23 files changed, 2566 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/27628-8.txt b/27628-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..83c9cb7
--- /dev/null
+++ b/27628-8.txt
@@ -0,0 +1,944 @@
+The Project Gutenberg EBook of York, by G. Bosch
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: York
+       De Aarde en haar Volken, 1909
+
+Author: G. Bosch
+
+Release Date: December 25, 2008 [EBook #27628]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK YORK ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+YORK.
+
+door G. Bosch.
+
+
+In het noord-westen van Engeland ligt, zooals u bekend is, de
+hoofdplaats van het graafschap Yorkshire; bijna naast onze deur,
+van Rotterdam op Hull per stoomboot, en dan nog slechts een goed uur
+sporen. Bezigheden riepen mij daarheen, en ik zag er zoo veel moois,
+en hoorde er zooveel dat de aandacht waardig is,--dat ik niet aarzel
+het u in 't kort mede te deelen.
+
+York is eene zeer oude stad; wanneer men nu het dagelijksch verkeer
+daar waarneemt, dat geenszins aan eene wereldstad maar duidelijk aan
+eene provinciestad doet denken, al zijn er meer dan 78.000 inwoners,
+en al wordt de stad zeer druk bezocht door de groot industriëelen en
+de oeconomen uit haren aan delfstoffen zeer rijken en bovendien zeer
+vruchtbaren omtrek,--dan kan men zich niet zoo dadelijk voorstellen
+op eene plaats te zijn, waar voor eeuwen soms over 't wel en weê
+van het groote romeinsche keizerrijk beslist werd. En vóór den tijd
+der romeinen had York reeds eene geschiedenis; het werd gesticht
+in de 8ste en 9de eeuw voor onze jaartelling, en is dus ouder dan
+Rome. De Britten noemden het Caer-Evranc, en als Eboracum treed het
+reeds in de 2de eeuw van onze jaartelling op den voorgrond als de
+hoofd-nederzetting der Romeinen in Brittanje; als het hoofdkwartier
+van het 6de legioen en als residentie der keizers. Keizer Severus
+stierf in 211 te York en werd er begraven; Constantijn de Groote
+werd er in 306 tot keizer uitgeroepen. In het Saksische tijdperk
+handhaafde het zijne aanzienlijke stelling en van York uit verspreide
+het Christendom zich over het noorden van Engeland. De Normandiërs
+hadden er eene belangrijke nederzetting. Willem de Veroveraar
+bouwde er twee kasteelen om het land tusschen de Humber en de Tees
+te bedwingen. Hendrik II van Engeland ontving hier de huldiging van
+Willem den Leeuw van Schotland. Het huwelijk van Eduard III en Philippa
+van Henegouwen werd hier gesloten. Eduard IV werd er gekroond na den
+slag bij Hexham, en het leger der koningsgezinden vluchtte binnen de
+wallen van York, nadat de rondkoppen van Cromwell hen bij Marstonmoor
+zoo deerlijk geslagen hadden. Karel I werd in een klein vertrek van
+de Guild Hall van York voor 200.000 pond sterling aan de Schotten
+overgeleverd. Kortom bijna elke voetstap te York wordt gezet op door
+de geschiedenis gewijden grond.
+
+De kathedraal van York is het waarteeken der stad, en met recht. Zij
+is een der grootste en prachtigste kerken in Engeland, en dat zegt
+veel, want de engelsche kathedralen zijn wereld monumenten. Van den
+vroeg-engelschen bouwstijl is de kathedraal van Ely het waardigste
+voorbeeld; zij is langer maar smaller dan die van York; zij heeft
+misschien meer eigenaardigheden, maar die van York, trouwens van
+later dagteekening, spant de kroon.
+
+Op dezelfde plaats waar nu dit trotsche gebouw zich verheft, werd
+allereerst in 627 door Paulinus, de eerste aartsbisschop van York,
+een kleine houten kerk gebouwd; spoedig werd zij door eene van steen
+vervangen, deze en eene volgende werden door brand vernield, en daarna
+werd de grondslag van de tegenwoordige kerk gelegd, door den eersten
+normandischen bisschop. Opeenvolgende kerkvoogden bouwden er aan
+voort en breiden haar uit, tot zij ongeveer in den tegenwoordigen vorm
+in 1472 voltooid werd. De kerk boven den grond is in de zoogenaamde
+decorated Gothic stijl aangevangen, en in den weelderigen stijl der
+latere gothische bouworde opgetrokken. Bouwkundige merkwaardigheden
+zijn het westelijk front; de Vleugels (Transepten); de indrukwekkende
+midden-toren; het buiten triforium van het priesterkoor; het
+Kapittelhuis en het groote oostelijke venster.
+
+De kript (onderkerk) is laat romaansch, maar er zijn hier en
+daar sporen van ouder metselwerk, waarschijnlijk uit het saksisch
+tijdperk. Engelsche deskundigen wijzen u daar gaarne op, gevoelig
+als zij zijn aan de onjuiste maar toch zeer verspreide opvatting,
+alsof men vóór de overheersching door de Normandiërs in Engeland
+geene steenen kerken, en in 't algemeen niet in steen bouwen konde.
+
+De kathedraal van York bevat prachtige oude geschilderde
+vensterglazen. Zelden ziet men er zoovele bijeen. In den zuidelijken
+vleugel is een venster met nieuw gekleurd glas, dat hoe fraai ook
+op zichzelf, toch eene droeve figuur maakt in de omgeving van dat
+heerlijke oudere.
+
+Ik waag mij niet van eene verdere beschrijving der kerk. Het geven
+van nadere bijzonderheden over de stijlen, die hier en daar op
+den voorgrond treden, zoude u wellicht vervelen, en stellig boven
+mijne krachten gaan. Er behoort oneindig veel studie toe om in al de
+eigenaardigheden van zulk een monument thuis te geraken. Ik hoorde eens
+een vermaard bouwkundige zeggen, dat men na jaren en jaren vlijtige
+bestudeering van zulke gebouwen, nog telkens weêr bijzonderheden
+ontdekte, dikwijls oorspronkelijker en merkwaardiger dan al wat men te
+voren gevonden had. Alles wat men ziet is echter ook niet voor iedereen
+mooi; zoo is te York in de vorige eeuw in het schip het houten dak
+afgebrand; het werd met uitnemende zorg hersteld,--maar geverfd als
+of het van steen was. Ook dat werk is uitstekend gedaan, maar 't kwam
+me wat wijsneuzig voor, om een werk in hout, van keurige constructie
+en uitvoering, te gaan kleuren en het uiterlijk te geven van iets
+dat het niet is en ook in deze verhoudingen en omgeving niet zijn kan.
+
+Dikwijls hoort men veel bereisde lieden zeggen, dat zij er nu
+eenmaal genoeg van hebben, om kerken te gaan zien, en dat is niet
+onbegrijpelijk. Eene kerk is niet altijd mooi, en men wordt alleen
+tot een bezoek gedreven omdat het eene kerk is en dikwijls het
+eenige groote bouwwerk in wijden omtrek. Dikwijls is zij ook alleen
+merkwaardig om zaken die alleen den vakman kunnen boeien. Maar
+toch kerken als de kathedraal van York mag men niet overslaan; die
+maken denzelfden bijzonderen indruk als schilderijen van Rembrandt;
+als muziek van groote meesters; men wordt er door medegesleept, en
+het zien en hooren blijft een niet te miskennen genot, ook voor den
+leek. Die kerken zijn prachtig versierd, maar niet overladen; bij al
+de eigenaardigheden der bouworde blijven zij stemmig, en vooral dit
+maakt een aangenamen indruk. Ik ben ook wel eens huiverig wanneer men
+mij voorstelt eene kerk te gaan zien, omdat ik een onoverkomelijken
+afkeer heb van overdadige versierselen; die mij voorkomen in eene kerk
+'t allerminst op hare plaats te zijn. Van den anderen kant houd ik
+ook niet van die ledige, kale kerken, waar men niet veel meer ziet,
+dan groote, ijle ruimte en wit gekalkte muren. In de kathedraal te
+York heeft man noch van 't een, noch van het ander te veel; en wijkt
+misschien hier en daar eene kapel of zoo, van den goeden regel af, dan
+kan dat toch aan het overheerlijke geheel geen afbreuk doen. In zulke
+kerken gevoelt men, dat de bouwkundigen ten volle getracht hebben,
+onder toepassing van al hun weten en kunnen, een tempel te stichten.
+
+Maar ik heb u misschien reeds te lang bezig gehouden met de kathedraal,
+de overige kerken van York zullen we daarom ook maar voorbijgaan.
+
+Voor reizigers, die met den trein te York aankomen of in het
+uitstekende Stationshotel logeeren, is het zeer gemakkelijk van
+daar uit een overzicht van de stad te krijgen. Men gaat het plein
+af links, langs een wit marmeren standbeeld, over eene brug en
+krijgt dan spoedig aan zijne linkerhand den ingang van een park,
+de Philosophical Society's gardens; rechts van den ingang zijn de
+overblijfselen van het St. Leonards Hospital, oorspronkelijk uit den
+Saksischen tijd en door koning Stephen in de 12de eeuw herbouwd. Verder
+op de zoogenaamde Multangular Tower, die vroeger het zuid westelijk
+eindpunt van de romeinsche stad was. Er is verder in dat park een
+museum met eene prachtige verzameling van romeinsche oudheden. Dan
+nog de schilderachtige bouwvallen van de St. Mary's Abbey, een van
+de belangrijkste kloostergebouwen in Yorkshire, merkwaardig om zijne
+bouwkundige eigenaardigheden. Aan het einde van het park vindt men
+eene groep gebouwen, waarin thans een instituut voor blinden gevestigd
+is. Zij werd gesticht door Hendrik VIII als eene residentie voor de
+Lords President of the North. Hier woonde tijdelijk de ongelukkige
+Thomas Wentworth graaf van Strafford; zijn blazoen is nog boven den
+ingang aanwezig. De gebouwen zien er wat somber uit, maar doordat
+ze voor een groot deel met klimop begroeid zijn, maken zij een
+schilderachtigen indruk.
+
+In dat park troffen mijne Yorksche vrienden, bekenden van hen in
+ernstig overleg; het waren commissarissen voor het groot festijn dat
+dit jaar in het laatst van Juli te York gevierd staat te worden. Dan
+worden er groote historische optochten gehouden; in elk opzicht getrouw
+aan de geschiedenis, en wat kleederdrachten, versieringen en wapenen
+aangaat uit onbekrompen beurs daargesteld.
+
+Laat ik eenige grepen doen uit het program.
+
+Het eerste tijdvak, ongeveer 800 jaar van onze jaartelling, opent met
+een eenvoudig tafereel met plaatselijke voorstellingen. De levenswijze
+van de oorspronkelijke landbewoners wordt in groepen voorgesteld.
+
+Het tweede tijdvak is dat der romeinen en omvat drie eeuwen.
