531. + orbes oculorum, IX, 490. + _Elissa_ et _Elisa_, I, 81 N. et V.L.; II, 391; XIV, 573; XVII, 224. + _Elissæus_, II, 239 N.; III, 82; VI, 346 N.; XIV, 257; XV, 521; XVI, + 614. + _Eloquio_ partum decus, III, 619; VIII, 411. + _Eludere_ iras incerto eventu, IX, 355. + _Eluere_ mentes crimine, XI, 200. + labem cruore, XII, 283. + _Elysium_, II, 698 N.; XIII, 410, 550 sq. N., 631 sq., 778. + _Emathia_ pugna, III, 400 N.; XV, 286 N. + _Emere_ bene, IV, 754 N. + magni, V, 601 N.; X, 286. + morte, VII, 620. + _Emeritus_ senex, XVI, 625 N. + _emeritum_ cælum, VII, 19 N.; XI, 461. + _Emersere_ se pelago, VII, 413 V.L. + _Emetitur_ pontum, I, 639. + noctes, III, 555. + iter, seu diem cædibus, IX, 186; X, 327. + sol terras, IV, 478. + annos, III, 398. + _emensus_ pontus, I, 636 V.L. + _Emicare_, I, 376 N.; II, 238 N.; IV, 468; VII, 376; XI, 479; XII, 9, + 459; XVI, 523. + in Martem, seu arma, III, 85 N.; XV, 158. + _Emotus_ pontus, XVII, 283. + _Emporiæ_, III, 369 N.; XV, 176. + _Enare_ valles, III, 662 N. + volatu, XII, 95 N. + freta pericli, XV, 375 N. + Cf. _Tranare_. + _Enceladi_ rogus Ætna, XIV, 579 N. + _Enguion_ et _Engyni_, XIV, 249 N. et V.L. + _Enim_ pro _vero_, unde _sed enim_, _at enim_, _verum enim_, _enim + vero_, I, 33 N. + Græce ponitur, XIII, 468 N. + _Enna_, v. _Henna_ et _Hennæus_. + _Ennii_ laus, XII, 393 sq. N. + _Ensis_ præmium, XVI, 460. + Conf. _Gladius_. + _Entella_, XIV, 204 N. + _Entellus_ et _Entella_, v. _Acestes_. + _Enyo_ sæva, X, 202 N. + _Eoi_ lux, XI, 515 N. + _Eous_ Belus, II, 49 N. + Cf. III, 334, 615; IV, 481; IX, 180 N.; XIV, 282. + _Eoa_ litora, IX, 2 N. + gemma, XIII, 355 N. + ala, VII, 636 N. + sagitta, II, 102 N. + _Ephebos_ excedere, XIV, 493 N. + _Ephyræus_, XIV, 52 N. + _Ephyre_, XIV, 52 N., 180, 656; XV, 310 N. + _Epicides_, XIV, 287 N. + _Epicureorum_ placita de voluptate, anima, et otio deorum, XV, 45 N., + 57 N. + _Epiphonemata_ poetæ, II, 696 sq. N.; IV, 396 sq. + _Epirotica_ signa Pyrrhi, I, 627 N. + _Equi_ Solis, V, 56; XVI, 230. + generosi eorumque genealogia et reparatio sobolis, XVI, 328 sq. N. + Hispani, Græci et Cappadoces præstantissimi ludis circensibus, + XVI, 328 sq. N. + quadrigarum non omnes recensentur, sed unus tantum, XVI, 328 + sq. N. + Asturici parvi et tolutarii, III, 335 sq. N. + amant permulceri cervicem, XVI, 356 N. + Lusitani e Zephyro concipientes, III, 378 sq. N.; XVI, 364. + vulnerati se erigunt, calcitrant, conruunt et capita huc illuc + jactant, IX, 594 sq. N.; XVII, 133 sq. N. + Maurorum et Nomadum virgis, non frenis, reguntur, I, 215 sq. N. + _equi_ feroces, tigrim instrati, V, 148 N. + suspensi volant, IV, 144 sq. N. + eos adloquuntur heroes, IV, 265 N. + et aurigæ, XVI, 322 N. + _equus_ Cloelii domino inter semianimes conspecto dorsum + adscendendum præbet inflexis pedibus, X, 454 sq. + _equi_ Æneæ, a Diomede ad Trojam ablati, XVI, 369 sq. N. + mollia erura superbi gressus adtollunt, XVI, 443 N. + _equorum_ sanguinem qui bibant, III, 360 N. + eorum ora frenis exagitata foventur oleo, manu et aqua tepida, + VII, 342 N. + _Equuleus_, I, 176 N. + _Erbesus_, seu _Erbessus_, XIV, 264 V.L. + _Erebus_, I, 92 N.; II, 541; XII, 659 N.; XIII, 759; XV, 43. + _Eremigat_ pedibus tacitas undas, XIV, 191 N. + _Erepere_ castris, XV, 614. + gradus et gradu, III, 529 V.L. + _Ergetum_, XIV, 250 N. + _Erichthonius_, XI, 294. + _Eridanus_, I, 132 N.; VIII, 589. + pro Trebia et Ticino, I, 132 N.; VII, 149 N.; XV, 35 N. + Phaethontius, VII, 149 N. + _Eridani_ gentes, VIII, 589 N. + _Erigit_ iras Cryxus, IV, 278 V.L. + _erecti_ cornipedes, I, 223. + colles, I, 585 N. + comam furentes, II, 668 N. + _erecta_ membra cubili, VII, 288 V.L. + in spes, XIV, 356. + crura, IX, 595. + _Erinnys_, XIII, 291 sq. N.; XIV, 99. + [XIII, 291: not. ad v. 289 sqq.] + feralis, II, 625. + addita, II, 595 N. + _Eripit_ se fluvius retro labentibus undis, IX, 238 N. + campum in circo, XVI, 390 N. + _ereptum_ profundum, III, 56 N. + diem revocare, IX, 36 N. + _Errat_ somnus per lumina, VII, 633 N. + fluvius gurgite, IX, 228. + flumen flexuosum, VII, 140 N. + _errant_ arma, VI, 649. + _Eructat_ paludem specus, XIII, 425. + Ætna gemitus, XIV, 58. + _Erudiunt_ hæc componere mentem, XI, 350 N. + _Erumpit_ mugitus fluvio, VI, 283. + se flamma, VII, 355 V.L. + _Erymanthia_ pestis, III, 38 N. + _Erythia_, III, 4 N.; XIII, 200 N.; XVI, 194 N. + _Eryx_, VI, 697 N.; XIV, 203 N. + _Esse_, _est_, _erat_, _erit_, _sit_, _fuerit_ sistere, etc., I, 163 + N.; VI, 488 N.; VIII, 63; XII, 695 N.; XIV, 215, 581. + in rem, VII, 244 N. + futuris (hominibus) exemplum dare, V, 638 N. + _fuit_ ille Regulus, VI, 476 N. + _Esseda_ pacata, III, 337 N. + _Eteoclis_ et Polynicis discordia etiam in morte, XVI, 546 N. + _Etruriæ_ descriptio, VIII, 468 sq. N. + XII populi et urbes, VIII, 468 N. + _Etrusci_ an oriundi a Lydis, seu Græcis, IV, 719 seq. N.; 738 N. + colles, V, 1 N. + ab iis petita insignia regum et consulum R., VIII, 484 sq. N. + _Euboica_ testudo, XI, 288 N. + _Euboicus_ Euripus, XIV, 143 N. + _Euganei_, VIII, 603 N.; XII, 216 N. [nota ad XII, 216 non exstat] + _Eumachus_, IV, 371. + _Eumenides_, II, 559; IV, 437. + _Euripus_ Euboicus, XIV, 143 N. + _Europe_ vecta Jovi, XIV, 568 N. + _Eurotas_ et exercitationes ad eum, IV, 364 N.; VI, 311 sq. N. + _Euro ocior_, II, 178 V.L.; IV, 6. + captivo, XV, 80 N. + _Eurydamas_, II, 178 seq. N. et V.L. + _Eurymachus_, II, 178 seq. N. et V.L. + _Eurymedon_, II, 637. + _Evadere_ hostem, IV, 338; XIV, 225. + Divos iniquos, XV, 590 N. + equum, XVI, 522 N. + gradus VIII, 154. + in pyram, VIII, 131; XII, 57. + _Evan_, _Evius_, _Evare_, _evari_, _evans_ Massyla, I, 101 N. + _Evander_ hospitio excipit Herculem, qui ex ejus filia Fabium gignit, + VI, 628 sq. N. + Pallanteum condit in monte Palatino, VI, 631 sq. N. + _Evandria_ regna, VII, 18 N. + mater, XIII, 816 N. + _Evanescit_ in tenuem auram, VIII, 84 N. + _Evehi_ medium campum, XVI, 372. + equo, XVI, 113. + _Evellere_ iras, XIV, 183. + _Evicta_ virtus desidia, III, 581 V.L. + _Evincta_ dextra, II, 48 V.L., 341. + _Eviscerare_ ungue aliquem, XIII, 847. + _Evocat_ piscem esca ex aqua, VII, 501. + _Evolvit_ fata, II, 652 N. + promissa, III, 216. + funera verbis, V, 421. + arcana Deum, VII, 494. + membra cubili, VI, 74; XII, 8. + _evolvitur_ Nereus antris, III, 49. + serpens antro, VI, 218 N. + _Evomuit_ Vesbius ignes ad astra, XVII, 593. + _Exacuit_ mentem ad varia conamina, VII, 142. + _Exæquare_ Alpes, XII, 696 N. + _Exagitare_ lustra, VIII, 565 N. + Conf. I, 346; VII, 342 et _Furiæ_. + _Examina_ densent Senones, IV, 159. + _Exanimatus_ miles, XIII, 10; XVII, 503. + _Exanimus_ et _Exanimis_, V, 584 V.L. + _Exarmare_ veneno, I, 411 N.; XI, 308; XIII, 275. + lucem, X, 227 N. + _Exasperare_ ensem saxo, IV, 19 N. + _Excedit_ ephebos, XIV, 493 N. + ei res, XV, 35 N. + _Excidere_ Poenos, XV, 120; (id. qd. _exscindere_, non _exscidere_, + VII, 643 V.L.) + _Excidere_ alicui, scilicet ex animo, II, 628 N.; XV, 35 N. + _Excipi_ equo, V, 149 N. + _excipit_ dicere, etc., XIII, 687. + cruorem pectore, XIV, 461. + feras venatu, XIII, 135 N. + _Excivit_ Calpen, I, 644 N. + in arma suos, IX, 182. + _excita_ mugitu tecta, XVI, 265. + _Excludere_ certamina dubia Martis, XV, 825 N. [recte 823] + regna redeuntia, XIII, 728. + _excluditur_ sors majoris pericli, VII, 251. + Marte, VIII, 238 N. + Conf. _Claudere_. + _Excubiæ_, vid. _Vigiliæ_. + _Excurrit_ urbs in æquor, XV, 228. + _Excusata_ arma, IX, 133 N. + _excusat_ vulnera, X, 379 N. + _Excutit_ sollicito Fabium, VIII, 33 N. + ornum, saxa, tela, I, 337, 475; II, 128, 135; VII, 657. + vates deum, III, 697 N. + lunam polo, VIII, 500 N. + sede, V, 620. + somno, VIII, 185. + ventus ignes, I, 254. + nemora venatrix, XV, 771. + virtutem, IX, 591. + Pavor habenas, VI, 556 N. + turrim, IX, 595. + _excussa_ mens, et _excussus_ mentem, II, 592 V.L.; V, 54 N.; IX, + 644 N. + _excussa_ incepta, X, 466. + _Exemplo_ præire hortatio efficax, XV, 574 N. + _exemplum_ non unquam fidere lætis, XVII, 141 N. + _Exercet_ sitim, I, 260 N. + curas, I, 675 N.; XI, 372 N. + nos cura, III, 72. + rem, et Vulcanum, I, 363 N. + saltus venatu, XV, 769 N. + gentem periclis, III, 163. + mortem inanem, XIII, 544 N. + mentem, X, 357. + Sardinia scopulis freta, XII, 373 N. + discordia ventos, IV, 321. + prælia, IX, 524. + Martem, II, 40 N. + ira regia Manes, II, 672 N. + tubas, IX, 7. + bella Latio, XIII, 741. + _exercitus_ pro aliquo, XVII, 351. + _Exercitia_ militum, VIII, 551 sq. N. + Spartanorum, IV, 361 sq. N.; VI, 311 N. + _Exercitus_ Amorum, XI, 411 N. + _Exesæ_ genæ famæ, II, 466 N. + _Exesus_ mons, V, 396. + _Exhalat_ locus nebulam, V, 35; VI, 646. + vitam in auras, X, 153, 455. + _Exhaurire_ labores, XIII, 835; XVII, 350. + iras, VI, 287 N. + bellum, VI, 656 N. + lacus hamis, V, 582. + vires, X, 378; XVI, 381. + Marte urbem, VIII, 579 V.L. + cerebrum, XIII, 477. + multum, XII, 326. + penates, XI, 568. + urbem viris, VIII, 403. + _Exigit_ ensem, I, 515 N. + trabes, I, 642 V.L. + telum per viscera, I, 307 N. + dentem per membra, IX, 585. + aurora umbras terris, XV, 251. + super galeam ictum, V, 294. + Libyen ponto, I, 623 N. + vires urbe, VIII, 480 N.; IX, 249. + per æquor, II, 103. + ferrum e corpore, V, 354 N. + corpus e stratis, XVI, 233. + discum sub sidera, XIV, 506 N. + sceptra, X, 482 N. + _exacta_ reportare, I, 684 N. + _Exiguo_ faciles, I, 615 N. + _Eximitur_ curis gravioribus ævum, XII, 32. + _Exire_ procellas, XI, 188 V.L.; XIV, 454 N. + ripas sanguine, VI, 603 N. + ad sidera, seu cælum, vel simpl. eminere, XIV, 301 N. + _Exitium_, I, 41 N. + _Exostra_, V, 554 N. + _Expediet_ hæc tempus, XVI, 161. + _Expellere_ jaculum, XIII, 160. + _Expendere_ viros bello, III, 574 N. + supplicia, VI, 588 N.; XIII, 698. + _expendamus_ pretium, VII, 713. + _Experto_ crede, VII, 395 N. + _expertus_ sagittæ, VIII, 614 N. + _experti_ enses, XII, 384 N. + non ita me _experti_ Fabius, etc., XII, 501 N. + _experta_ dextra, XVI, 669. + _Expiatio_ fiebat, ore vultuque ad solem surgentem converso, VIII, + 124 V.L. + _Expleri_ vulnere, XVI, 52 N. + _Explicat_ membra super nati artus, II, 147 N. + se Garganus in agros, VIII, 224. + _Explorant_ adversa viros, IV, 603 N. + dubiam sobolem, I, 413 N.; X, 111. + dextram jugulo, XI, 356. + _Expromere_ alicui ritus et gentem, VI, 532 N. + _Exsangues_ senes, II, 320 N. + _exsanguis_ manus, V, 328; X, 117 N. + populus, XI, 150 N. + vultus, XII, 319 N. + _exsangue_ corpus, VI, 478. + _Exsatiare_ cruore enses, VII, 535 N. + corda, XVI, 541. + dolorem, XII, 107. + iras, XII, 271. + _Exscidere_ (vox barbara) VII, 643 V.L. + _Exscindere_ animam, IV, 672. + cælum, X, 368 V.L. + Cf. VII, 643 V.L.; XVII, 189. + _Exsequias_ ire, XV, 394 N. + Conf. _Sepultura_. + _Exserere_ alte caput, I, 30 N.; III, 448 V.L. + _exsertus_ humero, VIII, 585 N. + pugnæ lacertus, XII, 715 N. + ensis, XII, 384 V.L. + _Exsibilat_ æstus ore, VI, 219. + _Exsilit_ subito nemus, III, 689 N. + dux, VII, 46 V.L. + _Exsistit_ collis, I, 585 N.; XIV, 301 N. + _Exsolvi_ pondere æthereo partum, XIII, 630. + _Exsomnis_, IX, 5 V.L. + _Exspatiantur_ in auras ignes, XVII, 94. + _Exspectare_ cædes, V, 207 N. et V.L. + ante _exspectatum_, II, 31 N. + _Exspirant_ equi Martis flammam in latus Hesperium, III, 703. + unda sonos, IX, 285. + vapor, XIV, 593. + _Exstat_ collis, I, 535 N. + flamma, IX, 618. + _exstant_ ossa, II, 468. + _Exstinguitur_ gloria, IV, 745. + _exstinguuntur_ primordia, IX, 534. + _Exstructæ_ mensæ regifice, XI, 271. + _Exsudati_ edomitique labores, III, 531. + _Exsultant_ Nomades passim, I, 215 N. + _exsultat_ Hamilcar, II, 429 N. + Viridasius, V, 556 N. + Nero, VIII, 413 N. + _Exsuperans_ astu, I, 57 V.L. + crista nemus, VI, 222. + _Exsurgit_ collis sub astra, I, 585 N.; VII, 275; XII, 74. + _exsurgunt_ laudes, XVII, 188. + _Exta_ in mare porricere, XVII, 51 N. + muta, I, 138 N. + _Extendere_ vitam venatu, II, 103 N. + lucem, II, 524; III, 95. + bellum, XVII, 359. + spes, IX, 543. + decus leti, II, 511 N. + prælia jaculo, III, 339 N. + undas, VI, 142. + brevem vitam, IX, 376 N. + _extenti_ campi, XV, 766. + _extenta_ tellus Syrtibus, XVI, 252. + _Extentus_ laterum, IV, 617 N. + _Exterior_ currit in circo, XVI, 361 N. + _Exterret_ sonus omnis, etc., VI, 59. + _exterriti_ somnos, II, 704. + _Extremus_ dies, h.e. occidens, VII, 172 N. + _extremo_ de litore, XV, 528 N. + _extremo_ fusus ab ore, IV, 173. + _extremo_ sole, XIV, 147. + _extremo_ sub axe, XV, 638 N. + _extrema_ Thetys, III, 411 N. + _extremum_ noctis, IV, 86. + _extremæ_ res, VI, 104 + _extremis_ ædibus, XV, 19 N. + terris, I, 270 N. + _extrema_, I, 464 N., 559, 632 N.; VII, 33 N., 320 N. + miseris movebat, XIII, 97. + fati, III, 705 N. + rerum, VIII, 25 N. + rogare, XV, 463. + _Exturbat_ nervus sagittas, XVI, 481. + limine, XI, 103. + _Exuberat_ fervore liquor, V, 605. + _Exuere_ se curis, I, 89. + virtutem, VI, 125. + astus, VII, 744. + artes, XI, 423 N. + fidem, XV, 567. + monita et Fabium, VII, 496 N. + spem, VI, 642. + virginitatem, XIII, 849. + luctus, VI, 315. + arma, II, 369. + Poenum armis, III, 592. + montem arboribus, III, 640 N. + _exutus_ senium, VI, 100 N. + pelago et terra, XV, 317. + castris, XVI, 26. + _exuta_ feram, XIII, 120. + pudorem, V, 15. + _Exundat_ fumus et flamma, II, 631 N.; XIV, 311; XVII, 98 N., 103. + Dolopum vis in agros, XV, 314. + Libya chelydris, III, 316. + spiritus, V, 455. + arena, XVII, 271. + _Exurit_ casibus lacrimosis, etc., VII, 490 N.; VIII, 272. + belli reliquias, XV, 537 N. + bello arva, I, 678. + venas fames, II, 464 N. + scelus, XIII, 872 N. + telis, XI, 396. + _exusti_ Nubæ, III, 269 N. + _exustus_ flamma feminea, XV, 326 N. + Conf. _Urere_. + _Exuviis_ ferarum heroes cincti, II, 156 N. + + + F + + _Fabii_ Maximi ingenium præclarum, ars bellandi et cognomen + Cunctatoris, I, 679 sq.; VI, 609... 640; VII, 1... 750; XV, + 323 N. + genus ab Hercule ductum, II, 3 N.; VI, 627 sq. N. + legatus, II, 3 sq. + laudatus Jovi, VI, 620. + bellum sinu gestat et effundit, II, 380 sq. + Minucium servat, VII, 494... 750. + Hannibali victoriam eripit, VII, 567 sq. N. + ejus orationes et consilia, VIII, 298 sq.; X, 592 sq., 615 seq.; + XI, 87 seq. + _Fabiorum_ pugna ad Cremeram, II, 4 sq. N.; VI, 637 sq. + _Fabius_ Cunctatoris f. VII, 539 sq., 713 sq. + _Fabrateria_, VIII, 396 N. + _Fabre_ teres trabs, XIV, 320. + _Fabricare_ moras, XVI, 670. + _Facelina_ Diana, XIV, 260 N. et V.L. + _Facere_ cohortes auri, XIII, 681 V.L. + _faxo_ revocetur, XVII, 235 V.L. + _Facesse_ urbe, XI, 107. + _Facies_ leti, IV, 591 N. + pacis, VI, 692 N. et V.L. + una pruinæ, III, 533. + cladum, V, 510. + salis, XIV, 361; XVII, 283. + _Faciles_ exiguo, I, 615 N. + introitu pisces, V, 52 N. + soli, I, 615 N.; XV, 718 N. + mensæ, I, 615 N.; XI, 284 N. + campi, III, 467 N. + periclis, XII, 464 N. + servitio, XVI, 77 N. + _facilis_ sprevisse medentes, IV, 753 N. + vita duris, VI, 308 N. + populis laus, II, 579. + galea nulli, cera, coma, IV, 433 N.; VIII, 559 N. + argilla, I, 615 N. + maritus, XVII, 82. + cursus, XVII, 211. + viro gloria, IV, 705 V.L. + mens, XVI, 210. + carina, XVII, 40 N. + ad requiem, XII, 560. + _Fadus_, V, 565 V.L. + _Fæsula_, VIII, 477 N. + _Fagina_ pocula, VII, 188 N. + _Falarica_, I, 351 sq. N.; VI, 215 N., 272. + usus ejus in ipsa pugna, IX, 339 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Falcatus_ ensis, III, 278 N.; VIII, 583 N. + _Falerii_, IV, 223 N. et V.L. + _Falerni_ agri vinum, cujus usum Bacchus Falernum docuisse fingitur, + VII, 159... 211 N. [not. ad v. 162] + hoc vinum rubens vel nigrum, et austerum vel amarum, VII, 189 + sq. N. + _Falisci_ et _Falisca_ lina, IV, 223 N.; VIII, 489 N. + _Fallax_ telum, I, 544; V, 401 N. + _Fallit_ tellus lubrica nisus, XVII, 469 N. + eum virtus, I, 493 N. + jaculum, V, 401 N. + _Famæ_ dare inania seu tradere, IV, 73 N.; XVI, 45. + _Fama_ ducit triumphum, XVI, 594 N. + gestat nomen alicujus, XVI, 608 N. + describitur, IV, 1... 9 N.; VI, 552 sq. N. + [nota ad IV, 1 seqq. non exstat] + sic _fama_, VI, 631 N. + furit, VII, 504 N. + _Fames_ describitur, II, 461 sq. N., 612 sq. + _Famulus_ Naiadum serpens, VI, 288 N. + _famula_ Dianæ cerva, XIII, 124 N. + _famulam_ Tyron, I, 74 N. + _famulas_ arces, III, 138. + _famuli_ ad limina, I, 66 N. + _Farfarus_, IV, 182 N. + _Fandi_ vis insita, I, 188. + _Fas_ nefasque permixtum, XI, 185 N.; XIV, 92. + si _fas_ est credere, III, 425. + _Fasces_ æqui, XIII, 269. + summi, XVI, 596 N. + a quibus inventi, VIII, 483 sq. N. + _Fasti_ et _fastus_, II, 10 V.L. + _fastis_ notanda lux, VI, 339 N. + _Fastigare_ rem, V, 50 N.; XII, 356 V.L. + _Fastus_ Ausonii, II, 10 N. et V.L.; XIV, 101. + _Fata_ nulli Divum mutabilia, XIII, 857. + Victricia, quibus minores Dii, V, 76 N. + addita nascenti, II, 224 N. + ducunt, II, 105. + Batonis nudarunt ratem ductore, XIV, 452 N. + majora petere XIV, 511 N. + extrema fert hasta, IV, 255. + parentis præcurrere, IV, 457. + currentia, VII, 307 N. + post fata, XV, 184. + latent caligine mersa, XI, 122. + vocant, X, 522 N. + _fati_ modus in dextra est, I, 228 N. + _fatis_ instare, incumbere, cursum addere, ea lacessere, inritare, + urguere, et contra tenere, I, 268 N.; IV, 731 N.; XII, 45 N. + _fatis_ vela dare seu pandere, II, 425 N. + _Fatalia_ regna, XVII, 34 N. + _fatalis_ hasta, I, 641 N.; II, 400. + _Fatidicus_ lucus, I, 414; II, 67; III, 11. + _fatidicum_ murmur, III, 680. + _fatidica_ umbra, XIII, 412. + _fatidicæ_ arenæ, XV, 672. + _Fatifer_ arcus, II, 116. + _fatifera_ dextra, I, 641 N. + _Fatigat_ rem, corda, etc. precibus, hortatu, spe, etc., I, 63 N., 363 + N.; XVI, 162. + curas, I, 675 N.; XII, 496. + amnem remis et cursu, silvas venatu, II, 74 N. + Superos, VI, 573 N. + minas, VII, 125. + socios voce, XII, 192 N. + imperium Marte, XV, 118. + eum incessens, V, 607 N. + campos, XV, 209 N. + corda equi, XIII, 142 N. + eos spes grata, XVI, 330 N. + _fatigant_ multa, III, 61 N. et V.L. + non parva, XIII, 467 N. + alimenta, XI, 541 N. + cautes maria, I, 208 N. + bella, VII, 492 N. + _Fatiscunt_ animi, II, 316 N. + clipei inpulsu clipeorum, IX, 323. + _Fauni_ Apennicolæ, V, 626 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Faunigena_ Arnus, V, 7 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Faunus_ rex Aboriginum, VIII, 356 N. + _Faventia_, VIII, 596 N. + _Favere_ mente, ore, linguis, XVI, 294 N. + in ludis circensibus, XVI, 314 N. + _Favilla_ cana, candens, albens, XVII, 104 V.L. + _Favor_ populi in ludis circensibus, XVI, 314 N. + _Fax_ cometæ, I, 463 N. + mentis honestæ gloria, VI, 332 N. + face (amoris) subcensus, XVII, 73 N. + subdita, seu subjecta invidiæ, etc., IV, 778 N. + Conf. _Tædæ_. + _Fecunda_ in fraudes, II, 498 N. + Africa veneno, I, 212. + veri sacerdos, XIII, 490. + _fecunda_ pectus, II, 540 N. + _fecunda_ tempora nimbis, II, 1. + _Fecundare_ campos sanguine, XIV, 130. + _Felle_ undantia pectora, XI, 548 N. + spumant venena, II, 538. + _Felix_ Africa, I, 213 N. + arbor et uterus, IV, 357 N. + Baccho jugum, V, 465 N. + bacca, XV, 532. + Deus secundat visa, VIII, 228 N. + ducere lapidem chelys, XI, 441 N. + frater, cui pugnanti dextera peperit letum, XVII, 260 sq. N. + [nota ad h.l. non exstat] + _Femen_ et _femur_ num differant, I, 540 V.L. + _Femina_ inbellis, II, 361 N.; XI, 238. + _feminæ_ viros pugnantes e muris prospectant, II, 251 N. + _Feminea_ labes, XIII, 17 N. + _femineum_, jacere sub umbra, I, 259. + vulgus, XIV, 129. + _femineis_ unguibus læsum corpus, XV, 761 N. + _Fera_ Hannibal, I, 569 N. + _feræ_ an inter se dimicent et in suum genus sæviant, IV, 372 sq. N. + a _feris_ genitus, I, 638 N. + _ferarum_ exuviæ vestis, et rictus heroum galea, II, 191 N., 256 sq. + N.; III, 389. + _Ferum_ visu dictuque, I, 175 N. + _fera_ regna, I, 461 N. + _ferus_ absol. dicitur serpens, VI, 268 N. + _Feralis_ Erinnys, II, 609. + cantus, V, 223. + aula, VI, 216. + _ferale_ decus, X, 535. + classicum, V, 188. + _Ferentinum_, VIII, 393 N. + _Feretro_ suspensa dona opima, V, 168. + residens Syphax, XVII, 629 N. + _feretra_, s. imagines in funeribus, et triumphis inpositæ, X, 566 + sq.; XVII, 629 sq. + _Ferire_ aures et oculos, II, 580 N.; III, 694 N. + foedus, VI, 489 N. + _ferit_ Oceanus Calpen, V, 395 N.; XIV, 147. + ruina, XIV, 678 N. + muros ariete, XII, 65 V.L. + _Feroniæ_ lucus et templum, ab Hannibale spoliatum, XIII, 84 sq. N. + _Ferox_ Carthago, I, 2 N. + Rhodanus, IV, 61. + vinum, VII, 211 N. + _Ferrata_ ornus, I, 337 N. + calx, VII, 696 V.L. + _Ferrea_ tempestas, XV, 627 N. + _Fert_ bella, tela, vulnera, plagam, I, 386 N., 394 V.L.; III, 375 + V.L.; V, 235 V.L. + primus dies extremum, III, 135 N. + nomina Hannibalis miles, IX, 48 N. + _ferre_ et sternere, V, 623 N. + se tota mole, I, 497 N.; IV, 261 N. + verba, vota, preces, VIII, 264 V.L., XII, 327 N. + quid, XI, 562 N. + læta, IV, 764. + cursus, IX, 293. + exitium, I, 428. + gressus, III, 180; IV, 95 N.; IX, 101; XII, 193 V.L. + ferrum jugulo, IX, 518. + signa columnis, I, 142 N.; XIV, 581 N. + facta cælo, I, 277 N. + invidiam cælo, VI, 402 N. + promissa, IX, 494. + umbris proavoque, IV, 286 N. + numen amicum, I, 512 N. + auras leves, I, 601 N. + poctora in devia recti, VIII, 316 V.L. + in prælia patriam, iram et mentem, VI, 585; VIII, 328. + quid, XI, 562 N. + obvia ora, XII, 256. + vinum et carmina, diem, annos, vetustatem, IV, 399 N. + spectacula, II, 231 N. [nota ad h.l. non exstat] + lacrimas alicujus, XIV, 676 N. + toto ore iram, II, 208. + filium marito, VII, 666. + _ferri_ h.e. ire, incedere, I, 65, 99, 521 N.; II, 222 N.; IV, 261 + N.; XV, 368, 576. + adversis, secundis, avaritia, libidine, crudelitate, X, 617 N. + _fertur_ tempestas cælo, IV, 440. + _fer_ tecum jura et fidem, I, 481 N. + _Fervet_ Mavors, VI, 317. + fretum tumultu, XIV, 146; XV, 287 N. + campo, IX, 243 N. + Marte, I, 456 N.; XIII, 742. + globus nimborum, XII, 657. + pastus, VI, 162 N. + axis, I, 224 N.; II, 199. + cædibus arvum, IX, 483. + mare bello, XIV, 559 N. + secundis fortunæ juvenis, VII, 98. + _fervent_ litore rates mille, VIII, 620 N. + _Fervida_ consulta, VII, 34 N. + _Fervore_ carentes anni, VII, 25. + decoro, I, 187 V.L. + _Fessi_, I, 566 N.; II, 459; XVII, 152. + secundis, seu luxu, III, 506 N. + rerum, salutis, belli, viæ, seu rebus, etc., I, 566 N.; II, 234 N. + _fessæ_ res, I, 566 N.; II, 492; VI, 590. + mentes luxu, XII, 83 N. + _fessum_ imperium, IV, 709 N. + studium bellandi, XIV, 43. + _fessi_ oculi luce nitoris, VII, 470. + _Festæ_ opes, VII, 179 N. + mensæ, VII, 198. + _festa_ urbs, XII, 752. + _Festinare_ pyram, VIII, 52 N. + _Fetus_ chalybis, I, 230 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Fetus_ Gradivo, X, 14 N. et V.L. + ira, XI, 203 N. + furore, XIII, 592 N. + bello, XVII, 379. + veneno, XVII, 447. + _feta_ leæna, I, 406 N.; X, 124. + _Fiber_, seu castor, ab hominibus propter castoreum exagitatus, + testiculos morsu avulsos abjicit, XV, 485 sq. N. + _Fibræ_ conticuere, I, 138 N. + extis quæsitæ, V, 163. + _fibrarum_ sagax, III, 344 N. + _Fibrenus_, VIII, 399 N. + _Fibula_ morsus loricæ resolvit, VII, 624 N. + _Fidenæ_, XV, 91 N. + _Fidere_ Marti, XV, 808. + sanguine, XII, 359. + non nudo ensi, I, 219. + _Fides_ sancta, II, 480 N.; XIII, 282. + casta, I, 481 N.; II, 525 N. + alma, VI, 132. + et jura, et leges, I, 303 N. + priscis numen populis, at nomine solo in terris jam nota, + I, 330 N. + cana, prisca, antiqua, I, 330 N. + a Saguntinis potissimum culta, I, 599 N. + sacrata, I, 634 N. + ejus sedes in Olympo, II, 479 sq. N. + precibus Herculis mota fractum Saguntinorum animum erigit, II, 483 + seq. N. + Justitiæ consors, ante Jovem generata, etc., II, 484 sq. N. + mutatur cum fortuna, XI, 3 N. + despectat ab alto, agitatque fallacia corda, XIII, 281. + ejus laus præclara, XIII, 284 sq. + _Fidius_, seu Deus Fidius, v. _Sancus_. + _Fidus_ ensis, obex, etc., IV, 24 N.; III, 665. + sibi præruptus locus, I, 489 N. + _Figere_ nomen titulis, VII, 112 V.L. + templis spolia, XV, 675. + Caicum, I, 305. + arma luco, XIII, 65. + oscula, XI, 331. + _fixum_ est, II, 364; III, 114; IV, 797 N.; VII, 554. + _fixæ_ leges, IX, 475. + dies et fata, XVII, 358 N. + _Fila_ Parcarum, XVII, 361 N. + ultima ducentes senes, IV, 28 N. + resonantia pollice, XI, 434. + _Findit_ alnus cærula, VI, 523; XIV, 379. + _finditur_ cælum, I, 135 N., 535 N. + _Fingere_ mentes, I, 441 N. + monendo, VII, 385. + se dignum tanto sanguine, VI, 538 N. + hominis ora, XV, 85. + Confer _Formare_. + _Finis_ metæ, XVI, 513 N. + hæc, X, 305 V.L. + _Firmare_ omen, IV, 127; XVI, 259. + dicta sanguine, IX, 62. + tenues ortus urbis, I, 291. + _Firmior_ ætas, III, 84. + _Fiscellus_, VIII, 517 N. + _Fistula_ septena, XIV, 471 N. + _Flagrant_ oculi, I, 126 N.; V, 275 N.; VIII, 560; XVII, 309. + corda curis, VII, 285. + bella, I, 435 N. + castra, I, 296 N. + lumina flamma, XVII, 409. + arma, III, 117. + _flagrans_ lacus sanguine, I, 126 N. + luxu, XIV, 102. + meliore Gradivo, XV, 15 N. + purpura, IV, 268 N. + _Flaminius_ in priore consulatu vincit Boios et triumphat, IV, 704 sq. + N.; V, 107 sq., 654. + iterum fit consul, IV, 708 seq. + dux temerarius, IV, 710 seq. N.; V, 24... 185. + ad Trasyimenum perit, V, 186... 666; XVII, 295. + _Flamma_ dormientis involvens caput nec nocens, bonum omen, XVI, 120 + seq. N. + _flammæ_ divinæ, III, 345 N. + tacitæ, XI, 389. + oculorum, V, 275 N. + decoris, XVII, 294 N. + galeæ, IX, 447 sq. N.; X, 107. + _flammam_ vomit frons, XVII, 399 N. + _Flammare_ equum cuspide, IV, 195 N. + juvenem ad facta, I, 55 N. + aera hinnitibus, XIV, 209 N. + donis vulgum, XIV, 287; XVI, 302. + _Flatus_ paterni, II, 288 N.; XVII, 119 N. + _flatu_ secundo agit puppim, VII, 240 N. [recte 241] + _Flaventia_ ora decori, XVI, 486 N. + arva, XVII, 427 V.L. + _flavens_ vertex, I, 402 N. + _Flavescit_ campus arenis, I, 159. + _Flavina_, VIII, 490 N. + _Flaviæ_ gentis elogium, III, 594 seq. + _Flavus_ juvenis et crinis, I, 438 N. + Tiberis, I, 607 N. + _flava_ Ceres et arva, XVII, 427 V.L. + _Flectit_ duras iras lacrimis, VI, 508. + se nox a medio cursu, XIII, 414. + _Flictu_ ardescit galea, IX, 322. + sonantia rostra, XIV, 558. + _Florent_ viribus anni, I, 226; IX, 534. + _Floridior_ ævi, XII, 482 N. + _Flos_ primævæ juventæ, I, 61 N., 376 V.L.; III, 84 N.; X, 493; XIV, + 86; XVI, 405 N. + _Fluctisonum_ profundum, XII, 355. + _Fluctuat_ mobile vulgus, XVI, 314 N. + turba in arbore, V, 503. + _Fluctus_ curarum, VIII, 32 N. + decumanus, XIV, 121 N. + similis monti, XVII, 257 N. + in alto ventis tumescens et cum sonitu in litus latus, I, 468 sq. + N., 646 N. + agit Mars, IX, 527 N. + _Fluitant_ frena, VIII, 283 N. + _Flumen_ turmæ, XII, 185 N. et V.L. + _Fluit_ caligo in terras, et in terris, V, 57 V.L. [recte 58] + crinis, II, 77 N. [nota ad h.l. non exstat] + chorus Nereidum ab antris, III, 412. + ignis, XVII, 98 N., 101 N. + _fluunt_ arma, II, 131 N.; VII, 633 N.; IX, 52, 120; XII, 53 V.L., + 626; XV, 378. + aves nubibus, XIV, 595 N. + membra, I, 526 N.; XII, 19. + frena, VIII, 283 N. + res, VII, 17 N. + luxu, XII, 19 V.L. [recte 18] + _Fluvii_ silent et stant ad cantum, XIV, 470 V.L. + de iis eorumque cursu diversa tradunt poetæ, IV, 224 V.L. + audito Dei curru ripas relinquunt fontibusque relabuntur, IV, + 444 N. + eorum dii capita habent glauca fronde revincta, IV, 659 N., 695 + N., 726. + _fluviis_ mulcere pocula, VII, 169 V.L. + eorum nomina hominibus tributa, I, 306 V.L., XV, 721 V.L. + _Fluxæ_ res, VII, 17 N.; XIV, 90. + _fluxa_ gens morum, IV, 50 N. + _fluxi_ Celtæ ingenio, VIII, 16 N. + _Fluxus_ ac _refluxus_ maris eorumque causæ, vid. _Mare_. + _Fodere_ pectus, V, 256, 561. + equum planta, II, 71 N. + mentem stimulo, in iras, I, 113 N.; V, 159 N.; VII, 512 N. + æquora remis, XIV, 359 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Foedus_ icere, ferire, percutere, VI, 489 N. + Veneris, II, 83. + _foedere_ certo, XIV, 346 N.; XV, 75. + _foederis_ aræ, VI, 692. + _foedera_ data et icta, de sponsalibus, V, 304 N. et V.L., 317 V.L. + poenæ, VI, 472 N. + sancire h.e. leges, VII, 454 N. + _Foenus_ reddit solum aratris, XIV, 23 N. + Conf. _Mendax_. + _Fonte_ mulcere pocula, VII, 169 V.L. + restinguere ignes, XVI, 123. + _fons_ mali Varro, IX, 415. + _Fontanus_, V, 540. + _Fora_ movere, I, 441 N. + _Fori_ navis, XIV, 424 N. + _Formæ_ ferarum, XV, 86 N. + leti, XVII, 482 N. + _formam_ patris reddunt ora, II, 634 N. + meditari in pulvere, XIV, 677 N. + _Formare_ mentes, I, 441 N.; VII, 385; VIII, 546 N.; XI, 449 N. + _Formiæ_, VII, 276 N. + _Formido_, qua colitur templum, I, 81 N.; IV, 820 N. + inmissa in somno, III, 167 N. + qua cervi præcipitantur, III, 278 N. + _Fors_ non æqua labori, II, 5 N. + _Fortuna_ læva coeptis et vertens favorem, III, 93 N. + non perenni amplexu fovet, VII, 245. + fovendo eum opibus donisque refersit opimis, V, 265. + rotæ insistit, VI, 121 N. + comparatur navigationi, VII, 241 N. + stans super omnia tela, VIII, 315 N. + _Foruli_, VIII, 415 N. + _Fovet_ corda hortando, III, 505 N.; IV, 50. + læta, XI, 168. + infima vulgi, VIII, 249. + agmina vallo, IV, 39 N. + ambitus Cannas, VIII, 256 N. + Cybelen Almone, VIII, 363. + certamina, XVI, 470. + nidos, XIII, 599. + lucos, XIII, 546. + natum ad majora, V, 14. + Cyrenen molli imperio, VIII, 57. + Fortuna amplexu, V, 265; VII, 245. + trementem, V, 20 N. + os equi oleo, etc., VII, 342 N. + incepta, XIV, 96. + _fovent_ adversa iras, et fortunam, V, 225 N.; VII, 10 N. + [nota ad h.l. non exstat] + _Fragile_ ævum, III, 386; XIV, 85. + _Fragmina_ adesi montis, III, 470. + _Fragrare_ sanguine, I, 126 V.L. + _Frangit_ pacta, I, 10; XIII, 286. + arma, XV, 14. + equum, iram, vim, etc., I, 262 N. + fluctum procella, XVII, 258. + ævum bellis, VI, 474 N. + bella, XIII, 828. + undam, III, 457; VIII, 553; X, 498; XI, 490 N. + Jupiter nubem, VI, 608. + pectora carmine, XI, 482 N. + soles flumine, XV, 705 N. + tuba auras stridoribus, V, 189. + leo cervicem juvenci, XI, 246 V.L. + Hannibalem ruina, XV, 339 V.L. + _frangi_ adversis, X, 617 V.L. + _fractus_ ductor, XII, 420. + furor, VII, 253. + opum, XIII, 876. + _fracta_ urbs, II, 476. + virtus, VI, 14. + _fractum_ murmur, I, 532 N. + nomen Sidonium, XVII, 368. + _fractæ_ res, I, 560; IX, 374. + vires, VI, 270. + _fracta_ æquora, I, 592 N.; III, 55 V.L.; VIII, 427 N. + coepta, I, 34. + _Fratres_ Pii, XIV, 198 seq. + de regno certantes, XVI, 532 sq. N. + _Fraudare_ cohortes Cerere, XVII, 194. + _fraudata_ decus corporis, III, 232. + _Fraus_, seu dolus, seu venenum, I, 219 N., 323. + de insidiis, VII, 134 N. + de scelere, IX, 129 N. + _fraudibus_ acuere enses, XII, 52 N. + _Fraxinus_ inrumpit costas, I, 337 N.; IV, 341; V, 549. + _Fregellæ_, V, 542 N.; VIII, 475 V.L.; XII, 529 N. + _Fregenæ_, VIII, 475 N. et V.L. + _Fremebundus_ leo, X, 243 V.L. + _Fremit_ aper, I, 425 V.L. + Mavors, XVI, 335. + _fremunt_ Alpes hinnitibus, IV, 66 N. + _Frena_ turbata pavore, II, 199 N. + Phaethontia, X, 540 N. + rerum, I, 144 N., 240; III, 226. + fulva, IV, 269 N. + iis non utuntur Numidæ, I, 215 N.; II, 64. + fluitantia, seu undantia, VIII, 283 N. + addere feroci viro, XII, 695 N. + propellunt flammæ, XVII, 95. + _Frenare_ dolores, VIII, 288. + agmina, IX, 418 N. + motus, IX, 472 + spes, X, 340. + puppim manibus, XIV, 489 N. + _frenatus_ amnis stridoribus magicis, VIII, 501 N. + _frenata_ acies, XI, 264 N. + _Frendere_ casu, seu casum, I, 494; II, 121 N. et V.L. + ira, V, 253. + _Frentani_, VIII, 519 N.; XV, 567. + _Freta_ pericli, XV, 375 N. + torquere verberibus, XIV, 360. + Neptunia, III, 50. + _Friget_ animo, XVI, 598 N. + senecta, V, 570. + _Frigidum_ cor, I, 471; II, 339; IX, 49. + _Frigus_ Stygium, V, 528. + _Frons_ turrita, I, 337 N. + pugnæ, IV, 404 N. + hirta, XV, 28 N. + vomit flammam, XVII, 399. + contrahitur, corrugatur, adducitur, et contra solvitur, + remittitur, explicatur, exporrigitur, XI, 303 N.; XIII, 733 N.; + XV, 28 N. + alta, h.e. galea, XVII, 398 N. + _frontibus_ cæsorum durant minæ, V, 673 N. + _frontis_ egenus, VI, 304 N. + _Frui_ timore alicujus, XII, 566 N. + _Frusinum_, VIII, 398 N.; XII, 532. + _Frustratus_ ictus, II, 247. + _frustrata_ tellus voragine soli, IV, 576 N. + litora, II, 460 N. + _Fruticantia_ rura culmis, IX, 205. + _Fucare_ colus, VIII, 436 N. + vellus aenis Gætulis, XVI, 176 N. + _Fucinus_ lacus, IV, 344 N. + _Fucus_ blandus gloriæ, VI, 614 N. + _Fugientia_ terga, seu colla, XV, 726 V.L. + _Fulcire_ domum, seu familiam, II, 65 N. + _fultus_ gressum cuspide, VI, 79. + torus stramine, XIII, 814. + cubili picto, XI, 401. + _Fulget_ strage Metaurus, I, 126 N.; VII, 486 N. + juvenis, VIII, 91 N.; XII, 347; XVI, 465 N. + sceptris, XIII, 605. + hora, V, 88. + multa imagine avorum Scipio, XVII, 12. + _Fulginia_, IV, 545 N.; VIII, 460 N. + _Fulmen_ gentis, Carthaginis, belli, I, 421 N.; VII, 106 N.; VIII, 222 + N.; XV, 664; XVI, 625. + patrium, XV, 405 N. + telorum, XII, 675. + linguæ, VIII, 410 N. + tuum, XVI, 143 N. + dextræ, XVII, 303. + vertice fundit, XI, 340 N. + _fulmina_ rapta caminis Cyclopum, V, 72 N. + vana, seu bruta, XII, 629 N. + jaculantur Mars et Minerva, IV, 440 seq. N.; XIV, 479. + _Fulmineus_ aper, ductor, juvenis, ira, I, 421 N. + lacertus, VI, 248. + cursus, XII, 461; XIV, 447. + _fulminea_ dextra, III, 319. + _Fulvius_ Cn. Prætor victus et cæsus, XII, 469 sq. + _Fulvius_ Flaccus Capuam obpugnat, XII, 469 sq. + Hannibalem persequitur Romam et in castra repellit, XII, 569 seq. + Capuam expugnat et sontes securi percutit, XIII, 94... 380. + _Fulvus_. + _fulvi_ rami, IV, 637. + Cf. VII, 637. + _fulva_ cassis, II, 399 N.; V, 78 V.L. + frena, IV, 269 N. + _Fumat_ axis, II, 81 N.; XVI, 661. + equus, scilicet sudore, XVI, 383 N. + vapor ab ore, I, 531. + _fumant_ semina belli, I, 654. + ruinæ cæde, I, 419. + ossa, I, 178, 361. + Austri Cancro, XII, 374 V.L. + _Fumosi_ postes, VII, 175. + _Fundæ_, a quibus inventæ, I, 335 V.L. + _Fundare_, seu _fulcire_ domum et familiam, II, 65 N. + sceptra Lavinia, I, 44. + urbes moenibus, XIII, 534. + _Fundi_, VIII, 529 N. + _Fundit_ tela, I, 267 N., 314, 326; II, 109; V, 214; VII, 647; XI, + 577; XII, 260; XIV, 520. + Lycum, II, 113 N.; IV, 233; V, 110; XVI, 49. + voces, IV, 526; X, 230; XII, 292 N.; XIII, 539. + hæc, I, 685; XVII, 565 N. + se in agros, II, 151 N.; XI, 522. + se terris Boreas, I, 590. + quietem per membra, VI, 97 N. + flammam per pectora, XIII, 618. + vesper umbram, XVI, 39. + taxus brachia, XIII, 595. + latebra globos, XV, 369. + sonum, IV, 173. + in auras ululatum, VI, 408; XIII, 313; XVI, 437. + plangorem ad cælum, XII, 597. + tellus flammas, VII, 373. + lorica incendia, IX, 449. + carina vela, II, 25. + _funditur_ Lyæus per membra, XIII, 273. + fides medullis, II, 516. + _Funduntur_ in agros, II, 151 N. + transtris, III, 57 V.L. + habenæ, comæ, barba, IV, 137 N.; XIV, 570 N. + læti, VI, 572 N. + _fusa_ jacent, XV, 767 N., 774. + est pestis pelago et terris, XVII, 594. + _Funere_, seu sepulcro carere, I, 154 N.; IV, 667 sq. N.; V, 156 N. + ab eo revocare Romam, XI, 235. + gemino, II, 138. + permixto, II, 682. + _Funera_, cadavera, II, 647 N. + Conf. _Sepultura_. + _Funis_ æquorei ope delabi in undas, XIV, 449 N. + _Furari_ se, XII, 300 N.; XIV, 561. + membra, X, 74 N. + quid, VI, 70 N. + _Furiæ_, furor, decoris, laudum, iræ, I, 32 N., 444 V.L.; XVII, 236. + paternæ et manes exagitant juvenem, II, 296 N. + alumnæ Noctis, II, 531 N. + Saguntinos ad mortem voluntariam stimulant, II, 543 seq. N. + serpentes in capite gerunt, II, 535 seq. N., 546 sq. N. + iis ardet Poenus, XVII, 236. + celeres, II, 543 N. + earum comites Mors, Luctus, Dolor, Poenæ, etc., II, 548 sq. N. + formam mutant, II, 553 N. + lampades quassant in Phlegethonte tinctas, II, 610 N. + verberibus Manes hominesque agitant, II, 530 N., 616 N., 625 N., + 671 sq. + sacrum iis factum, XIII, 432 sq. N. + potant saniem Acherontis, XIII, 575 sq. + _Furialis_ turbo clamoris, XVI, 319. + _furialia_ vota, VIII, 26 N. + bella, VIII, 409. + _Furiare_, II, 210; VI, 514; VII, 617 N.; XIII, 209, 279; XIV, 280; + XVII, 293. + _Furibundus_ gressus, XII, 546 N. + _furibunda_ insomnia, II, 102 N. + _Furit_ ira, VI, 253. + bellum, VII, 41 V.L. + fluvius, IV, 61 V.L.; X, 320. + ventus, XIV, 74. + vix credenda; XV, 452 N. + _furunt_ milites, I, 32 N. + _Furnius_, VII, 619. + _Furor_, I, 32 N. + decoris, etc., I, 32 N.; II, 324 N; III, 146. + _Furtiva_ lux, XV, 463 N. + _furtivum_ venenum, XIII, 892. + _furtivæ_ terræ, IX, 95. + _furtiva_ foedera, II, 416. + _Furtum_ noctis, VI, 70 N. + viæ, VII, 136 N. + Jovis, VII, 487 N.; XIII, 615. + armorum, XVII, 90 N. + _Furva_ coma, etc.; V, 220 V.L. + _furvi_ equi, VII, 683 N. + bidentes, VIII, 119 N. + _Fuscæ_ alæ Cori, VIII, 524 N. + _Fuscat_ Hesperus currum, XI, 268. + _fuscati_ radii, XIV, 345 N. + _Futilis_ ictus, V, 297; XV, 794 N. + auctor, XIII, 363. + ætas, XVI, 655. + ausis, XV, 298 N. + _futile_ virus linguæ, XI, 557. + nomen virtus, IX, 376. + votum, X, 339. + + + G + + _Gabarus_, IX, 385. + _Gabina_ Juno, XII, 537 N. + _Gades_, I, 141 N. + Herculeæ, XVI, 194. + Tyriæ, III, 4 N.; XVI, 467 N. + _Gaditanus_ Hercules, III, 14... 31 N. + _Gæsa_ Gallorum et Afrorum, I, 629 N. + _Gætula_ purpura, XVI, 176 N., 354 N., 569. + _Gætuli_, II, 64 N.; III, 287 sq. N. + Conf. _Mauri_. + _Gala_, XV, 464 V.L. + _Galæsum_ flavum demiserat umbris, I, 438 V.L. + _Galatea_ Acin in fluvium convertit, XIV, 222 sq. N. + _Galba_ magno spectandus nomine, VIII, 469 sq. N. + _Galeæ_ clausiles, XIV, 158, 636 N. + vomunt flammam, XVII, 398 N. + cornibus arietinis ornatæ Jovis Hammonis regumque Macedoniæ, + I, 415 N. + in iis, ut in clipeis, expressa origo et facta majorum, I, 415 N. + linteæ, III, 269 sq. N. + rictus et exuviæ ferarum, II, 156 N.; III, 389; IV, 559 N.; + V, 132 N. + super iis Scylla, etc. V, 135 sq. N. + sine cristis, VIII, 419 N. + fulvis cristis subnixæ, II, 397 sq. N. + Sidoniæ, Argolicæ, etc., XVI, 450 N. + _Galeri_, I, 404 N.; XVI, 456. + _Galli_ armiferi et superbi, IV, 45 N.; XV, 169 N. + comati, V, 134 N.; XV, 671 N. + auricomi, III, 608 N.; V, 134 N. + Conf. _Celtæ_. + _Ganges_, XII, 460 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Gangetica_ pubes, III, 612 N. + _Ganymedis_ raptus, XV, 425 seq. N. + _Garadus_, VII, 601. + _Garamantes_, I, 142 N., 414 N.; III, 10, 313, 648; XIII, 479; XVII, + 634. + _Garamanticus_ ritus, XI, 181 N. + _Garamantica_ pubes, IV, 445. + _Garamantica_ signa, I, 142 N. + _Garamantis_ gemma, XV, 676. + _Garamus_, II, 110 V.L. + _Garganus_, IV, 561 N.; VII, 366. + ejus campus, XVII, 600 N. + _Gargenus_, V, 137 V.L.; XIII, 59. + _Gaudent_ credere, III, 19 N. + gurgite Rhodani, XV, 500. + _Gaulum_, XIV, 274 N. + _Gaurus_, VIII, 532 N. et V.L.; XII, 160 N. + _Gela_ fl. et urbs, XIV, 218 N. + _Gelesta_, X, 85. + _Geminat_ dentem aper contra venabula, I, 425 V.L. + vulnus, I, 163. + funis, IV, 393. + _geminatus_ gaudia, X, 513 N. + _Geminus_ Lacon, XIV, 208 N. + cupido, IV, 99 N. + dens apri, I, 425 V.L. + _gemini_ fratres, IV, 355 N.; XVI, 533. + _Gemini_ tam similes, ut mater nomina eorum etiam post mortem + commutet, II, 636 seq. N. + _Gemit_ aper, etc., I, 425 V.L. + tellus, IV, 96, 294. + _gemunt_ saxa fluctu, XV, 156 N. + arma, II, 245. + fluctus ac ventus, III, 471 N. + _Gemitus_, I, 425 V.L.; III, 643. + ignis, XIV, 59. + scopulorum, V, 398 N. + heroum et deorum, I, 530 N.; II, 476 N. + _Gemmans_ gurges, IV, 350. + _gemmata_ lumina peltæ, II, 167 N. + _Gener_, scilicet in spe, V, 318. + _Genii_ locorum, II, 584 sq. N. VI, 283 N.; XIII, 124 N. + _Genitalis_ aura, III, 381 N. [not. ad v. 379] + _Genitor_ bellorum, fraudum, vitiorum, III, 126 V.L. + Neptunus, XVII, 238 N. + Jupiter, IV, 417. + Tiberis, XII, 540 N. + Divum, XVII, 342. + _Gens_ viri, II, 584 N.; VII, 637; XIII, 862 N. + _gentes_ pro homines, V, 264 V.L. + _Gentilis_ galerus, XVI, 456. + _Gentile_ metallum, XVI, 464 N. + _Genuinus_ dens, I, 425 V.L. + _Gerere_ in se cuncta arma virosque, VII, 8 N. + _Germani_ auricomi, III, 608 N. + _Geryonis_, seu _Geryonæ_ tria corpora, I, 277 seq. N.; III, 422 N. et + V.L.; VI, 629 N. + in Erythia ins. habitans pugnabat tribus dextris, XIII, 200 sq. N. + _Gestamina_, I, 629 N.; V, 349 N. + _Gestar_, II, 327 N. + _Gestit_ mens lustrare, XV, 347. + _Getæ_ Thracibus adnumerati, II, 75 N. + in Dacia, I, 324 N. + _Geticus_ Boreas, IV, 244 V.L. + _Geticæ_ nives, XVII, 488 N. + _Gigantum_ angues et pugna cum Diis, I, 435 N.; VI, 181 N.; IX, 305 + sq. N.; XII, 143 sq. N., 529 N. + posteri Galli, Terrae filii, vix uno vulnere vitam reddentes, + V, 111 N. + _Gisgo_, II, 111. + _Gladiatorium_ certamen, XVI, 527 sq. + in conviviis, XI, 51 sq. N. + _Gladius_ ad quod latus ab humeris pependerit, V, 146 N. + _gladiis_ res geri coepta, IX, 314 V.L. + _Glandem_ fundere, I, 314 N. + _Glastum_, seu _glassus_, vitrum, quo Britanni se tingunt, XVII, + 416 N. + _Glauca_ fronde revinctum caput dei fluvii, IV, 659 N. + _Gliscit_ ira, II, 239 N. + gressu fama, IV, 6; VI, 63; X, 578. + furor, VII, 216; IX, 393. + ardor, IV, 111; XII, 402. + malum, VII, 353; XV, 577. + gloria, XI, 543. + motus, XIII, 26. + _gliscunt_ adversa metu, X, 598. + _Globus_ solis, I, 258 N. + virorum, I, 349, 450; V, 31; XIII, 493. + nimborum, XII, 657. + nigrans, VI, 322 N. + _Glomerat_ gressus, III, 336; XII, 518. + turmas, III, 225. + æstus, XIV, 450. + fuga, XIV, 445. + cursum, X, 461 N. + _glomerant_ apes murmur, II, 221. + volumina, IV, 319. + _Gloria_ se tollit cælo, I, 1 N. + gentis Agenor, I, 88 N. + ei fine caret, h.e. gloriæ cupiditas, III, 122 N. + fax mentis honestæ, VI, 332. + _Gorgonei_ furores, X, 435. + vultus, IV, 234 N. + _Gorgoneæ_ alæ, XIV, 576 N. + _Gorgonea_ ora, III, 314 N. + _Gorgonum_ genus, nomina, sedes, II, 59 N.; XIV, 576 N. + Cf. X, 173 sq. N. + _Gortynius_ advena, II, 148 N. + _Gortynia_ tela sonante nervo fugare, II, 90 N.; V, 447. + _Gracchus_ Tib. Sempronius Cos. rebus in Sicilia compositis Scipioni + ad Trebiam conjungitur neque pugnam detrectat, IV, 493... 524 N. + Cumas tuetur, XII, 63 sq. + ab hospite Lucano in insidias præcipitatus perit, ejusque + exsequias agit Hannibal, XII, 473 seq. N. + ejus gens clara, IV, 495 sq. N. + _Gradivicola_ Tuders, IV, 222 N. + _Gradivus_, I, 433; III, 702. + melior, XV, 15 N. + _Gradum_ erigere et erepere, III, 529 V.L. + _gradu_ manent corda, stant, movent, XVI, 21 N. + _gradus_ jungere, IV, 372 N. + _Graius_ Archimedes, XIV, 301 N. + Diomedes, IX, 63. + pontus, I, 289. + _Graia_ contemtim dicitur, III, 178 N.; XII, 41 N.; XIV, 127. + _Graium_ æquor, VIII, 257 N. + _Gramen_ pinguius fit incendio, VII, 364 sq. N.; IX, 605 sq. N. + _gramina_ signare inpresso mento, XV, 380 N. + _Graminea_ ara, vid. _Ara_. + _Grandæva_ manus, XVI, 652 N. + _Grando_ telorum, I, 311 N.; II, 38; IX, 578; XIV, 430. + _Grassari_ ad clara, I, 570 N. + per undas ratibus, XIV, 574. + _Gratum_ est, o Superi, dum non, etc., VI, 584 N. + _Gravari_ rem, et re, II, 598 N. + _Gravidus_ populus noxa, XIII, 542. + _gravida_ alvus venenis, VI, 159. + anus arcanis, XIII, 494. + telis pharetra, VII, 445 N. + vinea armato dorso, XIII, 110. + _gravidæ_ apes mellis, II, 220. + vites nectare, VII, 164. + _Gravii_, I, 235 N. et V.L.; III, 366 N. + _Gravis_ curis, XVII, 161. + _graves_ chelydri, I, 412 N.; VI, 158 N. + _Graviscæ_, VIII, 473. + _Gravitas_ foeda (odoris), VI, 158 N. + læta, VIII, 609 N. + _Gremium_ Libyæ, II, 574 N. + Thebes, III, 678 N. + patriæ, IV, 786. + Capuæ, XII, 204. + in _gremium_ Jovis Capitolini delata laurus, VI, 610 V.L.; IX, + 546 N. + _gremio_ tuto deponere gentem, VI, 610 N. + _Grex_ elephantorum, III, 463 N. + equarum, III, 380. + _Grosphus_ ductor erat, XIV, 211. + _Grovii_, I, 235 V.L. + _Gryneus_, IX, 57 V.L. + _Gubernatoris_ artes, XIV, 453 seq. N. + _Gurges_ Sicanius, I, 34. + Tiberis, I, 607. + _gurgite_ mergere tonsas, XIV, 533 N. + clauso, XV, 178 N. + Hesperio, XV, 250 N. + sacro, XVI, 679 N. + septeno pontum inpellit Nilus, I, 197 N. + imo flamma absorbet latices, IV, 685 N. + conduntur montes, I, 593. + _Gyas_, I, 439 V.L. + _Gylippus_, XIV, 281... 286 N. + _Gymnasia_ porticibus et silvis cincta, XIV, 648 N. + Cf. XIV, 136 sq. N. + _Gyri_ septem in circo, XVI, 372 N. + leves et lævi equi, VII, 644 N. + breves, VII, 645 N. + in _gyros_ domitare equum, IV, 19 N. + sinuare _gyros_, IV, 318 N. [not. ad v. 315] + per orbem artare, IV, 451 N. + + + H + + _Habena_ ducta circum caput, I, 315 N. + torta Baliaris, V, 193 N. + _habenæ_ rerum, I, 144 N.; X, 282; XI, 50. + primæ, VII, 384 + Latiæ, XIII, 34. + excussæ Pavoris, VI, 556 N. + salutis, V, 611. + Martis, VII, 222; XVII, 175. + _habenis_ inmissis victor Vulcanus et Gradivus, IV, 681 N.; XI, + 399 N. + _habenas_ totas largiri, seu dare equo, classi, etc., XV, 724 V.L. + Conf. _Frena_ et _Largus_. + _Habere_ sub ictu, V, 46 N. + ripas, VIII, 368 N. + certamina, IX, 274. + canes, scilicet præmio, XVI, 573 N. + dicere, polliceri, intrare, XVI, 208 V.L. + _Habilis_ nulli galea, IV, 433 N. + _habiles_ ad aratra, VIII, 366. + portandis armis, XI, 585. + enses, VIII, 374 N. + _Habitata_ pruinis Nursia, VIII, 416. + Gradivo pectora, XV, 337. + _Habitus_ terræ, XII, 376. + _Hactenus_, IV, 265 V.L. + sit satis, IV, 795 N. + Cf. IX, 347; XIII, 270; XVII, 373. + _Hadranum_, XIV, 250 N. + _Hadria_, _Hadriacus_, _Hadriaticus_, I, 54 V.L.; VIII, 438 N.; X, 214 + N.; XI, 509. + _Hæmonius_ Boreas, X, 11 N. + _Hæmus_, III, 495. + Mavortius, XI, 464 N. + _Hæret_ dies, VI, 406 N. + primo in ævo, VI, 425. + humi, VI, 278; VII, 618. + terræ, XVII, 168. + Roma auribus, XII, 518. + in morte, XIII, 693. + locis, VIII, 565 N. + dubius responsi, VI, 670. + vultus intentus, III, 155. + rupibus Frusino, XII, 531 N. + metus, XII, 736. + _Halæsa_ ad _Halæsum_ fl., XIV, 218 N. et V.L. + _Halcyone_ et _Halcyonides_ dies, XIV, 275 N. + _Halesus_ Argolicus, VIII, 474 N. + _Hami_ torti loricæ, V, 140 N. + _Hamilcar_ in Didonis templo filium jurejurando adigit, I, 77... + 139 N. + in prælio adversus Vettones perit, I, 141 seq. N. + arte conciliabat viros, I, 240 N. + exsultat in Sicilia, II, 429 sq. + conloquitur cum Scipione in inferis, XIII, 732 sq. + _Hammonii_, I, 414 N. + _Hammonis_ oraculum, I, 414 N.; III, 8 sq. N., 669 sq. N., 677 N. + cornua, I, 415 N.; XIV, 572. + templum, III, 666 N. + _Hampsagoras_, XII, 345 sq. + _Hampsicus_, VII, 671. + _Hannibal_ magnus Ausoniæ (h.l. Scipio) XVII, 572 N. + Hamilcaris f. et oriundus a Barca, I, 71 sq. + avidus motus, perfidus, contemtor Deorum, laborum patientissimus, + fortissimus, I, 56 seq. N., 239... 267 N. + Hasdrubale cæso admodum adolescens a toto exercitu Poenorum in + Hispania imperator salutatur, I, 183 sq. + in templo Didonis puer jurat, se bellum olim Romanis inlaturum + esse, I, 70... 189; II, 349 sq., 426 sq. + Saguntum obpugnat, I, 268 sq. + vulneratur a Saguntinis, I, 520 sq. + clipeum summa arte elaboratum dono adcipit ab Hispanis, II, 395... + 452 N. + eversa Sagunto, Gades adit, ubi in templo Herculis donaria deo + vota suspendit, et recessum adcessumque maris admiratur, + III, 1... 60. + oraculum Hammonis consulit, III, 5 seq., 647... 714. + Himilcen uxorem cum filio in Africam amandat, III, 61... 157. + hortatu Mercurii a Jove missi, in Italiam exercitum ducit, III, + 158... 213. + ejus copiæ Libycæ et Hispanæ, III, 214... 405. + eas per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et Druentiam + trajicit, III, 406... 476. + Galliis peragratis, Alpes transit, III, 477... 556. + in Italiam degreditur, III, 630... 646. + Gallos ad defectionem sollicitat, III, 39 seq. + Romanos vincit ad Ticinum, I, 45 N.; IV, 56... 481. + ad Trebiam, I, 47 N.; IV, 498... 697. + ad Trasymenum, I, 49 N.; V, 1... 678. + ad Cannas, I, 50 N.; IX, 1... 657; X, 1... 659. + instar Martis in pugnam descendit, IV, 324 sq. N. + vicino lumine fulget et oculis hostium caliginem obfundit, I, 496 + seq. N. + in via per paludes alterum amittit oculum, IV, 751 sq. N. + revocatur a consilio Romæ obpugnandæ tonitru Jovis, consiliis + Junonis, et tempestate a Neptuno conmota, I, 134 sq.; VI, 595 + sq. N.; X, 326... 386; XII, 565 sq., 603 sq. N., 653 seq.; XVII, + 218... 282. + post pugnam ad Trasymenum per Umbriam agrumque Picenum castra + movet in Campaniam, ibique templum Liternensium diruit, VI, + 641... 716. + variis dolis constantem Fabii Cunctatoris animum frustra tentare + conatur, VII, 96... 267. + ab ejus agros ferrum ignemque abstineri jubet, VII, 260 sq. + ab eo inclusus, sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis, ex + faucibus elabitur, VII, 268... 376. + eo absente cum Minucio pugnat, VII, 377 seq., 494... 535. + vincitur a Fabio, VII, 536... 729. + somnio prohibetur, quominus suo Magonisque consilio post pugnam + Cannensem exercitum ducat Romam, X, 326... 386. + Capuæ hiberna agit et cum suis enervatur, XI, 189... 482; XII, + 1... 26. + inrito conatu obpugnat Neapolim, Cumas et Puteolos, XII, 27... + 106. + perlustrat tractum Puteolanum, Baias, etc., XII, 107... 160. + primum ad Nolam a Marcello vincitur, XII, 161... 294. + Acerris Nuceriaque direptis, capit Casilinum, Petiliam et Tarentum + præter arcem, XII, 420... 460. + vincit Centenium Penulam et Cn. Fulvium, XII, 463 sq. + celebrat exsequias Æmilii Pauli, Ti. Sempronii Gracchi et + Marcelli, X, 558 seq.; XII, 473 sq.; XV, 381 seq. + Capuam frustra obsidione Romanorum liberare conatur, XII, 449... + 479 sq. + Romam petit, sed submovetur a Fulvio Flacco et tempestate bis a + Jove inmissa, qua acies utrimque instructæ dirimuntur, XII, + 489... 752. + Romam reverti statuit, sed monitis Dasii deterretur, XIII, 1... + 83. + Feroniæ templum spoliat, XIII, 83... 93. + in Bruttios proficiscitur, XIII, 92 sq. + in Bruttio agro, de clade ac morte Hasdrubalis certior factus, + belli instaurandi consilia agitat, XV, 813 sq.; XVI, 1... 10. + sola nominis sui reverentia efficit, ut nec seditio in castris + exsisteret, nec hostes lacesserent quietum, XVI, 15 sq. + ardor ejus pugnandi languescit invidia Hannonis, cujus factio ipsi + res ad bellam necessarias ab domo mitti prohibet, XVI, 11 seq. + ex Italia arcessitur, et invitus discedit, XVII, 146... 217. + vincitur a Scipione ad Zamam, XVII, 292... 617. + Junonis machinationibus præsenti periculo eripitur, et singulari + subducitur certamini, ad quod Scipio cum provocaverat, XVII, + 341... 384, 509... 580, 597 seq. + in Asiam ad Antiochum confugit, XIII, 876 sq. N. + exsul in Syria, Creta, Bithynia, II, 701 sq. N.; XIII, 869... 893. + veneno hausto moritur, II, 705 sq. N. XIII, 869... 893. + _Hannon_ in Sardinia cæsus, VI, 670 N. + _Hannon_ ejusque factio Barcinæ et Hannibali infesta, II, 270 sq. N. + et V.L.; IV, 771, VIII, 22 sq.; XI, 538 seq., 563 seq.; XVI, 12 + seq.; XVII, 197 sq. + _Hannon_ alius captus et in triumpho ductus, XVI, 26 sq. N., 72 sq. + N.; XVII, 631 N. + _Harpagones_, uncæ manus erant, XIV, 322 N. + _Harpe_, nomen virginis, II, 117 V.L. + nomen equæ, XVI, 365. + _Harpyiarum_ sedes in inferis, XIII, 599. + _Harundo_ vid. _Arundo_. + _Haruspicina_, ars vetusta, I, 123 N. + _Hasdrubal_, Hamilcaris gener et successor, a servo Tagi regis + occisus, I, 144 seq. N. + non crudelis, sed comis, I, 146 sq. N. + cum eo foedus factum a Romanis, I, 294 N., 479 sq. N. + _Hasdrubal_ Hamilcaris f. vincitur a Scipione ad Bæculam, XV, 410... + 492. + Alpes transit, ut fratri se conjungat, XV, 198 seq. + dolo frustratus Neronem evadit, XV, 790 seq. N. + cæditur ad Metaurum, XV, 515... 823. + _Hasdrubal_ Gisgonis f. Hispania a Scipione pulsus et socer postea + Syphacis, XV, 180 sq. + _Hasta_ pura præmium, XV, 261 N. + dictis comes torquetur, IV, 134 N. + perdit ictum, IV, 137 N. + invenit petitum vulnus cædemque adcepit ab hoste, IV, 141 N. + duplex in unum hostem jacta, ut incertum esset, cui letum cederet, + IV, 569 N. + dextræ adcommodata, V, 146 N. + divino honore culta, VI, 138 seq. N. + defixa terræ, VII, 294 N. + a Scipione missa fit quercus, XVI, 587 sq. N. + Martis, IV, 434 N. + _Haurit_ tellus corpora, III, 652; IV, 576. + virum ignis, XVII, 107. + dolorem, VI, 85. + sperata, XII, 408. + faciem oculis, XI, 282 N. + latus ense, I, 392 N. + ardor virum, XVII, 107. + telis clausos, VII, 584 N. + vigor Latium, XVI, 11 N. + mente, oculis, auribus, I, 345 N.; VIII, 135 N. + Borean velo, XIV, 389. + _haustus_ medullis Hannibal, I, 345 N. + pulvis, XV, 51 N. + _Hebescit_ fulgor, XII, 653. + _hebescunt_ dextræ, VIII, 20. + _Hebetatus_ splendor Luciferi, XII, 249. + _hebetata_ tela, XVI, 105 N. + _Hebrus_, II, 75 N.; XI, 477 N. + _Hecatombe_, XII, 333 N. + _Hectorea_ gens, II, 343 N.; XIV, 205. + _Hedetani_, III, 372 V.L. + _Helicon_ resonat modis Latiis, XII, 412. + ejus numina, XIV, 1. + _Hellespontus_ Leandrius, VIII, 621 N. + _Helorus_, XIV, 269 N. + _Helymus_ et _Helyma_, v. _Acestes_. + _Hemathia_, vid. _Emathia_. + _Henna_ et _Hennæa_ Dea, etc., I, 93 N. et V.L., 214; II, 304; V, 489; + VII, 689; XIII, 431; XIV, 50, 238... 247 N. + _Herbesos_, XIV, 264 N. et V.L. + _Herbita_, XIV, 271 V.L. + _Hercules_: ejus gens, Fabii, II, 3 N.; VI, 627 sq.; VII, 35, 44. + labores, III, 32 sq. N. + primus Alpium transitus, II, 356 N.; III, 91, 496; IV, 4 N.; XI, + 136, 218 N.; XV, 605. + ara Maxima, II, 237; VII, 50 N. + Gaditani templum et labores, III, 14... 31 N. + agger et via inter Lucrinum et mare, XII, 118 N. + cædes Geryonis, I, 276 N.; III, 421 sq.; VI, 628 sq.; XII, 119. + sæva noverca, II, 478 N. + rogus in Oeta, VI, 453 N. + conditor est et Deus tutelaris Sagunti, I, 273 N., 505; II, 475 + sq. N. + Gigantas confecit, XII, 143 N.; XVII, 649 N. + Trojam diruit, I, 513 N. + Monoecus, I, 586 N. + commiseratus fortunam Sagunti auxilium Fidei inplorat, II, 475 + seq. N. + pacifer, seu pacator Nemeæ et orbis terrarum, II, 483 N. + claviger, III, 14 V.L. + roboris symbolum in Græcia, Solis in Oriente, ubi orta tota + fabula, III, 29 N. + descendit ad inferos et inde Cerberum traxit ad superos, III, 35 + seq. N. + fulmine raptus et inter Deos relatus, sed idolum et umbra ejus in + inferis, III, 43 N. + stuprat Pyrenen, Bebrycis f., III, 420 seq. N. + Tiburtinus, IV, 224 N. + in Italiam ad Evandrum venit, et ex ejus filia gignit Fabium, VI, + 628 seq. N. + Prodicus, XV, 18 sq. N. + _Herculeus_ labor, I, 369. + _Herculea_ moles, XII, 143 N. + pharetra, XII, 433 N. + vis, IV, 599 N. + _Herculeum_ fretum, I, 199. + _Herculei_ colles, I, 585. + muri, I, 273 N. + _Herculeæ_ exuviæ, II, 191 N. + metæ, columnæ, I, 142 N.; IX, 185 N.; XVI, 149. + _Herdonia_, VIII, 567 N. + _Herminius_, V, 580. + _Hermus_ aurifer, I, 159 N. + _Hernica_ saxa, IV, 226 N.; VIII, 391 N. + _Heroes_ originem et natales suos jactant, XV, 745 seq. N. + conviciis incessunt hostes, etiam jam victos, I, 383 N., 398 sq. + N., 442 sq. N., 478 seq. N., 482 seq.; II, 258; IV, 286 seq., + 538 seq.; V, 262 seq., 317 sq., 574 sq.; XV, 798 sq. + jaciunt saxa ingentia, I, 489 sq.; V, 298 sq.; IX, 395 sq. N. + adventu suo caliginem oculis hostium obfundunt, I, 496 sq. N. + lati et ingentes, I, 499 N. (Conf. _Ingens_ et _Latus_.) + utuntur clavis, II, 155 N. + pelle ferina cingebantur, utebanturque rictu leonis pro galea, II, + 156 sq. N., 191 N., 193 sq.; V, 132 N. + victores exultabundi exclamant vel Pæana canunt, IV, 215 N. + gemunt et lacrimantur, I, 532 N.; V, 303 N.; II, 476 N. + clipeos quatiunt, ut incutiant terrorem, IX, 423 N. + in pugna cadentes comparantur arboribus magnis, vento, securi, seu + fulmine eversis, X, 164 seq. N. + gerunt spicula bina, VIII, 493 N. + amarunt servas, XV, 280 N. + horridi et sublimes cristis, VIII, 425 N.; XIII, 143 N. + dormiunt in pellibus, VII, 289 N. + eorum famuli, I, 66 N. + vel dona arma sunt spolia, II, 395 sq.; V, 137 N., 321 N.; II, + 224 seq. + pectora villosa, V, 441 N. + adventus cognoscitur ex magnitudine et splendore armorum, I, 496 + seq. N.; X, 102 seq. + in conviviis cantores, XI, 288 seq. N. + nec vultus, nec splendor armorum ferendus, XI, 437 seq. N. + [locus incertus] + armigeri vel vicini milites tela divinitus excipiunt, ne ipsi + feriantur, XII, 262 N. + umbræ, seu animæ ingentes, V, 421 N.; VIII, 145 N.; X, 288; XI, + 346; XIII, 799. + _Hersilia_, XIII, 812 sq. N. + _Hesperia_, I, 4 N., 50. + _Hesperidum_ horti custos, anguis Junonius, Ladon, VI, 184 N. + nodati crines, II, 78 V.L. + horti et poma, I, 431 N.; III, 283 N. et V.L.; IV, 636 seq. N.; + VI, 184 N. + _Hesperius_ axis, I, 130 N.; XVI, 291 N., 660. + gurges, XV, 250 N. + _Hesperium_ litus, XVI, 592 N. + _Hesperus_, idem qui Lucifer, VII, 639 N. + _Hiarbas_, vid. _Iarbas_. + _Hiat_ desidia, XI, 35 N. + miles, XII, 75 N. + _hiant_ viscera, V, 257; X, 183. + _Hiatus_ terræ optantur, IV, 330 N. + _Hiber_ omnis, XVI, 306. + _Hiberum_ armentum, XII, 119 N. + vulgus, I, 145 N. + _Hiberi_ alites, II, 269 N. [nota ad h.l. non exstat] + Conf. _Iberus_. + _Hibernæ_ undæ, XV, 570 N. + _Hiems_ deformis, III, 489. + imbrifera, III, 197 N. + ejus caput, tempora et vertex, XII, 1 sq. N. + _Hieron_ rex mitis et socius Rom., V, 490 N.; VIII, 614 N.; XIV, 79 + sq. N.; XIV, 653 N. + _Hieronymi_ crudele imperium et mors, XIV, 85 sq. N. + _Himera_ fl. duplex et urbs cum thermis, XIV, 232 sq. N. + _Himilco_, XIV, 431 N. + _Hinc_, I, 283 V.L.; II, 106 N. + _Hinnitibus_ aera flammat, XIV, 209 N. + inplet campos sonipes, I, 222 N. + _Hipparis_, XIV, 230 N. + _Hippo_ regius et Zarytos, III, 259 N. + _Hippocrates_ Prætor, XIV, 287 N. + _Hirpini_, VIII, 569 N.; XI, 11 N. + unde ita dicti, XI, 11 V.L. + _Hirsuta_ et _hirta_ toga et coma priscorum Rom., I, 613 V.L.; XIII, + 812 N. + _Hirsutæ_ imagines, I, 613 N. + _Hirta_ cæsaries, coma, frons, toga, I, 613 V.L.; V, 438; XIII, 861 + N.; XV, 28 N.; XVI, 121. + _hirtum_ pectus, V, 450. + _Hispal_, seu _Hispalis_, III, 392 N. + _Hispani_, seu Celtiberi prælium inituri saltant, seu cætras + percutiunt, et laudes heroum canunt, more barbarorum hominum, + III, 346 sq. N.; X, 230 N.; XVI, 30 N. + ad suicidium proni, I, 225 seq. N. + eorum equi et equites præstantissimi, I, 222 sq. + _Hispania_ extrema terra, vid. _extrema_. + aurifera, III, 401 N. + spicifera, III, 403 N. + ejus geograph. describitur, I, 220 sq. + equi, I, 222 seq. N. + metalla, I, 228 sq. N. + fertilitas, I, 237 sq. N. + _Hispellas_ Metaurus, IV, 187 N. + _Hispellum_, IV, 187 N.; VIII, 457 N. + _Hister_ fl. binomen, I, 326 N. + _Hispida_ pectora, V, 441 N. + _Homeri_ laus, XIII, 778... 797 N. + _Hominum_ præstantia, XV, 71 sq. N., 84 sq. N. + _Honor_ frontis, capitis, formæ, togæ, IV, 755 N. + æstatis, III, 487 N. + deorum, III, 218 N.; IV, 700; VII, 90, 184, 750; VIII, 442; XIII, + 434. + verborum, II, 483 N. + Martis, X, 400 N. [recte 399] + leti, X, 560 N. + lucis, III, 147 N.; VII, 737; XIII, 556. + plausæ cervicis, IV, 264. + tumuli, II, 265. + armorum, XV, 478 N. + saguli, XVII, 530. + candoris, XII, 230. + Soractis Carmelus, VII, 662. + quæsitus poculis mixta gemma, XIV, 662 N. + de præmio, IX, 199 V.L.; XVI, 452 N. + _honores_ extremi, VI, 670. + Latii h.e. dii, VIII, 43 N. + sine _honore_ sepeliri, XIII, 627 N. + _Honorare_ delubrum sanguine, XII, 340. + _Honorarium_, IX, 199 V.L. + _Hora_ eadem manet te tuosque, VI, 509 N. + læva, VII, 30. + diei et noctis, IV, 89 N. + nostra, XII, 193 N. + _horæ_ mutabilis brevitas, III, 141. + _horæ_ serenæ, XV, 53. + _Horatius_ Cocles, X, 484; XIII, 726 sq. + _Horrent_ galeri, I, 484 N., 628. + segetes, arma, pili, setæ, I, 423 N., 527, 628; V, 441; VIII, 570. + ora cete, XIV, 253 N. + minores fata, VI, 550 N. + _Horret_ glacie, IV, 741. + tantum licere, XIV, 671 N. + campus, I, 211 N. + huic thorax, IV, 558 N. + rigore, XIV, 68. + _Horrescit_ sætis, I, 423 N. + nimbis tempestas, I, 134. + _Horridus_ alis Corus, III, 524. + _horrida_ humus, I, 230; IV, 687 N. + squama, VIII, 525. + virtus, I, 58 N.; XI, 205 N., 419. + arma, I, 517. + _Horrificare_ galeas, III, 389. + _Horror_ gratus, VIII, 561 N. + Carthaginis Marcellus, XV, 340 N. + _Hortari_ equos, XVI, 322 V.L. + _Hortator_ remigum diversus a symphoniaco, VI, 361 N. + _Hospita_ nimis lotos, III, 311 N. + Baccho Tarraco, XV, 177. + jura, XVII, 68. + otia Musis, XII, 31 N. + pacta, XVII, 79. + _Hospitales_ mensæ sacræ, XVII, 68 N. + _Hospitia_ tarda cæli excipiunt eum, III, 627 N. + _Hostis_ adest, VI, 559 N. + _Hostus_, _Hostius_, _Hostilius_, _Hiostus_, I, 437 V.L.; XII, 347 sq. + _Humectat_ lacus, V, 5 V.L.; VIII, 437; XIII, 85. + _Humentes_ campi, XI, 507; XIV, 368. + nebulæ, VIII, 458. + oculi, IX, 30. + rores, II, 479. + umbra et nox, I, 259 V.L.; II, 469 V.L.; III, 168; XIII, 439. + Cf. _Uvens_. + _Humida_ nox, XIII, 413. + _Humor_ inglorius Tiniæ, VIII, 452 N. + _Hybla_ et _Hyblæum_ nectar, XIV, 26 N., 200 N. + _Hydro_ inbuta tela, I, 322 N. + _Hyempsal_, I, 408. + _Hyempsas_, XVI, 461. + _Hymenæus_ novus, XIV, 241. + lascivus, V, 22 N. + primus, III, 64 N. + Tyrii _Hymenæi_, XVII, 80. + _Hymettus_ ejusque mel, II, 218 N.; XIV, 26 N., 199. + _Hyperion_, XV, 214 N. + _Hypsa_ fl. duplex, XIV, 227 N. + _Hyrcana_ tigris, V, 280 N. + _Hyrcani_ mortuos canibus objiciunt, XIII, 473 sq. N. + + + I + + _Iaccho_ haud inamatus ager, XII, 526 N. + _Iapygia_, I, 51 N. + _Iapyx_ campus, I, 51 N.; III, 707; VIII, 37. + alumnus, IX, 270 N. + equus, IV, 555. + _Iapygis_ arvi, IX, 185 V.L. + _Iarbas_, I, 414 sq. N. et V.L.; II, 58 seq. N. + _Iberiacæ_ terræ, XIII, 510. + _Iberus_ bellator, I, 190. + Mars, XV, 2 N. + _Ibera_ terra, III, 176. + Conf. _Hyberus_. [recte _Hiber_] + _Iberus_ fl. finis imperii Rom. et Poenorum, I, 294 N., 480 N., + 643 N.; II, 449 sq. N. + _Icarium_ mare, IV, 245 N. + _Icarus_, II, 133. + Dædali filius, ejusque lapsus, XII, 96 sq. + _Icere_ foedus, VI, 489 N. + _ictus_ lacus flamma, V, 73. + vino, VII, 202 N. + specie, VIII, 388 V.L. + _icta_ facies maris, XIV, 360. + loca clamore, III, 436 N. + _Ichnusa_, XII, 358 N. + _Ictus_ vanus, futilis, iners, VII, 648 N.; XV, 794 N. + _ictum_ perdit hasta, IV, 137 N. + sub _ictu_ Roma est, IV, 42 N. + _Ictus_ amisere spatium, IX, 321 N. + furoris, IX, 464. + nautarum, VII, 361. + _Ida_, XVII, 20 N. + _Idæus_ sanguis, I, 125 N. + _Idæa_ mater, XVII, 20 N. + _Idæum_ genus, III, 207 N. + _Idæa_ nomina, XII, 155 N. + _Idalia_ sagitta, V, 19 N. + _Idem_ alicui est, h.e. par s. similis, XV, 397 V.L. + _Idmon_, VII, 609. + _Idumææ_ palmæ, III, 600 N.; VII, 456 N. + _Iertes_, V, 259. + _Ietas_, XIV, 271 N. + _Ignara_ viri, II, 68 N. + _Ignavus_ remus, XIV, 538 N. + _Ignava_ mors, IX, 512 N.; XIV, 607 N. + silentia, V, 13 N. + _Ignescit_ animus, XIII, 180. + virgo penitus, IX, 460 N. + _Igneus_ æther micat, I, 135 N. + apex hastæ, I, 466. + equus, XVI, 511 N. + in pugnas, VI, 209 N. + _Ignea_ gens plantis, III, 306 N. + mens, III, 136 N. + lumina, II, 586. + _Ignifer_ hortatus, XVII, 293 N. + _Ignis_ exundat, fluit, manat, XVII, 98 N. + naribus equi expiratus, VI, 232 N. + virtutis, XVII, 112 N. + _ignes_ subterranei, VII, 372 sq. N. + _Ignobilis_ vir et mors, III, 123 N. + _Iguvium_, VIII, 459 N. et V.L. + _Ilerda_, III, 359 N.; XVI, 475 N. + _Ilertes_, III, 255. + _Ilia_ Aniene vel Tiberi mersa, et alterutri nupta, XII, 543 N. + _Iliaca_ cuspis, V, 595 N. + nurus, III, 151. + Phoebas, XV, 282 N. + _Iliaci_ muri, XII, 515. + _Iliacæ_ aræ, XIII, 620. + flammæ, V, 82 N. + procellæ, VI, 105. + _Ilienses_ in Sardinia, XII, 344 N., 364 N. + _Ille_ pater deorum, cum emphasi, III, 181 N. + _illa_ ego sum, XV, 59 N. + _Illyris_ ora perdomita armis Æmilii, VII, 290 N. + _Ilva_, VIII, 615 N. et V.L. + _Imago_, seu umbra et simulacrum, I, 97 N. + magna, VIII, 145 N.; XIII, 751. + clamoris clamat scopulis, XIV, 465 N. + feretris præcedens, X, 567 N. + flammæ in æquore, II, 663 N.; XIV, 566. + poenæ, II, 435. + leti, XIV, 617; XVII, 481. + avorum cum titulis, IV, 496. + Italiæ adparet Neroni eumque hortatum, XV, 522... 559 N. + _imagine_ multa numerare Hammonis comitem, V, 365. + multa fulgere avorum, XVII, 12. + _Imber_ saxeus, I, 311 N.; XIII, 181. + _Imbriferam_, hiemem permixta grandine torquere, III, 197. + _Imilce_, III, 97 sq. N.; IV, 775 sq. + _Imitantur_ saxa sonitum, V, 433 N. + _Impete_ vasto, II, 243. + procursus, XIII, 248. + _Impluvium_, vid. _Inpluvium_. + _Inachius_ vir, I, 287 N. + _Inachia_ juvenca, X, 347 N. + arma, XV, 278 N. + _Inadcensi_ ignes, I, 96 N. et V.L. + _Inadcessi_ aditus, seu saltus, III, 516; X, 80. + _Inamatus_ ager Baccho, XII, 527. + _Inania_ bella, I, 69. + rerum, IV, 8. + deorum pectora, II, 309. + munera cæsis, X, 536 N. + famæ dare, IV, 73 N. + lora, XVI, 439 N. + _ad_, seu _per inania_, I, 97 N.; IV, 136; X, 151; XIV, 210, 244. + _Inante_ vox recentior, VI, 580 V.L. + _Inaperta_ fraudi senectus, VII, 26 N. + _Inarime_, VIII, 541 N.; XII, 148. + _Inbellis_ dies, XI, 407. + femina, II, 361 N. + _Inbelle_ ævum, XIII, 889 N. + _Inbelles_ anni, III, 329; XVI, 656. + _Inbuere_ sagittas hydro, I, 322 N. + primo hymenæo, III, 65 N. + manus cæde, IX, 264. + _Incalescere_ sagitta Veneris, V, 19 N. + _Incanescit_ ætas, III, 328. + _Incautus_ ardor, X, 339. + fervor, XIII, 215. + ictus, II, 99 N. + _Incedunt_ tenebræ noctis, VIII, 337 N. + _Incendia_ belli, II, 358 N.; XVI, 600. + saxosa, XIII, 595. + jacit, IX, 605. + clipei, IX, 449 N. + concepta pastu, VI, 162 N. + _incendii_ descriptio, IV, 677 seq.; V, 512 sq.; VII, 353 seq.; IX, + 603 seq. XVII, 91 sq. + _Incendit_ castra amore pugnæ, IX, 37; XVI, 513 N. + aures vocibus, XI, 69 N. + animos dictis, II, 36. + clamoribus cælum, seu urbem, XIV, 209 N. + _Incerta_ cervix, V, 65 N. + fugæ, IV, 112. + levitas mentis, XVI, 145. + _Incessere_ sudibus, I, 523. + telis, I, 473. + dextra, II, 26 N. + monitis, II, 171; XI, 209. + _Incidere_ actus, III, 78 N. + _incissæ_ leges, XVII, 620 N. + _Incidit_ humero hasta, XV, 756. + _Incitus_, I, 357, 491, 497; II, 174, 248; III, 307, 460; V, 473; VI, + 234. + _Inclinat_ acies, XV, 735. + pugna ruina, VI, 29. + _inclinata_ rerum, VI, 119 N. + _Inclita_ leti, XIII, 821. + _Includere_ Bacchum pectore, IV, 777 N. + laude ævum, XIII, 686. + Conf. _Claudere_. + _Incocti_ corpora Mauri, XVII, 632 N. + _Incocta_ cerastis spicula, XV, 681 N. + _Inconcusso_ glomerare vestigia dorso, III, 336 N. + _Inconsuetus_ mensæ opimæ, XI, 280. + _Inconsultum_ Senatus, VIII, 217 N. + _inconsulta_ Capua servare modum, VIII, 545 N. + _Increbescere_ et _increbrescere_ pugnam, X, 1 N. et V.L. + _Increpat_ clangor, XVI, 94. + clipeo, XII, 685 N. + _increpant_ classica signum, V, 188. + tubæ, XIV, 373 V.L. + _Increpitat_ terga, II, 250; V, 642. + ardor, XVII, 106. + aliquem moræ, VIII, 263. + ministros, I, 181 N., 452. + _Incumbit_ remis, IV, 610 N. + fortunæ et fato, IV, 731 N.; VII, 241 N. + ventus, XII, 656 N. + ferro, VIII, 155. + se, V, 219 N. + campo, IV, 666 N.; XVI, 423. + medio limite, XVI, 488 N. + miles, XV, 447. + bello, XIV, 119. + labori, IV, 818. + jusso, XIII, 21. + Messana freto, XIV, 194 N. + tuba, XIV, 373. + _incumbens_ pressit Janiculum, X, 488. + malis Italum, XI, 26 N. + dextræ, V, 501. + ad prælia, XIV, 376. + _Incustoditus_ amor, VIII, 113 N. + _incustodita_ nox, XV, 333. + _Incutere_ umbonem fesso, II, 256; XII, 514. + Eumenida muris, II, 544 N. + bipennem, XVI, 64. + robur, XIV, 382. + pondus, XI, 395. + plantam, VII, 304 N. + se Nuceriæ, XII, 425 N. + verbera, II, 626 N. + fulmina clipeo, XII, 625. + _Indago_ saltus, 41, 419 N.; X, 80; XIII, 141 N. + _navalis_, XIV, 368 N. + _Indelibata_ virgo, XV, 271. + _Indibilis_, XVI, 564 N. + _Indicere_ honores templis, VII, 90 N. + _Indigenæ_ Hiberi, XVI, 31. + _Indigetis_ luci, VIII, 39 N. + _Indigetes_ dii, IX, 294 N.; X, 436. + _Indignatur_ habenas, XVI, 352 N. + Iberum, I, 643 N. + liquor aeno, V, 606 N. + _Indignus_ avorum, VIII, 383 N. + _indigna_ rupisse fidem gens, XI, 12 N. + _indignæ_ poenæ juvenis, XI, 379 V.L. + _Indiscreta_ arma, VIII, 576. + _Indispensatus_ nisus, XVI, 341 N. + _Indo_ litore sol se tollit, VII, 477 N. + _Indi_ odorati, XVII, 647 N. + _Indocilis_ quieti, XI, 11 V.L. + terra Cereri, I, 237 N. + pacis, XII, 726. + _Indoles_ sacra, IV, 475. + segnis, II, 347. + _indolis_ magnæ ausa, XI, 306. + _indole_ hac, IV, 799. + tanta viri, V, 674. + _Indomitus_ Hasdrubal, XIII, 677. + _indomiti_ ignes, IV, 677 V.L. + mores, XIV, 87. + _Induit_ cunctis pavorem, XV, 736 N. + nomina gentis, IX, 545. + splendorem ferro, IV, 13. + sibi iras, I, 38 N. + vultum, II, 558. + Africam flammis, XVII, 195 N. [nota ad h.l. non exstat] + _induere_ arma alicui, XIV, 297 N. + patrem, VII, 496 N. + _Indulget_ habitare, XIV, 672. + Junoni, XVII, 373. + _Inepte_ credit, seu nocet, X, 382 V.L. + _Iners_ ignis, V, 572 N. + cuspis, VII, 629 N. + lucus, VI, 146 N. + vallum, V, 121 + campus, XIII, 530. + dies, XII, 104 + aqua, mare, palus, terra, gleba, V, 5 V.L. + letum, X, 403 N. + _inertis_ nebulæ, VI, 646. + _inertia_ ferro spicula, XIV, 542 N. + _Inexhaustæ_ urbes, XIV, 685. + _Inexorabilis_ Auster, XVI, 97. + _inexorabile_ limen, XIII, 578. + _Inexpertæ_ arces, III, 496. + _Inextricabile_ litus, IV, 582. + _Infamare_ ferrum veneno, III, 273 V.L. + _Infamia_ atris pennis volitans, XV, 97 N. + _Infandum_ dictu, IV, 767. + _infandi_ Senones, IV, 160. + _Infausta_ gens, XV, 13 N. + _Infelix_ arbor, IV, 357 N. + quassat lampada, etc., II, 667; IV, 648. + Hannon, XI, 550 N. + _Inferi_ trepidant inmisso lumine, V, 618 N. + _inferorum_ aditus, fluvii, lacus, et de iis mythi unde orti, XII, + 104... 160 N.; XIII, 397... 895 N. + decem portæ, XIII, 531... 561 N. + fluvii, XIII, 563 seq. N. + quæ ibi sunt, vel ad eos spectant, nigra, seu furva sunt, I, 119 + N.; V, 220 V.L. + in sacrificium diis nigræ pecudes inmolantur, scrobe facta circa + aram, XIII, 406 sq. N., 429. + _Inferias_ mactare hostes, IV, 232 N.; XV, 206. + mittere, XV, 820 N. + earum ritus, XVI, 292 sq. N. + _Inferna_ parentis aula, II, 671. + _Infernæ_ aræ, II, 426 N. + _Inferre_ Dardaniam Latio et Penates, I, 42 N. + cornipedem, IV, 231; XV, 725. + gressus, VI, 428. + se vallo, XVI, 138. + membra in turmas, XVII, 415. + Umbros, IX, 273. + _inlatus_ armentis leo, XI, 243 V.L. + Beryæ, XIV, 156 N. + _inlata_ pubes stagnis, V, 631 V.L. + _Infervescit_ sol fronti, XIII, 341. + _Infestare_ obiis, II, 277. + hostem cædibus, IV, 624. + equum currentem, XVI, 504. + _Infestum_ vulnus, I, 397. + _infestis_ nebulis, VIII, 458. + _Inficere_ æquora limo, VIII, 382. + _Infidus_ Mars, XIV, 266 N. + _Infigere_ oscula, VIII, 127; XII, 592, 738. + spicula metæ, XVI, 567. + _infixum_ est, IV, 330; X, 643. + mente, VI, 423. + moenibus hostem, XI, 173. + _Infima_ vulgi, VIII, 249. + _Infit_ talibus, I, 477; XII, 67; XVI, 139. + _Inflammare_ ferrum veneno, III, 273 V.L. + _Inflare_ præcordia fama, IV, 360. + _Inflectere_ turmas castris, XII, 572 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Infoedere_ æra ossibus, X, 237. + _Informare_ effigiem, XVII, 524. + _Informidatus_ adit, XV, 241 N. + _Infractum_ ævum, XV, 648 N. + _infractæ_ minæ, VII, 125. + _Infremuit_ bellum, III, 230. + leo, XI, 245. + _Infrenare_ et _infrenati_ pro _frenare_ et _frenati_, IV, 314 N. + _Infrendens_ murmure, II, 688; XV, 522. + _Infundit_ cantum per aures, XI, 433. (Conf. _Fundere voces_) agmen + moenibus, XIV, 638. + pestis se tectis, XVII, 506. + _infusus_ Phoebus, XII, 732. + _infusa_ pestis medullis, I, 173 N. + umbra, XI, 268. + pax per æquora, VII, 258. + _infusæ_ tenebræ, V, 678 V.L. + _Ingenium_ collis, IV, 91 N. + membrorum, XVI, 46 N. + magnum non est vitale, XV, 356 N. + _Ingens_ hostis, I, 499 N.; II, 255 V.L. + consul, VI, 443 N. + Senatus, XI, 67 N. + _ingentia_ sperare, XVII, 535 N. + _Ingerere_ hastas hosti, II, 176. + se periclis, X, 5. + _ingeritur_ una facies, III, 535. + _Inglorius_ hospes, II, 104 N. + vir et mors, III, 123 N. + ordo militum, IX, 331 N. + rivus, XIII, 6. + _Ingluvies_ ventris, VI, 155 N. + _Ingravare_ ad cælum, IV, 669 N. + _Ingruit_ Oceanus torrentibus undis, III, 52. + Ausonia, XII, 208. + exercitus, XIV, 140; XVII, 585. + _Inguen_ hasta fixum, I, 387 N. + _Inhiat_ populo casuro mors, II, 549. + _Inhonesta_ et _inhonorata_ mors, vid. _Mors_. + _Inhonora_ busta, XIV, 632 N. + facies rerum, X, 390. + _Inhonoratus_, IX, 199 V.L. + vir et mors, III, 123 N. (idem quod supra); IV, 605. + _Inhorrescunt_ agmina, XII, 381 N. + _Inhospita_ cautes, XIII, 336. + quercus, V, 508. + terra Baccho, I, 287. + _inhospita_ litora, II, 23 N. + lustra, XVI, 103. + _Inhumata_ juventus, V, 129 N. + _Inicere_, X, 570 N. + _Inimicus_ pontibus amnis, III, 455 N. + _inimica_ incendia, VII, 161 N. + _Iniquus_ sol, II, 60 N. + _iniquæ_ furiæ, I, 146. + _iniqui_ tumuli, III, 631. + _iniqua_ pericula, VI, 319 V.L. + _Injectus_ colla catenis, IV, 359 V.L. + _injectum_ mare, I, 593; III, 47. + _Inlabitur_ voluptas animis, XV, 95. + luxus per viscera, XI, 400. + fervor, XIV, 428. + _Inlabsus_ gregis, III, 463. + _Inlacerabile_ spolium, V, 138 V.L. + _Inlacrimans_ sceleri, II, 619. + casibus urbis, II, 476. + _Inlæsus_ restituit terras, XVI, 657 N. + veneno fraudum XIII, 536. + _inlæsum_ corpus mulieris, XVII, 31. + _Inlatrat_ jejunis faucibus Orthrus, XIII, 845. + _Inlaudata_ anima, XIV, 632 N. + _Inlicere_ ad cauta Patres, IV, 804. + _Inlicitæ_ terræ, XIV, 244 N. + _Inlidere_ clavam, II, 246. + nimbum terris, V, 385. + amnes ponto, XVII, 642. + _Inlisus_ aquarum, XVII, 245. + _Inlita_ macula vita, XI, 43. + _Inludere_, vox obscena, VIII, 470 N. + _Inlunis_ nox, XV, 616 N. + _Inluvies_, VI, 373 N. + _Inmedicabilis_ ira, I, 147. + _Inmemor_ Lethe, XVI, 477 N. + ævi, VIII, 664 N. + _Inmitis_ Decius, XI, 205. + Aricia, IV, 367 N. + hiems, XII, 3. + equus, XII, 254 N. + sol, III, 268. + _inmite_ pectus, I, 168. + vinum, seu mustum, XIII, 378 N. + _inmitia_ regna Boreæ, I, 587. + _Inmittit_ iras, V, 292. + prælia fretis, XV, 154. + numen animis, II, 516 N. + se Boreas, XIV, 122 N. + _inmissæ_ habenæ, XI, 399. + _Inmoriens_ ausis et clavo, X, 201 V.L. + _Inmortua_ manus clavo, XIV, IV, 403. + pars rostro, XIV, 484. + dextera telo, XVI, 67 N. + _Inmugit_ tellus, I, 95; V, 615. + Nereus, IV, 208. + Mulciber, XII, 141. + procella antennæ, XVII, 256. + _Inmurmurant_ hastæ, V, 332 N. + iræ VII, 146 V.L. + _Innectere_ aliquem catenis, non alicui catenas, XI, 241 V.L. + _Innitens_ hastæ, VI, 70 N. + _Inolescit_ mersis ramis durities lapidum, VIII, 581 N. + _Inops_ mentis, V, 632. + _Inopes_ mensæ, VI, 373. + _Inpacata_ stirps, VII, 665 N. + _Inpar equis_, VIII, 282 N. + _Inpastus_ vultur, III, 343. + _inpasta_ turba luporum, VII, 129. + _Inpatiens_ ævi, I, 227 N. + perdere mortem, IV, 606. + dare terga, VI, 254. + teneri, VI, 232. + cohibere, XI, 98. + _Inpellit_ equum planta, seu calce, II, 71 N.; VII, 697. + muros manu, II, 532 N. + aures et oculos, II, 580 N. + moras, VIII, 279. + pectus pectore, V, 219 N. + ventos jaculis, XVI, 298 N. + signa, IX, 139. + ferrum capulo tenus, IX, 382. + gurgite pontum, I, 197. + metas Parcarum augurio, V, 406 N. + ventus aristas, IX, 359. + saxa cælum, II, 217 N. + lampas vim, XIV, 429 N. et V.L. + Phoebus diem ad metas, II, 268. + eum equus, seu aqua, IV, 597 N.; 650 N. + agens, XII, 484 N. + _Inpenetrabilis_ luctibus, VI, 113 N. + iræ mens, VII, 561. + _Inperare_ lacrimis, iræ, etc., II, 652 V.L. + _Inperditus_, IX, 161 V.L.; X, 416. + _Inperterritus_, XI, 207; XIV, 188. + _Inperturbata_ otia, XV, 58. + _Inpetere_ os hasta, V, 273. + _Inpingitur_ pila ponto, IV, 297 N. + turbine pugnæ in adversos, IV, 370 N. + Cf. VII, 612; IX, 320; XII, 187; XIV, 15. + _Inpia_ vallis, V, 431 N. + _Inplacabile_ cælum, XVII, 252. + _Inplet_ hortatibus, I, 105 N.; V, 150; VIII, 29. + amore pugnæ, III, 714. + dies orbem radiis, VIII, 192. + me horror, VIII, 121. + se cædibus, IX, 528. + se sitiens, XIII, 736. + imago oculos, III, 45 N. + somnus lumina, XIII, 641. + terras voce, VIII, 409 N. + campos hinnitibus et curru, I, 212 N.; IV, 436 N. + dumeta latratibus, etc., III, 294, 680; IV, 692; V, 33; VI, 190. + fama Italiam, I, 343. + solus loca cæsorum, XVI, 51 N. + sagitta spatium ducti nervi, II, 127 N. + clipeum, IV, 384. + Mars campum, XII, 717 N. + Deus vatem, III, 697 N. + _Inplicat_ tremor artus, III, 124. + medullis amorem, II, 517 N. + terræ membra, VII, 614 N. + flamma patrem, XIII, 619 N. + nexu, IX, 629. + errore vias, XV, 618. + _Inplumes_ coni, VIII, 419 N. + _Inpluvium_ porticibus et xystis ornatum, XV, 18 N. + _Inponit_ se regnis, VIII, 54. + globos urbi, I, 349 + vincula Eridano, XII, 696. + leges Latio, XVII, 191. + noctem freto, XVII, 254. + se super colla, XI, 244. + _inpositum_ iis meritare, X, 656 N. + _Inportuna_ lues, XIV, 582. + corda XI, 387 N. + locorum, III, 540. + _Inpossibilia_ quomodo a poetis exprimantur, V, 253 sq. N. + _Inpressum_ ei est, sistere, etc., VII, 9 N. + _Inproba_ virtus, I, 58 N. + vallis, etc., V, 431 N. + fama, IV, 5 N. + prælia, XV, 673 N. + fortuna V, 92 N. + puppis, XIII, 761 N. + spicula, IX, 589. + spatia, XIV, 508 N. + jura, XVII, 619. + _inprobus_ furor Euri VI, 525 N. + citat hastam, IV, 536 N. + _Inproperæ_ Parcæ, III, 96 N. + _Inprovida_ trabs IV, 284 N. + _Inprudens_ tantæ pestis, VI, 166 N. + _Inrasa_ clava, VIII, 584 N. + _Inrigui_ horti, VII, 180 V.L. + _Inritare_ fata, V, 234 N. + hostem, IV, 511. + _Inritant_ pocula luxum, XIII, 355. + _Inrorare_ oculos lacrimis, II, 123. + quietem oculis, X, 356. + liquorem mensis, XI, 302. + cristas aqua, IV, 654 N. + _Inrumpere_ templa et templis, II, 378 V.L. + costas, V, 549. + sacris muris, X, 367 N. + _Insania_ vatum, imbris, venti, etc., I, 101 N. + mentis, militum, etc., I, 32 N. + _Insanire_, I, 32 N. + _Insanus_ Eurus, VI, 175. + imber, I, 101 N. + Mavors, VI, 6. + ventus, X, 226. + _insana_ vates, ibid. N. + _insani_ fluctus, montes, XVII, 435; XII, 371 sq. N. + _insana_ freta, I, 638. + _Inscribere_ Martem genti, X, 618 N. + terram imo cornu, XIII, 328 N. + _Inserere_ caput cælo, V, 482; VII, 29 N.; IX, 19. + pedites globo, V, 31. + alicui cupiditatem, I, 80 N. + _Insertare_ caput nubibus, V, 482; IX, 19. + _Inservibat_ equo, VII, 341 N. + _Insibilat_ ore, II, 626 N.; IX, 517. + ignis membris, XII, 616 N. + _Insideo_ et _insido_ differunt, V, 3 V.L. + _insido_ cum quarto casu jungitur, XII, 487 N. + _Insomnia_ pro somniis, X, 357 N.; XI, 102 N. + _Inspectare_ cædes, V, 207 V.L. + _Insperata_ juventus, I, 426 N. + _Inspirare_ alicui quid, I, 80 N.; II, 517. + _Instabilis_ tellus pendet IV, 347. + _Instat_ operi, II, 407 N. + fatis, I, 268 N.; IV, 731 N. + filiis, VII, 458 N. + equis verbere, XVI, 324 N. + pugnare, I, 374 N. + senectæ, VII, 178 N. + timor trepidis, VII, 349 N. + _Instaurare_ honorem diis, III, 218 N. + mensas dapibus, XI, 421 N. + _Instincti_ pectora, VIII, 242 V.L.; XII, 518 N.; XV, 135 N. + _Instratus_ tigrim equus, V, 148 N. + _Instridens_ pelago fax, IV, 436. + _Insultat_ jugo, IV, 66 N. + ignis culminibus, I, 602. + fraude pharetræ, I, 323. + imperio, XIII, 606. + pelago, XIV, 363 N. + _Insurgit_ in hastam, ensem, ictum, remis, I, 401 N.; IV, 208 N.; 610 + N.; V, 294 N.; XV, 374. + capiti serpens, II, 546 N. + Mavors propior, V, 609. + vis virorum, VI, 338. + crista cono, XVI, 556. + _Intacta_ mens fortunæ, I, 179; XI, 425 N. + _Integer_ intactusque, X, 63. + _Intemerata_ gradu saxa, III, 499 N. + _Intendit_ agmen finibus, III, 466 V.L. + vultum telumque, II, 114 N. + cornu, VII, 659 N. + ignem, XVII, 478 N. + vocem manumque, XV, 637 V.L. + hastas, XVII, 419 N. + vires, I, 334. + _Intentare_ palmas virorum oculis, XI, 88. + _Intercidit_ bonos ævo, III, 440. + _Intercipit_ cælum umbra, III, 486. + arva stagnis, XI, 508. + _Interdum_ pro _interim_, IV, 491 N.; VI, 30. + _Interea_, seu _interim_ pro _interdum_, IV, 491 N.; VII, 395 N. + _Interior_ cura, XVI, 338. + stringit metam, XVI, 361 N. + _interius_ recursat, II, 519 N. + _Interstruit_ spina artus, X, 149 N. + _Intextus_ agger axibus, XIII, 109 N. + _intexta_ castra calamo, XVII, 88 V.L. + _Intonat_ ductor armis urbi, XIV, 298. + Eurus, XVII, 249. + mare, VII, 574. + _intonuit_ Trebia, IV, 638 V.L. + _intonuere_ arma, II, 213. + minæ, V, 275. + _Intonsi_ Bacchus et Apollo, VII, 196 N. + Galli, XV, 671 N. + juvenes, XVI, 525 N. + Regulus, Pompeius, Cato, ut prisci Romani, I, 613 V.L. + _Intorqueo_, _intorquet_ cornum, II, 124. + si _intorserit_ diram vocem, XI, 340. + _intorquens_ nubem nigranti turbine, V, 535. + nubem cum grandine multa, -XII, 662. + procellam, VI, 178. + _intorquentes_ tela, II, 323. + _intorti_ saxi moles VII, 623. + _intorto_ jaculo sancire verba, I, 305. + _intortos_ amictus astrictus, V, 367 N. + crines demissus, III, 284. + rudentes aptare, VI, 353. + _intorta_ calamo cannaque movere castra, XVII, 88. + _Intra_ pastorem, rem, fortunam, XIV, 466 N. + aliquem esse, XV, 107 V.L. + _Intrat_ puppi et puppim, II, 378 V.L.; VI, 498 V.L. + mentes superum, I, 124 N. + deus vatem, III, 697 N.; XII, 323. + mente tenebras æternas, VII, 586 N. + manes, X, 288. + urbem oculis, XII, 567. + moenia hasta, II, 89. + factum nepotes, XIII, 795 N. + mare vulneribus, XIV, 550. + arundo lumen, V, 447 N. + cælo discordia, IX, 289. + _Intremere_ quid, II, 53 N.; VIII, 60 N. + alicui, XVI, 666 V.L. [recte 665] + _Inundare_ campos armis fulgentibus, XV, 552. + _Invadere_ campum, bella, pugnam, III, 660; IX, 12 N.; XII, 199; XVII, + 386, 472. + munera, X, 594. + laudem, II, 579 N. + amnem, III, 455. + mentes, II, 515. + fasces, VII, 541 N. + habenas rerum, II, 292. + clavum regendæ patriæ, IV, 712. + _Invenit_ cornus vulnus, IV, 141. + _inveniunt_ nullos ventos carbasa, III, 537. + _Invertere_ lanas murice XVI, 568 N. + _Invetitum_ saltus penetrat pecus, II, 442. + _Invictus_ Vulcanus, IV, 677 V.L. + _Invident_ Dii fortunæ hominum, III, 78 V.L.; IV, 400; XV, 512; XVII, + 550 N. + _Invidia_ nigro ore adlatrat victorem, VIII, 291 N. + deorum, si res hominum nimis felices sunt, III, 78 V.L.; XIV, 583. + fit diis, VI, 84 N. + cælo fertur, VI, 402 N. + nihil crescere patitur, nec magnas laudes exsurgere, XVII, 187 sq. + _Invigilat_ armis, XIV, 187. + mens curis, X, 330. + _invigilant_ arcu, IV, 18 N. + _Inviolata_ mens mero XI, 307. + vita, XIII, 875 N. + _Invitat_ aura, VIII, 325. + _invitant_ quo spolia, VI, 650. + _Inviti_ fratris lumina componit, X, 342 V.L. + _invitas_ diffugit spiritus in auras, XVI, 545. + _Invia_ bellis tecta, XIV, 639 N. + _Involvit_ campos agmen, XII, 622. + tempestas terras, IV, 442. + _involvunt_ orbem gressibus, XV, 624. + nube telorum moenia, I, 311. + _involves_ bello Italiam, III, 212. + _involvite_ flammis, VI, 716. + _involvens_ campum clipeo, IX, 448 N. + futura, VII, 435. + _involvere_ campos vado, VI, 143. + comam visa est flamma, XVI, 120. + se non cessarunt apium nubes, VIII, 635. + _involvi_ casside crinem, VII, 461. + _Iolaus_ Herculis comes adfinisque, et _Iolænses_, XII, 364 N. + _Ipse_ ego vidi, II, 322 N. + Cf. IV, 804 N. + _Ira_ ducis surrexerat, V, 105 V.L. + ventorum, XVII, 254. + _iræ_ est tibi Hannibal, II, 604 N. + _iram_ sibi induere, I, 38 N. + vatis palluit, I, 101 N. + in _ira_ est vultus, XIV, 530 N. + _irarum_ exercitus (fig.), 437 N. + _iras_ longas exsatiare, XII, 271 N. + mucronibus dant, VII, 345 N. [recte 344] + ventorum concire, XII, 610 N. + _Irata_ æquora, IV, 299 N. + _Ire_ periclis ad decus, I, 570 N.; IV, 36 N. + in nomen alicujus, VI, 636 N. + _it_ sensus per pectora, II, 521 V.L. + per aures, II, 78. + sanguis de vulnere, II, 394. + clamor ad auras, II, 417 N. + quantus, IV, 267 N.; XVI, 668 N. + in curas, IV, 9; XII, 419. + factum in secula, et per ora hominum, in nomen æternum, II, 511 + N.; XII, 312. + Stygius color per artus, XII, 244. + cruor per membra, IV, 205 N. + sudor membris, III, 215. + precari, IV, 793 V.L. + exsequias, inficias, XV, 394 N. + felix et numinibus votisque secundis, III, 116 N. + hasta per latus, IV, 567. + aqua fluens, VI, 140 N. + _I_ (imperativ.) vox inridentis, II, 258; IV, 787. + optantis, III, 116 N. + blandientis, IX, 474. + objurgantis, II, 96. + valedicentis, X, 572. + _Iris_ mittitur a Jove, et plerumque Junone, IX, 471 sq. N., 551 sq. + _Irpini_, _Hirpini_, XI, 11 V.L. + _Isalces_, V, 289. + _Ister_, v. _Hister_. + _Isthmiaci_ coloni, XIV, 341 N. + _Isthmiaca_ tecta, XIV, 642 N. + _Isthmus_ Corinthi Sisyphius, XIV, 51 N. + _Italiæ_ urbes populique recensentur, VIII, 349... 621. + _Italis_ parire labores, III, 400. + _Ithacesia_ sedes Baii ardens, VIII, 539 N. + _Ithacus_, I, 14 N.; II, 180 N.; XIII, 48. + _Ithemon_, V, 546. + _Iulus_ sacer, VIII, 71 N.; XIII, 863. + _Iulis_, sacris, III, 595 N. et V.L. + + + J + + _Jacet_ hoste, XV, 3. + fratri, XV, 647 N. + labor Alcidæ in foribus templi, III, 32. + _jacent_ mortui ac sepulti II, 574 N.; X, 311; XIII, 469; XVI, 311 + N., 577. + stagna, V, 583 V.L. + loca plana, depressa, profunda, VI, 645 N.; XII, 132 N. + lumina, XIV, 603 N. + _jacendo_ et macie tenuata ora, XIV, 635 N. + _Jacit_ huic clavam, II, 244 N. + flammas lumen, XV, 27. + _Jactat_ se pharetra, II, 100. + Lucifer Veneri, XII, 248 N. + _jactare_ aliquem ventis, seu rumoribus VIII, 291 N. + _Jaculandi_ certamen, XVI, 557 sq. N. + ars, II, 96 sq.; 126 sq.; XIV, 397 seq. + _jaculari_ fulmina, seu arces fulmine, V, 385 N. + _Jamdudum_, VIII, 37 N.; X, 126; XI, 372 N. + _Janitor_, vid. _Cerberus_. + _Janua_ leti, XI, 187 N. + belli claudenda, XVII, 356 N. + _Janus_ tuetur Janiculum, XII, 718 N. + _Japetus_, XII, 149 N. + _Jejunia_ ventris rabidi adigunt, II, 472. + _Juba_, II, 160. + _Jubæ_ nutantes, I, 525. + ludentes, seu effusæ per colla, XVI, 363 N.; 442 N. + _jubas_ atras aptare, V, 166 N. + _Jubar_ clarum emicat, XII, 637. + _Jubere_ rem alicui, VII, 384 N.; IX, 459 N.; XII, 607 V.L. + non semper cum infin. pass. jungitur, VI, 413 V.L. + _jussus_ ordo, X, 446 V.L. + _jussa_ rabies, prora, etc., IX, 504 N. + _jussi_ cibi, XIV, 600 N. + _Jubila_ et _jubilare_, XIV, 475 N. + _Judex_ belli curia, II, 456 V.L. + _Jugum_ Sidonium subire, XIII, 674; XVI, 647. + _juga_ bellica, I, 223. + certantia cælo, XVII, 318 N. + Romana pati, III, 138 N. + _Jugales_ socii, XVI, 400 N. + rapidi, XVI, 583. + _Jugurtha_, II, 165. + _Jungere_ noctem operi, III, 638. + templorum culmina cælo, III, 624. + gradus, IV, 372 N. + tempora leti, X, 35. + mortem, IX, 409; XIII, 298; XVII, 471. + ratem, V, 553 N. + cornua arcus, II, 126 N. + colloquium, XIII, 734. + dextras, XIII, 76. + Venerem Anchisæ, XV, 60 N. + _jungunt_ cadavera ripas, XV, 768 N. + _junctus_ campus, V, 302 N. + rogus, XVI, 546 N. + _juncta_ mors lenit dolorem, XVII, 471 N. + _junctæ_ hastæ, IX, 641 V.L. + _Juno_ Gabina, XII, 537 N. + Lanuvina, seu Sospita, VIII, 360 N.; XIII, 364 N. + Averna, XIII, 601 N. + Argiva, I, 26 N. + sæva noverca Herculis, II, 478. + Cypræ culta, VIII, 432 N. + Sarrana, h.e. Tyria, seu Punica, VI, 468 N. + conjux et soror Jovis, XII, 693 N.; XVII, 364 sq. + Trojanis, et inde Romanis infesta, I, 26 sq. N. + Hannibalem inflammat ad bellum, I, 26 seq., 63. + evellit hastam et infixam, I, 548 sq. N. + ei sacra Argos, Mycene, Carthago, I, 26 seq. N. + Furiam evocat ab inferis, ut Saguntinos ad mortem voluntariam + stimulet, II, 526 sq. N. + ejus precibus Trebia suscitat undas, IV, 574 N. + Flaminium parat ductorem imperio fesso, IV, 709 N. + in numen Trasymeni lacus conversa, in somno adparet Hannibali, IV, + 722 sq. N. + sola ex Diis, in Apennino residens, cæde Romanorum oculos pascit, + V, 206 sq. N. + certat de pulchritudine cum Venere ac Pallade, VII, 437... 471 N. + fodit Patres stimulo invidiæ, VII, 511. + Annam mittit ad Poenum, VIII, 25 sq. + irata vel callide Jovi auctor est, ut Poenos fulmine deleat, IX, + 535 sq. + efficit, ut Æolus Vulturnum Romanis inmittat, IX, 494 sq. + de aliis ejus machinationibus ac ministeriis vide X, 42 sq., + 83 seq., 337 sq.; XII, 201 seq., 701 seq.; XVII, 341 seq., + 357 seq., 522... 604. + _Junonius_ anguis custodiens poma aurea Hesperidum, VI, 184 N. + _Junonia_ palla, VII, 77 N. + _Jupiter_ Stygius, Tartareus, niger, I, 386 N.; II, 674 N.; VIII, + 116 N. + foederis testis et perjurii vindex, I, 9 N. + bellans pro Romanis, I, 137 N. + non aequus, XII, 21 N. + Hammon ejusque oraculum et cornua, I, 414 seq. N.; III, 10, + 673 sq. + sæpe formam mutavit ob amorem, XV, 61 N. [not. ad vv. 59 sqq.] + futuram Romanorum fortunam Veneri prædicit, II, 570... 629 N. + Martem auxilio mittit Scipioni, IV, 417 seq. + tonitru Poenum revocat a consilio Romæ obpugnandæ, et efficit, ut + Fabius dux belli creetur, VI, 595... 618 N. + fatorum rerumque seriem pandit, IX, 542 sq. + Iridem mittit ad Martem Pallademque pugnantes, IX, 470 seq., + 551 sq. + tempestate repellit Poenum a muris Romæ, XII, 602... 667. + agit cum Junone, ut Poeni ferociam coerceat, XII, 691 sq. + tuetur montem Capitolinum, XII, 719 seq. N. + mitis adspicit aliquos, VII, 239 N. + Junoni hanc veniam dat, ut Hannibalem præsenti periculo eripiat, + simulque ejus et Carthaginis extrema fata pandit, XVII, 341... + 384. + _Juramenta_ horrenda et sacra fiunt sanguinis potione, II, 427 N. + iis fraude se exsolvere conabantur quidam apud Romanos, XII, 301 + sq. N. [not. ad v. 299] + _Juro_ hanc tellurem, VIII, 105 N. + sponte, X, 436 V.L. + _juratus_ dux, VI, 346 N. + _jurata_ mente numina patria et peregrina vocare, VI, 467 N. + _juratum_ bellum, I, 186. + foedus Jovi, I, 9 N. + _jurati_ dii, XIII, 747. + _jurata_ bella, I, 489. + pacta parentum, II, 274. + pacta per deos, IV, 789. + _juris_ alterni sors, IX, 17 N. + _Jura_ belli, VI, 613. + carinæ, IV, 714 N. + dictare, VI, 693 N. + Oenotria pati, I, 2 N. + patriæ, IV, 711 N. + petere, XVI, 171. + statuere Sagunto, I, 650 N. + _Justus_ portus, XIV, 201. + _justa_ ætas, II, 409. + arma, seu exercitus, XII, 470 N. + _justior_ ætas tua, cui ultra me, etc. III, 95 N. + _Juvare_ hastam amento, IV, 14. + _Juvenalia_ arma, II, 312 V.L. + _Juvenis_ vocatur, qui jam consul fuerat, etc., IX, 562 N. + pulcher, XII, 225 sq. N. [melius XII, 212 sqq. et nott.] + _Juventus_, X, 641 V.L. + + + K + + _K_, litera Græca, non Romana, I, 3 V.L. + + + L + + _Labarus_, IV, 232. + _Labat_ domus alta summi parentis, XVII, 475 N. + fides, II, 392 N. + genu, I, 529. + patria, XVII, 332 N. + sententia, XIV, 192. + _Labefacit_ Sirius fessum, I, 256. + timor mentem, III, 557 N. + _Labefactat_ Mulciber montes exesos, XII, 142. + _Labes_ feminea, XIII, 17 N. + gliscens, XIV, 308 N. + interna urbis, VIII, 21 N. + Tartarea, XIV, 596 N. + tenax nivis, IV, 578 et V.L. + _labem_ addere fastis, VIII, 255 N. + pellere, XII, 404 N. + _Labicum_, _Labici_, _Lavici_, VIII, 366 N. + _Labicus_, V, 565 N. + _Labienus_, X, 32. + _Labitur_ gloria, IV, 745. + spes, X, 309 N. + munere, VII, 740 N. + secundis, IX, 352 N. + in Tartara, X, 263. + mens formidine, X, 605 N. + penna, XIV, 595. + _labenti_ ævo vir, XVII, 427 N. + _Labor_ pro pugna, I, 3 N.; III, 89; XII, 78 N. + pro rebus gestis, V, 561 N. + pro ærumna, III, 75 N.; 400 N.; VI, 386 N.; VIII, 138; XII, 78 N.; + XIV, 615; IX, 535 N. + pro virtute, II, 5 N.; IV, 311 N.; XII, 78 N. + Herculis, IV, 64. + terræ et maris, III, 58 N.; IV, 53; VI, 503; XII, 157 N.; XIV, + 583 N. + _labores_ parti timore, XV, 52 N. et V.L. + _Laborat_ mors, XIII, 870 N. + equis mortem, XVI, 410 N. + vana, XVI, 508. + Jovi regnum, VIII, 116 N. + servare, III, 80. + _Laburnus_, XIII, 195. + _Lacero_; + _lacerat_ amictus in luctu, XIII, 389. + _lacerata_ crines, IV, 774. + genas, II, 560. + _laceratum_ vulnus, II, 562 V.L. + _laceratæ_ viscera terræ, XIV, 15. + _Lacerto_ anteire ventos, XVI, 561 N. + letali, I, 262 N. + librare saxa, I, 317; VI, 248. + _Lacerus_ curis, VIII, 25 N. + _lacera_ frons, IV, 613. + navis, I, 409; II, 306; VI, 685. + Trebia, IV, 644 N. + _lacerum_ funus, II, 562. + _laceræ_ umbræ, XII, 547. + _laceris_ crinibus, VI, 560. + _lacera_ castra, XV, 9 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Lacessere_ Martem, I, 680 N. + letum, II, 321 N. + fata, seu fortunam, IV, 731 N.; XII, 61 N.; XV, 36. + rupes cornu, XVI, 8. + clamore sidera, XVII, 386 N. + frontem pugnæ, IV, 404. + Deos precibus, VI, 573 N. + _Lacon_ venator, III, 295 N. + geminus, XIV, 207 N. + _Lacrimabile_ Latio nomen, IV, 729 N. + _Lacrimæ_ marmoris, æris, I, 86 N. + _lacrimarum_ amnis, XIII, 577. + nec deos, nec heroes dedecent, I, 530 N.; II, 476 N. + _lacrimas_ alicujus ferre, XIV, 676 N. + _Lacrimantur_, non loquuntur, qui dolori subcumbunt, VI, 592 N. + _Lacrimosa_ fata, III, 207. + aula, II, 552. + _Lactea_ colla, IV, 154 N. + _Lacus_ Falerni, VII, 211 N. + _Ladmus_ adest infesto vulnere, I, 397. + _Lædit_ arma, XVI, 257. + ripa gramina, XIII, 4. + _læsus_ crimine, XV, 596 + _læsum_ corpus (vulnere) V, 602 N. + _læsæ_ res, XI, 6 N. + _Lælius_, Scipionis amicus et legatus, XV, 217 seq.; 258 seq.; 274 sq. + ejus virtus et eloquentia laudatur, XIV, 451 sq. + _Lænæ_ tegmina, II, 166 N. et V.L. + textura, XV, 425 sq. N. + _Laertia_ regna, I, 290 N.; XV, 303 N. + pocula XV, 431 N. + _Læstrygonum_ et Lami Antiphatisque sedes, VII, 276 N.; 410 N.; VIII, + 528; XIV, 33; 126 N. + _Lætus_ pavor, horror, pudor, III, 215 N.; VI, 572 N.; XV, 30 N.; XVI, + 431 N. + volatus, IV, 115 N. + _læta_ arcanis Dea, II, 481 N. + gravitas, VIII, 609 N. + mensa, X, 375 N. + _lætum_ bellum, X, 551. + cælum, XII, 602. + _læti_ campi, VI, 645 V.L. + _lætæ_ artes, XIII, 537 N. + _læta_ prata, VIII, 456. + _lætis_ fidere, XVII, 141 N. + _Lævinus_, V, 544; VI, 42. + _Lævis_ ponitur male pro _levis_, II, 111 V.L. + _Lævus_ limes vitæ, VIII, 612 N. + deus, XIV, 494 N.; XV, 512. + homo, II, 111 V.L. + conatibus, VIII, 22 N. + in orbem, VII, 644 N. + volatus, IV, 115 V.L. + _læva_ fortuna, III, 94 N. + hora, VII, 30 N. [nota ad h.l. non exstat] + _læva_ conamina Martis, V, 660 V.L. + _Lageus_ amnis, I, 196 N. + _Lagea_ ratis, X, 321 N. + _Lagi_ flumina pars petiere, XVII, 591 N. + _Lambit_ ignis culmina, XIV, 312 N. + ripas amnis, IV, 350 N. + Cf. VI, 223 N. + _Laminæ_ candentes in tormentis, I, 171 N. + _Lampas_ decurrens cælo, I, 359 N. + Phoebi, I, 193; XII, 575, 648. + Furiarum, II, 610 N. + Vulcani, IV, 694. + _Lamus_ rex, VII, 276 N.; VIII, 529 N. + _Languet_ hiatus, X, 295. + gratia, XVII, 360. + amor ferri, XIV, 182. + _languent_ fluctus, VII, 259. + murmura, X, 245. + lumina, XII, 250. + _languentia_ stagni, IV, 490. + membra leto, I, 503. + somno, XI, 418. + _Languescit_ ira, XIII, 325. + _Languida_ monstris corda fovere, III, 504. + _Lanigeri_ luci VI, 4 N.; XVI, 596. + _Lanugine_ prima sparsus, VII, 691 N.; XVI, 468. + flava signatæ malæ, II, 319. + _Lanuvium_, Junonia sedes, VIII, 361 N.; XIII, 364. + _Laomedonteus_, I, 543 N.; VII, 437 N.; VIII, 172; XIII, 55; XVII, 4. + _Laomedontiadum_ urbs, X, 629 N. + _Lapis_ lucet in aure, XII, 231 N. + _Lapsans_ gressus, III, 632; VI, 79. + super sanguine, VII, 610 N. + _Lapsus_ aliger, III, 169. + _Laquearia_, VII, 145 N. + _Lar_ Laurens, I, 659 N. + _Lares_, Manes, Lemures, Maniæ, Larvæ, eadem numina, et primum + evocata in urbium obsidionibus, II, 592 seq. N. + _Largitur_ Livius equo totas habenas, XV, 724. + _Largitor_ laticis, VII, 164. + _Largus_ comæ, VII, 601 N. + mercandi dextras, XV, 495. + effusa habena, VII, 696 N. et V.L. + _largas_ quatit habenas Poenus asper, XVII, 541. + _Larinates_ et _Larinum_, VIII, 402 N.; XII, 174; XV, 565. + _Laronius_, XIV, 534 V.L. + _Larus_, XVI, 47. + _Larvæ_, v. _Lares_. + _Lascivit_ dextra, XIII, 329. + _Lascivus_ Hymenæus, V, 23 N. + _lasciva_ lumina, XV, 26. + _Lassantur_ oculi, III, 538 N. + cautes fluctibus, I, 208 N. + _Lasso_ inceptis majoribus ævo, XI, 323 N. et V.L. + _Lateranus_, V, 229. + _Latex_ Lyæus, VI, 139 N. + _Latii_, Itali, XII, 412 V.L.; XVII, 432. + _Latiæ_ leges, XV, 383 N. + _Latia_ fata, XVI, 131 N. + _Latini_ antiqui regna, III, 223, 644. + _Latium_ vetus novumque describitur, VIII, 356... 