+
+Het derde tijdvak is het Saksische toen het romeinsche Eboracum
+omgedoopt werd als het Saksische Evferwic.
+
+Het vierde vertoont het deensche Iorwik, besloten door een groot
+christenfeest.
+
+Het vijfde geeft York onder de heerschappij der Normandiers,
+Plantagenet's en onder de Lancastersche en Yorksche heerschers.
+
+Het zesde behandelt den grooten burgeroorlog.
+
+Het zevende en laatste speelt in 1644. (Trust in God, and keep your
+powder dry!)
+
+Het houden van dergelijke geschiedkundige optochten is thans wel
+wat de mode in Engeland; maar die mode wordt gevolgd met niet te
+misprijzen ernst, en het voorbereiden wordt daardoor een werk van
+uitgebreide studie. De Pageant wordt wijd en breed aangekondigd; een
+dier aankondigingen trok bijzonder mijne aandacht, om de spoorwegkaart,
+die op den omslag gedrukt was, met het wel wat opgeschroefde opschrift
+"alle wegen gaan naar York!" Wellicht is het ook eene zijdelingsche
+herinnering aan de bekende zegswijze: alle wegen gaan naar Rome; Rome
+dat door de Yorkers zoo gaarne hunne jongere zusterstad genoemd wordt!
+
+Laten we de heeren te York van 26 tot 31 Juli goed weer toe wenschen!
+
+De feestcommissarissen aan hunnen arbeid overlatende zetten we
+onze wandeling voort en beklimmen de stadsmuren, een bouwwerk uit
+het midden der 14de eeuw, gedeeltelijk op de grondslagen der oude
+romeinsche wallen voortgebouwd. Deze stadsmuren zijn vooral in
+de latere jaren sterk gerestaureerd en steken daarom tegen hunne
+omgeving wel wat nuchter af,--maar dat kan wel niet anders; die nu
+een 50 tal jaren na ons komen zien de muren weer door wind en regen en
+stof grauw gekleurd en genieten er van; waren ze niet gerestaureerd,
+dan bestonden ze over vijftig jaar wellicht niet meer.
+
+We gaan links om; kruisen de spoorlijn en komen spoedig aan
+Micklegate-Bar, eene der zes oude stadspoorten, allen merkwaardig
+en mooi. Weldra krijgen we een heerlijk uitzicht op de kathedraal;
+komen langs de Victoria Bar, en gaan over Bade-Hill, de plaats
+waar een der kasteelen van Willem den Veroveraar stond. Nu over de
+rivier de Ouse. Links over de rivier naderen we het groote kasteel,
+ook een werk van Willem den Veroveraar, eene verzameling van
+onderscheiden gebouwen, waarvan het voornaamste de Clifford toren
+is. Deze eerwaardige bouwval is een brandpunt van geschiedkundige
+herinneringen. Daar werden onder Richard 1500 Joden vermoord; in den
+grooten burgeroorlog hielden hier de royalisten onder Francis Clifford,
+graaf van Cumberland, stand. De beroemde kwaker George Fox werd hier
+eenigen tijd gevangen gehouden. In den toren is eene verzameling van
+oude pijnigings werktuigen, die iemand van den tegenwoordigen tijd
+eigentlijk niets dan afschuw inboezemen. Het kasteel wordt overigens
+thans tot militaire doeleinden gebruikt.
+
+We gaan op den muur verder, langs Fishergate en Walmgate een
+merkwaardig middeneeuwsch bouwwerk. Bij den zoogenaamden Red Tower
+verdwijnt de muur, en we volgen de straat tot aan de Layerthorpe brug,
+waar ze weêr begint, om na enkele minuten de Monkbar te bereiken;
+van daar over een geheel gerestaureerd gedeelte tot de Bootham Bar,
+waar we weêr een mooi gezicht krijgen op de kathedraal en over de
+tuinen van de Deanery. We zijn nu bijna aan het einde. Eene heerlijke
+wandeling is het, die aan weerszijden prachtige uitzichten geeft op
+het oude en nieuwe York.
+
+Reizigers die gaarne oude en vreemde gebouwen zien, kunnen in York te
+gast gaan. In de Shambles vinden ze straten waarvan de huizen groote
+neiging vertoonen om met de voorgevels van weêrszijden tot elkaar te
+komen, en men uit de bovenverdiepingen elkaar over de straat heen,
+de hand kan reiken. Aan het oostelijk einde van de kathedraal vindt
+men een fraai oud huis in het St. Williams College; men is bezig het
+te restaureeren. In het St. Anthony hospitaal is een prachtig houten
+dak, en in de Guild Hall vindt men enkele fraaie eiken houten pijlers.
+
+Dat alles zag ik gedurende een tweedaagsch verblijf te York, in de
+snipper uurtjes tusschen de bezigheden. En met groote voldoening en
+met het voornemen om de kennismaking te hernieuwen en dan verder
+in Yorkshire rond te kijken. De kusten moeten prachtig zijn, rijk
+aan stoute en grillige rotspartijen; de dalen der Tees, Swaledale
+en Wensleydale moeten buitengewoon lief zijn, en de wandeling langs
+die riviertjes, vooral langs de Tees, tot aan haren oorsprong in de
+Cimbrische bergen moet van niet geëvenaarde bekoorlijkheid zijn.
+
+Nog eene opmerking van anderen aard. Yorkshire werd ook een tijd
+bewoond door Saksers, en wel door dezelfde stammen, als zich in ons
+land in Friesland vestigden. Daar van kan men in beider volkstaal
+sporen vinden. De Friezen hadden indertijd een shibboleth, waaraan
+zij elkaar herkenden als behoorende tot denzelfden zuiveren stam. In
+het boerenfriesch, zooals hier gewoonlijk die oude taal zeer ten
+onrechte genoemd wordt, kan ik u dat herkenningswoord niet weêrgeven,
+maar in het hollandsch luidt het: Brood, boter en groene kaas; die
+dat niet zeggen kan is geen echte fries. Welnu! in Yorkshire heeft
+men hetzelfde, met eene maar weinig gewijzigde uitspraak. Het heet
+daar: Brood, boter en groene kaas, die dat niet zeggen kan is niet
+goed Halifax en niet goed friesch. Waarom zij hier friesch zeggen en
+niet bijv.: Yorkshire of Saxon is mij niet duidelijk. Halifax was in
+het tijdperk der Saksers de hoofdstad van het landschap.--Aangaande
+ditzelfde punt werd mij ook eens medegedeeld, dat in het begin der 19de
+eeuw een geleerde engelschman voor taalstudiën Friesland bezocht. Hij
+reisde met zijn knecht. Bij eene friesche familie ten platten lande op
+bezoek zijnde, werd de knecht in de keuken gelaten, en toen in den loop
+van den avond de engelschman eens in de keuken ging hooren, hoe zijn
+knecht het stelde met de taal, onder die vreemde menschen, antwoordde
+de man hem "Best mijnheer! alle menschen hier spreken plat Yorkshire!"
+
+Er bestaat dus van oudsher stamverwantschap tusschen friezen en
+Yorkshire's.
+
+
+
+
+
+HET PASSIESPEL OP DE MARQUESASEILANDEN.
+
+
+De roem van de passiespelen te Oberammergau is door de heele wereld
+verbreid, en waar ook maar een kerk is opgericht of een kapel, waar ook
+zendingsposten te vinden zijn, daar is wel nu en dan een rondreizend
+leeraar opgetreden, die voor de verbaasde gemeente in woord en beeld
+of met behulp van stereoscoop of kinematograaf voor oogen stelde,
+hoe in dat bovenbeiersch Alpendal eenvoudige boeren de levens- en
+lijdensgeschiedenis van den Heiland en Verlosser voorstellen. Er zal
+wel geen enkele vertooning van dien aard zoo bekend wezen als die,
+welke alle tien jaren te Oberammergau terugkeert.
+
+Ook over andere kerkelijke plechtigheden, over grootsche
+optochten en grootsche processies, die men in Italië kan zien,
+over tooneelvoorstellingen, aan den bijbel ontleend, gehouden in
+spaansche en zuid-amerikaansche schouwburgen, is in alle talen
+gesproken en geschreven; maar over het passiespel van de fransche
+zending op het eiland Hiwaoa in de Stille Zuidzee, een van de groep
+der Marquesaseilanden, is nog weinig tot de buitenwereld doorgedrongen.
+
+Interessant is daarom wat de heer Arthur Abrecht uit New York
+daarover in "Ueber Land und Meer" dezer dagen meedeelde. Hij zegt,
+dat waarschijnlijk niet meer dan een dozijn blanken zich er op kunnen
+beroemen, ooggetuigen van dit belangwekkend schouwspel geweest te
+zijn. In Frankrijk, waarheen in de berichten van de zendingsposten
+er melding van kan zijn gemaakt, weet men, dat daar ergens in het
+zuidelijkste Zuiden van den Stillen Oceaan, verweg in de buurt van
+Australië, wilden, kannibalen misschien wel, een zoogenaamd passiespel
+opvoeren; maar overigens is de roem van de merkwaardige plechtigheid
+niet buiten de koraalriffen doorgedrongen, die de rotsachtige oevers
+van Hiwaoa omzoomen.
+
+En toch wordt er nu al bijna vijftig jaren met Paschen een passiespel
+opgevoerd. Katholieke zendelingen zijn er mee begonnen, en bij de
+eerste voorstellingen waren ook zij de dragers der rollen. Van de
+verschillende zendingsposten op de eilanden in de buurt kwamen ze over;
+een ware vloot van koopvaardijschepen, voor het doel met opzet gehuurd,
+verzamelde zich om Hiwaoa, en nadat de stille week voorbij was, gingen
+de predikers weer heen, ieder naar zijn moeilijk werk, blij, een zaad
+te hebben uitgestrooid, waarvan ze zich wel wat goeds voorspelden,
+maar waarvan ze toch niet wisten, hoe de oogst zou uitvallen.
+
+De gedachte, die de zendelingen had bewogen, aan de wilde,
+donkerkleurige menschen het leven van Jezus in beeld voor te stellen,
+was eenvoudig de opvolging der leer, dat aanschouwingsonderwijs meer
+goed doet dan enkel woorden, en dat men door het oog meer leert
+dan door het oor. Al spoedig kon men enkele kleinere rollen laten
+bezetten door inboorlingen, tot belooning voor hun overgang tot het
+Christendom. Het duurde daarna niet lang, of ook de grootere rollen
+konden door de wilden worden gespeeld, en de zendelingen konden er
+zich toe bepalen, régisseurs, koorleiders en costumiers te leveren.
+
+Toen eerst bleek, welk groot succes men met deze voorstelling
+bereikte, hoe voortreffelijk ze haar doel vervulde, door in eenvoudige,
+primitieve beelden de geschiedenis van den timmermanszoon van Nazareth
+nader te brengen tot het hart en het verstand van de wilden. En zelfs
+nog tegenwoordig, nu de menschen al zooveel jaren gewend zijn aan
+den jaarlijkschen terugkeer van de plechtige feestelijkheid, is de
+moreele werking merkbaar.