411 N. + _Latmus_, I, 397 V.L. + _Latonia_ virgo, XII, 713. + _Latrat_ orator, VIII, 290 N. + _latrant_ fluctus et venti, III, 471 N. + vitia, XI, 426 N. + _Latrator_ Cydon, II, 444. + _Latratus_ Spartani, I, 421 V.L.; XIV, 21 N. + _Latus_ ponti, XVII, 249 N. + _Latus_ hostis, I, 499 N.; V, 453 N. + _lata_ ruina Cryxi, IV, 293 N. + _lati_ humeri et pectus heroum, I, 499 N.; II, 154, 453; IV, 415; + V, 437, 453 N. + _Laudatio_ et _laudator_ mortui, X, 568 sq. N. + _Laudatur_ Lucifer Veneri, VII, 640 N. + armis, VIII, 461. + _laudanda_ monstra, II, 650 N. + _Laurea_ in Capitolio deposita a triumphantibus, XV, 119 N. + _Laureata_ navis, lancea, _laureati_ fasces, _laureatæ_ literæ, XI, + 484 N. + _Laurens_ colonus, XII, 706 N. + domus, VIII, 358. + lar, I, 659 N. + lucus, XIII, 65. + _Laurentes_, I, 110 N., 605 N. + populi, XVI, 678 N. + _Laurentia_ ora, XV, 415. + regna, XVI, 151. + signa, XIV, 257 + stagna, VIII, 28 N. + _Laurentum_, I, 110 N. + _Laurigeri_ avi, V, 412 N. + _Laurus_, IV, 175. + _Laurus_ deposita in gremio Jovis, IX, 546 N.; XV, 119. + Conf. _Laureata_. + _Laus_, ad quam stimulamur, I, 245; V, 114 N. + _Lavat_ hos Æsis, VIII, 448 N. + valles sanguine, II, 304. + Bætis equos solis, XVII, 638. + _lavare_ arma cruore, IV, 166. + adspergine silvas, V, 621. + _Lavatio_ post coenam, XI, 418 N. + _Lavinia_ Annæ fraudes nectit, VIII, 176 sq. N. + _Lavinia_ Pergama, XIII, 64 N., 806. + sceptra, I, 44 N. + _Laxa_ fides, VIII, 320 N. + _Laxat_ campum, V, 269 N.; IX, 557. + excubias, VII, 318 N. + jugum, XI, 17. + mentem, XI, 286. + hos inpulsu vis, XV, 717. + amnis ripas, XVII, 123 N. + milites vulnere, XVII, 422. + hiatum, XIV, 239. + _laxata_ nox, XIII, 550. + ira, VIII, 320 N. + _laxatas_ habenas, IX, 657 N. + obsidio, I, 582. + _Leæna_ feta, h.e. enixa, sævissima, I, 406 N.; X, 124. + _Leandrius_ Hellespontus, VIII, 621 N. + _Leda_ in Elysiis oris, XIII, 633. + _Ledæ_ nomen, XIII, 44 N. + _Ledæus_ Xanthippus, IV, 356 N. + Castor, XIII, 804. + _Ledæi_ fratres a nautis suspirati, XV, 83 N. + _Ledææ_ Amyclæ, II, 434 N. + _Legere_ pontum, I, 20 N.; VI, 522 N. + arva tardo passu, VII, 132; XII, 524. + visu omnia, XII, 569 N. + trabem jugis, I, 353. + hastam ripa, IV, 177. + _Lemures_, vide _Lares_. + _Lenis_ amnis, VIII, 180 N. + _Lentare_ bella, VIII, 11 N. + _Lentulus_, I, 676; V, 231; X, 260 sq. + _Lentus_ adstat in collibus, XII, 567 N. + limus, IV, 577 N. + Mars XIII, 772. + in umbra, XV, 705 V.L. + venit, XVII, 157. + _lenta_ cura, XIII, 459. + Dea cernit, II, 489 N. + exspectat, XIII, 103 N. + ira, I, 451; VI, 699; XI, 378. + sagitta, V, 19. + _lenti_ nervi, IV, 208. + _lenta_ stagna, V, 5 V.L.; VIII, 601 N. + _Leo_ Libycus, Hannibal, I, 569 N.; VII, 401 N. + prendit ac frangit cervicem juvenci, XI, 246 N. et V.L. + [recte 243 sqq.] + _leones_ mulcent Afri, v. _Mauri_. + _Leontini_ campi, XIV, 125 N. + _Leponticus_, _Lepontii_, IV, 235 V.L. + _Leptis_ Sarrana, III, 256 N. + _Lernæa_ monstra, II, 158 N.; III, 32 N.; VI, 182. + gemina sectis serpentibus, II, 159 N. + _Lesbium_ vinum, VII, 211 N. + _Lethæi_ latices, XIII, 555 N. + _Lethæa_ virga, X, 356 N. + _Lethe_, I, 236 N.; XVI, 476 N. + ubi sit, XIII, 554 sq. N. + _Lethes_ Hispaniæ fl., I, 236 N.; XIII, 554 sq. N. + _Leucasia_, VIII, 578 V.L. + _Leucatæ_ vada, XV, 302 N. + _Leucosia_, VIII, 578 V.L. + _Levat_ equum, VII, 341. + caput crista, XVII, 392 N. + casum laude, V, 371. + _levari_ Romam hoste jubet, VIII, 270. + _Levis_ membra, III, 332. + fides, VI, 468. + bello, VIII, 515 N.; XIII, 214. + frenis, II, 64 N.; XV, 560. + corde, IV, 706 N. + fama, V, 363; XII, 215. + sævit, IV, 542. + Mars, XVII, 510. + metus, IX, 87. + pisces, VII, 502 N. + _leves_ auræ, I, 601; XV, 162. + anni, II, 94. + gyri, VII, 645 N. + Satyri, III, 394. + equi, III, 385 N. + _levia_ arma, V, 30 N. + _Levis_ (non _lævis_) juvenis, II, 111 N. et V.L. + _Levitas_ Sicana, XIV, 291 N. + _Lex_ muneris esto, XVII, 380 N. + _Libamina_ belli, IV, 827 N.; X, 551 N.; XI, 376. + prædæ, XV, 262 N. + in mediam flammam jacta, VII, 185 N. + _Libare_ oscula, I, 104 N.; VI, 421 N. + dapem diis, VII, 392. + sacrum honorem Fabio, VII, 750 N. + cristas turbine, IX, 523 N. et V.L. + carchesia, XI, 300 N. + _Libera_ metuendi juventus, V, 212 N. + _Liberi_ fulcra et columnæ domus, II, 65 N. + _Libido_ sacra, XI, 310 N. + armorum, XI, 598. + Cyclopia ad cædes, XIV, 531. + _Libo_ cognomen Scriboniæ gentis, V, 411 N. + _Librat_ saxa, jaculum, etc., in hostem, ab aure, etc., I, 317 N., + 351, 523, 540; II, 622; IV, 453; V, 293, 576 N.; X, 235. + fulmina, XII, 624. + corpus, XII, 94 N.; XIII, 337. + ventus ratem, XVII, 273. + visus et nisus, V, 284 V.L.; XV, 426 V.L. + oculis, XIV, 398 N. + _Liburna_ agilis, XIII, 240 N. + _Libya_, Epaphi f., unde dicta _Libya_ terra, XIV, 577 N. + _Libye_ subdita Cancro, I, 194. + Alpibus inposita, III, 563 N. + _Libys_, XIII, 94. + _Libyes_, I, 189 V.L. + discincti, II, 56 N. + _Libyssa_ belua, III, 459 N. + Cf. VI, 712; XVI, 556. + turba certat, I, 247 N. + _Lictores_ in pugna et sagis, IX, 420 N. + muti in luctu publico, X, 638 N. + _Ligare_ corona Poenorum terga, VII, 589. + _Ligaunus_ jaculo obcurrente non tardatus, IV, 206. + _Ligurum_ bella, I, 628 N. + _Ligus_, IV, 591. + pernix, VIII, 605 N. + _Lilæus_, XIV, 489. + _Lilybæon_ nobile, XIV, 75. + _Limen_ primum, VI, 436 N. + primum Auroræ, V, 26 N. + mortis, V, 423; XIV, 444 N. + _Limes_ latus in campo actus, I, 367 N.; IV, 462 N.; IX, 380. + sulcatus per æquora, XIV, 362. + laxus, quo turmas diducit, IX, 610. + durus, quo ætas decurrit, XV, 46 N. + lævus vitæ, VIII, 612 N. + porrectus lucorum, XIV, 647 N. + solis, IV, 105 N. + campi præceptus, XVI, 337 N. + _limite_ medio incumbens, XVI, 488 N. + _Lindus_, III, 364 N. et V.L. + _Lingua_ ardet et aret, XIV, 598 V.L. + _linguas_ complures sibi optant poetæ, rem memorabilem relaturi, IV, + 525 sq. N. + _Linquit_ Poenum dolus, V, 38 N. + _linquere_ aliquem menti, XI, 525. + vitam, XI, 398. + _linquitur_ cernere, IV, 626. + _Lintea_ substringere, I, 689 N. + _Linteæ_ loricæ ac galeæ, III, 369 sq. N. + vestes sacerdotum Isidis et Herculis Gadit., III, 24 N. + _Linum_ multiplex thoracis et galeæ, III, 271 N. + Ægyptium III, 25 N.; 375 N.; XIV, 660 N. + Arabum, III, 374 N. + Sætabis, III, 374 N. + Faliscum, IV, 223 N. + _Lipare_, seu _Liparæ_, ins. ignivomæ, XIV, 56 sq. N. + _Liquare_ coria, II, 474 V.L. + _Liquefactus_ in aquas, XIV, 225. + _liquefactæ _ cavernæ, XIV, 63. + _liquefacta_ carmina lyra, XI, 415 N. + membra igne, I, 178 V.L. + _Liquere_ putri tabo, XIII, 487. + _liquens_ Achætus, XIV, 269 V.L. + unda gelu, IV, 749. + _Liquescere_ fama videbatur Hannibal, XVI, 134 V.L. + _Liquida_ æthra, XIII, 18 N. + _liquidum_ iter maris, III, 156 N. + profundum, XI, 455. + carmen, XI, 415 N. + _liquidas_ per auras, II, 91. + _Liquor_ Bacchi, XI, 301. + _Lirinates_, VIII, 402 V.L. + _Liris_ fl. quietus, IV, 348 N. + sulfureus, VIII, 399 N. + _Literna_ palus, VI, 654 N. + squalida VII, 278. + _Liternum_, VI, 654 N. et V.L.; VIII, 531 N. + _Liternus_ fl., VI, 654 N. + _Litorea_ Cupra, VIII, 432 N. + _Livens_ venenum, II, 707. + pectus planctu, II, 668. + nebula, VI, 282 N. + vadum Averni, X, 136. + aqua coeno, VIII, 381. + dorsum, IX, 577. + _liventes_ racemi, VII, 208 V.L. + _liventia_ equorum tergora, VII, 685. + _Livius_ Claudius Salinator in priore consulatu damnatus XV, 593 + sq. N. + in altero cum collega Nerone vincit Hasdrubalem ad Metaurum, XV, + 601... 807. + _Livor_ obtrectat facta, XI, 610 N. + angens sua guttura, XIII, 584 N. + _Lixum_, seu Lixus, Linx, Linga, Tinga, III, 258 N.; V, 400. + _Loco_ quo sunt fata tua, I, 599 N. + _Locri_, XI, 20 N. + _Longa_ nox, VIII, 140. + Clotho, V, 404. + _longæ_ oræ, VI, 628. + _longa_ arva, III, 422 N. + cognomina, I, 89 N. + mapalia, II, 85. + _Longævum_ fanum, XIII, 86. + _Longe_ esse, I, 301 N.; XVII, 80. + _Longinqua_ æquora, I, 584; XVII, 13 N. + _Loquuntur_ exta, I, 139 N. + fortes, I, 416. + saxa Phoebo, XV, 311 N. + equis, XVI, 322. + _Lora_ fert secundus, XVI, 387 N. + _Lorica_ texta nodis, auro trilix, conserta hamis, II, 401 N.; + V, 140 N. + lintea, III, 269 seq. N.; 371 N. + _Lotophagi_, III, 311 N. + _Lotos_ nimis hospita, I, 311 N. + Phrygia, seu Mygdonia, h.e. tibia, VIII, 504 N.; XI, 430 N. + _Lubrica_ rostra, VII, 542 N. + _Luca_, seu _Lucas_ bos, IX, 572 N. + _Lucani_, VIII, 569 N. + _Lucentes_ arenæ, I, 235 N. + vulnere flammæ, I, 174. + fluctus, VII, 259 N. + _Lucifer_ mari renovatus laudatur Veneri et certat majoribus astris, + VII, 639 N.; XII, 247 sq. + quum oritur, Hesperus vocatur, VII, 639 N. + _Lucretia_ inclita leto, et pudicitia decus Latium, XIII, 822 sq. + _Lucrinus_ lacus, XII, 116 N. + _Lucrina_ Venus, XIV, 410 V.L. + inter _Lucrinum_ lacum et mare agger, seu via, ab Hercule munita et + refecta ab Agrippa, XII, 117 sq. N. + _Luctantur_ fatis, etc., I, 234 N.; II, 514 N.; IV, 20, 583, 590; + X, 553; X, 295; XIV, 454 V.L. + inponere, III, 54. + mugire, VII, 359. + _luctans_ ferro glacies, III, 520. + vana, XVII, 313. + _luctantia_ lumina, VII, 204 N. + _Luctificus_ pavor, VI, 557. + _Luctus_ edax in Orco, XIII, 581 N. + _Ludibrium_ necis, VI, 524 N. + caudæ, XIII, 340. + _Ludificatur_ ducem, VII, 214. + equo, VII, 646; VIII, 644. + _Ludit_ Proteus per varias formas, VII, 423 N. + juba per colla, XVI, 363 N. + de amore, VIII, 470 N. + Poenum, VII, 15. + _ludunt_ præsaga præcordia meos sensus, III, 74. + _Ludus_ ei est, III, 349 N. + tollere damam, XVI, 572 N. + _Ludi_ funebres, XVI, 288... 591 N. + de amore, VIII, 470 N. + _Luere_ foedera, I, 671 N. + prælia damnis, VI, 286; VII, 514. + crimina, XIII, 867. + _luitur_ Græcia profundo, XI, 22 N. + _Lues_, I, 174 N., 354; V, 108 N., 390 N.; X, 603 N.; XII, 184; XVI, + 622 N.; XVII, 96. + _Lumen_ gentis, VI, 130 N.; VIII, 246 N. + æratum umbonis, II, 211 N. + herois fulget, I, 496 N.; XI, 338. + cæli blandum, II, 223 N.; XVI, 73 N. + cæcum dei, XVII, 548 N. + _lumina_ lasciva Voluptatis jaciunt flammas, XV, 26. + ignea serpentis radiant flamma, II, 586. + retro fugiunt, II, 465. + gemmata peltæ, II, 167 N. + _Luna_ fraterno lumine lustrat terras et adflatur, IV, 481 N.; VIII, + 174 N. + causa fluxus et refluxus maris, III, 59 N. + bigas inmittit per cærula, III, 59 N. + ejus bis senos orbes complere, III, 67. + deduciter cælo a magis, VIII, 500 N. + _Luna_ ac Lunensis sinus, seu portus, caseus et marmor, VIII, 480 N. + _Lunatus_ flexus, IV, 317. + gyrus, IV, 370. + _Lunata_ arma, seu peltæ Amazonum ac Thracum, II, 76 N.; VIII, 429. + _Lupata_, frena, I, 217 N. + _Lupi_, freni, I, 217 N. + _lupi_ (animalia) olim capti fovea virgultis tecta et balatibus + agni, VI, 329 seq. N. + Martii, VII, 717 N. + _Lurida_ ossa, II, 466. + _Lusitanæ_ equæ e Zephyro concipientes, III, 378 sq. N.; XVI, 364. + _Lustra_ insana, XI, 33 N. + exagitare (ferarum), VIII, 565 N. + incolunt Hirpini, VIII, 571 N. + _Lustrat_ cineres, II, 266 N. + clara dies Oetam, VI, 452 N. + clipeum visu, V, 307. + cærula puppe, XIII, 881. + signa, seu maniplos, III, 407; XIV, 626. + Hannibalem, XVII, 517 N. + lacum, IV, 827. + Caucasum, XII, 459 N. + _Lustratio_, VIII, 125; XII, 750. + _Lustrum_ etiam tempus quatuor annorum, XVI, 151 V.L. + _Lusus_, a quo dicta _Lusitania_, III, 101 N. + _Lutatius_ ejusque victoria navalis, I, 34 N.; VI, 687 N. et V.L.; + XIII, 731. + _Lux_ Italum, XIII, 707 N. + tanta exoritur, IV, 475 N. + armorum, III, 371; IX, 107. + nitoris, VII, 471. + suprema, X, 153; XV, 66. + pro vita, II, 524; VII, 737; XI, 48; XVI, 538. + sub _lucem_ somnia vera, VIII, 124 N. + _lucem_ pati, VI, 577 N. + sine _luce_ genus, VIII, 246 N. + _luce_ remota, XIII, 869 N. + _Lyæi_ munera, VII, 748 N.; XIII, 416. + latices, VI, 139 N. + fusi per membra, XIII, 278. + Latii, III, 370 N. et V.L. + _Lychæus_, XIV, 434. + _Lycii_ arcus, VIII, 494 N. + _Lycormas_, II, 637. + _Lycurgi_ ritus, IV, 364. + _Lycus_, II, 177. + _Lydius_ Tyrrhenus, qui coloniam Lydorum in Etruriam duxit, V, 9 + sq. N. + _Lydia_, I, 157 N. + _Lydia_ ora, Etruria, IV, 719 N.; IX, 189. + _Lydia_ stagna, bella, cum Porsena, XIII, 828 N. + _Lydorum_ populi, Etrusci, IV, 719 N., 738 N.; V, 9 sq. + _Lygdus_, I, 338. + _Lymphatus_ cursus, I, 459 N. + _lymphatæ_ mentes, V, 224. + _lymphata_ boum corpora, VII, 357. + _Lyndus_, v. _Lindus_. + _Lyxus_, II, 112. + + + M + + _Macæ_, II, 60 N.; III, 275; XV, 670 N. + _Macedonum_ reges, v. _Galeæ_. + _Macetes_, seu _Macetæ_, XIII, 878 N.; XIV, 5; XV, 287; XVII, 414, + 632. + _Mactari_ exitio, XVII, 499. + _Macte_ indole sacra, IV, 475 N. + virtute, X, 277. + virtutis avitæ, XII, 257. + pudici animi, XV, 274. + _Macula_ non inlita vita, XI, 43. + _Maculare_ crimine mentem, XI, 200. + hospite sedes, XIII, 305. + _Madefacta_ veneno Assyrio vestis, XI, 41 N. + _Madefacta_ luxu meroque membra, XII, 18 V.L.; XI, 407 N. + _Madens_, ebrius, XI, 407 N.; XII, 18. + _Mæandrus_ sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat, VII, 139 N. + _Mæcenas_ e Cilnia gente Etrusca, VII, 29 V.L.; X, 40 N. + _Mænala_, XIII, 346 N.; XV, 771 N. + _Mænas_ armata, III, 102 N. + nocturna Lyæo, III, 395 N. et V.L. + _Mæones_, Lydi, et Etrusci, IV, 721 N. + _Mæonia_ lingua Homeri, IV, 525 N. + pubes, V, 10. + _Mæonium_ vadum, I, 157 N. + _Mæonii_ coloni, lacus, fluctus, IV, 721 N.; VI, 607; XII, 17; + XV, 35 N. Cf. VII, 139 N.; VIII, 482. + _Mæret_ dum talia, XVII, 268. + _Mæstus_, v. _Moestus_. + _Magalia_ et _Magaria_, vid. _Mapalia_. + _Magicus_ cantus, I, 97 N. + cruor, II, 427 N. + ignis, I, 430. + _magica_ lingua, I, 432. + _magicæ_ artes, I, 94 sq. N.; VIII, 99. + _Magis_ omittitur, XIV, 634 N. + _Magister_ navis, I, 687; IV, 717 N.; X, 612. + elephanti, IV, 614. + belli, III, 173 N. + belli equitumque, VII, 495; XII, 501. + militiæ, XVI, 219. + stabuli gregisque, II, 690. + haud segnis timor, IV, 25 N. + Cf. Adp. et _Exuere_. + _Magnanimus_ Senatus, II, 2. + _magnanima_ virtus, XV, 387. + _magnanimi_ ductores, XVI, 646. + gigantes, IX, 309. + viri, I, 293. + _magnanimæ_ urbes, I, 29 N. + _Magnetis_ vis, et ubi reperiatur, III, 266 N. et V.L. + _Magna_ sat triumpho visa Superis Carthago, VI, 343 N. + _magnum_ est, ex hoste reverti, VII, 240. + _magna_ minari, promittere, loqui, VIII, 109 N. + _maxima_ rerum Roma, III, 585 N. + _Mago_ frater Hannibalis, dux Carthag. fratrem spirans in armis, + III, 239 sq.; IV, 311 sq., 562 N. + ab Appio vulneratus a Synhalo sanatur et in pugnam redit, + V, 344... 375, 530 sq. + nuncium victoriæ Cannensis fert Carthaginem et annulos aureos, + XI, 369 seq., 483, 611. + fugatur et in Libyam trajicit, sed in itinere moritur, XVI, 23 + sq. N., 674 N. + _Mahalces_, VII, 559. + _Maharbal_, IV, 562. + _Malæ_ pressæ casside, II, 346. + signatæ flava lanugine, II, 319; VI, 128. + _Malefida_ cassis, XIV, 163 N. + _Malesuada_ gloria, XIV, 501 N. + _Mali_ morbi, XIII, 581. + _mala_ gramina, VIII, 498 N. + pectora bello, X, 421. + _Malignus_ victus, aditus, ignis, III, 280 N. + _maligna_ ars, VII, 266. + _Malle_ sibi campum, I, 157 N. + _Malus_ erigitur initio navigationis, et deponitur ea finita, VI, + 354 N. + _Mamercus_, V, 333. + _Mamertini_, I, 662 N. + _Manat_ mors in viscera, V, 528 N. + oculus per ora, IV, 762. + _Manant_ flammæ, X, 106; XVII, 99 N. + contagia morbi, XI, 12. + corpora tabo, X, 542. + _Mancinus_, IX, 13, 71. + _Mandere_ cruorem ore, I, 424 N. [nota ad h.l. non exstat] + ferrum, XVI, 358. + humum ore, V, 526 N. + _Mandonius_, III, 376. + _Manet_ gradu, XVI, 21 N. + me præmium, III, 149, 611. + nos et te eadem hora, VI, 509 N. + _mansurum_ decus, XVII, 625. + _Manes_ exciti magico cantu et sacrificio, I, 97 N. + profundi ostenduntur vel visi procedere terræ motu et expavent + antiquum diem, V, 618 N.; VI, 180 N.; XII, 129; XIV, 246. + ad _Manes_ ferre quid, VI, 423. + visi bustis erumpere, VIII, 642 N. + iis nigræ sub lucem mactantur pecudes, facta scrobe, I, 97 N.; + XIII, 404 seq. N. + potant cruorem, et sic loquuntur eliciunturque, XIII, 443 N., + 447 sq. N., 494 sq., 621, 706, 735, 736. + vocare excitos, XVI, 310 N., 577. + ad eos descendere, XVII, 267. + infestant interfectores suos, II, 704 N. + Cf. _Animæ_, _Lares_, _Umbræ_. + _Manicæ_ rigent ex auro, IV, 155. + vestis, XI, 41 N. et V.L. + additæ viro, XVII, 140. + _Manipli_ duri, I, 248 N. + equitum, IV, 314 N. + _Mansuescunt_ corda, XVII, 463. + _Mantua_, Musarum domus, VIII, 593 N. + _Manus_ elephanti, IX, 628 N. + _manus_ (genit.) uncæ tela, XIV, 322 N. + _manu_ parta formido, XVI, 15 N. + proximus ductori, XVI, 115 N. + senior, XVI, 644 N. + cadere, II, 705 N. + _manus_ artificum, XIV, 653 N. + in _manibus_ esse, VII, 35 N.; XII, 196 V.L. + _Mapalia_, II, 85 N., 438 sq., 691; IV, 374; XIV, 7 N. et V.L.; + XV, 418; XVII, 88 sq. N. + _Marathonius_ hostis, XIV, 650 N. + _Maraxes_, VII, 324. + _Marcellea_ et Verrea, XIV, 665 N. + _Marcellus_ primus Hannibalem vincit ad Nolam, XII, 161... 294 N. + Syracusas obpugnat et capit, XIV, 110... 684 N. + patronus Siciliæ, et ob humanitatem divino honore cultus a + Siculis XIV, 665 sq. N., 680... 689 N. + tertia tulit opima spolia, I, 133 N. + in Apulia cæditur, XV, 334... 398. + ejus virtus laudatur, XV, 337 sq. + _Marcentes_ anni XV, 743. + _Marcia_, Reguli uxor, VI, 403 V.L., 574 sq. + _Marciana_ carmina, VII, 483 N. + _Marcida_ ora, XIV, 636 V.L. + _Marcius_, XIII, 400 N. + _Mare_, ejusque æstus, seu fluxus et refluxus, horumque causæ, + III, 45... 60 N., 392 N.; XV, 226. + inmane, vastum, ingens, VI, 522 V.L. + magnum, h.e. mediterr. VIII, 630 N. + _Margaritæ_, munera rubri ponti, XII, 231 N.; XIV, 663 N. + in aure lucent, XII, 231 N. + _Marius_ veniet in longum imperium, XIII, 853 sq. + _Marmarici_ populi, III, 687. + _marmaricæ_ vires, VIII, 215. + _marmarica_ signa, II, 57 N. + _Marmaridæ_, medicum vulgus, III, 300 N. + _Marmarides_ Scyron, XIV, 482 N. + _Marmor_ moestum, I, 86 N. + infidum, mare, XIV, 464 N. + _Marmoreum_ collum, IV, 154 N. + jugulum, XII, 246 N. + templum VIII, 230 N. + _Marrucini_, VIII, 519 N.; XV, 566 N.; XVII, 453. + _Marruvium_ veteris Marri nomine celebratum, VIII, 505 N. + _Mars_ noster, I, 118 N. + sinister, I, 8, 457. + egregius, XI, 502. + infidus, XIV, 266 N. + Iberus, XV, 2 N. + lætus cæde, XVII, 489 N. + minor, seu levior, IV, 265 V.L.; XVII, 510 N. + ejus ingens hasta, I, 433 N. + propria sedes Thracia, I, 433 N. + eo sati Romani, I, 635. + Carthagine præ ceteris diis cultus, II, 365 N. + equi et currus, I, 433 seq. N.; III, 702 seq.; IV, 430... 444 N.; + XVII, 487 seq. + clipeus fulminis flammas spargens, galea nulli deorum facilis, + thorax Cyclopum labore sudatus, et hasta, IV, 432 seq. N. + præcipuæ partes in Gigantomachia, I, 435 N.; IV, 435 N. + strepitus currus, IV, 436 N. + comites et aurigæ, Furor, Iræ, Pavor, Bellona, IV, 436 seq. N. + fulmina mittit, IV, 440 seq. N. + ingressu strepituque currus quatit cælum ac terram, IV, 442 + seq. N. + Scipionem juvenem tegit in acie et laudat, IV, 457... 479. + pro eo pugnat cum Pallade, IX, 438 seq. N. + in Poenos furit, IX, 486 sq., 521 sq. + invitus et cum fremitu ex acie excedit jussu patris, IX, 551 seq. + tuetur campum Martium, XII, 716 N. + _Marsi_ et _Marsica_ oppida, bellum, etc., VIII, 495... 509 N. + _Marsa_ veneficia et artes magicæ, VIII, 496 sq. N. + _Marsorum_ origo a Marsya, VIII, 502 sq. N. + _Marsya_ fugit Phrygias trans æquora Crenas, VIII, 503 N. et V.L. + _Martigenum_ vulgus, XVI, 532 N. + _martigenæ_ populi, XII, 582. + _Martius_ clamor, V, 171 N. + lupus et tigris, VII, 717 N. + Hannibal, XV, 407. + sonipes, I, 222. + _Martia_ plebs, VIII, 269. + virgo, VIII, 428. + _Martia_ ora, XVII, 646. + _Masinissa_, socius Poenorum, ad Romanos deficit, et Scipionis ope + regnum paternum, a Syphace expugnatum, recuperat, XVI, 115 sq. + ei crines ardent, unde mater quævis fausta ominatur, XVI, 118 + seq. N. + fortiter pugnat ad Zamam, XVII, 413... 431. + _Massæsyli_ et _Massyli_, seu _Massylii_ confunduntur, XVI, 170 N. + _Massagetæ_ bibunt sanguinem equinum, III, 360 N. + _Massicum_ vinum, et _Massicus_ mons, IV, 347 N.; VII, 162 sqq. N. + _Massilia_, colonia Phocæorum, IV, 52 N. + Dianæ Ephesiæ sacrificia humana mactat, XV, 169 seq. N. + _Massylia_ signa, XVI, 184 N. + _Massylus_ rex, XVI, 234. + ensis, V, 413. + _Massyla_ gens, II, 108 N.; III, 282; VIII, 99. + vates, I, 101 N.; II, 298. + fera, XII, 276 N. + Cf. _Massæsyli_, et _Mauri_. + _Masulus_, I, 405. + _Mataurus_, v. _Metaurus_. + _Mater_ bellorum Pyrene, XVII, 640 N. + _Mathematici_ descriptio, XIV, 343 sq. + _Maturus_ ad arma, XVI, 656. + _Mauri_, Gætuli et Massyli leones mulcent et fetus eorum alunt, + I, 406 N.; II, 440; III, 288 sq.; XVI, 235 seq. N. + serpentes sopiunt, etc., v. _Serpentes_. + sunt Nomades, II, 441 seq. N.; XV, 538 N. + Conf. _Mapalia_. + _Maurus_ pastor, XVII, 90. + _Maurum_ jaculum, III, 339 N.; IV, 567 N. + _Maurusia_ pestis, IX, 620. + præda, XVI, 553 N. + taxus, IV, 567 N. + _Mavortius_ Hæmus, XI, 464 N. + _Mavortia_ pectora, XV, 4. + _Mazæus_ et _Mazæi_, IV, 627 V.L. + _Meatus_ nubivagus, XII, 102 N. + _Medicare_ æstus vulneris, VI, 99. + tela veneno, VII, 453 N.; XIII, 197. + _medicata_ ora, XIII, 478. + papavera, X, 352. + _Medici_ sanguinem abluunt et sistunt aqua frigida, et calida dolorem + mitigant, vires autem parco cibo restituunt, VI, 91... 95 N. + _medicorum_ amictus adstrictus, V, 366 N. + _Medicina_ subcubuit malis, XIV, 609 N. + _Medicum_ vulgus, III, 300 N. + _medicæ_ artes veterum, V, 351 sq. N. + _Meditamina_ belli cauti amare, VIII, 324. + _Meditari_ formas in pulvere, XIV, 677. + stragem, IV, 336. + pugnas, V, 315 N.; XII, 711 N. + in prælia, V, 315 V.L.; XVII, 438. + vulnus, IV, 188. + _Medius_ axis, VIII, 650 N. + fervor, dies, I, 258 N., 284 N. + pacatorque Syphax, XVI, 221 N. + per viscera teli, I, 307 N. + _media_ vox, II, 329. + _e medio_ sumere hortamenta, V, 159 N. + _Medullæ_ telluris, VII, 490 N.; XII, 136. + _Medusa_ Phorcynis, II, 59 N. + saxitica, X, 177 N. + ejus antra et sedes, II, 59 N.; X, 178 seq. N. + caput in ægide Palladis, IX, 441 sq. + _Medusæi_ chelydri, III, 316 N. + _Megæra_, III, 37 N.; XIII, 432. + _Megara_, XIV, 26 N., 273. + _Melas_ fl., XIV, 260 N. + _Melior_, v. _Bonus_. + _Melite_ lanigera, XIV, 251 N. + _Mella_ Neleia Pyliæ senectæ, XV, 456 N. + _Membra_ Carthaginis truncata, XVII, 149 N. + Libyæ, II, 310 N. + paria, II, 525 N. + pro _membris_ arma fuere, XII, 24 N. + _Memento_ servare, etc., III, 118 N.; IV, 286, 817; XVI, 219. + _Memnon_ Eous, III, 334 N. + _Memorare_ ter centum annos, II, 4 V.L. + _memoratus_ primis Trojæ ruinis, I, 513. + _memorata_ Ichnusa Graiis, XII, 358. + _Memori_ amore tenere, III, 65 N. + ira, XIII, 71 N. + mente condere, XIII, 40. + _Memphis_ Nilotica, XI, 431 N. + _Memphitis_ tela, XIV, 660 N. + _Menæi_ viri, _Menæ_, _Meneii_, _Menanini_, XIV, 266 N. + _Mendax_ tellus, VII, 160 N. + Cf. _Foenus_. + _Meninx_, III, 318 N. + _Mensa_ neglecta, I, 613 N. + _mensæ_ alia tellure petitæ, citreæ, etc., XIII, 354 N. + _Mentem_ exuere, et excuti, VII, 495; IX, 644 N. + sistere, X, 407 N. + alicui dare, I, 63 N.; VI, 609 N. + _mente_ intrare Styga, VII, 586 N. + _mentes_ superæ, I, 19 N., 124. + vatum, III, 5. + _Mentitur_ Jupiter, I, 417. + fratrem, II, 637 N. + minas, XIII, 166 N. + præpes Superos, IV, 129. + Roma te prolem Tonantis, XVII, 654. + tellus colono, VII, 160 N.; XIV, 23 N. + _Mercurius_ a Jove missus somnianti Hannibali adparet, III, 163 sq. N. + virga tenebras fugat, etc., III, 199 N. + editus antris Cyllenes, III, 203 N. + virga somnum inmittit, X, 556 N. + animas deducit ad inferos, XIII, 630 N. + ejus talaria, XVI, 501 N. + _Merendo_ exsangues, II, 320 N. + _Mergere_ gurgite tonsas, XIV, 533 N. + _mergente_ consule, VIII, 285 N. + _mergitur_ Astur telluris visceribus, I, 231. + Himera ponto, XIV, 233 N. + _mersus_ cruore campus, I, 50. + strage, IX, 189. + Ulysses pelago, II, 182. + _mersa_ libidine vita, XI, 427. + naris, X, 78 N. + vetustas, seu fata caligine, VIII, 45; XI, 122. + _mersi_ Syrtis arenis populi, I, 644. + _Meritare_, X, 655 N. + _Meroe_, II, 104 N. + _Messana_, I, 662 N.; XIV, 194 N. + _Messapus_ rex, XII, 393 N. et V.L. + _Messor_ bis tondet flavas aristas, VIII, 61. + _Metæ_ finis, XVI, 512 N. + _metam_ stringere, V, 24 N.; XVI, 361 N. + _meta_ substructa, VII, 676 N. + _metæ_ cladis (plur.) IX, 549. + Herculeæ, IX, 185 N.; XVI, 149. + nullæ regnis, VII, 478. + _metas_ ævi servare, X, 208. + Parcarum inpellere, V, 405 N. + stringebant tenebræ, XIII, 299. + terrarum invisere, XIV, 8. + _metis_ narrandi pressis stringere famam, VIII, 48 N. + _Metabus_, IV, 337. + _Metalliferæ_ terræ, XV, 498. + _Metallum_ chalybis, II, 403. + de Marmore, sulfure, gemmis, etc., VIII, 480 N. + _Metari_ agros fuga, VI, 58 N. + _Metaurus_, IV, 187 N. et V.L.; VII, 486 N. et V.L.; VIII, 449; + XV, 556, 619 N. + _Metellus_ juvenibus quibusdam auctor est, ut Italiam relinquant, + X, 415 sq.; XII, 299 sq. + _Metere_ colla ense, IV, 213 N., 462; X, 146; XIII, 218; XIV, 134; + XVII, 146. + segetem, XVI, 615 N. + regionem, urbem, colles, VIII, 564 N. + _Methymna_ ferox, VII, 211 N. + _Metiri_ tecta urbis sc. oculis, I, 299. + æquor, seu juga venatibus, III, 339 N. + pectus cuspide, IV, 292 N. + stagna Eridani, V, 156 N. + ruinas auro, VIII, 676 N. + _Metiscum_ ingentem demittere umbris, I, 437 V.L. + _Metus_ Deorum, I, 82 N. + inopinatus et magnus clamandi facultatem adimit, VI, 188 V.L. + non æquus in arctis rebus suasor, V, 478 N.; X, 597 sq. + _Meus_ dies, Mars, etc., I, 118 N. + Murrus, II, 562 N. + _meæ_ iræ, VII, 564 N. + _Mevanas_, IV, 544 V.L. + _Mevania_, IV, 544 N.; VI, 645 seq. N.; VIII, 456 N. + _Micat_ lingua, VI, 223 N. + igneus æther, I, 135 N. + serpens tergore, II, 547. + tremulo conatu, IV, 211 N. + _Micipsa_, II, 160. + _Migrantur_ regna Superis, VII, 431 N.; XIII, 266. + _Milichus_, III, 104 N. et V.L. [not. ad v. 97] + _Militum_ exercitia, VIII, 551 sq. N. + _Mille_ carinæ Trojam raptæ, III, 229 N. + _Milo_ Lanuvinus murali corona donatus, XIII, 364 sq. N. + _Mimas_ mons, III, 294 N. + gigas, cui inposita Prochyte ins. IV, 276 N.; XII, 147 N. + [XII, 147: nota ad h.l. non exstat] + _Minæ_ durant frontibus cæsorum, V, 673 N. + pelagi, XII, 157. + _Minantur_ cælo saxa, IV, 2 N. + observet pacta hospita, XVII, 77 N. + _minans_ servitium, XV, 589. + _Minax_ sonitus, XII, 140. + _minacia_ jussa, XI, 208 V.L. + _Minerva_, ad stagna Tritonidos paludis edita, invento Libyen + perfudit olivo, III, 322 sq. N. (Cf. _Tritonia_ et _Tritonis_.) + certat de pulchritudine cum Junone ac Venere, VII, 437 sq. N. + Hannibali auxilio venit et pugnat cum Marte, IX, 438... 485 N. + Cum Jove expostulat de furore Martis, IX, 526 seq. + ejus ægis, cassis, fulminei oculi, etc., IX, 441... 469 N. + adjuvat Argonautas, XI, 471 sq. N. + fulmine percutit Ajacem Oiliadem, XIV, 479 N. + ejus species, VII, 459 sq. N. + _Ministrare_ poenas, ut apud alios poetas poenis, velis, telis, + habenis, vitiis, II, 674 V.L. + bello, XII, 310. + _Minitantia_ fata, XIII, 170. + _Minoia_ tela, II, 107 N. + _Minor_ frontem, III, 42 N. et V.L. + Mars, IV, 265 V.L. + _minores_, posteri, VI, 550 N.; XVI, 44. + infantes, II, 491 N. + Superi fatis certasse, V, 76 N. + _minora_ periclo tela, X, 23. + _Minos_, ad cujus uxorem Pasiphaen Galbæ maternam originem + referebant, VIII, 470 N. + Dædalum in Siciliam persequens a Cocali regis filiabus occiditur, + XIV, 40 seq. N. + judex inferorum, XIV, 42. + _Minucius_ Rufus VII, 386 V.L. + dux temerarius, qui monita Fabii spernit, eoque absente pugnat + cum Poeno fugam simulante, ut ejus furorem alat, VII, 377... + 408, 494 sq. + æquato sibi cum Fabio imperio vincitur ab Hannibale, VII, + 513... 535. + a Fabio servatur, VII, 536... 729. + Fabium patrem salutat, VII, 730... 750. + perit in pugna Cannensi, IX, 561 sq. + _Mirabile_, seu _mirum_ quantum, VI, 620 N. + _Miscere_ pugnas, prælia, bella, certamina, I, 69 N., 266; II, 152, + 528; V, 302; IX, 233, 330; XIV, 521; XV, 673; XVI, 48. + agens Martem, XVII, 480 N. + campum, V, 434 N. + omnia et versare, VII, 141 N. + pocula, VII, 169 V.L. + se labori, XVII, 29. + facta dictis, XIII, 104. + studia, IX, 405. + urbis fata suis, II, 301. + murmura linguis, III, 305. + sidera ponto, XVII, 377 N. + caput cælo, IV, 742. + _mixta_ gemma poculis, XIV, 662 N. + cælo Ceraunia, V, 384 N. + murmura vana ventis, XII, 629 N. + _Misenus_ tibicen Æneæ, a quo dictus _Misenus_, seu _Misenum_ opp. + et prom., VIII, 538 N.; XII, 155 N. + _Misera_ bona, XI, 419 N. + _Miserescit_ etiam hostis, II, 653 N. + _Mitescit_ annus, XV, 502. + _Mitifica_ mens, XII, 474 N. + _Mitigare_ artus, VI, 93 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Mitis_ Iulus, Venus, VIII, 107 N. + fluvius, IV, 85 N. + Neapolis, XII, 27 N. + plaga, I, 213. + Campania, VI, 651 N. + manus, VIII, 75. + quies, VI, 97. + adspectus, VIII, 560. + flamma, XVI, 121 N. + Deus, VII, 239 N.; XIII, 320. + _mites_ cerastæ, III, 302. + Sarni opes, VIII, 537 N. + opes Hieronis, XIV, 653 N. + _mite_ et cognatum homini Deus, IV, 795 N. + decus dextræ, XIV, 148. + factum, VII, 711. + os, IX, 542. + flamen, IX, 358. + non _mitis_ Iberus, XVII, 641 N. + _Mittere_ in secula, populos, ora, etc., II, 511 N.; VI, 711. + sub Tartara mentem magnam, VI, 40 N. + se cælo, XI, 411. + somnum chelydro, III, 354. + equos citatos verbere, XVI, 423. + _Mobilis_ agger, IX, 240. + ala, IV, 148. + ira vulgi, VIII, 286 N.; XVI, 315 N. + _mobile_ pectus XVI, 146 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Moderamen_ lentum, VII, 15. + equi sero discere, XVI, 417 N. + _Moderari_ boves, IX, 572. + furori, XIII, 670. + planctu volatum, XII, 101 N. + turbatum profundum lyra, XI, 446 N. + _Modestior_ armis, XVI, 134 N. + _Modis_ Latiis resonat Helicon, XII, 412 N. + _Modo_, de tempore satis longo, XV, 90 N. + _Modulari_ sonos, XI, 465. + carmen, XIV, 472. + _Modus_ rei est, seu additur, III, 559; IV, 666 N.; VI, 107; VII, 12; + XVI, 224. + fati, I, 228 N. + auri, XI, 40. + _Moenia_, Alpes, XV, 509. + _Moestus_ Acheron, XIV, 243 N. + _moesta_ cura, VI, 551. + ira, II, 139. + _moestum_ marmor, seu ebur, I, 86 N. + _moestæ_ cupressi, X, 534 N. + _Moles_ montis, I, 128. + muri, XII, 108. + maris, III, 46 N.; IV, 322; XIV, 123. + scopulorum, I, 371; V, 301. + arboris, VI, 195. + viri, IV, 290; VI, 112; XV, 336. + Gigantum, XVII, 649. + corporis, V, 436; IV, 530. + Divorum, IX, 300. + feræ, III, 464; IX, 560, 571, 619. + equi, XVII, 556 N. + Martis, belli, III, 594 N.; XV, 136. + rerum, VI, 594. + ruentum, X, 212. + ruinæ, IX, 504; XVII, 424. + necis, XI, 309. + major Alpibus, XII, 71 N. + turrita, IX, 239. + juventæ, II, 154 N. + putris Alpium, III, 643 N. + magnas terra marique movere, XIII, 864 N. + _mole_ acti retorquere hastas, I, 641 N.; IV, 449 N. + tota se tulit, I, 497 N. + magna vexillum ferebat, V, 337. + tota tenebat tegimen, IV, 385. + sua perimere, XIV, 554 V.L. + tota laborare, XVI, 184. + prorumpere, VII, 681; XII, 39 N. + graviore certamina movere, VII, 569. + majori premere virtutem alicujus, XVI, 34 N. + ter gemina ruere, XV, 190. + invicta stat mens, XI, 207 N. + nivali æquatus, II, 313 N. + nova reparare campum, IX, 417 N. + adversa stat ductor, IV, 651 N. + _molibus_ claudere portus, ac mare inplere, II, 408 N.; IV, 295 + sq. N.; XIV, 645 N. + _Moliri_ populos, I, 645 N. + vias, IV, 788 N. + dextra, h.e. cædere, XIII, 48 N. + fulmine Alpes, V, 385 N. et V.L. + sagittas, robora, V, 385 N. + bella lacertis, XV, 17. + nova, II, 149. + aras, IV, 822. + letum ab ense, X, 5. + excidium, I, 13. + pestem, insidias, periculum, VII, 264 N. + facinus dextra, XI, 196. + certamina, XVI, 6. + triumphos, XVI, 631. + mare tridenti, XVII, 242 N. + cacumen proferre, V, 485. + prælia, XIII, 198. + _Mollis_ cura, XV, 703 N. + tactus, VI, 92. + ritus, XII, 31. + victus, XV, 54 N. + aditus, IV, 489 N. + _molle_ Zephyro, V, 466 N. + imperium, VIII, 57. + certamen, IV, 137. + _mollia_ jussa, XIV, 151. + dictu, I, 113 V.L. + crura superbi gressus adtollit, XVI, 443 N. + _mollissima_ mensæ canere, XI, 439 N. + _Mollitus_ amore, XIII, 118. + _mollita_ lympha flammis, XI, 418 N. + manus calathis, II, 70 N. + vis, XIII, 325. + pruina flammis, III, 482. + _Molossi_ canes, II, 689 N. + _Momentum_ rerum, VIII, 251 N. + _Monæsus_, VII, 604. + _Monent_ vates, oracula et dii, III, 181; IV, 120 N.; V, 117; + XVI, 140. + _monita_ somni, X, 372. + vatum, seu deorum, IV, 120 N. + _Monitor_ Deus, III, 219; IV, 723. + militum, VIII, 370 N. + _Monoeci_ saxa, I, 586 N. + _Monstra_ laudanda, ponæ, fidei virtutum, II, 650 N. + omnia a Terra genita, V, 111 N. + hominum, tellure sata et vix uno vulnere vitam reddentia, + V, 111 N. + Lernæa, II, 158 N. + clara, XVI, 133 N. + _monstro_ latet lumen Dei, XVII, 550 N. + _monstris_ languida corda, III, 504 V.L. + _Monstrant_ Dii, XVI, 591 N. + _monstrans_ feritate parentem, III, 360. + _monstrare_ futura, IV, 121. + _monstrata_ Garamantica, V, 364 N. + _Montes_ armorum, X, 548. + certantes cælo, XVII, 318 N. + _Montivagis_ cursibus infestare hostem, III, 546. + _Mopsus_, II, 89. + _Mora_ belli, I, 479 N.; VIII, 33 V.L. + capuli, I, 516 N. + æris, V, 319 N. + una, XIII, 153 N. + _moram_ eundi non passus, XII, 472 N. + non _mora_, quin, XIV, 580 N. + _moras_ leti proferre, trahere, producere, II, 597 N. + _Morantur_ claustra, XIII, 108. + prodigia Parcas, V, 75. + iræ, XV, 483. + patriam, X, 384 N. + _Mordax_ cura, I, 85 V.L. + _Mordet_ ora frenis, VII, 68 N. + cornus tegmina, X, 117. + dolor, cura, invidia, VII, 271 N. + fibula, VII, 624 N. + hastam, V, 332 N. + humum, V, 526 N.; XV, 380. + ripam amnis, IV, 350 N. + _Morgentia_, seu _Morgantia_, XIV, 265 N. et V.L. + _Moribunda_ inanus lora retentat, IV, 210 sq. N.; X, 199. + _Morienti_ lumine, XVII, 456. + _morientium_ prædictiones ratæ, IX, 134 sq. N. + _mortuos_ revocare ad vitam, seu conclamare, II, 647 N. + laudare, X, 568 sq. N. + eorum corpora condire et in patriam mittere, XIII, 459... 464 N., + 475. + eos tractandi et sepeliendi varia genera, XIII, 468 sq. N. + iis tumulus erigitur in campo Martio, XIII, 659 sq. N. + cum armis artisque suæ instrumentis cremantur, XIII, 693 N. + _Morinus_, VII, 605. + _Mors_ suprema, extrema, ultima, V, 416 V.L. + inhonorata, inhonesta, ingloria, ignobilis, turpis, ignava, + III, 123 N.; IV, 605; IX, 512; XIV, 607, 632. + pulchra, honesta, honora, egregia, II, 705 N.; III, 123 N.; + IV, 508 N., 671 sq.; XVII, 260 sq. + in undis dira, IV, 669 sq. N.; XVII, 559 sq. N. + comes Furiæ, II, 548. + æquat divites egenis, V, 264 sq. N.; XIII, 777. + circa decem inferorum portas errat, XIII, 561. + vasto pandit cava guttura rictu, II, 548 N.; XIII, 560 N. + _mortis_ timor, II, 223 seq. N., 576 N.; XIII, 883 sq. + necessitas, III, 134 sq. N.; V, 406 N. + color occupat artus, VI, 409 N. + _mortem_ longam sibi facere æquore, XIV, 478 N. + _morte_ permixta, IV, 590 N. + injecta tegere, VI, 32 N. + sua perimere hostem, XIV, 554 N. + in _morte_ adhuc conspicua virtutis signa, V, 669 sq. N. + ut in vita, conjungi cupiunt amici, IX, 408 sq. N. + _mortes_ sævas exceptare per pectora, IX, 369 N. + _Morsus_ famæ, doloris, curæ, invidiæ, VII, 271 N. + necis, XIII, 274 N. + telluris, V, 526 N. + _morsus_ (plur.) tenaces, XIV, 327 N. + mentis edunt te, XVII, 344 N. + loricæ resolvit fibula, VII, 624 N. + _Mortalis_ animus, II, 316 N. + hostis, II, 339 N. + _mortales_ curæ, I, 85 V.L. + _Mos_: sine _more_ ruere, X, 31 N.; XII, 449 V.L.; XVII, 588 V.L. + _more_ aliquid facere, XII, 449 V.L. + _Mosa_, XV, 727. + _Motare_, v. _Mutare_. + _Motus_ avidus esse, I, 56 N. + _Motye_, XIV, 273 V.L. + _Movere_ certamina, I, 6; II, 430; VII, 569; IX, 282. + arma, II, 352. + bella, IV, 780. + furores, X, 49. + Martem, XVII, 87. + pontum, I, 37. + signa, IV, 276 N.; IX, 210. + fora voce, I, 441 N. + extrema miseris, XIII, 97 N. + soporem, XIII, 257. + _movet_ taurus signa, V, 314 N. + _motum_ cælum, III, 205 V.L.; XV, 145. + _Mucius_ Scævola, VIII, 386 sq. N. + _Mugit_ ara, VII, 50. + Aufidus, VIII, 629. + Olympus, XI, 518 N. + sacerdos, XII, 323 N. + _Mulcare_, v. _Mulctati_. + _Mulcere_ membra sopore, III, 170 N. + tristia somno, VII, 293. + labores, IV, 748 N.; XII, 220 N. + dolores, XIII, 396. + questus, X, 615. + pectora, XVII, 46. + leænas, I, 406 N. + incendia undis, VI, 163. + vulnus, V, 368 N.; VI, 92; XIII, 455. + monendo, XII, 692. + pocula succis Lyæi, VII, 169 N. + silvas cantu, XIV, 472 N. + colla manu, XVI, 237. + _mulcet_ ver rura sereno, XII, 4 N. + _Mulciber_, IV, 668; XII, 141. + victor XVII, 101. + _Mulctati_, seu _multati_ et _mulcati_ cæde, X, 462 V.L. + _Mulctra_ fluxit mero, VII, 190 N. + _Multifida_ flamma, XIV, 420 N. + _Multiplex_ proavis, V, 543 N. + linum, III, 271 N. + aurum, h.e. lorica, multis aureorum annulorum nexibus ornata, + X, 114 N.; XVI, 582. + _Multus_ in ira, XIV, 530 V.L. + avus præfulgebat titulis, IV, 497 N. + micat serpens, II, 547. + _multa_ cervix, XVI, 362 N. + nox, II, 503. + _Munda_, Emathios Italis peritura labores, III, 400 N. + _Mundus_ pro terra et cælo, III, 611 N.; XII, 336 N.; XV, 145 N. + pro Superis, XII, 336 N. + ejus imperium sorte diviserunt Jupiter, Neptunus et Pluto, + XVII, 37 N. + origo, XI, 453 sq. N. + _Munimina_ ærata, XIV, 158. + Graia, XII, 41 N. + _Munitus_ in prælia pelta, II, 80. + _Munus_ humandi, II, 265. + inane peremtis, X, 536 N. + tenebrarum, XV, 625 N. [not. ad vv. 621 seq.] + _munera_ Bacchi, VII, 748 N.; XI, 286. + _Muralis_ ictus, VI, 269 N. + turbo, IX, 568 N. + fossa, VIII, 553 N. + _muralia_ tormenta, VI, 213. + _Murex_ auratus, IV, 324. + pinguis, X, 570 N. + Sarranus, XV, 205. + acutus, scopulus, XVII, 276 N. + pictus, XIV, 658 N. + _Murgantia_, XIV, 265 V.L. + _Murmur_ Cori, I, 469. + cæli, XII, 685. + tubæ, V, 12. + fractum in casside, I, 532 N. + fatidicum, III, 680 V.L. + altum, III, 698 N. + cantus, VI, 669. + arcanum, XIII, 428. + aquæ, IV, 224 V.L. + _murmure_ deficiens, X, 456 V.L. + _Murmurat_ alta domus strepitu, XI, 280. + _Murranus_, IV, 529; V, 172. + _Murrus_, I, 377 sq.; II, 556 sq. + _Murus_ miseris magnus ruit, II, 576 N.; XVI, 68 N. + feræ, IX, 602. + _Musæ_ sacra ferunt Domitiano, III, 620 N. + _Musarum_ invocatio, I, 3 N.; IX, 340 sq. N. + _Musco_ virentia antra, XV, 775. + _Mussat_ Virrius, XIII, 261. + _Mutabilis_ hora, III, 141 N. + _Mutare_ et _motare_ pro _movere_ et _nutare_, VI, 234 V.L. + tegimen, I, 528 N. + jugum terris, III, 227. + hostem, V, 286 N. + mortem obposito pectore, XIII, 657 N. + saltu ramos, VII, 673 N. + ex sese nomina terræ, XII, 360. + gemitus mugitibus, XIV, 214. + casas marmore, XIV, 464. + solum sceptris, VII, 562. + _mutatus_ mentem, tela, membra, V, 491 N., 500; VII, 425. + _mutata_ mors, XII, 265 N. + in faciem, X, 85. + _Mute_, XIV, 273 V.L. + _Mutina_, VIII, 591 N. + _Mutus_ lictor, X, 638. + _muta_ arena, VIII, 126 N. + _mutum_ ævum, III, 579 N. + _muta_ agmina, XV, 615. + _Mutyce_, XIV, 268 N. + _Mycenæus_ rector, XV, 277 N. + _Mycene_ Agamemnonia gratissima Junoni tecta, I, 27 N. + _Mycenæ_ magnæ invasere Trojam, VIII, 620 N. + _Mygdonia_ tibia, VIII, 504 N. + _Myle_, seu _Mylæ_, XIV, 202 N. + _Myrice_ nympha, III, 103 N. [not. ad v. 97] + _Mysteriorum_ Cybeles silentium, XVII, 22 N. + + + N + + _Nabis_, XV, 672 V.L. + _Naïdes_ passim scribendum pro _Naiades_, V, 21 V.L.; VI, 289. + quævis Nymphæ, XV, 772. + _Nam_ et _namque_ græce et insolenter positum, XI, 291 V.L.; XIII, + 468 N. + _Nancisci_ nullam thalamis, VIII, 193 N. + _Nar_, VIII, 451 N. + _Nare_ mersa canis, X, 78 N. + sagax Umber, III, 296 N. + _Nare_ pro volare, III, 662 N., 683 N. + _Naritius_, v. _Neritius_. + _Narnia_, VIII, 458 N. + _Nasamones_, I, 408 N.; II, 62; III, 320; XIII, 481; XVII, 246 N. + _Nasamonias_ Harpe, II, 117 V.L. + _Nascitur_ ferrum e corpore, V, 452 N. + in secula virtus, VIII, 371 N. + _nascuntur_ tecta, XIV, 309 V.L. + _nasci_ bis posse non datur, XV, 64 N. + _natus_ Marti, seu ad bellum, III, 335 V.L.; XV, 461. + _nata_ dextera urbi, VI, 340 N. + _nascenti_ addita fata, II, 224 N. + _Nasica_, v. _Scipio_. + _Nasidius_, XV, 450 V.L. + _Nassæ_ descriptio, V, 48 sq. N. + _Nantant_ arva sanguine IV, 162 N., 749; XII, 674. + nidi halcyones, XIV, 275. + oculi parva luce, II, 122 N. + _natabat_ bonis mens ægra, VII, 726 N. + _Natura_ loci, IV, 91 N. + _Naufraga_ porta, XIII, 541. + Syrtis, XVII, 634. + ossa, XIV, 634. + _Naufragio_ se armare, XIV, 545 N. + _naufragia_ invadere, III, 321 N. + _Naulocha_, XIV, 264 N. + _Nauticus_ clamor, XI, 487 N. + _Nava_ femina, I, 562. + manus, XVII, 125 N. + rudimenta, _nava_ I, 549 V.L. + _Navis_ tutela, seu præsidium, et insigne, seu +parasêmon+, XIV, + 410 N., 437 V.L., 542 N. + _naves_ sex ordinibus, XIV, 574 N. + deductæ et subductæ, II, 407 N. + abscondunt, tegunt, operiunt mare, II, 421 V.L.; XVII, 49 N. + per terram tractæ, XII, 443 sq. N. + quo ad eas parandas instruendasque pertineant, VI, 350 sq. N. + _Ne_ pro _ne quidem_ et _nedum_, V, 410 N. + pro _nonne_, VII, 148 N. + _Nealces_ imperator, IX, 226. + _Neapolis_, III, 256 N. + olim Parthenope dicta, VIII, 534 N.; XII, 33 sq. N. + mitis, ejusque otia Musis hospita, portus, gymnasia, etc., + XII, 27 sq. N. + _Nebris_ Bacchi et Baccharum, III, 395 N. + _Nebrissa_ urbs, III, 393 N. + _Nebrodes_, XIV, 236. + _Nebula_ veneni, VI, 282. + _Nebulosa_ saxa, I, 586 N. + _Necopina_ sors, IX, 98. + _Nectarei_ favi, XIV, 199. + _Nectere_ alicui catenas, XI, 240 V.L. + dolos, III, 233 N.; VI, 326. + _Nefas_ avertere, III, 126 N. + velle, IX, 125 N. + _Negant_ fata depellere dedecus, I, 107. + _negare_ somnum naturæ, I, 245. + victori corpus spoliare, I, 520. + exstingui, IX, 534 N. + _negatur_ ei intravisse, XII, 490 N. + gressibus humanis Alpium transitus, XVII, 501. + _negatus_ famæ, I, 393 N. + _Neglecta_ mensa, I, 613 N. + urbs diis, II, 657 N. + _Neleia_ mella XV, 456 N. + _Nemeæ_ pacator, II, 483 N. + _Nemeæus_ leo, III, 33, 34 N. + _Nepe_, _Nepet_, _Nepete_, _Nepesini_, VIII, 489 N. + _Nepotibus_ tradita arma, I, 18 N. + in seros _nepotes_ venire, IV, 399 V.L.; VI, 636 N. + _Neptunia_ freta, III, 50. + regna, XIV, 363. + _Neptunicola_ Telon, XIV, 443 N. + _Neptunus_ rubescit, XII, 574. + favet Scipioni, XV, 18 sq. N., 159 sq. N., 253 N. + tauro placatur, XVII, 50 N. + tempestatem inmittit Hannibali, XVII, 236 sq. N. + in imo maris residet, XVII, 236 N. + perlabitur æquora curru, III, 410 N. + placidum caput extulit undis, VII, 255 N. + [nota ad h.l. non exstat] + _Nereia_ turba, VII, 416 N. + _Nereidum_ antra et chorus, III, 413; XIV, 222. + eæ belluis marinis vehuntur, XIV, 570 N. + _Nereus_ evolvitur antris, III, 49. + inmugit, IV, 298 N.; XIV, 18 N., 414. + expavit lumina, XVII, 624 N. [nota ad h.l. non exstat] + tridenti movet vada, III, 53 N. Cf. XV, 240. + _Neritia_ proles, II, 317 N. et V.L. + Meninx, III, 318 N. + _Neritos_, II, 317 N. et V.L.; XV, 305 V.L. + _Nero_ C. Claudius, VIII, 412, 413 N.; XII, 483. + Hasdrubalem vincit ad Metaurum, XV, 544, 823. + _Nervo_ intento adsignare sagittam, XIV, 398 N. + _nervi_ adducti, I, 334 V.L. + Oeagrii, V, 463 N. + sonantes, II, 91 N. + trementes, II, 467 V.L. + _nervis_ subtexta tegmina, IV, 291 V.L. + _Nescit_ pati, XVI, 284. + _Nescius_ miserescere, vinci, turbari, etc., II, 653; III, 548; + IV, 83; X, 216, 490. + _Nessus_ turriger, XIV, 500 N. + _Nestor_, v. _Neleia_ et _Pylius_. + _Netum_, XIV, 268 N. + _Nex_ aufertur alicui, II, 634 N. + _Nexilis_ squama loricæ, V, 140 N. + _Nexu_ elisus leo, III, 33 V.L. + _Ni_ pro _ne_, I, 374 N. et V.L. + _ni_ cuncta condiderim uno tumulo, tum opto, etc., XV, 538 sq.; + XVI, 695 sq. + _Nicias_, XIV, 281... 286 N. + _Niger_ metus, etc., III, 211 N. + somnus (seu mors), VII, 633 N. + _nigra_ umbra, V, 484. + _nigrum_ os Invidiæ, VIII, 290 N. + _nigri_ elephanti, III, 463 V.L. + venti, III, 524 N. + _nigræ_ res inferæ, I, 119 N.; VIII, 116 N. + _Nigrans_ dorsum elephantis, IV, 618 N. + caligine, IV, 306. + corpus Phoebo, IX, 225. + procella, XII, 620 N. + profundum, XVII, 257 N. + _nigranti_ sulco spumantia cærula, XIV, 380 N. + _nigrantes_ nubes, II, 659. + alæ Boreæ, XVII, 248. + pulvere, III, 407. + globi, IV, 441. + _Nihilum_; non pro _nihilo_ est mihi foedera rumpi, II, 494. + _Nili_ septem ostia, I, 197 N.; III, 265 N. + _Nilotica_ Memphis, XI, 430 N. + _Nimbosi_ montes, III, 195. + vertices, III, 417. + _Nimbus_ arenæ, X, 229. + pilorum s. telorum, I, 311 N.; V, 215; IX, 311, 580; XII, 177. + _nimbis_ horrescit tempestas, I, 134. + _Nimii_ pecori soles, XV, 705. + ruunt, XVI, 342. + _Nimirum_, XII, 71 N., 633. + _Niphates_, XIII, 765 N. + _Nisu_ ingenti raptum, I, 449. + ægro scandit, I, 495. + acri se concitat, I, 531 N.; V, 234; XVI, 542. + unanimo funditur, V, 214. + vincit magnos artus, VI, 306. + dubio vestigia trahit, I, 554 N. + ægro ad prælia, II, 518 N. + doloris adjutus, V, 326 N. + nocturno, I, 64 V.L. + _Nitescit_ seges, IX, 361 V.L. + virtus duris, I, 533. + _Nitet_ æther purgatus discussis nubibus, XII, 638. + collum, XIII, 780. + læna, XV, 421. + decus fronte, XII, 228. + patre linguaque, VI, 19 N. + flore primo, VI, 65. + _nitent_ dumi cæde, capilli unguentis, etc., V, 459 V.L. + _Nititur_ virtus ad laudem, IV, 604 N. + subire, I, 490; V, 67 N. + magnum, XVII, 454. + _nituntur_ frustra monita, XVII, 85. + _nitens_ in limine primo stat, V, 26 N. + _Nivalis_ fulgor, XVI, 471. + Pyrene, I, 486. + _Nivea_ aqua, arma, etc., IV, 533 V.L., 543 N.; VI, 664; VIII, 480; + XII, 243. + _Noæ_ et _Noæi_, XIV, 266 V.L. + _Nobilis_ arbor succo, III, 310. Cf. I, 77; II, 612. + _nobile_ nomen damnis, III, 356, 585. + _Nobilitas_ poenæ, VI, 114. + _Nocturnæ_ Mænades Lyæo, III, 395 N. + turres, I, 580 N. + _Nodosa_ clava, II, 246. + _Nodus_ aureus, seu circulus capillorum, IV, 202 N. + _nodo_ adjuta, seu inpulsa lancea, I, 318 N.; IV, 289 N.; VII, 656; + XIII, 160. + dira trabs, IV, 282 N. + religare crines, II, 78 V.L.; XV, 26 N. + _nodis_ texta lorica, II, 401 N. + _Nola_, VIII, 534 N. + ibi primum victus Hannibal a Marcello, XII, 161... 294 N. + _Nomades_, gens inscia freni et bellatrix, I, 215 sq. N. + cum pecore et mapalibus vagantur, II, 441 sq.; III, 290 sq. + pro Numidis, XVI, 116, 154 et alibi. + _Nomen_ nunc Ardea (tantum est) I, 293 N. + Regulus, VI, 478 N. + Iberi, V, 161 N. + lacrimabile Latio, IV, 729 N.; XV, 384. + Sidonium fractum, XVII, 369. + Ledæ, XIII, 44 N. + Libyæ, XVI, 660 N. + superbum, V, 78 N. + magnum, VIII, 439 N.; XII, 470 N.; XVII, 60 N., 303, 492. + vacuum sine corpore, X, 582 N. + sibi quærere, seu condere, II, 311 V.L.; III, 71 N. + dare cui, II, 699; XVI, 632. + ei est in armis, XIII, 98 N. + _nominis_ expers turba, X, 28 N. + _nomine_ solo nota fides, I, 329. + leti nil queror, XIII, 691. + retinere ruentem molem, XVII, 151 N. + de tanto cinis restat, I, 600. + sine, seu parvo _nomine_ gens, etc., IV, 265 V.L.; VIII, 508 N.; + IX, 373 N.; XII, 317; XIII, 5 N.; XIV, 267. + _sub nomine_ mors, IX, 373 N. + magno moles, XVII, 60. + pari ductor, XVII, 374 N. + _nomina_ Laurentia, I, 669 N. + parta triumphis, I, 610 N. + nulla nunc Trebiæ VII, 148 N. + amittunt Cannæ, X, 30. + belli confecti, XV, 341 N. + dare Baccho, XIV, 24 N. + tueri, IX, 353. + tot premit gurges, VI, 298 N. + multa Dei, I, 93 V.L. + occisorum hostium a poetis recensentur, I, 437 seq. N. + militum noscit et ciet dux, I, 454 N.; IX, 245 sq. N. + _Non_ sum... si, etc., IX, 111 V.L. + _non_ ita, XI, 185 N. + _Noscere_ et _nosse_ lucos silentes, XVII, 22 V.L. + _Noster_ Mars, I, 118 N. + pro _meus_, VI, 292 N. + _nostri_ Æneadæ, XVII, 289 N. + _Notus_ intorquet nubem, XII, 661. + ducit, I, 288 N. + _Notus_ Marti, III, 335 V.L. + _nota_ juvencis fistula, II, 445. + _notior_ Gradivo, XII, 221. + _Novare_ pila, IV, 12. + _Noverca_ Alcidæ, III, 91 N. + _Novisse_ senectam, I, 227. + solas manus condentum, III, 19. + sacra juga et lucos, XVII, 22 V.L. + pacem, II, 485; XVII, 615. + _Novus_ Titan, XIV, 344 N. + _novus_ doloris et dolori, VI, 254 V.L. + _Nox_ longa pro morte, II, 574 V.L.; V, 242 N.; VIII, 140; XIII, 129. + pro somno, II, 563 N. + pro concubitu, II, 503 N.; III, 429 N. + inlunis, XV, 616 N. + Stygia, V, 242 N.; IX, 45. + somni genitrix, XV, 612 N. + Stygia circumvolat umbra animas, IX, 45 N. + sinu atro condit terras, XIII, 254. + a medio cursu se flectit, XIII, 413. + media, XIII, 419 sq. N. + _noctis_ amictus, V, 36 N.; XII, 613; XV, 284. + [nota ad V, 36 non exstat] + horæ, XII et IV vigiliæ, IV, 89 V.L.; VII, 154 seq. N. + descriptio et imago, IV, 724; V, 24; VIII, 164 sq.; XV, 284 sq., + 612 sq., 809. + Dii, VIII, 100, 140. + currus, V, 24 N. + nigrantes equi XV, 285 N. + _nocti_ descendere, XIII, 708 N. + _noctem_ obire, II, 574 N. + _Noxa_, I, 41 N. + _Noxia_ bis tela, I, 322 N. + _Nubæ_ exusti, III, 269 N.; IX, 224 V.L. + _Nubes_ apium, VIII, 636 N. + telorum, I, 311 N.; II, 37; IV, 551; XVII, 66 N. + pulveris, II, 174 N.; IV, 94; XIV, 210. + belli, I, 311; V, 379 N.; XVI, 650. + Laconum, VI, 336 N.; VII, 84 N. + cladis, VI, 590. + frontis, VIII, 611 N. + _Nubifer_ Eurus, X, 322. + mons, IV, 2. + _nubiferum_ caput Atlantis, I, 203. + _Nubilus_ Auster, XVII, 247. + _Nubivagus_ meatus, XII, 102. + _Nuceria_, VIII, 532 N.; XII, 424. + _Nucræ_, VIII, 564 N. + _Nudare_ latus, XI, 318. + membra, I, 306 V.L. + terga fugæ, et fuga, XVII, 444 V.L. + ora, IV, 335. + penates, XII, 315. + rapina terras fretumque, XIV, 689. [recte 688] + ratem ductore, XIV, 452. + _nudat_ montem silva, III, 640 N. + Auster unda Syrtim, XVII, 247 N. + _nudatus_ casside, XV, 658 N. + _Nudipedalia_ sacra, III, 28 N. + _Nudus_ famæ, et opum, IV, 606; XIV, 343. + ensis sine fraudibus, I, 219 N. + equus, II, 349 N. + conatus, XIII, 161. + _nuda_ fuga, IX, 83. + thorace, XIII, 226. + frenis, IV, 313 N. + telis, XVI, 47 N. + virtute, XVI, 171 N. + _nudum_ certamen, VI, 46 N. + _nuda_ ab hoste litora, XVII, 207. + terga, IX, 102. + _Numana_, VIII, 431 N. + _Numen_ et _numina_ Dei, I, 93 N. et V.L.; IV, 739 N. + populis Fides, I, 329. + tacitum, II, 486. + amicum ferre, I, 512 N. + arbor habet, III, 691 N. + ab arte datum, XIV, 663. + _numina_ bis capta, I, 43 N. + _Numerare_ avos, I, 73; II, 4 V.L. + multa imagine vetustum patrem, V, 365. + annos, XV, 137 N. + _Numero_ latet virtus, I, 312. + _ad numerum_ plaudere cærula tonsis, VI, 363 N. + cætras plaudere, III, 348 N. + _Numerosa_ cædes, X, 171. + _Numicius_, seu _Numicus_, stagna Laurentia, I, 666 N.; VIII, 28 N., + 179 seq. + excipit Annam et Æneam, I, 666 N.; VIII, 28 N., 179, 201 N. + [VIII, 201 N.: vid. VIII, 25... 201 et notae] + _Numidarum_ equi infreni, I, 215 N. + ars pugnandi, IV, 315 sq. N.; IX, 242 seq. N. + ad Romanos transfugiunt et mox aversam eorum aciem adoriuntur, + X, 185 seq. N. + _Numitor_, XIII, 194. + _Nuper_, de tempore satis longo, XV, 90 N. + _Nursia_ habitata pruinis, VIII, 417 N. + _Nurus_ Iliacæ, III, 151. + _Nutamine_ tremulo vibrant pennæ, II, 399. + _Nutat_ caput utroque, VI, 234 N. et V.L. + belua, IX, 241 N. + _nutant_ cristæ, I, 460 N., 501; IV, 353; XVII, 392. + silvæ, V, 613. + moenia Romæ, X, 589. + _Nutrit_ humus fetus chalybis, I, 230. + gloria causam leti, VI, 26 N. + fortuna decus, XVI, 29 N. + bella metallo, VIII, 616. + umbras fluvius, IV, 679. + furores, I, 79; VII, 497. + favore, XII, 375. + mons divortia fontis, XIV, 236. + _Nutus_: sub _nutu_ alicujus esse, IV, 712; XVII, 145. + in _nutu_ positum, XIV, 668 N. + _Nymphæ_ Casinæ, XII, 527 N. et V.L. + Anienicolæ, XII, 751 N. + _Nysæus_ palmes, VII, 198 N. + _Nysæa_ cacumina, XII, 160 N. + + + O + + _Obcumbere_ alicui, V, 261 N. + _obcumbit_ letum, XIII, 380. + _Oberrat_ Mæandrus sibi revolutus, VII, 140. + _Obfert_ se victoribus, II, 325. + _oblata_ secundare, VIII, 228 N. + _Obfulget_ omen, XIII, 114. + _Obfusa_ tunc per aures vox, X, 365 V.L. + _Obit_ omnia visu, III, 160. + conjux, quidquid duro sine Marte gerendum, III, 353. + noctem, et mortem, II, 574 N. + obvius densos hostes, V, 644. + nomina ferro, XVII, 492 N. + ensis Ufentem, IV, 342; XVII, 492 N. + _Objectare_ caput telis, III, 121; XV, 39. + _Oblatrat_ Senatum, VIII, 249 N. et V.L. + _Obliquat_ amnis ripas, XV, 622. + _Obliquus_ sinus, XIII, 139. + Mars, XVI, 54 N. + visus II, 621 V.L. + _obliqui_ equi, II, 170. + _obliqua_ lumina, IX, 461 N. + _Oblitus_ sui dulcedine cædum, IV, 422. + _oblita_ veneni serpens, III, 301. + _obliti_ Divum, I, 694 N. + _oblitæ_ Ditem animæ, XIII, 559. + _Oblivia_ populis referens Lethes, I, 236 N. + mentis potat, XIII, 555 N. + tædæ, II, 628. + dant curis, IV, 724. + _Obnixi_ bella torquent venti, VII, 571 N. + torquent obices, XIII, 252 N. [in V.L.] + _Obnubere_ veste caput, XI, 257. + _Obpetere_ in bello, IV, 508 N. + letum, XV, 336. + _Obponere_ currum obliquum in circo, XVI, 395 N., 407. + _Obpositus_ membrorum, X, 211. + _Obruit_ arma bello, VI, 24 N. + Titan Hesperum, XII, 649 N. + semina belli, I, 653 N. + _Obscoenus_ vultur, XIII, 472. + _obscoena_ alvus, VI, 199; XV, 87 N. + _Obscurus_ mittitur ad umbras, XV, 386. + _obscura_ sedendo tempora agere, III, 578. + _Obsepta_ viarum, XII, 110. + _Obsidet_ Atlas æquor, I, 200. + bubo limina, VIII, 634. + ignis nares, VII, 358. + _obsessæ_ campo squalente Fregenæ, VIII, 475. + _Obstringunt_ animas patriæ, X, 447. + fidem obsidibus, X, 490. + _Obstruere_ aures, XII, 211; XVII, 84. + portas ariete, XII, 40. + _obstructas_ portas cadavere replere, XI, 198. + _Obtectus_ senium, XV, 667 N. + _Obtendere_ lucem pulvere, X, 227 N. + manum fronti, XIII, 341. + _obtendent_ Bactra pharetras vacuas, III, 613 V.L. + _Obtrectare_ laudibus, XVI, 607. + _Obtusæ_ clamore fauces, IV, 413. + aures murmure tubæ, XI, 289. + _Obtutus_ caligat in altis saxis, III, 493 N. + _obtutu_ torvo defixus, XVII, 184. + sub _obtutu_ acri vultus moesti, XVII, 342. + _Obvius_ surgenti Phoebo mons, III, 481 N. + _obvia_ rupes cautibus, III, 635 N. + arma adire, IX, 272 N. + _Obusta_ trabs, IV, 282; X, 159. + _Occasus_ patriæ, VI, 595. + _Occiduus_ sol, I, 145. + _Occupat_ saltu, II, 198 N. + hasta, seu ictu voces, etc., V, 237 N., 520 N.; IX, 569 N.; + X, 197 N.; XVII, 469. + color mortis, VI, 409. + claustra manu, X, 335 N. + prior Voluptas, XV, 32 N. + Conf. _prævenire_ et _prævertere_. + _Occursante_ flatu, IX, 506. + _Oceanus_ terram circumfluit, XIV, 347 N. + pater omnium deorum, fluminum ac rerum, XIV, 349 N. + cæcos relaxans fontes ingruit torrentibus undis, III, 52. + _Ocni_ domus, VIII, 599 N. + _Ocreæ_ in sinistro pede, III, 279 N.; VIII, 419 N. + _Ocris_, X, 32 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Oculi_ lascivi et mobiles Voluptatis, XV, 26 N. + produnt sensus animi, VI, 384 N. + natantes, seu dubitantes moribundi, ebrii et dormitantis, + II, 122 N.; X, 153 N. + lassati, victi, consumpti navitæ æquoribus adspectu cæli + renovantur, III, 539 N. + crepti vento, IX, 501 N. + _Odones_, Thraciæ populi, IV, 776 V.L. + _Odoratum_ saxum, XIII, 475. + _odorati_ Indi, XVI, 647 N. + _odoratæ_ uvæ, VII, 191 N. + _Odoriferi_ flores, XVI, 309. + _Odrysius_ Boreas, VII, 570 N. + _Odrysia_ tellus, IV, 431 N. + _Odrysiæ_ telluris equi, XIII, 441. + _Oea_, III, 257 N. + _Oeagrii_ nervi, V, 463 N. + _Oebalii_ nepotes, XII, 451 N. + _Oenea_ stirps, XIII, 31 N.; XV, 308 N. + _Oeneæ_ domus, III, 367 N. + _Oeneo_ irata Diana, XV, 308 N. + _Oenotri_, non _Oenotrii_, VIII, 46 N. + _Oenotria_ jura, I, 2 N.; VIII, 46 N. + bella, II, 57. + tellus, XV, 522; XVII, 433. + arva, XVI, 685. + _Oete_, Herculis rogo nobilitata, III, 43 N.; VI, 452, 453. + _Oiliades_ Ajax, XIV, 479 N. + _Olivæ_ canentis ramum prætendere, XIII, 69. + _Olores_ moribundi canunt, XI, 438 N. + Veneris, VII, 441 N. + Eridani et Caystri stagnis inmobili corpore remigant, XIV, 189 sq. + _Olympica_ certamina, I, 224 N.; XV, 210 sq. N. + _Olympus_ serenatus, XII, 665. + obscurus, XVI, 38. + _Omina_ insunt principiis, I, 342 N. + firmare, XVI, 260. + tristia vertere in stirpem, etc., II, 54 N., 379 N. + clamore salutare, II, 411 N. + firmant Dii, IV, 127 N. + dubia et ancipitia, IV, 105... 133. + fausta, III, 217 N.; XIII, 114 sq.; XV, 139 sq.; XVI, 118 sq., + 586 sq.; XVII, 52 sq. + sinistra, I, 535 sq.; II, 584 sq.; IV, 105 sq.; V, 59 sq. N.; + VII, 48, 50 N.; VIII, 624... 635 N.; XII, 642 N.; XIII, 130 sq., + 819; XV, 364 sq. N.; XVI, 264 sq. + _Onerat_ aras donis, III, 15 N. + pectora promissis, XVII, 575 N. + _oneratus_ epulis, XI, 312. + _Onobala_, XIV, 271 V.L. + _Opaca_ vita, I, 395 N. + _Opacat_ tempora pinus, XIII, 331. + _Operatur_ fuso, textis, Musis, sacris, II, 70 N. + Jovi, II, 674 N. + Bellona regendis frenis, IV, 438 N. + _Opertus_ rex inferorum, XIII, 429 N. + _opertum_ mare navibus, II, 421 V.L.; XVII, 49 N. + _Opes_ solis occidui, I, 145. + Tagi, II, 404 N. + longæ pacis, II, 601 N. + mites, XIV, 653 N. + Rhodani auget Arar, III, 451 N. + _opem_ variam rerum ferre, VI, 359 N. + _Opima_ tertia Tonanti sublimis tulit Marcellus, I, 133 N. + a quovis milite referri poterant, V, 166... 168 N.; XV, 363. + cædes, IX, 430 N. + mensa, XI, 280. + pax, XVI, 683 N. Cf. XIV, 142 N.; XVII, 298 N. + [XVI, 683: nota ad h.l. non exstat] + _Opiter_, X, 33. + _Optare_ (h.e. eligere) subsidium in rebus arctis, XIII, 689 N. + _optantur_ hiatus terræ, IV, 330 N. + _Opus_ insani Mavortis, VI, 6 N. + _Oræ_ clipei, V, 521 N.; XV, 754 N. + _Orando_ fingere mentes, I, 441 N. + _orantum_ squalor, I, 631 N. + _Oratorum_ adventus, II, 272. + _Orbis_ certatus, XVII, 337 N. + Hesperius, XVI, 659. + clipei, IV, 326. + Lunæ, III, 67. + _orbes_ contortos resolvens anguis, VI, 228. + (oculorum) elisi, IX, 400 N. + nidi, XII, 59. + sinuati militum et gurgitis, IV, 317 N.; XIII, 27. + [not. ad v. 315] + in _orbem_ exercent artes aurigæ, XVI, 401 N. + per _orbem_ lævum fallaci gyro secare campum, II, 170 N.; + VII, 644 sq. + _Orbita_ solis, X, 539; XVI, 295 N. + _Orbus_ partem visus, IV, 535 N.; XIII, 726. + _Ordiri_ arma, I, 1 N. + fundamenta, XV, 417. + _Ordo_ ævi, III, 630 N. + _ordines_ bis terni ratis, XIV, 574 N. + _Orestes_ Sarmaticus, _Orestæ_ et _Orestis_, XV, 313 N. + _Orgia_ trieterica, IV, 776 sq. N. + nocturna et arcana, III, 393 sq. N. + _Oricon_, XV, 293 N. + _Origo_ materna Pyrrhus, XIV, 94. + _Orithyia_, VIII, 514 N.; XII, 526. + _Ornus_ ferrata, I, 337 N. + _Ornytos_, XIV, 478 N. + _Orphei_ lyra et mors, III, 620 N.; XI, 459... 480 N. + cantus, vis, I, 96 N. + inter Argonautas et celeustes fuit, XI, 469 sq. N. + descendit ad inferos, XI, 472 sq. N. + pugnavit cum Argonautis adversus Cyzicum, XII, 398 sq. + _Orphitus_, V, 166 N. + _Orsua_, v. _Corbis_. + _Orthanes_, seu _Orthanus_ Deus, III, 395 V.L. + _Orthrus_ inlatrat faucibus Orci, ac morsu petit sceleratas mulieres, + XIII, 845 sq. N. + _Ortygia_, XIV, 2 N., 53 N., 181 N., 515 N. + _Os_ villosum leonis, II, 194. + amnis, XVII, 9 N. + ora vatum, XIV, 29. + _ora_ puer, VIII, 464. + _ore_ præcellens, XI, 65. + patulo nassa, V, 48 N. + levato fugere, V, 284 V.L. + in _ore_ alterius, IV, 531 N. + in _ore_ Sagunti, III, 66 V.L. + per, vel in _ora_ hominum ire, abire, volare, ferri, venire, + mittere, diffundere, II, 511 N. + _Osci_, VIII, 526 N.; XIV, 195 N. + _Oscula_ figere vulneribus, VI, 573 N. + libare, I, 104 N.; VI, 421 N. + _Ossa_ mons, III, 495. + _Ossibus_ albent, seu refulgent campi, IX, 190 N. + _Ostendi_ gentibus, XIII, 797. + _Ostia_ Thybridis, VIII, 362 N.; XVII, 9 N., 15. + _Ostrum_, purpuræ species, diversa a cocco, XVII, 395 N. + _Othryadæ_ literæ, IX, 174 N. + _Othrys_, III, 495; V, 437 N. + _Otia_ servare vultu, XI, 230. + hospita Musis, XII, 32 N. + _Ovantes_ flammæ, XIV, 448 N. + magno clamore canunt, XV, 688 N. + _ovantia_ castra, II, 263 N. [nota ad h.l. non exstat] + pectora II, 521. + + + P + + _Pabula_ pinguia ignis invadit, XVII, 94 N. + _Pacatus_ frontem, VI, 369. + _pacata_ esseda, III, 337 N. + consulta, VII, 560. + _Pacator_ mediusque, XVI, 220 N. [recte 221] + Nemeæ, II, 483 N. + Hiberæ terræ, XVI, 245 N. + _Pachyni_ saxa, XIV, 72. + _Pacificare_ Deos, XV, 421. + _Pactoli_ arenæ lucentes, I, 157 N., 234. + _Pactum_ sacrum, I, 5. + juratum, II, 274. + _pacta_ hospita servare, XVII, 78 V.L. + _Pacuvius_ ad Poenos trahit Capuam, XI, 55 sq. N. + ejus filius insidias struit Poeno, XI, 303... 360. + _Padus_, IV, 232. + _Padus_ fl. vid. _Eridanus_. + _Pæana_ canere, V, 393 N.; XII, 341 N. + _Pæonii_ fontes, XIV, 27 N. + _Pæstum_, VIII, 578 N. + _Pagasæa_ ratis, XI, 469 N. + _Pagasus_, V, 410. + _Palæstinæ_ bella a Domitiano deleta, III, 606 N. + _Palari_ fuga, et _palantes_ agere, II, 162 N.; XIII, 228. + _Palatia_ fundata ab Evandro Arcadio, VI, 632 N.; XII, 709 N. + obsessa vallo Poenorum, I, 15 N. + _Palici_ gemelli, a terra in lucem editi juxta duo stagna, quorum aqua + mergebantur perjuri, XIV, 219 N. + _Palladium_ a Diomede et Ulysse furtim ablatum, Laviniumque et inde + Romam translatum, IX, 531 N.; XIII, 35... 81 N. Cf. I, 659 N. + _Palladius_ ager, Picenus, VI, 648 N. + _Palladia_ arbor, I, 238 N.; III, 405 N. + _Pallæ_ niveæ stamen, XV, 31 N. + statuis deorum injectæ, VII, 77 N., 86 N. + _Pallanteum_ Evandri, VI, 632 N.; XII, 709 N. + _Pallas_, v. _Minerva_. + _Pallet_ Maurus ferrum, VII, 703. + iras, I, 101. + Tagus arenis, XVI, 560. + _pallent_ venæ electri de semine, I, 229. + _pallentes_ umbræ, VI, 146. + _pallentia_ regna, III, 483; XIII, 408. + _Pallida_ arva, XII, 373 V.L. + _Palma_ ultima Virbius, IV, 390 N. + tertia Theron, XVI, 503 N. + gemina mereri præmia, XVI, 517. + _palmam_ ferre, III, 327; VII, 456; XVI, 389. + _palmas_ supinas tendere, VI, 302 N. + intentare alicui, XI, 87. + _Palmifera_ Idume, III, 600 N. + _Paludamenta_ imperatorum, lictorum, militum, IV, 517 N. + _Pampineus_ succus, VII, 188. + currus Bacchi, XVII, 648 N. + _Pan_ a Jove missus, ejusque habitus, XIII, 326... 347 N. + Cf. _Bacchus_. + _Panda_ cateia, III, 277 N. + _Pandere_ res, III, 11, 630; VI, 206; X, 504; XI, 315; XII, 87; + XVII, 171. + fugam, XV, 626. + iter, II, 356; V, 393. + rictum, XIII, 560. + hiatum, V, 136; X, 295. + carbasa fatis, II, 425 N. + aures Deo, IX, 57. + moenia leto, II, 241. + campum cæde, V, 269 N. + _Pangæa_, II, 73 N.; IV, 776; XI, 464 N. + _Panormos_, XIV, 261 N. + _Pantagias_, XIV, 231 N. + _Papavera_ soporifica et a somno effusa, X, 352 N. + _Paphos_ Veneri fumat centum in aris, VII, 457 N. + _Par_ ingenium togæ castrisque, VI, 617 N. + _pares_ vobis ite, XII, 579 N. + _paria_ membra, II, 525. + arma, XIV, 526 N. + _paribus_ in armis frater, II, 132 N.; IV, 381. + _Parætonius_ serpens, XVII, 449. + _Parætonia_ Syrtis, V, 356. + _Parætonium_ litus, III, 225 N. + _Parat_ ductorem imperio, IV, 709. + pretio urbem, I, 445. + morti, XII, 586. + pontum movere, I, 37. + somnum labore, VIII, 572. + _parant_ magna Superi, I, 136 N. + _Parcæ_ ad Manes traxere Sarmentem, IV, 203. + _Parcarum_ currit inmobile filum, VII, 479 N. + auxilium, VIII, 6. + leges fixæ, V, 406 N.; IX, 475; X, 644. + Conf. _Sorores_, et IV, 369. + _Parce_ perstringere corpus hasta, XV, 757 N. + haud _parce_ miratus, X, 473. + _Parcit_ vapor, XIV, 430 N. + suis, X, 329. + pelago, XVII, 286. + dictis, VII, 248. + obvius ire, IX, 46 N.; XVII, 27 N. + _parce_ metu, V, 372 N. + ominibus et lacrimis, III, 133. + dextræ, IX, 124. + _Parcum_ vulnus, XVI, 111. + votum, XVII, 208 N. [nota ad h.l. non exstat] + _parca_ ira, XII, 424. + mensa vires arcessere, VI, 95 N.; XV, 810 N. + _Parens_ infernus, II, 671. + Carthago, IV, 811. + belli, Carthago, XVI, 150 N. + terra, V, 69. + urbis, XVII, 651 N. + summus, XVII, 475 N. + murorum, II, 654 N. + salutatur Fabius, VII, 735 N.; VIII, 2. + Eridanus, IV, 657 N. + Cf. _Genitor_ et _Pater_. + _Parent_ ei populi, nemora, etc.; II, 64. + _parere_ honori superum, IV, 805. + _Paris_ pastor in Ida educatus ejusque judicium, VII, 437... 471 N. + _Parit_ Aurora diem, XVI, 229. + dextera ei letum, XVII, 262. + _parire_ regnum per vulnera, III, 588. + labores timore, XV, 52. + manu metui, IV, 47 N. + _Pariter_ pro _cum_, III, 268 N. + _Parma_ rudis, alba, pura, I, 628 N.; III, 234. + _Parnasia_ Castulo, III, 391 N. + Cirrha, XII, 320 N. et V.L. + _Parnasus_ biceps, XII, 320 V.L.; XV, 311 N. et V.L. + _Parrhasius_ rex, XII, 710 N. + _Pars_ magna belli, seu Italæ ruinæ Appius, V, 329 N.; VIII, 428. + haud parva laborum, II, 503 N. + _partem_ prædæ non patitur furor, IV, 565 N. + _Parthenope_ Siren et inde dicta Neapolis, VIII, 534 N.; XII, 28 sq. + _Parthi_ bene et retro jaculantes, II, 101 N.; VII, 646 N. + _Partita_ curulis, XI, 61. + _Parturit_ unda procellas, IX, 284. + tellus, XII, 138. + _Parvum_, I, 615. + _parvo_ fovet certamina, XVI, 470 N. + _parvi_ penates, I, 616 N. + _parvæ_ res, IX, 407. + _Pascit_ lotus, III, 311. + coepta, IV, 722 V.L. + rumorem pavor, IV, 9. + furorem, VII, 497. + bellum, XIII, 359. + iras, XII, 721. + ignes bitumine, VII, 370; XIV, 442 N.; XVII, 593. + pestis, XIV, 613. + _pascunt_ eos rura, VIII, 431. + vis raptaque, III, 390. + _pascitur_ ignis vento, IX, 603; XIV, 307. + cadavere, XIII, 597. + ductor sanguine, XV, 517 N. + _Pascua_ uruntur, ut pinguiora fiant, VII, 365 N.; IX, 605 sq. N. + _Pasiphae_ inlusa tanro, VIII, 470 N. et V.L. + _Passim_ h.e. sine discrimine, omnes, XV, 87 N. + _Patavium_ et _Patavina_ regio, XII, 212 sq. N. + _Pater_ Thybris, I, 606 N. + Oceanus, V, 395 N.; XV, 161. + Eridanus, IV, 690 N.; XII, 217. + intonuit, I, 537. + Phoebus, IV, 626. + murorum, XI, 262 V.L. + Lyæus, VII, 201. + patriæ, deorum, urbis, ventorum, III, 126 V.L. + _Patres_ paupertate beati, I, 610 N. + Cf. _Genitor_ et _Parens_. + _Patet_ ei tantum rerum, XIII, 491. + vultus Tonantis, VIII, 652 N. + _patent_ æraria dextris, XI, 539 N. + Alpes, IV, 818. + _patentia_ stagna, V, 73. + _Patientia_ cunctos superat currus, VI, 545 N.; IX, 376. + _Patitur_ jura Oenotria Carthago, I, 2 N. + pondera regni, XIV, 90. + noctes insomnes, XV, 109. + pacem, XVI, 546. + nondum marem, XIII, 829 N. [nota ad h.l. non exstat] + foedera Veneris, II, 83. + tædas ad funera versas, XIII, 548. + vulnera thorax, IV, 17. + lucem, VI, 577 N. + certamen, XIV, 137. + prælia, XV, 751. + chalybem, VI, 255. + _non patiens_ rexisse dolorem, II, 382 N. + _Patræ_, XV, 310. + _Patricius_ sanguis, II, 6; VII, 45. + _Patrius_ furor, I, 71 N. + formido, I, 82 N. + pavor genti, XV, 719 N. + _patrio_ decore amplior natus, III, 71 N. + _patrium_ ferrum, XVI, 526 N. + et commune duobus paupertas, IX, 403 N. + _Patrui_ manes, XV, 10 V.L. + _Patulæ_ puppes, III, 473. + _Paulus_, v. _Æmilius_. + _Pauper_ alveus fluvii, XIV, 229. + Vesta, VI, 76 N. + _Paupertas_ casta, I, 610 N. + Cf. _Egestas_. + _Pavens_ fuga, VII, 107. + tectum, I, 299. + _Pavescit_ umbras, II, 335. + _Pavida_ oscula figit, II, 330. + _Pavor_ priscus, I, 82 N.; III, 690; XIII, 89 N. + lætus, III, 215 N.; XVI, 431 N. + adstruit auditis, IV, 8 N. + præcipitat cuncta, IV, 25 N. + luctificus excussit habenas, VI, 556 N. + lætis rebus non credit, et vultu sine voce rogitat, VI, 566 sq. N. + omnia auget in hoste, I, 550 sq. N. + [locus incertus: vel I, 496 sqq.?] + _Pax_ placita, I, 11 V.L. + loci, VI, 168 N. + maris, II, 458; VII, 258 N.; XVII, 210 N. + nocte data mortalibus, VII, 284 N. + umbris, XVI, 293 N. + _pacem_ dare loco, VII, 266 N. + poscere Deos, IV, 766 N.; XV, 434. + condiscere oculis, VII, 461 N. + non pectore noscit, XVII, 615. + _pacis_ laus præclara, XI, 592 sq. N. + conditiones Poenis a Scipione datæ, XVII, 619 sq. N. + _Peccatum_ de stupro, VI, 634 N. + _Pectine_ solari luctum, V, 205. + pulsare nervos, V, 463. + Phoebi, VIII, 504 N. + _Pectora_ hispida et villosa, V, 441 N. + _Pedianus_, XII, 212 N. + _Pegasus_ alatus, XIV, 576 N. + _Peliaca_ rupes, XI, 449 N. + _Pelignorum_, ab Illyriis oriundorum, terra, VIII, 510 N. + _Pelius_ mons Chironis sedes, XI, 449 N. + vox dissyll., III, 495 V.L. + _Pella_ et _Pellæa_ sceptra, XI, 381 N. et V.L.; XIII, 765 N.; + XV, 300 N. et V.L.; XVII, 429, 430. + _Pellere_ vada remis, XV, 301. + vita, V, 374; IX, 533. + aures, seu oculos, II, 580 N. + metum, III, 571. + _Pelles_ substernebantur olim dormientibus, VII, 289 sq. N. + _Pellicere_ in fraudes, XV, 70. + _Pelopeus_ nepos, III, 252 N. + _Pelopea_ avis, IV, 628 N. + _Pelopea_ regna, XIV, 72 N. + _Pelopis_ sedes, XV, 306 N. + _Pelorus_, IV, 167. + _Pelorus_ Trinacrius, IV, 494 N.; XIV, 78 N. + [XIV, 78: nota ad h.l. non exstat] + _Peltæ_ Amazonum Thracumque, II, 76 N., 80; VIII, 429. + _peltæ_, gemmata lumina, II, 167 N. + _Pelusiacum_ stamen, seu linum, III, 25 N., 375. + _Penates_ parvi, I, 616 N. + externi II, 32. + dulces linquere, II, 141 N.; III, 428. + Numina bis capta inferre Latio, I, 43 N., 659 N., 668 N.; + VII, 475 N. + errantes, III, 291. + Ausonios populari, IV, 787. + Stygios, VI, 488 N. + castos, VI, 668 N. + _Pendere_ bellum pari foedere, VI, 486 N. + alicui poenas, II, 456 N. + _Pendet_ Tuder, VI, 645 N. + ruina e nube, VI, 323 N. + malum, V, 191 V.L. + volucris in æthra, XI, 468 N. + Pan, XIII, 327 N. + nox sub æthere, IX, 326 N. + spes anima una, IV, 301 V.L. + in verbera, VIII, 281 N. + in capita equorum, XVI, 386 N. + ab imagine, VIII, 93 N. + ab astris, VII, 362 N. + instabilis tellus, XIV, 346 N. + Regulus sub imagine poenæ, II, 435 N. + _pendent_ castra in aerio vertice, I, 128 N. + nubila, VI, 323 N.; XVII, 358 N. + supra fluctus, XVII, 273 N. + nautæ arbore, III, 129 V.L. + cacumine arboris, V, 497. + faventes unguibus, XVI, 478 N., 482. + rerum actus, I, 581 N. + ex ore loquentum, VI, 565 N. + _Penelopes_ proci et ars, II, 178 sq. N. + _Penetrabilis_ arundo, VII, 649 N. + _Penetrale_ templi, I, 99 N. + adyti, III, 21. + Turni, I, 668 N. + castrum, XIII, 62 N. + liquidum aquæ, VII, 501. + _penetrales_ dii, I, 668 N. + _Penetrare_ Capitolia visu, I, 64. + Spartam, IV, 362. + aras Libycas, III, 651. + in aures, XII, 211. + spectando omnes partes, XII, 569. + _Penna_ tacita lumen intrat arundo, V, 446 N. + _pennas_ addit pudor, XII, 455 N. + pro avibus, III, 308 N., 344 N.; IV, 121 N.; X, 11; XV, 569. + pro sagitta, VIII, 373 N.; X, 11; XV, 630. + _pennis_ perlabitur campum equus, XVI, 390 N. + _Pennata_ arundo, II, 92 N., 95. + Siren, XIV, 567. + _Pennigeræ_ sagittæ, VIII, 373 N. + _Pensare_ discrimina pretio decoris, I, 534 N. + aurum, I, 624 N.; IV, 153. + vitam auro, II, 35 N.; XII, 428 N. + vulgus auro, X, 651. + Cannas, XV, 814 N. + sententiam, VII, 223. + cessata tempora cruore, V, 534 N. + _Penus_ struitur, XI, 277 N. + _Peplum_ Minervæ, VII, 86 N. + _Per_ subitum, tacitum, longum, occultum, VII, 527 N., 594; VIII, 626; + XIV, 14, 330; XV, 145, 401, 785; XVII, 215, 473. + _per_ vos (Deos) culta diu Rutulæ primordia gentis scil. oramus, + I, 658 N. et V.L. + _per_ vulnera emetiri noctes, III, 554 N. + _per_ se scandit silex, XI, 444 N. + _Peragere_ letum, IV, 164 N.; IX, 321. + minas, XII, 265. + bella, XV, 682. + virum tantum, h.e. necare, XI, 365 N. [recte 362] + _Percellere_ hasta, V, 462. + fulmine belli, XVI, 623. + _percelli_ et _percuti_ differunt, II, 213 V.L.; VII, 416 V.L. + _Percensere_ omnia vultu, VI, 698. + _Percipere_ poenas de hoste, VI, 300 N. + _Percitus_ hinnitu, VI, 218. + dictis, IV, 675. + motu, XV, 617. + _Percurrit_ tacito sensu pectora religio, XIII, 317. + _Percutere_, ut _ferire_, _icere_, _pulsare_, _quatere_, _quassare_, + _verberare_ montes, seu loca clamore, rumoribus, lumine, etc., + III, 436 N.; IV, 327 N.; V, 394 N.; XVI, 397 N. + _percutiuntur_ aures et oculi, II, 580 N.; VI, 569. + vino, VII, 202 N. + animo, admiratione, luctu, metu, etc., II, 213 V.L.; V, 587; + VIII, 388 V.L. + fretum tonsis, XIII, 242. + quercus Jovi, X, 166. + fides lyræ, XI, 452. + _percussi_ remi, VI, 520. + Cf. _Percellere_. + _Perdit_ ictum, mortem, vulnera, etc., hasta, seu homo, IV, 137 N., + 605. + amnis ripas, IV, 658. + silvam aper, I, 422 N. + iter, IV, 756. + _perdere_ terga cedentis, XIII, 171 N. + _Perdomare_ Alpes, III, 211 N. + adversa ferendo, VII, 376. + _Peredit_ membra pestis sub ossa, XIV, 605. + _Pererrat_ pectora numen, II, 515. + pavor corda, X, 544. + sonus cornua, IV, 174 N. + _Perferre_ ictum per arma, V, 326. + vinci, XIII, 877. + _Perflare_ aures turbine, XI, 579. + _perflari_ austris, XIV, 259. + _Perfodere_ ense jugulum, II, 644. + ilia planta, VIII, 556. + _Perfringere_ Alpes, V, 160. + aciem, IX, 362; XI, 397. + ossa, II, 187; IV, 378. + _Perfundit_ sidera Syrtis, III, 652 N. + flumen tauros, IV, 546 N. + Minerva Libyen olivo, III, 324. + ignis campos lumine, X, 557. + bello litora, XV, 301. + pectora occulto metu, X, 607. + agmina in campos, XII, 429 N. + _perfunditur_ cæde, seu cruore, I, 517; II, 17; X, 334. + campus auro, I, 158. + Cyclas æquore, IV, 247. + mare bello fervet, XV, 559. + _perfusus_ lacrimis Auroræ, III, 332 N. + opibus Tagi, II, 404 N. + Tago, XVI, 451 N. + _Perfurere_ per æquor, IV, 243. + _Pergama_ repetere, III, 569 N. + Teucria, XIII, 37. + Lavinia, XIII, 64 N. + _Pergameus_ sanguis, I, 47 N. Cf. IX, 113. + _Perillus_, inventor tauri Phalaridis, XIV, 212 sq. N. + _Perimere_ hostem morte sua, XIV, 554 N. + _Perjurium_ probatum aqua Palici, XIV, 219 N. + _Perlabitur_ campum, XVI, 390. + arundo tegmine loricæ, XVI, 110 V.L. + Neptunus æquora, III, 410 N. + _Perlibrare_ bipennem fronti, II, 190. Cf. V, 321; XII, 404. + jaculum, XV, 695. + _Perlucet_ gurgite, XIV, 228. + _Perluere_ ensem, XVII, 299 V.L. + _Perlustrat_ anguis Arctos flexibus, III, 192 N. + moenia visu, II, 249 V.L.; III, 160; XV, 777. + _Permeat_ eum hasta, IV, 609. + _Permiscet_ fretum cælo, XIII, 587 N.; XV, 714. + ensem coeptanti, X, 259 N. + fas nefasque, XI, 185 N. + tristia lætis fortuna, XIII, 383. + seclis rebusque Æneadum _permixtus_, XIII, 499. + _permixta_ mors, IV, 590 N. + grandine torquet hiemem, III, 197 V.L. + _Permittere_ visus, III, 534 N. + ventis telum, I, 316. + _Permulcere_ caput, I, 104 N. + aures cantibus, XI, 290. + puerilia membra, V, 144. + furentum corda, XIII, 344. + _Permutare_ muros muris, I, 661 N. + _Pernegat_ Nereus conjungi terras, XIV, 19. + _Perolla_, XI, 303 sq. N. + _Perpetuæ_ umbræ, XIV, 42. + _Perplexum_ carmen, IX, 60. + _Persæ_ fugiunt jactis post terga sagittis, VII, 646 N. + _Perseus_ cædit Medusam, III, 315 N. + _Personat_ ore, II, 43. + testudine, XI, 288 N. + _Perspicua_ aqua, III, 414; IV, 83. + _Perstat_, IX, 64. + ales inter cornua, III, 686. + in armis, I, 692. + contendere, etc., V, 104; XI, 598; XIV, 118. + grex, III, 380 V.L. + obtutu intentus, VI, 385. + _perstant_ inde Æneadæ, XIII, 890. + _Perstrepit_ tellus, VIII, 430 N. + _Perstringit_ Liris ripas gurgite, IV, 350 N.; VIII, 455; XVI, 477. + lumina flamma, I, 358 N. et V.L. + conum galeæ rostro, IV, 119 V.L. + murmur aures, XV, 459. + hasta corpus, XV, 757 N. + _perstringere_ passim male legitur pro _præstringere_, I, 358 N. + et V.L.; IV, 119 V.L. + _Persultat_ campum, III, 385 N.; IV, 556 N.; VI, 217, 705. + _Pertractat_ visu, X, 451 N. + _Perusina_ arva, VI, 71 N. + _Pervadit_ horror sub ossa, V, 391. + in silvam, V, 469. + pallor ora, VII, 427. + _Pervius_ ensis, X, 248. + _Pervia_ non Poeno Nola, VIII, 534 N. + vix tellus sparsis telis, V, 341. + _Pes_ dexter et hora, VII, 172 N. + nudus in sacris, III, 28 N. + _pedem_ premit, IV, 353 N. + _pede_ teritur, IX, 325 N. [nota ad h.l. non exstat] + lento sulcare arenas, VI, 140 N. + sub _pedibus_ terras videt, XVII, 144 N. + in _pedibus_ alicujus ponere, stet Roma cadatve, XV, 573 N. + Cf. _Vestigia_. + _Pestilentiæ_ fusa descriptio, XIV, 580 sq. N. + _Pestis_ h.e. noxium, I, 174 N. + Erymanthia, III, 38 N. + Maurusia, IX, 620 N. + non simplex labsus fuit III, 552 N. + _peste_ una consumere, V, 498. + armorum, XIV, 120. + pro igni, I, 174 N.; IV, 304; VII, 360; IX, 606; XIV, 304, 423; + XVII, 93, 504, 594. + Acherusia, XIV, 613 N. + pro fame, II, 462 N. + _Petilia_ infelix fidei, ut Saguntus, XII, 431 sq. N. + condita a Philoctete, XII, 433 N. + _Petit_ quem poenæ, seu sorti, II, 29 N.; IV, 710 N. + colla amplexu, XIII, 648. + novisse, III, 13 N. + sagittarius, VIII, 104 N. + _Petræa_, XIV, 248 N. + _Phacelina_ Diana, XIV, 260 N. + _Phæacum_ arva, XV, 297 N. + _Phaethon_ novus, VI, 3; XI, 339. + _Phaethontius_ amnis, Padus, VII, 149 N.; XVII, 601. + _Phaethontia_ ungula, VII, 206 N. + frena, X, 541 N. + ora, X, 110. + _Phalanteum_ Tarentum, XI, 16 N. + _Phalantus_, IV, 529. + capit Tarentum cum Partheniis, VII, 665 N. + _Phalanx_ densata Macedonum, XVII, 418 N., 419 V.L. + _Phalaridis_ taurus, XIV, 212 sq. N. + _Phaleræ_, XV, 255 N. + _Pharetratus_ miles, VII, 636. + rex, XIV, 286 N. + _Pharetriger_ rex, XIV, 286 N. + _Pharius_ colonus, I, 214 N. + _Pharus_ insula, I, 214 N. + _Pherecyadum_ muri, XII, 159 N. + _Phicius_ mons, III, 495 V.L. + _Philæni_ fratres, eorumque mors pro patria et ara, XV, 701 N. + _Philippus_ rex Maced. et socius Poenorum, bellum infert Ætolis ac + Romanis, XV, 286... 319; XVII, 420 N. + genus referebat ad Achillem, XV, 292 N. + _Philoctetes_, comes Herculis, Petiliam condidit, XII, 433 N. + _Phlegethon_ flammifer, II, 610. + ejus gurgite adcensæ tædæ, XII, 714 N. Cf. XIII, 563 sq., 836 sq., + 871; XIV, 61 sq. + _Phlegræi_ campi, sinus, etc., IV, 275 N.; VIII, 538 N., 655; IX, 305; + XVII, 649. + _Phocæa_ et _Phocis_, _Phocæi_, seu _Phocæenses_ et _Phocenses_ + perperam confunduntur, I, 335 N.; IV, 52 N. + _Phocais_ ballista, I, 335 N. et V.L. + hospita, Massilia, IV, 52 N.; XV, 169 N., 172. + _Phoebes_ tacitum lumen, XV, 563 N. + _Phoebas_ Iliaca, Cassandra, XV, 282 N. + _Phoebea_ cubilia Tethys, III, 411 N. + ales, corvus, V, 78 N. + lampas, X, 111. + _Phoebeum_ pectus, XIII, 412. + _Phoebi_ lampas, I, 193. + radii, IX, 34. + sera juga, XV, 224 N. + equi aversi ab urbe, XV, 334 N. + _Phoebum_ solventem currus videre, XVI, 662 N. + _Phoebo_ primo dispersit rores ungula Phaethontia, VII, 206. + _Phoenices_, Poeni, I, 33; XVI, 25. + _Phoenissa_ moenia, VI, 313 V.L. Cf. XVII, 146, 631. + _Phoenix_, qui longa dedit cognomina terris, I, 89 N. + _Pholoe_, III, 495 V.L. + _Pholus_, I, 437. + _Phorcus_, _Phorcyn_, _Phorcys_, unde _Phorcynis_ Medusa, II, 59 N.; + III, 402 V.L.; X, 173. + _Phryges_, I, 106 N. + _Phrygibus_ infaustus campus, VIII, 241. + _Phrygius_ ensis, I, 91 N. + pastor, VII, 465 N. + _Phrygia_ stirps, I, 514 N. + gens, II, 352. + tibia, VIII, 504 N. + _Piacula_ poenæ, I, 182. + visus amissi, IV, 762 N. + optata mactat, IV, 465. + cædis, XIII, 702. + poscere, II, 41 N. + præsumta mittere, V, 213 N. + _Piat_ necem, VII, 487 N. + erroris rabiem, VII, 545. + manes, XV, 10. + delicta Tartareus torrens, XVII, 564 N. + visa, VIII, 120 N. + delubra, IV, 819. + _Picanus_ mons, IV, 302 N. + _Picentes_, a quibus deducti, VIII, 424 N. + _Picentia_, VIII, 578 N. + _Picentini_, VIII, 424 N. + _Picenus_ ager, seu _Picenum_, VIII, 424 N. + olivi ferax, VI, 648 N. + a _pico_, s. _pice_ dictus, VIII, 439 V.L. + _Piceus_ vertex, II, 631 N.; IV, 306. + turbo, III, 524 N.; XII, 620 N. + _picea_ flamma, I, 320. + nubila, V, 37 N.; VI, 322. + æthra, XIV, 593 N. + _Pictura_ clari Syracusani, XIV, 655 N. + ejus summa ars, II, 417 N.; VI, 658 N. + _Picus_ a Saturno oriundus, quem Circe plumis sparsit, VIII, 439 + sq. N. + _Pierius_ Teuthras, XI, 481. + _Pieria_ lyra, XI, 415 N. + _Pietas_ si qua Diis est, VI, 410 N. + hæc mecum erit, VIII, 328 N. + _Piger_ Avernus, V, 5 V.L. + _pigra_ ætas, III, 328. + vorago, XIII, 562. + planities, XV, 225. + virtus, XIII, 773. + in Martem, XII, 299. + periculi, seu militiæ, in militia, ad opera, XIV, 264 N. + _Pigerrimus_ undæ, XV, 501 N. + _Piget_ lucis, VII, 226 N. + _Pignus_ belli, III, 80 V.L. + _pignora_ Trojæ, I, 659 N. + natorum, V, 84; VI, 403. + uteri, VI, 501. + pacis, XIII, 68; XV, 423. + _Pila_ mari Tyrrheno inpacta, IV, 295 sq. N.; XIV, 351 N. + _Pila_, horum forma, IV, 550 N. + _Pindus_, IV, 522. + _Pingere_, unde _picta_ arma, VIII, 466 N. + _pictum_ cubile, XI, 401. + _Pinguescit_ flamma, VII, 354 N. + _Pinguis_ pix, I, 355. + sinus sulfure, VIII, 537. + tæda unguine, XIV, 427. + nubes fumo, IV, 307. + murex, color, X, 569 N. + _pinguia_ per pabula ignis, XVII, 94 N. + _Pinna_ urbs, VIII, 517 N. + _Pinnæ_ aggeris, VIII, 627 N. + _Pinus_, fax, X, 549 N.; XIV, 303 N., 420. + navis, XIV, 498. + amans litora, X, 533 N. + _Piræum_ litus, XIII, 754 N. + _Pisæo_ carcere, XV, 210 N. + _Piso_ ductor, VIII, 463 sq. N. + _Pityusæ_, III, 362 N. + _Pius_ Arcitenens, V, 177 N. + sanguis, V, 255 N. + vates, VI, 288 N. + _pia_ Roma, XI, 124 N. + terra, V, 91. + _pium_ bellum, XV, 162 N. + jus, VII, 406 N. + tus, IV, 794 N. + _pii_ fratres, Amphinomus et Anapis, qui parentes suos per Ætnæ + flammas portarunt, XIV, 197 N. + _Placentia_, VIII, 591 N. + _Placida_ pax, I, 11 V.L. + _placidum_ ver, III, 379. + caput extulit undis, VII, 254. + _Placita_ pax, I, 11 V.L. + flamina, XI, 483 V.L. + _placiti_ campi Cereri, XIV, 130. + _Planctus_ atri circumstant pectora Furiæ, II, 550. + _Plangit_ alis, I, 589; XIII, 840. + noctem, III, 429. + _plangunt_ fluctus et ventus, III, 471 N. + _Planta_ Cyllenia, XVI, 500 N. + celeri fugere, II, 249; IV, 338; VIII, 189; XVI, 297, 457. + fodere equum, II, 71 N.; VI, 212 N.; VII, 67; VIII, 555. + adsequitur, XIII, 246 N. + trepida in verbera pendens, VIII, 281 N. + adrectus, XVI, 478 N. + _Plana_ repetita oculis exterrent, III, 532 V.L. + _Plaudere_ ad numerum cætras, III, 348 N. + pennis, XIV, 675. + cærula, VI, 363 N.; XII, 99. + _plausæ_ cervicis equi gratus honor, IV, 264 N.; XVI, 356. + _Plebes_ pro _plebs_, VIII, 269 V.L. + _Plecti_ talia nunquam merita est, II, 372 V.L. + _Plectrum_ navis, XIV, 402 N. + Smyrnæum, VIII, 594 N. + Aonium, XII, 220. + _Pleiadum_ occasus, XVI, 136 N. + _Pleminius_, XVII, 458. + _Plenus_ Deo, III, 673 N., 697 N.; V, 80 N. + monitis, XV, 129. + _Pleuron_, XV, 310 N. + _Plumbum_ adcenditur et liquescit rotando, I, 316 V.L. + _plumbi_ pondera librata, I, 523. + _Plurimus_ jubæ, XVI, 362 N. + _plurima_ cuspis est trabi, I, 353 N. + _Plus_ morte rati cernere Poenum victorem, V, 662. + _Plutei_ adesi, I, 363. + _Pluto_ rapit Proserpinam, v. _Henna_. + _Plutoni_ dona ferantur, mel et vinum, XIII, 415 sq. N. + ater taurus mactatur, XIII, 429 N. + _Pluto_ cognoscit crimina regum, XIII, 601 sq. N. + _Pluunt_ tela, XII, 53 V.L. + _Pluvia_ cruenta, XV, 364 N. + _Pocula_ mulcere vino, VII, 169 N. + luxum inritantia gemma Eoa, XIII, 355 N. + _poculis_ honos quæsitus mixta gemma, XIV, 662 N. + _Podætus_, XIV, 492 sq. + _Poenæ_, deæ ultrices, II, 551 N. + _Poeni_ perfidi, I, 5 N.; XVII, 58. discincti, et qui non cingunt + sinus, I, 248 V.L.; II, 56 N. + bilingues, II, 56 N. + _Poenorum_ clades et res gestæ in bello Punico, I, 2, 304 seq. N.; + VI, 101... 551, 653... 697 N. + mores, habitus corporis, arma, etc., III, 231 sq. N. + _Poenicus_, I, 602 V.L. + _Pollens_ carmine, I, 431. + avis, VIII, 383 N.; XVI, 559. + _pollentior_ astus armis, XIV, 338. + _Pollentia_, VIII, 597 N. + _Pollex_ resolutus, II, 128 N. + _pollice_ resonant fila, XI, 434. + _Pollicitis_ magnis vincere corda, XV, 330. + _Polluere_ regnum crimine, I, 22. + Marte tali, VI, 345. + corda rapina, XIII, 91. + foedera dolis, XI, 321. + _polluta_ terra sceleribus, II, 496. + _pollutum_ cælum peste, XIV, 584. + _Pollux_ alternus animæ mutato Castore, et favens Romanis, IX, 295 N. + Cf. _Ledæus_. + _Polus_ remotus, II, 481 N. + _poli_ rupti, XVII, 251 N. + _Polydamas_ et _Polydamantea_ arma, vel _Pulydamas_, XII, 212 N. + et V.L. + _Polymita_, XIV, 660 N. + _Polynices_, v. _Eteocles_. + _Polyphemus_ amore Galateæ captus Acin saxo percutit, XIV, 223 N. + ejus antrum, XIV, 527 N.; XV, 429 N. + excæcatus ab Ulysse, XV, 431 N. + _Pompa_ hæc sequetur exsequias, V, 600 N. + ultima, XV, 391 N. + Camilli, I, 626 N. + Jovi servetur Syphax, VIII, 673; XVII, 174 N. + _Pompeius_ Magnus et Cæsar, XIII, 861 sq. + _Pomponia_ Scipionis mater, compressa a Jove, in anguem mutato, + cum filio in inferis loquitur, XIII, 615 sq. N. + _Pomptinas_ paludes quinam siccare conati sint, VIII, 379 N. et + vid. V.L. + _Pondus_ clavæ, II, 246 V.L. + teli, I, 336. + conti, VI, 277; XV, 684. + pili, IX, 336. + membrorum, XIV, 532. + remi, V, 135. + plumbi, I, 523. + auri, IX, 278; XIII, 356. + ferri, VI, 355. + regni, XIV, 89 N. + conaminis, XI, 329. + animi, VI, 429 N.; VIII, 609 N. + _pondere_ æthereo partum exsolvi, XIII, 629 N. + _pondera_ herbida, XVI, 43 N. + _Ponere_ spicula in arce, II, 88. + saxa in muros, XI, 442. + cæsariem Marti, IV, 200 N. + moenia, I, 24 N., 558 N. + rectorem castris, VI, 593 N. + leges gentibus, XIII, 533 N. + custodem ventis, IX, 491 N. + nomen populis, VIII, 502 N. + caput agminibus, IX, 226 N. + _ponunt_ præmia, IV, 267 N.; XVI, 458 N. + finem viro, I, 280. + dapes, XI, 275. + iram, II, 203. + curam, III, 711. + odia, XVII, 462. + spem, VIII, 95. + ritus vescendi, XI, 405 N. + prælia, I, 160; IV, 395; VIII, 217; XVI, 3. + lacrimas, IX, 350. + volatum, XI, 467. + lucem, XIII, 473. + frustrata litora, II, 460 N. et V.L. + non invictum pectore robur, XI, 157. + animam in dextra viri fortis, X, 301 N. [recte 302] + salutem in pedibus, XV, 573 N. + regna venti Alpina domo, III, 492. + sibila arcus, II, 99 N. + _positum_ est in meo nutu, XIV, 608 N. [nota ad h.l. non exstat] + _positi_ cardine mundi populi, III, 3 N. + campi ad moenia, XIII, 134. + _posita_ in magnis fides sacra, XI, 163 N. + _Pons_ in turrim inmissus, V, 554 N. + cadentum corporibus struitur, VIII, 668 N.; X, 223. + _Poplicola_, seu _Publicola_, Volesi Spartana propago, II, 8 N. + et V.L. + _Poplite_ cæso conlapsus, IV, 341 N.; V, 548. + _Popularis_ gloria, aura, VI, 614; VII, 512 N. + _Populari_ molem, X, 556. + castra, XIV, 597. + lucos, VII, 674. + honores formæ, XII, 244. + _populator_ ignis umbras, IV, 679; X, 167; XIV, 448. + terras Africus, III, 658. + _Populus_, humilis turba, I, 399 N.; II, 579 N. + _in populos_ mittere, seu ire, VI, 711 N. + _Populus_ albæ comæ, X, 531 N. + _Porrecta_ tellus, etc., I, 130; IV, 241; VI, 153, 646 N.; XII, 93; + XIV, 647. + procumbit in arva, IV, 293 N. + _Porricere_ exta in mare, XVII, 50 N. + _Porsena_ effugit ardentem dextram Mucii, etc., VIII, 389, 478 sq.; + X, 483. + _Portare_ ora obvia duci, I, 313. + gressum ad moenia, X, 632. + incendia in Libyam, XVI, 159. + stragem Libyæ, V, 89 V.L. + salutem in morte, IX, 428 N. + vulnus cuspide, XVII, 451. + _Portendere_ signis, XVI, 591. + _Porticus_ picturis ornantur, VI, 653 sq. N. + _Portisculus_, VI, 361 N. + _Portitor_ umbrarum, IX, 251 N. + _Poscere_ votis, II, 167. + juvenem poenæ, I, 677 N.; III, 202 V.L. + ductorem in prælia, I, 420 N. + _poscit _ responsa sacerdos, I, 121. + victoria, IV, 757. + eum nil amplius, XVI, 84. + _poscunt_ Cyclopas fulmina, IX, 307. + Deos pacem, seu veniam, IV, 766 N.; XV, 434. + _poscimur_, II, 44 N. + _Possessor_ pelagi Lutatius agebat puppes, VI, 687. + _Possessus_ Baccho, III, 423 N. + _Post_ terga relinquere, XVI, 335. + _Postferre_ fidem regnis, II, 701. + _Postrema_ salus rerum, II, 283. + _Potare_ Thybrim, VIII, 367 N., 564 N.; XIV, 227. + Bætin dedimus sub nullo hoste, XIII, 676 N. + _potat _ Latii cruorem Juno, VIII, 204 V.L. + _potant_ animæ oblivia, XIII, 851. + _Potis_ est obcumbere, XII, 645. + _Præceps_, h.e. summum periculum, VII, 232 N. + fertur, VIII, 281 N.; XVII, 122. + _præcipiti_ furori, XIV, 93. + _Præcisa_ avia, XIII, 338 N. + _Præcinxit_ litora muro, III, 243. + _Præcipere_ virtutem, poenas, laudem, limitem, IV, 802 V.L.; + VI, 300 V.L.; XV, 656 V.L.; XVI, 337 N., 390 N. + _Præcipitare_ fatum, I, 691 N. + _Præcludere_ Alpes ferro, XV, 661 N. + fauces pulvere, IX, 511. + vias fortunæ hostique, VII, 92. + aures suas, VI, 508. + _Præcordia_ prosaga, III, 74. + feta bello, XVII, 379. + _Præcurrere_ fata parentis conatus erat, IV, 457. + _Præda_ hæret in domus et templi foribus, I, 617 sq.; XIV, 650 N. + _prædæ_ divisio, XV, 262 seq. N.; XV, 520, 674. + major pars debita ductori, IX, 199 V.L. + _Prædantur_ hami, 581. + _Præducere_ instant muro fossam, X, 410 V.L. + _Præformare_ dictis, VII, 385 N. + _Præformidatus_ Batavo, III, 608. + _Præfracta_ robora, V, 242 V.L. + _Præfulgebat_ multus avus titulis, IV, 497 N. + _Præmia_ dantur et victoribus et certantibus, XVI, 445 seq. N. + ponere, IV, 267 N.; XVI, 458 N. + equi, famuli, etc., XVI, 447 sq. N., 455 N. + _Præneste_ sacris dicatum Fortunæ jugis, VIII, 365 N.; IX, 404 N. + _Prærapidus_ juvenis, XVII, 179. + _prærapida_ fuga, XVI, 563. + _Præripere_ laudem, XV, 556 V.L. + limitem in circo, XVI, 390 N. + _præripit_ sibi quisque viam, IV, 583 N. + letum, II, 118 N. + sors virtutem, IV, 802 V.L. + _Præruptus_ agger, I, 308. + _præruptum_ loci, I, 489; III, 635. + in _præeruptum_, XIII, 336. + _Præsagus_ tumultus, V, 32. + luctus, V, 587 N. + vates, XVI, 590. + _præsaga_ præcordia, III, 74. + belli, VIII, 656. + _Præsepserat_ arcem, XV, 233 N. + _Præses_ Libycus, XV, 362 N. + _Præstabat_ parentem numerare, VIII, 295. + _præstans_ belli, seu bellis, V, 92 V.L. + _Præstinguere_ pro _præstringere_ ubivis legendum putabat Lambinus, + I, 358 V.L. + _Præstringit_ lumina lampas, I, 358 N. et V.L. + conum rostro, IV, 119 V.L. + _Præsumere_ piacula mortis, V, 213 N.; VI, 300 N. + spem ruinæ haud dubiæ, VII, 582. + _Prætendere_ lumina, VI, 77. + titulum cineri, XV, 45 N. + ramum olivæ, XIII, 69. + _prætenta_ tellus Syrtibus, XVI, 252 V.L. + _Præterit_ se navis, XIII, 243 N. + _Prætervolat_ auras hasta, X, 113. + equum, XVI, 511. + _Prætexere_ vestem ostro, VIII, 487 N. + _prætextum_ velamen, X, 647 N. + _Prætutia_ pubes, XV, 568 N. + _Præurere_ tela, VIII, 549 N. + _Prævehi_ equo, V, 170 V.L. + auras, XVI, 500. + litus classe, IV, 51 V.L. + _Prævenit_ ratis ducentem, XVII, 45. + telo Silarum, XVII, 439 N. + _Prævertit_ turbine saxi, II, 135. + pedes equum, VIII, 557. + annos saxo, III, 329 N.; IV, 802 V.L. + _Prævetitum_, XIII, 155. + _Prævus_ audendi, XII, 464. + _Precari_ dextra, II, 413 N. + _Precibus_ lacrimisque tuis