+
+Het passiespel wordt thans nog op hetzelfde tooneel opgevoerd, waarop
+de zendelingen indertijd optraden. Het is een soort van natuurlijk
+amphitheater midden in de kolonie van hutten, die het dorp Hiwaoa vormt
+en die rondom den katholieken zendingspost is gelegen. De gebouwen
+der zending, lage huizen van koraalsteen en gegalvaniseerd ijzer,
+vormen twee kanten van een vijfhoekig plein. Aan twee andere kanten
+staan dicht opeen rijen vijgenboomen en broodboomen, ware reuzen,
+waarvan de ver in het rond afhangende takken samen met de knoestige,
+over den grond kruipende wortels een bijna massief houten terras
+vormen. Honderden toeschouwers vinden er gemakkelijk plaats. Daarbij
+gaat het juist zoo toe als in de beschaafde wereld. De deftigen zitten
+in het parterre; de inboorlingen klimmen in de takken en kijken van
+die "galerij" uit naar het wondere spel. Het tooneel zelf is een
+vastgestampt stuk land, waarlangs op den voorgrond en aan welks beide
+zijden zich een stroomend beekje met kristalhelder water kronkelt,
+waarvan de golfjes in het zonlicht glinsteren met lichtjes, die het
+voetlicht op het tooneel kunnen vervangen.
+
+Achter het tooneel verrijst een met klimplanten begroeide rotswand,
+die zoo steil is, dat de régisseur op dit tooneel niet licht iemand
+"door het midden" zal laten opkomen. Links heet de in een halven
+kring om het tooneel stroomende beek Boventarula, rechts heet ze
+Benedentarula, en de tusschen de coulissen op hun "woord" wachtende
+medespelenden zijn voor de blikken der toeschouwers verborgen door
+hooge broodboomen, die aan weerszijden tot het water reiken.
+
+Voor de muziek zorgt een orgel, dat zijn ouderdom noch tracht
+te verbergen, noch weg te cijferen en een klagelijk geluid laat
+hooren, als de vingers van den zendeling of van een zendelinge over
+de vergeelde toetsen glijden; dan een klarinet en een aantal tamtams
+of trommen van uitgeholde boomstammen, waar men zoo aandoenlijk op
+kan trommelen, dat men de tranen er van in de oogen krijgt. Onder
+de door dit orkest voortgebrachte tonen der Marseillaise gaat het
+gordijn omhoog voor het eerste tooneel "Christus en de kinderen". Dat
+is natuurlijk slechts figuurlijk gesproken, want een gordijn heeft men
+op Hiwaoa niet. Als de opvoering begint, komt Christus, een pikzwarte
+Christus, eenvoudig van den kant der Boventarula op het tooneel,
+de kinderen duiken achter de broodboomen vandaan aan den kant der
+Benedentarula op en ze ontmoeten elkaar midden op het tooneel.
+
+Dan legt de Christus ieder de hand op het zwarte hoofdje en naar de
+Benedentarula trekt hij af met de kleinen achter zich aan. Evenmin
+als een gordijn heeft men blanketsel noodig. De kinderen spelen in het
+meer of minder complete toilet, waarin men ze dagelijks op den weg kan
+zien. Voor Jezus speelt een inboorling, wiens naam Lurau is. Lurau
+gaat door voor den behendigsten parelduiker en haaivisscher op de
+Marquesaseilanden. Als hij zijn lang krullend haar flink in de olie
+heeft gezet en glad gemaakt heeft, zijn baard heeft verzorgd, maakt
+de forsche zwarte man in zijn lang en slepend kleed van sneeuwwit
+mousseline eerder den indruk van een Christus dan veel vertooners van
+den Heiland, die men in de passiespelen in Zuid-Amerika ziet optreden.
+
+De Europeaan, die van kindaf gewend is, zich de lichtgestalte van
+den Verlosser op zijn wijze voor te stellen, wordt in zijn illusie
+wreed gehinderd, als daar de goede Lurau met een stralenkrans op
+zijn geoliede haren verschijnt, een ornament, dat hij blijkbaar met
+veel moeite en geduld uit een blik van cakes heeft uitgesneden. Want
+Christus moet een stralenkrans hebben, redeneeren de zwarten, en
+dien moet men zien, want heeft hij dien ook niet op alle plaatjes,
+die in de kerk, de kapel en de school hangen? Daarom hebben ook de
+zendelingen die concessie gedaan, en Lurau draagt zijn glinsterenden,
+vergulden blikken ring in het haar. Tijdens de week van den Goeden
+Vrijdag, zoolang de passiespelen duren, is de voorsteller van Christus
+op het tooneel en in het dagelijksche leven waardig en deftig, een
+waar model van deugd; later is hij.... nu, net als al zijn zwarte
+broeders en zusters.
+
+Het tweede tooneel stelt de boete van Magdalena voor. Deze dame
+komt in een lichtroode "holokau", dat is een licht, los en eenvoudig
+huiskleed, op het tooneel (rood om haar zondigheid zinnebeeldig voor
+te stellen) van den Boventarulakant. Ze ziet Christus, die in een
+nis van den rotsachtergrond uitrust, werpt zich voor hem neer, om
+haar boetvaardigheid te toonen. Christus staat op, heft de knielende
+omhoog en brengt plotseling een sneeuwwitte "holokau", die een goede
+Voorzienigheid met opzet voor dit doel ergens in de plooien van zijn
+gewaad verborgen heeft, te voorschijn, en zegent de boetvaardige
+zondares, reikt haar het witte gewaad over, en zij trippelt met een
+breeden grijns op het vetglanzige gezicht naar den Benedentarulakant,
+verwisselt achter den beschermenden stam van een zwaren broodboom
+in een oogenblik haar kleeding, en het tooneel eindigt daarmee, dat
+Magdalena aan den bovenkant verdwijnt, van geluk stralend in haar
+sneeuwwit gewaad, vrij van alle zonde en schuld. Deze rol wordt bijna
+ieder jaar door een andere inboorlinge gespeeld.
+
+Voor het tooneel van het Heilig Avondmaal heeft men zich noch Leonardo
+da Vinci's schilderij ten voorbeeld genomen, noch dat van een anderen
+meester, en het gevolg is, dat het Avondmaal op Hiwaoa ook zeer
+wezenlijk verschilt van de gewone opvatting. Ja, er wordt zelfs niet
+in zoo ver naar historische getrouwheid gestreefd, dat het maal aan
+een tafel wordt gebruikt. Op den grond van het tooneel zet men op een
+"tafellaken" van bananenbladeren een, wat de hoeveelheid betreft,
+koninklijk maal neer, bestaande uit broodvruchten, bananen, pataten
+en kokosnoten. Ieder gaat zitten als een Turk met gekruiste beenen en
+nuttigt zwijgend en met veel ijver zooveel van de opgehoopte voorraden,
+als hij binnen vijf minuten vermag in te nemen. Dan eerst begint men
+te spreken.
+
+Als het "Avondmaal" voorbij is, wordt het overschot eenvoudig in de
+daarvoor als voorbeschikte Tarula geworpen, die dan ook zoo vriendelijk
+is, het in snellen loop weg te voeren. Daarna volgt de voetwassching
+van de jongeren. Lurau waadt in de rivier, zorgvuldig er op lettend,
+dat zijn kleed niet nat wordt; hij gaat op een steen zitten, en de
+een na den ander treden zijn leerlingen op hem toe en ieder laat zich
+door zijn Heer en Meester met een stuk zeep en een harden, van het
+buitenomhulsel eener kokosnoot vervaardigden borstel beide voeten
+behoorlijk afwrijven.
+
+Het meest realistische, het aangrijpendste tableau van alle
+passiespelen, onverschillig waar ze worden opgevoerd, is het
+tooneel "Christus geneest de melaatschen", zooals dat op Hiwaoa
+wordt gegeven. Want hier treden in dit tooneel werkelijke leprozen
+op. In de eerste tijden der passiespelen liet men ook deze rollen door
+gezonden spelen; maar het is aan de overredingskunst der zendelingen
+nooit gelukt, de arme kerels te overtuigen, dat het beter was,
+zich aan dat gebruik te houden, hoewel er waarlijk geen gebrek is
+aan melaatschen, die naar genezing verlangen. Want wat ze op het
+tooneel zien, is voor hen Evangelie; wat daar gebeurt is voor hen het
+leven; ze vergeten, dat in het sneeuwwitte gewaad van den Heiland hun
+vriend Lurau is gestoken; ze zien enkel Jezus. Als ze aanschouwen,
+hoe hij de melaatschen geneest, hoe ze zich opheffen uit de ellende
+en hem juichende omringen, dan vragen ze, waarom, als de man zoo'n
+wonderkracht heeft, gezonden te genezen, die het toch in het geheel
+niet noodig hebben, terwijl er zooveel zieken geholpen zouden kunnen
+worden? Met die beschouwing wendden zich eenige lepralijders op een dag
+tot de zendelingen, en dezen wisten, als ze niet de geheele werking
+en de groote bekoring van het passiespel wilden te niet doen, geen
+anderen uitweg, dan dat ze overeenkwamen, bij de volgende opvoering
+een half dozijn lepralijders, van wie een besmetting nog het minst
+viel te verwachten, te laten meespelen.
+
+De vrome waan moet naar de mededeelingen van de zendelingen bij
+eenige zieken maanden van te voren ware wonderen hebben uitgewerkt,
+zoodat hun toestand veel verbeterde. En sedert zoo een paar van die
+ongelukkigen door hun deelneming aan het passiespel hun leven met een
+paar weken of maanden verlengd hebben gezien, hebben de zendelingen
+niet meer den moed, aan de leprozen, die zich aanmelden, het optreden
+in dit tooneel te verbieden. Tegenwoordig komen ze in zoo grooten
+getale toegestroomd, dat men genoodzaakt is, ze in verschillende
+afdeelingen te splitsen en elke afdeeling op een anderen avond te
+laten optreden. Overigens verzekert ook de zendingsarts, dat sinds de
+invoering van dit zonderlinge gebruik de sterfte onder de melaatschen
+op het eiland merkbaar geringer is geworden en dat tot nu toe door de
+altijd toch bedenkelijke toenadering tusschen melaatschen en gezonden
+geen ernstige gevolgen zijn ontstaan. Daartoe zal ook wel de kunst
+van den dokter het hare hebben bijgedragen, want bij voorbeeld moet
+de goede Lurau zich na iedere opvoering onderwerpen aan een kuur,
+waarbij hij met formalin duchtig wordt doorgerookt.
+
+Een der belangwekkendste karakters van de passiespelen is Judas. Van
+het eerste begin af was het het streven van de zendelingen, aan de
+inboorlingen de goede en de minder goede eigenschappen der handelende
+personen zoo drastisch mogelijk voor te stellen. Met dat doel heeft
+men dikwijls voor Judas Ischariot een bekenden misdadiger laten
+optreden. Die apostel des Heeren moet dan ook in de meeste gevallen
+zijn naam en karakter alle eer aan hebben gedaan en niet minder dan
+zes acteurs voor deze rol moeten beproefd hebben, de beurs met de
+dertig zilverlingen--in dit geval mexicaansche zilveren dollars,
+die op het eiland als munt gelden--te doen verdwijnen. Om de
+verdere spelers van de rol niet in verzoeking te brengen, hebben
+de zendelingen een probaat middel toegepast, want tegenwoordig
+verschachert op Hiwaoa Judas Ischariot zijn Heer voor de in de beurs
+geborgen scherven van een gebroken koffiekopje of van een of ander
+oud stuk aardewerk. Voor vier jaren hadden ze een Judas, een zekeren
+John Bascard, zoon van een australischen koopman en een inboorlinge,
+die juist in de strafkolonie een tijd moest vertoeven, omdat hij
+een parelvisscher had bestolen. Deze apostel van Jezus maakte van de
+hem geboden tijdelijke vrijheid op die wijze gebruik, dat hij op den
+tweeden avond der passiespelen in het onbewaakte zendingshuis inbrak,
+alles stal, wat hem het meenemen waard leek, zich met de actrice van
+de Magdalena in een roeiboot naar een in de baai voor anker liggend
+koopvaardijschip begaf, daar den waker, die alleen aan boord was,
+in het water gooide, en daarna met zijn Magdalena, zijn gestolen buit
+en het schip, dat hij geheel alleen bestuurde, naar een ander eiland
+vluchtte, terwijl het passiespel met twee plaatsvervangers voor de
+bedoelde rollen moeilijk ten einde werd gebracht.
+
+De rol van Pontius Pilatus wordt sedert twintig jaren door een
+oud dorpshoofd, Rauga, gespeeld. Zijn costuum bestaat uit een
+met glinsterende knoopen bezetten uniformrok, een broek en een
+cylinderhoed. De wapenrok en de cylinder hebben, hoe belachelijk
+de combinatie ook is, hun reden van bestaan en beter zou Pontius
+Pilatus op Hiwaoa moeilijk kunnen zijn uitgedost. Want de zendeling
+en de fransche soldaat zijn de verhevenste persoonlijkheden, die de
+wilde zich kan voorstellen. Iets hoogers bestaat er absoluut niet. Dus
+welk een geweldig heerscher moet diegene wezen, die de kenmerken van
+deze beide grootmachten mag dragen. Vandaar de rok van den soldaat
+en de hooge hoed van den zendeling. En deze combinatie maakt op het
+kinderlijke gemoed der inboorlingen dieperen indruk dan de toga, de
+met den romeinschen adelaar gekroonde helm of welk ander eereteeken,
+dat Pilatus kan hebben gedragen, ook zou hebben kunnen maken. De
+zwarte broeder, die Johannes den Dooper voorstelt, moet zich met
+een iets eenvoudiger uitmonstering tevreden stellen, namelijk met
+den cylinderhoed, omdat hij immers net als de zendelingen doopt, en
+een afgedragen gekleede jas. Voor het overige draagt deze Johannes,
+die er inderdaad zoo uitziet, alsof hij van sprinkhanen en wilden
+honig leeft, een lendendoek. Voilà tout.
+
+Ruth Ingalls, sinds drie jaren de tooneelspeelster, die de moeder van
+Jezus, Maria, voorstelt, is een half blank meisje, wier afstamming
+onbekend is. Ze heeft de gestalte van een Juno, het gelaat van een
+Helena en de manieren van een groote dame. Haar wijze van optreden is
+onweerstaanbaar, innig bekoorlijk. Ruth is ongeveer vijf-en-twintig
+jaar oud, vijftien jaren jonger dan Lurau, wiens moeder ze voorstelt,
+en ze is sinds haar tiende jaar, toen een orkaan haar met het
+wrakhout van een kustschoener van Tahiti aan het strand van een der
+eilanden wierp, de bijzondere beschermelinge en ook lieveling der
+zendelingen. Wie en wat ook haar ouders geweest zijn, de pleegouders
+van Ruth Ingalls hebben het haar aan een goede opvoeding niet laten
+ontbreken; ze is ook een goede Christin, en haar onvermoeid werken
+in de school van de zending is voor de zendelingen oneindig veel
+waard. Ruth's vertolking van de rol der Moeder Gods moge een weinig
+naïef wezen, maar is bijzonder krachtig van werking op de toeschouwers,
+en haar optreden is feitelijk het eenige bij de geheele opvoering, waar
+men ook maar bij benadering den naam van kunst aan zou kunnen geven.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of York, by G. Bosch
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK YORK ***
+
+***** This file should be named 27628-8.txt or 27628-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/7/6/2/27628/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/27628-8.zip b/27628-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..a1e44e4
--- /dev/null
+++ b/27628-8.zip
diff --git a/27628-h.zip b/27628-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..a810602
--- /dev/null
+++ b/27628-h.zip
diff --git a/27628-h/27628-h.htm b/27628-h/27628-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..f9ee7e1
--- /dev/null
+++ b/27628-h/27628-h.htm
@@ -0,0 +1,1606 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+
+<title>York</title>
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="G. Bosch">
+<meta name="DC.Creator" content="G. Bosch">
+<meta name="DC.Title" content="York">
+<meta name="DC.Date" content="#">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css">
+/* Standard CSS stylesheet */
+
+
+
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+}
+
+h1.docTitle
+{
+font-size:1.6em;
+line-height:2em;
+}
+
+h2.byline
+{
+font-size:1.1em;
+font-weight:normal;
+line-height:1.44em;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:normal;
+}
+
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+
+h3, .pseudoh3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h4, pseudoh4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h4.lghead
+{
+margin-left:10%;
+margin-right:10%;
+
+}
+
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+
+p.poetry
+{
+margin:0 10% 1.58em;
+}
+
+span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */
+{
+color: white;
+}
+
+p.line
+{
+margin:0 10%;
+}
+
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+
+
+div.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+
+.epigraph .bibl
+{
+text-align: right;
+}
+
+.epigraph .poem
+{
+margin-left: 0;
+}
+
+.epigraph .line
+{
+margin-left: 0;
+text-indent: 0;
+}
+
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+
+.leftnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+
+a.noteref, a.pseudonoteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+
+
+.red
+{
+color: red;
+}
+
+.displayfootnote
+{
+display: none;
+}
+
+div.footnotes
+{
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+
+p.footnote
+{
+font-size: 80%;
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+
+p.footnote .label
+{
+float: left;
+text-align:left;
+width:2em;
+}
+
+.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.centertable
+{
+/* center the table */
+margin: 0px auto;
+}
+
+.poem
+{
+margin-left:5%;
+position:relative;
+text-align:left;
+width:90%;
+}
+
+.poem h4
+{
+font-weight:normal;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left:-2.5em;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+
+/* right aligned page number in table of contents */
+.tocPagenum, .flushright
+{
+position: absolute;
+right: 16%;
+top: auto;
+}
+
+.footnotes .line
+{
+font-size:80%;
+margin:0 5%;
+}
+
+.poem .i0
+{
+display:block;
+margin-left:2em;
+}
+
+.poem .i1
+{
+display:block;
+margin-left:3em;
+}
+
+.poem .i2
+{
+display:block;
+margin-left:4em;
+}
+
+.poem .i3
+{
+display:block;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .i4
+{
+display:block;
+margin-left:6em;
+}
+
+.poem .i5
+{
+display:block;
+margin-left:7em;
+}
+
+.poem .i6
+{
+display:block;
+margin-left:8em;
+}
+
+.poem .i7
+{
+display:block;
+margin-left:9em;
+}
+
+.poem .i8
+{
+display:block;
+margin-left:10em;
+}
+
+.poem .i9
+{
+display:block;
+margin-left:11em;
+}
+
+span.corr
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+
+.letterspaced
+{
+letter-spacing:0.2em;
+}
+
+.smallcaps
+{
+font-variant:small-caps;
+}
+
+
+.caps
+{
+text-transform:uppercase;
+}
+
+.fraktur
+{
+font-family: 'Walbaum-Fraktur';
+}
+
+.rm
+{
+font-style: normal;
+}
+
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+
+h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+
+h1,h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+
+h1.label,h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h5,h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+
+p,p.initial
+{
+text-indent:0;
+}
+
+p.firstlinecaps:first-line
+{
+text-transform: uppercase;
+}
+
+p.dropcap:first-letter
+{
+float: left;
+clear: left;
+margin: 0em 0.05em 0 0;
+padding: 0px;
+line-height: 0.8em;
+font-size: 420%;
+vertical-align:super;
+}
+
+.poem
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+
+p.quote,div.blockquote,div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+
+
+ul { list-style-type: disc; }
+ol { list-style-type: decimal; }
+ol.AL { list-style-type: lower-alpha; }
+ol.AU { list-style-type: upper-alpha; }
+ol.RU { list-style-type: upper-roman; }
+ol.RL { list-style-type: lower-roman; }
+.lsdisc { list-style-type: disc; }
+.lsoff { list-style-type: none; }
+
+.castlist, .castitem { list-style-type: none; }
+
+
+
+
+
+/* Supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml
+" */
+
+
+
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+
+.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, span.leftnote, p.legend, .versenum, .stage
+{
+color: #001FA4;
+}
+
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+
+p.dropcap:first-letter
+{
+color: #001FA4;
+font-weight: bold;
+}
+
+sub, sup
+{
+line-height: 0;
+}
+
+
+
+</style></head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of York, by G. Bosch
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: York
+       De Aarde en haar Volken, 1909
+
+Author: G. Bosch
+
+Release Date: December 25, 2008 [EBook #27628]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK YORK ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="body"><span class="pagenum">[<a id="xd0e83" href="#xd0e83">233</a>]</span><div class="div1">
+<h2 class="normal">York.</h2>
+<p class="byline">door <span class="smallcaps">G. Bosch.</span></p>
+<p style="&#xA; background: url(images/ii1909-233.gif) no-repeat top left;&#xA; &#xA; padding-top: 60px;&#xA; "><span style="&#xA; float: left;&#xA; width: 75px;&#xA; height: 90px;&#xA; background: url(images/ii1909-233.gif) no-repeat;&#xA; &#xA; background-position: 0px -60px;&#xA; &#xA; text-align: right;&#xA; color: white;&#xA; ">I</span>n het noord-westen van Engeland ligt, zooals u bekend is, de hoofdplaats van het graafschap Yorkshire; bijna naast onze deur,
+van Rotterdam op Hull per stoomboot, en dan nog slechts een goed uur sporen. Bezigheden riepen mij daarheen, en ik zag er
+zoo veel moois, en hoorde er zooveel dat de aandacht waardig is,&#8212;dat ik niet aarzel het u in &#8217;t kort mede te deelen.