stet urbs, XVII, 372 N. + _precum_ formulæ, I, 658 N. et V.L. + _Prela_ Falerna, VII, 165 V.L.; VII, 211 N. + _Premere_ telum, V, 332. + vulnere, V, 454 N. + telo prostratum, I, 383 N.; VII, 595. + hastam hosti, I, 515 N., 545 N.; II, 615 N.; VII, 613 N.; + X, 140 N.; XIV, 534. + metam, litus, latus, VIII, 48 N. + torum, VII, 290; XIII, 815. + se ruina, IV, 584. + scopulo, V, 301; XIII, 233. + quercu, X, 159. + glaciem, III, 520. + _premit_ viros ruina, I, 364. + pes pedem, IV, 353 N. + nunc ille equus, XVI, 403 N. + foederibus non æqua, I, 107. + alipedem currum planta, VII, 700. + omnis dextera ferrum, V, 670. + Iapetum Inarime, XII, 149. + dolores, IX, 384. + quos cura futuri, X, 409. + _premunt_ hostem rupes et undæ, V, 44; VII, 276. + castra paventem, I, 499. + vocem formidine, II, 280. + sidera quercus, III, 689 N. + _premebat_ currentem, XVI, 509 N. + Ausonius majori mole, XVI, 34 N. + fratrem medio Therone, XVI, 509 N. + captiva lumina, XVII, 629 N. + catervas, VI, 240 N. + _pressit_ tyrannus Janiculum, X, 478. + _pressere_ Alpes XVII, 501 V.L. + _premeret_ gressus castris, VII, 381 N. + _premens_ vestigia tacito rostro, X, 79. + _pressurus_ fata pudore, XI, 9 N. + _premendi_ mentes exitio tempus, XI, 386. + _premuntur_ terga vapore flatus, XVI, 422; VI, 674. + _premendi_ sunt mille oculi, X, 345. + _pressa_ manus in suo nisu, IV, 388 V.L. + cerva tigride, V, 281 V.L. + sua per vestigia, XVI, 504. + vada ruina, IV, 621 N. + domus nebulis, XII, 131. + virtus loco, I, 494 N. + gemma in auro, VII, 85 N. + _pressum_ cælum amictu noctis, V, 37 N. + vulnus, V, 541 N. + _Prendit_ cum ictus, XV, 632. + gloriam, X, 366. + equum ante currentem, XVI, 416 N. + leo juvencum cervice, XI, 246 V.L. + _Prensant_ dextram precantes, VI, 462 N.; XIII, 98 N. + _Priamidæ_, XIII, 68. + _Priapus_ comes Bacchi et cum eo confusus, III, 395 V.L. + _Primævus_ flos juventæ, I, 376 V.L.; V, 18, 442; XVI, 405. + _primæva_ corpora, X, 646 N. + _primævi_ corporis Cloelia, X, 493 N. + _primævi_ omnes, XVI, 486. + _Primitiæ_ ducis, I, 343 N. + tori, III, 111. + pugnæ, IV, 428. + _Primordia_ motus, I, 20. + gentis, I, 658 N.; XV, 419. + rerum, III, 79. + belli, XV, 515; XVII, 329. + tanta, IX, 534. + _Primori_ Marte, XI, 143 N. + _primores_ anni, I, 511. + _Primus_ sol et dies, IX, 33 V.L. + _prima_ pugna, XII, 398 N. + urbs, II, 235 V.L.; X, 579. + feroces, VIII, 16 N. + puppis, XV, 158 N. + arma, V, 580 N. + _primum_ agmen, XVII, 127 N. + limen, VI, 436 N. + _Principium_ avorum, XV, 746 N. + _Privernates_, VIII, 393 N. + _Privernum_ altum, VI, 43 N. + _Pro_ qualis! XIV, 505 N. + _pro_ demens! II, 309. + _pro_ Superi, II, 331. + _pro_ cuncta pudendi! XI, 90 N. + _Pro_ muro stare, I, 306 N. + _Proavita_ medicamina, V, 367. + potentia, XVI, 252. + _Probare_ alas, equites, opus, athletas, hostias, villam publicam, + III, 378 N. + mortem patriæ, IV, 676. + genus Marte, IV, 361. + consulta eventu, XII, 42 N. + _probatum_ est Hyrcanis adhibere canes, XIII, 473. + _probati_ in Marte, VII, 298. + _Procax_ lingua, VIII, 248. + _Procedit_ cuspis, IV, 631 N. + _procedunt_ fasces, VI, 444 V.L. + _Procella_ volans equis, IV, 146 N. + Iliaca, VI, 105. + belli, XI, 91; XII, 334 N. + armisona, XV, 39 N.; XVII, 59 N. + irarum, XI, 224. + _Proceres_ rerum, XI, 142. + _Prochyte_ Mimanti inposita, VIII, 540 N.; XII, 147 N. + [XII, 147: nota ad h.l. non exstat] + _Proci_ hirsuti, XIII, 813 N. + _Proclivis_ sceleri egestas, deforme malum, XIII, 585. + _Procul... procul_ este profani, XVII, 28 N. + nec _procul_ est quin, II, 335. + _Procurare_ otia stabulis, VI, 329. + somnia, VIII, 120 N. + _Procursus_ acer, VII, 566 V.L. + _Prodere_ famæ, III, 222 N. + cuncta terris, XIII, 790. + rectorem hosti, XVII, 137 N.; IV, 45. + regem, XIV, 88 V.L. + _prodit_ luna umbonem, IX, 108. + _produnt_ lumina sensum, VI, 384 N. + ictus senium, V, 571 N.; X, 115. + ictus nos, II, 247 N. + clades Dii portentis, VIII, 625; IX, 2. + _proditus_ ictu, II, 247 N. + flagello elapso, XVI, 432 N. + ære transfixo, XV, 709 N. + rex, XIV, 88 V.L. + _Prodiga_ tellus laticum, VI, 144. + gens animæ, I, 225 N. + virtus, XV, 42 N. + _Proditor_ denudat arces, XVI, 620 N. + _Producere_ partum, I, 112 N. + bellum, I, 681. + arma, II, 305 N. + _Profani_ initio sacrorum submovebantur, XVII, 28 N. + _Profert_ ardua via virtutem, II, 578 N. + sol equos, XI, 369; XII, 509. + se antris, etc., IV, 331; V, 26; X, 22. + _proferre_ ora, IX, 498. + cacumen sub astra, V, 486. + moras leti, II, 597 N. + _protulit_ ære adcendere pugnas, VIII, 488 N. + _proferri_ nomen, I, 201 N. + _prolato_ signo, XVI, 317. + _Profectum_ non Latio, dum, etc., XVII, 515 N. + _Profundere_ voces, VI, 252. + consulta, XI, 68. + _profusa_ ubera, IV, 376 N. + _Profundum_ nigrans, XVII, 257 N. + _profundi_ Manes, V, 618. + _Prohibere_ nefas, II, 373 N. + Poenos aquilæ, VI, 27 N. + _Proinde_, II, 353 N. + _Projicit_ pavor fusos in ora, XVII, 484. + _projicere_ vitam, spem, animam, I, 225 N.; V, 226 N.; X, 42. + _projectus_ dorso equi, X, 469 N. + _projecta_ loca, VI, 646 N. + _Prolatare_ diem, III, 142 N. + _Proluere_ ensem, XVII, 299 N. et V.L. + _Promere_ tela, II, 134 N. + ora e rupibus, III, 542. + _promta_ lingua, XIV, 31. + _Prometheus_ adligatus Caucaso, XIII, 609 N. + _Promittere_ visus, barbam, capillos, tela, ramos, III, 534 V.L. + _Pronus_ ictus, I, 491 N. + fluvius, XIV, 190. + _prona_ aura, VI, 687 N. + fertur ratis, XVII, 44. + _pronum_ pondus, II, 146; XV, 685. + nulli excellere, XIII, 183 N. [nota ad h.l. non exstat] + _proni_ decurrunt monte, VII, 216. + _per prona_ voluti, XV, 235 N. + _Propagare_ regna populis seclisque, II, 52. + _Propago_ Spartana, II, 8. + _Propellere_ agmina, V, 53; VII, 530; XV, 559. + vallum, VII, 101. + hastam, XVI, 570. + freta, XIV, 13. + frenos, XVII, 96 N. [recte 95] + _Propensa_ Ceres, XII, 375. + voluntas Cælicolum, XVI, 288. + _Properare_ mortem, I, 225. + res, VIII, 52 N.; XIII, 11. + in Thybrim, VIII, 452. + in fata, IX, 18. + _properatus_ turbo hastæ, XVII, 537. + _properata_ exta, I, 122. + res, XIII, II, 505. + pocula, XIII, 892. + hasta, XII, 383 N. + cassis, II, 346 N. + spectacula, XV, 646. + _properantur_ stamina, XVII, 120. + _Propexæ_ in pectora virorum barbæ, XIII, 310. + _Propinandi_ mos, XI, 300 N. + _Propinquant_ arma mortem, II, 281 N. + _Propinquus_ sanguis, X, 565. + _propinqua_ Divis rupes, XI, 136. + _propinquum_ letum, II, 258. + _Propior_ Mars, V, 442 N., 609; IX, 611. + _Propius_ metuens Juno, I, 32. + periculum et periculo, esse, I, 13 V.L. + _Propontis_, XIV, 145. + _Proprium_ cognomen, VIII, 422 N. + donum, VII, 86 N. + _Prorsus_, VII, 575 V.L. + _Proruere_ hostem, IV, 382. + aggerem, I, 373 V.L. + _Prorumpit_ in auras vox, III, 699. + Capua Poenus, XII, 5. + se, VII, 355 V.L. + sede ab ima anguis, II, 584. + _proruptum_ pelagus, III, 51 N. + _Proscindit_ Rhodanus campos gurgite, III, 449. + _proscindere_ remo stagna, VIII, 601. + terram aratris, XVI, 551. + _Proserit_ Rhodanus caput aggeribus Alpinis in Celtas, III, 448 N. + et V.L. + _Proserpina_ casta fovet lucos feminarum in inferis, XIII, 546. + rapta a Plutone juxta Hennam, v. _Henna_. + _Prosilire_ castris equo ante omnes prævectus, XVII, 121. + _Prospectat_ Pyrene Iberos, III, 418 N. + _Prospera_ bello turba, XVI, 597. + rerum, IV, 499 N. + _Prospicit_ terga cuspis, V, 542 N. + _Protei_ in antro Caprearum, Pharo et Pallene sedes, metamorphosis + et ars vaticinandi, VII, 419 sq. N.; XI, 447 N. + _Protendere_ arcum, XIII, 212. + tempus regnis, VI, 596. + dextram, I, 655. + _protentus_ ad colla cornipedum, XVI, 386 N. [not. ad v. 384] + _protenta_ hasta, XVII, 419 N. + _Protenus_, I, 374 N. + _Proterit_ rota agmen, II, 175. + _Protrahere_ ad arma, XVI, 84. + _Proturbare_ murmur pectore, V, 604. + aera telo, IX, 447. + _Provisa_ ni fuissent hæc, etc., XIII, 619. + _Provinciarum_ expilatio, XIV, 685 sq. N. + _Pruinæ_ una facies, III, 533 N. + _Pruna_ Apollinea, V, 179. + _Prusiacæ_ oræ, XIII, 888 N. + _Psylli_, v. _Serpentes_, pag. 630. + _Ptolemæi_ Cyrenaicam imperio tenebant, postquam Macedones Ægypto + potiti, XI, 381 N. + _Pubem_ dimittit Ardea, I, 667. + Sidoniam, XI, 354; XV, 409. + _Pubescit_ miles castris, II, 318. + ætas flore novo, III, 84 N. + _pubescente_ mala, V, 414. + _pubescere_ bello, IV, 427. + _Publicola_, v. _Poplicola_. + _Pudica_ ars, II, 180 N. + _Pudor_ Divum, I, 58 N. + adcendit mentem, I, 493. + terga vertere, IV, 329. + peccando consumtus, XI, 34 N. + lætus, III, 215 N.; XV, 30 N. + _Puella_ dicitur, et nupta, quæque peperit, III, 435 N. + _Puer_ h.e. juvenis, III, 608 N. + patrio corpore telum defixum conspexit, IV, 454 N. + ora pulcher, VIII, 464. + _Pugnat_ alicui, I, 234 N. + furor monitis, X, 283. + perfundere, XI, 402. + _pugnant_ pila fretis, IX, 296. + artus sub dentibus, IV, 379 N. + undæ, IV, 658. + _Pugnax_ Marcellus, XVII, 298. + _Pulchritudo_ oris, XII, 227 sq. N. + _Pulsare_ limina, VI, 73. + nervos pectine, V, 463. + Capitolia, I, 270 N. + moenia Romæ, VI, 643; XII, 565. + turres ariete, XVI, 695. + auras calcibus, XVII, 135. + mare remis, VI, 363 N.; XIV, 387. + aures et oculos, II, 580 N.; VI, 436 N. + loca, seu montes et sidera clamore, voce, lumine, etc., III, + 436 N.; IV, 327 N.; V, 394 N.; XVI, 397 N. + laude corda, XVI, 479 N. + cor XII, 591 N. + ora scopulis, XIII, 838. + _pulsat_ Boreas litora, I, 588. + æthera crista, IX, 450. + scopulus cælum, XII, 72 N. + ungula axem, XVI, 377 N. + _Pulsu_ icta facies salis, XIV, 361. + _pulsus_ seni, XIV, 488 N. + _Pulveris_, seu _pulverea_ nubes, v. _Nubes_. + _Pungit_ dolor, VII, 271 N. + _Punici_ belli l. brevis historia, II, 304 sq. N.; VI, 101... 551 N., + 653... 697 N. + _punica_ corda, XII, 737 N. + _Puppis_ adorata, quia in ea tutela navis, XIV, 437 N. + _a puppi_ veniens, seu surgens procella, XVII, 255 V.L. + _Purgat_ miles, cur vicerit hostem, VII, 510 N. + lux mentem imagine, X, 371. + nox pectora curis, XV, 613. + _purgare_ pectus culpa, X, 448. + nefas ferro, XI, 199. + gentem crimine, XII, 303. + Ausoniam bello, XVI, 629. + _purgatus_ æther, XII, 638. + ab ira veteri, VIII, 563. + in amni vivo, VIII, 125 V.L. + _Purpura_ tertia, XIV, 112 N. + Gætula, XVI, 176 N. + ejus species, coccum et ostrum, XVII, 395 N. + Sidonia ardet, IV, 268 N. + Agenoreis ahenis saturata, VII, 642 N. + Assyria, XI, 40 N. + _Purpureus_ sanguis, IV, 168. + _purpurea_ vitta, XIII, 780. + _purpureum_ lumen frontis, VII, 195. + os Veneris, VII, 448 N. + _purpureos_ amictus Veneris religabat, VII, 447 N. et V.L. + _Purus_ sceleris, IV, 606 V.L. + _Putat_ secum multa, VII, 519 N. + _Puteoli_ a puteis, et olim Dicarchea dicti, VIII, 533 N. + frustra obpugnantur ab Hannibale, qui simul contemplatur tractum + Puteolanum, Baianum Cumanumque, cujus antiqua natura peperit + mythos de Tartaro, Cimmeriis tenebris, campis Phlegræis, + Gigantibus et inferorum fluviis ac lacubus, XII, 104... 160 N. + a Samiis conditi, et Pherecyadum muri, XII, 159 N. + _Putris_ moles, seu mons, III, 643 N. + gleba, VIII, 392 N. + _putre_ gelu, IV, 749 N. + _putres_ artus, XIII, 464. + _Pygmalion_ Batto bellum indicit propter Annam, VIII, 64 N. + Sychæo occiso ejus regnum occupat, I, 21 sq. N., 74, 75. + _Pygmalionea_ gens, VI, 532. + terra, I, 21 N. + _Pylius_ rector fortis, VII, 597 N. + _Pylia_ senecta, XV, 456 N. + _Pyrenæus_ mons a fulmine, vel igne pastorum, vel _Pyrene_ dictus, + III, 415... 441 N. + _Pyrene_ mons, I, 487. + pro Hispania, I, 190; XV, 451; XVI, 278. + Bebrycis regis filia, ab Hercule compressa et a feris discerpta, + unde dictus mons, III, 420 sq. N. + Acheloi f. III, 426 V.L. + mater bellorum, XVII, 641 N. + _Pyrrhiche_, III, 348 N. + _Pyrrhus_ avus Hieronymi maternus, XIV, 94 N. + _Pythia_ dei adflatum excipiens ex antro, cui tripus inponebatur, + XII, 323 N.; XIII, 401 N. + _Python_ draco et navis, XIV, 572 N. + + + Q + + _Quadrijugi_, IV, 439. + _Quadrupedans_ sonus, XII, 564 N. + equus, XV, 436, 637. + _Quærunt_ lumina cælum, VI, 11 N. + _quærere_ mentem Superum, I, 123. + quietem leto, IV, 633. + montes patrios sub ipso leto, V, 465 N. + _Quæsumus_ non inhonora tuis regnis, XVI, 250. + _Quam_ vellent, etc., XIII, 605. + _Quamquam o!_ I, 653 N. + _Quantum_ leviora, forent hæc vulnera, si daretur ferre amplexus, + etc., VI, 422 V.L. + _Quantus_ ægida commoveat Jupiter adspice, XII, 719 N. + _Quassant_ vitia ingenium, XI, 426 N. + _quassare_ lampada, II, 611. + caput, I, 298 N.; VI, 600 N. et V.L.; XV, 128; XVII, 238. + arma lacertis, IV, 117. + _quassata_ bello oppida, II, 294; VIII, 250, 591. + tempora vino, VII, 202 N. + _quassatus_ vino, VII, 202 N. + vertex sævitia cæli, IV, 762. + _quassata_ urbs, XVII, 421. + Confer _Percutere_ et _Quassare_. + _Quatenus_ indulsisse vacet percipe, XVII, 373. + _Quatit_ fragor terram, I, 536; IV, 199. + pestis moenia luctu, XIV, 614. + terror præcordia, II, 254. + clamor castra, III, 221. + tussis pulmonem, XIV, 601. + _quatere_ ensem, I, 429. + lora, XVI, 413, 439; XVII, 541. + ægida, XII, 336 N. + currum, II, 81; III, 240. + equum, XII, 254. + campos agmine, I, 297 N. + arces, II, 300 V.L. + terras milite, XII, 343. + morsu claustra, VII, 130. + terrore vicina, XII, 6 N. + bello Pergama, XIII, 36. + circum certamine, XVI, 322. + rumoribus arces et aures, IV, 7 V.L. + _quassum_ imperium, XV, 7; XVII, 421 N. + _Quercentis_ fratris videt labentia membra, X, 151. + _Quercu_ in cratera cavata dulcis sudavit humor, ab uvis odoratis, + VII, 190. + _Qui_ mollius pro _quis_, II, 645 V.L. + pro _quod_, XII, 43 N. + _Quianam_, I, 134 V.L. + _Quiescunt_ arma, VII, 253. + tela tellure, VII, 297. + _Quinam_ pro _quisnam_ intelligitur, II, 645 V.L. + _Quippe_ vox indignantis et inridentis, V, 117 N.; VI, 90; VII, 397; + X, 67. + _Quirinius_, IV, 192. + _Quirinus_ tuetur collem Quirinalem, XII, 718. + _Quirini_ solium in cælo, III, 627. + sceptra, VI, 103. + sedes sacratæ, XI, 118 N. + Martigenæ, XIII, 811. + _Quiris_, hasta, et _Quirites_, VIII, 418 N. + _Quidquid_ id est, VI, 119 V.L., 582 V.L. + _Quod_ pro _quoniam_, et _quamvis_, XI, 325 N. + + + R + + _Rabidi_ jejunia ventris, II, 472 N. + _rabidi_ juvenci, VII, 359. + canes, X, 126. + _rabidæ_ feræ, VIII, 638. + _rabida_ arma, VII, 263. + _Rabies_ nullo restinguitur haustu, XIII, 576. + in fines Italum, I, 70. + pelagi, II, 290. + cladum, II, 620. + cædum, VI, 351. + belli, V, 394. + fugæ, V, 641. + doloris, V, 158. + irarum, XIII, 734. + erroris VII, 546. + sacra virtutis, VI, 42 N. + faventum, XVI, 314 N. + _Radere_ vomere saxa, VIII, 391. + ripas, IV, 350 N. + _Radiant_ lumina flamma, II, 586. Cf. II, 166 N.; III, 629; IV, 154, + 326; VII, 143; XII, 561; XV, 141; XVI, 354; XVII, 395. + _Radio_ cælare, XIV, 658 N. + _Ramus_ Palladius, III, 405 N. + _Rapidus_ miscet prælia, I, 266. + ictus, II, 125. + impetus VI, 256. + passus, I, 65. + quadrupes, I, 161. + amnis, VII, 394. + _rapida_ conamina, VIII, 413; IX, 464. + procella, IV, 146. + pestis, VII, 351. + flamma, III, 641; V, 511; XIV, 589. + arma, V, 98. + _rapidæ_ turmæ, I, 656. + alæ, IV, 93. + vires, IV, 676. + _Rapit_ dux agmina, I, 129; IV, 218 N., 740; VII, 116; VIII, 215, 222; + XIV, 209, 635; XV, 544. + ira omnes, XIV, 299. + metus in urbem, II, 232. + Notus biremes, XVII, 275. + rogus corpora, XVI, 547. + sagitta lumina, VI, 274. + _rapere_ esseda, III, 337. + viam, iter, campum, certamen, diem, tempus belli, pugnam, gradum, + I, 570 N.; III, 156, 309; IV, 485 N.; VII, 531, 622; VIII, 181, + 197; IX, 33; X, 471; XII, 472; XV, 440. + cornipedem calce, XIII, 169. + sibi laborem, XIII, 187. + letum, II, 678 N. + decus, XI, 197 N. + laudem, XII, 478 N. + nomina belli confecti, XV, 342. + gaudia, XI, 491 N. + membra cursu, II, 248. + arma, IV, 98 V.L. + moras fossarum, IX, 218 N. + ora, seu caput gladio, VII, 704 N.; XV, 807. + delubra, X, 585. + pocula, XIII, 892. + urbem, XV, 407 N. + muros, XVII, 494. + _raptus_ sanguis, I, 175. + nisu, I, 449. + _rapta_ Carthago, XV, 401 N. + alnus saltibus, IV, 491. + curru, I, 134; II, 172. + _raptum_ fretum tumultu, XIV, 146. + corpus circa cineres ter, II, 266 N. + _rapto_ vivere, II, 402. + Cf. _Raptare_. + _Raptat_ cura Deum ad aras, VII, 74. + amor, XIII, 720. + equi juga, I, 223. + _raptare_ agmina, III, 407 N.; IV, 218 N.; VIII, 404; XVI, 31. + armenta, IX, 574. + carinas, I, 409. + _Raptor_ Dardanus, IX, 200. + _Rara_ vox, XI, 415 N. + _Rarescens_ acies relaxatur, V, 382. + miles, XVII, 422. + _Rasilis_ hasta, IV, 176 N. + _Rastris_ domare rura, VIII, 369 N. + _Raucum_ murmur, II, 221, 245. + _Ravenna_, VIII, 601 N. + _Reate_, VIII, 415 N. + _Rebelle_ os, XII, 149. + _Reboant_ poli, XVII, 251. + _Recedit_ terra, a qua recedimus, III, 157 V.L. + _Recidiva_ gens Phrygum, I, 106 N. + _Recipere_ ensem, II, 679 N. + gressum ad sidera, VI, 618. + bellum sinu, VI, 652. + _Reciproca_ Tethys, III, 60 N. + _Reciprocat_ æstus, XV, 226 N. + _Reclinis_ trunco, V, 470 V.L. + _Reclivis_ locus, V, 470 V.L. + _Recludere_ artus, I, 120. + superas mentes, I, 19 N. + regna non optanda, XIII, 523. + specus, XIII, 424. + terram, XIII, 406. + arenam, XIII, 479. + cælum, XII, 613 N. + _Recoquere_ fornace bipennes, IV, 15 V.L. + _Recreare_ maniplos submisso tirone, XVII, 193. + _recreari_ secundis, XII, 296. + _Rector_ eques, XVII, 137 V.L. + _Recumbit_ ei moles rerum, VI, 594. + Narnia monti, VIII, 457. + _Recursat_ sc. animo, VI, 555 N. + _Recusat_ parere, I, 111. + moras periculum, VII, 320. + _Reddere_ formam patris, II, 635 N. + se epulis, XI, 376. + se astris, IV, 119. + se terris, XVI, 276. + vitam vulnere, V, 112. + _reddunt_ venti mare, XVII, 208 N. + _Redemit_ multum ævi, VI, 20 N. + _Redit_ mors metu, II, 224 N. + virtus in dextras, XII, 670. + in se amnis refluo lapsu, XV, 623. + _redeunt_ Divi, VIII, 235 N. + curæ, I, 652. + pascua, VIII, 518. + loca, XIII, 703. + colores terris, oriente die, X, 541. + _Rediviva_ bella, X, 256 N. et V.L. + _Reducit_ urna annua casus, IV, 768. + _reducere_ sublime equos, IV, 144. + rictum, IV, 334 N. + convivia mente, VIII, 136. + vires victu, XV, 810. + regna in leges Parcarum, X, 644 N. + _Redundat_ ore cruor, II, 685. + _Refersit_ fortuna opibus, V, 264. + _Refert_ lux decimum ortum, XIII, 453. + vestis spirantes vultus subtemine, XIV, 657. + quisque sibi hortamenta, V, 154. + dies honorem, XV, 417 N. + labor nomina cælo digna, III, 586. + et fert pontum ventus, IV, 322. + artus ripæ, VI, 202. + telum, I, 516 N. + _referre_ gressum, XI, 353. + cursum, VIII, 89. + sese a loco, IV, 52; VII, 408. + palmas, VII, 456. + dextras, VIII, 237 N. + oblivia, I, 236 N. + bella, III, 165 N.; XI, 28; XVI, 77. + vaginæ ensem, VII, 508. + nomine cultam plebem, II, 9. + telum e corpore, V, 560. + _referuntur_ in tergum, IV, 315 N.; VII, 623 N. + tonsi pariter, VI, 362 N. + _refertur_ clipeus in orbem, VIII, 418 V.L. + longe sonitus, IX, 468. + omnis lancea retro, IX, 506. + _Refigere_ clipeos, X, 600 N. + _Reflexum_ pondus, IX, 596. + telum, XVI, 54. + _Reflorescente_ ceu prima juventa, XV, 738. + _Refluum_ æquor, II, 307 N.; XV, 220. + _refluo_ lapsu in se redit amnis, XV, 622. + _reflui_ amnes montibus, V, 624 N.; XIII, 743. + _Reformidat_ stagna Trasymenus, I, 49 N. + _Refovere_ membra quiete, III, 637. + vires haustas, XI, 538. + vulnera, VI, 551. + quassam urbem, XVII, 421. + _Refuga_ ars, IV, 320 N. + _Refugit_ alimenta, V, 62. + adcepisse legem, XV, 319. + _Refulgent_ late campi ossibus, IX, 190 N. + _Refusa_ stagna, III, 464 N. + unda ponto, XIV, 551 N. + _refusæ_ valles, XVII, 63. + _refusi_ campi late, XIII, 322. + _Regit_ Cynosura peditem, III, 665. + Martem, bellum, disciplinam, VI, 307 N. et V.L. + dolorem, II, 382. + _Regia_ alta cæli, I, 136 N. + _Regifice_ exstructis mensis convivia celebrare, XI, 271. + _Regnat_ Vulturnus campis, IX, 495. + cantus æquore, XII, 35. + _Regnator_ noctis æternæ, quondam, etc., VII, 688. + _Regnum_ gregis, XVI, 5. + venti, III, 491. + Patrum, VIII, 275 N. + _regna_ solus habet Boreas in Thracia, I, 587 N. + fluvii, IV, 662 N. + Punica mersa profundo, IV, 801 N. + _Regulus_ in Africa cum ingenti serpente ad Bagradam, et cum Poenis + feliciter pugnat, VI, 122... 302. + a Xanthippo per insidias captus, II, 340 sq. N.; IV, 359 sq.; + VI, 302... 345. + Romam a Poenis frustra missus ad exquisita supplicia rediit, + VI, 346... 528. + quo supplicio adfectus sit, II, 343 sq. N., 435 sq. N.; VI, + 529... 544 N. [VI, 529...: not. ad v. 535] + pauper, VI, 435 N. + triumphavit de Sallentinis, VI, 434 N. Cf. VI, 658 sq., 672 sq. + _Rejectat_ cærula, VII, 421 V.L. + _Relabitur_ amnis fonti, IV, 444. + gurges tracto æstu, III, 55. + _Relaxare_ angusta loci, V, 174 N. + campum, V, 174 N., 269 N.; VII, 715. + diversa brachia, XIV, 399 N. + acies, V, 381 N. + _relaxat_ Oceanus fontes, V, 51. + _Relegere_ pontum, II, 20 N. + castra, XVII, 232. + _Religare_ amictus, VII, 447 N. et V.L. + crines nodo, II, 78 V.L. + _Religio_ percurrit pectora tacito sensu, XIII, 317. + _Relinquit_ nulli penetrare, III, 708 N.; V, 657; VIII, 410. + nota, II, 282 N. + _Reliquiæ_ belli, XV, 538 N. + _Reluctantes_ artus, VI, 126. + _Remeat_ dextra ab ictu, XVI, 66. + _Remi_ pennarum, III, 682 N.; XII, 98 N. + [XII, 98: nota ad h.l. non exstat] + ducuntur ad cantum celeusmatis, VI, 360 sq. N. + pariter relati ad numerum plaudunt cærula, VI, 363 N. + _remorum_ seni pulsus, XIV, 487 N. + _Remigium_ alarum, III, 682 N. + _Remigum_ seni pulsus, XIV, 487 N. + hortator, VI, 360 seq. N. + _Remittere_ pharetræ tela, II, 137 N. + remos, XIV, 536. + vitam, XIII, 367 N.; XVII, 366. + frontem, XIII, 733. + _Remoliri_ arma, I, 36 N. + _Remotus_ polus, II, 481 N. + _Remulus_, IV, 186 V.L. + _Renatus_ orbis, V, 56 N. + _renati_ artus, XIII, 872. + _renata_ tecta, XIII, 675. + juventus e morte, VII, 732. + _Renidens_ torvum et furiale minaci obtutu, etc., XIII, 375. + _Renovat_ lumina cælo, III, 539 N. + viros cantu ad vulnera, IV, 170. + se pube juventus, VIII, 322. + _renovare_ se in bella, VI, 641. + focis lumina, VI, 76 N. + _renovatur_ Lucifer unda Oceani, VII, 639 N. + _Renuit_ fatum, X, 49. + tibi regna, IV, 125. + ratis procedere, XVII, 24. + _Repagula_ sonant signo prolato, XVI, 317 N. + _Reparare_ campum ademtum, IX, 416. + _Repellere_ senium templis, III, 20. + Latio, III, 591 V.L. + _Rependere_ aristas pomis, VIII, 507 N. + ruinas Capuæ, XII, 515. + cladem, XIV, 619. + grates, IX, 25. + captivam manum ductore, VI, 349 N. + _repensurus_ magna, XVII, 577. + _Repetere_ primordia rerum, I, 20 N. + nomina luco, II, 67. + parentes cælo, seu ex stirpe sacra, II, 655; III, 100. + poenam, XIV, 41. + penates, III, 569; XIII, 386. + oculis, III, 533. + _repetitus_ amore, VIII, 104 N. + _Reponunt_ molem, seu muros, I, 558 N. + se maria, XIV, 623. + _reponere_ pacem terris, XII, 728. + tempora cessata, V, 533 N. + reges, X, 486 N. + _repostus_ ensis, V, 38. + _reposta_ ira, XI, 7. + poena vincentibus, VII, 507. + galea, IV, 13. + _reposti_ tergo equi, XV, 683. + populi, III, 325. + thesauri, V, 261. + _Reposcit_ crucem domini servus, I, 181 N. + superos tempora senectæ, V, 408. + _Reprimit_ Sirius æstus, XIV, 621. + _Reptat_ Poenus, VII, 272. + _Requirere_ clamore, X, 402. + _Res_ h.e. bellum, gerere, XV, 149 N. + _in rem_ est, VII, 244 N. + _Resedit_ hasta capiti, VI, 251. + cuspis latere, XV, 795. + _Resequi_ quem amore dulci, VIII, 104 V.L. + _Reserare_ arces, I, 14 N.; XVII, 618. + viam, IV, 196. + claustra, VII, 334. + limina Casilina, XII, 427. + futura, VII, 436 N. + Alpes, XVII, 501 N. + _Reservat_ se ad meliora, X, 56. + _Resides_ senes, VII, 103 N. + _Resignare_ pacta, IV, 788 N. + perjuria, XVII, 425 N. + _Resolvit_ orbes, VI, 227; IV, 320. + se ripa, VI, 280. + fibula morsus loricæ, VII, 625. + _resolvere_ muros ariete, V, 553; XII, 495. + saxa, I, 369 N.; III, 643 N. + pacis jura, XVII, 78. + bella, VIII, 275. + ora, XVI, 603. + Ausoniam, XVII, 205 N. + gaudia ferro, XIII, 508. + fraudes, VII, 153 N.; XII, 740 N. + [XII, 740: nota ad h.l. non exstat] + _resolutus_ pollex, II, 128 N. + _resoluta_ ripa, IV, 580 N. [recte 579] + gaudia, et in gaudia, XI, 303 N. + urbs legibus, XI, 36 N. + tegmina armorum, II, 473 N. + caligo, V, 58. + pondus, seu saxum _resolutum_, III, 643 N. + cælum luce, calore, XII, 613 N. + _Resonat_ ore superbo, III, 247. + scopulus Pyrenen, III, 439. + _Resorbere_ fletum, XII, 594 N. + _Respectare_, seu _respicere_ loca, quæ a nobis invitis relinquuntur, + VIII, 108 N.; XII, 106 N., 594 N., 729; XVII, 213 sq. N. + [XII, 106: not. ad v. 104] + non licet in quibusdam sacris, III, 181 N. + _Respicere_, v. _Respectare_. + _Resplendet_ æquor imagine flammæ, II, 663 N. + _Respondent_ saxa profundo, XIV, 73 N. + _Responsa_ Parnasia portantes adsunt, XII, 321 N. + _Restagnant_ arva palude, IV, 750. + _Restant_ claustra, VII, 130 N. + _restare_ adversis, VI, 125 N. + _Restinguere_ rabiem, XIII, 576. + ardentem Italiam, XVI, 618 N. + _Restituere_ fusos pugnæ, IX, 489. + _Resultat_ clava ære, II, 245 N. + _Resupino_ pondere jactare currum, II, 196. + _Resuscitare_ iras, XII, 632. + _Retardare_ sceptra, XI, 606 N. + _Retegit_ sol terras, VI, 3 V.L. + se umbo, IX, 109. + _Retorquere_ hastas, IV, 449. + _Retractare_ noctem, III, 216. + turres, IV, 22. + dextras in bello, X, 256. + _Retro_ fluit amnis, I, 48 N. + jacet multa rerum vetustas, VIII, 44. + _Retusum_ conamen, seu fervor, I, 34 N.; VIII, 319 V.L. + _retusæ_ res, XVI, 21 N. + _Revellere_ regem solio, XVI, 272. + signa, XII, 733. + _Revirescit_ gloria, VI, 546. + aurum, III, 286. + dux pignore laudis, VIII, 226 N. + _revirescunt_ vultus patrui, XV, 134 N. + _Revocat_ aurora labores, XII, 575. + forma parentem, XVI, 192 N. [recte 193] + _revocare_ Poenum patriæ, III, 592. + mentes, IX, 487 N. + ferrum manu, XIV, 166. + bipennes fornace, IV, 15 V.L. + diem ereptum, IX, 35 N. [recte 36] + tonsas ad pectora, XIII, 241. + habenas, XVI, 343 N. + mortuum ad vitam, II, 647 N. + corda ad patrios cultus, VI, 393. + telum a vulnere, XVII, 139 N. + colorem fluvio, XIII, 123. + animos, XVI, 13 N. + a funere Romam, XI, 235. + _Revolubilis_ unda pelagi, XV, 237 N. + _revolubile_ saxum, XI, 473 N. + _Revolvere_ fata Rhoetea, I, 115 N. + stamen telæ, II, 181 N. + antiqua, VIII, 49. + _revolutus_ oberrat sibi Mæander, VII, 140. + in pejora, XIV, 174. + _Revomentem_ transtra Charybdim respice, II, 308. + _Rex_ maris, XVII, 284. + _reges_, potentes, divites, duces, heroes, dii, IV, 196 N. + pulsi, X, 486 N. + _regum_ nomina nescit pati Roma, XVI, 283. + _Rhadamantus_ poenas expetit in introitu, etc., XIII, 543. + _Rhegina_ litora, XIII, 94 N. + _Rhenus_ parvus, VIII, 599 N. + _Rhesi_ domus, II, 75 N. + _Rhipæa_, IV, 363 N. + flamina, XII, 7 N. + _Rhipæum_ Strymona, XI, 459 N. et V.L. + _Rhodani_ ortus et cursus, III, 446 sq. + juventus, XV, 671 N. + _Rhodope_, II, 73 N.; III, 494. + _Rhodopeia_ spicula, XII, 400 N. + _Rhoetea_ fata, I, 115 N. + regna, VII, 431. + lancea, XVII, 196. + _Rhoeteum_ litus, VIII, 619; IX, 72. + _Rhoeteius_ ferox, II, 51 N.; XIV, 487 N. + ductor, XVII, 486 N. + _Rhoeteia_ pubes, IX, 621 N. + lancea, XVII, 196. + _Rhyndacus_, III, 388 V.L. + _Rictus_ nimbosus Atlantis, I, 207 N. + leonis, II, 167. + mortis, II, 548 N.; VI, 53. + spumans ira, XI, 220 N. + _Ridens_ nitenti vultu adfulsit Venus, VII, 467 N. + Deus vana conamina, XII, 405 N. + _Rigantur_ Simbruvio, VIII, 368 N. + vultus atque ora lacrimis, VI, 294; XVII, 214. + _Riget_ Boreas, I, 188; XII, 7. + lorica ferro, III, 270 N. + _rigent_ manicæ ex auro, IV, 155; XV, 694 N. + undæ, III, 372, 671. + membra frigore, VI, 170. + _Rigida_ hasta, IV, 392. + _Rigor_ asper, III, 553. + spinæ, VI, 271. + ferri, IV, 630 N. + _Riguus_ hortus, VII, 180 V.L. + _rigua_ unda, XIII, 596. + _riguum_ aurum, I, 158 N. + _Rimatur_ ducem, XVII, 518. + _Ripas_ laxat amnis, XVII, 123 N. + perdit amnis, IV, 658. + _ripæ_ non capiunt cadavera, I, 45. + coeunt, I, 52. + exeunt sanguine, VI, 603 N. + _Ritus_ hostis explorare, VIII, 313 N. + _Robur_ membrorum, V, 435. + Samnitum, I, 664; XV, 655 N. + erectum, I, 153 N., 165; II, 343. + jacit, II, 244 N., 267. + ponere pectore, XI, 157. + _sine robore_ flamma, V, 572 N. + _robore_ annoso lucus, III, 688. + ingenti quercus, VI, 192. + obusto trabs, IV, 282 N. + lento se agit navis, XIV, 390 N. + pendens, II, 343. + _Rogi_ cæsis structi, X, 524 sqq. N. + structi interdiu, adcensique vesperi, X, 542 N. + in iis et arma insigniaque mortui cremata, X, 560 sq. N.; + XIII, 693 N. + _Roma_ brevi crevit, XV, 90 sq. N. + luxu labefactata, XV, 125 sq. + maxima rerum nobilior sit malis, III, 585 N. Cf. IX, 346 sq.; + X, 657 sq. N.; XII, 295... 319. + _Romanorum_ virtus et futura fortuna, III, 575 sq. N. + _Romuleus_ juvenis, XVII, 384 N. + _Romulea_ gens, VI, 611. + _Romulei_ nepotes, III, 618. + _Romula_ facta, XIII, 793. + virtus, XVI, 254. + _Rorant_ cruore ora, dumi, etc., IV, 447 N.; V, 254, 459; VII, 324; + VIII, 139; X, 262 N. + humore dapes, VII, 181. + _Rores_ sanguinei, XIV, 486; XV, 364 N. + _Roscida_ conjux Tithoni, I, 576; XV, 439. + nox, V, 24. + Nereis, XIV, 571. + pascua, VII, 439. + _Rosea_ Aurora, ejusque ortus, habenæ, flammæ, I, 196 N., 578 N.; + IV, 482 N.; IX, 180 N. + _roseum_ os Veneris, VII, 448 N. + _Rostra_, VIII, 262. + _rostris_ sulcare, seu scindere mare, VII, 411; XIV, 355. + _rostrum_ trifidum, seu tridens, VI, 358 N. + _rostro_ tacito canis premit vestigia feræ, X, 79 N. + fulgent templa, I, 623; XIV, 649 N. + _Rota_ ævi præceps per varios casus volvitur, VI, 121 N. + _Rotat_ ventus prælia in oculos, VIII, 664 N. + Vulturnus sublatum pulvere campum, X, 204 N. + _rotare_ arma in nubes, III, 527; XII, 656. + saxa, XIV, 63. + ensem, II, 242; IV, 207. + telum, XVI, 54. + _Rothus_, II, 165. + _Rubet_ limes, I, 267. + aurora, X, 525. + _rubent_ tela cæde, II, 17. + nives, III, 558. + radii cometæ, I, 463; VIII, 637. + _Rubico_, VIII, 453 N. + _Rubra_ vestis Poenorum Iberumque in pugna, III, 236 N. + _Ructare_ cruorem, II, 686; VI, 161; XV, 432. + _Rudem_ vibrare, VIII, 552 V.L. + _Rudentum_ stridor, XVII, 256. + _Rudio_ vetustæ, XII, 396 N. + _Rudis_ pugna, XIV, 501 N. + Cf. _parma_. + _rude_ jaculum, IV, 555. + ævum, XV, 17. + _Rufræ_, VIII, 566 N. et V.L. [not. ad 564 sqq.] + _Ruina_ cæli, I, 251 N.; XII, 630. + lata porrectus, IV, 293 N. + se sua pressere, IV, 584. + clausit vada, IV, 621 N. + Idæi generis, III, 206. + Itala, V, 329 N. + tanta ferit, XIV, 678 N. + pro clade, IV, 710; VII, 582. + sacra Trojæ, III, 565 N. + _ruinæ_ ingenti aperire locum, VIII, 244 N. + _Ruit_ fortuna, XV, 736 N. + Ausonia, VI, 596. + cælum, I, 251 N. + magno fragore Carthago, XVII, 150 N. + _ruunt_ flumina, I, 207. + hastæ, X, 123. + arma, XVII, 172 N. + moenia flammis, VI, 313 V.L. + Euri in cælum, IX, 493 N. + _ruere_ telo et flamma, II, 169; VI, 702. + in bella, castra, fata, ictus, I, 649; III, 293; XII, 202; + XVII, 297. + in luctum, VI, 577. + ferro densissima, V, 392 N. + pericula, VI, 319 V.L. + portare, scire, etc., I, 170 V.L.; XIV, 581 V.L. + _Rullus_, V, 260. + _Rumpere_ pacem, I, 11. + foedera, I, 268. + fidem, III, 2. + iter, seu cursum, I, 54 N.; IV, 196, 519; VII, 568; XV, 778. + vitam, VI, 510; VII, 33 N. + ignava silentia bellis, V, 13 N. + somnos formidine, X, 143; XV, 560. + sibila, vocem, querelas, gemitum, I, 95 N.; III, 558; IV, 456; + VIII, 299. + pectora anxia, II, 285. + hiatus, V, 616 N. [nota ad h.l. non exstat] + fauces, I, 286. + aditus, III, 516 N. + Alpes, XI, 134. + muros scalis, XII, 180 V.L. + _rumpitur_ cælum, I, 135 N., 535 N.; III, 196; XVII, 251 N. + _Rusellæ_, VIII, 475 V.L. + _Ruspina_, III, 260 N. + _Rutilat_ barba spuma, IV, 250. + _rutilant_ arma auro, I, 477. + æquora flammis, XVI, 232. + _Rutilus_ nodus, et crinis Gallorum, IV, 202 N. + sonipes Auroræ, I, 577 N. + _Rutula_ Saguntus, IV, 62 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Rutuli_, Saguntini, I, 377 N., 584 N. + Faunigenæ, VIII, 357 N. + Romani, XV, 737, 759; XVII, 125. Cf. V, 403; VIII, 194; + XVI, 141, 697. + + + S + + _Sabatha_, XIV, 437 V.L. + _Sabathra_, III, 256 N. + _Sabatia_ stagna, et _Sabatia_ vada, VIII, 490 N. + _Sabbura_, XV, 441 V.L. + _Sabellus_ jaculator, IV, 221 N. + _Sabellus_, XV, 687. + _Sabinus_ baccifer, III, 596 N. + _Sabinorum_ descriptio, VIII, 412 sq. N. + hasta, quiris, seu curis, VIII, 418 N. + origo a Spartanis ducta, II, 8 N. + dicti a Sabo, Sanci filio, VIII, 420 sq. N. + _Sabrata_, seu _Sabratha_, urbs Africana, vid. III, 256 N. et V.L.; + XIV, 436 N. + _Sabus_ Sanci f. a quo dicti _Sabini_, VIII, 420 sq. N., ut modo + supra. + _Sacer_ Iulus, III, 595 N.; VIII, 71 N. + vates, XII, 408 N. + latex (seu vinum), VII, 163 N. + vertex, VII, 469. + _sacra_ rabies, VI, 42. + vis, VII, 9 N. + manus, VIII, 357 N. + voluptas, III, 349 N. + dextra, XIV, 238 N. + gens, XVI, 76. + forma, planta, arbor, VII, 440 N., 463; X, 166 N. + voluptas, III, 349 N. + _sacrum_ telum, fulmen, III, 43 N.; VIII, 476 N.; XII, 644 N. + _sacri_ fines, fontes, fluvii montes, muri, III, 501 N.; IV, 70, + 152, 347, 533 N.; X, 367; XII, 215 N., 696; XVI, 679 N.; + XVII, 496. + errores vatum, VIII, 100 N. + Cf. _inlicitæ_ et _vetitæ viæ_. + _Sacerdotes_ pugnant, II, 150 sq. N.; V, 175 sq.; XV, 672 sq. + _Saces_, II, 161 V.L. + _Sacra_ turbata malis ominibus, XV, 437 N. + ei ferunt musæ, III, 620 N. + _Sacrare_ nomen muris, I, 275 N. + honorem vati, XII, 392 N. [nota ad h.l. non exstat] + _sacrata_ fides, I, 634 N. + stirps, III, 100. + silva Hesperidum, III, 285 N. + _sacrati_ ignes, III, 43 N. + _Sacraria_ Vestæ, XIII, 848 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Sacrifica_ vestis, III, 27. + _Sacrificia_ prima non cruenta, IV, 791 sq. N. + humana, IV, 765 sq. N. XV, 170 N. + nigra inferorum, I, 119 N. + _Sacrilegæ_ flammæ, III, 610 N. + _Sæculum_ aureum, VII, 166 sq. N., 173 sq. + _in sæcula_ mittere, tollere, diffundere, efferre, ire, volare, + venire, ferri, nasci, II, 511 N. + _Sætabis_ et _Sætaba_ sudaria, seu linum, III, 373 N.; XVI, 474. + _Sætigeri_ sues, III, 23. + _Sævit_ Varro rostris, VIII, 244 N. + amor, VIII, 113. + hinnitus equorum, IV, 97 N. + virtus in imagine, VIII, 387. + _Sævitia_ cæli, IV, 752. + _Sævus_ habena, V, 193. + Senatus, II, 386; XI, 44. + honor, XII, 125. + fulgor, II, 395 N. + tridens, III, 53 N. + fraude, VII, 653 N. + _sæva_ lux, I, 463 N. + aula, arva, etc., III, 423; VI, 145 N. + _Sagax_ nare Umber, III, 296 N. + cura, VII, 260, 526. + flammarum divinarum, III, 345. + _Sagitta_ complet spatium ducti nervi, I, 127 N. + _sagittæ_ ardentes Cupidinis, V, 19 N. + _Sagittandi_ ars descripta, II, 96 sq., 126 sq.; XIV, 397 sq. + _Sagulum_, seu _sagum_ sanguineum et rubens, vestis tam ducum quam + militum, et lictorum, IV, 517 N.; IX, 420 N. + _Saguntus_ casta, III, 1. + animosa, IX, 186. + urbs foederata Rom., I, 294 N. + obpugnata, I, 296 sq. + Ausonia, et tam Græcæ, quam Latinæ originis, I, 332 N. + ab Hercule exstructa, I, 273 N. + Fidem præ reliquis diis coluit, et fidei exemplum fuit, + I, 329 sq., 599 N., 480 sq. N. + fame laborat, II, 461 sq. N. + eversa, III, 2 N. + aucta a Sacynthiis et Rutilis, I, 288 sq. N. + recepta a Scipionibus pulso præsidio Punico, XIII, 675 N. + _Sagunti_ incolæ a Furia ex desperatione in rabiem versi se in rogum + conjiciunt, vel invicem jugulant, II, 592... 695. + _Salaminiaca_ tropæa, XIV, 282 N. + _Salantini_, _Salentini_, _Salentinæ_ cohortes, VI, 434 N. + _Salentinum_ prom., VIII, 573 N. et V.L. + _Salernum_, VIII, 582 N. + _Salis_, maris, facies, XIV, 360 N. + _Sallentini_, v. _Salantini_. + _Salsa_ vada sulcare, XVII, 155. + _Saltatio_ armata, III, 348 N. + _Salus_ genitoris Scipio, XV, 183 N. + _Salutare_ ductorem, I, 189. + clamore omen, II, 411 N.; XV, 146. + clamore Divos, IV, 215 N. + regem, XVI, 279. + _Salve_, XVII, 651 N. + _Sambucæ_, XIV, 417 sq. N. + _Same_, XV, 303 N. + _Samnis_ ursa, IV, 558 N. + _Samnites_, seu _Sabelli_, a Sabinis, oriundi, et Romanis infesti, + etc., VIII, 562 sq. N.; XI, 7, 8. + _Sanare_ pudorem verbis nitens, IX, 145 V.L. + _Sancire_ verba jaculo, I, 305 N.; XV, 667. + foedus, XI, 321. + modum opibus, XI, 592. + _Sanctus_ genitor, VII, 737 N. + _sancta_ vetustas artificum manibus, XIV, 653 N. + _Sancus_, seu Semo Sancus et Deus Fidius, pater Sabi, a quo dicti + Sabini, VIII, 420 sq. N. + _Sanguineus_ vir, I, 40 N. + ignis cometæ, I, 462. + crinis stellæ, I, 358 N. + _sanguinea_ lux agminis, VIII, 435 N. + flamma serpentis, II, 586. + spuma, IV, 250 N. + _sanguineum_ sagulum, IV, 517 N. + _sanguinei_ oculi, IX, 444 N. + _Sanguis_ Rom. Saguntini, I, 671 N. + pro filio, III, 573. + _sanguinis_ potione horrenda et sancta fiunt juramenta et + conjurationes, II, 427 N. + _sanguinem_ equinum bibunt Massagetæ, Concani, etc., III, 360, + 361 N. + abluere et sistere aqua frigida, VI, 91 N. + _Saniem_ dispergit serpens, VI, 187 N. + _Sapharus_, VII, 604. + _Sapis_ fl. et _Sapinia_ tribus, VIII, 448 N. + _Saranus_, seu _Sarranus_, gentis Atiliæ cognomen, VI, 62 V.L. + _Sardiniæ_ situs, forma nomina, origo, bona, indoles et coloniæ, XII, + 355 sqq. + _Sardoa_ terra, VI, 672; XII, 343. + _Sardonia_ herba, XII, 370 N. + _Sardus_, Herculis filius, a quo adpellata Sardinia, XII, 359 N. + _Sarissæ_ Macedonum, XVII, 418 N. + _Sarmatæ_, XV, 313 V.L. + _Sarmaticus_ Orestes, XV, 312 N. et V.L. + _Sarmaticum_ bellum Domitiani, III, 617 N. + _Sarmatici_ muri Uxamæ, III, 384 V.L. + _Sarmens_, IV, 200 sq. + _Sarnus_ fl., VIII, 537 N. + _Sarranus_ murex, XV, 205 N. + _Sarrana_ gens, I, 72 N. + Juno, VI, 468 N. + numina, VIII, 46. + Cf. _Saranus_. + _Sarrastes_, VIII, 536 N. + _Sarsina_, VIII, 461 N. et V.L. + _Sason_, VII, 480 N.; IX, 469. + _Sassina_, VIII, 461 N. et V.L. + _Sat_ decori pariendo sint tempora leti, IX, 377 N. + [nota ad h.l. non exstat] + _sat_que superque mihi, XVII, 613. + _Satiat_ te virtus secundo eventu, III, 122. + poena furores, I, 150. + _satiare _ iras dicendo, XI, 601. + umbras cædibus, IV, 735 N. + hastam sanguine, IV, 435 N. + _satiatus_ ævi et decoris, XVI, 604 N. + _Satis_ cum nominat. jungitur, XVII, 613 V.L. + _Sator_ gentis Tlepolemus, III, 364; IX, 294. + ævi, IX, 306; XVI, 644. + murorum, XI, 262 V.L. + turbarum, scelerum, VIII, 258 N. + rerum, IV, 430. + _Satricus_, IX, 68 sq. N. [not. ad v. 66] + _Saturæ_ palus, VIII, 380 N. + _Saturaræ_ agros sanguine, XI, 565 N. + purpuram ahenis Agenoreis, VII, 642 N. + _Saturni_ secula casta, XI, 458 N. + sacra humana, annua, sortique commissa, IV, 765 sq. N.; XV, 464 N. + sedes in Italia, XV, 524 sq. N. + falx: ille fuit symbolum naturæ, etc., I, 662 N. + _Saturnia_ arva, I, 70 N. + sedes, IV, 442. + dextra, XIV, 49. + Juno, II, 527. Cf. III, 184. + _Satus_, v. _Serere_. + _Satyri_ leves, III, 394 N. + lascivi, III, 103. + _Saucia_ Dido, II, 422 N. + belua h.e. famelica, XV, 786 N. + Roma, VIII, 348. + _sauciæ_ rumore aures, VI, 80 N. + _Saxifica_ Medusa, X, 177 N. + _Scæa_ porta, XIII, 73 N. + _Scævola_ non indignus avorum, VIII, 384 sq. N.; IX, 372. + _Scalas_ admovet ad moenia Romæ, XVI, 152. + _Scaptia_ pubes, VIII, 395 N. + _Scaurus_, VIII, 370. + _Scelerare_ fluctus sanguine, XII, 17 N. + animum silendo, XVI, 610. + _sceleratus_ error, IX, 66. + dens, IX, 585. + _scelerata_ spicula, herba, III, 272 N. + porta, castra, limina, VII, 48 N. + _sceleratæ_ flammæ, XVII, 178. + _Scenarum_ artes, XI, 428. + _Sceptrifer_ Thybris, VIII, 367 N. + _sceptriferæ_ palmæ, XVII, 142. + _Sceptriger_ rex, XVI, 244. + _Sceptrum_ læva manu gestatur, XVI, 240 N. + _sceptra_ fundare, I, 44. + veniunt ad Poenos, XVII, 403. + _Scheria_, XV, 297 N. + _Scilicet_, II, 312 N.; V, 114 N. + _Scindunt_ se arte turmæ, IX, 277. + verbera corpus, I, 172. + _scindere_ cælum, X, 368 V.L. + auras, XIII, 238. + cærula rostris, XIV, 355 N. + _scinditur_ cælum inter nubila, I, 535 N. + fluvius dividuas in oras, XIV, 234. + _Scintillat_ sidus, I, 464. + ira genis, IX, 562 N. + _scintillant_ cristæ, VII, 593. + _Scipiades_, VII, 107 N.; XV, 341, 441; XVI, 193; XVII, 315. + _Scipio_ P. Cornelius Consul ad Ticinum fortiter pugnat, et vulneratus + servatur a filio, qui eum humeris suis ex acie reportat, + IV, 51... 479. + in Hispania perit, XIII, 381 sq. N. + in inferis filio fata sua extrema narrat, et consilia dat, XIII, + 654... 686. + an major natu fratre, XIII, 628 N. + _Scipio_ Cn. Cornelius cum fratre perit in Hispania, XIII, 381 sq. N., + 687 sq. + _Scipio_ Africanus Major ad Ticinum prima virtutis documenta edit, + duce Marte, patremque vulneratum ex acie reportat, quod facinus + Mars laudat, IV, 425... 479. + aquila ejus galeam rostro perstringit, IV, 115 sq. N. + ex Jove, in anguem mutato, et Pomponia natus vulgo credebatur, + IV, 476 N.; VII, 487 N. + tribunus militum in pugna Cannensi, exercitia tironum instituens, + VIII, 546... 558 N. + ejus prosopographia, VIII, 559 sq. + in pugna Cannensi Hannibalem ad certamen singulare provocat, + IX, 424... 485. + primus a devicta terræ parte cognomen adcepit, IV, 130 N.; + IX, 545; XVII, 626 N. + prohibet, quo minus juvenes quidam duce Metello Italiam + relinquant, X, 426 sq. + ad inferos descendit, XIII, 397... 895 N. + cæsis patre ac patruo, imperium in Hispania, quod nemo adcipere + audet, petit et obtinet, XV, 1... 151. + Tarraconem profectus, et a patre in somnio monitus, Carthaginem + Novam obpugnat et capit, XV, 152... 262. + adultam virginem sponso inviolatam reddit, XV, 263... 285. + Hasdrubalem aliosque Poenorum duces in Hispania vincit, + XV, 399... 492. + a Voluptate et Virtute præcepta adcipit, XV, 18... 128. + Magonem Hannonemque vincit, et hunc vivum capit, XVI, 22... 77. + Hasdrubalem Gisgonis f. vincit, XVI, 78... 114. + foedus facit cum Masinissa, XVI, 115... 167. + ad Syphacem, eodem quo Hasdrubal, tempore navigat, et foedus cum + eo jungit, XVI, 168... 274. + rex salutatur ab Hispanis, XVI, 275 sq. + ludos funebres in honorem patris et patrui agit, XVI, 285... 591. + Consul creatur, ipsique permittitur, ut in Africam trajiciat, + XVI, 592... 700. + ad Africam adpulsus, castra Syphacis incendit, XVII, 46... 108. + Syphacem et Hasdrubalem vincit, illumque vivum capit, XVII, + 109... 149. + Hannibalem vincit ad Zamam, XVII, 292... 617. + triumpho omnium clarissimo Romam invehitur, XVII, 618... 654. + _Scipio_ Africanus minor, Carthaginem exscindet, XVII, 375 sq. N. + [recte 374] + _Scipio_ P. Corn. Nasica, vir optimus, qui Cybelen hospitio excepit, + XVII, 9 sq. N. + _Scipio_ L. Cornelius, Barbati f. de Poenis, Sardis Corsisque + triumphans, VI, 670 N. + _Scipio_ L. Corn., Publii Africani frater, vir fortis, XVI, 58 sq., + 576 sq. + _Sciscit_ plebs, VII, 545 N. + _Scita_ Patrum, I, 303. + plebis, VII, 545 N. + _Scitus_ Hannibal laudibus adcendere corda, XVII, 292. + _Sciunt_ æra Ephyren, ut certet auro vestis, XIV, 656 V.L. + _Scopas_ prætor, XV, 313 V.L. + _Scribere_ acu, XIV, 660. + _Scruposi_ colles, VII, 274 V.L. + _Scrutari_ prælia, VII, 273. + _Scutata_ manus, VI, 312. + _Scylla_, II, 306 N.; V, 135. + in inferis, XIII, 440. + _Scyllæum_ litus, II, 334. + _Scyllæi_ canes, XIV, 474 N. + _Scyllæa_ antra, II, 306 N. + _Scyron_, XIV, 482 N. + _Secare_ auras, I, 357; XIII, 210. + campum, æthera, viam, II, 171 N. + _Secius... non secius_, h.e. minus, VI, 461 N. + _Secretæ_ ædes, XVI, 243 N. + _secreta_ Vestæ, III, 566 N. + pectora, II, 480. + rura, XV, 597 N. + Deorum, Alpes, XVII, 501 N. + _Sectari_ feras, XIV, 262. + dispersa prælia, XVII, 509 N. + _Sectilis_ vaginæ ebur, XVI, 207 N. + _Secundare_ visa, VIII, 124 N., 228. + _Secundus_ virtute, XVI, 448 N. + _secunda_ laus, II, 357. + ætas, VII, 597 N. + a cælo sedes, X, 433. + alicui res, IV, 483; XII, 432; XVII, 551 N. + _secundi_ Dii, I, 457 N.; V, 87; XVI, 125. + Superi in vota, XI, 504. + _Securigera_ dextra, XVI, 48. + _Secures_ pro _consulatu_, XI, 62. + _Securus_ sopor, III, 170. + malus, III, 537 N. + equorum, XVI, 344 N. + capit funem, XVII, 41 N. + cædis, X, 299 N. + _secura_ mei Roma, XVII, 611 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Sed_ pro _nam_, XIV, 387 N. + _sed_ non et, XV, 399 V.L. + _sed_ enim, seu _sed_ vero, sed enim, I, 33 N. + _Sedare_ iras, III, 289; XIII, 344. + pectora, XIV, 182. + ictus medendo, V, 359. + _Sedet_ res loco, II, 385 N.; IV, 689; VIII, 648 N.; IX, 578; XV, 227. + hasta, ictus, etc., femine, lateri, per ilia, in naribus, etc., + I, 540 N.; IV, 180; V, 347; VI, 273; VII, 606; XVII, 133... 439. + coxa munimen, X, 181. + fronti decor, VI, 428 N. + mente formido, V, 476. + acta medullis pestis, II, 461. + portis, XII, 64 V.L. + emensus terras fretumque, III, 561 N. + scilicet animo, II, 385 N.; IV, 798 N.; V, 121; XV, 352. + deus in arce, III, 9 N.; VI, 417 N. + ignavus et cunctator, III, 142 N., 578; VII, 151 N.; VIII, 13, + 233; X, 597 N.; XI, 567; XIV, 265; XVI, 673. + judex, VII, 437 N. + stagnum, V, 583 V.L. + _sedent_ minæ dictis, X, 623 N. + loca plana, depressa, profunda, VI, 645, 647 N.; XII, 132 N., 162. + _Sedes_ Tonantis h.e. ædes, XII, 48 V.L. + _Sedetani_, III, 372 N. et V.L. + _Segetem_ hanc mete, XVI, 615 N. + _Segnis_ non est dextra capulo, I, 614 N. + formido, XV, 611. + _segne_ viris arare, III, 352. + _Selinus_ palmifera, XIV, 200 N. + _Semihomines_ inter Nasamonas, XI, 180. + _Semina_ belli, I, 654. + Trojana, XII, 213. + cælestia mentis, XV, 71 N., 77. + trahere ab aliquo, XIII, 33. + _Seminecem_ vitam, X, 455 N. + _Semiviri_ Campani, XI, 105 N. + Corybantes, XVII, 20 N. + _Sena_ fl. et urbs a Senonibus condita, VIII, 453 N.; XV, 552 N. + _Senatus_ ingens, XI, 67 N. + magnus, XVII, 9 N. + _Senecta_ turpis, XV, 651 N. + gloria, III, 147. + queribunda, XIII, 583. + _Senem_ facere aliquem in Latio, XVI, 688 N. + vincendo, XVII, 332 N. + _senum_ clari, I, 564 N. + _Senescit_ hostis, II, 457 N. + virtus, III, 581. + Hannibal, VIII, 330 N. + vis, XIII, 325. + _Senis_ pulsus, XIV, 487 N. + _Senium_ repellere templis, III, 20. + arboris, V, 496. + rerum, XVI, 14 N. + obtectus, XV, 667. + _Senones_ infandi, a Camillo fugati, eorumque ensis arbiter pensati + auri, I, 624 sq. N.; II, 35 N.; IV, 160; VI, 555. + Cf. _Sena_. + _Sententia_ belli, VII, 223. + _Sentire_ Superos, IV, 120 N. + Deum, XII, 639 N. + ducem, VII, 234 V.L. + _Sepelit_ lenta dies, XIII, 487 N. + profundo, XIII, 480. + de combustione et de humatione voc. _sepelire_ veteres usurparunt, + XV, 388 N. + _Sepit_ se aggere, XII, 664. + frontem capillo, I, 404. + agmen aditum, II, 262. + _septi_ fraude locorum, VI, 401; VII, 279. + _septæ_ fauces, seu via vocis ulceribus, XIV, 599 V.L. + _septa_ h.e. ovile, II, 691 V.L.; XV, 707 V.L. + _Seponere_ ad usus arcanos, XII, 317. + _seponi_ eos statuit, III, 68. + _seposita_ vina, grex, vestis, VIII, 376 N. + triumpho præda, XVII, 280. + _Septem_, numerus sacer, XVI, 295 N. + arces, XII, 608 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Septenus_ gurges, I, 197 N. + _septena_ arundo, XIV, 471 N. + _Sepulcri_ ara, XV, 388 N. + _sepulcra_ signis armisque mortuorum exornata, unde _monimenta_ et + _memoriæ_, IX, 118 N. + floribus quotannis adspersa, XVI, 309 V.L. + amicorum communia, IX, 408 N. + _Sepulturæ_ mortuorumque tractandorum varii ritus apud varias gentes, + III, 341 sq. N.; XIII, 468 sq. N. + religio, quod anima insepulti corporis vagatur, I, 154 N.; XIII, + 445... 