+
+</p>
+<p>York is eene zeer oude stad; wanneer men nu het dagelijksch verkeer daar waarneemt, dat geenszins aan eene wereldstad maar
+duidelijk aan eene provinciestad doet denken, al zijn er meer dan 78.000 inwoners, en al wordt de stad zeer druk bezocht door
+de groot industri&euml;elen en de oeconomen uit haren aan delfstoffen zeer rijken en bovendien zeer vruchtbaren omtrek,&#8212;dan kan
+men zich niet zoo dadelijk voorstellen op eene plaats te zijn, waar voor eeuwen soms over &#8217;t wel en we&ecirc; van het groote romeinsche
+keizerrijk beslist werd. En v&oacute;&oacute;r den tijd der romeinen had York reeds eene geschiedenis; het werd gesticht in de 8<sup>ste</sup> en 9<sup>de</sup> eeuw voor onze jaartelling, en is dus ouder dan Rome. De Britten noemden het Caer-Evranc, en als Eboracum treed het reeds
+in de 2<sup>de</sup> eeuw van onze jaartelling op den voorgrond als de hoofd-nederzetting der Romeinen in Brittanje; als het hoofdkwartier van
+het 6<sup>de</sup> legioen en als residentie der keizers. Keizer Severus stierf in 211 te York en werd er begraven; Constantijn de Groote werd
+er in 306 tot keizer uitgeroepen. In het Saksische tijdperk handhaafde het zijne aanzienlijke stelling en van York uit verspreide
+het Christendom zich over het noorden van Engeland. De Normandi&euml;rs hadden er eene belangrijke nederzetting. Willem de Veroveraar
+bouwde er twee kasteelen om het land tusschen de Humber en de Tees te bedwingen. Hendrik II van Engeland ontving hier de huldiging
+van Willem den Leeuw van Schotland. Het huwelijk van Eduard III en Philippa van Henegouwen werd hier gesloten. Eduard IV werd
+er gekroond na den slag bij Hexham, en het leger der koningsgezinden vluchtte binnen de wallen van York, nadat de rondkoppen
+van Cromwell hen bij Marstonmoor zoo deerlijk geslagen hadden. Karel I werd in een klein vertrek van de Guild Hall van York
+voor 200.000 pond sterling aan de Schotten overgeleverd. Kortom bijna elke voetstap te York wordt gezet op door de geschiedenis
+gewijden grond.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1909-233.jpg" alt="De kathedraal te York. (Westelijk front.)" width="468" height="720"><p class="figureHead">De kathedraal te York. (Westelijk front.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De kathedraal van York is het waarteeken der stad, en met recht. Zij is een der grootste en prachtigste kerken in Engeland,
+en dat zegt veel, want de engelsche kathedralen zijn wereld monumenten. Van den vroeg-engelschen bouwstijl is de kathedraal
+van Ely het waardigste voorbeeld; zij is langer maar smaller dan die van York; zij heeft misschien meer eigenaardigheden,
+maar die van York, trouwens van later dagteekening, spant de kroon.
+
+</p>
+<p>Op dezelfde plaats waar nu dit trotsche gebouw zich verheft, werd allereerst in 627 door Paulinus, de eerste aartsbisschop
+van York, een kleine houten kerk gebouwd; spoedig werd zij door eene van steen vervangen, deze en eene volgende werden door
+brand vernield, en daarna werd de grondslag van de tegenwoordige kerk gelegd, door den eersten normandischen bisschop. Opeenvolgende
+kerkvoogden bouwden er aan voort en breiden haar uit, tot zij ongeveer in den tegenwoordigen vorm in 1472 voltooid werd. De
+kerk <span class="pagenum">[<a id="xd0e116" href="#xd0e116">234</a>]</span>boven den grond is in de zoogenaamde <span lang="en">decorated Gothic</span> stijl aangevangen, en in den weelderigen stijl der latere gothische bouworde opgetrokken. Bouwkundige merkwaardigheden zijn
+het westelijk front; de Vleugels (Transepten); de indrukwekkende midden-toren; het buiten triforium van het priesterkoor;
+het Kapittelhuis en het groote oostelijke venster.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 433px"><img border="0" src="images/p1909-234-1.jpg" alt="Gezicht op York van de stadsmuur bij Leudal Bridge." width="433" height="259"><p class="figureHead">Gezicht op York van de stadsmuur bij Leudal Bridge.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De kript (onderkerk) is laat romaansch, maar er zijn hier en daar sporen van ouder metselwerk, waarschijnlijk uit het saksisch
+tijdperk. Engelsche deskundigen wijzen u daar gaarne op<span class="corr" id="xd0e128" title="Niet in bron">,</span> gevoelig als zij zijn aan de onjuiste maar toch zeer verspreide opvatting, alsof men v&oacute;&oacute;r de overheersching door de Normandi&euml;rs
+in Engeland geene steenen kerken, en in &#8217;t algemeen niet in steen bouwen konde.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 443px"><img border="0" src="images/p1909-234-2.jpg" alt="Aan de Ouse." width="443" height="272"><p class="figureHead">Aan de Ouse.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De kathedraal van York bevat prachtige oude geschilderde vensterglazen. Zelden ziet men er zoovele bijeen. In den zuidelijken
+vleugel is een venster met nieuw gekleurd glas, dat hoe fraai ook op zichzelf, toch eene droeve figuur maakt in de omgeving
+van dat heerlijke oudere.
+
+</p>
+<p>Ik waag mij niet van eene verdere beschrijving der kerk. Het geven van nadere bijzonderheden over de stijlen, die hier en
+daar op den voorgrond treden, zoude u wellicht vervelen, en stellig boven mijne krachten gaan. Er behoort oneindig veel studie
+toe om in al de eigenaardigheden van zulk een monument thuis te geraken. Ik hoorde eens een vermaard bouwkundige zeggen, dat
+men na jaren en jaren vlijtige bestudeering van zulke gebouwen, nog telkens we&ecirc;r bijzonderheden ontdekte, dikwijls oorspronkelijker
+en merkwaardiger dan al wat men te voren gevonden had. Alles wat men ziet is echter ook niet voor iedereen mooi; zoo is te
+York in de vorige eeuw in het schip het houten dak afgebrand; het werd met uitnemende zorg hersteld,&#8212;maar <span class="corr" id="xd0e140" title="Bron: geverwd">geverfd</span> als of het van steen was. Ook dat werk is uitstekend gedaan, maar &#8217;t kwam me wat wijsneuzig voor, om een werk in hout, van
+keurige constructie en uitvoering, te gaan kleuren en het uiterlijk te geven van iets dat het niet is en ook in deze verhoudingen
+en omgeving niet zijn kan.
+
+</p>
+<p>Dikwijls hoort men veel bereisde lieden zeggen, dat zij er nu eenmaal genoeg van hebben, om kerken te gaan zien, en dat is
+niet onbegrijpelijk. Eene kerk is niet altijd mooi, en men wordt alleen tot een bezoek gedreven omdat het eene kerk is en
+dikwijls het eenige groote bouwwerk in wijden omtrek. Dikwijls is zij ook alleen merkwaardig om zaken die alleen den vakman
+kunnen boeien. Maar toch kerken als de kathedraal van York mag men niet overslaan; die maken denzelfden bijzonderen indruk
+als schilderijen van Rembrandt; als muziek van groote meesters; men wordt er door medegesleept, en het zien en hooren blijft
+een niet te miskennen genot, ook voor den leek. Die kerken zijn prachtig versierd, maar niet overladen; bij al de eigenaardigheden
+der bouworde blijven zij stemmig, en vooral dit maakt een aangenamen indruk. Ik ben ook wel eens huiverig wanneer men mij
+voorstelt eene kerk te gaan zien, omdat ik een onoverkomelijken afkeer heb van overdadige versierselen; die mij voorkomen
+in eene kerk &#8217;t allerminst op hare plaats te zijn. Van den anderen kant houd ik ook niet van die ledige, kale kerken, waar
+men niet veel meer ziet, dan groote, ijle ruimte en wit gekalkte muren. In de kathedraal te York heeft man noch van &#8217;t een,
+noch van het ander te veel; en wijkt misschien hier en daar eene kapel of zoo, van den goeden regel af, dan kan dat toch aan
+het overheerlijke geheel geen afbreuk doen. In zulke kerken gevoelt men, dat de bouwkundigen ten volle getracht hebben, onder
+toepassing van al hun weten en kunnen, een tempel te stichten.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 456px"><img border="0" src="images/p1909-234-3.jpg" alt="De Kings Manor House, (thans blinden-instituut)." width="456" height="344"><p class="figureHead">De Kings Manor House, (thans blinden-instituut).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Maar ik heb u misschien reeds te lang bezig gehouden met de kathedraal, de overige kerken van York zullen we daarom ook maar
+voorbijgaan.
+<span class="pagenum">[<a id="xd0e152" href="#xd0e152">235</a>]</span></p>
+<p>Voor reizigers, die met den trein te York aankomen of in het uitstekende Stationshotel logeeren, is het zeer gemakkelijk van
+daar uit een overzicht van de stad te krijgen. Men gaat het plein af links, langs een wit marmeren standbeeld, over eene brug
+en krijgt dan spoedig aan zijne linkerhand den ingang van een park, de <span lang="en">Philosophical Society&#8217;s gardens</span>; rechts van den ingang zijn de overblijfselen van het St. Leonards Hospital, oorspronkelijk uit den Saksischen tijd en door
+koning Stephen in de 12<sup>de</sup> eeuw herbouwd. Verder op de zoogenaamde Multangular Tower, die vroeger het zuid westelijk eindpunt van de romeinsche stad
+was. Er is verder in dat park een museum met eene prachtige verzameling van romeinsche oudheden. Dan nog de schilderachtige
+bouwvallen van de St. Mary&#8217;s Abbey, een van de belangrijkste kloostergebouwen in Yorkshire, merkwaardig om zijne bouwkundige
+eigenaardigheden. Aan het einde van het park vindt men eene groep gebouwen, waarin thans een instituut voor blinden gevestigd
+is. Zij werd gesticht door Hendrik VIII als eene residentie voor de <span lang="en">Lords President of the North</span>. Hier woonde tijdelijk de ongelukkige Thomas Wentworth graaf van Strafford; zijn blazoen is nog boven den ingang aanwezig.
+De gebouwen zien er wat somber uit, maar doordat ze voor een groot deel met klimop begroeid zijn, maken zij een schilderachtigen
+indruk.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 438px"><img border="0" src="images/p1909-235-2.jpg" alt="St. William&#8217;s College." width="438" height="323"><p class="figureHead">St. William&#8217;s College.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In dat park troffen mijne Yorksche vrienden, bekenden van hen in ernstig overleg; het waren commissarissen voor het groot
+festijn dat dit jaar in het laatst van Juli te York gevierd staat te worden. Dan worden er groote historische optochten gehouden;
+in elk opzicht getrouw aan de geschiedenis, en wat kleederdrachten, versieringen en wapenen aangaat uit onbekrompen beurs
+daargesteld.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 464px"><img border="0" src="images/p1909-235-3.jpg" alt="De &raquo;Shambles.&#8221;" width="464" height="357"><p class="figureHead">De &raquo;Shambles.&#8221;</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Laat ik eenige grepen doen uit het program.
+
+</p>
+<p>Het eerste tijdvak, ongeveer 800 jaar van onze jaartelling, opent met een eenvoudig tafereel met plaatselijke voorstellingen.
+De levenswijze van de oorspronkelijke landbewoners wordt in groepen voorgesteld.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 442px"><img border="0" src="images/p1909-235-1.jpg" alt="Bouwvallen van de abdij van St. Mary. &raquo;Aan de Ouse.&#8221;" width="442" height="284"><p class="figureHead">Bouwvallen van de abdij van St. Mary. &raquo;Aan de Ouse.&#8221;</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het tweede tijdvak is dat der romeinen en omvat drie eeuwen.
+
+</p>
+<p>Het derde tijdvak is het Saksische toen het romeinsche Eboracum omgedoopt werd als het Saksische Evferwic.
+
+</p>
+<p>Het vierde vertoont het deensche Iorwik, besloten door een groot christenfeest.
+
+</p>
+<p>Het vijfde geeft York onder de heerschappij der Normandiers, Plantagenet&#8217;s en onder de Lancastersche en Yorksche heerschers.
+
+</p>
+<p>Het zesde behandelt den grooten burgeroorlog.
+
+</p>
+<p>Het zevende en laatste speelt in 1644. (<span lang="en">Trust in God, and keep your powder dry!</span>)
+
+</p>
+<p>Het houden van dergelijke geschiedkundige optochten is thans wel wat de mode in Engeland; maar die mode wordt gevolgd met
+niet te misprijzen ernst, en het voorbereiden wordt daardoor een werk van uitgebreide studie. De Pageant wordt wijd en breed
+aangekondigd; een dier aankondigingen trok bijzonder mijne aandacht, om de spoorwegkaart, die op den omslag gedrukt was, met
+het wel wat opgeschroefde opschrift &#8220;alle wegen gaan naar York!&#8221; Wellicht is het ook eene zijdelingsche herinnering aan de
+bekende zegswijze: alle wegen gaan naar Rome; Rome dat door de Yorkers zoo gaarne hunne jongere zusterstad genoemd wordt!
+
+</p>
+<p>Laten we de heeren te York van 26 tot 31 Juli goed weer toe wenschen!
+
+</p>
+<p>De feestcommissarissen aan hunnen arbeid overlatende zetten we onze wandeling voort en beklimmen de stadsmuren, een bouwwerk
+uit het midden der 14<sup>de</sup> eeuw, gedeeltelijk op de grondslagen der oude romeinsche wallen voortgebouwd. Deze stadsmuren zijn vooral in de latere jaren
+sterk gerestaureerd en steken <span class="pagenum">[<a id="xd0e209" href="#xd0e209">236</a>]</span>daarom tegen hunne omgeving wel wat nuchter af,&#8212;maar dat kan wel niet anders; die nu een 50 tal jaren na ons komen zien de
+muren weer door wind en regen en stof grauw gekleurd en genieten er van; waren ze niet gerestaureerd, dan bestonden ze over
+vijftig jaar wellicht niet meer.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 438px"><img border="0" src="images/p1909-236-1.jpg" alt="Oude brug over de Ouse. (Afgebroken.)" width="438" height="282"><p class="figureHead">Oude brug over de Ouse. (Afgebroken.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>We gaan links om; kruisen de spoorlijn en komen spoedig aan Micklegate-Bar, eene der zes oude stadspoorten, allen merkwaardig
+en mooi. Weldra krijgen we een heerlijk uitzicht op de kathedraal; komen langs de Victoria Bar, en gaan over Bade-Hill, de
+plaats waar een der kasteelen van Willem den Veroveraar stond. Nu over de rivier de Ouse. Links over de rivier naderen we
+het groote kasteel, ook een werk van Willem den Veroveraar, eene verzameling van onderscheiden gebouwen, waarvan het voornaamste
+de Clifford toren is. Deze eerwaardige bouwval is een brandpunt van geschiedkundige herinneringen. Daar werden onder Richard
+1500 Joden vermoord; in den grooten burgeroorlog hielden hier de royalisten onder Francis Clifford, graaf van Cumberland,
+stand. De beroemde kwaker George Fox werd hier eenigen tijd gevangen gehouden. In den toren is eene verzameling van oude pijnigings
+werktuigen, die iemand van den tegenwoordigen tijd eigentlijk niets dan afschuw inboezemen. Het kasteel wordt overigens thans
+tot militaire doeleinden gebruikt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 341px"><img border="0" src="images/p1909-236-2.jpg" alt="De abdij van St. Mary." width="341" height="441"><p class="figureHead">De abdij van St. Mary.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>We gaan op den muur verder, langs Fishergate en Walmgate een merkwaardig middeneeuwsch bouwwerk. Bij den zoogenaamden Red
+Tower verdwijnt de muur, en we volgen de straat tot aan de Layerthorpe brug, waar ze we&ecirc;r begint, om na enkele minuten de
+Monkbar te bereiken; van daar over een geheel gerestaureerd gedeelte tot de Bootham Bar, waar we we&ecirc;r een mooi gezicht krijgen
+op de kathedraal en over de tuinen van de Deanery. We zijn nu bijna aan het einde. Eene heerlijke wandeling is het, die aan
+weerszijden prachtige uitzichten geeft op het oude en nieuwe York.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 385px"><img border="0" src="images/p1909-236-4.jpg" alt="De kathedraal te York. (Zuidelijk front.)" width="385" height="277"><p class="figureHead">De kathedraal te York. (Zuidelijk front.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Reizigers die gaarne oude en vreemde gebouwen zien, kunnen in York te gast gaan. In de Shambles vinden ze straten waarvan
+de huizen groote neiging vertoonen om met de voorgevels van we&ecirc;rszijden tot elkaar te komen, en men uit de bovenverdiepingen
+elkaar over de straat heen, de hand kan reiken. Aan het oostelijk einde van de kathedraal vindt men een fraai oud huis in
+het St. Williams College; men is bezig het te restaureeren. In het St. Anthony hospitaal is een prachtig houten dak, en in
+de Guild Hall vindt men enkele fraaie eiken houten pijlers.
+
+</p>
+<p>Dat alles zag ik gedurende een tweedaagsch verblijf te York, in de snipper uurtjes tusschen de bezigheden. En met groote voldoening
+en met het voornemen om de kennismaking te hernieuwen en dan verder in Yorkshire rond te kijken. De kusten moeten prachtig
+zijn, rijk aan stoute en grillige rotspartijen; de dalen der Tees, Swaledale en Wensleydale moeten buitengewoon lief zijn,
+en de wandeling langs die riviertjes, vooral langs de Tees, tot aan haren oorsprong in <span class="pagenum">[<a id="xd0e234" href="#xd0e234">237</a>]</span>de Cimbrische bergen moet van niet ge&euml;venaarde bekoorlijkheid zijn.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 323px"><img border="0" src="images/p1909-236-3.jpg" alt="De poorten van York." width="323" height="547"><p class="figureHead">De poorten van York.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Nog eene opmerking van anderen aard. Yorkshire werd ook een tijd bewoond door Saksers, en wel door dezelfde stammen, als zich
+in ons land in Friesland vestigden. Daar van kan men in beider volkstaal sporen vinden. De Friezen hadden indertijd een shibboleth,
+waaraan zij elkaar herkenden als behoorende tot denzelfden zuiveren stam. In het boerenfriesch, zooals hier gewoonlijk die
+oude taal zeer ten onrechte genoemd wordt, kan ik u dat herkenningswoord niet we&ecirc;rgeven, maar in het hollandsch luidt het:
+Brood, boter en groene kaas; die dat niet zeggen kan is geen echte fries. Welnu! in Yorkshire heeft men hetzelfde, met eene
+maar weinig gewijzigde uitspraak. Het heet daar: Brood, boter en groene kaas, die dat niet zeggen kan is niet goed Halifax
+en niet goed friesch. Waarom zij hier friesch zeggen en niet bijv.: Yorkshire of Saxon is mij niet duidelijk. Halifax was
+in het tijdperk der Saksers de hoofdstad van het landschap.&#8212;Aangaande ditzelfde punt werd mij ook eens medegedeeld, dat in
+het begin der 19<sup>de</sup> eeuw een geleerde engelschman voor taalstudi&euml;n Friesland bezocht. Hij reisde met zijn knecht. Bij eene friesche familie ten
+platten lande op bezoek zijnde, werd de knecht in de keuken gelaten, en toen in den loop van den avond de engelschman eens
+in de keuken ging hooren, hoe zijn knecht het stelde met de taal, onder die vreemde menschen, antwoordde de man hem &#8220;Best
+mijnheer! alle menschen hier spreken plat Yorkshire!&#8221;
+
+</p>
+<p>Er bestaat dus van oudsher stamverwantschap tusschen friezen en Yorkshire&#8217;s.
+
+
+
+
+</p>
+</div>
+<div class="div1">
+<h2 class="normal">Het passiespel op de Marquesaseilanden.</h2>
+<p>De roem van de passiespelen te Oberammergau is door de heele wereld verbreid, en waar ook maar een kerk is opgericht of een
+kapel, waar ook zendingsposten te vinden zijn, daar is wel nu en dan een rondreizend leeraar opgetreden, die voor de verbaasde
+gemeente in woord en beeld of met behulp van stereoscoop of kinematograaf voor oogen stelde, hoe in dat bovenbeiersch Alpendal
+eenvoudige boeren de levens- en lijdensgeschiedenis van den Heiland en Verlosser voorstellen. Er zal wel geen enkele vertooning
+van dien aard zoo bekend wezen als die, welke alle tien jaren te Oberammergau terugkeert.
+
+</p>
+<p>Ook over andere kerkelijke plechtigheden, over grootsche optochten en grootsche processies, die men in Itali&euml; kan zien, over
+tooneelvoorstellingen, aan den bijbel ontleend, gehouden in spaansche en zuid-amerikaansche schouwburgen, is in alle talen
+gesproken en geschreven; maar over het passiespel van de fransche zending op het eiland Hiwaoa in de Stille Zuidzee, een van
+de groep der Marquesaseilanden, is nog weinig tot de buitenwereld doorgedrongen.
+
+</p>
+<p>Interessant is daarom wat de heer Arthur Abrecht uit New York daarover in &#8220;<span lang="de">Ueber Land und Meer</span>&#8221; dezer dagen meedeelde. Hij zegt, dat waarschijnlijk niet meer dan een dozijn blanken zich er op kunnen beroemen, ooggetuigen
+van dit belangwekkend schouwspel geweest te zijn. In Frankrijk, waarheen in de berichten van de zendingsposten er melding
+van kan zijn gemaakt, weet men, dat daar ergens in het zuidelijkste Zuiden van den Stillen Oceaan, verweg in de buurt van
+Australi&euml;, wilden, kannibalen misschien wel, een zoogenaamd passiespel opvoeren; maar overigens is de roem van de merkwaardige
+plechtigheid niet buiten de koraalriffen doorgedrongen, die de rotsachtige oevers van Hiwaoa omzoomen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 355px"><img border="0" src="images/p1909-237.jpg" alt="Rauga in de rol van Pontius Pilatus." width="355" height="720"><p class="figureHead">Rauga in de rol van Pontius Pilatus.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>En toch wordt er nu al bijna vijftig jaren met Paschen een passiespel opgevoerd. Katholieke zendelingen zijn er mee begonnen,
+en bij de eerste voorstellingen waren ook zij de dragers der rollen. Van de verschillende zendingsposten op de eilanden in
+de buurt kwamen ze over; een ware vloot van koopvaardijschepen, voor het doel met opzet gehuurd, verzamelde zich om Hiwaoa,
+en nadat de stille week voorbij was, gingen de predikers weer heen, ieder naar zijn moeilijk werk, blij, een zaad te hebben
+uitgestrooid, waarvan ze zich wel wat goeds voorspelden, maar waarvan ze toch niet wisten, hoe de oogst zou uitvallen.
+
+</p>
+<p>De gedachte, die de zendelingen had bewogen, aan de wilde, donkerkleurige menschen het leven van Jezus in beeld voor te stellen,
+was eenvoudig de opvolging <span class="pagenum">[<a id="xd0e269" href="#xd0e269">238</a>]</span>der leer, dat aanschouwingsonderwijs meer goed doet dan enkel woorden, en dat men door het oog meer leert dan door het oor.
+Al spoedig kon men enkele kleinere rollen laten bezetten door inboorlingen, tot belooning voor hun overgang tot het Christendom.
+Het duurde daarna niet lang, of ook de grootere rollen konden door de wilden worden gespeeld, en de zendelingen konden er
+zich toe bepalen, r&eacute;gisseurs, koorleiders en costumiers te leveren.
+
+</p>
+<p>Toen eerst bleek, welk groot succes men met deze voorstelling bereikte, hoe voortreffelijk ze haar doel vervulde, door in
+eenvoudige, primitieve beelden de geschiedenis van den timmermanszoon van Nazareth nader te brengen tot het hart en het verstand
+van de wilden. En zelfs nog tegenwoordig, nu de menschen al zooveel jaren gewend zijn aan den jaarlijkschen terugkeer van
+de plechtige feestelijkheid, is de moreele werking merkbaar.
+
+</p>
+<p>Het passiespel wordt thans nog op hetzelfde tooneel opgevoerd, waarop de zendelingen indertijd optraden. Het is een soort
+van natuurlijk amphitheater midden in de kolonie van hutten, die het dorp Hiwaoa vormt en die rondom den katholieken zendingspost
+is gelegen. De gebouwen der zending, lage huizen van koraalsteen en gegalvaniseerd ijzer, vormen twee kanten van een vijfhoekig
+plein. Aan twee andere kanten staan dicht opeen rijen vijgenboomen en broodboomen, ware reuzen, waarvan de ver in het rond
+afhangende takken samen met de knoestige, over den grond kruipende wortels een bijna massief houten terras vormen. Honderden
+toeschouwers vinden er gemakkelijk plaats. Daarbij gaat het juist zoo toe als in de beschaafde wereld. De deftigen zitten
+in het parterre; de inboorlingen klimmen in de takken en kijken van die &#8220;galerij&#8221; uit naar het wondere spel. Het tooneel zelf
+is een vastgestampt stuk land, waarlangs op den voorgrond en aan welks beide zijden zich een stroomend beekje met kristalhelder
+water kronkelt, waarvan de golfjes in het zonlicht glinsteren met lichtjes, die het voetlicht op het tooneel kunnen vervangen.
+
+</p>
+<p>Achter het tooneel verrijst een met klimplanten begroeide rotswand, die zoo steil is, dat de r&eacute;gisseur op dit tooneel niet
+licht iemand &#8220;door het midden&#8221; zal laten opkomen. Links heet de in een halven kring om het tooneel stroomende beek Boventarula,
+rechts heet ze Benedentarula, en de tusschen de coulissen op hun &#8220;woord&#8221; wachtende medespelenden zijn voor de blikken der
+toeschouwers verborgen door hooge broodboomen, die aan weerszijden tot het water reiken.
+
+</p>
+<p>Voor de muziek zorgt een orgel, dat zijn ouderdom noch tracht te verbergen, noch weg te cijferen en een klagelijk geluid laat
+hooren, als de vingers van den zendeling of van een zendelinge over de vergeelde toetsen glijden; dan een klarinet en een
+aantal tamtams of trommen van uitgeholde boomstammen, waar men zoo aandoenlijk op kan trommelen, dat men de tranen er van
+in de oogen krijgt. Onder de door dit orkest voortgebrachte tonen der Marseillaise gaat het gordijn omhoog voor het eerste
+tooneel &#8220;Christus en de kinderen&#8221;. Dat is natuurlijk slechts figuurlijk gesproken, want een gordijn heeft men op Hiwaoa niet.
+Als de opvoering begint, komt Christus, een pikzwarte Christus, eenvoudig van den kant der Boventarula op het tooneel, de
+kinderen duiken achter de broodboomen vandaan aan den kant der Benedentarula op en ze ontmoeten elkaar midden op het tooneel.
+
+</p>
+<p>Dan legt de Christus ieder de hand op het zwarte hoofdje en naar de Benedentarula trekt hij af met de kleinen achter zich
+aan. Evenmin als een gordijn heeft men blanketsel noodig<span class="corr" id="xd0e281" title="Bron: ,">.</span> De kinderen spelen in het meer of minder complete toilet, waarin men ze dagelijks op den weg kan zien. Voor Jezus speelt
+een inboorling, wiens naam Lurau is. Lurau gaat door voor den behendigsten parelduiker en haaivisscher op de Marquesaseilanden.
+Als hij zijn lang krullend haar flink in de olie heeft gezet en glad gemaakt heeft, zijn baard heeft verzorgd, maakt de forsche
+zwarte man in zijn lang en slepend kleed van sneeuwwit mousseline eerder den indruk van een Christus dan veel vertooners van
+den Heiland, die men in de passiespelen in Zuid-Amerika ziet optreden.
+
+</p>
+<p>De Europeaan, die van kindaf gewend is, zich de lichtgestalte van den Verlosser op zijn wijze voor te stellen, wordt in zijn
+illusie wreed gehinderd, als daar de goede Lurau met een stralenkrans op zijn geoliede haren verschijnt, een ornament, dat
+hij blijkbaar met veel moeite en geduld uit een blik van cakes heeft uitgesneden. Want Christus moet een stralenkrans hebben,
+redeneeren de zwarten, en dien moet men zien, want heeft hij dien ook niet op alle plaatjes, die in de kerk, de kapel en de
+school hangen? Daarom hebben ook de zendelingen die concessie gedaan, en Lurau draagt zijn glinsterenden, vergulden blikken
+ring in het haar. Tijdens de week van den Goeden Vrijdag, zoolang de passiespelen duren, is de voorsteller van Christus op
+het tooneel en in het dagelijksche leven waardig en deftig, een waar model van deugd; later is hij.... nu, net als al zijn
+zwarte broeders en zusters.
+
+</p>
+<p>Het tweede tooneel stelt de boete van Magdalena voor. Deze dame komt in een lichtroode &#8220;holokau&#8221;, dat is een licht, los en
+eenvoudig huiskleed, op het tooneel (rood om haar zondigheid zinnebeeldig voor te stellen) van den Boventarulakant. Ze ziet
+Christus, die in een nis van den rotsachtergrond uitrust, werpt zich voor hem neer, om haar boetvaardigheid te toonen. Christus
+staat op, heft de knielende omhoog en brengt plotseling een sneeuwwitte &#8220;holokau&#8221;, die een goede Voorzienigheid met opzet
+voor dit doel ergens in de plooien van zijn gewaad verborgen heeft, te voorschijn, en zegent de boetvaardige zondares, reikt
+haar het witte gewaad over, en zij trippelt met een breeden grijns op het vetglanzige gezicht naar den Benedentarulakant,
+verwisselt achter den beschermenden stam van een zwaren broodboom in een oogenblik haar kleeding, en het tooneel eindigt daarmee,
+dat Magdalena aan den bovenkant verdwijnt, van geluk stralend in haar sneeuwwit gewaad, vrij van alle zonde en schuld. Deze
+rol wordt bijna ieder jaar door een andere inboorlinge gespeeld.
+
+</p>
+<p>Voor het tooneel van het Heilig Avondmaal heeft men zich noch Leonardo da Vinci&#8217;s schilderij ten voorbeeld genomen, noch dat
+van een anderen meester, en het gevolg is, dat het Avondmaal op Hiwaoa ook zeer wezenlijk verschilt van de gewone opvatting.
+<span class="pagenum">[<a id="xd0e290" href="#xd0e290">239</a>]</span>Ja, er wordt zelfs niet in zoo ver naar historische getrouwheid gestreefd, dat het maal aan een tafel wordt gebruikt. Op den
+grond van het tooneel zet men op een &#8220;tafellaken&#8221; van bananenbladeren een, wat de hoeveelheid betreft, koninklijk maal neer,
+bestaande uit broodvruchten, bananen, pataten en kokosnoten. Ieder gaat zitten als een Turk met gekruiste beenen en nuttigt
+zwijgend en met veel ijver zooveel van de opgehoopte voorraden, als hij binnen vijf minuten vermag in te nemen. Dan eerst
+begint men te spreken.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 323px"><img border="0" src="images/p1909-239.jpg" alt="Maria Magdalena na hare boete." width="323" height="720"><p class="figureHead">Maria Magdalena na hare boete.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Als het &#8220;Avondmaal&#8221; voorbij is, wordt het overschot eenvoudig in de daarvoor als voorbeschikte Tarula geworpen, die dan ook
+zoo vriendelijk is, het in snellen loop weg te voeren. Daarna volgt de voetwassching van de jongeren. Lurau waadt in de rivier,
+zorgvuldig er op lettend, dat zijn kleed niet nat wordt; hij gaat op een steen zitten, en de een na den ander treden zijn
+leerlingen op hem toe en ieder laat zich door zijn Heer en Meester met een stuk zeep en een harden, van het buitenomhulsel
+eener kokosnoot vervaardigden borstel beide voeten behoorlijk afwrijven.
+
+</p>
+<p>Het meest realistische, het aangrijpendste tableau van alle passiespelen, onverschillig waar ze worden opgevoerd, is het tooneel
+&#8220;Christus geneest de melaatschen&#8221;, zooals dat op Hiwaoa wordt gegeven. Want hier treden in dit tooneel werkelijke leprozen
+op. In de eerste tijden der passiespelen liet men ook deze rollen door gezonden spelen; maar het is aan de overredingskunst
+der zendelingen nooit gelukt, de arme kerels te overtuigen, dat het beter was, zich aan dat gebruik te houden, hoewel er waarlijk
+geen gebrek is aan melaatschen, die naar genezing verlangen. Want wat ze op het tooneel zien, is voor hen Evangelie; wat daar
+gebeurt is voor hen het leven; ze vergeten, dat in het sneeuwwitte gewaad van den Heiland hun vriend Lurau is gestoken; ze
+zien enkel Jezus. Als ze aanschouwen, hoe hij de melaatschen geneest, hoe ze zich opheffen uit de ellende en hem juichende
+omringen, dan vragen ze, waarom, als de man zoo&#8217;n wonderkracht heeft, gezonden te genezen, die het toch in het geheel niet
+noodig hebben, terwijl er zooveel zieken geholpen zouden kunnen worden? Met die beschouwing wendden zich eenige lepralijders
+op een dag tot de zendelingen, en dezen wisten, als ze niet de geheele werking en de groote bekoring van het passiespel wilden
+te niet doen, geen anderen uitweg, dan dat ze overeenkwamen, bij de volgende opvoering een half dozijn lepralijders, van wie
+een besmetting nog het minst viel te verwachten, te laten meespelen.
+
+</p>
+<p>De vrome waan moet naar de mededeelingen van de zendelingen bij eenige zieken maanden van te voren ware wonderen hebben uitgewerkt,
+zoodat hun toestand veel verbeterde. En sedert zoo een paar van die ongelukkigen door hun deelneming aan het passiespel hun
+leven met een paar weken of maanden verlengd hebben gezien, hebben de zendelingen niet meer den moed, aan de leprozen, die
+zich aanmelden, het optreden in dit tooneel te verbieden. Tegenwoordig komen ze in zoo grooten getale toegestroomd, dat men
+genoodzaakt is, ze in verschillende afdeelingen te splitsen en elke afdeeling op een anderen avond te laten optreden. Overigens
+verzekert ook de zendingsarts, dat sinds de invoering van dit zonderlinge gebruik de sterfte onder de melaatschen op het eiland
+merkbaar geringer is geworden en dat tot nu toe door de altijd toch bedenkelijke toenadering tusschen melaatschen en gezonden
+geen ernstige gevolgen zijn ontstaan. Daartoe zal ook wel de kunst van den dokter het hare hebben bijgedragen, want bij voorbeeld
+moet de goede Lurau zich na iedere opvoering onderwerpen aan een kuur, waarbij hij met formalin duchtig wordt doorgerookt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 355px"><img border="0" src="images/p1909-240.jpg" alt="Johannes de Dooper, in het kostuum van zijn rol." width="355" height="720"><p class="figureHead">Johannes de Dooper, in het kostuum van zijn rol.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Een der belangwekkendste karakters van de passiespelen is Judas. Van het eerste begin af was het het streven van de zendelingen,
+aan de inboorlingen de goede en de minder goede eigenschappen der handelende personen zoo drastisch mogelijk voor te stellen.
+Met dat doel heeft men dikwijls voor Judas Ischariot een bekenden misdadiger laten optreden. Die apostel des Heeren moet dan
+ook in de meeste gevallen zijn naam en karakter alle eer aan hebben gedaan en niet minder dan zes acteurs voor deze rol moeten
+beproefd hebben, de beurs met de dertig zilverlingen&#8212;in dit geval mexicaansche zilveren dollars, die op het eiland als munt
+gelden&#8212;te doen verdwijnen. Om de verdere spelers van de rol niet in verzoeking te brengen, hebben de zendelingen een probaat
+middel toegepast, want tegenwoordig verschachert op Hiwaoa Judas Ischariot zijn Heer voor de in de beurs geborgen scherven
+van een gebroken koffiekopje of van een of ander oud stuk aardewerk. Voor vier jaren <span class="pagenum">[<a id="xd0e310" href="#xd0e310">240</a>]</span>hadden ze een Judas, een zekeren John Bascard, zoon van een australischen koopman en een inboorlinge, die juist in de strafkolonie
+een tijd moest vertoeven, omdat hij een parelvisscher had bestolen. Deze apostel van Jezus maakte van de hem geboden tijdelijke
+vrijheid op die wijze gebruik, dat hij op den tweeden avond der passiespelen in het onbewaakte zendingshuis inbrak, alles
+stal, wat hem het meenemen waard leek, zich met de actrice van de Magdalena in een roeiboot naar een in de baai voor anker
+liggend koopvaardijschip begaf, daar den waker, die alleen aan boord was, in het water gooide, en daarna met zijn Magdalena,
+zijn gestolen buit en het schip, dat hij geheel alleen bestuurde, naar een ander eiland vluchtte, terwijl het passiespel met
+twee plaatsvervangers voor de bedoelde rollen moeilijk ten einde werd gebracht.
+
+</p>
+<p>De rol van Pontius Pilatus wordt sedert twintig jaren door een oud dorpshoofd, Rauga, gespeeld. Zijn costuum bestaat uit een
+met glinsterende knoopen bezetten uniformrok, een broek en een cylinderhoed. De wapenrok en de cylinder hebben, hoe belachelijk
+de combinatie ook is, hun reden van bestaan en beter zou Pontius Pilatus op Hiwaoa moeilijk kunnen zijn uitgedost. Want de
+zendeling en de fransche soldaat zijn de verhevenste persoonlijkheden, die de wilde zich kan voorstellen. Iets hoogers bestaat
+er absoluut niet. Dus welk een geweldig heerscher moet diegene wezen, die de kenmerken van deze beide grootmachten mag dragen.
+Vandaar de rok van den soldaat en de hooge hoed van den zendeling. En deze combinatie maakt op het kinderlijke gemoed der
+inboorlingen dieperen indruk dan de toga, de met den romeinschen adelaar gekroonde helm of welk ander eereteeken, dat Pilatus
+kan hebben gedragen, ook zou hebben kunnen maken. De zwarte broeder, die Johannes den Dooper voorstelt, moet zich met een
+iets eenvoudiger uitmonstering tevreden stellen, namelijk met den cylinderhoed, omdat hij immers net als de zendelingen doopt,
+en een afgedragen gekleede jas. Voor het overige draagt deze Johannes, die er inderdaad zoo uitziet, alsof hij van sprinkhanen
+en wilden honig leeft, een lendendoek. Voil&agrave; tout.
+
+</p>
+<p>Ruth Ingalls, sinds drie jaren de tooneelspeelster, die de moeder van Jezus, Maria, voorstelt, is een half blank meisje, wier
+afstamming onbekend is. Ze heeft de gestalte van een Juno, het gelaat van een Helena en de manieren van een groote dame. Haar
+wijze van optreden is onweerstaanbaar, innig bekoorlijk. Ruth is ongeveer vijf-en-twintig jaar oud, vijftien jaren jonger
+dan Lurau, wiens moeder ze voorstelt, en ze is sinds haar tiende jaar, toen een orkaan haar met het wrakhout van een kustschoener
+van Tahiti aan het strand van een der eilanden wierp, de bijzondere beschermelinge en ook lieveling der zendelingen. Wie en
+wat ook haar ouders geweest zijn, de pleegouders van Ruth <span class="corr" id="xd0e316" title="Bron: Ingals">Ingalls</span> hebben het haar aan een goede opvoeding niet laten ontbreken; ze is ook een goede Christin, en haar onvermoeid werken in
+de school van de zending is voor de zendelingen oneindig veel waard. Ruth&#8217;s vertolking van de rol der Moeder Gods moge een
+weinig na&iuml;ef wezen, maar is bijzonder krachtig van werking op de toeschouwers, en haar optreden is feitelijk het eenige bij
+de geheele opvoering, waar men ook maar bij benadering den naam van kunst aan zou kunnen geven.
+
+
+
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/o1909-240.gif" alt="Ornament." width="192" height="17"></div><p>
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div class="transcribernote">
+<h2>Colofon</h2>
+<h3>Beschikbaarheid</h3>
+<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give
+it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<h3>Codering</h3>
+<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde
+van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn
+gemarkeerd met het corr-element.
+
+</p>
+<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met &#8220;. Geneste
+dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens.
+
+</p>
+<h3>Documentgeschiedenis</h3>
+<ol class="lsoff">
+<li>2008-12-25 begonnen.
+
+</li>
+</ol>
+<h3>Externe Referenties</h3>
+<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links voor u niet werken.</p>
+<h3>Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table width="75%">
+<tr>
+<th>Bladzijde</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e128">234</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e140">234</a></td>
+<td width="40%">geverwd</td>
+<td width="40%">geverfd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e281">238</a></td>
+<td width="40%">,</td>
+<td width="40%">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a class="pageref" href="#xd0e316">240</a></td>
+<td width="40%">Ingals</td>
+<td width="40%">Ingalls</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of York, by G. Bosch
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK YORK ***
+
+***** This file should be named 27628-h.htm or 27628-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/7/6/2/27628/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/27628-h/images/ii1909-233.gif b/27628-h/images/ii1909-233.gif
new file mode 100644
index 0000000..81e291e
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/ii1909-233.gif
diff --git a/27628-h/images/o1909-240.gif b/27628-h/images/o1909-240.gif
new file mode 100644
index 0000000..cb356a0
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/o1909-240.gif
diff --git a/27628-h/images/p1909-233.jpg b/27628-h/images/p1909-233.jpg
new file mode 100644
index 0000000..dc13140
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-233.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-234-1.jpg b/27628-h/images/p1909-234-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2edc131
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-234-1.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-234-2.jpg b/27628-h/images/p1909-234-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..12f995f
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-234-2.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-234-3.jpg b/27628-h/images/p1909-234-3.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2a4219f
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-234-3.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-235-1.jpg b/27628-h/images/p1909-235-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..18f143d
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-235-1.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-235-2.jpg b/27628-h/images/p1909-235-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6161abe
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-235-2.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-235-3.jpg b/27628-h/images/p1909-235-3.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1f4a270
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-235-3.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-236-1.jpg b/27628-h/images/p1909-236-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..8a3dce8
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-236-1.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-236-2.jpg b/27628-h/images/p1909-236-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a7d9a47
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-236-2.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-236-3.jpg b/27628-h/images/p1909-236-3.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3572df5
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-236-3.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-236-4.jpg b/27628-h/images/p1909-236-4.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4c3228e
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-236-4.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-237.jpg b/27628-h/images/p1909-237.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c70ece5
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-237.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-239.jpg b/27628-h/images/p1909-239.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0d7f145
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-239.jpg
diff --git a/27628-h/images/p1909-240.jpg b/27628-h/images/p1909-240.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b67ab35
--- /dev/null
+++ b/27628-h/images/p1909-240.jpg
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..c218a8c
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #27628 (https://www.gutenberg.org/ebooks/27628)