487 N.; XVI, 293 N. + in hostili terra miseræ, II, 574 N. + _Sequaci_ telo instare, XV, 720. + _Sequester_ pacis, VI, 347 N.; XVI, 221 N. + _Sequi_ iter, seu campum gyro, II, 87 N. et V.L. + Calpen, I, 141 N. + dextram, V, 230 N. + volucrem calamo, VII, 677. + Romanos ferro ignique, I, 115 N. + ventos oculis, VIII, 85. + _sequitur_ pompa exsequias, V, 600 N. + _sequuntur_ ripæ utrimque, XI, 477 V.L. + signa vulsa, V, 89. + ore currus quisque suos, XVI, 320. + _Serena_ mens, XVI, 191. + _serenum_ imperium, XIV, 80. + nitidum caliginem resolvit, V, 57 N.; XII, 4. [V, 57: recte 58] + _sereni_ oculi, VII, 461 N.; XVI, 233. + _serenæ_ horæ, XV, 53 N. + res, VIII, 544 N. + _Serenat_ tristia fronte, XI, 366 N. [recte 367] + _serenatus_ Phoebus, V, 181 N. + axis, XII, 637. + _serenati_ Olympi læta facies aperitur, XII, 665. + _Serere_ bellum in pectore alicujus, I, 80 N. + verba, VIII, 264 V.L. + verba alterno sermone, XV, 283 N. + bella ex bellis, lites, prælia, certamina, vulnera, etc., + I, 394 V.L.; III, 365 V.L.; V, 235 V.L.; VIII, 35, 264 V.L. + _satus_ Alcmena, II, 493. + _sata_ inter tela, seu Marte gens, I, 341 N., 635; VIII, 20 V.L. + tellure monstra irata, V, 111 N. + _Seres_ lanigeris repetunt vellera lucis, VI, 4 N.; XVII, 595. + _Sericum_ depexum ramis, XIV, 664 N. + _Series_ futuri, II, 510. + ævi, III, 630 N. + nepotum, I, 89. + _Sero_ emtum volet Roma, non violasse corpus mei Sychæi, V, 601 N. + _Serpens_ ingens ad Bagradam, pugnans cum Regulo, VI, 151 sq. + _serpentes_ ab Afris, inpr. Psyllis, carminibus tactuque manuum + domantur et sopiuntur, iisque admotis, genuina soboles + dignoscitur ab adulterina, I, 411 sq. N. + colebantur ut Dii, genii, etc., II, 584 seq. N.; VI, 283 seq. N. + eorum lingua trifida, trisulca, etc., II, 587 N.; VI, 220 sq. N. + cælestes, III, 192 sq. N. + vere ineunte exuvias ponunt, e latibulis prolabuntur, et maxime + sæviunt, XII, 6 sq. N. + novi emicant splendente sole, XII, 9 V.L. + sublatis faucibus saniem efflant, XII, 10 N. + _Serpit_ leniter fluvius, XII, 539; XV, 501. + ignis circum tempora, XVI, 123. + pestis, XIV, 613. + _Serranus_ gentis Atiliæ cognomen, VI, 62 V.L. + filius Reguli, VI, 62... 589. + _Serus_ belli, III, 255 N. + _sera_ juga Phoebi, XV, 224 N. + munimina, XIII, 252 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Servare_ pro observare, III, 380 N. + gradus, VI, 565 N. + cursum axis, II, 187. + odium, I, 18. + cruorem, I, 620. + ductus, XIV, 537. + animam, II, 361. + litora, III, 155. + ripas, IV, 697. + cadaver, VII, 616. + spatium campi, IV, 284 N. + certamina, V, 671 N. + ramos, VI, 184. + famam factis, III, 263. + _servatur_ obsidio, XIV, 185. + in arma, XI, 361. + Fides adytis, III, 8. + _servabar_ huic leto, XVII, 561. + _Servi_ populo Patres, XI, 44 V.L. + _servi_ militibus adscripti, X, 642 N. + _servi_ et _servæ_ præmia, XVI, 455, 567. + _servæ_ fiunt captivæ, II, 571 sq. + _Servilia_ foedera, XI, 527. + _Servilius_ Cn. consul, V, 98 N. + perit in pugna Cannensi, VIII, 665 N.; IX, 272 N.; X, 222 sq. N.; + XVII, 308. + _Setia_ et _Setinum_ vinum, VIII, 377 N. + _Severa_ virgo, II, 513 N. + _Si_, vox optantis, XV, 731 N. + _Sibila_ rumpit tellus, I, 96 N. + arcus ponit, II, 99. + teli, IX, 247. + _Sibilat_ serpens, II, 546. + stridor rudentum, XVII, 257. + _Sibylla_ in Elysio, XIII, 400 N., 410 sq. N., 488 sq. N. + _Sibyllinorum_ librorum carmen, de fine belli Punici, et Cybele + hospitio excepta a Scipione, XVII, 1 sq. + _Sic_ in precibus ac diris, II, 301 V.L. + _sic_, _sic_ vivas, IV, 506 N. + _sic_ teras, scilicet opto, V, 179 N. + _sic_ fama, VI, 631; VIII, 190. + _siccine_, _sic_, IX, 25. + _Sicana_ levitas, XIV, 291 N. + urbs, V, 356 N. + _Sicani_ rura, IV, 34 N. + _Sicaniæ_ freta et Scyllæi litoris undæ, II, 334. + _Sicanius_ gurges, I, 35 N. + _Siccata_ sanguine vena, II, 464. + _Siccha_, IX, 385. + _Siccus_ cruore, VIII, 19 V.L. [VV.LL. ad h.l. non exstant] + _siccum_ os, I, 530 N.; II, 684. + _Sicelides Musæ_, XIV, 467 N. + _Sicilia_ avulsa ab Italia, XIV, 11 sq. + _Siciliæ_ nomen unde, XIV, 37 N. + fertilitas, XIV, 23 seq. + populi, oppida, fluvii, XIV, 192... 278. + thermæ, poetæ, veteresque incolæ, XIV, 27 sq. N. + promontoria, XIV, 72 sq. + _Sicoris_, III, 359 N.; XVI, 475 N. + _Siculi_ prisci incolæ Latii, VIII, 356 N. + _Siculorum_ Dii, XIV, 294 N. + levitas moresque, XIV, 31 sq., 291. + timor, V, 489 sq. N. + _Siculus_ Ligures duxit in Siciliam, XIV, 37 N. + _Sidereus_ natus, III, 629 N. + _siderea_ ora, juventa, effigies Iuli, VIII, 91 N. + _sidereæ_ animæ, II, 696 N. + Cf. _Cæsares_. + _Sidicini_ et _Teanum Sidicinum_, V, 551 N.; VIII, 511 N.; XII, 524. + _Sidit_ Notus, XIV, 623. + vertice, III, 555 N. Cf. V, 3 V.L. + _Sidonius_ amnis, IV, 648 N.; XIV, 269 V.L. + _Sidonia_ flamma, I, 131. + fortuna, XV, 737. + cassis, XVI, 451 N. + _Sidonii_ duces, I, 10 N.; XV, 636. + _Sidoniæ_ domus, XV, 38 N. Cf. I, 297; III, 241; VII, 98; XIV, 98. + _Sidus_ dirum misit ductorem, VI, 302 N. + _sidera_ cursu fatigata, terræ humoribus vaporibusque maris aluntur, + reficiuntur, renovantur, VII, 639 N. + fiunt Cæsares, III, 629 N.; XIII, 863 N. + _Sigeum_ et _Sigei_, I, 665 N. + _Signat_ cuspis ductus in pulvere, IV, 258 N. + nulla arena vestigia, XVI, 485 N. + introitum humor, XIII, 397. + locum gloria regis, XI, 505. + _signare_ vestigia pulvere, IV, 147 N. + gramina mento, XV, 380 N. + sanguine mandata, IX, 174 N., 266. + malas lanugine, seu primo ævo, II, 319; VI, 128. + moenia sulco, XIII, 118 N. + _signata_ porticibus monimenta belli, VI, 655. + mente cicatrix ægro frenabat corde dolores, VIII, 287. + _Signia_ et _Signinum_ vinum, opus, piræ, VIII, 378 N. + _Signum_ belli canere, XI, 132 N. + _signa_ ferre columnis, seu templis, I, 142 N.; XIV, 581 N. + militaria coronare diebus festis, XV, 420 N. + movere, IV, 276 N.; IX, 210. + movet taurus, V, 314 N. + _Silanus_, XII, 483 V.L. + _Silarus_ fl., VIII, 424 N., 580 N. + _Silentia_ vitæ, III, 145 N.; XII, 219. + ignava belli, V, 13 N. + alta, seu vasta noctis, I, 67 N.; V, 2; XV, 563. + _Silent_ bella, V, 462. + _sileri_ non dignus juvenis, XI, 304. + _silentes_ manes, XIII, 521. + luci, XVII, 22 N. + _Silus_ h.e. acies, seu telum, X, 414 V.L. + _Silva_ telorum, IV, 619. + _Simbruvium_, VIII, 369 N. et V.L. + _Similat_ faciem, II, 553 V.L. + acus antrum in ostro, XV, 427 N. et V.L. + _similantia_ terga dare, VII, 499 N. + _similatus_ Junoni Scipio, XVII, 533 N. + _similatæ_ exsequiæ, XVI, 304 N. + _Similitudo_ hominum, II, 636 sq. + _Simois_, XVI, 370. + _Simul_ his, III, 268 N.; V, 418. + _Simulacra_ pugnæ agitare, seu ciere, VII, 119 N.; XVI, 528. + umbræ, I, 97 N. + _Simulare_, v. _Similare_. + _Singultat_ anima, II, 362 N.; XIV, 551 N. + os leto, I, 388 N. + _Singultus_ longi, IV, 593 N. + inter vix murmur anhelum, VIII, 115. + _Sinister_ Mars, I, 8. + Consul, VIII, 285. + _sinistra_ pietate, infelix Timbrene, furis, II, 682 N. + mens, V, 475. + fortuna, IX, 9. + _sinistræ_ res, X, 390. + _Sinuare_ undam flexibus, IX, 227. + axem, XVI, 360 N. + gyros lævos in cornua, IV, 318. + _sinuatus_ gyrus, VI, 226. + campus, II, 172 N. + balteus, X, 181. + anfractus pelagi, XV, 173. + _sinuatum_ linum, VII, 503 N. + _sinuata_ unda, I, 470 N. + _Sinuessa_, VIII, 527 N. + _Sinuosus_ flexus, XV, 621. + _Sinus_ Italiæ, IV, 34 N.; VI, 652. + tumidi velorum, VII, 242 N. + ater noctis, XIII, 254. + _sinu_ gestat et effundit bellum Fabius, II, 384... 389 N. + in _sinu_ gaudet, etc., VII, 153 N. + _Sipus_, _Sipuntum_, _Sipontum_, VIII, 633 N. + _Sirenes_ Acheloides, earumque nomina, forma, cantus, alæ, + VIII, 534 N.; XII, 33 sq. N.; XIV, 473 sq. N., 567 V.L. + _Sirius_ pro æstu cæli et causa pestilentiæ, I, 256; XIV, 621 N. + lethiferos accendens ignes, XVI, 99. + _Sistere_ numen templis, VIII, 230 N. + Decium pedibus ductoris, XI, 233. + spicula in lumine feræ, IV, 610. + ducem Libyæ, IV, 423 N.; XII, 274. + ense, vulnere, etc., virum, cervum, I, 163, 382 N.; II, 98. + fortunam, VII, 10. + mentem, X, 407 N. + mentes h.e. erigere, XII, 84 N. + socios, XII, 628 N. + _Sisyphius_ Isthmus, XIV, 51 N. + _Sisyphium_ revolubile saxum, XI, 474 N. + _Sitiens_ Libys, I, 657 N. + famæ, III, 578. + hasta cruorem, XII, 264 N. + _sitientes_ venæ aquarum, III, 251. + _Sitis_ Mavortis, VIII, 20 V.L. + auri, V, 266. + sanguinis, I, 60. + _Situ_ prisca urbs, III, 242 N. + hebescunt dextræ et arma, VIII, 20 V.L. + _Smyrnæa_ plectra, VIII, 594 N. + _Sociales_ undæ, IV, 701 N. + _Sociare_ curas, II, 7; XV, 150. + annos, VI, 129. + se participem in omnes casus, I, 76. + _sociata_ mens, IX, 406. + _sociati_ Celtæ nomen Iberis, III, 340 N. + _Socius_ leti, IV, 346. + Averno, XVII, 466 N. + _socium_ se addere casibus, VI, 372 N. + _socio_ nodo juvare jaculum, XIII, 159. + labore, III, 377. + _Socratis_ opinio de animæ via duplici post mortem corporis, + XV, 76 sq. N. + _Sol_ aversus ab urbe, XV, 334 N. + cursum inhibet diesque producit, XV, 334 N. + ejus extremæ viæ, XVI, 660 N. + cultus apud Phoenices, III, 26 sq. N. + stabula ad Tartessum, III, 399 N. + ejus cubilia, extrema Tethys, III, 411 N. + fons prope oraculum Jovis Hammonis, III, 669 sq. N. + medius adcendit et adscendit Olympum, III, 671 N. et V.L. + ortus ex Oeta, VI, 452 sq. N. + se tollit Indo litore, VII, 477 N. + concedit nocti, h.e. Fabius, Minucio, VII, 544 N. + spargit radiis Garganum, IX, 34 N. + ejus occasus, X, 537 sq.; XI, 267 sq.; XII, 647; XV, 250. + ortus, IV, 480 sq.; V, 55 sq.; VII, 206; X, 540 sq.; XI, 369; + XII, 574 sq., 648 sq.; XVI, 134, 228. + _soles_ bis senos emetiri, III, 554. + Cf. _Phoebus_ et _Titan_. + _Sola_ antra, III, 429 N. + _Solamen_ mali, II, 470. + _Solari_ luctum pectine, V, 205. + Asbyten leto propinquo, II, 258 N. + extremam palmam tauro, XVI, 462 N. + _Solennia_ ferre, VII, 392 N. + _Solido_ argento cælata, XVI, 445. + _Solimus_, _Solymus_, _Solymon_, IX, 72 sq. V.L. + _Solipugæ_, seu _solifugæ_, formicæ, XII, 370 N. + _Sollertia_ lenti Martis, XIII, 772. + _Sollicitare_ precibus, VI, 562. + _Sollicite_ læti, VI, 572 N. + _Sollicitus_ labor, amor, metus, dolor, III, 161 V.L. + _Solpugæ_, formicæ, XII, 370 N. + _Solvere_ convivia, XI, 368. + equos, VI, 1. + currus, XVI, 662. + ora, XV, 455; XVII, 340. + nives sanguine; XVII, 488. + arma imperio, XIII, 157. + fata virum senecta fragili, XIV, 85. + corde timores, XII, 324. + formidine terras, XIII, 893. + vincula curarum, XVI, 229. + alicui supplicium, II, 240. + _solvitur_ ensis in ære, V, 296 N. + decus leto, XII, 243. + decus luxu, II, 502 N. + frons et mens, v. _Frons_. + _solvuntur_ membra cæsorum, VII, 632 N. + _Solymi_, IX, 72 sq. N. + _Solymus_, IX, 66 sq. N. + _Somnia_ matutina veriora vespertinis, III, 199 N. + procurare, seu piare, VIII, 120 N. + horrenda instante luce, VIII, 124 N. + _Somniare_, quæ interdiu solerter acta et cogitata sunt, I, 64 N. + _Somnifera_ lympha, IV, 87 N. + _Somnus_ pro morte, II, 574 V.L.; V, 529; VII, 633 N.; X, 152 N. + pro nocte, III, 200 N. + comes Bacchi, VII, 205 N. + componit lumina, VII, 204. + niger errat per lumina, VII, 633 N. + infunditur, inroratur, inrigatur, VIII, 121 V.L. + circumfundit alis vel fusco amictu, VIII, 121 V.L.; X, 344 N. + somnium immittit Hannibali, X, 341... 370. + ejus sedes in aditu inferorum, X, 341 N. + virga inmittit soporem, X, 344 N., 356 N. + cornu soporem infundit, effunditque papaver, X, 352 N. + supra caput dormientis quatit pennas, X, 355 N. + quod tempus eripit, abscedit vitæ, XII, 560 N. + _Sonare_ uno ore Cannas, IX, 343. + ore facta, XI, 579. + calamis dulce, XIII, 347. + _sonat_ coetu campus, XVI, 303. + Marcellus, XII, 171 V.L. + _sonant_ te minores prima voce, II, 491 N. + _Sonora_ flumina, XIV, 227. + _Sonus_, morientis fusus ab ore, pererravit cornua jam mutis labris, + IV, 173 N. + _Sophonisba_, XVII, 71 sq. N. + _Sopire_ tactu et carmine chelydros, I, 412 N. + fluctus, XIV, 276. + morsum necis, XIII, 274 N. + _sopierat_ illum funda, X, 152 N. + _Sopor_ noctis, VIII, 164. + pro morte, II, 574 V.L.; X, 152 N. + _Soporifera_ nox, VII, 287. + _Soporus_ amnis, XIII, 856. + _soporæ_ pennæ somni, X, 355 N. + _Sora_, VIII, 394 N. + _Soracte_, seu _Sorax_ mons Apollini sacer, V, 175 sq. N.; VII, 662; + VIII, 492. + _Sorbet_ cruor vestigia, IV, 163 N. + tellus corpora, IV, 576. + _sorbere_ corpora hiatu, XV, 429. + haustu, VI, 198; XIV, 254. + _sorbent_ campi Latium, X, 267 N. + _Sordent_ fumo frena, VI, 134. + _Sordes_, v. _Squalor_. + _Sorores_ duræ, I, 281 N. + inproperæ, seu pigræ, III, 96 N. + æquoreæ, VII, 414. + _sororum_ fila ducta, III, 96 N.; XVII, 361 N. + _Sors_ dura Martis, XIII, 484, 532. + loci, XVI, 507. + _sorti_ cecidit custodia, VII, 368 N. + _sortes_ loquuntur reditum, I, 416 N. + _Spargit_ sol diem, V, 56. + Phoebus cacumina radiis, IX, 34 N. + se flamma fronte, XVI, 121. + _spargere_ ignem flammas, incendia, I, 462; IV, 432; VII, 369; + IX, 599; XVII, 92, 227, 506. + terrorem, XVI, 267. + ficta et vera, VI, 554. + causas ambiguas in castra, VII, 264 N. + plumis honorem, VIII, 442 N. + bellum, IX, 277 N.; XVII, 509 N. + ferrum, tela, etc., I, 267 N.; VII, 653; XI, 388 N. + procella astra, IX, 283 N. + pontum super aera, III, 659. + umbram, XVI, 589. + _sparsa_ fama, IV, 1. + cælo astra, XV, 562, 680. + corpora unda, XII, 750. + _sparsæ_ matres solutis crinibus, XII, 598. + oræ, XIV, 9 N. [nota ad h.l. non exstat] + malæ lanugine, VII, 691 N. + _Spartani_ latratus, I, 421 N. + _Spartanorum_ exercitationes, quibus durabantur, IV, 361 sq. N.; + VI, 311 N. + _Sparus_, telum, III, 388 N. + _Spatiatur_ leo, II, 688. + ignis, IX, 606. + _Spatium_ amittit ictus, IX, 321 N. + adcipere tuba, XVI, 480 N. + sit fatis, IX, 57. + do muris, XVII, 371. + _in spatium_ jacet vorago, XIII, 562. + _spatii_ descriptio, IV, 101 sq. N.; XII, 652 sq.; XVI, 346 N. + _spatia_ septem in circo, XVI, 372 N. + _Species_ nulla viro, VI, 304. + parentum, XIII, 394. + _specie_ ictus, VIII, 388 V.L. + _Spectabilis_ rerum ordo, VI, 657. + _Spectacula_ virtutis, VIII, 554 N. + ferre, et esse, II, 231 V.L. + properare, XV, 645 N. + _Spectamen_, _spectatio_, I, 77 N. + _Spectat_ nec tela, nec enses, VII, 6 N. + sic eos, V, 108 N. + mons, seu urbs regionem, III, 418 N. + _spectare_ viros Martis mole, III, 574 N. + urbem e moenibus, II, 257. + occasum, VI, 595. + _spectatus_ dextra, ausis, castris, Marte, ferro, I, 77 N., 151, + 440; III, 317; VI, 210; VIII, 261. + _spectabimur_, IV, 606 N. + _Spectator_ irarum sedet, VI, 261; VII, 123. + _Speculator_ futuri, I, 679. + _Specus_ ultima, VI, 276 V.L. + _Sperare_ saluti, II, 594 N. + _Spernax_ mortis, VIII, 463. + _Spernit_ novisse senectam, I, 227 N. + ne _sperne_ juvare, XV, 161. + _Spes_ prima coronæ Eurytus, XVI, 505 N. + ægras extendere et certare fatis, IX, 543. + unica rebus trepidis Fabius, VII, 1 N. + _Sphinx_, XIII, 589 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Spiciferæ_ oræ, III, 403 N. + _Spiramen_ anhelum, XII, 144. + _Spirare_ fratrem, facta, prælia, III, 240 N.; XV, 411; XVII, 397. + odorem, VII, 469; XV, 23 N. + Bacchum, seu Phoebum, IV, 777 N. + _spirant_ duces, signa, h.e. vivunt, II, 430 N.; VIII, 6 N.; + XIV, 657; XV, 445. + artus, seu prædæ dentibus, I, 121 N.; VII, 721. + equi solis, XII, 509 N. + nares equi ignem, XVII, 133 N. + _Spissa_ corona, XIII, 140. + _spissum_ cælum, V, 37 V.L. + _Splendescere_ olivo, XIV, 137. + _Splendet_ dies, XI, 369; XII, 9. + _Spolia_ templis fixa, XV, 674 N. + arma heroum, V, 137 N. + foribus ædium præfixa, VI, 434 sq. N., 446; X, 600 N. + præmia militum bene meritorum, XII, 226 N. + _Spoliare_ visu, IX, 597. + montem arboribus, III, 640 N. + _Sponte_ heri, XIV, 153 N. [nota ad h.l. non exstat] + Deum, XIV, 296 V.L. + _Spuma_ sanguinea rutilat horrida barba, IV, 250 N. + _Spumat_ Signia musto, VIII, 378. + rictus ira, XI, 220 N. + _spumant_ æquora dextra et sanguine, II, 163 V.L.; VI, 12, 706. + venena mixto felle, II, 538; III, 210. + frena, X, 318; XII, 254. + _spumanti_ turbine perflare aures, XI, 579. + _Squalet_ coma, II, 668 N. + _squalent_ campi et serpentes, I, 211 N.; II, 547. + maculæ serpentis auro, II, 585 N.; XV, 139. + corpora, I, 674 N. + ora barba, III, 275. + umbræ picearum, I, 83 N. + crines a pulvere, IV, 251. + _Squalida_ palus undosis terris, VII, 277. + arva, XII, 372. + _Squalor_ orantum, lugentium, supplicantium, I, 631 N., 674 N. + _Squamæ_ loricæ, I, 527; VIII, 425 N. + _Stabiæ_, XIV, 409 N. + _Stabilis_ gressus, IV, 655. + _Stabula_ ducere cantu, XIII, 347. + _stabulis_ septima ducitur æstas, III, 383 N. + _Stabulans_ Phoebus, III, 399 N.; XVI, 230. + monstrum omne ante aulam Orci, XIII, 579 N. + _Stagna_ Trasymeni, I, 49. + Phaethontia, XVII, 496. + ima Trebiæ, IV, 638 N. + profundi, VII, 282 N. + soli, X, 462 V.L. + _Stamen_ Pelusiacum, III, 25 N. + tertium torquent Parcæ, I, 282. + properat Atropos, XVII, 120 N. + _Stare_ longa senecta, III, 94 N. + in vultu genetrici suorum, II, 639 N. et V.L. + testes factorum, Divos arbitrabere, XV, 112 V.L. + consulta belli probat et curas, IV, 44 N. + _stat_ gloria gentis Agenor, I, 88 N. + terminus ævi, III, 134. + dies, II, 495. + Ausoniæ, XVII, 552. + niveis dentibus vallum, IX, 581. + invadere urbem, II, 235 N. + pro ferro fluctibus uti, XIV, 555. + pensata diu belli sententia, VII, 223. + arduus adversa mole, IV, 651. + _stamus_ in hoste, I, 341 N.; X, 597 N.; XIV, 340 N.; XVI, 13. + _stant_ in vultibus iræ, V, 673. + tenui tramite fauces, V, 96 V.L. + documenta domus, VI, 123 N. + corde timores, IX, 263 N. + tela loricæ squamis, I, 527 V.L. + vigili bella magistro, III, 173 N. + muri urbes peotore in uno, VII, 743 N. + aures, XIII, 333 N. + nulla gaudia Divis, XV, 466. + _stabat_ nequidquam victor ad munimina, XII, 41 N. + in ducibus solis spes et victoria, XVII, 400. + si fatis Carthago, X, 658. + _stabant_ quo Itala regna, XIII, 654. + poenæ, XIV, 99. + _stetit_ in media urbe rogus, II, 600 N. + medio æquore pugna, IV, 274. + _stabit_ dum vita, IV, 817 N. + _stet_ regno, XVII, 78 N. + quum _stetis_ turmæ, XVII, 318. + _staret_ ad muros sine sanguine Mavors, XIII, 37 N. + _starent_ clausæ mortalibus Alpes, I, 546 N. + _stans_ ceu subito in funere, VI, 497. + vultus, XV, 29 N. + super omnia tela, VIII, 315 N. + _stante_ cruore, X, 462 N. + _stantia_ odorato saxo corpora, XIII, 475 N. + _statura_ obsequia, XVII, 83 N. [recte 82] + _stetur_ si montibus ullis, IV, 746. + _Statuit_ mora capuli, I, 516 N. + _statuere_ urbem, I, 24 N.; VIII, 440 V.L. + [VIII, 440: V.L. ad v. 439] + aras, IV, 701. + victorem ante moenia, III, 182. + jura Sagunto, I, 650 N. + fata urbi, XVII, 385 N. + _Stellates_ campi, XI, 266 N. + _Stellatis_ axibus intextus agger, XIII, 109 N. + _Stelligerum_ cælum, II, 289. + caput, seu apex Cæsaris et Divorum, III, 629 N.; XIII, 863 N. + Cf. _Cæsares_. + _Sterile_ ad pastus mare, XV, 785. + _Sternax_ equus, I, 261 N. + _Sternit_ Deus pecudes in alvum, XV, 87 N. + _sternere_ leto, X, 33 N. + valles cædibus, VI, 602. + iter, XII, 514. + feras, II, 72. + _sternitur_ mons ruina, XII, 153. + area telis, XIV, 378. + mare tranquillum, unde _stratum_ mare, III, 55 V.L.; XIV, 274 N. + _sternuntur_ Jovi, XII, 340 N. + campi milite, IX, 39. + _stratus_ ostro equus, XVI, 164 N. + _Stesichorus_ poeta Himeræ natus, XIV, 232 N. + _Sthenius_, IV, 343. + _Stili_ cæci, seu _cervi_, _cervuli_, _valla_ et _tela cæca_, + _stimuli_, _tribuli_, quibus aggeres muniuntur, X, 413 N. + _Stimulat_ fames, V, 312. + jactare corda, III, 649; IV, 169, 499, 727. + iras, II, 55. + equos, IV, 439. + currum, XVI, 366. + in arma, III, 253; VI, 586. + jactare, XII, 504. + ad laudem, I, 245. + _Stimuli_ laudis agunt nos, XVI, 614. + _stimulis_ acuere, urere, fodere, I, 113 N.; VII, 702 N.; + XVI, 439 N., 513 N. + invidiæ fodere, VII, 512 N. + Cf. _Stili_. + _Stipantibus_ armis retro fluit Trebia, I, 47 N. + _stipatur_ curia coetu, XI, 500. + _Stoicorum_ dogmata de anima, etc., XV, 45 N., 71 sq. N. + de fato stultoque vitæ amore, II, 223 sq. N., 576 N. + _Strepit_ Mavors, IV, 11. + Albula, VI, 391 N. + Memphis, XI, 430. + tuba clangore, VI, 224. + _strepunt_ omnia clangore tubæ, II, 18 N. + Marmaridæ catervis, III, 300. + primordia belli, XV, 515. + arma conlisa, IX, 280 V.L. + _Stridet_ procella, IV, 653 N.; VII, 573 N. + hasta, I, 334 N.; IV, 567 N.; XV, 441, 773. + serpens et flamma, II, 537 N., 587; III, 191; XII, 260. + elephas, IX, 575, 627. + rota, I, 436; II, 175; XVII, 490. + porta sonitu, VII, 49. + murmur sub pectore, V, 222. + _strident_, seu _stridunt_ alæ Boreæ, I, 589. + saxa, I, 317. + magi, VIII, 500 N. + umbræ, XIII, 798 V.L. + _Stridor_ æris, VII, 605; XIV, 371 N. + rudentum, XVII, 256 N. + magicus, VIII, 500. + _stridoribus_ nullis fusæ hastæ, XII, 26 N. + _stridores_ serpentum, II, 537 N.; VI, 177. + flammæ, II, 537 N. + _Stridulus_ turbo, IX, 510. + _stridula_ ballista, I, 334 N. + _Strigosi_ equi, etc., XV, 605 N. + _Stringere_ ramos, remos silvis, gladium, rem familiarem, aciem + oculorum, I, 358 N.; VI, 352 N. + vestigia planta, XVI, 491 N. + metam, V, 25 N.; XVI, 361 N. + ripas, IV, 350 N. + _stringunt_ tenebræ metas, XIII, 299 N. + _Strix_ sparsis sanguine pennis in taxo sedet in inferis, XIII, 598. + _Struitur_ penus, XI, 277 N. + pruina ad astra, IV, 744 V.L. + periculum, XIV, 188. + rogus, II, 599 N. + _Strymon_ Rhipæus, XI, 459 N. + _Studium_ laticum, VI, 144. + gratum, VII, 178. + spectantium in circo, XVI, 482 N. + _studia_ adcendere, I, 185 N.; II, 278 N. + _Stupefacit_ horror sensus, IX, 122. + _stupefactus_ membra, II, 624 N. + _Stupere_ fortunam, V, 202 V.L. + Hectore magno, XIII, 800 V.L. + _Stygius_ vates, II, 427. + flatus, XII, 137. + color, XII, 244 N. + odor, XIV, 587 N. + Jupiter, I, 386 N. + rector, XIV, 242. + _Stygia_ vestis, I, 94 N. + nox, V, 242 N. + umbra, V, 597. + religio, XII, 125 N. + aula et formido, XIII, 522. + _Stygium_ frigus, V, 528. + nemus, VI, 146. + tabum, XIII, 294. + _Stygii_ penates et domus, VI, 488 N. + _Stygiæ_ tenebræ, VII, 724. Cf. II, 616; IV, 786. + _Styx_ in Averno quæritur, XII, 116 N., 120 sq. N. + pice sulfureque horrida, palus et Diis jurari dignata, XIII, 568 + sq. N. + _Suadet_ ensis rumpere pacem, I, 11 N. + pavor, VII, 668. + _Sub_ terra et terram, jugo et jugum, VI, 150 V.L. + umbras, XI, 255 V.L.; XVI, 541. + armis, III, 407, 474 N.; IV, 64; VIII, 352; XI, 262. + crimine, XIV, 288 N. + ira, XI, 244. + pondere, VII, 670; XVII, 490 N. + fronte lumina, III, 76; V, 313. + pectore murmur, vulnus, fixa tela, IV, 277; V, 222, 424 V.L., 594. + gutture hæret telum, IV, 171. + ictu, IV, 42 N. + cuspide, IX, 366 N.; XII, 277 N. + nomine, IX, 373 N.; XVI, 306, 476; XVII, 60, 374. + paupere populo ductor, VI, 633. + omine fausto, III, 217. + ossa pervasit horror, V, 390. + omni Marte, VI, 25. + nutu castra fuere, IV, 712. + corde claudit metum, VI, 381. + hoste nullo potare dedimus Bætin, XIII, 676 N. + hæc dixit, XIII, 772. + armis Macetum instaurare bella, XIII, 878. + auras erigi, XVI, 325. + pedibus videre, XVII, 144. + sidera tollere, II, 337. + corde volulat, XII, 556. + nocte, VII, 362. + hoste majore mutare prælia, IX, 431. + imagine, XII, 357; XVII, 481. + æquo honore, XI, 424; XVI, 243. + imagine poenæ pendet, II, 435 N. + Tartara misit magnam mentem, VI, 40 N. + _sub_ lucem, VIII, 124 N.; XIII, 406 N. + _Subcedere_ terris novis, II, 497. + muros, X, 596 V.L. + _Subcendere_ in iras, I, 164; IX, 525. + face (amoris), XVII, 73 N. + _Subcidere_ ense, V, 41. + bello, XIV, 134. + _Subcinctus_ catenis, II, 341. + nubibus, IX, 471. + populo, X, 485. + furoribus, X, 435. + dolis, X, 189 N. + _Subcumbit_ arbor ictibus, V, 502. + medicina malis, XIV, 609 N. + _Subdere_ colla fortunæ, X, 215 N. + _subdita_ Libye Cancro, I, 194. + virgulta, et Carthago igni, seu tædis, VII, 351 N.; XVII, 223 N., + 514. + facibus Mænas, IV, 778 N. + telis, XIV, 411. + _Subducere_ servilio, II, 577. + bello, III, 62. + sacris, XV, 465. + _subductus_ sanguis, VII, 703 N. + vertex, I, 202 N. et V.L. + sol, V, 678. + verber, XVI, 438 N. + _subducta_ tellus, IV, 656 N.; V, 629 N. + lux, VIII, 632. + classis, II, 407 N. + _subductum_ flamen, VII, 243 N. + vallum, I, 366 N. + _subducta_ vela, VI, 325 N. + _subducto_ corpore vitare saxum, VII, 622. + _Suberigit_ Corus Isthmon, XV, 155 N. + _Subficere_ ferre lucem, XIV, 603. + hastæ transmittere spatium, XII, 653 N. + bellis, IV, 536. + _subficit_ dux agmina, I, 36 N. + ictus iræ, X, 296. + _subficiunt_ vix tela furori, IV, 352 N. + _Subfixus_ robore, I, 153. Cf. V, 151; XII, 572 V.L.; XIII, 486; + XVII, 308. + _Subfundit_ os flamma, sanguis, IX, 461 N.; XI, 218 N. + ostrum auro, XV, 25. + _subfusus_ vultus lacrimis, VII, 75 V.L. + _subfusum_ cælum, XII, 124. + _Subgesta_ theatra columnis, XIV, 644 N. + _Subicere_ dicta, I, 113 N. + ignes, XIII, 298. + Cf. _Subjicere_. + _Subigit_ favor plerosque, XVII, 401. + _subigere_ apicem ad sidera, XVII, 640 N. + saxum contra montem, XIII, 610 N. + classem ad moenia, XV, 218 N. + Marte, I, 302. + parere, vertere, visere, I, 635; XII, 61; XIII, 709. + _subacta_ bella, IV, 363 N. + _Subit_ cura, I, 327. + formido mentem, X, 543. + Deus corda, XIII, 319. + campos, X, 184 N. + agger arduus, I, 348. + ense Caralim, IX, 382 N. + manus feminea, XVII, 16. + rebus defessis, I, 566 N. + munera gubernaculi, XIV, 407. + partem laboris, I, 243. + jugo montis, III, 528; XVII, 605. + jugum equus, XVI, 230. + hostis, I, 488 N. + senectus, VII, 596. + servitia, XIII, 883. + trepidas gentes Martemque Iberum, XV, 2 N. + dumos et dumis, V, 283 V.L. + vertere defessos milites, XII, 61 V.L. + _Subitum_, seu _in_, _per subitum_, _subito_, _de subito_, + VII, 527 N. + _Subitum_ nemus, III, 688 N. + _subitæ_ frondes, XVI, 588 N. + _Subjicere_ victimam bipenni, XVI, 263. + Cf. _Subicere_. + _Subjungere_ plura, XVI, 221. + _Sublimis_ cernit, I, 51 N. + equo, IV, 219. + agit equum habenis, I, 161. + dono, II, 453 N. + honore, XIV, 111. + tollit opima, I, 133 N. + cristis, XIII, 143. + _sublime_ sedet, III, 9 N.; XI, 232. + suberigit, XV, 155. + _Submittere_ auxilia, VIII, 23. + signa, XI, 574 N. + arma rupibus, III, 508 N. + colla dolori, Afris, VI, 414 N.; IX, 19; XI, 19. + arcus laxos alicui, III, 613. + clipeos, V, 216 N. + artus, V, 310. + genu, XV, 147. + palmas, seu dextras, I, 673 N.; IV, 409; VI, 695; XII, 640. + _submissus_ in armos equi, X, 464 N. + _Subnascens_ ignis, XIV, 65. + _Subnatat_ pars unda, XIV, 482. + _Subnectere_ plura, XII, 602. + _Subnixus_ ostro, et clade, VIII, 243 N.; XIV, 286. + _subnixa_ galea cristis, II, 398 N. + _subnixæ_ secures lictore, X, 392. + _Subposta_ cælo saxa, III, 90 N. + _Subrepit_ terror pectus, XV, 136. + _Subrigitur_ coma fronte, XIII, 861. + _subrecta_ cuspis, VII, 650 N. + moles ad astra, II, 599. + _Subruta_ Roma, XI, 537. + _Subsidit_ concussus, etc., I, 492 N.; IV, 382 N.; V, 255. + axe perfracto, XVI, 453 N. + leo, V, 310. + leonem, XIII, 221 N. + tellus, IV, 575 N., 310. + fatum, VI, 28 N. + mons, II, 313 N.; XVII, 219 N. + Cf. _Crescere_, et V, 3 V.L. + _Subsistit_ ardor, I, 582. + lyræ Hebrus, III, 620. + _Substramina_ lubrica plaustrorum, XII, 444 N. + _Substringere_ lintea malo, I, 689 N. + _substricti_ corpus equi virique, XV, 605 N. + _Substructa_ meta, arundo aucupis, VII, 676 N. + _Subtemen_ fulvum, VII, 80 N. et V.L.; XIV, 657; XV, 433. + _Subtexere_ polum nube telorum, IV, 550 N. + clipeum corio, IV, 291 N. + _Subvectare_ saxa, I, 563; IV, 21. + _Succi_ Lyæi, VII, 169 V.L. + _Sucro_ fl. et opp. III, 372 N. + _Sudat_ ebur, æs, marmor, I, 86 N., 98; XII, 642 N. + humor ab uvis, VII, 191. + arma cruore, II, 455. + _sudatus_ labor, III, 92. + labore thorax, IV, 434 N.; XIII, 73 N. + _Sudem_ vibrare, VIII, 552 V.L. + _Sudor_ imaginum, I, 98 N. + pro labore, IV, 434 N. + _Suere_ et _sutum_ rude parma, III, 234 V.L. + _Suessa_ Pometia et Aurunca, VIII, 398 N. + _Suevus_ crinis, V, 134 N. + _Suffragia_ cæca, VII, 540 N. + tristia pravi campi, XV, 734 N. + _Sulcat_ Bagrada arenas, VI, 140. + classis litora, VII, 411; XII, 452. + navis cærula, XV, 239; XVII, 155. + _sulcare_ terram vomere, VII, 166; IX, 191, 203; XIII, 92. + _sulcatur_ aer flamma, I, 357 N. + Anagnia, VIII, 392. + _sulcatus_ limes gurgite, XIV, 362. + _Sulcator_ navita ponti, VII, 363. + _Sulcus_ in aere factus, XV, 141 N. + _sulco_ signare moenia, XIII, 117 N. + nigranti findere cærula spumantia, XIV, 380. + _Sulfur_ æthereum, X, 167. + arcanum fontis, XIV, 27. + _Sulfureus_ Liris et Nar, VIII, 400 N. + _Sulla_, VIII, 393; XIII, 855 sq. + _Sulmo_ gelidus, Ovidii patria, VIII, 510 N.; IX, 76. + _Sulpicius_, XV, 313 N. + _Sumere_ bella, I, 272 N. + pugnam cum duce, VIII, 306. + laborem, I, 242. + piacula, IV, 762. + pericula, XII, 497 N. + non diu arma, XIV, 296 N. + _Supellex_ pura, non pretiosa in deliciis prisci ævi, VII, 179 V.L. + _Super_ his, I, 60 V.L. + clamat, I, 340 N.; XVI, 285. + altior it, XVI, 374 N. + eventu explorare, V, 61. + regno certamina movere, I, 6. + clades, III, 540 V.L. + illi nullus, VI, 68 N.; XVI, 285. + _Superæ_ mentes, I, 19 N. + _superum_ æthera, VIII, 203. + _Superis_ admotum genus, VIII, 293 N. + ad _superos_ non digna pati, XIII, 607, 665. + _Superat_ unus, X, 612. + ripas sanguine Trebia, VI, 297. + _superare_ astu annos, VIII, 465. + Gorgona vultu, IX, 462. + ventos remige, XIV, 488. + noxam omnem, X, 653. + _Superba_ ausa, V, 339. + laurus, XV, 110. + anima virtute, X, 572 N.; XVI, 134 N. + velo navis, XIV, 388. + domus, II, 179; XIV, 646. + Erinnys, II, 694 N. + laus, XI, 435. + _superbum_ nomen, V, 77; XVI, 117. + spolium, II, 190. + insigne, X, 563. + _superbi_ gressus equi, XVI, 443 N. + _Supercontexere_ herbida labsos pondera, XVI, 42. + _Superest_ fortunæ sibi quisque dux, XIII, 188 V.L. + _Superfluit_ urbs Aquileia armis, VIII, 604 N. + _Superfusus_ hostis, V, 550 N. + _Superingesta_ tela, XIV, 411. + _Superinstrepit_ axis, II, 186. + _Superstare_ muro, seu muros, XIII, 300 V.L. + _Supinas_ palmas tendere, VI, 301. + _Supplices_ portendunt dextras, II, 413 N. et V.L.; VI, 302; + VIII, 60 N.; XV, 637 V.L. + _Supremi_ campi, X, 206. + _suprema_ videre, II, 461; VIII, 66. + precari, VII, 708 N. + vota capessere, I, 504. + _Surda_ fama, herba, VI, 75 N. + castra, VIII, 345 N. + pactorum, I, 692 N. + timori, XI, 352 N. + _surdas_ aures obstruere, XVII, 85. + _surdum_ nomen, VIII, 246 N. + _Surgere_ super agmina cristis, VIII, 375. + contra, I, 591. + in arma, hastam, ensem, ictum, IV, 610 N.; VII, 591; X, 300. + jaculo super nubila, XIV, 507 N. + _surgit_ pontus, seu fluctus, I, 468, 646; III, 46; XIV, 480. + campus sublatis arenis, V, 536 N. + Phoebus, III, 481. + puer, seu stirps, I, 112 N.; VI, 89. + dies, IX, 183; XI, 454. + _surgunt_ montes, agger, columna, etc., I, 373 N., 585 N.; IV, 744; + V, 313; VI, 664 N.; VII, 747; XIII, 54, 110, 660; XIV, 237; + XVI, 262. + audito carmine flammæ, I, 103 N. + regna profundo, VII, 418. + flammæ lumine, XI, 218 N. + bella, I, 686; XIV, 293. + res fessæ, II, 492. + equi currentes, XVI, 390 N. + Cf. _Consurgere_. + _Surrentum_ molle zephiro salubri ejusque vinum, V, 466 N. + _Suscipere_ mentem quietam placidumque animum, VIII, 161. + _Suscitat_ undas Trebia, IV, 574. + _Suspendere_ castra saxis, III, 556 N.; XII, 532 N. + natos ab ubere, IV, 377. + cornipedes, IV, 144 N. + _suspensa_ Anagnia dorso montis, XII, 532 N. + robore, I, 165. + dona feretro, V, 168. + ilia, V, 256 N. + vestigia, XV, 614 N. + eventu pugnæ pignora, V, 83 N. + _suspensum_ corpus librat, XII, 94. + mare, I, 470 N. + _suspensi_ Patres, XV, 457. + _Suspiciens_ cælum nihil amplius inquit, XVI, 83. + _Suspirat_ tellus vapore, XII, 136 N.; XIII, 425. + _Suspirant_ nautæ Ledæos fratres, XV, 82 N. + _suspirare_ Bacchum pectore inclusum, IV, 777 N. + _Suspiria_ congeminans taurus, XVI, 266. + _Sustentare_ vulnus, IX, 174 N. + _Sutrium_, VIII, 491 N. + _Sutum_, v. _Suere_. + _Suus_ Mars, ventus, etc., I, 118 N. + _suam_ Dido vocaverat, VIII, 122 N. + pro _ejus_, XII, 33 V.L. + _Sychæus_, I, 90. + Hasdrubalis proles, III, 245... 317 seq. + ducat per opaca, IV, 825. + _Symæthus_, IX, 410 V.L. + rapidi colunt vada flava, XIV, 231 N. + _Symphoniacus_, VI, 361 N. + _Synhalus_, V, 352 sq. + _Syphax_, rex potens Massæssylorum, quem Scipio et Hasdrubal adeunt, + amicitiæ ejus petendæ gratia, XVI, 170 sq. N. + foedus facit cum Scipione, XVI, 229... 276. + deficit a Romanis ducta Hasdrubalis filia, XVII, 67 sq. + ejus castra cremantur, XVII, 88 sq. + Hasdrubali junctus cum Scipione pugnat, sed vivus capitur, + XVII, 119... 148. + an in triumpho ductus, et ubi mortuus sit, XVII, 629 N. + _Syracosia_ urbs, XIV, 289. + _Syracusæ_ obpugnatæ ct captæ a Marcello, XIV, 178 sq. N., 292 sq. N. + urbis situs, magnitudo et fama, XIV, 292 sq. N. + splendor et opes, XIV, 643 sq. N. + quatuor urbes ac duplex portus, XIV, 181 N., 277 N., 640 N., + 643 N. + origo, XIV, 50 sq. N. + _Syracusani_ bellum gerunt cum Atheniensibus, XIV, 281 sq. N. + molles ac gymnasiis dediti, XIV, 138 N., 648 N. + _Syrticus_, V, 243. + _Syrtis_ perfundens sidera, III, 652. + Parætonia, V, 356 N. + semper naufraga, XVII, 634 N. + vasta, I, 408 N. + infida, II, 63 N. + nudatur unda conrepta ab Austro, XVII, 247 N. + + + T + + _Tabæ_, XIV, 272 V.L. + _Tabes_ et _tabum_ quid proprie significent, II, 463 N.; XIII, 487 N. + _tabes nivis_, IV, 578 V.L. + adflatus, VI, 159 N. + _tabem_ undantem torquet serpens, XVII, 450. + _Tabescit_ humor calore, h.e. liquefit, IV, 578 V.L. + _Tabifica_ sanies, VI, 276. + _Tabraca_, III, 256 N. + _Tabulata_ turris, XIV, 301. + _Tabum_, v. _Tabes_. + _Tabo_ turbida stagna, I, 49. + adspersa limina, I, 102. + _Tacent_ exta, I, 139 N. + vates, VI, 288. + rura, XV, 616. + _Taciturnum_ flumen et murmur, IV, 224 N. et V.L. + _Tacitus_ liquor Araris, III, 451. + horror, VI, 169 V.L. + nisus, XII, 56. + passus, XV, 615 N. + _tacita_ ripa, IV, 350 N. + aura, V, 401. + penna arundinis, V, 446 N. + flamma et tela amoris, XI, 385 sq. N., 389, 396. + _tacitum_ lumen Phoebes, XV, 563 N. + iter, VI, 71. + murmur, seu rumor amnis, IV, 224 V.L. + letum, X, 209. + numen, II, 486. + per _tacitum_, VII, 527 N.; X, 353; XII, 555. + _tacita_ vada, VIII, 400. + incendia celata nocte, XVII, 91. + _Tactu_ sopire serpentes, I, 412 N.; III, 302; V, 354. + molli circumdare vellera, VI, 93. + _Tadius_, IX, 587 V.L. + _Tæda_ virginea, sancta, jugalis, ad funera versa, II, 184 N., 628; + III, 64; V, 291; VI, 447; XIII, 547; XVII, 73. + Phlegethontis gurgite adcensa, XII, 714 N. + in præliis, IX, 336; XIII, 199. + _Tagus_ rex et fluvius aurifer, I, 154 sq. N. + _Talaria_ nectere, XVI, 501. + _Tali_ tempore, VII, 227 N. + _Tam_ dirum bellum, III, 229 V.L. + superest ei gloria, XVI, 605 N. + _Tanaquil_ augurio valens, in inferis, XIII, 818 sq. N. + _Tangit_ Tirynthius astra, XVII, 650 N. + _tetigit_ Evandria mater labores futuros, XIII, 817. + Cf. _Ara_. + _Tantum_ quid ulterius, VIII, 211 N. + _tantus_ mons, IV, 308 N. + _Tapetes_ fulgentes, IV, 268 N.; XVII, 64 N. + _Tarantus_, v. _Tarentum_. + _Tarcon_, seu _Tarchon_, Telephi f. qui Tarquinios condidit, VIII, + 473 N. et V.L. + _Tarda_ palus, etc., V, 5 V.L. + _Tardare_ vestigia gressa, III, 500. + _tardata_ vulnere membra morantur, IV, 622. + _Tarde_, adnoscas, XI, 557 N. + _Tarentum_, a Taranto conditum, et a Partheniis, duce Phalanto, + occupatum, VII, 665 N.; XI, 16. + captum ab Hannibale præter arcem, XII, 434 sq. N.; XV, 324 N. + [XV, 324: nota ad h.l. non exstat] + receptum a Fabio, XV, 320 sq. N. + Tyndarium, XV, 320 N. + _Tarius_, IV, 252 V.L. + _Tarpeia_ virgo tondetur præcordia rostro aquilæ, quia arcem Rom. + Sabinis prodidit, XIII, 839 sq. + _Tarpeia_ saxa, tecta, rupes, etc. I, 117 N., 541 N.; II, 33; + III, 573, 609 N.; IV, 784; VII, 56; XII, 44 N., 609 N.; XIII, 1. + _Tarracina_, seu _Tarracinæ_, IV, 532 N. + _Tarraco_ vitifera, III, 369 N. + hospita Baccho, XV, 177. + _Tartareus_ Jupiter, II, 674 N. + turbo, VI, 175. + _Tartarea_ Bellona, V, 222 N. + cymba, V, 267. + vada, IX, 541 N. + urbs, XII, 133. + porta, XIII, 422. + labes, XIV, 596 N. + _Tartari_ altitudo descripta, III, 483 sq. N. + sub _Tartara_ mittere, VI, 40 N. + in _Tartara_ portare luctum, VI, 315. + _Tartessia_ in stagna Phoebus mersit equos, X, 537 N. + tellus, XV, 5 N.; XIII, 674; XVI, 647. + _Tartessiacus_ portus, XVI, 114 N. + _Tartessiacum_ æquor, VI, 1 N. + _Tartessiacæ_ oræ, XVII, 590. + _Tartessos_, stabulanti conscia Phoebo, III, 399 N.; V, 399. + _Taulantius_ incola, XV, 294 N. + _Taulantia_ regna, X, 508 N. + _Tauranus_, V, 472. + _Taureæ_ Campani certamen singulare cum Claudio Asello, XIII, + 142 sq. N. + _Taurini_ campi, III, 646 N. + _Tauromenium_ et _Tauromenitana_ sedes, XIV, 256 N. + _Taurus_ victima Neptuni, XVII, 50. + _Tauro_ secto litora cingere, I, 25 N. + pro pelle taurina, IV, 291 V.L. + _Tauro_ mixtus Athos, III, 494; XIII, 882 N. + _Taxus_ Maurusia, IV, 567 N.; XIII, 210. + in inferis sedes dirarum avium, XIII, 595 sq. N. + _taxo_, h.e. veneno, prævertere annos, III, 327 V.L. [recte 329] + _Taygeta_, IV, 363 N. + _Teanum_ Sidicinum et Apulum, V, 551 N.; VIII, 511 V.L. + _Teate_, VIII, 520 N. + _Tecta_ gratissima Junoni, I, 27 N. + Oenotria, XIII, 713. + _Tegeatis_ capra, XIII, 329 N. + _Tegimen_, _tegmen_, _tegumen_, I, 402 V.L. + leonis, II, 156 N. + vestis, I, 673. + lænæ, II, 166. + taurorum, II, 474 V.L. + armorum, II, 474. + lævo crure, III, 279 N.; VIII, 419 N. + progalea, I, 402 N., 475 N.; II, 156 N. + pro lorica, I, 528 N.; II, 402 V.L.; XV, 755. + pro clipeo, seu parma, II, 79 N., 166 V.L.; IV, 291; V, 525; + X, 317; XVI, 65. + _Tegit_ nox astus, XV, 602. + _tecta_ sollertia quiete, VII, 65. + tempora, IX, 232 N. + _Teleboum_ regna, VII, 418 N. + _Telegoni_ muri, XII, 535 N. + _Telesinus_, X, 148. + _Telgon_, IV, 628. + _Tellus_ mendax, v. _Mendax_. + _Telonis_ Neptunicolæ insula, VIII, 541 N.; XIV, 443 N. + _Telum_ ingens mors, seu ira, II, 576 N.; VI, 359 N. + Jovis, I, 253 N.; IX, 538 N.; XVII, 267. + tridens Neptuni, XVII, 242. + pro armis, II, 535 N. + _tela_ medicata; _telis_ et veneno comparantur vis amoris, oscula, + etc., VII, 453 N. + _Temerare_ rem sacram, pacem, etc., I, 11 N.; XI, 161; XIV, 83. + res, victui humano non destinatas, II, 472 N., 635. + Alpes, nubila, litus, III, 499 N.; XV, 529; XVII, 500. + _Temisus_, magus, carmine pollens, I, 431 N. et V.L. + _Temperat_ felix plaga agros, I, 213. + ictus nautarum voce, VI, 361. + _temperare_ aciem, IX, 268. + _Tempestas_ vasto e gutture fusa, VI, 177 N. + ferrea, XV, 628 N. + ruit torrentibus armis, XVI, 214 N. + aucta timendo, VI, 557 N. + describitur, XII, 603... 663 N. + _Templum_, curia, I, 617 N. + in _templis_ eorumque foribus suspensa præda, I, 617 sq.; + XIV, 649 N. + et picturæ vel cælaturæ, III, 32 sq. N.; VI, 653 sq. N. + eorum postes coronantur in publica lætitia, XII, 641 N., 743 N. + _Tempus_ per geminum, XII, 414. + _tempora_ cava vastant venti, I, 206 V.L. + _Tempus_ componere gentem, XVII, 355. + premendi, XI, 385. + _pro tempore_ blandas voces addere, VIII, 80 N. + _in tempore_, X, 8 N. + _tempore_ tali, VII, 227 N. + _Tenax_ morsus, XIV, 327. + ævi et vitæ, XIII, 126. + _Tendere_ castris, III, 274 N. + fraudes, VIII, 170. + ad moenia, Arpos, etc., II, 235; VI, 335 N.; VIII, 37, 242; + XIII, 778. + cursum, gressum, iter, IX, 217; X, 73; XII, 268 N.; XVI, 494, 629; + XVII, 589. + supinas palmas, VI, 302 N. + vocem manusque, XV, 637 V.L. + _tendit_ se Africa campis, I, 211; XIII, 526. + proximus, XV, 411 N. + solus insano amore pugnæ, VI, 335 N. + honorem nobis, VI, 474 N. + æsculus ramos in æthera, V, 480. + se passus, XII, 512. + dextram supplici, VIII, 60 N. + _tenduntur_ campi, III, 654 N. + _Tenebræ_ Stygiæ, VII, 724. + vitæ, XV, 70 N. + _Tenere_ vicem ventorum, IV, 715 N. + fata, IV, 731 N. + cantu phocas, XI, 447 V.L. + tela adtonitus, IV, 469. + turmas voce, IV, 402. + juvenem in suo Marte, I, 640 N. + præcepta, II, 477. + late tellurem, V, 483. + freno, VI, 231. + _tenet_ otia mente, XV, 58. + eum memori amore, III, 65. + eos ordo inglorius, IX, 331. + carcer flamina, IX, 492. + sententia mentem, XII, 507 N. + eum murus, XII, 76. + eum libido, XI, 598. + _Tentare_ nisus, II, 518. + novum Martem, XV, 360. + secreta pectora Fidei, II, 480 N. + _Tenuata_ ora macie, XIV, 635. + cuspis longe procedit, IV, 630. + _Tenuis_ aura, VIII, 184. + _tenues_ aquæ, XIV, 225. + _tenuia_ vestigia, IV, 147. + _Tepefacta_ hasta, I, 309; VII, 651. + _Tepescit_ flatus, III, 379. + pectus telis, XI, 413 N. + _Tepidum_ telum, IV, 182. + _tepidi_ Nilus fluviique orientis, VI, 289 V.L. + _Teporem_ ministrare, VI, 99 N. + _Ter_ conatus, _ter_, etc., II, 139 sq.; IV, 457 N., 693; VIII, 155. + _terque_ quaterque felix, IX, 159 N. + rapere corpus circa cineres, II, 266 N. + _Terga_ alicujus videre, XII, 277 N. + fugientia increpitare, II, 250. + dare alicui, XI, 523; XII, 416. + convertere alicui, XIII, 677. + dare ventis, seu malis, XII, 329 N., 678. + dare montibus, III, 507 N. + ferarum agitare, IV, 561 N. + villosa leonis, XVI, 451. + post _terga_ revinctus, I, 450; XVI, 72. + in _tergum_, seu _terga_ referri, redire, revolvi, recedere, IV, + 315 N. + post _terga_ relinquere ventos, XVI, 335. + _Tergemini_ fratres, IV, 355 N. + _tergeminus_ numerus, XIV, 261 N. + _tergemina_ moles, XV, 190 N. + Diva, I, 119 N. + _Tergit_ Aurora nubila, XVI, 135 N. + _Terit_ octava æstas messem, XIII, 671 N. + _teritur_ pes pede, umbo umbonibus, IV, 352 N.; IX, 325 N. + [IX, 325: nota ad h.l. non exstat] + _teruntur_ sedendo, VII, 151 N. + vestigia, V, 180 N. + _trita_ ripa fluvio, IV, 350 N. + _tritæ_ Hercule viæ, II, 356. + _Terminus_ pereundi, III, 559. + ævi stat cunctis, III, 134 N. + _Terræ_, homines, III, 75 V.L. + _Terra_ peperit omnia monstra, V, 111 N. + ejus motus describitur, V, 615 sq. + instabilis pendet, XI, 456 N.; XIV, 347. + _Terreni_, XI, 470 V.L. + _Terret_ sonus omnis et aura, VI, 59. + _Terribilis_ decor, VI, 429 N. + _Terrigena_ serpens, VI, 254 N. + exercitus, gigas, IX, 306 N. + _Terrigenæ_ h.e. homines, quorum est in terra vivere, XI, 470 N. + _Terror_, v. _Metus_. + _Tertia_ regna Jovi laborant, VIII, 116 N. + regna adsistere ante oculos, XIII, 437. + _Tesprotia_, v. _Thesprotia_. + _Tesseræ_ in castris duplicis generis, VII, 347 N.; XV, 475 sq. N. + _Testari_ corpore inmitem solem, III, 268. + gaudia vultu, XVI, 580. + Deos, X, 440. + _Testudo_ acta, I, 365 N. et V.L. + Aonia, XI, 436 N. + Euboica, XI, 288 N. + _Tethys_ reciproca, extrema, sæva, III, 60 V.L., 411 N.; V, 395 N.; + XVI, 172 N. + globum telluris circumligat undis, XIV, 347 N. + passim male confunditur cum _Thetide_, III, 60 N. et V.L.; VII, + 120 V.L. + _Tetrica_ rupes, seu _Tetricum_ montis jugum, VIII, 417 N. + _Teucer_ exsul et conditor Carthaginis Novæ, III, 368 N. + _Teucri_ Romani, XVII, 348. + _Teucria_ Pergama, XIII, 36. + _Teutalus_, IV, 199. + _Teuthras_ canit ad citharam, XI, 288 sq. N., 431 sq. + _Texit_ pampinus umbras, VII, 168. + _texere_ classem alno, IV, 492; XI, 586. + pyras, X, 535. + turrim robore, XIV, 418. + volumina, IV, 319. + vestes auro, XIV, 656 N. + _Texturæ_ varietas et ars, XIV, 656 sq. N.; XV, 425 sq. N. + _Thabraca_, III, 256 V.L. + _Thalami_ flagrantis amores, XVII, 83. + _thalamos_ superbos sperare, II, 179. + clausit nox, XV, 542. + _Thamyris_, II, 177. + _Thapsus_, II, 160 V.L.; III, 261 N.; IV, 635; XIV, 206 N. + _Thebarum_ muri cantu structi, XI, 441 sq. N. + _Therapnæus_, VIII, 412 N. et V.L.; XIII, 43. + _Therapne_, seu _Theramne_, VI, 303 N. et V.L. + _Thermæ_ Himerenses, XIV, 232 N. + Sinuessanæ, VIII, 527 N. + Siculæ, XIV, 27 N. + _Thermodon_ Amazonius, VIII, 430. + _Thermodontiaca_ munita in prælia pelta, II, 80 V.L. + _Theron_, II, 149 sq. V.L. + _Thespiæ_, _Thespiadæ_, _Thespius_, _Thestius_, XI, 19 N.; + XII, 364 N. + _Thesprotia_ arva in Epiro sita, XV, 297 N. et V.L. + _Thessala_ arma, XV, 278 N. + _Thetis_ passim male confunditur cum _Tethye_, III, 60 V.L. + _Thetidis_ proles, Phrygiis Vulcania campis Arma tulit, + VII, 120 V.L. + _Thoantea_ Diana, IV, 769 N.; XIV, 260. + _Thoas_, IX, 99 N. + _Thraces equi_, III, 38 N. + _Thracia_, sedes Martis et ventorum, I, 433 N., 587 N. + _Thracius_ Boreas, v. _Boreas_. + _Thrasymenus_, v. _Trasymenus_. + _Threiciæ_, II, 73 N. + _Thule_ ignota, III, 597 N. + _Thules_ incola, XVII, 416. + _Thulis_, VII, 602. + _Thuris_, VII, 598. + _Thybris_ ditior Anienis undis, I, 607 N. et V.L. + pater, I, 606 N.; XII, 540. + flavus, I, 607 N.; XVI, 679. + sceptrifer, VIII, 367 N. et V.L. + Tuscus, VIII, 362 N.; XVII, 15. + _Thyrmis_, XV, 721. + _Thyrus_, II, 110. + _Tiberis_, v. _Thybris_. + _Tibia_ Phrygia, Mygdonia, Lyda, VIII, 504 N.; XI, 430 N. + septena, XIV, 471. + _Tibur_ ejusque conditores _Tiburnus_, seu _Tiburtus_, Cora, et + Catillus seu Catilus fratres, IV, 187 V.L.; VIII, 364. + ejus pomifera arva et templum Herculis, IV, 224 sq. N. + ejus ebur, XII, 229 N. + _Tiburna_, II, 554 sq. N. + _Tiburnus_, v. _Tibur_. + _Tiburtes_ Magii, IV, 187 V.L. + _Tiburtus_, v. _Tibur_. + _Ticinus_ fl. clade Rom. inclytus, I, 45 N.; IV, 81... 87. + _Tifata_, XII, 487 N.; XIII, 219. + _Tigrim_ Caucasiam instratus equus, V, 148 N. + _tigres_ Caucasiæ, IV, 351 N.; XV, 81. + Hyrcanæ, V, 281 N. + currui Bacchi junctæ, XVII, 648. + _Timavus_, XII, 215 N. + _Timor_ sacer, III, 31 N. + _Tingere_, seu _tinguere_ unda, VI, 553; XIV, 6; XV, 250 N. + sanguine, IV, 168; VII, 663; XV, 757; XVII, 315. + tela cruore, IX, 13. + _Tingis_ et Tingitana Mauretania, III, 258 N. + _Tiniæ_ inglorius humor, VIII, 452 N. + _Tirynthius_, I, 509 N., 661 N.; II, 3 N., 475 N.; III, 433; + XVII, 650. + _Tisiphone_, II, 530 sq. N. + _Tisiphones_ pocula, XIII, 575. + _Tissa_, XIV, 267 N. + _Titan_ fessus, I, 209 N. + solvit equos, VI, 1; XII, 681. + diluit nebulas, V, 57. + adtollit lampada, XII, 648. + novus, XIV, 344 N. + criniger, XIV, 585 N. + qua vehitur, XIV, 641. + _Titanes_ pro Gigantibus, I, 434 N.; IV, 435. + _Titanum_ bellum cum Diis, I, 435 N.; IV, 435 N.; XII, 725. + _Titania_, luna, IX, 169. + orbita, X, 538 N. + bella, XII, 725 N. + _Tithoni_ conjux, I, 576. + _Titi_ laus, III, 603 sq. + _Titubat_ solum, V, 628. + lingua, VII, 201. + fortuna, XI, 4. + gressus, X, 631. + _Titulus_ pro gloria, III, 148; IX, 192; XV, 259, 323 N.; XVI, 668. + _titulum_ prætendere cineri, XV, 44 N. + in _titulos_ trahere quid, IV, 151 N. + _titulis_ claris bellique domique præfulgere in imagine, IV, 497 N. + _Tlepolemus_ in Rhodo ins. Lindum, Ialyssum et Camirum condidit, + III, 364 N. + _Tmolus_ urbs et mons, vino ac croco abundans, IV, 738 N.; V, 9 N.; + VII, 210 N. + _Toga_ et _togata_ gens, XVI, 76 N. + _togæ_ castrisque par ingenium, VI, 617 N. + hirta, I, 613 V.L. + _Tolleno_ describitur, XIV, 320 sq. N. + _Tollere_ damam, XVI, 572 N. + gentem sub sidera, II, 337 V.L. + animum, IV, 36. + moram, IV, 57. + _tollit_ se cælo gloria, I, 1 N. + se arbor, murus, sol litore, Roma, I, 238, 273; VII, 477; + XII, 298. + Carthago muros, XV, 221. + sol currum æquore, V, 55. + se equus, XVI, 510 N. + hoc decus, progenuisse, XVII, 286 N. + _tollitur_ pulvere campus, X, 203 N.; XV, 155 N. + _Tonans_, I, 133 N.; IV, 548; XVII, 654. + dejectus Tarpeia rupe, VI, 713 N. + _Tonat_ bellum, et Mars bella, vel heros armis et bello, I, 436 V.L.; + XII, 300. + Ætna, XIV, 160. + dictis, XI, 233. + aula Plutonis, II, 671. + antrum voce sacra, XII, 322. + _tonant_ astra, XVI, 95. + _Tondere_ pascua, VIII, 518. + aristas, VIII, 61. + rostro præcordia, XIII, 839. + _Tonitru_ clipei, IX, 423 N.; XIII, 10. + lætum augurium, cælo sereno, triste nubilo, I, 535 N. + bellantis, XI, 522 V.L. + _Tonsas_ adducere, seu revocare ad pectus, XI, 489; XIII, 241; + XIV, 533. + _tonsis_ aptare lacertos, Ausonius non addubitat, XIV, 358. + _Tori_ mortuorum, X, 561 N. + splendentes ostro multo, XI, 274 N. + _toros_ parare mercede regni, XVII, 70 N. + _Tormenta_ muralia, VI, 214. + lenta sedendi, VIII, 233 N. + excutiunt saxa, I, 475. + _Torpent_ dextræ, XI, 348. + defixi, IX, 253. + agmina nervos, IV, 40. + membra frigore, seu quiete, II, 136; III, 637; XII, 19. + vires, VI, 475. + _Torpere_ segni dextra, VI, 262. + _Torpescere_ cogebatur senio rerum, XVI, 14 N. + _Torpor_ iners, VI, 543. + _Torquatus_, VII, 619. + T. Manlius res bene gerit in Sardinia, XII, 342 sq. N. + severus Consul, XI, 73 N. + _Torquere_ murmur, seu sibila, III, 465; IV, 278 N., 640 N.; + VII, 424 N.; IX, 443; X, 245. + tela, I, 253 N., 318; IV, 629, 640 N.; VI, 248; XI, 417. + omnes vires in prælia, IV, 640 N.; VII, 529. + tertia stamina, I, 282. + fretum verberibus, VII, 412 V.L.; XIV, 360 N. + ligamine inplicitum, IX, 629. + flammas, V, 513. + ignes aplustribus, XIV, 423 N. [recte 422] + globos in ora, IX, 503. + hiemem, III, 197 N. + vaporem ex ore; V, 603. + tabem per auras, XVII, 450. + sedilia convulsa, XIV, 547. + lumina, IV, 234. + _torquet_ Boreas mare, I, 592. + mare fluctus retro, V, 625. + terra se circa axem, I, 194 V.L. + nubila turbo, III, 655; IV, 443. + amnis corpora, III, 475. + _torta_ concha, XIV, 374 N. + habena et verber, V, 193 N. + hasta, XV, 373 N. + _tortum_ plumbum, IX, 233. + _Torrens_ ruit, IV, 520 N. + nimbus, V, 384. + bitumen, IX, 609. + armorum virumque, IV, 159 N.; XII, 189 V.L. + umbrarum, XIII, 760 N. + _torrentes_ undæ, III, 52. + _torrentia_ arma, XVI, 213 N. + _Torret_ lampas solis, VI, 157. + viscera Itala, VII, 490 N. + _torretur_ Libye, I, 194 V.L. + campus, XI, 145. + _Torvus_ obtutus, vultus, X, 263; XI, 208, 219. + _Totis_ habenis fertur, IV, 339. + _Trabs_ dira torquetur, IV, 283 N.; VI, 280 N. + _Tractare_ bella, seu prælia, II, 113; VI, 75; XV, 358, 463. + pontum per artem, IV, 713. + vulgum imperio, XIV, 81. + interritus ora fera, XVI, 238. + _Tractus_ undarum et flammarum, III, 55 V.L. + _Tradere_ famæ, XVI, 45 N. + flammæ, ventis, aquæ, I, 62 N. + _Traducere_ eadem, carmina, etc., XI, 609 N. + noctem, IX, 4. + _Tragula_ Choaspei armat dextram, III, 318, 319 V.L. [recte 317, 318] + _Trahere_ umbram tellure, III, 409. + voce agmina, seu equitem, III, 254 N., 598; IX, 559; XVII, 124. + pubem æquore, XV, 242. + membra languentia, I, 503, 555; IV, 69; VI, 17. + secum omnia, seu Ausoniam, VIII, 333; X, 51. + certamina equitum, XII, 178. + Martem, seu prælia, XV, 610; XVI, 676. + volumina curvata, XIII, 644. + fata, VI, 191. + oculis, seu auribus, VIII, 135 N. + vultus alicujus, XIII, 806 N. + in titulos Capitolia capta, IV, 151 N. + famam a gestis, XII, 81 V.L. + signa ad Tyrios, XVI, 182. + nomen a sanguine, seu amne, II, 557; XIV, 218. + semina ab Oenea stirpe, XIII, 31. + auras æthereas, XVII, 376 N. + odorem, VII, 469. + noctes, XII, 21 N. + suspiria, I, 530. + verba cum fletu, VIII, 79 N. + cælum, I, 202 N. + aliquem flammis in Libyam, XVI, 153. + templa in cinerem, XIII, 319. + volucres per auras, seu cælo, VI, 158; XIV, 263 N. + _trahit_ nubem ungula, II, 174. + lyra Protea, XI, 448 N. + eum gloria, VI, 332. + Ticinus lente liquorem, IV, 84. + noctem Titania orbita, X, 539. + lævus deus, XIV, 494. + _tracto_ æstu relabi, III, 55 N. + _Trames_ vitæ clivosus, VI, 120. + lævus in circo, XVI, 361 N. + _Tramittere_, seu _transmittere_ saltu fossas, seu Gangem, VIII, + 552 N.; XII, 460. + arenam, XVI, 485. + Alpes, XV, 818. + bella, XVI, 700. + signa terris Libyæ, XVI, 681. + alicui signa, VII, 383 N. + rostrum per navem, XIV, 384. + calamum patulo hiatu, II, 119. + artes honori heredis, V, 362 N. + _tramittit_, seu _transmittit_, IV, 487 V.L. + lacum, seu æquora nando, alno, velo, IV, 345; XII, 522; XIV, 569; + XVI, 27. + litora puppis, XV, 166. + fluctus Cycladas, I, 472 N. + arduus spatium castrorum saxo, VIII, 558 N. + latratus spatium, XIV, 22. + acies imago, XVII, 539. + cuspide lumen, seu pectus, et cuspis crates, IV, 541; V, 522; + VII, 658; XV, 379. + fessus corpus deditum Poeno, II, 509. + tacitus honores, seu coepta alicujus, VII, 162; XI, 304. + _Tranat_ avis, seu arundo per auras, III, 662 N., 682 N.; XII, 95 N.; + XIII, 185. + Hasta pectus, XIII, 238 N. + equus spatia, XVI, 334. + _tranare_ pericula, XVII, 365 N. + Cf. _Enare_. + _Transabiit_ hasta, XII, 264 N. + _Transadigere_ jaculo, X, 140. + _Transcendere_ annos viribus, seu factis, I, 226; IV, 426 N. + facta suorum, III, 607 N. + _Transcurrit_ arundo per geminum tempus, XII, 414. + _Transferre_ iras in Poenos, IV, 458. + cursum, III, 472. + _Transfodere_ arcu, VII, 659. + _Transforat_ hasta pectus, IX, 569. + _Transfundere_ agmina in campos, XII, 429 V.L. + _Transgredi_ per cærula saltu, XIV, 418. + _Transigere_ juvenem, seu hastam per ubera, et pectora cuspide, + II, 648; IV, 394, 631; V, 473, 577; XIII, 229; XIV, 481. + ævum venatibus, III, 390. + cursu certamina campi, X, 471 N. + _Transit_ tellus, quam nos _transimus_, III, 157 V.L. + ultima ætas Dardanii nominis, VII, 11. + _transire_ equo fulmina, I, 255. + saltu spatia inproba, XIV, 509. + ilia cuspide, X, 23; XIII, 166. + _Transmittere_, v. _Tramittere_. + _Transtra_ novare abiete secta, VI, 353 N. + _Transvehit_, seu _travehit_ pons agmen, IV, 487 V.L. + _Transverberat_ hasta, etc., II, 125; VII, 673; IX, 593; XIV, 408, + 443; XV, 806. + _Transvolat_ trabs propiorem hostem, IV, 285 N. + _Trasymenus_ lacus, nobilitatus clade Rom., I, 49 N. et V.L.; V, 1 sq. + ad _Trasymena_ fluenta, miles Tyrrhenus captus, XIV, 150. + _Travehere_, IV, 487 V.L. + _Trebia_ fl. clade Rom. inclytus, I, 47 N.; IV, 498... 697. + precibus Junonis suscitat undas, IV, 573 seq. N. + insurgit in Scipionem, quem numen fluvii increpat, IV, + 638... 697 N. + _Tremulus_ pontus, seu liquor, II, 664; XII, 732; XIII, 26. + ductus hastæ, IV, 258 N. + conatus, IV, 211. + _tremula_ flamma, I, 357. + umbra, VII, 145. + imago, XIV, 566. + _tremulum_ corpus, XIV, 599. + nutamen cristarum, II, 399. + _tremula_ antra, XII, 138. + _Tremunt_ limina portæ sonitu, VII, 49 V.L. + hoc victores fecisse, XV, 551 N. + iræ, VII, 581 N. + _tremere_ aliquid, seu aliquem, II, 53 N.; X, 443; XVI, 10, 93. + inceptis, XI, 323 N. + _trementes_, seu _tremebundæ_ hastæ, II, 448; V, 628; VI, 251; + X, 118 N. + venæ, II, 467. + muri, I, 637. + _Trepidant_ moenia, I, 129. + sidera, VIII, 655. + _Trepidus_ somnus, XV, 48 N. + cursus, VIII, 222 V.L. + equus, XIII, 146 N. + _trepida_ urbs clangoribus, XIV, 667. + planta, VIII, 281 N. + pietas, VI, 100 N. + _trepidi_ rerum, seu salutis, II, 234 N.; IX, 584; XII, 13. + pietate, XVI, 474 N. + _trepidæ_ res, VII, 1 N., 88; XI, 166. + _Tribuunt_ Dii secundi hunc diem Murro, I, 455. + _tribuere_ locum facto, XII, 313. + _Tricastini_, III, 466 N. + _Tricorporis_ iræ, XIII, 201 N. + _Tridens_ cæruleus, XIV, 13. + sævus, III, 53 N. + æs, seu rostrum, VI, 358 N. + telum Neptuni, XVII, 242. + _Tridentipotens_, XV, 159 V.L. + _Trieteride_ mota Edonis, et _trieterica_ sacra, IV, 776 N. + _Trifaux_ forma Cerberi personat, II, 551 N. + _Trifida_ lingua serpentis, II, 587 N.; VI, 222 N. + rostra, VI, 358 N. + _Triformis_ Diva, I, 119 N. + _Trilix_ auro lorica, II, 401 N. + _Trinacrius_ rex, XV, 423 N. Cf. III, 257. + _trinacria_, V, 489 N.; XIV, 11 N. + moenia, XIV, 614 N. + _Triocala_, seu _Tricala_, XIV, 270 N. + _Tripodas_ sacros Autonoe tenebat, XIII, 401; XVII, 281. + _Triquetræ_ oræ, V, 489 N. + _Tristis_ terror, ira, ursa, XI, 540 N. + fragor, seu cælum, XII, 603 V.L. + terra cælo, XII, 371 N. + Calydon Dianæ, XV, 307 N. + Titan, XIV, 345. + sitis, VI, 94. + _tristes_ anni, XV, 597. + Superi, IV, 547 N. + tenebræ, VI, 150. + epulæ, III, 281. + _tristia_ corda, jussa, dicta, I, 147 N.; II, 2. + ausa, II, 495 N. + _Trisulca_ lingua, VI, 222 N., 263. + _Triton_ excitus æquore, inflat buccinam, seu tortam concham, + XIV, 373 sq. N. + _Tritonia_ Pallas, III, 322 sq. N.; IV, 533 N.; IX, 297, 440. + _Tritonis_ Nympha, II, 65 N. + palus, III, 322 sq. N.; IV, 533 N.; IX, 297. + _Triumphare_ clamore, XVI, 444. + _triumphantis_ habitus, XVII, 645 N. + _Triumphus_ Scipionis describitur, XVII, 629... 650 N. + in _triumpho_ simulacra urbium, populorum, etc., in ferculis + portabantur, et qualia, XVII, 635 sq. N. + _triumphum_ ducit fama, XVI, 594 N. + _Triviæ_ lacus, nemus, VIII, 362 N.; XIII, 786. + _Trogilos_, XIV, 259 N. + _Troius_ exsul, I, 42 N. + _Troia_ moenia, XVI, 678 N. + _Troja_ bis, vel ter capta, I, 43 N. + in _Trojam_ raptæ mille carinæ Græc., III, 229 N. + _Trojana_ gens, XVI, 655, 658 N. + altaria, I, 543 N. + _Trojugenæ_, XVI, 658 N. + _Trojugenis_ vulgus amicum durat, XIV, 117 N. + _Tropæum_ fixi capitis, II, 209. + insigne stat urbs, XIV, 683 N. [recte 682 et not. ad v. 680] + navale, VI, 663. + _tropæa_ Salaminiaca Eoaque, XIV, 282 N. et V.L. + Agathoclea, XIV, 652 N. + æquorea, XIV, 32. + Cf. I, 221 N.; IX, 382; XI, 549 N.; XV, 491. + _Truentinæ_ turres, VIII, 433 N. + _Truncata_ frons, IV, 539 N. + membra, XIV, 490; XVII, 149 N. + _Truncus_ capitis, X, 310. + _trunca_ frons, III, 42 V.L.; IV, 539 N.; IX, 400. + _truncum_ caput auribus, VI, 50. + _trunci_ artus capitum, VI, 9. + _Trux_ os, I, 132. + ira, V, 299. + procella, III, 228. + lingua, III, 305. + audere, XIII, 220. + _Tu vos vobis_ abstulit pavor, IV, 403 N. + _Tuba_ Tyrrhena, II, 19 N.; IV, 167 N.; V, 12 N. + _Tudæ_, seu _Tude_, v. _Tyde_. + _Tuder_, seu _Tudertum_ devexum pendet, IV, 222 N.; VI, 645 N. VIII, + 462. + _Tueri_ nomina, sola fama cladum, IX, 353. + _Tullia_, Servii f. ardenti Phlegethonte natat, XIII, 833 sq. + _Tullius_, regia progenies, VIII, 404 sq. N.; XII, 175. + _Tullus_, IV, 183. + _Tum_ et _tunc_ permutantur, VI, 299 V.L. + _tum_ me scindat, nisi, etc., XV, 538 sq.; XVI, 695 sq.; + XVII, 465 sq. + _Tumefactum_ mare, I, 197; III, 54; XVI, 98. + cor, II, 28; VII, 14; VIII, 232. + _Tumere_ atavis, secundis, ad nomen patriæ, vana, etc., IV, 150; + VI, 598 N.; VII, 73; X, 51, 176; XI, 556; XV, 292; XVII, 429. + rabie, bile, ira, II, 626 V.L. + _Tumescit_ fluctus flatu, I, 471. + _Tumidus_ sponsa, ore, etc., V, 290; VII, 636; XV, 675. + vox, XI, 69. + _tumida_ vela, I, 575; VII, 243. + cervix, VI, 233. + lingua, XVII, 120 N. + unda, seu fluctus, X, 319; XVII, 290. + _tumidi_ Galli, XI, 25. + _Tumor_, ira, II, 626 V.L.; XIV, 117. + pro superbia, II, 288 N.; III, 246; VIII, 545; XIV, 117; XV, 689; + XVII, 119 N. + _Tumultus_ pugnæ, XV, 730 N. + animi, X, 372 V.L. + _tumultu_ fretum rapitur, XIV, 146. + _Tumulus_ Hesperiæ Cannæ, I, 50 N.; XIV, 285 N. + inanis, seu honorarius, v. _Cenotaphia_. + _tumulos_ celebrare, XVI, 292 N. + _Tunc_, vide _Tum_. + _Tunger_ Maurus, VII, 682. + _Turba_ Cereris, XIII, 535. + Veneris, XI, 395 N. + Libyssa, I, 247 N. + _Turbare_ pontum sanguine, VII, 150; XI, 139. + terras pontumque, I, 37 N.; XVII, 352. + populos armis, IV, 704. + loquentem, II, 329. + _turbat_ clamor, XI, 602. + _turbant_ classica portas, I, 271. + tela Tisiphones Jovem, II, 535. + _turbatus_ casu, I, 518. + mundus, XII, 336 N. + somnus, I, 66. + vultus, IX, 462. + equus, I, 255 N. + malis, II, 642; XII, 502 N. + _turbata_ gens luctu, I, 169. + Saturnia ira gradum, II, 529 N. + casu, I, 518. + frena pavore, II, 199 N. + pax, III, 416. + _turbatum_ os fletibus, XIII, 696. + mare carinis, III, 174 N. + _turbatæ_ hortatibus aures, II, 580. + undæ, VII, 254. + _Turbidus_ infit, invadit, etc., I, 477 N.; II, 559, 619; V, 380; + XII, 255; XV, 296. + amnis, XVII, 121. + _turbidæ_ iræ, IX, 23; XII, 417. + _turbidi_ ausi, XIII, 214. + _turbida_ tempestas, I, 134. + stagna tabo, I, 49. + nubila, IV, 441. + _Turbo_ acer equitum, XV, 627 N. + Tartareus, VI, 175. + _turbine_ sævo clades veniunt, I, 41 N. + rupto, V, 208 N. + Martis, II, 4 N., 555; XI, 101. + letifero stridet serpens, III, 191 N. + pugnæ inpacti, IV, 370. + terræ motæ, V, 632. + murali, IX, 568. + nigro sanguinis, IX, 365. + directo intorquet robur, IV, 540 N.; XVI, 58, 498. + saxi, II, 135 N. + fraxini, V, 548 N. + fatorum, V, 54 N.; IX, 287. + cæco ventorum, I, 538 N. + pugnæ, V, 350. + telorum, XIV, 297 N.; XVII, 407. + nigro lanceæ, XV, 631 N. + furiali tollitur clamor, XVI, 319 N. + effundit vires, XVI, 498 N. + flammarum, XIV, 65. + _Turgentia_ colla, II, 546. + _Turpat_ ora pallor, VII, 631. + _Turpis_ senecta, XV, 651 N. + _Turrigera_ fera, IV, 408; IX, 560. + _Turris_ poliorcetica ejusque tabulata, I, 348 sq., 362; XIV, 300 N., + 419. + pericli, II, 576 N. + _Turrita_ frons collis, I, 327 N. + tempora cinctus murali corona, XIII, 366 N. + figura celsa, alma Carthago, XIII, 13. + moles, IX, 239 sq. V.L. + _turritum_ dorsum, IV, 599. + _Tuscula_ moenia, VII, 692 N. + _Tuscus_ lacus, VII, 378 N. + Thybris, VIII, 362 N.; XIII, 6; XVII, 15. + _Tussis_ aspera quatit pulmonem, XIV, 601 N. + _Tutela_ navis, v. _Navis_. + _Tutia_ fl., XIII, 5 sq. N. + _Tuto_ discrimine, XIV, 510 N. + _tutis_ telis incessere, V, 444 V.L. + _Tuus_ Mars, I, 118 N.; XV, 801 N. + _Tyde_ Ætola, III, 367 N. + a Diomede condita, XVI, 368. + _Tydides_, XIII, 48. + _Tymbrenus_, II, 633. + _Tyndaris_, seu _Tyndarium_ opp. et _Tyndaridæ_, XIV, 208 N. + _Tyndarium_ Tarentum, XV, 320 N. + _Typhæus_, seu _Typhon_, cui inposita Inarime ins., VIII, 540 N.; + XII, 660. + sub Ætna, XIV, 196 N. + _Tyrannus_ Tyrius, I, 239 N.; IV, 196 N., 707. + _Tyriæ_ leges, XV, 5 N. + Cf. I, 82, 143, 239; III, 1; XV, 318, 732. + _Tyrrhena_ pubes, I, 111. + tuba, II, 19 N.; IV, 167 N.; V, 12 N. + vada, XVII, 601 N. + _Tyrrhenæ_ oræ, VII, 29 N. + _Tyrrhenus_ tibicen, IV, 167 N. + tubæ inventor et auctor gentis _Tyrrhenæ_, V, 9 sq. N. + + + U + + _Uber_ campi, IV, 544. + Rutulo sanguine Thapsus, III, 261 N. + parvus sub _ubere_ natus, III, 63 N. + _Ubi_ nunc sunt Scipiadæ, etc., VII, 106 N. + _Udi_ campi, VIII, 506. + _Ufens_ fl., VIII, 382 N. + miles, IV, 337; IX, 587 V.L. + _Uligo_ pestifera, VIII, 379. + _Ulixes_, II, 182. + _Ulnis_ validis gurgitem frangere, III, 457. + _Ulterior_ corona militum, VII, 589 N. + _Ultima_ virtus, I, 560. + mundi, VII, 108 N. + rerum, VII, 221. + pompa, XV, 391 N. + fata, VII, 224 N. + pati, VII, 23. + _Ultor_ dies stat, II, 495. + _Ultrix_ hora vocat, V, 655 N. + lancea, I, 539. + _Ultro_, varii sensus, VI, 678 V.L. + _Ululat_ flebile ripa, VI, 285 N. + carmina, III, 346. + dolor, VI, 563 N. + _ululatus_ Nymphis Tagus, I, 156 N. + _Umber_ (canis) nare sagax feras exigit, III, 295 N. + _Umbo_ ærati luminis, II, 211 N. + _umbonem_ incutere fesso, II, 256 N. + _umbone_ urgere catervas, XIV, 135. + premere jacentem, XV, 797. + _umbonibus_ junctis teritur, IV, 352 N. + _Umbra_, I, 97 N. + magni corporis, ingens, parva, in inferis, V, 421 N.; + VIII, 145 N.; X, 288; XI, 346; XIII, 799. + belli, XV, 316 N. + humens, seu uvens noctis, et juventa, I, 259 V.L. + _umbram_ facere tropæis, XIV, 283 N. + trahere tellure, III, 409 N. + _umbræ_ fluvio nutritæ, IV, 679 N. + nemorum, XIV, 302 N. + nigrantes, XII, 122. + frondentes, XII, 354 N. + squalentes picearum, I, 83 N. + cavæ, XIII, 894. + laceræ, XII, 547 N. + obscuræ, XV, 386 N. + vagantur corpore insepulto, XVI, 293 N. + Ausoniæ rediviva in bella retractant dextras, X, 256 N. + eo habitu ad inferos descendunt, quo erant tempore mortis, + XII, 547 N.; XIII, 825. + amplexu petitæ fallunt, XIII, 648 seq. N., 651 sq. + fumo et nebulis similes, XIII, 652. + non sensuræ, quid gesserint, XV, 45. + strident, XIII, 798 V.L. + _umbris_ demittere, I, 439 N. + pacem dare, XVI, 293 N. + revocare aliquem, XVII, 462. + _ad umbras_ tantum hosti superest, VII, 102 N. + Cf. _Manes_. + _Umbrat_ quercus fastigia montis, V, 488. + olea montes, XIV, 24. + capillus, I, 403. + barba rictus, V, 440. + _umbratus_ visus Panis Dei, XIII, 342. + Bætis cornua ramo, III, 405. + _Umbriæ_ fluvii et urbes, VIII, 446 sq. N. + _Umbrifer_ mons, XIII, 219. + _Umbrosus_ mons, V, 45, 481. + _Una_ pro _cum_, III, 268 N. + _Unanimum_ pectus, XVI, 251. + _Unca_ pondera curvati ferri locat navita, VI, 355 N. + naris ob pestem, XIV, 604 N. + _uncæ_ inanus tela, XIV, 322 N. + _Undæ_ Boiorum, IV, 159 N. + sanguinis, IV, 159 N.; X, 239 N. + flammæ et fumi, II, 631 N. + _Undans_ flamma et fumus, II, 631 N.; IX, 446 N. + dolor, ira, cura, VIII, 288 N.; XI, 548. + vulnus et sanguis, X, 239 N. + amnis strage, XVII, 602. + procella, seu nubes pulveris, V, 538 N.; XIII, 158. + pectus felle, XI, 548 N. + _undantem_ tabem torquet serpens, XVII, 450. + _undantia_ fluitant frena, VIII, 283 N. + _Unde_, I, 283 V.L. + _Undivagus_ uritur Python et Corniger Hammon, XIV, 572. + _Undosa_ regna, V, 21. + Berenicis, III, 249 N. + _Ungere_ tela cruore, IX, 13. + pice, I, 355. + vulnus succis herbarum, V, 352. + _Ungues_ ferri curvi, XIV, 324 N. + _unguibus_ femineis læsum corpus, XV, 761 V.L. + _Unguine_ pingues tædæ, XIV, 427. + _Ungula_ pulsat axem, XVI, 376 N. + vix toto cornu emicat, XVI, 319. + Phaethontia dispergit rores, VII, 206. + _Unicus_ rerum fessarum, X, 273 N. et V.L. + _Uniones_ rubri maris, in aure lucentes, XII, 231 N.; XIV, 663 N. + _Unum_ naufragium, XIV, 285 N. + non _una_ fides, XIV, 351 V.L. + _unum_ vidi vultum, _unum_, etc., VII, 387 N. + _Urbs_ e moenibus spectans, II, 257 N. + condenda, aratro signari solebat, XIII, 117 N. + _Urere_ gentem flammis, II, 351; VII, 490 N. + saltus ad pabula, VII, 365 N. + pectora flammis decoris, XVII, 294 N. + _urit_ Phlegethon ripas, XIII, 563. + stimulis metæ finis, XVI, 513 N. + fames, II, 482 N. [locus incertus] + frigus, IV, 68 N. + _usta_ cutem soror Mauri, II, 439. + Cf. _Exurere_. + _Urgere_, seu _urguere_ vestigia Poenorum, XII, 223. + ultima fata, seu fortunam, VII, 224 N. + in hostes mucronem, etc., X, 25; XV, 685. + voce, I, 383 N. + pondere arboris, V, 252. + factis quemque, IX, 245. + umbone, XIV, 135. + juvenem cavare humum, XIII, 428. + _urget_ Romanos hinc rupes, hinc vox, etc., V, 199 N. + vapor, IV, 686. + prælium, VI, 265. + fortuna, IX, 9. + _urgent_ vestigia nati ad manes, XII, 419 N. + mala, VI, 374. + membra terras, III, 201 N. + _Urna_ minans dira, IX, 27 N. + _Uti_ Marte suo, XV, 801 N. + _Utica_ prisca situ, III, 241 N. + _Uva_ apum, II, 221 V.L. + _uvæ_ odoratæ, VII, 191 N. + _Uvens_ palatum, VII, 651 N. et V.L. + _uvens_ et _uvidus_ N. Heins. passim conji. pro _humens_ et + _humidus_, I, 259 V.L.; II, 469 V.L.; III, 522 V.L.; + VIII, 458 V.L. + _Uvifera_ arva, VII, 207, 263. + _Uxama_ Sarmatica, III, 384 V.L. + + + V + + _Vacat_ non invidiam timere, etc., VII, 269 V.L. + quatenus indulgere, XVII, 373. + _Vacca_ urbs, III, 259 N. + _Vacuare_ ora cerebro, XIII, 477. + penates inpensis, XI, 569. + _Vacuus_ aer, I, 97 N. + hiatus, VII, 722 N. + _vacuum_ bello, II, 555; XVII, 228 N. + cubile, II, 86. + _Vadum_ pro aqua, mari, fluvio, I, 52 N., 157; II, 1; III, 53. + _Vada_ flava Symæthei, XIV, 231. + _Vaga_ urbs, III, 259 N. + _Vagenni_, seu _Vagienni_, VIII, 605 N. + _Vagina_ eburnea, XVI, 207 N. + _Vagitus_ gravis infantum ominosus, III, 77 N. + _Vagus_ Afer, XV, 538 N. + Chrysas, XIV, 229. + miles, IV, 826 N. + Diomedes et Hercules, XVI, 368 N. + victor, XIII, 763. + _vaga_ imago, VII, 144 N. + Cymothoe ac mare, III, 58 N. + _vagæ_ volucres, II, 96; XVI, 565 N. + _vaga_ tonitrua, XV, 144. + _vagos_ cursus vertere, V, 630; IX, 242 N. et V.L. + _Valere_ numero, VIII, 509. + manu, XI, 392. + mente pudica, XVII, 31. + augurio mentis castæ, XIII, 819. + _Valeriæ_ gentis origo et auctor _Valesus_, _Valesius_, _Valerius_, + v. _Volesus_. + M. Valerius Corvinus et Messala, V, 78 N. + _Vallat_ Thebas chelys, XI, 443 N. + _vallare_ castra monitis, VII, 408 N. + _vallata_ urbs monte, XV, 405 V.L. [in V.L. ad v. 406] + galea dentibus apri, IV, 559 N. + porta, XII, 490 N. + _Vallum_ elephantorum, IX, 581. + _Vaniloquum_ os, XIV, 280. + _Vanus_ morsus, X, 296. + haruspex, V, 163. + tumor, III, 246. + ictus, V, 570. + _vana_ dextra, seu turbo, IV, 557 N.; VI, 249 N. + fides, XIV, 351 V.L. + oscula, XIII, 652. + luctari, XVII, 313. + minitari, I, 306 V.L. + murmura, XII, 629. + _vanum_ æquor, II, 459 N. + _vani_, II, 459 V.L. + _Vapor_ sævus urguet, IV, 686 N. + _vaporis_ victor, V, 180 N. + _Varenus_ Mevanas, IV, 543 sq. + _Variare_ prælia, XIII, 206. + exsequias, XIII, 469. + per artem vestes, XIV, 659. + _Varro_, homo sordido loco natus, suffragiis turbæ forensis Consul + creatur, VIII, 242... 257 N. + dux temerarius, VIII, 258... 277; IX, 1... 177. + trepide fugit, IX, 644 sq. + tristis redit Romam et benigne excipitur, X, 615... 639. + _Vascones_, III, 358 N.; V, 197. + _Vasta_ silentia noctis, I, 67 N. + Syrtis, I, 408 N. + _Vastant_ cava tempora venti, I, 206. + _vastare_ greges, VI, 161. + agmina clava, II, 155. + Bruttia signa, XVII, 432. + iter, et mentem, III, 469 N. + _Vates_ sacri, XII, 408 N. + Stygia, II, 427. + pleni et toti Dei, quos Deus intrat, inrumpit, insidet, inplet, + possidet, III, 697 N. + iis inest numen, XIII, 787 N. + _Vaticiniorum_ frequens usus in sermone poetico, I, 125 sq. N.; + XIII, 507 sq. + _Vectem_ vibrare, VIII, 552 V.L. + _Vectones_, III, 378 N. et V.L. + _Vector_, XVII, 137. + _Vehere_ bella per æquor, VII, 472 N.; XV, 162. + _vehitur_ qua Titan, XIV, 641. + _Veientes_ pugnant cum Fabiis, II, 4 sq. N.; VII, 40 sq. N. + _Velatur_ pallor casside, XIV, 637. + lino, III, 24. + _Velinus_ fl., IV, 183 N. + _Veliternus_, XIII, 229. + _Velitræ_, VIII, 377 N. + _Velle_ famam nomenque, XII, 473 N. + arma, II, 518 N. + ac nolle ambobus idem, IX, 406 N. + quid _vellet_ crastinus Auster, XIV, 455. + _volet_ Roma, etc., V, 601 N. + _volens_ propitius, V, 167 N. + _volentem_ cepere postes, VII, 174 N.; XV, 480; XVI, 142, 218. + _volentia_ saxa, XI, 442 N. + _Vellera_ depexa ramis, XIV, 664 N. + circumdare saucio h.e. vittas, VI, 92 N. + fucare, XVI, 176 N. + niveæ lanæ tondere, XV, 706. + _Vellere_ dextram, IX, 520. + sede Calpen, IX, 319. + dum certant signa, V, 66 N. + _Velum_, ex aplustri dependens, X, 324 N. + _vela_ dare, III, 7; XVI, 178. + dare labori, famæ, fatis, III, 706 N. + substringere, seu contrahere, I, 689 N. + deponere, II, 11 N. + fundere, I, 25 N. + subducere, VI, 325 N. + Cf. _Carbasa_. + _Venæ_ electri, I, 229. + sitientes Barces, III, 251. + silicis, II, 445 N. + terræ, VII, 490 N. + _Venafrum_, VIII, 401 N. + _Venale_ vulgus, XIII, 680. + _venales_ animæ, XV, 500 N. + in prælia dextræ, V, 195. + _Venatricum_ humerus pectusque dextrum nudatum, XII, 715 N. + _Venatu_ h.e. pellibus induta, VIII, 516 V.L. + _Vendere_ honorem rerum exitio, VI, 474 V.L. + _Venenum_ Assyrium, XI, 40 N. + blandum desidiæ, III, 580 N. + fraudis, VII, 260; XIII, 536. + invidiæ, XI, 547 N. + mentis, XI, 307. + _veneno_ infecta tela et gladii barbarorum, I, 219 N.; III, 272 sq.; + XV, 681 sq. + _veneno_ et telis comparantur vis amoris, oscula, etc., VII, 453 N. + _venena_ domare tactu, VIII, 499 N. + _Venerari_ Divos, XI, 502 N. + honore, IV, 700. + _veneranda_ Cybele, IX, 293 N. + _Venetæ_ gentes, XII, 217. + _Veniam_ poscere deos, IV, 766 N. + _Venit_ mihi gloria pugnæ, II, 229; V, 173. + Corus in carbasa, I, 688. + templis plurima hostia a populo, IV, 813. + mater in nepotes Herculeos, in nomen, etc., VI, 636 N. + in seros nepotes, IV, 399 V.L. + telum in artus, XV, 376. + in terga, XVI, 55. + vigor membris, VII, 594. + quercus a prima die, III, 690 N. + _venire_ in enses alicujus, IX, 198 N. + ad magnos Deos, IV, 731 N. + _veniens_ clades, I, 41. + _venientia_ fata, seu sæcula, I, 137; III, 11. + _ventura_ sæcula, VIII, 407. + _ventum_ huc, ut, etc., XII, 556 N. + _Ventilat_ aura jubas, XVI, 443. + flatus incendia, XVII, 506 N. + pinum, XIV, 432 N. + _Vento_ populari, seu iniquo, et rumore, convicio, etc., jactari, + VIII, 291 N. + _ventis_ quid tradere, I, 62 N. + _ventorum_ prælia, III, 658 sq. N.; IV, 321 seq. N.; VII, 569 + sq. N.; XII, 617 sq. N. + carcer, VII, 658 N.; XIV, 71. + alæ, I, 589 N.; XII, 617 N. + frontes, capita ac tempora alata, VII, 257 N. + _venti_ promiscue ponuntur, XII, 617 N. + _ventos_ relinquere post terga, XVI, 335. + anteire lacerto, XVI, 561 N. + _Venuli_ sanguinea cervice revellens telum, IV, 181. + _Venus_ occulta, III, 381. + Lucrina, XIV, 410 V.L. + e spuma maris nata, XVII, 285 N. + ejus foedera passæ, II, 83. + apud Jovem queritur de periculo Romanorum, III, 557 sq. N. + ejus gens, IV, 133 N.; XII, 324. + Scipionem cum Trebia pugnantem, ope Vulcani, periculo eripit, + IV, 667 sq. N. + Erycina, VI, 697 N. + ejus currui juncti olores, vel columbæ, vel leones, VII, 441 N. + ejus studium in ornanda coma, et opera Cupidinum in hac re, + VII, 446 sq. N. + cestus, seu cingulum, quo vestem ligat, VII, 447 N. et V.L. + purpurei capilli et amictus, VII, 447 et V.L. + roseum os, VII, 448 N. + Cypria et Paphia, VII, 456 N. + certat de pulchritudine cum Junone ac Minerva, VII, 437... 471 N. + nitenti vultu ridens adfulsit, et omnia circa nemora, spirantem + sacro traxerunt vertice odorem; nec judex Paris sedisse valet, + fessique nitoris luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri, + VII, 467 sq. N. + ope Cupidinum Poenos enervat Capuæ, XI, 385 sq. N. + ejus filii, VII, 446 N.; XI, 388 N. + insidias Junonis anteire laborans, fecit ut Jupiter amore + Pomponiæ caperetur, et sic nasceretur Scipio, XIII, 616 sq. + iram Neptuni mitigat, XVII, 283 sq. + _Ver_ ejusque adventus describitur, XII, 1 sq. N. + _Verber_ Baliare, I, 314 N. + Tisiphones, quo agitat manes, II, 530 N. + alternum pedis, III, 347 N. + centenum, seu centum remorum, XI, 490 N.; XIV, 487 N. + _verbera_ læta movent Luperci, XIII, 330. + incutit Erinnys, II, 625 N. + _verberibus_ torquere fretum, XIV, 360 N., 487 N. + _Verberat_ aquæ splendor laquearia, VII, 145 N. + _verberare_ aures, seu oculos, II, 580 N.; III, 694. + _Vercellæ_, VIII, 597 N. + _Vergellus_ torrens, in quo pons cæsorum structus, VIII, 668 N. + _Vergit_ favor ad Poenos, VIII, 562 N. + mens ad Martem, II, 381. + Sicilia in Italiam, XIV, 77. + _Vero_, cum emphasi usurpatur, XVII, 460 V.L. + _Verona_ Athesi circumflua, VIII, 595 N. + _Verrere_ humum barbis, XIII, 311. + æquor retibus, XIV, 263 N. + _verrit_ tecta Deum crinibus, VI, 561 N. + _verrunt_ nautæ, venti, delphines mare, nubila, etc., XI, 472 V.L. + [V.L. ad v. 470] + _Verriculum_, XIV, 263 N. + _Versare_ se in vulnere, V, 577 N. + mentem in virgine, II, 168. + obliquos visus, II, 621 V.L. + Martem, VIII, 260. + ingloria fata, XVII, 569 N. + talia, XV, 541 N. + _versat_ miscetque omnia, VII, 141 N. + fortuna labores, X, 575 N. + _versant_ suspiria dirum murmur, XI, 221. + _Versus_, h.e. ordo, catenulæ loricæ, VII, 658 N. + _Vertere_ omen Latio, II, 380 N. + tristia omina in Æneadas, II, 54 N. + opes ad Poenos, XVII, 74. + spes ad prælia, XV, 634. + agmina per campos, XI, 340. + jugera vomere, seu aratris, VII, 262; XIV, 34. + ad mensas et pocula partem diei, XVI, 226. + in se prælia discrimina omnia, VI, 266; IX, 429; XVI, 651. + consulta Senatus armis ac donis, I, 242. + leges, IX, 475. + regna, urbes, etc., X, 509; XIII, 748; XV, 93 N., 408. + _vertit_ rex ad Poenos, XVI, 178. + clades populos ad Libyam, XI, 2. + fortuna favorem, III, 93. + Graius subito, I, 529 N. + _versus_ in se ab ira, XVI, 435. + in ora pastoris, XVII, 568. + vultus ad urbem, XIII, 2. + _versa_ decima ætas, XV, 526. + _versum_ æquor remis, seu ventis, VIII, 426 N. + _versi_ terga, VII, 680. + ad foedera, XVI, 219. + _versæ_ habenæ, IV, 315. + tædæ ad funera, II, 184 N. + _Vertex_ et _vortex_ an differant, II, 631 V.L.; III, 475 N. + galeæ, IX, 446 N. + flammæ, II, 631 N. et V.L.; V, 513; VII, 355. + aquæ, seu fluvii, II, 631 V.L.; III, 475 N. + medius pugnæ, IV, 230 N. + _a vertice_ surgit ventus, seu venit procella, XVII, 255 V.L. + _Vertigo_ rapida, qua cælum stellas volvit, VIII, 173 N. + _Verutum_, jaculum, III, 363 N. + _Vesbius_, _Vesvius_, _Vesevus_, _Vesuvius_, VIII, 654 N.; XII, 152; + XVII, 593. + ejus cineres in Indiam delati, XVII, 592 sq. N. + _Vesevus_, v. _Vesbius_. + _Vespasiani_ laus, III, 597 sq. + _Vesper_ adest populique reposti, III, 325 N. + agit volucres ad cubilia, II, 216 N. + _Vesta_ pauper, VI, 76 N. + pugnat, IX, 292 V.L. + ejus sacra Troja adlata, I, 543, et V, 82 N. + _Vestales_ foci, I, 542 N. + exstincti sanguine, IV, 411 N. + _Vestalis_ virginis poena in inferis, ob incestum, XIII, 848 seq. + Cf. I, 659 N. + _Vester_ Mars, I, 118 N. + Iberus, I, 480 N. + pro _tuus_, VI, 292 N. + _Vestigia_ sacra Herculis incolere, I, 505 N. + concita sacræ plantæ fert Pallas, VII, 463. + nuda militum, III, 235 N. + pedum pellunt somnum, VII, 300 N. + suspensa, XV, 614 N. + alternata trahens, I, 554 N. + premere, terere, et stringere, III, 550 N.; V, 180 N.; + XVI, 491 N. + retro rapere, VII, 621. + pro arena, VIII, 128 N. + urgere, XII, 419 N. + signare pulvere, IV, 147 N. + nulla signat arena, XVI, 485 N. + _Vestini_, VIII, 515 N. et V.L. + _Vestis_ rubra Poenorum Iberumque in pugna, III, 236 N. + interius tegumentum corporis, et _amictus_, superius, VII, 447 N. + _Vestitur_ mons arboribus et _nudatur_, III, 640 N. + _Vesuvius_, v. _Vesbius_. + _Vesvius_ et _Vesvina_ juga, XII, 152 N. + Cf. _Vesbius_. + _Vetat_ virtus posse capi, II, 575 N. + suos latices abesse Bacchus, VII, 187. + _vetantia_ per saxa scandit, I, 495 N. et V.L. + _vetitas_ vias moliri, IV, 788 N. + _vetita_ est cuspis tramittere crates, V, 522 N. + _Vettones_, III, 378 N. et V.L. + _Vetulonia_, unde insignia consul. petiit Roma, VIII, 483 sq. N. + _Vetus_ laborum, IV, 530 N.; VI, 254 V.L. + bellare, V, 565 N. + _Vexat_ equus frena, V, 147. + fluvius iter, III, 469 V.L. + _Vexilla_, XV, 262 N. + _Viæ_ solis, XV, 809 N. + vitæ vocisque, XVII, 440. + ad virtutem arduæ, II, 578 N.; IV, 603 N. + _Vibrat_ (scilicet se) lancea, I, 539 N. + Cato, XV, 730 N. + lingua serpentis, II, 587 N.; VI, 222 N.; VIII, 247 N. + crista, seu coni penna, II, 398; IV, 156 N. + ventus cristas turbine, IX, 523 N. + incendium, seu ignis, II, 664 N.; VII, 144 N.; X, 365; XI, 327. + cometes, IX, 444. + _vibrans_ oratio, VIII, 247 N. + lingua, II, 587 N. + telum, IV, 552 N., 782 N.; XVII, 406. + splendor, VII, 144 N. + silvam, IV, 619. + calculus tremulum liquorem, XIII, 26. + _vibratus_ pontus tremula imagine, XIV, 566 N. + _vibrata_ sibila per auras, III, 185. + spicula per auras, II, 87; XVII, 407. + lingua per auras, VI, 222. + _Vicem_ ventorum tenet magister, IV, 715 N. + ferri dens præbet, VI, 48. + _vicis_ meritique labor æquatus, VII, 54 V.L. + _vices_ belli novisse, III, 13. + adloquio referre, IX, 152 N. + _vice_ hac, IV, 321. + _Vicinum_ letum, II, 207 N. + _Victimæ_ humanæ, IV, 367 N., 765 sq. N. + ad Clitumnum nutritæ, IV, 545 N.; VIII, 450. + earum fuga mali ominis, V, 65; XVI, 264. + _Victor_ vaporis, V, 180 N. + Boreas, IV, 245. + Vulcanus, XIV, 312. + evasi, XII, 503 N. + _Victoria_ alata, XIV, 675 N.; XV, 99 N., 737. + læto vultu adridens, V, 227. + vertit alas, XV, 737. + _Victrices_ flammæ, XIV, 428. + _victricia_ signa, I, 31. + spicula, IV, 168. + _Victus_ malignus, III, 280 N. + _Videre_ Acheronta, II, 367 V.L. + æternas umbras, VII, 741 V.L. + seros nepotes, IV, 399 V.L. + _visum_ ei, linquere saltus, XIV, 464 N. + _videtur_ æquare, aut etiam æquavit, XVI, 424 N. + _visus erat_ somnio, XVII, 162 N. + _vidi_ ipse, VI, 199 N. [nota ad h.l. non exstat] + _Viduata_ sedes belli, XI, 91 N. + regna lumine, III, 601 N. + tellus veneno, XII, 370 N. + _Viduus_ teli, II, 247 N. + _Vigent_ nova nomina lecto Dictatore, VII, 21 N. + _vigere_ voce, IV, 402. + solo conamine, VI, 35. + _Vigil_ vox, VIII, 209. + nox, XI, 409. + metus, VII, 286. + _Vigiliæ_ quatuor Rom. et totidem _excubiæ_, a tubicine commissæ et a + cornicine finitæ, VII, 154 sq. N. + _Vigor_ vividus in exiguis membris, VI, 305. + vocis, XII, 211. + urbis, II, 508. + nulli adspirare, V, 270 N. + poscendi, XIII, 268. + hausurus Latium, XVI, 11 N. + _Vile_ exemplum, V, 638. + _Villi_ ferax, VIII, 597 N. + _Villosa_ ora leonis, II, 193. + pectora heroum sætis horrentia, V, 441 N. + _Vincit_ vertex fumos, VII, 355 N. + turba campum, VI, 390 N. + lituos equus ejusque hinnitus, IV, 97. + fames, II, 490. + _vincere_ auro, XVI, 174. + ardua muri, XIII, 105. + finem metæ, XVI, 558 N. + primum hoc servasse parentem, IV, 429 N. + servare invitos, VII, 223 N. + _victus_ nulli ponere castra, V, 552 N. + sol telorum umbra, XV, 765. + agger, I, 368. + Lyæo mentem, XIII, 273 V.L.; XV, 115. + _victa_ virgo hospite sacro, VI, 634 N. + quercus Deo, X, 168 N. + lumina profundis æquoribus, III, 538 N. + _Vinctus_ montibus, VII, 393. + _vincta_ membra ad cingula, IV, 256. + mens vino, XIII, 273 V.L. + _Vincula_ curarum solvere somno, XVI, 228. + inponere Eridano, XII, 696 N. + in _vincula_ dare Thybrim, III, 511. + _Vindex_ belli curia, II, 456 V.L. + _Vindicare_ cui tumulum, III, 86. + _Vinea_ gravida dorso, XIII, 110. + _Vinum_ Falernum, seu Massicum, VII, 159... 211 N. + Tarraconis, III, 370 N. + Tmoli, VII, 210 N. + Chium, seu Ariusium, VII, 210 N. + Methymnæum, seu Lesbium, VII, 211 N. + Surrentinum, V, 465 N. + Setinum, VIII, 376 N. + Signinum, VIII, 378 N. + Sinuessanum, VIII, 527 N. + Allifanum, XII, 526 N. + _vina_ generosa Latii, III, 370 N. + aqua olim miscebantur, vel temperabantur, VII, 169 N. + _Viola_ tincta cervix, XII, 245 N. + _Violata_ planta, X, 260. + vestis murice, XV, 116 N. + cervix, XII, 245 N. + _violatum_ nomen Graviorum, III, 107 N., 366. + corpus crimine, XVII, 39. + corpus (vulnere mucronis, arundinis) V, 602 N.; X, 260; + XVI, 111 V.L. + _Violenta_ lumina, V, 275. + tellus, III, 653 N. + _violentum_ pectus, XIV, 224. + _Violentia_ ponti, XVI, 96. + _Vipereum_ flagellum, XIII, 611. + _Virbius_, IV, 380 sq. + _Virens_ ad bella senecta, I, 405 N. + largo Lyæo, XIV, 204 N. + flore ævi, I, 61 N. + _virentes_ anni, V, 414. + _virentia_ antra musco, XV, 775. + _Virga_ Mercurii fugans tenebras, III, 199 N. + _Virgata_ vestis, IV, 155 N. + tigris, V, 148 N. + _Virgilii_ laus et patria, VIII, 593 N. + _Virginea_ ara, I, 542 N. + _Virginia_ in inferis, XIII, 824 sq. N. + _Virgo_ dicitur et nupta quæque peperit, III, 435 N. + _Virgulta_ vallis, XII, 354 V.L. + _Viriathus_, seu _Viriatus_ et _Viriatthus_, III, 354 sq. N. et V.L.; + X, 219. + _Viridans_ umbra, XV, 18. + _Viridasius_, V, 551 sq. + _Viridis_ senectus, VII, 3 N.; XIII, 127. + consilio, III, 255 N. + _viride_ antrum, IV, 344 V.L. + _virides_ anni ausis, I, 187 N. + iræ, V, 569 N. + umbræ, VII, 168 V.L. [VV.LL. ad h.l. non exstant] + _Virrius_ a senatu Romano postulat, ut alter Consul e Campanis + creetur, XI, 65 sq. N. et V.L.; XII, 86 sq. N. + _Virtus_ multa solo, XIV, 23 N. + inproba, I, 58 N. + horrida, XI, 419 N. + velox, IV, 99 N. + Dea cum Scipione conloquitur, XV, 18... 128 N. + via ad eam ardua, II, 578 N.; IV, 603, 604 N.; XV, 101 sq. + tanta mariti prærepta mihi sorte, IV, 802 N. + parentis, VI, 535 N. + sibi pulcherrima merces, XIII, 663. + _Virus_ ingenitum, II, 288 N. + mentis flammiferæ, IX, 476 N. + futile linguæ, XI, 557. + _Vis_ elephantorum, virorum, Gestaris, Dolopum, Herculis, etc., + IV, 599 N.; VI, 338 N.; XII, 261 N.; XV, 314. + sacra senis, VII, 9 N. + altæ noctis, III, 199. + insita fandi, I, 188. + aspera ponti, VI, 524. + _Viscati_ luci, VII, 674 V.L. + _Viscera_ telluris, I, 232; XII, 141. + montis, V, 396. + gentis, III, 709. + Itala, VII, 490 N. + turris, XIV, 308. + pinus, XIV, 382. + pro liberis, VI, 581 N. + ad nostra penetravit ferus mucro, VI, 581 N. + _Visus_ obliquos versare, II, 621. + _visu_ nocturno penetrat Capitolia, I, 64. + _Vita_ opaca, I, 395 N. + _vitæ_ tenebræ, XV, 70 N. + brevitas, III, 134... 142 N.; XV, 63 sq. N. + trames clivosus, VI, 120 N. + _Vitalia_ mammæ, X, 231 N. + _Vitiata_ vestis murice, XV, 116 N. + tellus palude, XII, 371 N. + mens sagitta, XI, 423. + _vitiatum_ dorsum fervidæ telluris, XIV, 591. + nomen barbarica lingua, III, 107 N. + _Viticola_ Falernus, VII, 193. + _Vitis_ Latiæ honor, VI, 43 N. + _Vitrea_ antra et unda, IV, 344 V.L.; V, 47; VII, 413 N. + _vitreis_ antris abscondere, VIII, 191. + _Vitrum_, v. _Glastum_. + _Vittæ_ Minervæ, XIII, 62 N. + albentes Syphacis, XVI, 240 N. + _Vivax_ senecta, VI, 587. + _Vividus_ vigor, VI, 306. + _vivida_ membra, VII, 64. + _Vivit_ gloria, VI, 549 V.L. [VV.LL. ad h.l. non exstant] + imago, statua, etc., v. _Spirare_. + _Vivus_ amnis, VIII, 125. + _viva_ unda, XII, 750. + _Vocabula_ dare terris, V, 11. + _Vocare_ manes, XVI, 310 N., 577. + Deos, per, seu in vota, II, 115 N.; XIV, 396 N. + populos in bella, II, 452. + armenta ad fontes, I, 284. + Deos, I, 94 N.; VI, 469, 680. + _vocat_ Hybla, ad certamen Hymetton, favis nectareis, XIV, 199. + ultrix hora, V, 655 N. + nos ira Senatus, II, 45 N. + _vocant_ nos fata, IV, 508 N.; X, 522; XVI, 598. + bella, ira, præda et venti, seu fluctus vela, IV, 508 N.; + X, 112 V.L. + magna incepta, VII, 163. + _vocati_ aggeres, XI, 444 N. + _vocatæ_ silvæ, VIII, 501 N. + _vocantur_ quæcumque Iberis, IV, 59 V.L. + _Vocitata_ Palatia regi, XII, 709 N. + _Vocontii_, seu _Vocuntii_, III, 467 N. et V.L. + _Vogesus_, IV, 213 V.L. + _Volat_ calamus, II, 218. + sonipes, IV, 146; XVI, 390 N. + _volare_ prior cunctis, IV, 514. + curru, II, 263. + _Volatu_, cursu, rapere campum, III, 308 N. + _Volcæ_ in Gallia, III, 445 N. + _Volesus_, seu _Volusus_, _Valesus_, _Valesius_, _Valerius_, II, 8 N. + et V.L.; XIII, 244. + _Volitat_ Massylus, XVII, 128. + _volitant_ manes exciti magico cantu, I, 97. + flammæ, VII, 367. + ovantes, I, 164. + _volitare_ profundo, III, 175. + per acies et ignes, XV, 41. + summas per Alpes, XVII, 319. + _Volucris_ somnus et sonipes, _volucer_ fama, X, 351, 470 V.L. + _Volumina_ gyro curvata anguis, XIII, 644. + calculi in unda, XIII, 25. + decima maris, XIV, 122 N. + _Volunx_ et _Volux_, V, 261 N. + _Voluptas_ Dea cum Scipione conloquitur, XV, 18... 128 N. + summum bonum, XV, 45 N. + plurimum nocet, XV, 92 sq. + _Volusius_, V, 261 N. + _Volusus_, v. _Volesus_. + _Volutare_ sc. mente, seu sub corde et secum, V, 369, 518 N.; + VIII, 177, 208; XII, 556; XVII, 185. + sermone eventum, I, 597. + Confer _Volvere_. + _Volvere_ res, fata, etc., I, 115 N.; XIII, 35 N. + iram exitiumque alicui, V, 518 N. + convicia, XVI, 544. + murmur, III, 698; VIII, 114. + ore Hannibalem, XI, 113. + nubem pulveream, XIV, 210. + oculos per aura, XVI, 189. + fundam per inane, X, 151. + pectore curas, XV, 19. + sc. animo, seu pectore, II, 482; V, 518 N.; XI, 34; XIII, 35 N. + ævum mutum inglorius, III, 579 N. + _volvit_ vertex flammas, IX, 446. + cælum stellas, VIII, 173 N. + _volvunt_ se anni et dies, III, 579 N. + _volvente_ die, III, 579 N.; V, 8 N. + _volvitur_ rota ævi, VI, 121 N. + per prona, XV, 235 N. + tempestas, V, 539. + vertex flammæ, IV, 307. + Cf. _Volutare_. + _Vomanus_, VIII, 437 N. + _Vomere_ vertere rura, XIV, 34. + _Vomit_ fax radios, I, 462 N. + terra cruores, V, 91. + ventus, mugitibus auras, IX, 522 N. + virus letale Avernus, XII, 123. + ægis nimbos, XII, 720 N. + frons flammam, XVII, 398 N. + _vomere_ sanguinis rivum, X, 182. + _Vorago_ inmensa in inferis, XIII, 562 N. + _Vorat_ agmina vertex pugnæ, IV, 230 N. + Vulcanus alimenta arida, XIV, 310; XVII, 97. + _Vorax_ flamma, IV, 685. + _Vorticibus_ rapidis mare torquet Boreas, I, 592. + Cf. _Vertex_. + _Vosegus_, _Vosagus_, IV, 213 V.L. + _Vota_ suprema capessere, I, 504. + precesque Deo ferre, XII, 327 N. + cetera nobis in dextra, XVI, 85. + _votis_ absunt Superi, XVI, 260. + Cf. _Vocare_ et _Secunda_. + _Vox_ trux, I, 67. + _vocem_ primam distinguere lingua, I, 78 N. + _voce_ implere terras, III, 618; VIII, 409 N. + _voces_ finitæ, I, 672. + _cum voce_ adtollit caput, IV, 660 N. + _Vulcania_ arma Achillis, VII, 120. + pestis, VII, 360; XIV, 423; XVII, 504... 594. + _Vulcanus_, et ignes subterranei et gigantes, XII, 139... 154 N. + [nota ad h.l. non exstat] + pascitur turbine venti, scandit ovans, et victor culmina lambit, + XIV, 307 seq. N. + exercetur pluteis adesis, I, 363 N. + opera præclaræ artis facit, IV, 433 N. + precibus Veneris motus Scipioni cum Trebia pugnanti opem fert, + IV, 667 seq. N. + invictus, indomitus, IV, 677 V.L. + non semper adversus Trojanis et hinc Romanis, IV, 677 V.L. + Cf. V, 512 sq.; XVII, 504 seq. + _Vulgare_ per orbem, seu terris, VI, 122; IX, 59. + _Vulgus_ militum, I, 399 N.; IV, 265. + venerabile, II, 697. + tremendum, V, 108. + _Vulnerare_ aures nuntio mali rumore, VI, 80 N. + _Vulnus_ Lychæi, h.e. ab eo inlatum, XIV, 434 N. + pro telo, I, 397 N.; II, 92 N.; V, 251 V.L. + pro ictu, IV, 387 N. + Ausoniæ, VII, 2 N.; VIII, 21. + antiquum mentis gerere, V, 648 N. + toto corpore, X, 512 N. + noctis infaustæ lenire, XVII, 111 N. + de _vulnere_ nostro nullus sanguis, XI, 394 N. + _vulnera_ pulcra adverso, sub pectore, non in tergo, V, 594 N., + 669 sq.; X, 7; XV, 382 N.; XVII, 304, 485. + purgare lympha, VI, 91 N. + non repetenda, VI, 320 N. + quanta, XV, 763 N. + osculari et adorare, VI, 573 N.; IX, 350. + _per vulnera_ emetiri noctes, III, 554 N. + _ad vulnera_ renovare viros cantu, IV, 170. + _in vulnera_ frangere proram, XIV, 548 N. + _in vulnus_ devolvi, II, 129 N. + telo non in sua _vulnera_ misso occidit, VII, 630 N. + _Vultur_ laniat renatos artus, XIII, 839 sq. N., 873 N. + _Vultur_ mons, IX, 491 N. + _Vulturnum_ opp. et _Vulturnus_, fl., VIII, 528 N. + ventus, adversus Romanos coortus in prælio Cannensi, IX, 491 + sq. N. + _Vulturna_ vada, XII, 521 N. + _Vultus_ in ira, XIV, 530 N. + stans, XV, 29 N. + Tonantis patent, VIII, 652 N. + ablatus viro, IX, 398 N. + sanguine complere, X, 237. + _vultu_ sine voce precari, VI, 567. + patris tractat prælia filius, XV, 358 N. + + + X + + _Xanthippus_ Ledæus, qui Regulum cepit, II, 305 N., 434 N.; + IV, 357 sq. N.; VI, 301 sqq. N. + ab ingratis Poenis ipsius gloriæ invidentibus puppi projectus et + mersus, etc., VI, 680 sq. N. + + + Z + + _Zacynthus_ comes Herculis et ab eo dicta ins. et urbs, I, 275 N., + 289 sq. N.; II, 581 sq. N., 603 N. + inde colonia Saguntum ducta, I, 273 sq. N., 379 N. + _Zacintho_ arma portata, II, 603 N. + _Zama_, Jubæ regia, ubi Hannibal victus a Scipione, III, 261 N.; + XVII, 292... 617. + _Zancle_, seu _Zanclæa_ moenia, postea dicta Messana, I, 662 N.; + XIV, 48 N., 113. + _Zephyro_ salubri molle Surrentum, V, 466 N. + _zephyri_ lenes vexerunt nos ad poenam, VI, 528 V.L. + [VV.LL. ad h.l. non exstant] + ex iis, seu ad eorum flamina concipiunt equæ Lusitanæ, III, 378 + seq. N.; XVI, 364. + _zephyris_ blandis salubre ver, XII, 4. + _Zeusis_, VII, 665. + + * * * * * + * * * * + +Errata: Index Universus + + _Adcedere_ / silvis, XVII, 570. [XVIII] + _Adspicit_ / _adspici_ solo sexu, III, 114 N. [1114] + _Ætnæi_ / _Ætnæum_ antrum, XIV, 527 N. [_Ætneum_ ... 427] + _Agger_ muri, I, 265 N. [205] + _Agitare_ / agmina ferarum, II, 437. [2, 437] + _Ambit_ fluctus, XIV, 367. [866] + _Atabus_, XV, 693 V.L. [L.V.] + _Auroræ_ ortus, primum limen et axis, V, 24 sq.; N. 55 sq. N. + [_sic scriptum: locus incertus_] + _Brenni_ ... IV, 233 N. et V.L. [IV, 233 V.L., N.] + _Brundisium_, VIII, 574 N. et V.L. [L.V.] + _Comparationes_ / sonitu ... IX, ... 354 sq. N. [154] + _Consumit_ / pudor peccando, XI, 34 N. [II] + _Coquere_ ... II, 327 [XXIII, 27] + _Cupressus_ ... X, 534. ["X" deest] + _Delphicum_ oraculum, v. _Cirrha_ et _Pythia_. [_Cyrrha_] + _Ducit_ / lustra, XVI, 689. [889] + _Durius_ ... I, 438 V.L. [Var. Lect.] + _Enare_ valles, III, 662 N. [3, 662] + Cf. _Tranare_. [cf.] + _Expendere_ / _expendamus_ pretium [_expandamus_] + _Expromere_ ... VI, 532 N. ["VI" deest] + _Fert_ / quid, XI, 562 N. [_bis_] + _Fovet_ / natum ad majora, V, 14. [V, XIV] + _Hercules_ / sæva noverca, II, 478 N. [III] + _Hispani_ / I, 222 sq. ["I" deest] + _Honor_ / Latii h.e. dii, VIII, 43 N. [VIII, 43 X.] + _Ictus_ vanus ... VII, 648 N. [619] + _Inferre_ / _inlata_ pubes stagnis, V, 631 V.L. [613] + _Inmitis_ / Aricia, IV, 367 N. [377] + _Instincti_ pectora, VIII, 242 V.L. [V.L.L.] + _Intorqueo_, _intorquet_ / ... XII, 662. [XII, XII, 662] + _Juro_ / sponte, X, 436 V.L. [V.L. X, 436] + _Lædit_ / XIII, 4 [XIII, IV] + _Lavatio_ post coenam, XI, 418 N. [II] + _Lues_ ... V, 108 N., 390 N. [360] + _Marrucini_ ... XVII, 453. [753] + _Medici_ / _medicorum_ amictus adstrictus, V, 366 N. [369] + _Mevanas_, IV, 544 V.L. [524] + _Odrysius_ / XIII, 441. ["XIII" deest] + _Palici_ ... XIV, 219 N. [XIX] + _Perlustrat_ ... XV, 777. [XI] + _Phalanteum_ Tarentum, XI, 16 N. [II] + _Pholoe_, III, 495 V.L. [recte Pholoe] + _Plurimus_ jubæ, XVI, 362 N. [302] + _pressere_ Alpes XVII, 501 V.L. [V.L., XVII, 501] + _Purus_ sceleris, IV, 606 V.L. [608] + _Remi_ ... VI, 360 sq. N. ... VI, 363 N. [VII utroque loco] + _Remigum_ ... hortator, VI, 360 seq. N. [VII] + _Rhoeteius_ ferox, II, 51 N.; XIV, 487 N. [_Rhæteius_] + _Serpens_ ... splendente sole, XII, 9 V.L. [VI] + _Servare_ ... gradus, VI, 565 N. [665] + _Telum_ ... II, 576 N. [676] + _Tramittere_ ... XVI, 700. [XVI, 00] + _Trepidant_ ... VIII, 655. ["VIII" deest] + _Tyriæ_ ... III, 1; XV, 318, 732 [III, 1, 15, 318, 732] + _Vertere_ omen Latio, II, 380 N. [389] + +Italici additi: + + in _actus_ comes ibat + _actus_ ingentes deserit + _æquora_ revomere + pars _animæ_ mundi + _Arpinum_ et _Arpinates_ + ad _Atlanta_ extremæ viæ + _auspiciis_ agi + _Baius_, seu _Bæus_ + _Bos_, seu _boves_ + _Brenni_ populus + in _cæde_ telum relinquere + _Cæsernia_, _Cesernia_, _Æsernia_ + _cætras_ plaudere + _Capillaris_, seu _capillata_ arbor + _cavata_ pinus + _ad certamen_ favis vocat Hybla Hymetton + _chalybem_ pati + _Cocyti_ vocabula mansere Lucrino + _comprime_ orientes fletus + _conciet_ nimbos + _coruscum_ fulmen + _corusca_ arx + _credere_ hoc ne Superis quidem + vix _credenda_ furere + _cruentum_ aurum + _Cythereius_ ignis + _dat_ jactare, portare, etc. + _data_ foedera + _demissus_ crines vertice + _depasti_ scopuli + _dictis_ comes hasta + _equus_ Cloelii domino... + _equorum_ sanguinem qui bibant + ante _exspectatum_ + _Fluxus_ ac _refluxus_ + _Glastum_, seu _glassus_ + in _gyros_ domitare equum + sinuare _gyros_ + _Hispal_, seu _Hispalis_ + _nituntur_ frustra monita + _obcumbit_ letum + _partem_ prædæ + _pedem_ premit + _pede_ teritur + _pignora_ Troiæ + _Pyrenæus_ ... vel _Pyrene_ dictus + _refluo_ lapsu + _Signinum_ + _Tibur_ / seu _Tiburtus_ + _Volucris_ somnus et sonipes, _volucer_ fama + +Italici dempti: + + _Acies_ / densa + _Adtonitus_ / curis + _Ætola_ tellus + _Exserere_ / ensis + _Inmitis_ Decius + + + * * * * * + * * * * + * * * * * + + +ADPENDIX + +SIVE + +DIATRIBE DE STYLO POETICO, ET POTISSIMUM SILIANO. + + +_N.B._ Hæc adpendix, divisa sectionibus quatuordecim, universum INDICEM +RERUM et VERBORUM in SILIUM ITALICUM feliciter concludet. + + +SECTIO PRIMA. + +ADJECTIVA, + +I. _secundo casui juncta more Græcorum, omissa voce causa, seu gratia, + ergo_, +heneka+. + adtonitus serpentis, VI, 231. + æger timoris, animi, delicti, III, 72; VIII, 108; XIII, 52. + æmulus ingenii Superum, XIV, 681. + æquales ævi, III, 404. + alternus animæ Pollux, IX, 295. + amans Martis, XVI, 106. + anhelus laboris, XV, 718. + anxia fati, IX, 349. + ardens animi, IX, 262. + avidus motus, leti, pugnæ, I, 56; VII, 69, 643. + cæcus fati, II, 206 N. et V.L. + capax laudum cladumque, VI, 617. + certus necis, IV, 197; VI, 27; VIII, 53. + conscia fatorum, VIII, 531 N. + cupidus cruoris, IX, 312. + deformis leti, I, 166 V.L. + degener belligeri ritus, virtutis, gestorum, VII, 291; X, 68; + XII, 287 N. + desolatæ virorum gentes, VIII, 588. + despectus tædæ, VIII, 54. + devius æqui, seu recti, I, 57; VIII, 316 V.L. + dispar sortis, seu animorum, V, 296 N.; VIII, 568. + ditior umbræ mons, XIV, 237. + ditissimus ævi, III, 397. + dives agri, pecoris, auri, prædæ, lactis, avorum, opum, ovium, + I, 393; III, 151; VI, 649; VIII, 461, 524; XII, 28; XV, 702. + docilis freni, XVI, 359. + doctus virgæ, seu pelagi, III, 293; VI, 356. + dubius vadi Aufidus, I, 52 N. + egenus decoris, frontis, rerum, VI, 304; VIII, 12. + egregius linguæ, V, 77. + erectus animi, XIII, 188. + experti sagittæ, VIII, 614. + falsus cupiti motus, XIII, 886. + fecundus veri, XIII, 490. + felix nemorum, necis, uteri, famæ, I, 395; II, 570; IV, 357, 396, + 729. + ferax villi, VIII, 597. + fervidus ingenii et ævi, XVII, 413. + fessi salutis, rerum, belli, viæ, II, 234 N. + flavus comarum, IX, 414. + floridior ævi, XII, 482. + fluxa morum gens, IV, 50. + fractus opum, XIII, 876. + fugiens laborum, XII, 299. + furens animi, X, 210. + gnarus belli, rerum, metus, cæli, IV, 530; VII, 422; VIII, 69. + gravidæ mellis apes, II, 220. + ignara viri, II, 68 N. + inane deorum pectus, II, 309 N. + indignus avorum, III, 383 N. + indocilis pacisque modique, XII, 726. + infelix obitus, animæ, tori, ausi, culpæ, fidei, II, 682; + IV, 506 N.; VIII, 119; IX, 627; X, 630; XII, 432. + inglorius ausi, XII, 39 N. + inmodicus fugæ, XII, 268. + inops sedis, astus, mentis, Martis, cupiti, animi, I, 292; IV, 706; + V, 631; IX, 334; XII, 66. + inpatiens ævi, moræ, I, 227 N.; VIII, 4. + inpavidus somni, VII, 128 N. + inprudens tantæ pestis, VI, 166 N. + inritus incepti, VII, 131. + insuetus galeæ, III, 358. + invictus hiemis, æstus, famis, III, 326. + lætus rectoris, opum, tumultus, laboris, iræ, VIII, 546 V.L.; + XIII, 33; XIV, 279; XV, 569; XVII, 307. + largus comæ, rapinæ, mercandi, VII, 601 N.; VIII, 249; XV, 495. + laudandus vitæ opacæ et laborum, I, 395; V, 561. + lentus coepti, III, 176 N. + levior opum, dextræ, etc., II, 102 N.; IV, 542 V.L. + liber campi, II, 441 N. et V.L. + lugendus formæ, III, 424 N. + macte virtutis avitæ, XII, 257 N. + maturus laudum, XIV, 495. + maximus ævi, X, 139. + melior fati, dextræ, V, 333; VII, 619. + memorandus belli, XV, 747 V.L. + modicus voti, V, 14. + mundus famæ, IV, 606 V.L. + mutabile mentis genus, VIII, 17. + nimius pugnæ, cruoris, vitæ, V, 232 N.; VI, 81. + notus fugarum, XVII, 147. + novus doloris, VI, 254 V.L. + nudus famæ et opum, IV, 606; XIV, 343. + optimus militiæ, XIV, 169 N. + orbus visus, XIII, 726. + par ætatis mentisque, IV, 368. + parcus cruoris et fugæ, III, 577; X, 32. + patiens ferri, seu teli, III, 575; X, 243. + pauper chalybis, sulci, penatum, III, 303; VIII, 543; X, 94 N. + perfida pacti, I, 5 N. + piger pericli, undæ, XIV, 264 N.; XV, 501. + plenus iræ, XVI, 511. + plurimus jubæ, XVI, 362 N. + præsagus belli, VIII, 656. + præscius luctus, seu Cannarum, V, 61; VIII, 27. + præstans belli, V, 92 V.L. + pravus fidei, togae, favoris, audendi, III, 253; VIII, 259 N.; + IX, 636; XII, 464. + prodigus animæ, I, 225 N. + pulcherrimus iræ, XI, 363. + purus sceleris, serpentum, IV, 606 V.L.; XII, 370. + rudis pelagi, IV, 713. + sagax fibrarum, etc., III, 344. + satiatus sanguinis, ævi, decoris, IV, 435 N., XVI, 604 N. + securus cædis, fati, equorum, pericli, mei, sceptri, X, 299 N.; + XV, 673; XVI, 344, 682; XVII, 611, 627 N. + serus fati, studiorum, belli, II, 206 V.L.; III, 255 N. + siccus sanguinis ensis, VII, 213. + sinister fidei, I, 56 N. + sitiens famæ, III, 578. + spernax mortis, VIII, 463. + spreta vigoris, XII, 28. + surdus pactorum, votorum, I, 692 N.; X, 553 N. + tenax ævi vitæque, XIII, 126. + tenuis opum, VI, 19. + trepidus rerum, salutis, curæ, II, 234 N.; VI, 574; IX, 584 N.; + XII, 13 N. + turbatus animi, XIV, 678. + turbidus iræ, ausi, XII, 417 N.; XIII, 214 N. + vacuus iræ, tædæ, X, 155; XIV, 446. + vanus voti, fugæ, XII, 261 N.; XVII, 138 N. et V.L. + venerandus senectæ, curæ, sceptri, II, 409; VI, 574; XVI, 249; + XVII, 248. + vetus laborum, operis, scientiæ, doloris, regnandi, bellandi, + militiæ, armorum, IV, 530 N.; VI, 616 N.; XI, 26; XVI, 201 N.; + XVII, 292 N. + viduus teli, II, 247 N. + vigil armenti, II, 443. + viridissimus iræ, V, 569. + Cf. inf. IV, pag. 670. [Sectio Quarta, IV] + +II. _tertio casui juncta, more loquendi Græco aut singulari._ + novus dolori, VI, 254 V.L. + indocilis Cereri terra, I, 237 N. + inhospita Baccho terra, I, 237. + facilis exiguo; facilis galea nulli, soli, etc., I, 615 N.; + IV, 433 N.; VIII, 559 N.; XV, 718 N. + Conf. inf. III, pag. 668, +a+, et V, pag. 670, +b+. + [Sectio Tertia, III +a+; Sectio Quarta, V +b+] + +III. _quarto casui juncta e græca ratione._ + Vid. inf. III, p. 669, +b+. [Sectio Tertia, III +b+] + +IV. _infinitivis juncta græce aut insolenter._ + acer metiri juga venatu, III, 338 N. + asper frena pati equus, aut jussis parere, III, 387. + audax raptare et invadere, I, 409 N.; III, 321. + bonus luctari, XIV, 453 N. + celeberrima generasse, etc., XIV, 197. + certus rumpere foedera, non cedere, superari, I, 268; IV, 448; + XII, 624; XV, 490 N. + dignus fieri compos ausi, et vincere, XI, 364; XVI, 487. + dirus quassare, IV, 282 N. + doctus invertere lanas, XVI, 569. + facilis properare mortem, sprevisse, discedere, certasse, dedisse + lacrimas, etc., I, 225; IV, 753 N.; VI, 36; VII, 199; VIII, 59; + XI, 6 N.; XII, 163; XIV, 83, 101, 230, 279; XV, 315, 496; XVII, 323. + felix ducere, XI, 441 N.; XIII, 126. + ferox renovare odium, XI, 8. + inconsulius servare modum, VIII, 545 N. + indignus obcurrere sagittæ tam certæ, II, 111 N. + indocilis ferre, seu exuere fidem, XIII, 310; XV, 567. + ingens ferre mala, X, 215. + inpatiens teneri freno, seu terga dare, VI, 232, 254. + inprovidus servasse, IV, 284. + insignis anteire ventos, XVI, 561. + invictus palmam ferre, III, 327. + lætus domare labores, fallere astu, cingere ferrum, vivere ferro, + bellare, III, 575; VI, 482; VIII, 615; IX, 223; XVI, 564. + levis exsultare, X, 604. + lubricus capi, V, 18 N. + melior producere bellum, seu parere, I, 681 N.; XVI, 359. + minor certasse fatis, V, 76 N. + nescius vinci, tractare pontum, subdere colla fortunæ, III, 548; + IV, 714; X, 216. + nobilis æquavisse avum, XI, 74 N. + notus minuisse labores, XII, 331. + novus ferre jugum, XVI, 331 N. + parcus Martem lacessere, seu coluisse, I, 680; VIII, 462. + postremus ponere Martem, I, 160. + potens custodire, etc., XI, 594. + primus inire Martem, sumsisse laborem, etc., I, 242 sq., 160. + rudis ferre medicamina, versare Martem, VI, 90; VIII, 260. + sævior iras servasse, XI, 7. + scitus adcendere, XV, 594; XVII, 292. + sollers nutrire, adcendere, I, 79 N.; VIII, 258, 595. + sollicitus servasse, VII, 442. + spectatior non alter grata voce movere fora, I, 440. + superbus sprevisse, servare, æquare rura, III, 374; XII, 433; + XIV, 646. + tardus numquam nectere dolos, III, 234. + timidus agitare aprum, XVI, 574. + trux audere, XIII, 220 N. + vetus bellare, V, 565 N. + vilior fucare, VIII, 436. + Cf. inf. IV, p. 670. [Sectio Quarta, IV] + +V. _neutra, posita pro substantivis, vel ita, ut sive hæc supplenda, + sive illa his adcommodanda sint._ + acerba, XIV, 559. + adversa, V, 225, 373; VII, 10, 376; IX, 347; XII, 325; XV, 822. + æqua pati, XIII, 606. + angusta viarum, seu loci, V, 149, 174. + aperta, IV, 146; XIII, 245. + aperta campi, VIII, 556. + arcana, XIII, 494. + ardua muri, seu montis pervia, XIII, 105, 610; XV, 505. + arta, VI, 45 N.; XIII, 773; XV, 232. + aspera, II, 576; IV, 35, 603; IX, 371. + aspera ponti, VI, 359. + avia dumosa, latebrosa, longinqua, VII, 438; XII, 352; XIII, 92. + cærula, I, 21 N. (Cf. Ind.) + cana casside nudata, XV, 658. + cassa monere, XVII, 84. + cauta, IV, 804 N.; VII, 386 N. + clara, I, 570 N. + cruda locorum, III, 514 N. + densissima montis, III, 640; V, 392 N. + devia, IV, 489; VI, 69; VII, 53; XVII, 122. + digna viro audere, seu pati, IX, 625; XIII, 605. + dira sonare, minari, avertere, II, 563; IX, 27, 55. + dirum tonat aula, II, 671. + dubia, I, 562 N. + dura, XIII, 388. + dura viarum, laborum, rerum, omnia, III, 636; VII, 3, 578; XII, 110; + XV, 635. + excelsa loci, XV, 233. + exiguum, I, 615 N. + exiguum salutis, IV, 248. + extremum noctis, IV, 88. + extrema precari, ardere, etc., I, 632 N.; VII, 33, 320 N.; + XIII, 97 N. + extrema pericli, rerum, fati, belli, I, 559; III, 705 N.; + VIII, 25 N.; XIII, 386; XVII, 153. + foeda precari, VII, 708 N. + fortuita belli, IV, 499 N. + inane, seu inania, I, 97; II, 355; VI, 248; XIV, 244. + inane vastum, XIII, 526. + inania rerum, seu campi, IV, 8, 137. + infanda, V, 160. + infima vulgi, VIII, 249. + ingentia sperare, XVII, 535. + inhospita tanta, IV, 751 N.; VI, 308 N. + inmane audere, IV, 192. + inmedicabile visum seditio, XIV, 292. + inportuna locorum, III, 540. + insueta, IV, 601 N. + invia, III, 545; IV, 3. + invia devexa, dumosa, nemorosa, III, 632; IV, 304; XII, 376. + læta, VI, 566; XI, 386; XVII, 141. + languentia stagni, IV, 490. + leviora laborum, XII, 326. + lubrica, IV, 581, VII, 611. + magna, II, 275; IV, 428. + magna minari, promittere, loqui, VIII, 109 N. + meliora belli, II, 276. + memorata antiqua, XIII, 35. + mite et cognatum homini Deus, IV, 795 N. + nimium juris, seu regni, XIV, 670 V.L. + nota velle, XIV, 108. + oblata secundare, VIII, 228 N. + obscurum famæ, seu noctis, VIII, 508; XV, 591. + obsepta viarum, XII, 110. + plana, III, 532 V.L.; IV, 749; IX, 617. + præruptum, XIII, 336. + prava, VII, 388 N. [not. ad v. 386] + primum litus, III, 128. + profundum fluctisonum, etc., III, 46; VII, 282, 378; X, 590; + XII, 355; XIV, 16. + prona, III, 634; XV, 235. + prospera rerum, IV, 499 N. + quid rerum superest, VII, 451. + raptum, seu rapta, II, 502; III, 390. + sæva locorum, IV, 760. + secreta ruris, XV, 597. + secunda, IX, 346, 352; XI, 391. + secunda fortunæ, VII, 98. + serenum nitidum, seu tepidum, V, 57 N.; XII, 4 N. [V, 57: recte 58] + subita, IX, 98. + subita belli, IV, 499. + superos condere caligine, II, 611 N. + suprema, VIII, 66. + suprema precari, VII, 708 N. + campi, X, 206. + talia plecti, II, 372 V.L. + tanta, XII, 536 N. + tenue, IV, 248. + vana, XI, 558. + vicina Trebiæ, quatere, IV, 493; XII, 5. + ultima, II, 620. + ultima mundi, seu rerum, VII, 108 N., 221. + +VI. _pro adverbiis posita._--æqua non premit gens foederibus, I, 107 N. + æterno sub pectore fixum servat, VII, 554. + barbaricum gemere, XII, 418. + coruscum rutilat, XVI, 119. + credenda vix furere, XV, 452 N. + dignum mole viri nisus est, IV, 290. + dirum insonuit, seu tonat aula, II, 616, 671. + dira sonare, seu fremere, II, 563; IV, 378 N. + extrema ardere malis, rogare, etc., VII, 33 N.; XV, 468 N. + flebile inmugire, seu ululare, IV, 63; VI, 285; XIII, 258; + XIV, 217. + foeda precari, VII, 708 N. + furiale renidens, XIII, 375. + horrendum increpare, X, 6. + ignavum remum adtrahere, XIV, 538 N. + inmane audere, stridere, gemere, infremere, exclamare, IV, 192; + IX, 575; X, 205; XI, 244; XII, 418; XV, 383. + inopina spicula fundit, I, 326. + insperata juventus extulit se portis, I, 426 N. + justa queri, XVI, 408. + letale rubuit, VIII, 637. + letiferum nutare, seu intonare, I, 460 V.L.; II, 213. + lugubre inmugire, increpitare, XII, 140; XVII, 106. + magna minari, promittere, loqui, VIII, 109 N. + magnum nititur, XVII, 454. + metuendum exsibilat, XII, 138. + nimius ruit, XVI, 342 N. + ocior Euro, II, 173 V.L. + præceps fertur, VIII, 281 N. + primam urbem invadere, seu Libyen perfundere olivo, II, 255 V.L., + 406 N.; III, 324; X, 579. + primas Alpes amittere, XV, 731 N. + primis dare sua nomina muris, XI, 297 V.L. + primus dies docuit, XII, 273. + primus Phoebus spargit radiis montem, IX, 33 V.L. + prima feroces, VIII, 16 N. + prior infit, V, 316. + proximus tendit, XV, 410 N. + rapidis flammis vorare, XIV, 310 V.L. + rapidus ruit, V, 304. + sævum adridens, I, 398 N. + secreta pectora tentare, II, 480 N. + sera pavere, XVI, 690 N. et V.L. + seras portas pandere, II, 253. + sublime sedere, rapere, adcipi, ferri, III, 9 N.; IV, 144; VI, 235; + XI, 232 N., 274; XVI, 398; XVII, 248. + suprema precari, VII, 708 N. + torvum exclamare, seu renidere, XI, 99 N.; XIII, 375. + tremendum sonare, IV, 283. + vana minitari, tumere, laborare, luctari, I, 306 V.L.; XVI, 508; + XVII, 313, 429 N. + +VII. _activæ significationis passive sumta._ + cæcus, V, 3 N.; VI, 7, 56; VII, 135, 350, 372, 540 N.; VIII, 255; + IX, 281, 500; X, 235, 284, 414, 538; XI, 386, 453; XII, 127, 477, + 613, 628. + incautus ictus, II, 99 N. + infestus, XII, 399 V.L. + mutus, III, 579 N. + surdus, VI, 75 N.; VIII, 246. + belligeri campi, IV, 471 N. + nescius, ignarus, dubius, incredulus, II, 99 N. + +VIII. _passivæ significationis active posita._ + inmemor gurges, XVI, 477 N. + ignotus, innocuus, notus, suspectus, II, 99 N. + adtonitæ curæ, III, 132 N. + sollicitus labor, metus, amor, dolor, _sollicita_ cura, _sollicitæ_ + opes, III, 161 V.L. + ægræ curæ, IV, 724 N. + facilis introitu piscis, V, 52 N. + navus timor, VII, 350 N. + penetrabilis arundo, VII, 649 N. + felix Deus secundat visa, VIII, 228 N. + expertus sagittæ, VIII, 614 N. + +IX. _substantivis juncta, ad quæ proprie non pertinent, quæ vulgo + hypallage dicitur._ + trifido lingua micat motu, VI, 222. + viscati luci, VII, 674 V.L. + ignavum remum adtrahit manus, XIV, 538 N. + rabidi bellua ponti, XV, 784 N. + infidum caput rapit victor, XV, 807. + consanguineam dextram protendere Sagunto, I, 655. + primam urbem invadere, II, 235 V.L. + vagis latratibus canis inplet dumeta, III, 294 N. + tacitas ripas Liris perstringit gurgite, IV, 350 N. + magnanima puer pubescente gena, VI, 21 N. + æterno sub pectore fixum serva, VII, 554 N. + +X. _ad iram ardoremque proprie spectantia, quæ vel simpl. ornant, vel + magnitudinem, potentiam virtutemque significant._ + ferox Carthago, I, 2 N. + dira vox, IV, 260. + inproba virtus, puppis, furor, I, 58 N.; VI, 525; XIII, 761. + atrox fides, seu virtus, VI, 378 N.; XIII, 369. + horrida virtus, XI, 205, 419. + +XI. _gentilia et simpl. propossessivis._ + Africa bella, XVI, 179 N.; XVII, 11. + Arcas mater, VI, 636 N. + Astur exercitus, Panchates, etc., I, 252 V.L.; XVI, 348. + Dardanus ductor, etc., I, 14 N.; II, 425 N. + Iapyx campus, ager, alumnus, I, 51 N.; III, 708; VIII, 37; + IX, 185, 270; XI, 1. + Itala regna, seu bella, VI, 596; XIII, 885. + Ithacus Ulysses, II, 180 N.; XIII, 803. + Maurum jaculum, III, 339 N. + Parnasis Cirrha, XII, 320 V.L. + Poena vis, VI, 338 V.L. + Romula facta, XIII, 793. + Trasymenis, seu Thybris unda, V, 23 N. + Umbri colles, VI, 643. + +XII. _quorum genus permutatum est_, + v.c. volucris somnus et sonipes, volucer fama, etc., X, 351 V.L. + acris Rhodanus, III, 463 N. + +XIII. _in _ias_ exeuntia, deducta ab adjectivis gentilibus, in _ius_ + desinentibus._ + Nasamonias Harpe, I, 117 V.L. + Acheloias, XII, 34 N. + Cephaloedias ora, XIV, 252. + Sidonias Drepane, XIV, 269 V.L. + +XIV. _nomina populorum in _as_ exeuntia_ + v.c. Aquinas, Arpinas, Hispellas, Larinas, Mevanas, Privernas, + IV, 544 V.L. + Cf. Ind. + +XV. _interposita._--Palantes agit ad ripas (miserabile) Poenus, IV, 571. + rapit (miserandum et triste) biremes, XVII, 275. + vincla viro manicæque (pudendum) addita, XVII, 140 V.L. + Cf. II, 232, 584; IV, 767; V, 612; VI, 78, 199, 203, 305; VII, 187; + IX, 598; XVII, 484. + + +SECTIO SECUNDA. + +SUBSTANTIVA, + +I. _adjectivorum loco posita._ + carnifices manus, I, 173 N. + grex minister, XI, 274. + jussa magistra, III, 387. + virgulta vallis, XII, 354 V.L. + dominus Senatus, II, 45 N. + bellator equus, seu ensis, II, 411; XIII, 376. + bellatrix bellua, IX, 574. + monitor Deus, IV, 723. + dies ultor, II, 495. + cædis cumulus, I, 453 N. + divortia fontis, XIV, 236. + latrator Cydon, II, 444. + custos Molossus, II, 689. + venator Lacon, III, 295. + +II. _feminini generis pro masculinis posita, vel collective, vel + respectu ad nobilius genus._ + pars excussi, V, 495 N. + cohors mixti, VIII, 489. + pars inplevere divisi, IX, 301. + dextera, quem, X, 306 N. + animæ, qui, XV, 503. + unicus rerum, X, 273 V.L. + duri bello gens, XV, 566. + clari genus Phoenissa juventa, XVII, 630. + cetera contenti discedunt turba quisque ferox jaculis, XVI, 462 N. + +III. _periphrastice posita._ + formæ ferarum, corpus, simulacrum, etc., XV, 86 N. + nomen Iberi, V, 161 N. + corpora redeuntum, VI, 572 N. + +IV. _infinitivis insolenter juncta_, + v.c. exemplum, non umquam fidere lætis, XVII, 141 N. + Cf. inf. IV, pag. 670. [Sectio Quarta, IV] + + +SECTIO TERTIA. + +NOMINA ET PRONOMINA, + +I. _quorum usus insolentior_, + ++a+. _montium adjectiva, pluralia ac neutra._ + Taygeta, Dindyma, Algida, Mænala, etc., IV, 363 N.; VI, 311; + XII, 537 N.; XIII, 346; XVII, 20. + ++b+. _hominum petita a fluviis, oppidis, populis, insulis, montibus, + regionibus_, + v.c. Caicus, Tagus, Durius, Galæsus, Sicoris, Bagrada, Cydnus, etc., + I, 306 V.L.; XV, 721 V.L.; XVI, 465 sq. N. + ++g+. _animalium promiscue usurpata de utroque sexu, et sæpius feminina + apud Græcos_, + v.c. cerva, bos, canis, equa, panthera, tigris, leo, III, 39 V.L. + ++d+. _locorum pro rebus ibi gestis._ + Ægates et Cannas abolere, I, 61 N.; XVII, 608 N. + post Cannas, seu Trebiam, XI, 77; XII, 285 N. + per Tyrrhena stagna et Trebiam vos obtestor, XII, 79. + victor Cannarum, XII, 41. + Romani capiunt Cannas et Trasymena vada, XI, 171 sq. N. + hoc iter Alpes, hoc Cannæ tibi stravere, XII, 513. + ++e+. _loquentis pronominis loco posita._ + Hannibalem poenæ petit, I, 29 N. + Hannon donat, II, 326. + Juno jubet, II, 533. Cf. VI, 136 N., 261, 262 V.L., 600 V.L.; + IX, 647; XI, 185 N. + ++z+. _navium feminina et ab insignibus earum ducta_, + v.c. Chimæra, turrigera Nessus, etc., XIV, 497 sq. N., 500 V.L., + 575 V.L. + + +II. _Forma nominum et pronominum_, + ++a+. _Græca_ + v.c. Dardanida, XVI, 191 N. + Belida, III, 650 V.L. + Æacida, XIII, 796. + Ænean, II, 413 V.L. + Dido suam, VIII, 122 N. + Argo infestam, XII, 399. + gigantas, IX, 309 V.L. + Phoebas Iliaca, XV, 282 N. + Ide et Iden, VII, 465 V.L. + ++b+. _antiqua_ + v.c. Poenicus, poeniceus, moenera, moerus, I, 602 V.L. + fide et segnitie pro fidei et segnitiei, III, 88 N. + sorti, igni, colli, amni, cædi, pro sorte, igne, colle, etc.; + VII, 368 N.; VIII, 125 V.L.; X, 462 V.L. + domo pro domi, VIII, 548 N. + apium pro apum, VIII, 635 N. + afuerit pro abfuerit, VII, 248 V.L. + ambo pro ambos, IV, 175 V.L. Cf. inf., pag. 674, 4 lin. + [Sectio Undecima] + ++g+. _mollior_, + v.c. qui et quinam pro quis et quisnam, II, 645 V.L. + +III. _Casus eorum græce, vel insolenter positi_, + ++a+. _tertius._ + Xanthippus huic cadit gladio, etc., IV, 391 N., 543 V.L.; X, 28; + XVII, 305. + obcumbit Rullo Volunx, V, 261 N. + fusus eidem Zeusis, VII, 664. + jacet fratri dux, XV, 647. + sternitur Virgilio Caudinus, XVII, 442. + tibi corpora quot cæsa sunt, VII, 559. + devicta seni urbs, XV, 322. + victa fratri moenia, XV, 509. + balant ei mille lanigeræ, XV, 703. + huic torquetur lancea, I, 318; IV, 190. + huic torquet pilum Telgon, IV, 629. + laudatur Junoni, Jovi, Veneri Lucifer, II, 694; VI, 620; VII, 640 N. + bella optata tibi, III, 204. + Tyriis rupta fides, III, 1. + hæc spectata duci, III, 61. + cui dicta Castulo, III, 98. + dilectus regibus Hippo, III, 260. + misceri gregibus, III, 288. + miscere se labori, XVII, 29. + septima his stabulis longissima ducitur æstas, III, 383. + nocturna Lyæo Mænas, III, 395 N. et V.L. + revocare Poenum patriæ, III, 591. + regnabitur tuis longo ævo, III, 593. + substitit lyræ Hebrus, III, 620. + calcatos Jovi lucos, III, 676. + damnati Superis, IV, 229. + ferre umbris proavoque, IV, 286 N. + huic horret thorax, IV, 558. + sedet ei casside ales, V, 78. + cassis erat viro, cui crista jubas effundit, V, 133. + Æneidis flebitur hoc longo ævo, V, 187. + fronti librare securim, V, 293. + nulli victus ponere castra, V, 552. + damnatur catenae, VI, 341. + nulli deprensus in armis circumspectis, VI, 619 N. + devexum lateri pendet Tuder vertice montis, VI, 644 V.L. + figere titulis nomen, VII, 112 V.L. + inmurmurat iræ, VII, 146 V.L. + sorti cecidit custodia, VII, 368 N. + migrantur regna Superis, VII, 431 N. + lateri adcipere ferrum, VII, 626. + ei fulget gemma casside, VII, 638. + regnata nepoti moenia, VII, 693. + abigo menti, VIII, 124. + ei cælatur clipeus, VIII, 384. + sparsit plumis honorem, VIII, 442 N. + huic genus orditur Minos, VIII, 470. + dilectum Haleso litus, VIII, 474. + rapta Boreæ, VIII, 513. + contemtæ Clanio Acerræ, VIII, 535. + Xanthippo captus Satricus, IX, 67. + percussa Jovi quercus, X, 166. + defigere alicui ensem, X, 299. + vocare aliquem majoribus ausis, X, 344 N. + hærens loricæ arundo, X, 400 N. + calcata deo saxa, XI, 218. + tremit inceptis ætas, XI, 323 N. + auditus Superis et Manibus, XI, 460. + agere costis telum, XII, 240. + parantur morti, XII, 586 N. + abdere terræ, XIII, 406. + jurari Divis dignata palus, XIII, 569. + fixi terræ oculi, XIII, 822. + cui coma subrigitur fronte, XIII, 861. + Cf. sup. II, pag. 663; et inf. V, pag. 670, +b+, et in Ind. vocc. + _componere_, _comparare_, _certare_, _pugnare_, _contendere_, + _bellare_, _luctari_, _facilis_. + [Sectio Prima, II; Sectio Quarta, V] + ++b+. _quartus._ + Vid. in Ind. vocc. adstrictus, adtritus, adustus, ambustus, cælare, + defixus, demissus, devinctus, disjectus, effultus, effusus, erectus, + evinctus, excussus, exterritus, exutus, fraudatus, frendens, fultus, + furiatus, fusus, geminatus, horrere, indutus, injectus, instrictus, + instratus, labefactus, laceratus, laxatus, levis, minor, mutatus, + nutat, orbus, etc. + ++g+. _Sextus_, et quidem + + Sect. #a#. _ablativi absoluti_, + v.c. audito, V, 106 V.L.; XVI, 184. [V, 106: recte N. pro V.L.] + pacto, XIV, 97. + non exspectato, XII, 508. + + Sect. #b#. _ablativi insolentiores_, + v.c. marmore moesto effigies, I, 86. + porrecto limite luci, XIV, 647 N. + fulvo auro vestis, XIV, 656 N. + ductor nomine tanto, VI, 462. + cognato sanguine turba, XV, 12 N. + labenti ævo ambo, XVII, 427 N. + florente juventa famulus, XVI, 455. N. + + +SECTIO QUARTA. + +VERBA, + +I. _quæ actum pro conatu designant_, + v.c. reseravit arces, I, 14 N. + dabas, XI, 551 N. + recludis, XIII, 523. + capta, IV, 151. + delenti, I, 514. + exclusit, XIII, 728. + trahebat, XVI, 183. + +II. _quorum Futurum indicat. pro optativo positum est_, + v.c. ignoscet, VIII, 617 V.L. + +III. _quorum Præterita aliaque tempora_ +aoristôs+ _posita sunt_, + v.c. Alecto operata est (h.e. operari solet) Tartareo Jovi, II, 674 N. + gestabant, h.e. gestare solebant, VIII, 549 N. + superba sprevisse, III, 374 V.L. + non ultra patiens rexisse dolorem, II, 382. + facilis sprevisse, IV, 753 N. + Superi minores certasse fatis, V, 76 V.L. + Cf. 242 sq.; VII, 470, 740; VIII, 24, 59; XIII, 390; XIV, 105, 106 al. + +IV. _cum secundo nominum casu Græce juncta_, + v.c. laudabat juvenem leti, IV, 259 N. + laudandus vitæ, I, 395. + probare aliquem animi, XVI, 165 N. + complet urbem moesti clamoris, IV, 775. + exutus formæ, VIII, 441. + damnandus facti, VI, 191. + damnatus doli, XIII, 879. + absistere vani coepti, XVI, 223. + abstinere, desinere, desistere iræ, seu pugnae, X, 84 N. + Cf. sup. I, pag. 661. [Sectio Prima, I] + +V. _tertio nominum casu juncta_, + ++a+. _Græce ac insolenter._ + Vid. sup. III, pag. 668, +a+. [Sectio Tertia, III +a+] + ++b+. _ubi motum a loco ad locum exprimunt_, + v.c. tollere, seu adtollere cælo, I, 1 N., 508; XII, 411. + ferre cælo facta, I, 277 N. + murus cælo dedit mugitum, I, 370 V.L. + polo crescant Alpes, astrisque coruscos Apenninus agat scopulos, + II, 353 V.L. + descendere nocti et Erebo, XIII, 708, 759. + demittere umbris, neci, leto, I, 439 N. + ferre umbris, IV, 286;--ferre signa columnis, seu templis, + I, 142 N.; XIV, 581 N. + metis agebat se equus, XVI, 440 N. + volvens oculos cæloque fretoque, XVII, 259. + ire castris, sorori, etc., X, 621; XV, 327. + torquere ignes aplustribus, XIV, 423 N. [recte 422] + detrahere ignibus patriam, XVII, 180 N. + vertere omen Latio, II, 379 N. [nota ad h.l. non exstat] + templis venit hostia, IV, 813. + portare membra tumulis, XIII, 426. + vocare aliquem majoribus ausis, X, 344 N. + +VI. _quorum infinitivi vel pro supino, vel pro substantivo, vel docte + saltem et exquisite positi sunt._ + ire precari, IV, 793 V.L. + ruunt tormenta parare, I, 170 V.L. + eripuit evadere letum, XIV, 131. + habe intrare, XVI, 208 N. + Alpes propius conspectæ demsere præteritos ultra meminisse labores, + III, 478. + superasse jugum non finit mulcetve laborem, IV, 748. + anteibat cunctos unguere vulnus ferrumque exigere, V, 355 N. + Martem regere haud cederet Hannibali, VI, 307 sq. N. + nulli victus, vel ponere castra, vel junxisse ratem, V, 552 N. + non ullo amne victus Bagrada extendere latius undas, VI, 142 N. + vincam servare invitos, VII, 223 N. + vincat primum hoc servasse parentem, IV, 429 N. + spectari Fabio, vel morte emere volunt, VII, 621 N. + protulit Vetulonia pugnas adcendere ære, VIII, 488. + addiderat ferro circumdare pectus, VIII, 548 N. + intrasse nondum urbem cor acuit, X, 332 V.L. + fidere nimium lætis rebus excusat, X, 379. + non Teucros delere aderam, IX, 532 N. + damnati terga dedisse, X, 655 N. + deficit scandere, seu pascere, III, 112; XIII, 359. + fecit crescere, XIV, 302. + vigor nulli adspirare, V, 270 N. + ardor adpellare viros, XIII, 719. + amor, seu studium est cognoscere, XIII, 720, 732. + exemplum, non umquam fidere lætis, XVII, 141 N. + Cf. sup. IV, pag. 663. [Sectio Prima, IV] + +VII. _simplicia pro compositis_, + v.c. ponere præmia, IV, 267 N.; XVI, 458 N. + sequi, I, 115 N. + ferre, I, 361 N.; IV, 491 V.L. + servare, II, 99 N.; III, 380 N.; XVI, 316. + figere, IV, 386; V, 215 N.; VII, 112 V.L.; XIV, 306. + putare, VII, 519 N. + premere, VII, 613 N.; X, 140. + ducere, VIII, 340 N. + spargere, VIII, 442 N. + tenere, XI, 447 V.L. + trahere, XIII, 806 N. + rumpere, XII, 180 N. + +VIII. _composita pro simplicibus_, + v.c. confundere, XIV, 334. + effundere, XIV, 349 V.L. + emeritum cælum, VII, 19 V.L. + expendere, VI, 588; VII, 713; XIII, 698. + includere, XIII, 686. + infrenati manipli, IV, 314 N. + perstat, III, 380 V.L., 686. + reditura mors, II, 224 N. + refundi, III, 464; XIV, 349. + +IX. _activa, vel transitiva passive, vel intransitive adhibita_, + v.c. addebant in spatia, XVI, 373 N. + advertere coloni, I, 288 V.L. + avertisse, XV, 584. + convertere, IX, 645. + effringet, I, 647 N. + intendit finibus agmen, III, 466 V.L. + stipantibus armis, I, 47 N. + vertant inde ad Carthaginis arces, I, 693 N. + vibravit lancea, I, 539 N. + +X. _passiva et intransitiva active et transitive posita_, + v.c. ruens densissima ferro, V, 392 N. + migrantur regna Superis, VII, 431 N. + +XI. _sensuum sæpius permutata_, + v.c. videre, audire, etc., VI, 179 V.L. + +XII. _unum verbum, a quo generalis notio petenda est, junctum pluribus + ab eo per se alienis_, de quo v. ad VI, 179 V.L., et XII, 65 V.L. + + +SECTIO QUINTA. + +PRONOMINA, + + _mihi, tibi, nobis, vobis abundant, et plus vitæ vigorisque orationi + conciliant_, I, 46 V.L.; III, 584; XIII, 854; XVII, 295, 323. + + +SECTIO SEXTA. + +PRÆPOSITIONES, + +I. _postpositæ_, + v.c. effigiem in V, 5. + ite dolos contra, VI, 482. + +II. _omissæ_ + v.c. remeare Thebas, venire lacus, etc., I, 276 N.; IV, 761. + Ausonia si te Fortuna creasset, IV, 730 V.L. + condere se sociis, V, 280 V.L. [V.L. ad v. 279] + portari Lybiam, XVI, 160 V.L. + manere gradu, XVI, 19 N. + pendet spes anima una, IV, 301 V.L. + hæsit armis, IV, 389. + pervectus litora classe, IV, 51 V.L. + + +SECTIO SEPTIMA. + +SYNTAXIS, + +_anomala_ + v.c. ad signa movendum, pacem orandum, arma reponendum, bona + censendum, VIII, 36 V.L.; XI, 559, 560; XV, 105. + patrium et commune duobus paupertas, IX, 403 N. + inmedicabile visum seditio, XIV, 292. + hospes cum rege residunt, XVI, 244 N. + haud alium vidit tellus, cui viro, etc., I, 280 V.L. + [V.L. ad v. 281] + per vos culta primordia gentis scil. oramus, etc., I, 658 N. et V.L. + hos astu adgressus (Pacuvio fuit--nomen) Hortatur, etc., + XI, 55 sq. N. + + +SECTIO OCTAVA. + +REPETITIO, + +_vel palillogia ejusdem vocabuli aut aliorum ejusdem potestatis_ + +I. _poetica_ + v.c. condit occultata membra, IX, 99 N. + obstructas replere cadavere ripas, XI, 198 N. + tulit portatas carinas, XII, 443 N. + spernor contemta, XV, 523 N. + ducet agens, XVI, 273 N. + eversam exscindere Romam, XVII, 189. + +II. _propter versuum interpositionem et memoriæ juvandæ causa_, + v.c. IX, 530 sq.; XI, 356 sq.; XII, 437... 441 V.L.; XIII, 38... 41; + XVI, 74 sq., 687... 691. + +III. _in adfectu_ + v.c. Nostrum, inquit, nostrum ferre caput, II, 26 N. + lucem captivus, lucem inter vincla petebat, XVI, 74 V.L. + Conf. II, 302, 531; V, 640 sq. N.; XI, 512 V.L.; XII, 221; + XV, 362, 363. + + +SECTIO NONA. + +ADPOSITIO, + + v.c. turba volucris Nomades, XV, 7 V.L., 367. + tot millia, gentes inter tela satæ, I, 340 V.L. + Punica bella, Ægates, I, 621 N. + bis numina capta Penates, I, 43. + Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen, I, 27. + hos Boreas scopulos inmitia regna solus habet, I, 587. + angues Lerneia monstra, II, 158 V.L. + nobile nomen Eurydamas, II, 177. + regia quadrupedes spolia, II, 260 N. + labor Alcidæ Lernæa hydra, III, 32. + nobile Amyclæ numen, IV, 358. + pallam conceptaque vota dicare Junoni, VII, 77 N. + nava manus Rutuli, XVII, 125. + dignus fieri compos ausi, XI, 364. + satis est huic esse priori, XVI, 492 N. + supremis esse cupido est iis, VII, 226 N. + Cristæ nomen erat, X, 93. + + +SECTIO DECIMA. + +ADSPIRATIO, + +I. _omittitur_ in MSS. + v.c. in vocc. humerus, humens, humidus, humectare, II, 125 V.L., + 469 V.L. + +II. _additur_ in MSS. ante _arena_ et _arundo_, I, 39 V.L. + ante nomina propria, inpr. Punica, Hannibal, Hamilcar, Hasdrubal, + Hannon, Hammon, Hadriacus, Hiberia, Hiberus, I, 39 V.L., 54 V.L., + 145 V.L.; VIII, 438 V.L. + + +SECTIO UNDECIMA. + +ORTHOGRAPHIA, + +de qua vid. Var. Lectt. + v.c. abscissus, abscisus, III, 552; XV, 470. + aclys, aclis, III, 363. + Acragas, Agragas, XIV, 210. + adnisa, adnixa, II, 128, 629. + adsimilare, adsimulare, II, 553; XV, 427. + Ægates, Ægades, I, 61. + aenum, ahenum, V, 606; VII, 642; XVI, 176. + æsculus, esculus, V, 481. + æthereus, ætherius, V, 73. + ambo, ambos, IV, 175; XVII, 426. + ancora, anchora, VII, 23. + Anguitia, Angitia, VIII, 498. + Anxur, Axur, VIII, 390. + arcessere, accersere, I, 264. + Arretium, Aretium, VII, 29. + artus, arctus, II, 103; V, 477. + baca, bacca, bacifer, baccifer, III, 596. + Bagrada, Bragada, I, 407; VI, 141. + Baliaris, Balearis, I, 314; III, 365. + Brundisium, Brundusium, VIII, 574. + Bruttii, Brutii, Brettii, VI, 15. + Cære, Cere, VIII, 472. + cætra, cetra, III, 278. + Camars, Camers, VIII, 461. + Cerretani, Ceretani, III, 357. + Chrysas, Crysas, XIV, 229. + Clotho, Cloto, IV, 369. + connisus, connixus, II, 123, 629. + Corythus, Corithus, Coritus, IV, 720. + covinus, covinnus, XVII, 417. + Cybele, Cybebe, VIII, 363; XVII, 8. + delectus, dilectus, VII, 43. + densere, densare, IV, 159. + derigere, dirigere, II, 92. + deripere, diripere, XV, 727. + detergent, detergunt, VII, 344. + dissicere, disjicere, IX, 538; XV, 727. + Duilius, Duillius, Bellius, Billius, VI, 665. + exscidere, excidere, exscindere, VII, 643. + exsiluere, exsiliere, VII, 46. + Fæsula, Fesula, VIII, 477. + falarica, phalarica, I, 351. + fastus, fasti, II, 10. + gigantas, gigantes, IX, 309. + Gracchus, Graccus, IV, 495. + Graviscæ, Grabiscæ, VIII, 473. + Hamilcar, Hannibal, Hasdrubal, Hannon, Hammon, Hadriacus, Hiberia, + harena, harundo, I, 39, 54, 145; VIII, 438. + Hannon, Hanno, Anno, II, 277. + Henna, Enna, I, 93. + Hirpini, Irpini, XI, 11. + Iarba, Hiarba, Hyarba, I, 417; II, 58. + increbrescere, increbescere, X, 1. + juvenalis, juvenilis, II, 312. + Karthago, Kalendæ, etc., I, 3. + Karthalo, Carthalo, I, 406. + læna, lena, XV, 421. + Lænas, Lenas, XV, 447. + levis, lævis, II, 111. + Lindus, Lyndus, III, 364. + Liternum, Linternum, VI, 654. + litora, littora, I, 25. (Cf. Ernesti ad Sueton. Tiber. c. 40.) + Lutatius, Luctatius, VI, 687. + mapalia, magalia, magaria, XIV, 7; XV, 418. + Masinissa, Masanissa, Massinissa, Massanissa, Massanassa, XVI, 117. + Metaurus, Mataurus, VII, 486. + Minucius, Minutius, VII, 386. + monimenta, monumenta, VI, 716. + mulctare, multare, mulcare, X, 462. + Naides, Naiades, V, 21. + nequidquam, nequiquam, II, 421. + Neritius, Naritius, II, 317. + nisa, nixa, II, 123, 629. + Parætonius, Paræthonius, XVII, 449. + Parnasus, Parnassus, XII, 320; XV, 311. + penna, pinna, XIV, 567. + Phorcis, Phorcys, Phorcus, III, 402. + Pomptini, Pomtini, Pontini campi, VIII, 379. + Porsenna, Porsena, XVI, 117. + præla, prela, VII, 165. + præstringere, præstinguere, I, 358. + Publicola, Poblicola, Poplicola, II, 8. + quadrupes, quadripes, I, 162; X, 291. + quis, queis, I, 14. + retulit, rettulit, I, 309. + Rhegium, Regium, XIII, 94. + Rhipæa, Rhiphea, Riphæa, Rhiphæa, Ryphæa, XI, 459. + Sabrata, Sabratha, III, 256. + Sabura, Sabbura, XV, 441. + Sætabis, Setabis, III, 373. + Saguntinus, Sagunthinus, I, 271. + Saguntus, Saguntum, I, 271; XVII, 329. + Sason, Sasson, VII, 480. + satias, saties, IV, 110; V, 52. + Sigeus, Sigæus, I, 665. + similare, simulare, II, 553; XV, 427. + subtemen, subtegmen, VII, 80 N. + succus, sucus, VII, 169. + Tarcon, Tarchon, VIII, 473. + tegimen, tegumen, tegmen, I, 402. + Tethys, Thetys, Thetis, III, 60. + Thapsus, Tapsus, III, 261. + Therapne, Theramne, VI, 303. + Thesprotius, Tesprotius, XV, 297. + Trasymenus, Thrasymemis, Trasimenus, I, 49. + tropæum, trophæum, XIV, 282. + Vettones, Vectones, III, 378; XVII, 365. + Virginius, Verginius, XIII, 828. + Viriathus, Viriatus, Viriatthus, III, 354. + Virrius, Virius, XI, 65. + urguere, urgere, VI, 265. + + +SECTIO DUODECIMA. + +TROPI ET FIGURÆ, + +I. METAPHORA, _qua rebus inanimis vita, sensus, et actus tribuuntur_, + v.c. gregis inlabsu territus acris expavit moles Rhodanus, III, 463 N. + fluctus ac venti latrant, clamant, plangunt, anhelant, gemitum + edunt, III, 471 N. + ripas reliquit amnis audito curru Dei, IV, 444 N. + puppes dociles regentis audire manum, XIV, 393 N. + condebat, instabat, claudunt, it clamor canum ad auras, rapiebat + puerum aquila, etc., de argumentis et imaginibus in clipeo et + textura, II, 406 sq. N., 417 N.; XV, 425 N. + ensis suasit rumpere pacem, I, 11 N. + Trasymenus reformidat sua stagna turbida tabo, I, 49 N. + marmor et effigies moestæ, I, 86 V.L. + statuæ, seu imagines viventes ac spirantes, I, 86 V.L.; II, 430 N.; + VIII, 6 N.; XIV, 657; XV, 445. + vocatæ silvæ, seu aggeres, VIII, 501 N.; XI, 444 N. + flammæ surgentes audito carmine, I, 103 N. + fibræ conticuere, I, 139 N. + sortes loquuntur reditum, I, 416 N. + frustrata litora et vanum æquor, II, 459 N. + terra, mare, montes, etc., recedunt, discedunt, diffugiunt, + transeunt, crescunt, adtolluntur, decrescunt, III, 157 V.L. + narrare promissa silvis, III, 430. + adtonitæ arces, IV, 7. + trepidantia moenia, I, 129. + Istrum indignantem transmittere signa compescit, III, 616. + substitit lyræ Hebrus, et venit Rhodope, III, 620. + Trebia insueta timens, IV, 601 N. + miratur Eridanus, etc., IV, 690. + Trasymenus refugit corpus contractis aquis, V, 331. + hunc fleverunt freta, saxa, etc., XIV, 514 sq. N. + hunc tristes luxere Fregellæ, hunc mater Anagnia flevit, V, 542 N. + mirantem Thybrim tranare, X, 497 N. + volentia saxa, XI, 442 N. + Orpheo modulante sonos cum silvis venere feræ, cum montibus amnes, + XI, 466. + conscia loca rerum, quæ ibi sunt vel fiunt, III, 393 N., 399; V, 23; + IX, 180. + terrentem freta, XII, 450. + trepidant Neptunia regna, XIV, 364. + consilio locorum, IX, 219 N. + +II. METONYMIÆ _adjuncti pro subjectis, seu abstracti pro concreto, + effectus pro causa, continentis pro contento, et vice versa_, + v.c. vis elephantorum, virorum, Poena, IV, 599 N.; VI, 338. + virtus mariti, seu parentis, IV, 802 N.; VI, 535 N. + vecordia Minucii, VII, 523 N. + furor patrius, Tyrius, iræ, Celticus, Euri, I, 71 N.; IV, 190 N., + 528; VI, 525, 528. + furor ducis arma cepit, I, 683. + cura sagax Poeni, VII, 260. + rigor ferri, IV, 630. + iræ grandinis, XII, 610. + ira Tyria, IV, 528; VI, 490 N. + ars subteminis, XV, 433. + morem et pugnæ signum, IX, 32 N. + juvenis, VII, 596 N. + principium, XV, 746 N. + imperium, IX, 226 N. + cædes, I, 453 N. + Hannibal, I, 346 N. + materna Pyrrhus origo, XIV, 94 N. + palma, IV, 390 N.; XVI, 462, 503, 573. + spes, XVI, 506 N. + mora belli, I, 479 N.; VIII, 33 V.L. + moræ æris, V, 319 N. + moræ fossarum, IX, 218 N. + nomina parta triumphis, I, 610. + orantum squalor, I, 631. + patrium decus, II, 71. + pavor equi, IV, 255 N. + stabula, III, 383 N. + juventa, II, 275 N. + senecta, II, 641 N.; III, 626; V, 582; VIII, 6; X, 103; XV, 456 N., + 651 N.; XVI, 665. + tumida lingua, XVII, 120 N. + latratus Spartani, I, 421 V.L. + armis furorem addere, II, 36 N. + turbata frena pavore, II, 199 N. + ira regia, II, 672 N. + spectacula esse, II, 231 V.L. + urbs e moenibus spectans, II, 257 N. + patrio decore amplior natus, III, 71 N. + terris ingens labor crescit, III, 75 V.L. + naufragia invadere, III, 321 N. + pavore equi tractus rapitur, IV, 255 N. + Clotho longa, V, 404 N. + sceptra Pellæa Ptolemæi eum eripuere, XI, 381 N. + regna redeuntia, XIII, 728 N. + Tago aurifero perfusa, XVI, 450 N. + membra Libyæ procul fluitantia, II, 310 N. + Latium jacet in campis, XI, 566. + Ausoniæ contigit mea terga videre, XII, 284. + Capua vidente terga dare, XII, 498. + pavitantia moenia Romæ, XII, 563. + Mæoniam advehere in Latias oras, V, 10. + Libyen inponere Alpibus, III, 563 N. + tantis venientibus alis, XVI, 506 N. + Athenæ profundo mersæ, XIV, 286 N. + pavidæ Cyclades, I, 472 N. + +III. SYNECDOCHE, + v.c. Cyllenida plantam, XVI, 500 N. + ungula Phaethontia dispersit rores primo Phoebo, VII, 206. + colla, seu terga fugientia, II, 250; V, 642; XV, 726 V.L. + corpora redeuntum, VI, 572 N. + +IV. HYPERBOLE, + v.c. V, 399 sq. N.; IX, 468 sq. N.; XVII, 592 sq. N. + +V. ELLIPSIS rarior, + v.c. advertere, scilicet navem vel mentem, I, 288 V.L. + vana, seu magna minitari, loqui, promittere, I, 306 V.L.; + VIII, 109 N. + per vos culta primordia gentis, scilicet oramus, I, 658 N. + intendit finibus agmen, III, 466 V.L. + statui, scilicet decet, vel similia quæ in adfectu omittuntur, + XII, 205 V.L. + placet (scilicet magis vel potius) jacuisse, quam debellari, + XIV, 634 N. + patrium et commune duobus paupertas, IX, 403 N. + Conf. sup. V, pag. 664. [Sectio Prima, V] + +VI. APOSIOPESIS, seu _oratio abrupta_, + v.c. VI, 110 N.; VII, 248; X, 289. + +VII. HYPALLAGE, v. sup. IX, pag. 666. [Sectio Prima, IX] + +VIII. ANACOLUTHON, + v.c. XI, 470 sq. V.L. + +IX. PROLEPSIS, + v.c. II, 61 sq. N. + +X. DIPLASIASMUS, + v.c. rettulit, I, 309 V.L. + Dionyssus, III, 393 V.L., etc. + +XI. ANTITHESIS acuta. + v.c. laetus pavor, horror, pudor, III, 215 N.; XVI, 431 N. + +XII. SYNCOPE, + v.c. ignosset, VIII, 617. + abscessem, VIII, 109. + evasti, XV, 793. + protraxtis, XVI, 84. + inmisti, XVII, 353. + adfixet, XIV, 536. + enasset, XV, 375. + nutribat, XVI, 29. + inservibat, VII, 341 N. + ît, III, 228. + jusso, XII, 175 N. + porgebat, IX, 458. + morunt, XIV, 141 V.L. + amorim, XVII, 223. + remorunt, XI, 176. + surgens, III, 659 V.L. + discisset, discusset, dissepsset, discresset, XI, 455 N. et V.L. + posta, XIII, 553. + subposta, II, 90. + inposta, XV, 228. + repostus, III, 325; IV, 13; VII, 507; XI, 7; XV, 683. + +XIII. SYLLEPSIS, seu _Synthesis et Enallage numeri et generis_, + v.c. prodite, Calliope, famæ, III, 222 V.L. + vos, Calliope, XII, 390. + vos itis, Gætulia, II, 288 V.L. + dant Tarraco pubem, III, 369 V.L. + vestro, Serrane, parente, VI, 292 N. + jacent vulgus, VI, 563 V.L. + vos, Hasdrubal, qui regitis arces Tyrias, XVI, 212. + hospes cum rege residunt, XVI, 244 N. + Cf. sup. II, pag. 667. [Sectio Secunda, II] + + +SECTIO DECIMA TERTIA. + +PROSODIA _et metricæ observatt._ de quibus vid. Var. Lectt. + +I. _Synizesis_, + v.c. Pelio, III, 495. + tenuia, IV, 147. + tenuis, VI, 19. + sinuosa, et sinuata, II, 172; VI, 226; VII, 503; X, 181; + XV, 173, 621. + semiusta, III, 16. + semianimis, IX, 123. + semiambustus, II, 681. + semiermis, XII, 467. + alveo, III, 450; IV, 602. + proinde, II, 353. + profuerunt, polluerunt, etc., V, 264; XVII, 497. + genua, I, 529. + Naides, V, 21. + +II. _Diastole_, seu _Ectasis_, + v.c. producitur secunda syll. verbi _liquefactio_, I, 178. + _ego_, XVII, 357. + _sanguis_, X, 23. + syll. finalis natura brevis sequentibus duabus vel tribus consonis, + VII, 618; IX, 575; XVII, 546. + +III. _Systole_, + v.c. conripitur syll. posterior voc. _vero_, IX, 193. + et tertia verborum _profuerunt_, _polluerunt_, etc., V, 264; + XVII, 497. + nec non _re_ in verbis compositis, quæ hiatus vitandi causa literam + inserunt, ut in _redeo_, _redoleo_, etc., I, 309. + +IV. _Anceps_ + ++a+. _Re_ in verbis compositis a consona incipientibus, I, 309. + ++b+. Syllaba prima vocc. + _Cyrene_, III, 252. + _Cerillæ_, VIII, 579. + _Catillus_, IV, 125. + _Pachynus_, XIV, 72. + _Polydamas_, _Olympus_, _corallum_, XII, 212. + _Gradivus_, XV, 15. + _Eos_, VIII, 363. + ++g+. Syllaba secunda vocc. + _Dionysius_, III, 393. + _Edonis_, _Bistonis_, _Sidonis_, IV, 776. + _Oeagrius_, V, 463. + _Therapne_, VI, 303. + _Leucosia_, VIII, 578. + _Cybele_, VIII, 363. + _arbitrari_, XV, 112. + +V. _Cæsura_, qua brevis syll. fit longa, I, 109; X, 23; XIV, 515. + +VI. _Hiatus_, + v.c. nate, velim, age, I, 109. + Uni turba viro, alter si detur in armis, X, 29. + Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa, XIV, 515. + +VII. _Versus hypermetri_, + v.c. IV, 187; XII, 633; XIV, 143; XVII, 399. + +VIII. _Orthographia metrica_, + v.c. _subicere_, _inicere_, _proicere_, _obicere_, _adicere_, + _reicere_ scribendum metri causa, I, 113 N.; VIII, 669; X, 570; + XIII, 298; XVII, 528. + + +SECTIO DECIMA QUARTA. + +PERMUTATIO LITERARUM facilis in codd. MSS. medii ævi, inpr. +tôn+ _V_ + et _B_, VIII, 543 V.L. + _iu_ et _m_, II, 469 V.L. + + + FINIS VOLUMINIS SECUNDI ET ULTIMI. + + + * * * * * + * * * * + + +Errata: Diatribe + + Sectio Prima. + æger timoris ... III, 72 [II, 72 V.L.] + + Sectio Tertia. + III +g+. + + Sectio Quarta. + I. ... reseravit arces, I, 14 N. [reservavit arces, I, XIV N.] + VII. ... ferre ... XIV, 491 V.L. [IV] + + Sectio Duodecima. + XIII. SYLLEPSIS ["XIII." deest] + vos itis, Gætulia, III, 288 V.L. [II] + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Punicorum Libri Septemdecim, by +T. Catius Silius Italicus + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM *** + +***** This file should be named 27672-8.txt or 27672-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/7/6/7/27672/ + +Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at +http://gallica.bnf.fr) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |