initial commit of ebook 27301HEADmain

1 files changed, 6109 insertions, 0 deletions

diff --git a/27301-0.txt b/27301-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..857befe
--- /dev/null
+++ b/27301-0.txt
@@ -0,0 +1,6109 @@
+The Project Gutenberg EBook of Short stories from Syros, by Emmanuel Roidis
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Short stories from Syros
+
+Author: Emmanuel Roidis
+
+Release Date: March 10, 2012 [EBook #27301]
+First Posted: November 20, 2008
+
+Language: Greek
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SHORT STORIES FROM SYROS ***
+
+
+
+
+Produced by Sophia Canoni
+
+
+
+
+
+
+Note: The Table of contents is not included in the book. It has
+been created to help the reader.  Numbers in parenthesis relate
+to the footnotes that have been transferred at the end of the book.
+The tonic system has been changed from polytonic to monotonic.
+The spelling of the book has not been changed otherwise.
+
+Σημείωση: Ο πίνακας περιεχομένων δεν υπάρχει στο βιβλίο.
+Δημιουργήθηκε προς διευκόλυνση του αναγνώστη.  Οι αριθμοί σε
+παρένθεση αφορούν στις σημειώσεις που έχουν μεταφερθεί από
+το τέλος κάθε σελίδας στο τέλος του βιβλίου. Ο τονισμός έχει αλλάξει
+από πολυτονικό σε μονοτονικό. Κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η
+ορθογραφία του βιβλίου.
+
+
+
+ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ
+
+
+
+Βιογραφικόν σημείωμα                                         [1]-[16]
+Κεφάλαιο Α’ Καταγωγή και οικογένεια Εμμ. Ροΐδου              [17]-[38]
+Κεφάλαιο Β’
+  Ο βίος τον Εμμανουήλ Ροΐδου
+   Ι. Τα έτη της παιδικής και νεανικής ηλικίας. —  Η
+      μετάφρασις Του «Οδοιπορικού»                           [39]-[45]
+  ΙΙ. Η εν Αθήναις οριστική εγκατάστασις. — «Η
+      Πάπισσα  Ιωάννα».                                      [46]-[75]
+ ΙΙΙ. Από της «Παπίσσης» εις τον «Ασμοδέον»
+      (1866 — 1875)                                            [76]-[94]
+ ΙV. Τα έτη του αγώνος. — Ο «Ασμοδαίος» και η
+       πολιτική. — Ο  «καυγάς» περί συγχρόνου Ελληνι-
+       κής ποιήσεως. — Η Εθνική  Βιβλιοθήκη.                  [95]-[112]
+   V.Τα έτη της μεγάλης παραγωγής. — Αι επιθεωρή-
+      σεις της «Ώρας» και η άλλη κριτική και δημοσι-
+     ογραφική δράσις. — Ο  Ροΐδης μεταφραστής. — Ο
+     Ροΐδης διηγηματογράφος. — Το γλωσσικόν
+     ζήτημα  και τα «Είδωλα».                                [113]-[129]
+ VI. Η Δύσις                                                 [130]-[139]
+Παράρτημα
+ΣΥΡΙΑΝΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ
+Ψυχολογία Συριανού συζύγου.
+Ιστορία ενός σκύλου                                          [140]
+Ιστορία μιας γάτας.                                          [141]-[142]
+Το ξεστούπωμα.
+Το παράπονο του νεκροθάπτου.
+Ιστορία ορνιθώνος.
+
+
+
+
+ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ
+ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ
+ΦΕΞΗ
+
+
+
+
+ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΡΟΪΔΟΥ
+ΕΡΓΑ
+
+ΣΥΡΙΑΝΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ
+
+ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ
+Δ. ΠΕΤΡΟΚΟΚΚΙΝΟΥ και Α. Μ. ΑΝΔΡΕΑΔΟΥ
+
+
+
+-Εμμ. Ροΐδης (βιογραφικόν σημείωμα Α. Ανδρεάδου).
+-Ψυχολογία Συριανού συζύγου.
+-Ιστορία ενός σκύλου.
+-Ιστορία μιας γάτας.
+-Το ξεστούπωμα.
+-Το παράπονο του νεκροθάπτου.
+-Ιστορία ορνιθώνος.
+
+
+
+ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ
+ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΦΕΞΗ
+1911
+
+
+
+ΒΑΣΙΛΙΚΟΝ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΝ
+ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΧΙΩΤΗ ΓΛΑΣΤΩΝΟΣ 4
+
+
+
+[ΕΙΚΟΝΑ: ΕΜΜ. ΡΟΪΔΗΣ ΕΙΣ ΕΦΗΒΙΚΗΝ ΗΛΙΚΙΑΝ]
+
+
+
+
+
+ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΡΟΪΔΗΣ
+(ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟΝ ΣΗΜΕΙΩΜΑ)
+
+
+
+Δια του παρόντος τόμου άρχεται η έκδοσις των Έργων του Εμμανουήλ
+Δ. Ροΐδου. Η συστηματική συλλογή των έργων του συγγραφέως της
+«Παπίσσης» το μεν εξαντληθέντων, το δε εγκατεσπαρμένων, διά να μη
+είπω τεθαμμένων, εν παντοίοις περιοδικοίς, ημερολογίοις και
+εφημερίσι, ανταπεκρίνετο εις γενικήν απαίτησιν, διότι ολίγοι είναι
+οι μη αισθανόμενοι την ανάγκην να γνωρίσωσι κάπως αρτιώτερον το
+έργον του δικαίως λογιζομένου ως του μεγαλειτέρου νεωτέρου έλληνος
+κριτικού και λογογράφου (1). Προβαίνοντες όμως, τη προθύμω και
+αμερίστω αρωγή μεγάλου και φιλοπροόδου εκδοτικού οίκου, εις την
+ανά χείρας έκδοσιν, ο κ. Δημήτριος Πετροκόκκινος και εγώ,
+ωρμήθημεν και εξ άλλου συναισθήματος, οικογενειακής δηλονότι
+ευλαβείας, officii pietatis, προς τον θανόντα εξάδελφον και θείον.
+Όντως κρύφιος, αλλά βαθύς πόθος του Εμμανουήλ Ροΐδου υπήρξε
+πάντοτε να ίδη συνειλεγμένα τα έργα, άτινα μετά τόσης αγάπης και
+επιμελείας είχε φιλοτεχνήση και ων η δημοσίευσις θα κατεδείκνυε
+την ποικιλίαν της παραγωγής του, την ενότητα των διεπουσών τας
+κρίσεις του γενικών ιδεών, προ παντός δε ότι υπήρξε χρονολογικώς ο
+πρώτος μεριμνήσας εν τω πεζώ λόγω περί ύφους και καλιλογίας (2),
+ως και ο πρώτος συστηματικώς εισηγηθείς τας νέας περί ποιήσεως και
+γλώσσης ιδέας.
+
+Δια τούτο από του 1885, κατ' εποχήν δηλαδή, καθ' ην ουδέ καν το
+ήμισυ των όσων αφήκεν είχε παραγάγη (3), έδωκε προθύμως (4) εις
+τον τελειόφοιτον Δ. Σταματόπουλον την άδειαν να εκδώση τα «Πάρεργα
+του», ων δυστυχώς μόνον τον έτερον των δύο τόμων ους υπέσχετο
+ετύπωσεν ο εκδότης. Βραδύτερον δε η ιδέα της συλλογής των «Απάντων
+του» δεν έπαυσαν απασχολούσα αυτόν, ως δεικνύει και σημείωμά τι
+των από του 1885 και εντεύθεν τήδε κα κείσε διασπαρέντων
+μικροτέρων του έργων, όπερ ανεύρον εν μέσω των χαρτιών του. Αλλά
+τας μεν δαπάνας πολυτόμου συλλογής ο Ροΐδης δεν ηδύνατο φευ! πλέον
+ν' αναλάβη. Εξ άλλου δεν έστεργε ν' αποταθή εις τον φιλικώτατα
+προς αυτόν διατεθειμένον Γρηγόριον Μαρασλήν, διότι, ως αυτός μοι
+έλεγεν εφρόνει ότι προορισμός και όρος επιτυχίας της Βιβλιοθήκης
+ήτο να γνωρίζη μόνον εις το Ελληνικόν κοινόν είτε ξένα
+αριστουργήματα, είτε ελληνικά πρωτότυπα έργα (5).
+
+Οπωσδήποτε λυπηρόν είναι ότι δεν ηδυνήθη αυτός ο ίδιος να εκδώση
+τα «Άπαντα» του· λεπτολόγος και αυστηρός διά τον εαυτόν του, όσον
+και δια τους άλλους, θα εφρόντιζε εν τη επιμελεί αναθεωρήσει, εις
+ην αναμφιβόλως θα υπέβαλε τα έργα του, ν' αποφύγη επαναλήψεις
+σκέψεων ή εκφράσεων, αίτινες είναι αναπόφευκτοι εις παραγωγήν
+εκταθείσαν επί τεσσαράκοντα έτη και εν πολλοίς δημοσιογραφικήν.
+
+Τας μικράς ταύτας «redites» θα συγχωρήση ο αναγνώστης
+αναλογιζόμενος ότι τοιούτοι ανευρίσκονται εις πάσαν άφθονον
+παραγωγήν φιλολογικήν ή καλλιτεχνικήν όπως πείθουσιν ημάς κάλλιον
+παντός άλλου αι από τινος συχνάκις γενόμενοι ειδικαί εκθέσεις των
+έργων τούτου ή εκείνου των μεγάλων ζωγράφων.
+
+Λυπηρότερα είναι τα εκ του θανάτου του συγγραφέως οφειλόμενα μικρά
+της παρούσης συλλογής χάσματα. Παρ' όλας τας προσπαθείας μας, παρ'
+όλας ιδίως τας μεθοδικωτάτας και μακροτάτας ερεύνας του κ.
+Πετροκοκκίνου, παρ' όλην την συνδρομήν πολλών λογίων, ιδία δε του
+κ. Κωστή Παλαμά, δεν κατωρθώσαμεν να εύρωμεν απαξάπαντα τα έργα
+του συγγραφέως των «Ειδώλων». Υπάρχουν δύο τρία διηγήματα καί τινα
+άρθρα, ων την ύπαρξιν γνωρίζομεν είτε εκ σημειώσεων του συγγραφέως
+είτε άλλοθεν και άτινα, καίτοι δι' ανοικτής επιστολής εις πλείστας
+εφημερίδας ευγενώς καταχωρισθείσης, ονομαστί ανεζητήσαμεν, εστάθη
+αδύνατον να εύρωμεν. Ευτυχώς πρόκειται περί έργων δευτερευόντων,
+υπάρχει δ' ελπίς μέχρι τέλους της παρούσης πολυτόμου εκδόσεως ν'
+ανευρεθώσι τα ζητούμενα.
+                             * *
+                              *
+Έκδοσις ως η ανά χείρας υποθέτει και πρόλογον περί του βίου και
+των έργων του συγγραφέως. Δυστυχώς η Οικονομική Επιστήμη, εις ην
+από ετών
+αφιερώθη ο γράφων, είναι ήκιστα κατάλληλος προπαίδεια διά την
+κρίσιν έργου καθαρώς καλλιλογικού και λογοτεχνικού, οίον τυγχάνει
+το του Ροΐδου. Θα ήτο δ' όντως ήκιστα κατάλληλος τρόπος εκφράσεως
+ευλαβείας προς την μνήμην ανδρός απεχθανομένου την αναρμοδιότητα
+να επιληφθώμεν ημείς τοιαύτης κριτικής εργασίας. Έτι δε
+περισσότερον θα επικραίνετο η σκιά του αν έβλεπε συγγενή, προς ον
+πάντοτε τόσην έδειξε στοργήν, αυτοσχεδιάζοντα προς τιμήν του έν
+των ουχί αγνώστων παρ' ημίν χυδαίων εκείνων αναμνηστικών μνημείων,
+των υπενθυμιζόντων τους κακοζηλοτέρους «Βίους μετ' εγκωμίων» των
+Βυζαντινών.
+
+Άλλως περί του έργου του Ροΐδου ολίγα, πλην άριστα,
+εδημοσιεύθησαν· όθεν παραπέμπων εις τα επί τω θανάτω του γράφοντα
+άρθρα των κ.κ. Παλαμά και Κακλαμάνου (6), εις τας δύο μακράς
+μελέτας του κ. Ξενοπούλου (7) και εις την περί «Ειδώλων» μελέτην
+του Κρουμβάχερ (8), έρχομαι αμέσως εις τον βίον του συγγραφέως.
+
+Εν Αγγλία, τη χώρα εν η κατ' εξοχήν ανθεί το φιλολογικόν τούτο
+είδος, αι βιογραφίαι, συντάσσονται σχεδόν πάντοτε επί τη βάσει του
+ημερολογίου του βιογραφουμένου και των επιστολών αυτού (9).
+Δυστυχώς ο Εμμανουήλ Ροΐδης δεν εκράτει ημερολόγιον του βίου του ή
+μάλλον ταχέως έπαυσε να κρατή τοιούτον· (10) εκ δε των επιστολών
+του παρ' όλους τους καταβληθέντας κόπους δεν ανεύρομεν, εκτός της
+ήδη δημοσιευθείσης (11) αλληλογραφίας του μετά του Αριστοτέλους
+Βαλαωρίτου, ειμή δυο επιστολάς του προς τον κ. Ψυχάρην, ας μας
+ανεκοίνωσε προθυμότατα ο τελευταίος.
+
+Ελλείψει των κυρίων τούτων βοηθημάτων, είχον όλας τας προφορικάς
+παραδόσεις, ας συνέλεξα ζήσας μεν επανειλημμένως κατά τους χρόνους
+της πρώτης νεότητος εν τω οίκω του θείου μου, ιδία το 1888 και το
+1892) έπειτα δε, συμπληρωθεισών των εν τω εξωτερικώ σπουδών μου,
+βλέπων καθημερινώς αυτόν τε και την μητέρα του. Παρά ταύτης
+αληθώς, ήτις, παρ' όλα τα ενενήκοντα αυτής έτη, είχε κρατήση
+ακμαίον το πνεύμα, την μνήμην και το φρόνημα, εμάνθανέ τις έτι
+περισσότερα ή παρά του υιού, ον η ασθένεια και αι παντοίοι
+απογοητεύσεις είχον καταστήση ολιγόλογον και μελαγχολικόν (12).
+
+Ευτυχώς ο Μανόλης, κατά την τελευταίαν περίοδον του βίου του, εάν
+έλεγεν ολίγα, έγραφεν ικανά. Σχεδόν δε πάντα τα υπ' αυτού
+γραφόμενα, ουχί μόνον τα διηγήματα και τα σκαλαθύρματα, αλλά και
+αυταί αι κριτικαί, πλαισιούνται υπό των αναμνήσεων του
+παρελθόντος, ιδίω δε του νεανικού του βίου. Ως γράφω κατωτέρω, ο
+διεξελθών μετά τινος προσοχής το έργον του Ροΐδου γνωρίζει τον
+βίον του καλλίτερον ή ο μελετήσας την παρούσαν βιογραφίαν. Ομολογώ
+δε ότι και εγώ ο ίδιος, ο εκ προσωπικών και οικογενειακών
+αφηγήσεων αρκετά καλά γνωρίζων τον πάντοτε κινήσαντα το ενδιαφέρον
+μου βίον του, εύρισκον, συλλέγων τα έργα του, πολλά γεγονότα,
+άτινα αορίστως πως κατωπτρίζοντο εν τη μνήμη μου, βεβαιούμενα και
+εξακριβούμενα.
+
+Και ταύτα μεν ως προς τον βίον του Μανώλη· πλην βιογραφία δεν
+λογίζεται πλέον, από πολλού, αρτία, εάν δεν προταχθώσι ταύτης και
+πληροφορίαι περί της καταγωγής και της οικογενείας του
+βιογραφουμένου. Θεωρείται όντως, εν εποχή καθ' ην δικαίως τοσαύτη
+δίδεται εις την κληρονομικότητα σημασία, ότι άνευ τοιούτων
+πληροφοριών η ψυχολογία του ήρωος μένει ασαφής και σκοτεινή.
+
+Από της απόψεως ταύτης υπήρξαμεν ευτυχέστατοι ανακαλύψαντες
+πληρέστατα ανέκδοτα απομνημονεύματα περί της οικογενείας Ροΐδου.
+Είναι δε ταύτα έργον του θείου του Μανώλη Ευστρατίου (13), ο
+οποίος τρέφων μέγα ενδιαφέρον προς παν το οικογενειακόν και
+συλλέξας μετ' επιμελείας πολλής πλείστας σχετικάς πληροφορίας,
+εσκέφθη να συντάξη τας πληροφορίας ταύτας χάριν των τέκνων του.
+
+Ο Ευστράτιος Ροΐδης δεν ήτο εξ επαγγέλματος άνθρωπος των
+γραμμάτων, ουδ' έγραψε προς δημοσίευσιν (14), αλλ' ευμοιρήσας
+παιδείας και φυσικόν έχων το δώρον του αφηγείσθαι συνέγραψε έργον
+όπερ είναι πολυτιμότατον, ουχί μόνον διά την ιστορίαν των Ροΐδηδων
+αλλά και διά την ιστορίαν της Χίου καθ' όλου. Ελπίζω το όλον του
+σύγγραμα να μη αργήσει να ίδη το φως (15), λυπούμαι δ' ότι δεν
+ηδυνήθην, ελλείψει χώρου, ν' αρυσθώ εκ των ανεκδότων του
+χειρογράφων πλείονα. Πλην όσα ερανίσθην, τελείως άγνωστα μέχρι
+τούδε, μοι επέτρεψαν ν' αναπτύξω αρκούντως τα κατά την καταγωγήν
+και οικογένειαν του Εμμανουήλ Δ. Ροΐδου, ώστε ταύτα ν'
+αποτελέσωσιν ίδιον κεφάλαιον, το πρώτον, της παρούσης βιογραφίας
+(16).
+
+
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Α'
+Καταγωγή και οικογένεια Εμμ. Ροΐδου.
+
+
+
+Είναι γνωστόν (17) ότι ο Εμμ. Ροΐδης κατήγετο προς πατρός εξ
+αρχοντικής αθηναϊκής οικογενείας, ήτις, όπως και τόσαι άλλαι,
+ηναγκάσθη να εγκαταλείπη την εστίαν της, ότε οι υπό τον Μοροζίνην
+Βενετοί εξεκένωσαν το επί βραχύ καταληφθέν άστυ της Παλλάδος.
+Μνημείον του παλαιού αυτών κλέους οι Ροΐδαι άφηνον όπισθέν των
+την οικογενειακήν των εκκλησίαν την Παναγίαν Χροσοροΐδεναν. Αύτη
+έκειτο εις την Πλάκαν, ακριβώς απέναντι των οικιών Λεβίδη και
+Χωματιανού, μεταξύ των οδών Αδριανού και Αγίου Ανδρέου, διετηρήθη
+δε μέχρι του παρόντος αιώνος (18) · τα επί της ευρυχώρου αυλής της
+δωμάτια είχον τότε μεταβληθή εις σχολείον, εν ώ εδιδάχθησαν τα
+πρώτα γράμματα πλείστοι Αθηναίοι, εν οις και ο Γεώργιος Ψύλλας, ο
+δους τω Ευστρ. Ροΐδη τας πληροφορίας ταύτας.
+
+Οι Βενετοί συναισθανόμενοι το μέγεθος της καταστροφής, ης εγένοντο
+πρόξενοι, προσεπάθησαν να μετριάσωσι ταύτην δια παροχής οικιών και
+κτημάτων εις τους παθόντας Αθηναίους. Πολλοί τούτων συνωκίσθησαν
+εν Γαστούνη, είδον δε μνημονευόμενον και πίνακα των κατά το 1691
+ευρισκομένων εν τη πόλει ταύτη Αθηναϊκών οικογενειών. Μη
+κατορθώσας να εύρω αντίγραφον του πίνακος τούτου, δεν ηδυνήθην να
+εξακριβώσω αν οι Ροΐδαι συμπεριλαμβάνοντο εν αυτώ, αλλ' ανεύρον
+αντίγραφον των επισήμων εγγράφων, δι' ων παριχωρούντο εις τους
+Ροΐδας οικία εν Γαστούνη (εν τη ενορία του Μιχαήλ Αρχαγγέλου) με
+κήπον τριών στρεμμάτων, ως και εκτεταμέναι γαίαι εν τω χωρίω
+Αγαρόλι (Agarogli), έτι δε και άμπελος μεγάλη και έτερον
+περιβόλιον εν τω χωρίω Καλέβι (Chielevi). Το παραχωρητήριον
+χρονολογείται από της 8 Οκτωβρίου 1702. Έτερα έγγραφα του
+Νοεμβρίου 1702 και Νοεμβρίου 1703 (19) επιβεβαιούσι τας
+παραχωρήσεις και μάλιστα προσθέτωσιν εις ταύτας ετέρας, συν τοις
+άλλοις και μύλον ενοικιασμένον τέως εις τον αποθανόντα Γεώργιον
+Δούσμανην (20).
+
+Δυο έτη βραδύτερον δουκικόν διάταγμα της 5 Φεβρουαρίου 1704
+απένειμεν εις τους Αδελφούς Ζωρζήν και Βενιζέλον Ροΐδας, και εις
+τους κληρονόμους αυτών τον τίτλον του Κόμητος. Το έγγραφον τούτο
+δημοσιευθέν προ ετών εις τα «Αθηναϊκά Μνημεία» του κ. Δ.
+Καμπούρογλου (21), νομίζομεν καλόν, ν' αναδημοσιεύσωμεν ενταύθα,
+διότι δίδει και λεπτομερείας περί της ιστορίας της οικογενείας.
+
+
+  Τίτλος Ευγενείας
+  της Αθηναϊκής Οικογενείας Ροΐδου.
+
+  Αλοΐζιος Μοτσενίγος θεία χάριτι Δουξ της Ενετίας κ.τ.λ.
+
+  Προς άπαντας γενικώς και ιδιαιτέρως προς ους ήθελε φθάση αύτη η
+  ημετέρα, γνωστοποιούμεν, ότι εν τω ημετέρω συμβουλίω ελήφθη
+  μέτρον ως προκύπτει και εκ των ενόρκων πληροφοριών των
+  αναγνωθεισών προ ολίγον παρά των συνεδριασάντων ανακριτών
+  συνδίκων εν Μωρία, η πάντοτε τα μάλιστα διακεκριμένη αξία των
+  Γεωργίου και Βενιζέλου Ροΐδου, οίτινες εγκαταλείψαντες τας
+  Αθήνας εις ας εγεννήθησαν και καταντήσαντες να κατοικήσωσιν εν
+  Μωρία ως εκούσιοι υπήκοοι, έδοσαν και δια προσφορών εις το
+  Δημόσιον ταμείον και δια της προσλήψεως ανδρών και μετέπειτα
+  άλλου πλήθους δι' ιδίων εξόδων, τρανάς αποδείξεις πιστής και
+  σταθεράς υπακοής εις όλους τους κλάδους της δημοσίας ασφαλείας.
+
+  Επειδή δε εξαιτούνται οι αυτοί πράξίν τινα της δημοσίας
+  μεγαλοδωρίας δυναμένην να ανταμείψη αυτούς της αυθορμήτου
+  υπακοής, απεφασίσαμεν ίνα οι ειρημένοι Γεώργιος και Βενιζέλος
+  Ροΐδαι μετά των τέκνων και νομίμων διαδόχων αυτών, χάριν της
+  ευνοίας του συμβουλίου τούτον τιμηθώσι δια παντός, δια του
+  τίτλου ΚΟΜΗΤΩΝ, όπως εκ της αποδείξεως ταύτης της δημοσίας
+  γενναιότητας δυνηθώσιν έτι πλέον να θερμανθώσιν εις την
+  διακεκριμένην αυτών υπακοήν.
+
+  Κατ' εξουσίαν τον ειρημένου συμβουλίου διατάττομεν Υμάς ίνα
+  δώσητε εκτέλεσιν.
+
+  Εδόθη εν τω ημετέρω Δουκικώ Παλατίω την ημέραν πέμπτην
+  Φεβρουαρίου ενδικτ. XIII 1704.
+
+  Την δεκάτην Μαρτίου 1725 έτος παλαιόν εν Ζακύνθω προσήχθη η
+  παρούσα παρά του Κυρίου Κόμητος Γεωργίου Ροΐδου όπως λάβη
+  νόμιμον και επίσημον αντίγραφον αυτής προς γενικήν χρήσιν του.
+
+                                                        Αντίγραφον
+                                                Μαρία Άγγελος Νέγρης
+
+Αλλ' η Βενετική κυριαρχία εν Πελοποννήσω (22) υπήρξεν απροσδόκητος
+όσον και προσωρινή. Εντός επτά μηνών (από του Μαΐου μέχρι του
+Δεκεμβρίου 1715) οι Τούρκοι ανέκτησαν τας εις τον θαυμαστόν
+πόλεμον (guerra meravigliosa) απωλεσθείσας επαρχίας, και οι Ροΐδαι
+ηναγκάσθησαν και πάλιν να ζητήσωσι την σωτηρίαν εν τη φυγή. Η
+οικογένεια εδιχάσθη· ο μεν είς κλάδος μετηνάστευσεν εις Ζάκυνθον,
+ο δε έτερος εις Χίον.
+
+Και η μεν μετανάστευσις εις Ζάκυνθον είναι ευεξήγητος· τον ακριβή
+όμως λόγον της μεταναστεύσεως εις Χίον δεν ηδυνήθην να εξακριβώσω.
+Ίσως ωφείλετο αύτη εις την σχετικήν ελευθερίαν, ης απέλαυεν η
+μυθολογουμένη πατρίς του Ομήρου. Οπωσδήποτε οι εν Ζακύνθω Ροΐδαι
+ουδέποτε ελησμόνησαν τους εν Χίω συγγενείς παράσχοντες εις αυτούς
+μάλιστα μετά την καταστροφήν της Χίου και σπουδαιοτάτην υπηρεσίαν.
+Πράγματι το 1824 ο κόμης Αντώνιος Ροΐδης ουχί μόνον εφιλοξένησεν
+εν Ζακύνθω τον πατέρα του συγγραφέως των «Ειδώλων», αλλά και
+επέτυχεν υπέρ αυτού και των αδελφών του την έκδοσιν Ιονίου
+διαβατηρίου, διά του οποίου ο μεν Δημήτριος ηδυνήθη να μεταβή εις
+Κωνσταντινούπολιν, οι δ' εν Σύρω πενόμενοι αδελφοί του εις
+Σμύρνην, όπου και ηδυνήθησαν να εμπορευθώσι «χωρίς να φοβώνται
+τους αγρίους Τούρκους».
+
+Περί του φιλοσυγγενούς Αντωνίου Ροΐδου τ' ανέκδοτα απομνημονεύματα
+του Ευστρατίου Ροΐδου διηγούνται και το εξής νοστιμώτατον
+επεισόδιον:
+
+  «Ο Αντώνιος εχρημάτισεν εις την Αλεξάνδρειαν, κατορθώσας να τον
+  εμπιστευθή ο Μεχμέτ Αλή Πασάς χρηματικήν διαχείρισιν· θελήσας
+  όμως να ωφεληθή, εμπορεύθη τα χρήματα ζημιωθείς· ελθούσης της
+  εποχής να δόση απολογισμόν της διαχειρίσεως, επειδή και ήτο
+  ελλειματίας, φοβούμενος την αρχήν του Πασσά, εδραπέτευσε μ' έν
+  Ζακύνθιον πλοίον. Αφιχθέν το πλοίον εις την Ζάκυνθον, εξήλθον
+  άπαντες εις το Υγειονομείον διά να καταγραφώσιν· όταν ήλθεν η
+  σειρά του ανωτέρω ηρωτήθη πώς ονομάζεσαι: «Αντώνιος Ροΐδης». Εις
+  την εκφώνησιν του ονόματος τούτου είς των φυλάκων αποκαλεί τον
+  Αντώνιον ψεύστην και κλέπτην, συνάμα δε απέρχεται δρομαίως εις
+  την οικίαν του κόμητος Αντωνίου Νικολάου Ροΐδη και του λέγει: έ
+  Αυθέντη, ήλθεν ένας ο οποίος έχει κλεμμένον το όνομά σου και
+  τολμά να λέγη ότι ονομάζεται Ροΐδης. Ο φύλαξ έμεινεν έκπληκτος,
+  όταν ο κόμης του απήντησε: «πήγαινε να τον ερώτησης αν είναι
+  Χίος, και αν είναι από την Χίον, είπε εκ μέρους μου εις τον
+  υγειονόμον να του δώση έν καλόν δωμάτιον, και μετ' ολίγον θα
+  έλθω να τον ιδώ», — Ενώ λοιπόν ο Αντώνιος εσκέπτετο το τί
+  ποιητέον, καθότι ενόμισεν ότι ο Μεχμέτ Αλή Πασσάς επρόφθασε να
+  ειδοποιήση την δραπέτευσίν του, και ότι θα τον συλλάβουν διά να
+  τον παραδώσουν ή αποπέμψωσιν εις την Αλεξάνδρειαν, η έκπληξίς
+  του εκορυφώθη, όταν επιστρέψας ο φύλαξ ερωτά από ποίον τόπον
+  είσαι; άμα ήκουσεν από την Χίον, του λέγει πολύ καλά,
+  αποκαλύπτει την κεφαλήν και του λέγει, ότι: έχω εντολήν από τον
+  Αυθέντην Σινιόρ κόντε να ειπώ του υγειονόμου να σας παραχωρήση
+  έν καλόν δωμάτιον, και μετ΄ολίγον θα έλθη και ο ίδιος να σας
+  ιδή. Ολ' αυτά εκορύφωσαν την απορίαν και έκπληξιν του Αντωνίου,
+  διότι δεν εγνώριζεν ότι εις την Ζάκυνθον υπάρχει Ροΐδης και
+  μάλιστα καλούμενος Αντώνιος όπως και αυτός. Μετ' ού πολύ
+  κατήλθεν ο κόμης Αντώνιος Ν. Ροΐδης και εξηγήθησαν. Ο κόμης δεν
+  ηδύνατο να πιστεύση πως είναι δυνατόν να μη γνωρίζωσιν εις την
+  Χίον ότι είχαν συγγενή εις την Ζάκυνθον».
+
+Αδελφός του προμνησθέντος κόμητος Αντωνίου ήτο ο ιδιόρρυθμος καθ'
+όλα δοτόρος Διονύσιος Ροΐδης, ον αποθανάτισεν ο Σολωμός διά της
+«Πρωτοχρονιάς» και του «Ιατροσυμβουλίου». Λόγου δε τυχόντος περί
+Σολωμού αδύνατον να μη μνημονευθή ότι κατά τον Ευστράτιον Ροΐδην
+και άλλας μαρτυρίας (23) η ηρωίς ετέρου αριστουργήματός του, της
+«Ξανθούλας», εκείνης, ην τόσον συγκινητικά αποχαιρετά ο ποιητής,
+ήτο η Δις Μαριγώ Μαυρογορδάτου, η βραδύτερον νυμφευθείσα εν
+Λονδίνω τον Ευστράτιον Ράλλην, εγγονή δε της Μαρίας Δ. Ροΐδου και
+συνεπώς δευτέρα εξαδέλφη του Εμμανουήλ Ροΐδου, όστις πάλιν υπήρξεν
+είς των πρώτων εκ των ανακηρυξάντων τον Σολωμόν πρίγκιπα της καθ'
+ημάς ποιήσεως καθ' ην, απομεμακρυσμένην ήδη, εποχήν τω
+διημφισθήτουν το στέμμα και ο Σούτσος και ο Ζαλοκώστας.
+
+Αλλ' ας αφήσωμεν την Ζάκυνθον διά την Χίον. (24) Έλεγον ότι οι
+λόγοι, δι' ους είς κλάδος των Ροΐδηδων μετηνάστευσεν εκεί, δεν
+είναι ακριβώς γνωστοί. Ουδέ καν επακριβώς γνωρίζομεν το έτος της
+αφίξεώς των εν τη παρικαλλεί εκείνη νήσω. Το βέβαιον όμως είναι
+ότι το 1720 ήσαν ήδη εγκαταστημένοι εν αυτή. Από της εποχής
+εκείνης τα λεπτομερέστατα απομνημονεύματα του Ευστρατίου Ροΐδου
+μάς δίδουσι περί αυτών πληρεστάτας πληροφορίας.
+
+Δέον εν τούτοις να σημειωθή ενταύθα ότι η θέσις, ην ταχέως
+κατέλαβαν οι Ροΐδαι εν Χίω, ήτο περιφανής. Τούτο δεικνύουσι και οι
+γάμοι ους ταχέως συνήψαν μετά των αριστοκρατικωτέρων της χώρας
+οικογενειών, των Μαυρογορδίτων, των Σκυλίτζη, των Τζιτζίνια, των
+Ροδοκανάκη κλπ. Ο κύκλος εν τω οποίω την εποχήν εκείνην επετρέπετο
+εις αρχοντοπούλαν Χίαν να νυμφευθή ήτο πολύ στενός· εχρειάσθησαν
+δ' όλα τα πλούτη του Ζαννή Ροΐδου ίνα πεισθή ο Ματθαίος
+Μαυρογορδάτος να δώση την Θυγατέρα του εις τον υιόν ανδρός άρτι
+εγκαταστάντος εν τη νήσω. Σημειωτέον όμως ότι ούτε οι γάμοι ούτε
+τα πλούτη αντιπροσώπευον εν τη αποκλειστική εκείνη κοινωνία
+τελείαν πολιτογράφησιν· διά τούτο δε μέχρι τέλους ουδείς των
+Ροΐδηδων, θεωρημένων ως ξένων, ηδυνήθη να ανέλθη εις το αξίωμα
+δημογέροντος. (25)
+
+Άλλως ουδ' οι Ροΐδηδες ελησμόνησαν τελείως την καταγωγήν των· η δε
+μονή, ην έκτισαν, φέρει το όνομα Χαλαντρίτζαινα, ου κατά τον
+Ευστράτιον Ροΐδην μόνη εξήγησις είναι ότι ελήφθη «εκ της ουχί
+μακράν της Γαστούνης κειμένης κωμοπόλεως Χαλαντρίτζας, ο ναός της
+οποίας τόσης απήλαυε φήμης κατά τον Buchon».
+
+Εις την Παναγίαν Χαλαντρίτζαιναν αποδίδει η Χιακή παράδοσις
+διάφορα θαύματα. Ελέγετο μεταξύ των άλλων ότι, ότε ο χατζής
+Σταμάτιος Ροΐδης, ήρχισε να κτίζη το μοναστήριον, η Παναγία
+εμφανισθείσα εις τον αρχιτέκτονα τω υπέδειξε ποίον σχέδιον, πολύ
+μεγαλοπρεπέστερον του αρχικού, έδει ν' ακολουθήση. Εις δε τους
+απορούντας διατί η Παναγία δεν επαρουσιάσθη απ'ευθείας εις τον
+ιδρυτήν της μονής, εξηγείτο ότι «η Παναγία ταπεινοφρονούσα
+προετίμησε τον υπηρέτην, όπως ο Χριστός έπλυνεν ο ίδιος τους πόδας
+των μαθητών του». Ο ευσεβέστατος κτίτωρ ηρκέσθη εις την εξήγησιν,
+οι σκεπτικώτεροι όμως υπώπτευσαν ότι ο αρχιτέκτων, έχων συμφέρον
+να λάβωσιν επέκτασιν αι εργασίαι, επενόησεν έν από τα ψευδοθαύματα
+εκείνα, άτινα τόσον συχνά απαντώσιν εις το πρώτον έργον του
+απογόνου του Χατζησταμάτη (26).
+
+Εν αντιθέσει προς τους άλλους Χίους, οίτινες κατά κανόνα
+επεδίδοντο εις το εμπόριον, την δουλειά, οι Ροΐδηδες, λόγω ίσως
+της ξενικής των καταγωγής, ηρέσκοντο μάλλον καρπούμενοι αμέσως τα
+πλούτη των, περί του μεγέθους των οποίων πλείστα τεκμήρια δίδουσι
+τ' απομνημονεύματα του Ευστρατίου.
+
+Εν τούτοις είς εξ αυτών μνημονεύεται ως διαπρέψας μεγάλως εις τα
+γράμματα. Ήτο δ' ούτος ο αδελφός του προσπάππου του Εμμανουήλ
+ιερομόναχος Μακάριος, όστις ετύγχανε τόσον βαθύς γνώστης και αυτής
+της Λατινικής, ώστε οι αμοιρούντες ευπαιδεύτων κληρικών Λατίνοι
+κατέφευγαν εις αυτόν, όπως τοις εξηγήση τας γραφάς. Αι σχέσεις
+αύται έδωκαν αφορμήν είς τινας συναδέλφους, ων ο Μακάριος, δεινός
+ιεροκήρυξ, κατήγγελλε τας καταχρήσεις, να τον διαβάλωσιν ως
+αιρετικόν παρά τω πατριάρχη Ιερεμία. Ο ιερομόναχος, μεταβάς εις
+Κωνσταντινούπολιν, κατέδειξεν από του άμβωνος την κατ' αυτού
+εξυφανθείσαν σκευωρίαν. Πλην ο θρίαμβος του υπήρξε βραχυχρόνιος,
+διότι σχεδόν αμέσως ύστερον απέθνησκεν αιφνιδίως. Ο μυστηριώδης
+ούτος θάνατος απεδόθη εις δηλητηρίασιν. Την δ' υποψίαν ταύτην
+φαίνεται ότι συνεμερίζετο και αυτός ο Πατριάρχης, διότι έγραψεν
+ιδιόχειρον προς τον πατέρα του μεταστάντος επιστολήν «εν ή
+εφαίνετο η ψυχική συγκίνησις και αγανάκτησίς του». (27)
+
+Εκτός του Μακαρίου και άλλοι Ροΐδαι εδείχθησαν φίλοι των
+γραμμάτων. (28) Εν τούτοις, εξ όσων ηδυνήθην ν' αντιληφθώ, την
+προς την εγκυκλοπαιδικήν μόρφωσιν ροπήν του Μανώλη, ως και το
+σατυρικόν του πνεύμα, ούτος εκληρονόμησε μάλλον εκ των προς μητρός
+συγγενών, και δη εκ των δυο αδελφών του πάππου και ομωνύμου του
+Μανώλη Ροδοκανάκη, Φραγκούλη και Σταματίου.
+
+Και περί μεν της πολυμαθείας του Φραγκούλη, ο οποίος απέθανε
+μυστικοσύμβουλος του μεγάλου δουκός της Τοσκάνης, ικανά μανθάνομεν
+από τον Baron de Marcellus, όστις εξενίσθη εν τω πύργω των
+Ροδοκανάκηδων εν Χίω (29). Ούτος μνημονεύει και τας προς το
+γυμνάσιον γενναίας του χρηματικάς δωρεάς ως και την θαυμασίαν εκ
+δισχιλίων τόμων βιβλιοθήκην, ήτις περιείχε τ'αριστουργήματα ου
+μόνον της Ελληνικής αλλά και της Γαλλικής και της Ιταλικής
+φιλολογίας, ως και την μετά του Βάμβα στενήν φιλίαν του Φραγκούλη,
+(Βλ. A. de Marcellus «Souvenirs de l'Orient» σελ. 116-8 της β.
+εκδόσεως, Παρισίοι 1854).
+
+Ο Σταμάτιος Ροδοκανάκης (30) ήτο έτι μάλλον καινοτόμος και
+νεωτεριστής. Η σώφρων Χιακή κοινωνία ήτο τόσον συντηρητική, ώστε
+είχε καταντήση αντιδραστική. Πάσα επέκτασις ή μεταρρύθμισις της
+παιδείας εκρίνετο επικίνδυνος. Η δε προσήλωσις εις τα ήθη και έθιμα
+επέφερε την διαιώνισιν έξεων και ενδυμασιών, αίτινες συντελούσης και
+της ασυστόλου χρήσεως ψιμμυθίου (31) εφαίνοντο κωμικαί και γελοίαι. Ο
+Σταμάτιος Ροδοκανάκης επεχείρησε να πείση τους συμπατριώτας του,
+ότι ήτο ανάγκη να δώσωσι πρατικόν χαρακτήρα και ζωήν εις τα
+σχολεία, να ενδύωσι τας γυναίκας και θυγατέρας απλούστερα και
+φυσικώτερα, χορηγούντες αυταίς συνάμα μεγαλειτέραν ελευθερίαν. Τα
+καινά τούτα δαιμόνια δεν ήχησαν καλώς εις τα ώτα των
+συντηρητικωτέρων· ούτοι, ορμώμενοι και υπό τοπικής κομματικής
+εμπαθείας, ήρχισαν παριστώντες τον Σταμάτιον, ως γαλλίζοντα,
+άθεον, επαναστάτην κλπ. Ούτος απήντα και δι' άλλων επιχειρημάτων
+αλλά και διά σατυρών, εν αις μετά πολλής αφειδίας διαπομπεύει την
+αμάθειαν, τας προλήψεις, και αυτά τα σωματικά μειονεκτήματα και
+τας κοινωνικάς ατυχίας των αντιπάλων του. Η ανάμιξις αύτη
+προσωπικών εις γενικότερα ζητήματα, ην συγχωρεί μόνον ο διά του
+γέλωτος αφοπλισθείς αναγνώστης, δεν έλειψεν ως γνωστόν ούτε από
+τους αγώνας του ανιψιού του, επιχειρούντος κατά καιρούς ν'
+αναμορφώση την ποίησιν, την γλώσσαν, την Εθνικήν Βιβλιοθήκην και
+τα πολιτικά ήθη.
+
+                             *
+                            * *
+Ο ευτυχής και αμέριμνος βίος, ον περί το 1820 διήγον οι Χίοι,
+αποτελεί δραματικήν αντίθεσιν προς τας επικειμένας συμφοράς.
+Έλαβον αφορμήν εσχάτως να διεκτραγωδήσω την οικτράν τύχην των προς
+μητρός συγγενών του Εμμανουήλ (32). Ο πάππος του, επικαλούμενος
+Φραγκομανώλης, διότι μόνος εν Χίω έφερεν ευρωπαϊκήν ενδυμασίαν,
+απήχθη εκ των πρώτων εις το φρούριον ως όμηρος· μετ' ολίγον δε τα
+τέκνα του ωδηγήθησαν υπό Τούρκων στρατιωτών προ του δένδρου, από
+του οποίου εκρέματο απηγχονισμένος ο δυστυχής εθνομάρτυς.
+Μυθιστορηματικαί, δε κυριολεκτικώς είναι αι μετέπειτα περιπέτειαι
+της οικογενείας του, ιδίως δε της μητρός του Μανώλη Κορνηλίας,
+ήτις πωληθείσα ως δούλη, έζησε πλέον των τριών ετών εις το
+εσωτερικόν της μικράς Ασίας, οθωμανίς de facto, εάν όχι de jure
+(33). Εκεί ανευρέθη κατά τύχην υπό παλαιού οικογενειακού υπηρέτου
+επαγγελλομένου νυν τον μεταπράτην, εξαγορασθείσα δε αντί μεγάλων
+θυσιών, διεπεραιώθη εις Λιβόρνον, όπου είχον συγκεντρωθή και τα
+λοιπά περισωθέντα μέλη της δυστήνου οικογενείας. Τόσον όμως μακρά
+υπήρξεν η παρά τοις Τούρκοις διαμονή αυτής, ώστε, όταν έφθασεν εις
+Τοσκάνην η δωδεκαέτις κόρη δεν εγνώριζεν ειμή ελαχίστας λέξεις
+Ελληνικάς προς μέγα σκάνδαλον συγγενούς της τινός, όστις δεν έπαυε
+να λέγη· «διά μία τέτοια Τουρκοπούλα να δώσωμεν 6.000 τάλληρα!!!»
+(34)
+
+Ουχ ήττον τραγικά των Ροδοκανάκηδων έπαθον οι Ροΐδαι. Χωρίς να
+μακρηγορήσω επί των υλικών ζημιών και των εξανδραποδισμών αρκεί να
+ενθυμήσω ότι μεταξύ των βιαίως την ζωήν τερματισάντων Χίων
+ευρίσκοντο οκτώ μέλη της οικογενείας (35), και δη ο Ζαννής Δ.
+Ροΐδης μετά των υιών του Ευστρατίου και Παντολέοντος (36), ο
+Θεόδωρος Δ. Ροΐδης και η μήτηρ τούτων και προμάμμη του συγγραφέως
+των «Ειδώλων» Αικατερίνη Ροΐδου, το γένος Μαυροκορδάτου, γυνή
+υπέργηρως, γνωστή διά την άκραν της αγαθότητα και φιλανθρωπίαν και
+ήτις εσφάγη μετά της θυγατρός της Σεβαστής Πρασακάκη και των δύο
+υιών ταύτης.
+
+Η τραγική απλότης μεθ' ης διηγείται το τελευταίον τούτο επεισόδιον
+ο ανεπιτήδευτος κάλαμος του Ε. Ροΐδη, αναπαριστά κάλλιον ή μακρά
+αφήγησις το απαίσιον δράμα του 1822, καθ' ο η αγριότης των Τούρκων
+εύρε συνεπίκουρον την δολιότητα των Δυτικών.
+
+  «Οι Τούρκοι έδραμον εις την εξοχήν. Ο Ιωάννης Πρασακάκης ύψωσε
+  την Γαλλικήν σημαίαν επί του πύργου του, υπό την αιγίδα της
+  οποίας προσέφυγον πολλαί οικογένειαι· προσέφυγε και η μήτηρ του
+  πατρός μου. Κατ' αρχάς εσεβάσθηοαν οι άγριοι Τούρκοι την Γαλλικήν
+  σημαίαν,  οι Δυτικοί όμως κινούμενοι από φανατισμόν ειδοποίησαν
+  τους Τούρκους ότι είναι ψεύτικο προξενείον και περί την δύσιν του
+  ηλίου ώρμησαν οι Τούρκοι, οι οποίοι έως να θραύσωσι τας θύρας,
+  έλαβον καιρόν οι εντός να διασκορπισθώσι διά των χωραφίων και,
+  βοηθούμενοι από το σκότος της νυκτός, εζήτησαν άσυλον εις τα
+  χωρία, πλην ακολούθως συνελήφθησαν και οι μεν υιοί αυτών
+  ανθιστάμενοι ωπλισμένοι εσφάγησαν προ των οφθαλμών της μητρός των,
+  οι δε λοιποί απήχθησαν αιχμάλωτοι. Τας νέας ίππευσαν
+  επί ημιόνων, τας δε γραίας υπεχρέωσαν να παρακολουθούν πεζή. Η
+  ωραία Αικατερίνη, θυγάτηρ της Σεβαστής, θεωρούσα την τε μητέρα
+  και κοσμήτορα αυτής να βαδίζωσι μετά κόπου, καθικέτευσε τον
+  άγριον Τούρκον να καταβή να περιπατή, διά να ιππεύση εις την
+  θέσιν της η μήτηρ της και η προμήτωρ της. Ο Τούρκος εξήγαγε το
+  γιαταγάνιον και κατέσφαξεν αυτάς, διά να παύσωσι δε αι οιμωγαί
+  της τε θυγατρός και των παρευρισκομένων ηπείλησε και αυτάς και
+  ούτως επέβαλε διά του τρόμου σιωπήν. Ιδού λοιπόν τι τραγικόν
+  τέλος έλαβεν η πολυτρόπως ευεργετήσασα την κοινωνίαν και τακτικά
+  διανέμουσα ελέη εις τους πτωχούς. Εσφάγη μετά της θυγατρός της
+  εν μέση οδώ και τα σώματά των έγιναν βορά των κυνών και ορνέων».
+
+Φαντάζεται τις οποία θα υπήρξεν η απελπισία και η απόγνωσις, ήτις
+θα κατέλαβεν εν μέσω τοσούτων ανηκούστων ηθικών και υλικών
+συμφορών τους μέχρι χθες ευτυχείς και αμερίμνως ζώντας.
+
+Αλλ' η θαυμαστή καρτερία, ην καθ' όλον τον αγώνα επέδειξεν ο
+Ελληνισμός, συνδυαζομένη προς την οικογενειακήν αλληλεγγύην,
+ετέραν αναμφισβήτητον αρετήν της φυλής μας, έσωσε και τας δύο
+οικογενείας από της τελείας καταστροφής.
+
+Είδομεν ήδη πως χάριν του Ζακυνθίου κόμητος Αντωνίου οι Χίοι
+Ροΐδαι ωπλίσθησαν δι' Ιονίου διαβατηρίου και ηδυνήθησαν διαρκούσης
+έτι της θυέλλης να ζήσωσιν εμπορευόμενοι και εν αυτή τη Οθωμανική
+αυτοκρατορία.
+Εξ άλλου οι αδελφοί του Φραγκομανώλη Φραγκούλης και Σταμάτιος
+ουδεμιάς εφείσθησαν θυσίας προς διάσωσιν εν Λιβόρνω της χήρας και
+των ορφανών του, φροντίσαντες βραδύτερον να εύρωσιν εργασίαν διά
+τους τρεις υιούς και γαμβρούς διά τας δυο Θυγατέρας.
+
+Διά Χιώτισσαν αρχοντοπούλαν, ως ήδη έλαβον αφορμήν να παρατηρήσω,
+ο κύκλος της εκλογής γαμβού δεν ήτο πολύ ευρύς· περιωρίζετο εις
+εικοσάδα οικογενειών, αίτινες απετέλουν την Χιακήν αριστοκρατίαν.
+Συνήθως εξελέγετο οικογένεια μεθ' ης ήδη υπήρχον δεσμοί
+κηδεστείας, συμπλεκόμενοι ως επί το πολύ και με σχέσεις εμπορικάς.
+Εις τας αρχάς ταύτας συμμορφωθείς ο θείος της Κορνηλίας Σταμάτιος
+την εμνήστευσε με τον αδελφόν της συζύγου του Δημήτριον Ροΐδην
+(37) επειδή δε ο γαμβρός δεν ηδύνατο να έλθη εις Λιβόρνον τού
+«έστειλαν την νύμφην» εις Σύρον (38), όπου ετελέσθησαν οι γάμοι
+και όπου μετά δέκα μήνας επέπρωτο να ίδη το φως ο συγγραφεύς των
+ανά χείρας «Έργων», εις τας λεπτομερείας του βίου του οποίου είναι
+ήδη καιρός να φθάσωμεν.
+
+
+
+ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Β’.
+Ο βίος τον Εμμανουήλ Ροΐδου
+
+
+
+Ο βίος του Εμμανουήλ Ροΐδου διαιρείται εις δύο ίσας περιόδους, την
+μίαν αδιακόπων μετακινήσεων, την άλλην διαρκούς εν Αθήναις
+διαμονής. Και την μεν μονοτονίαν της δευτέρας διακόπτει μόνον
+σειρά μακρά ατυχημάτων, άτινα, εάν εχρωμάτισαν με περισσήν
+μελαγχολίαν, δεν ανέκοψαν όμως ευτυχώς την πυκνοτέραν καταστάσαν
+φιλολογικήν παραγωγήν, εν η συνωψίζετο πλέον ο όλος του βίος.
+Τουναντίον η πρώτη περίοδος υπήρξεν ευτυχής όσον και ποικίλη. Εις
+αυτήν εστρέφετο αδιακόπως το πνεύμα του υπό της φύσεως και της
+δυστυχίας απομονωθέντος συγγραφέως. Έκαστον δε σταθμόν αυτής
+εγαλβάνιζεν η λαμπρά αυτού διάνοια, ενσωματούσα αυτόν εις
+μυθιστόρημα, διήγημα, άρθρον ή σκέψιν. Άξιον μάλιστα παρατηρήσεως
+είναι ότι όλη η δημιουργική και μέρος της κριτικής εργασίας του
+Ροΐδου σχετίζεται δεινώς προς επεισόδια των παιδικών και νεανικών
+αυτού χρόνων. Ουδέν άξιον απομνημονεύσεως παρέλειψεν. Άνευ
+υπερβολής δε δύναταί τις να είπη ότι ο αναγνώσας την διά του
+παρόντος τόμου εγκαινιαζομένην συλλογήν των έργων του Ροΐδου,
+γνωρίζει τον βίον του καλλίτερον ή ο μελετήσας την ανά χείρας
+βιογραφίαν.
+
+
+Ι
+Τα έτη της παιδικής και νεανικής ηλικίας. — Η μετάφρασις του
+«Οδοιπορικού»
+
+
+Ως ήδη είρηται, ο Εμμανουήλ Ροΐδης εγεννήθη τω 1885 εν Σύρω. Εξ
+Ερμουπόλεως ανεχώρησεν εξαετής, σχων όμως ήδη την αφορμήν να δώση
+τεκμήρια του σατυρικού του πνεύματος και απολαύων δικαίως την
+φήμην enfant terible (39).
+
+Τω 1841 ο Δημήτριος Ροΐδης μετενάστευσεν εις Γένουαν, όπου και
+διωρίσθη γενικός πρόξενος της Ελλάδος. Η εν τη πρωτευούση της
+Λιγουρίας οκταετής διαμονή του νεαρού Μανώλη έσχε μεγάλην
+επίδρασιν επί του βίου αυτού, όχι μόνον ένεκα της επιδράσεως ην
+ήσκησεν επ' αυτού μάλλον προηγμένον περιβάλλον, αλλά και διότι εις
+αυτόν οφείλεται και η συγγραφή της «Παπίσσης Ιωάννας». Περιττόν να
+επαναλάβωμεν, διότι αυτός ο συγγραφεύς αφηγήθη εκτενώς το πράγμα
+εν τω προλόγω του πρώτου και γνωστοτέρου του έργου, πως κατά τον
+βομβαρδισμών της επαναστατησάσης Γένοβας ηγέρθη εν τω υπογείω,
+όπερ εχρησίμευεν ως καταφύγιον ελληνικού προξενείου, βιαιοτάτη
+θρησκευτικοπολιτική συζήτησις και πώς η μεσαιωνική περί παπίσσης
+παράδοσις ήχησε διά πρώτην φοράν εις τα κατάπληκτα νεανικά του
+ώτα.
+
+Έν έτος βραδύτερον τω 1849 εστέλλετο εις Σύρον όπως λάβη ελληνικήν
+ανατροφήν, ουδέποτε όμως ελησμόνησε την Γένοβαν και τους
+Γενοβέζους, και εκείνην μεν μνημονεύει πλειστάκις λαβών αυτήν ως
+τόπον ενός των ωραιότερων του διηγημάτων, της «Κυνομυομαχίας»,
+τούτων δ' έδωκε απαράμιλλον χαρακτηρισμόν εν τω περί της
+«Συνωμοσίας του Φιέσκο» (κατά μετάφρασιν του πρίγκηπος Σαξ
+Μεΐνιγγεν) άρθρον του της Ώρας» (18 Ιουνίου 1888).
+
+Οποίος δε ήτο την μορφήν εν τοις χρόνοις εκείνοις ο Ε. Ροΐδης
+κρίνει τις εκ της κοσμούσης τον παρόντα τόμον ξυλογραφίας. Η
+ιχνογραφία (à deux crayons), ης αύτη είναι πιστή αναπαράστασις
+(40), είναι έργον Ρωμαίου καλλιτέχνου, όστις παρεπιδημών εις
+Γένοβαν και συναντήσας έν τινι συναναστροφή τον νεαρόν Έλληνα,
+τόσον εθαύμασε την ευφυά και εκφραστικήν του φυσιογνωμίαν, ώστε
+εζήτησε παρά των γονέων του την άδειαν να την απεικονίση.
+
+Εις Σύρον εστάλη κατά προτίμησιν υπό των γονέων του ο Μανώλης,
+διότι εκεί έζη τότε η αδελφή της μητρός του Κυρίου Αντωνίου
+Μικρουλάκη και διότι εν Ερμουπόλει ελειτούργει Λύκειον δικαίως
+φημιζόμενον ως έν των αρίστων ελληνικών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων,
+το Λύκειον Ευαγγελίδου. Ο Χρήστος Ευαγγελίδης, Μακεδών,
+απορφανισθείς κατά την επανάστασιν, είχεν εκπαιδευθή υπό
+φιλελλήνων Αμερικανών εν ταις Ηνωμέναις Πολιτείαις, απεκόμισε δ'
+εκείθεν, κατά την μαρτυρίαν του αειμνήστου Δ. Βικέλα (41),
+ελλείψει πολλών γνώσεων έξεις παιδαγωγικάς, των οποίων η εισαγωγή
+ήτο ίσως αναγκαιοτέρα της θεωρητικής σοφίας παρ' ημίν. Πράγματι
+προσεπάθει να συνειθίση τους μαθητάς του εις την διαχείρισιν
+χρημάτων (42), και ώθει αυτούς εις πρωτοτύπους φιλολογικάς
+εργασίας. Διιδών την προς το γράφειν έφεσιν των νέων Βικέλα και
+Ροΐδου, τους έπεισεν άνευ πολλού κόπου, ν' αναλάβωσι την έκδοσιν
+εβδομαδιαίας εφημερίδος, ήτις εκυκλοφόρει ως χειρόγραφον υπό τον
+τίτλον «Η Μέλισσα», και ης μετέπειτα οι δύο συντάκται μάτην
+ανεζήτησαν έστω και έν μόνον αντίτυπον.
+
+Επίσης διωργάνου ο Ευαγγελίδης και θεατρικάς παραστάσεις. Εν μια
+εξ αυτών παρεστάθη η υπό του δεκαεξαετούς Βικέλα μετάφρασις της
+«Ρακινέας Εσθήρ». Εις ταύτης την διδασκαλίαν έλαβε μέρος και ο
+Ροΐδης, δεν ηδυνήθη όμως να υποδυθή ή μόνον δευτερεύον πρόσωπον,
+διότι η βαρυηκοΐα ήρχισεν από τότε να τον βασανίζη.
+
+Προς θεραπείαν της βαρυηκοΐας ταύτης όσον και προς πληρεστέρας
+σπουδάς απήλθε τω 1855 ο Ροΐδης εις Βερολίνον, απεκόμιζεν όμως εκ
+της Σύρας και της Συριανής κοινωνίας τόσον ζωηράν ανάμνησιν, ώστε
+μετά παρέλευσιν 40 ετών ηδυνήθη να τας απεικονίση μετ' απιστεύτου
+ακριβείας εις τα «Συριανά εκείνα Διηγήματα», άτινα θεωρούνται υπό
+πολλών ως το δημιουργικόν αριστούργημά του και εις τα οποία
+
+  «υπάρχει αφεύκτως κάτι από το πνεύμα και το ύφος του συγγραφέως
+  του Ζαδίγ» (43).
+
+Η εν Βερολίνω διαμονή του παρετάθη πλέον του έτους. Ηκολούθει ο
+Ροΐδης μαθήματα φιλολογίας και φιλοσοφίας. Δυστυχώς τα πειράματα,
+εις ά τον υπέβαλε δόκιμος ιατρός προς θεραπείαν των ώτων του, αντί
+να ωφελήσουν επεδείνωσαν τόσον την κατάστασίν του ώστε, καίτοι
+καθήμενος, ειδική αδεία, ουχί επί των θρανίων αλλ' επί καθίσματος
+ακριβώς υπό την έδραν τιθεμένου, δεν κατώρθου πλέον ν' ακολουθή
+απροσκόπτως τας παραδόσεις. Όθεν απελπισθείς συνεμορφώθη προς τας
+οικογενειακάς συμβουλάς, απεφάσισε δηλαδή να γίνη έμπορος και
+μετέβη εις Ρουμανίαν.
+
+Την εποχήν εκείνην (τω 1857) η Ρουμανία, ή, κυρίως ειπείν, αι
+Παραδουνάβιοι Ηγεμονίαι, ήσαν από εμπορικής απόψεως χώρα ελληνική.
+Ο Ροΐδης επανεύρεν εν μεν τω Ιασίω τον πατέρα του, όστις διηύθυνε
+το περίφημον τότε επί πλούτω και τιμιότητι κατάστημα Αργέντη —
+Σεκιάρη, εις δε την Βραΐλαν τον Δημήτριον Ροδοκανάκην, υιόν του
+Σταματίου εκείνου, παρ' ού ίσως ο Μανώλης εκληρονόμησε την προς
+τας μεταρρυθμίσεις και την σάτυραν τάσιν.
+
+Τα ήθη δεν ήσαν τότε εν ταις ηγεμονίαις λίαν αυστηρά και νέος
+ωραίος και κομψός ως αυτός εύρισκεν ευκόλως ευκαιρίας
+διασκεδάσεων· πλην εις την λεπτήν και καλλιτεχνικήν του φύσιν αι
+εύκολοι απολαύσεις δεν άφηνον ειμή προσωρινάς εντυπώσεις, διά
+τούτο δ' ουδέποτε ποιείται που ιδιαιτέραν μνείαν περί της εν
+Ρουμανία διαμονής. Άλλως το εμπόριον ολίγον τον είλκυεν, ο δε
+θείος του Δημήτριος, παρ' ω εμαθήτευε, παρετήρει μετ' απορίας ότι,
+εν ω έγραφεν αδιακόπως, ουδέποτε η εις αυτόν ανατεθειμένη μικρά
+αλληλογραφία ήτο εν τάξει. Προς λύσιν του προβλήματος ήνοιξε το
+γραφείον του και αντί εμπορικών σημειώσεων εύρε χειρόγραφον
+μετάφρασίν του «Οδοιπορικού» του Σατωβριάνδου.
+
+Ευτυχώς διά τα ελληνικά γράμματα, ο Δημήτριος Ροδοκανάκης, ο
+μετέπειτα αντιπρόσωπος της Βραΐλας εν τη Εθνοσυνελεύσει, ήτο ανήρ
+μορφωμένος και φιλοπρόοδος. Διεξελθών δ' ολίγας σελίδας του
+χειρογράφου, εκάλεσε τον ανεψιόν του και αντί επιτιμήσεως τού
+έδωκε την συμβουλήν να τυπώση το έργον του.
+
+Η συμβουλή εγένετο τοσούτω μάλλον προθύμως δεκτή, καθ' όσον
+υπέθετε και μετάβασιν εις Αθήνας, όπου λόγω της υγείας της μητρός
+του είχον ήδη μεταβή οι γονείς του. Μετ' ολίγους δε μήνας το
+τυπογραφείον της «Αυγής» εξετύπου εις τέσσαρας τόμους το όλον
+Itineraire, εις ό είχον προστεθή αποσπάσματα του «Πνεύματος του
+Χριστιανισμού» και των «Μαρτύρων», ως και μετάφρασις του γνωστού
+διηγήματος του Σατωβριάν «Ο τελευταίος Αβενσεράγης».
+
+Ο συγγραφεύς εν τω προλόγω του ομολογεί, ότι «νέος ων και
+παρέργους μόνον ώρας αφιερών τη φιλολογία επί πολύ εδίστασα περί
+την δημοσίευσην του έργου», σπεύδει όμως να προσθέση, «αλλά
+παραβαλών αυτό προς πολλά κατά καιρούς αναφανέντα τοιαύτα, έπεισα
+εμαυτόν ότι ηδυνάμην καγώ να φέρω εις φως το προϊόν των κόπων μου,
+ο δε αναμάρτητος τον πρώτον λίθον βαλέτω».
+
+Ο πρόλογός του «Οδοιπορικού» είναι αι πρώται γραμμαί, άς
+εδημοσίευσεν ο Ροΐδης. Ήδη εξ αυτών αναφαίνεται η λεπτή και
+δηκτική του ειρωνεία. Επίσης τα σπάνιά του κριτικά δώρα
+εμφανίζονται εις όσα λέγει περί των λόγων δι' ους και ως φίλος των
+γραμμάτων και ως Έλλην ησθάνθη την ανάγκην να μεταφρασθώσι τ'
+αριστουργήματά του Σατωβριάν. Τέλος δε δεν λείπει από των πρώτων
+εκείνων σελίδων ούτε ο κατά της καθαρευούσης πόλεμος. Και ναι μεν
+δηλοί ότι «παιδιόθεν εν τη ξένη ανατραφείς και την γλώσσαν του
+λαού μη συνηθίσας, ταύτην έμελλε να προτιμήση», αλλά συνάμα
+παραπονείται ότι «η καθαρεύουσα είναι επί του παρόντος σύμμικτον
+μόνον κράμα και είδος ποικίλον χυδαϊσμών, ξενισμών και αρχαϊσμών
+ακαίρων», εν ώ εξ άλλου «η καθομιλουμένη δεν αρκεί εις έκφρασιν
+πάντων του πνεύματος των διανοημάτων». Συμπέρασμα: ηναγκάσθη να
+γράψη «εις γλώσσαν άμορφον έτι και ανεπαρκή».
+
+Έν των ωραιοτέρων επεισοδίων «Του τελευταίου Αβενσεράγου» είναι ως
+γνωστόν η μεταξύ του Λωτρέκ και του Αβέν - Χαμέτ ποιητική
+μονομαχία. Ο Ροΐδης δεν ησθάνετο όμως εαυτόν ποιητήν και διά τούτο
+προσέτρεξεν εις την συνεργασίαν «του βραβευθέντος ποιητού του
+Αρματωλού κ. Σταυρίδη».
+
+Τριακοντατέσσαρα έτη βραδύτερον, ότε έκρινεν επίκαιρον (44) την
+μετάφρασιν των «Σκηνών του Βοημικού βίου» (Άστυ 27 Ιαν. — 2
+Απριλίου 1894), επεκαλέσθη την αρωγήν του κ. Ι. Πολέμη προς
+έμμετρον μετάφρασίν του μικρού κομψοτεχνήματος Hier en voyant
+l'hirodelle, δι ου ο Murger επεσφράγισε το αειθαλές αυτού
+αριστούργημα.
+
+Εις τι λοιπόν περιορίζεται το έμμετρον, δεν τολμώ να είπω το
+ποιητικόν, έργον του Ροΐδου; Εφ' όσον γνωρίζω (45), εις μίαν και
+μόνην πρόποσιν, ην ανέγνωσεν εις συμπόσιον, ου συμμετέσχον οι
+κυριώτατοι των τότε λογίων, τη 25 Μαρτίου 1885 και ήτις είχεν ως
+εξής:
+
+  Αγαπώ τον καλόν οίνον όταν άκρατος αφρίζη
+        Και την κύλικα με λάμψεις ξανθοχρύσους χρωματίζη.
+  Αγαπώ με την ακτίνα των νυχτερινών λαμπάδων
+        Το πρωί να περιμένω ευωχούμενος και άδων.
+  Ηδονήν εγώ ζητήσας του σκοπού προσκαίρου βίου
+        Τεθαμμένην αυτήν εύρον εις το βάθος ποτηρίου.
+
+Οι στίχοι ούτοι, πρέπει να τ' ομολογήσωμεν, φαίνονται έργον μάλλον
+μετρίου μαθητού των Σούτσων ή του συγγραφέως της «Συγχρόνου
+Ποιήσεως», έπρεπεν όμως εν τούτοις να εύρωσι κάπου θέσιν εις τα
+παρόντα «Έργα».
+
+Αρκετά παράδοξον είναι ότι διαρκούντος του αυτού γεύματος ο οπαδός
+της καθαρευούσης Ισιδωρίδης Σκυλίτζης ανεμνήσθη ανεκδότου
+προπόσεως του Ρήγα του Φερραίου, απαγγελθείσης παρά του
+ιερομάρτυρος εν συμποσίω ομογενών είς τινα παρά την Βιέννην
+εξοχήν:
+
+      Γεμάτο όλοι έχοντες φιλίας το ποτήρι
+  Παίδες Ελλήνων χάρηκαν σ' αυτό το μοναστήρι
+      Συντρώγοντες και πίνοντες με μόνην την ελπίδα
+  Σαν λεοντάρια να χυθούν στην φίλην των πατρίδα.
+
+Εάν ο Ροΐδης δεν είχεν αυτός ο ίδιος γράψη την πρώτην κοινοτοπικήν
+πρόποσιν, δεν θα παρέλειπεν αναμφιβόλως να την παραβάλη με την
+εμπνευσμένην πρόποσιν του Ρήγα, ως νέαν μαρτυρίαν υπέρ των
+ποιητικών του και γλωσσικών δοξασιών.
+
+Και ταύτα μεν τω 1885. Επανέλθωμεν εις το 1860. Η μεγάλη επιτυχία
+του «Οδοιπορικού» ενίσχυσε παρά τω νεαρώ μεταφραστή τον πόθον ν'
+αφοσιωθή εις τα γράμματα και να ζήση εν Αθήναις, εφ' όσον δ'
+επλησίαζεν η ώρα της εις Ρουμανίαν επανόδου, ήρχισε να τον
+καταλαμβάνη τοιαύτη μελαγχολία, ώστε οι γονείς, λυπηθέντες αυτόν,
+του επέτρεψαν ν'ακολουθήση την οδόν, ην του εδείκνυεν η φύσις.
+
+
+ΙΙ
+Η εν Αθήναις οριστική εγκατάστασις. — «Η Πάπισσα Ιωάννα».
+
+
+Εν τω μεταξύ η κλονισμένη υγεία της μητρός του, ήτις είχε
+προκαλέση την εξ Ιασίου αναχώρησιν της οικογενείας, επέβαλε και
+μετάβασιν εις Αίγυπτον. Το κλίμα των όχθων του Νείλου επέδρασε
+θαυματουργώς επί της υγείας της μητρός τού Εμμανουήλ, ήτις τελείως
+ιάθη της κατατρυχούσης αυτήν
+επαρκή προσοχήν εις την αιφνιδίαν αλλαγήν της θερμοκρασίας, ήτις —
+γνώρισμα της ερήμου — συνοδεύει την δύσιν του ηλίου, εκρυολόγησε,
+και μετά βραχείαν ασθένειαν, απέθανεν. Ούτως ετερματίσθη βιαίως η
+κατά τα άλλα τόσον ευχάριστος εν τη χώρα των Φαραώ διαμονή.
+Διηγήματα (46) όμως και σκαλαθύρματα μεταγενέστερα μας διεφύλαξαν
+πιστήν εικόνα της τότε Αιγύπτου, τόσον διαφόρου υπό πάσαν έποψιν
+της σημερινής.
+
+Η επάνοδος της απορφανισθείσης οικογενείας εις Αθήνας συνέπεσε με
+τας παραμονάς της Μεταπολιτεύσεως. Άνεμος επαναστατικός εξήπτε τας
+κεφαλάς της νεολαίας, πιστευούσης ειλικρινώς ότι ο άρχων του
+τόπου, πατριώτης, αγαθός, ευσυνείδητος, συνάμα όμως στενός και
+σχολαστικός Βίττελσβαχ, ήτο η ενσάρκωσις της Μακιαβελλικωτέρας των
+τυραννιών.
+
+Ο Ροΐδης δεν ήτο αρκετά θερμοκέφαλος όπως παρασυρθή τελείως, ούτε
+όμως είχεν ωριμάση αρκούντως όπως μη επηρεασθή ποσώς υπό
+αισθημάτων, άτινα συνεμερίζετο η σχεδόν παμψηφία των συνομηλίκων
+του. Άλλως τε και ζήσας εις μάλλον φιλελευθέρως κυβερνώμενα έθνη,
+δεν ήτο δυνατόν να μη ερεθίζεται υπό της υπερβολικής
+Συγκεντρώσεως, της διαιρέσεως των πολιτών υπό της Αυλής εις
+αφωσιωμένους και μη, και των αδιακόπων καταστρατηγήσεων του
+Συντάγματος. Οι βουλευταί τότε εχωρίζοντο μάλλον ή εξελέγοντο·
+επροτιμώντο δ' οι πειθηνιώτεροι των ευγλωττοτέρων. Στόχος του
+Ροΐδου, αρχίσαντος να δημοσιογραφή εν τη «Αυγή», κατέστησαν οι
+εγκάθετοι των βουλευτικών εδωλίων (δεν λέγω θεωρείων), προ παντός
+δ' ο γνωστός διά την Αρποκράτειον σιωπήν του βουλευτής Σύρου
+Πρασακάκης. «όστις ήνοιγε στόμα μεγαλείτερον του φούρνου του
+Στρατή (του μεγαλειτέρου κλιβάνου της Σύρας) χωρίς να κατορθώνη
+ποτέ ν' αρθρώση λέξιν».
+
+Αλλά και κατά την περίοδον ταύτην, καθ' ην ουδείς ηδύνατο να μένη
+αδιάφορος εις τα δημόσια, έτι δε περισσότερον μετά την
+εθνοσωτήριον Μεταπολίτευσιν, η πολιτική δημοσιογραφία κατείχεν εν
+ταις σκέψεσι του νέου Χίου δευτερεύουσαν σκέψιν· η προσοχή του
+εστρέφετο επί μάλλον και μάλλον προς θέμα, όπερ από δωδεκαετίας
+τον απησχόλει, την «Πάπισσαν Ιωάνναν».
+
+Το πολύκροτον τούτο έργον είδε το φως περί τας αρχάς του 1866. Η
+έρευνα όμως του ιστορικού προβλήματος της «Παπίσσης» απησχόλει, ως
+ήδη ερρέθη, τον Ροΐδην, από του 1848. Κατά την πολύμηνον διαμονήν
+του εν Γερμανία (1855 — 1856) ήρχισε την συστηματικωτέραν τούτου
+μελέτην, συνεπλήρωσε δε ταύτην διά ταξειδίων εις Ιταλίαν και
+μακρών μελετών εν τη Αθηναϊκή Εθνική Βιβλιοθήκη. Αι υπ' αυτού
+αδιάκοποι αιτήσεις μεσαιωνικών βιβλίων, «άτινα ούτε εγνώριζον ούτε
+ευκόλως ανεύρισκαν οι τότε βιβλιοφύλακες», ηνάγκασαν μάλιστα τον
+εφορεύοντα Παναγιώτην Σούτσον να λύη τα εκάστοτε εγειρόμενα
+ζητήματα δίδων εις τον Ροΐδην «μίαν κλίμακα και την άδειαν ν'
+αναζητή ο ίδιος τα συναξάρια» (47).
+
+Η επιτυχία υπήρξεν ανταξία των κόπων ους κατέβαλεν ο συγγραφεύς.
+Όπως ορθώς γράφει ο εκδότης της δευτέρας γαλλικής μεταφράσεως
+(48), «Από Αθηνών εις Κωνσταντίνουπολιν και από Κερκύρας εις
+Τραπεζούντα (49), όλη η Ελλάς εθαύμασε το έξοχον ύφος του
+συγγραφέως, την χάριν, την λεπτότητα, την πονηρίαν του (malice),
+Δεν ευρίσκοντο δε λόγοι αρκούντως επαινετικοί όπως εξαρθή η τέχνη
+μεθ' ης ο Ε. Ροΐδης ανέμιξε το χρήσιμον προς το ευχάριστον και το
+τερπνόν προς το σοβαρόν».
+
+Ο προκληθείς ενθουσιασμός δεν ήτο υπερβολικός, αφ' ου ουχί μόνον,
+ως ομοθύμως αναγνωρίζεται νυν, η «Πάπισσα» υπήρξε το πρώτον
+καλλιλογικόν μας Φόρημα, εκείνο εις ο εδιδάχθη το κοινόν τι εστί
+το bello stile (50), αλλά και το πρώτον ελληνικόν μυθιστόρημα,
+όπερ χωρίς να είναι απλούν αφέψημα ιστορικών συγγραμμάτων και
+διατριβών, εβασίζετο όσον αφορά το ιστορικόν μέρος επί γεγονότων
+μετά πλείστης επιμελείας εξακριβωθέντων (51), τέλος δε και το
+πρώτον, όπου η μελέτη και αι γνώσεις συνεδυάζοντο με τόσον πνεύμα.
+Και είναι μεν αληθές ότι ο συγγραφές prenant, όπως λέγει ο
+Μολιέρος, son bien ou il le trouvait, πολλάκις εμιμήθη και έστιν
+ότε αντέγραψε τον Μπάιρων, τον Μυσσέ και τον Χάινε· πλην και οι
+ασπονδότεροι των πολυαρίθμων εχθρών του ηναγκάσθησαν να
+ομολογήσωσιν ότι τα ερανίσματα είναι εν συνόλω ελάχιστα εν
+συγκρίσει προς την αφθόνως και ακόπως ρέουσαν πηγήν πρωτοτύπων
+όσον και απροόπτων παρατηρήσεων και συσχετισμών ως και του αφειδώς
+εγκατεσπαρμένου καθαρώς Ροΐδείου άλατος.
+
+Ταύτα πάντα είναι προσόντα τόσον μεγάλα και σπάνια, ώστε δεν
+πρέπει ν' απορήσωμεν ότι η επιτυχία της «Παπίσσης» παρ' ημίν μεν
+μένει διηνεκής κατέστη δε ταχέως διεθνής.
+
+Και πράγματι παρ' ημίν μεν εκτός των δύο εκδόσεων ας εξέδωκεν
+ενταύθα αυτός ο συγγραφεύς, η «Πάπισσα» έλαβε και τρεις άλλας
+Αθηναϊκάς εκδόσεις.
+
+Πόσας έλαβεν εκτός των Αθηνών αδύνατον εστάθη να εξακριβώσω. Ο κ.
+Βλαχογιάννης μας ανεκοίνωσεν έκδοσιν γενομένην εν Βουκουρεστίω
+(1876) πρώην μαθητής μου μού στέλλει εκ Κύπρου έκδοσιν γενομένην
+εν Λευκωσία (1908), η δ' άρτι εκδοθείσα θαυμασία βιβλιογραφία του
+κ. Πολίτου μνημονεύει (52) άλλην ανατύπωσιν εν ταις στήλαις του
+«Βοσπόρου» του Καΐρου (Ιούλιος — Αύγουστος 1909). Τιςοίδε πόσαι
+άλλαι τοιαύται εκδόσεις και αναδημοσιεύσεις εγένοντο!
+
+Ο εν τη ξένη θρίαμβος της «Παπίσσης» δεν υπήρξε μικρότερος.
+Μετεφράσθη ρωσσιστί, δανιστί (53), ιταλιστί (54) και αγγλιστί
+(55). Γερμανιστί μετεφράσθη δις, το πρώτον προ ετών πολλών υπό του
+George Buvar (56), το δεύτερον τω 1904 υπό Paul Friedrick (57).
+Πολυαριθμότεραι ακόμη είναι οι γαλλικαί μεταφράσεις. Η πρώτη,
+έργον του γάλλου Bezolles και του μετέπειτα τοσάκις υπουργεύσαντος
+πολιτευτού Αττικής Ν. Λεβίδου, δημοσιευθείσα το πρώτον εν τη
+«Independance Hellenique», εξεδόθη και εν ιδίω τόμω τω 1869. Η
+δευτέρα, υπό ανωνύμου πλην πεπειραμένου γάλλου μεταφραστού,
+εξετυπώθη παρά τω εκδότη Maurice Dreyfous και εντός τριετίας
+(1878 — 1881) έσχεν επτά εκδόσεις. Η τρίτη τέλος και προσφατωτάτη
+(1908) εξεδόθη, και τούτο μόνον αποτελεί ουχί μικράν επιτυχίαν, εν
+τη Bibliothéque-Charpentier οφείλεται δε εις την συνεργασίαν του
+ημετέρου ιατρού Ιω. Σάλτα και του προώρως αποθανόντος συγγραφέως
+του «Ubu Roi» Αλβέρτου Jarry (58).
+
+Η εντύπωσις ην επροξένησεν εν τη αλλοδαπή το έργον ηδύνατο να
+κριθή διά παραθέσεως των περί αυτού γραφεισών ενθουσιωδών κριτικών
+(59). Αλλ' εναργέστερον ταύτης τεκμήριον είναι ότι, ότε, τω 1878,
+το έργον εδημοσιεύθη εν Παρισίοις, το κοινόν εδυσκολεύθη να
+πιστεύση ότι μη γάλλος ηδύνατο να γράψη έργον τόσον πρωτότυπον και
+σπινθηροβόλον. Ανήρ της περιωπής του Barbey d'Aurevilly, κρίνων
+την «Πάπισσαν» εν τη «Constitutionnel» της 9 Απριλίου 1878,
+εκφράζει την υποψίαν ότι πρόκειται περί φενακισμού (mystfication),
+άλλοι δε βαίνοντες έτι περαιτέρω απέδιδον ωρισμένως το έργον εις
+τον About ή τον Sarcey (60). Τόσον δ' είχε διαδοθή η τοιαύτη φήμη,
+ώστε ο εκδότης έκρινεν αναγκαίον να συνοδεύση τας επομένας
+εκδόσεις διά της ενυπογράφου φωτογραφίας του συγγραφέως, και
+αντιτύπου της ευφυεστάτης τούτου απαντήσεως προς τον Barbey
+d'Aurevilly.
+
+Εν μέσω τόσων επαίνων δεν δύναται τις εν τούτοις να μη κακίση τον
+συγγραφέα διά την τέρψιν, ην προφανώς αισθάνεται προκαλών διά των
+παραβολών και των ανεκδότων, α παρενείρει, «τα δάκρυα της αρετής
+και τους στεναγμούς της αιδούς (61)».
+
+Δια τούτο τον εμέμφθησαν και οι θερμότεροι θαυμασταί του. Το
+προμνησθέν άρθρον του «Mercure» παρατηρεί ότι «le rabelaisisme
+petillant qui distingue  la  P a p e s s e  J e a n n e frôle parfois
+les faciles rissées chères à Pigault-Lebrum». Και ο κ. Ξενόπουλος
+δεν εδίστασε να ομιλήση περί «περισσής και πολλαχού εξεζητημένης
+αισχρότητος (62)».
+
+Το βέβαιον είναι ότι τα περί ου ο λόγος υπεραλατισμένα επεισόδια
+και αστεία, εάν ηύρυναν ίσως κατά τι τον κύκλον των αναγνωστών,
+δεν προσθέτουσι τίποτε εις την φιλολογικήν αξίαν του
+μυθιστορήματος. Τούτο άλλως ησθάνθη αυτός ο συγγραφεύς περικόψας
+εν τη β' εκδόσει τα μάλλον άκοσμα χωρία και χαρακτηρίζων έκτοτε
+συστηματικώς το έργον ως «νεανικόν αμάρτημα».
+
+Πλην ενώ πάντα ταύτα πρέπει να ομολογηθώσιν (63), αδύνατον εξ
+άλλου είναι ν' αποκρυβή ότι η προκληθείσα υπό της δημοσιεύσεώς του
+έργου θύελλα ήτο εντελώς αδικαιολόγητος.
+
+Η εν λόγω θύελλα υπήρξε κατά μέγα μέρος δημιούργημα ανωτέρου
+κληρικού αγαθών ίσως προθέσεων, αλλά, εάν κρίνη τις τουλάχιστον εκ
+των προϊόντων του καλάμου του, αρκούντως επιπολαίου και υπέρ το
+δέον φίλου του θορύβου. Ο επίσκοπος Καρηστίας Μακάριος — διότι
+περί τούτου ο λόγος — αναγνούς το έργον, υπέλαβεν ότι τούτο είχε
+γραφή προς υπονόμευσιν της θρησκείας και της ορθοδοξίας. Μη
+διστάσας δε να κατέλθη εις δημοσιογραφικούς αγώνας (64) ήρχισε
+κατ' αυτού εχθροπραξίας, αίτινες κατέληξαν εις τον αφορισμόν του
+έργου υπό της Ιεράς Συνόδου.
+
+Ο παραβάλλων το έργον του Ροΐδου προς τα άρθρα του Αγίου Καρυστίας
+και την πιστήν τούτων απήχησιν, εγκύκλιον της Συνόδου (65),
+πείθεται ότι πρόκειται περί παρεξηγήσεως.
+
+Ο Ροΐδης, εάν, όπως αυτός ούτος ανεγνώρισε, πολλά τ' άκοσμα
+περιέλαβεν εν τω βιβλίω του, ουδόλως εσκέφθη ποτέ να θίξη την
+θρησκείαν, δικαίως θ' ανέγραψεν εν αρχή του έργου του το του
+Πασκάλ: «Ουδόλως εμπαίζει την Θρησκείαν ο χλευάζων τας
+παραδοξολογίας δι' ων ατιμάζουν, αυτήν οι ιερείς», Ακόμη δ'
+ολιγώτερον «εζήλωσε την δόξαν των κατά καιρούς πολεμίων της
+ορθοδοξίας», αφού ουδέ λέξιν κατά της Ορθοδοξίας έγραψεν. Επίσης
+αντιδιέστειλε «τους εν τη Δύσει αποκτήσαντας οξείς όνυχας και
+ιοβόλους οδόντας» προς τους ημετέρους κληρικούς, εις ους προσήψεν
+απλώς ότι περιορίζονται υπέρ το δέον εις το τυπικόν μέρος των
+καθηκόντων των (66).
+
+Αλλ' ούτε πάλιν επετέθη συλλήβδην καθ' όλων των εν τη Δύσει
+κληρικών, αλλά μόνον «κατά των καπήλων του μεσαιώνος», φροντίσας
+μάλιστα να εξάρη όσους, ως ο Άγιος Αγοβάρδος, ήσαν άξιοι σεβασμού
+και μη καταμαρτυρήσας κατά των λοιπών ή εκείνο δι' όσα όλοι οι
+αστέρες της εκκλησίας, σύγχρονοι και μεταγενέστεροι, τους
+εστηλίτευσαν. (67)
+
+Γενικώτερον δ' εξεταζομένου του πράγματος ουδαμού διαβλέπει τις εν
+τη «Παπίσση» ή εις μεταγενέστερα έργα, ίχνη χυδαίου αθεϊσμού του
+anti-clericalisme εκείνου, όστις τόσον συχνά απαντά παρά
+συγγραφεύσι σκανδαλωδών διηγημάτων, αντικείμενον εχόντων τα της
+εκκλησίας. Ο Ροΐδης απηχθάνετο τοιούτου είδους συγγραφείς·
+εμυκτήριζε τους επηρμένους ψευδοφιλοσόφους, οίτινες ενόμισαν ότι
+ηδυνήθησαν να προσφέρωσιν εις την ανθρωπότητα κατάλληλον
+αντιστάθμισμα της θρησκείας.
+
+Η «Ακρόπολις» της 25 Δεκεμβρίου 1895, μεταξύ άλλων
+Χριστουγεννιάτικων γνωμών περιέχει και την ακόλουθον φέρουσαν την
+υπογραφήν του.
+
+  «Αν πολλοί, δυστυχώς, υπάρχουσιν οι μη κατορθώνοντες να
+  πιστεύσωσιν εις την θεότητα του Χριστού, δύσκολον αφ' ετέρου θα
+  ήτο να ευρεθώσιν οι μη λυπούμενοι διά τούτο, αφ' ού καθ' εκάστην
+  ολιγοστεύει η ελπίς αναπληρώσεως της πίστεως ταύτης δι' άλλης
+  οιασδήποτε και αποδεικνύονται η Φιλοσοφία και η Επιστήμη
+  φαντάσματα πολύ ματαιότερα της θρησκείας (68)».
+
+Ταύτα πάντα και πολλά άλλα δεν ημέλησεν ο αδίκως καταδιωκόμενος να
+εκθέση εις τας αμιμήτους εκείνας Επιστολάς Αγρινιώτου, τας εν τη
+«Αυγή» τo πρώτον καταχωρισθείσας και εις ας, διά πρώτην φοράν,
+έκαμεν άφθονον χρήσιν δημοτικών τύπων και λέξεων. Είνε δε η
+αλήθεια των όσων λέγει τόσον καταφανής, ώστε δεν θα τα εξέθετα και
+πάλιν ενταύθα, εάν δεν είχεν επιζήση του Ροΐδου το σύστημα του
+χαρακτηρίζειν ως εχθρούς της πατρίδος και της εκκλησίας πάντας
+τους εκφράζοντας ιστορικήν, φιλοσοφικήν ή γλωσσολογικήν γνώμην
+απαρέσκουσαν εις ταύτην ή εκείνην την ομάδα (69).
+
+Οπωσδήποτε ευχαρίστως δύναται να παρατηρηθή ότι εν αυταίς μεν ταις
+ευεξάπτους Αθήναις ο Άγιος Καρυστίας μόνον επί βραχύ κατώρθωσε να
+παρασύρη τους πολλούς (70), καθότι συντρεχούσης της πλειονοψηφίας
+του τύπου ολίγος χρόνος ήρκεσεν όπως τεθώσι τα πράγματα εις την
+θέσιν των». Έξω δε των Αθηνών ουδέ καν τους κληρικούς επηρέασεν,
+αφού βλέπομεν τον Μητροπολίτην Ναζαρέτ αποτείνοντα εις τον
+συγγραφέα παράκλησιν (71) να του στείλη αντίτυπον του έργου του.
+
+Ιδιαιτέρως ευσπρόσδεκτον υπήρξεν εις τον Ροΐδην το εξής απόσπασμα
+επιστολής του Χάνσεν, γραφείσης εν Αργοστολίω την 28 Σεπτεμβρίου
+1866:
+
+  «Θα γνωρίζετε, είμαι βέβαιος, τον αξιότιμον και αξιάγαστον φίλον
+  μου εδώ, τον οποίον ήλθα να επισκεφθώ, τον κύριον Ανδρέαν
+  Λασκαράτον αφωρισμένον κατά δυστυχίαν και αυτόν, και όχι μόνον
+  το βιβλίον του, από την εκκλησίαν αφ' ού μου φαίνεται, και η
+  ευγενεία σας και αυτός, αν και διαφέροντες ως προς την μέθοδον,
+  αυτός ολιγώτερον σατυρικός, αλλά με την άδειαν τον κυρίου Σουρλή
+  (72), όχι ολιγώτερον ηθικός, αν και ίσως παρά πολύ ειλικρινής,
+  αφ' ου, λέγω, φαίνεσθε οι δύο να έχετε τον ίδιον αξιέπαινον
+  σκοπόν, διά τον οποίον αυτός ήδη από πολύν καιρόν και εδούλευσε
+  και έπαθε πολύ, διά τούτο πιστεύω και ότι θα σας ευχαριστήση να
+  ηξεύρετε, ότι το βιβλίον σας, καθώς και η απάντησις, που είχα
+  φέρη μαζί μου, του αρέσανε πολύ, και αυτός μου εξέφρασε την
+  επιθυμίαν του να κάμη την γνωριμίαν σας».
+
+Η επιστολή αύτη υπήρξεν αφετηρία των μεταξύ Λασκαράτου και Ροΐδου
+σχέσεων, αίτινες διετρανώθησαν διά σποραδικής συνεργασίας του
+πρώτου εις τον «Ασμοδαίον» (73)
+
+Εκ της αυτής επιστολής φαίνεται ότι ο Λασκαράτος υπέστη χείρονα
+του συγγραφέως των «Ειδώλων», αφ' ου αφωρίσθη και αυτός και ουχί
+μόνον το σύγγραμμά του. Ο Ροΐδης, εφ' όσον γνωρίζω, ουδέποτε
+αφωρίσθη· διά τούτο εξηκολούθη τελών τα Θρησκευτικά του καθήκοντα,
+οσάκις δε διωρίζετο εις δημοσίαν υπηρεσίαν εφρόντιζε να ομνύη τον
+νενομισμένον όρκον προ του ιερέως της ενορίας του (74). Διά τούτο
+δ' επίσης δεν εδέησε, όπως ανέγραψάν τινες εφημερίδες, ν'αρθή ο
+αφορισμός, όπως μεταλάβη των αχράντων μυστηρίων και κηδευθή
+χριστιανικώς (75).
+
+
+ΙΙΙ
+Από της «Παπίσσης» εις τον «Ασμοδέον» (1866 — 1875).
+
+
+Την «Πάπισσαν» διεδέχθη δεκαετής σχεδόν σιγή.
+
+Η σιγή αύτη δεν υπήρξεν απόλυτος, διότι εκτός κριτικών τινων
+αίτινες «ξεχωρίζουν» από τα συστηματικά λιβανίσματα ή τα
+συστηματικά υβρεολόγια, άτινα απετέλουν εν ταις ημέραις εκείναις
+την «φιλολογικήν» κριτικήν, ο Ροΐδης εδημοσίευσε κατά τα έτη 1866 —
+1875 ουκ ολίγα σκαλαθύρματα και ικανά πολιτικά άρθρα.
+
+Και των μεν σκαλαθυρμάτων εκείνων (76) τοσάκις εξήρθη το πνεύμα, η
+πρωτοτυπία και η χάρις, ώστε περιττόν θα ήτο να έλεγα τι πλέον
+περί αυτών, εάν εις ον τούτων δεν εγίνετο διά πρώτην φοράν εν
+Ελλάδι (77) λόγος περί του Βωδελαί. Ολίγα έτη βραδύτερον έτερος
+επίσης μεγαλοφυής και ιδιόρρυθμος ποιητής, ο Edgar Poe, καθίστατο
+γνωστός εις τους ημετέρους διά των εν τω «Παρνασσώ» μελετών και
+μεταφράσεων του Ροΐδου. Ο αυτός δε περί τα τέλη της 8ης
+δεκαετηρίδος του παρελθόντος αιώνος παρουσίαζεν εις τους
+αναγνώστας των Αθηναϊκών εφημερίδων, ων ο ορίζων περιωρίζετο εις
+τους Ohnet, Delpit και Σαν, τον Δοστογιέφσκην και την Ρωσσικήν
+φιλολογίαν.
+
+Παρά τα λεχθέντα λοιπόν υπό των θυμάτων του καλάμου του, ο Ροΐδης
+εν τη κριτική του εργασία δεν ήτο αρνητικός· αδιακόπως τουναντίον
+ανελάμβανε την διαφήμισιν Ελλήνων τε και ξένων λογογράφων και
+καλλιτεχνών αγνώστων (78) ή λησμονημένων (79).
+
+Ως προς τα πολιτικά άρθρα, άτινα έγραψε κατά την περίοδον ην
+μελετώμεν, ταύτα συν τοις άλλοις μας δίδουσι το μέτρον της
+γαλλομαθείας του. Υπήρχον τότε δύο εν Αθήναις γαλλικαί εφημερίδες
+η «Grèce» και η «Independance Hellènique». Συνεργασθείς εκ
+διαλειμμάτων εις αμφοτέρας o Ροΐδης ανέλαβε τω 1870 δι' ολίγους
+μήνας την διεύθυνσιν της «Grèce». Ο αναγινώσκων δε τάρθρα, άτινα
+έγραφε κατά την περίοδον ταύτην, δυσκολεύεται να πιστεύση ότι
+απορρέουσιν εκ του καλάμου ανδρός, όστις μόνον εβδομάδας διήλθεν
+εν Γαλλία. Η αυτή απορία καταλαμβάνει τον διεξερχόμενον την
+γαλλικήν του αλληλογραφίαν, ης ευτυχώς λείψανά τινα εσώθησαν (80).
+Επίσης θ' απορήσωσιν οι αναγνώσται των μεταφράσεων του Έδγαρ Πόε
+και του Μακώλεϋ, πληροφορούμενοι ότι ο Ροΐδης ουδέποτε μετέβη εν'
+Αγγλία, εκμαθών τα Αγγλικά εν τω Λυκείω του Ευαγγελίδου και ιδίως
+δι' ειδικών μελετών.
+
+Πλην εάν τ' από του 1866 — 1875 δημοσιευθέντα έχουσι διά την μελέτην
+του Ροΐδου ως συγγραφέως και ανθρώπου πολύ το ενδιαφέρον, πάλιν
+πρέπει ναναγνωρίση τις ότι η φιλολογική του παραγωγή κατά την
+περίοδον ταύτην ισοδυναμεί σχεδόν προς σιωπήν. Ο Ροΐδης έγραφεν
+ουχί διότι επεθύμει να γράφη αλλά διότι τον επίεζον αι
+περιστάσεις, διότι «ευρέθησάν τινες οίτινες δι' εκτάκτων
+εκβιαστικών μέτρων τον μετέβαλον εις ακούσιον συγγραφέα (81).
+
+Ποίοι άρα γε υπήρξαν οι λόγοι αποχής, ήτις, λαμβανομένης υπ'όψιν
+της φυσικής συγγραφικής ιδιοφυίας του Ροΐδου και της εκτάκτου
+επιτυχίας του πρώτου έργου, φαίνεται παράδοξος εάν όχι
+αδικαιολόγητος;
+
+Λόγους τούτου ουχ ήττον δύναταί τις ν' ανεύρη πολλούς και
+ποικίλους αλλά προ παντός δύο.
+
+Ο είς είνε ότι την επιτυχίαν της «Παπίσσης» συνώδευσαν, ως
+είδαμεν, παρεξηγήσεις και διαβολαί, ικαναί να δηλητηριάσωσι την
+χαράν της νίκης. Προς τούτοις το ποιόν της επιτυχίας δεν ήτο οίον
+το επόθει, διότι το κοινόν ηυχαριστήθη κατ' εξοχήν εις εκείνα,
+άτινα ο συγγραφεύς εξετίμα το ολιγώτερον. Επί πάσι δ' ο συγγραφεύς
+διέγνωσε ότι, ως είχον τότε τα πράγματα της ημετέρας κοινωνίας,
+ήτις ήτο τότε μικρά, εν πολλοίς αμόρφωτος, επιρρεπής δε εις το να
+Θαυμάζη μόνον τα ξένα και απορροφημένη υπό βιωτικών αναγκών,
+πραγματικήν δόξαν δεν ηδύνατο να ελπίση Έλλην συγγραφεύς. Πέντε
+έτη μετά την δημοσίευσιν της «Παππίσης», ο Ροΐδης έκλειε την
+μακράν του περί του θεάτρου του Αγγέλου Βλάχου βιβλιογραφίαν διά
+των εξής:
+
+  «Ενώ αποχαιρετώμεν το βιβλίον, το φαιδρύναν την χιακήν ερημίαν,
+  το βλέμμα ημών πίπτει επί το χωρίον εκείνο του προλόγου, ένθα
+  γίνεται λόγος, περί της ηθικής παρά του κοινού αμοιβής του
+  ποιητού. Αλλ' είναι τοιαύτη τις αμοιβή δυνατή εν Ελλάδι, η δε
+  δόξα και η δημοτικότης δύνανται άρα να στέψωσι και παρ' ημίν ως
+  αλλαχού φιλολογικόν έργον, όσον τέλειον και αν υποτεθή; Οσάκις
+  σκεπτώμεθα περί τούτων, ταλανίζομεν τους γράφοντας ελληνιστί,
+  και όσω καλλίτερα γράφουσι τόσω μάλλον αξιολύπητοι φαίνονται
+  ημών. Τι είναι δημοτικότης; Έκαστος δύναται να ορίση αυτήν όπως
+  θέλει, αλλ' ημείς εννοούμεν αυτήν μόνον: ο Βαλζάκ περιηγείτο
+  μετά τινος φίλου του εν Πολωνία· καταληφθέντες υπό χιόνος και
+  βροχής οι δύο οδοιπόροι εζήτησαν άσυλον εις απόκεντρον τινα
+  αρχοντικόν πύργον· η δε οικοδέσποινα έσπευσε, κατά τα εκεί
+  έθιμα, να προσφέρη ιδίαις χερσίν εις τους αγνώστους εκείνους
+  ξένους το τσάι της φιλοξενίας· αλλ'ενώ περιέφερε τον δίσκον, ο
+  σύντροφος του κλεινού μυθογράφου έτυχε ν' αποτείνει αυτώ τον
+  λόγον αποκαλών «Κύριε Βαλζάκ». Εις το άκουσμα εκείνο η Πολωνίς,
+  βλέπουσα προ αυτής τον γράψαντα τον Λαμβέρτην και την Ευγενία
+  Γρανδέ υπό τοσαύτης κατελήφθη συγκινίσεως, ώστε εξέφυγε της
+  χειρός της ο δίσκος και κατεκυλίσθησαν τα φλυτζάνια κατά γης.
+  Τις δεν ήθελε δώσει και στεφάνους, και δάφνας, και αγώνια άθλα,
+  αντί του ελαχίστου θρίμματος των θραυσθέντων φλυτζανίων της
+  Πολωνίδος!»
+
+Η συναίσθησις του αδυνάτου δι' Έλληνα κτήσεως τοιαύτης δόξης
+«απεθάρρυναν αναμφιβόλως τον αισθανόμενον εαυτόν άξιον ταύτης
+λογογράφον, διότι δις και τρις, τουλάχιστον, επανήλθεν υπό τον
+κάλαμόν του το επεισόδιον του θραυσθέντος κυπέλλου της Πολωνίδος.
+Αλλ' εκείνο κατ' εξοχήν, όπερ τον απέτρεψεν από της συνεχίσεως της
+δημιουργικής του εργασίας, είνε το ζήτημα της γλώσσης.
+
+Είδομεν τον Ροΐδην από των πρώτων του γραμμών (82) «ως ναυτιώντα
+θαλασσοπόρον μεταξύ Σκύλλας και Χαρύβδεως (83)» μεταξύ της
+καθαρευούσης, ήτις τον αηδίαζε και της δημοτικής, ήτις τω
+επαρουσιάζετο ως όργανον ανεπαρκές προς έκφρααιν όλων του των
+διανοημάτων. Αναπτύσσων διά μακροτάτων την ιδέαν ταύτην εν τω
+Προλόγω των «Παρέργων» συνοψίζει εν τέλει ως εξής τους λόγους,
+οίτινες τον ηνάγκασαν να καταθέση τον κάλαμον.
+
+  «Εύχρηστοι αληθώς λέξεις έμειναν μόναι αι κοιναί τη αρχαία και
+  τη λαλουμένη. Αλλ' όσα δύναται τις να εκφράση διά του
+  ελλιπεστάτου τούτου λεξιλογίου είναι τόσον ολίγα, ώστε ταχέως
+  αποκάμνει αναγκαζόμενος να θυσιάζη τας πλείστας και πολλάκις τας
+  καλλίστας των ιδεών αυτού προς αποφυγήν γλωσσικής αηδίας. Περί
+  τον Παγανίνη λέγεται ότι κατώρθωσε να θέλξη τους ακροατάς αυτού
+  διά βιολίου εις το οποίον μία μόνη απέμεινε χορδή. Τοιούτον τι
+  όργανον κατήντησεν εκ των αδίκων εξοστρακισμών και της
+  βρυκολακιάσεως των αττικών τύπων η γραφομένη γλώσσα. Αλλ' ούτε
+  εύκολον είναι να γίνη είς Παγανίνης, ούτε πιστεύομεν ότι
+  κακείνος δεν ήθελε προτιμήση να φυτεύη λάχανα, αν κατεδικάζετο
+  εις την χρήσιν μονοχόρδου».
+
+Εις τ' ανωτέρω θα ηδύνατό τις ίσως πολλά ν' αντείπη πλην ο κρίνων
+το έργον του Ροΐδου οφείλει να παρατηρήση ότι, εάν τόσα έτη, δεν
+παρήρχοντο χωρίς ούτος να γράψη πιθανώς, δεν θα έγραφε βραδύτερον
+τόσον τελείως (84).
+
+Πράγματι το μη γράφειν δεν εσήμαινε δι'αυτόν μένειν μ'
+εσταυρωμένας χείρας. Εμελέτα παντού και πάντοτε, είτε εταξείδευε,
+είτε μετείχε της κοσμικής ζωής (και μετείχε ταύτης ασμένως και
+αφθόνως), είτε τέλος εν τω σπουδαστηρίω του.
+
+Η ποικιλία των μελετών εις ας επεδίδετο είνε κάτι απίστευτον.
+Εκτός των ιστορικοεκκλησιαστικών μελετών, ας ουδέποτε τελείως
+εγκατέλειπε (85), και της φιλολογίας, της κριτικής και της
+αισθητικής, αίτινες φυσικώ τω λόγω ήσαν ο κύριος σκοπός του βίου
+του, εστράφη προς συστηματικήν μελέτην των θετικών επιστημών, της
+φυσιολογίας και της ιατρικής, εν δε και των πολιτικοοικονομικών,
+χωρίς διά τούτο να παραμελήση τας καλάς τέχνας.
+
+Ο αμφιβάλλων περί των λόγων μου ας ρίψη έν βλέμμα επί της
+βιβλιοθήκης του, ένθα εν τω αυτώ διαμερίσματι ο Αριστοτέλης
+γειτνιάζει με την Σανδ, ο Σπένσερ με τον Οβίδιον, ο Bouchardat με
+τον Στούαρτ Μιλλ, αι πραγματείαι του Ασωπίου, του Κόντου και του
+Βεναρδάκη με τον Πόε, τον Γκιζώ και τον Φιγκιέ, και οι πατέρες της
+Εκκλησίας με το πολύτομον Mobilier Français του Viollet-le-Duc.
+
+Εάν δ' ανοίξας τας υαλίνας θυρίδας διεξέλθη τις τους χιλίους και
+πλέον τόμους, θα ίδη ότι έκαστος εξ αυτών είνε κατάστικτος
+σκέψεων, σημειώσεων και παραπομπών.
+
+Αλλά μήπως το πράγμα δεν αναφαίνεται αρκετά σαφώς εις τον
+αναγινώσκοντα τα δημοσιεύματά του; Ότε τω 1871 παραθερίζων εν Χίω,
+έλαβε τας κωμωδίας του Βλάχου, ενέκυπτεν εις την τότε καινοφανή
+θεωρίαν του Δαρβίνου συλλέξας πάντα τα περί ταύτης ήδη γραφέντα·
+ταύτην δ' έλαβον ως αφετηρίαν της περί των ελληνικών κωμωδιών
+μελέτης του. Αι ιατρικαί του γνώσεις αναφαίνονται εις πλείστα
+διηγήματα και σκαλαθύρματα (86) ως και, εις τας προς τον
+Βαλαωρίτην επιστολάς του. Αι πολιτικαί του και διπλωματικαί, εις
+τα άρθρα της «Grèce» (87) και έτι σαφέστερον εις τας θαυμασίας
+εκείνας ενιαυσίας επιθεωρήσεις της «Ώρας». Αι δε οικονομικαί του
+μελέται τω επέτρεπαν να συνοψίση εν ολίγαις γραμμαίς τον
+πολιτειακόν σοσιαλισμόν του Βίσμαρκ (88) ου, ειρήσθη εν παρόδω,
+εκηρύσσετο οπαδός· και ούτω καθ' εξής περί πάντων ή σχεδόν πάντων.
+
+Αλλ' ούτε ο Ροΐδης υπήρξεν ο μόνος Έλλην ο φέρων εν εαυτώ
+βιβλιοθήκην ούτε μία βιβλιοθήκη αρκεί διά να δημιουργηθούν τα
+«Συριανά Διηγήματα», να συνταχθή ο «Ασμοδαίος», ή να γραφούν, όπως
+εγράφησαν, τα κριτικά του έργα. Τας εκ των βιβλίων γνώσεις πρέπει
+να συμπληρώση η γνώσις του κόσμου· και υπό την άποψιν ταύτην,
+κυρίως, δύναταί τις να είπη, ότι τα έτη 1866 — 1875 δεν «επήγαν
+χαμένα».
+
+Ολίγοι εγνώρισαν πληρέστερον τον κόσμον και τον βίον ή ο Ροΐδης
+κατά την εποχήν εκείνην. Η επί της οδού Φιλελλήνων οικία του ήτο
+το εντευκτήριον των λογίων και της χρυσής νεολαίας. Υποδοχαί,
+εκδρομαί, προ παντός δε ξιφικοί αγώνες ήσαν εις την ημερησίαν
+διάταξιν (89). Οι καλλιτέχναι εύρισκον εν τω οικοδεσπότη
+πλαγιαυλητήν άριστον και ζωγράφον δεξιόν, έτοιμον ήδη να γράψη τ'
+άρθρα εκείνα περί Ζωγραφικής και Μουσικής, άτινα ήδαν το φως μετά
+20 έτη, ή τας γελοιογραφίας, ας μόνον οι στενώτερον μετ' αυτού
+συνδεόμενοι έβλεπον (90). Όταν δεν έμενεν εις Αθήνας, εφησύχαζεν
+εις το ωραίον μούλκι του της Χίου, περιήρχετο την Ευρώπην ή
+επεχείρει ρωμαντικά ταξείδια, ως το εις Σικελίαν, εξ ου απεκόμισε
+τα «Στίγματα» και τας «Αιτνείους αναμνήσεις», ή το εις Αμβέρσαν,
+περί ου μας ομιλεί εις τον «Άγιον Σώστην».
+
+Ευφυής, μορφωμένος, κομψός, καλογεννημένος, κοσμικώς περιζήτητος,
+πλούσιος όσον ολίγοι τότε, θα επίστευέ τις ότι ο Ροΐδης θα ήτο είς
+των ευτυχών του βίου. Δεν δύναμαι να βεβαιώσω το εναντίον, αλλ'
+έχω την υπόνοιαν ότι και κατά τα κατ' επίφασιν ευδαίμονα εκείνα
+έτη η ζωή θα υπήρξε δι' αυτόν πικρά.
+
+Πρώτον έπασχεν εκ νοσήματος, όπερ πάντοτε διαθέτον προς την
+μελαγχολίαν, ήτο δι' άνθρωπον ευφυά και σπινθηροβόλον, ως αυτός,
+κυριολεκτικώς μαρτύριον. Δια «causeur» ως τον Ροΐδην το να χάση
+την ακοήν ήτο ως διά πολεμοχαρή αξιωματικόν να μείνη άπους· όπως
+ούτος είνε καταδικασμένος εις απραξίαν, ο Ροΐδης ήτο εις σιωπήν ή
+μονόλογον. Έμενεν εκτεθειμένος αις τα σκώμματα χυδαίων ή μωρών,
+ους, εάν ηδύνατο ν' απαντήση, θ' αποσβόλωνε διά μιας λέξεως.
+
+Ο πιστός φίλος του κ. Εμμανουήλ Βουτσινάς μοι έλεγε ότι από της
+παιδικής του ηλικίας ο Μανώλης ήτο λίαν ευαίσθητος εις τα σκληρά
+αστεία των συμμαθητών του. Βραδύτερον δε οι οικείοι του παρετήρουν
+ότι, εν ώ τόσον ηγάπα να πηγαίνη εις τον κόσμον, επανήρχετο
+πάντοτε εκ των συναναστροφών σύννους και μελαγχολικός.
+
+Αλλ’ εκτός του φυσικού τρομερού μειονεκτήματος ανευρίσκει ο μετ'
+αγάπης μελετών τον βίον του και άλλην πηγήν πικριών. Εξηγών την
+μαύρην απελπισίαν, ήτις χρωματίζει αρκετά ταχέως τα έργα του
+Μυσσέ, ο Ταιν λέγει: «Εζήτει πάρα πολλά, ηθέλησε απνευστί,
+ορμητικώς και απλήστως να απολαύση την ζωήν. Την έδρεψε, αλλά δεν
+την απέλαυσε. Την απέσπασεν, επίεσε, συνέθλιψε και συνέτριψεν ως
+σταφυλήν. Έμεινε δε με χείρας λερωμένας και πλέον διψασμένος ή
+ποτέ».
+
+Χωρίς να ζητήση όσα ο Μυσσέ, και ο Ροΐδης εζήτησε πολλά από τον
+βίον. Δεν περιωρίσθη εις τας ευκόλους απολαύσεις, εις τον κόσμον
+των θεάτρων, όπου επί τινα καιρόν έδρεπεν αναιμάκτως νίκας (91).
+Λέγει κάπου ότι διά τους ποιητάς της ρωμαντικής σχολής η γυνή ήτο
+«κλίμαξ αισθηματικής ανόδου εις τους ουρανούς»· αυτή ήτο και η
+ιδική του αντίληψη. Μετ' ολίγα έτη συνεπλήρου την ιδέαν του γράφων
+επί λευκώματος: Οσάκις επιχειρεί τις ν' ανέλθη μετά γυναικός εις
+ουρανόν, αδύνατον είναι να προγνωρίζη, εάν επιβαίνη του άρματος
+του Φαέθοντος ή του Προφήτου Ηλία».
+
+Λεπτός και ευγενής, όπως ήτο, ουδέποτε προέβη εις εκμυστηρεύσεις,
+ουδέ καν, όπως οι πλείστοι των γραφόντων, εξεμεταλλεύθη τα
+επεισόδια του αισθηματικού του βίου προς φιλολογικούς σκοπούς· εν
+τούτοις δύναται τις να μαντεύση ότι είχεν επιβή ποτε του άρματος
+του Φαέθοντος, ότι σκληρά και μακρά αισθηματική κρίσις
+εδήλητηρίασε τα έτη της δευτέρας του νεότητος. Ποίον ακριβώς
+υπήρξε το δράμα και ποία η ηρωίς, ούτε γνωρίζομεν ούτε
+εφροντίσαμεν να πληροφορηθώμεν. Σημειούμεν δε μόνον το πράγμα,
+διότι οδυνηρά ανάμηνις της χαθείσης ή μάλλον μη επιτευχθείσης
+ευτυχίας διαφαίνεται εις την μελαγχολίαν πολλών έργων του και εις
+την πικρίαν μερικών άλλων (92).
+
+Εις αυτάς τας αισθηματικάς απογοητεύσεις όσον και εις την ωτικήν
+του πάθησιν αποδοτέος ο κλαυσίγελως εκείνος, όστις τόσον συχνά
+εμφωλεύει εις τας σελίδας του, ως και ο συχνάκις αρνητικός
+χαρακτήρ των άλλως βαθειών σκέψεών του.
+
+Ελέχθη ενίοτε ότι και τα υλικά του ατυχήματα συνέτρεξαν εις τον
+ιδιάζοντα τούτον χαρακτήρα του έργου του. Είνε ακριβές ότι βραχύ
+μετά το 1870, «την πατρικήν κληρομίαν διαιρέσας εις χρήματα, άτινα
+ηδύνατο να χάση και εις τίμιον όνομα, όπερ δεν τω εσυγχωρείτο να
+ριψοκινδυνεύση, μέτοχος μεν υπήρξε πανταχού ουδαμού όμως ανεμίχθη
+ούτε ως ιδρυτής, ούτε ως σύμβουλος, ούτε ως παραχωρητής ή κήρυξ
+ανυπάρκτων εκατομμυρίων (93)», απώλεσεν εντός σχετικώς βραχέος
+χρόνου το πλείστον της μεγάλης πατρικής περιουσίας. Αλλά την
+καταστροφήν ταύτην υπέστη μετά πλείστου στωικισμού, θα υφίστατο δε
+και μετ' αδιαφορίας, εάν δεν είχε την εν ευμαρεία παντοτε ζήσασαν
+μητέρα του και εάν δεν τω επεβάλλετο η ανάγκη να περιορίση τον
+πλουτισμόν της βιβλιοθήκης του (94).
+
+Διά τούτο μόνα ίχνη της υλικής του καταστροφής υπήρξαν, όσον αφορά
+εις την φιλολογικήν του παραγωγήν, όσα έμαθε περί του τρόπου καθ'
+ον ιδρύονται ή διευθύνονται αι μετακλεπτικαί (ως έλεγε) εταιρείαι
+και πολλαί άλλαι επιχειρήσεις. Επί καιρόν δε ο χρηματιστικός
+κόσμος, ον είχεν τόσον καλώς, πλην αδρά δαπάνη, γνωρίση, απετέλεσε
+τον στόχον των οξυτέρων του βελών.
+
+Ούτω λ. χ. έγραφεν εν τω «Ασμοδαίω» (αρ. 3):
+
+  «Αδίκως, νομίζομεν, κατηγορούνται ως όλως στείραι και άγονοι αι
+  παρ' ημίν μεταλλευτικαί επιχειρήσεις, εν ώ απ'εναντίας επί των
+  ερειπίων εκάστης ηγέρθη μέγαρον μεγαλοπρεπές και καλλιμάρμαρον.
+
+  Πρέπει όμως να ομολογήσωμεν ότι εφάνημεν οπωσούν αχάριστοι προς
+  τους ιδρυτάς των τοιούτων εταιρειών, αφήνοντες αυτούς ν'
+  ανεγείρωσι μέγαρα ιδία δαπάνη εν ω, αν εις παν άλλο μέρος του
+  κόσμου έπραττον ούτοι όσα έπραξαν παρ' ημίν, ήθελον φιλοξενείσθαι
+  και διατρέφεσθαι δαπάνη του δημοσίου».
+
+Επίσης εν τω 5ω αριθμώ του αυτού φύλλου έδιδε την εξής ανάλυσιν
+περιουσίας χρηματιστού.
+
+Δάκρυον ορφανού....... 0,02
+Στεναγμοί χήρας....... 0,01
+Πείνα συνταξιούχου.... 0,01
+Εύνοια Τούρκου........ 0,03
+Ελαστικότης κώδικος... 0,05
+Νωθρότης εισαγγελέως.. 0,03
+Ευήθεια μετόχου....... 0,85
+                       -----
+                       1,00
+
+
+IV
+Τα έτη του αγώνος. — Ο «Ασμοδαίος» και η πολιτική. — Ο «καυγάς»
+περί συγχρόνου Ελληνικής ποιήσεως. — Η Εθνική Βιβλιοθήκη.
+
+
+Τα έτη δεκαετούς σχεδόν περισυλλογής και μελέτης διεδέχθη περίοδος
+αγώνων παντοειδών και ποικίλων. Ο Ροΐδης αναλαμβάνει την έκδοσιν
+σατυρικού φύλλου και ταχθείς μετ' ου πολύ εις το πλευρόν του
+Τρικούπη, μετέχει όλων των διπλωματικών και πολιτικών τούτου
+αγώνων.
+
+Ο Ροΐδης δεχθείς να γείνη εισηγητής ποιητικού του Παρνασσού
+διαγωνίσματος, περιπλέκεται εις πολύμηνον αγώνα μετά του Αγγέλου
+Βλάχου και όσων εδόξαζον ότι αδύνατον είνε να μη υπάρχη ποίησις εν
+τη συγχρόνω Ελλάδι, αφ' ου, συν τοις άλλοις, πολλοί τούτων ήσαν
+ακραδάντως πεπεισμένοι ότι ήσαν ποιηταί.
+
+Τέλος ο Ροΐδης δέχεται την θέσιν εφόρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης·
+εις εποχήν δε καθ' ην διορισμός εις δημοσίαν θέσιν ήτο πράγμα κατ'
+εξοχήν εφήμερον, ο δεχόμενος δημοσίαν θέσιν ανελάμβανε συνάμα
+δεινόν και άχαριν αγώνα κατά της λεγεώνος των προκατόχων και
+επιδόξων διαδόχων του.
+
+                         *
+                        * *
+Ο «Ασμοδαίος»! Πόσον ζωηράν ανάμνησιν εκράτησεν η κοινή γνώμη του
+εβδομαδιαίου εκείνου φύλλου, όπερ έζησε μόλις δεκαοκτώ μήνας και
+εξέπνευσε προ τριακονταπέντε ετών. Η υστεροφημία αύτη δεν είνε
+αδικαιολόγητος. Ουδέποτε η Ελλάς εγνώρισε φύλλον τόσον ευφυές,
+τόσον λεπτόν, τόσον καλλιτεχνικόν και τόσον ανεξάρτητον, φύλλον
+έχον τη αληθεία τα τέσσαρα ταύτα προσόντα εις τοιούτον βαθμόν,
+ώστε είνε ζήτημα εάν δεν ήτο δυσαναλόγως καλόν διά το κοινόν μας
+και εάν, όπως ελέχθη διά τον Τρικούπην, «δεν μας έπιπτε πολύ».
+
+Είνε τετριμμένη αλήθεια ότι τίποτα δεν γηράσκει ταχύτερον
+σατυρικού φύλλου, και οι λόγοι τούτου είνε τόσον προφανείς, ώστε
+δεν χρήζουσιν αναπτύξεως. Εν τούτοις διεξελθών εσχάτως ολόκληρον
+την συλλογήν του «Ασμοδαίου», επείσθην ότι ούτε εγήρασεν ούτε
+έπαυσε να είνε διά πλείστους αφρούρητος αποθήκη αττικού άλατος.
+
+Εις την αιωνίαν ταύτην νεότητα συντελούν τα μάλιστα αι
+αριστοτεχνικαί γελοιογραφίαι, του κ. Θέμου Αννίνου, αλλ' όχι
+ολιγώτερον η υπό ποικίλα ψευδώνυμα ποικίλη όσον και άφθονος
+συνεργασία του Ροΐδου.
+
+Δεν πιστεύω ποτέ ουδ' εις τάριστα των ευρωπαϊκών σατυρικών
+περιοδικών να έγεινε τόση σπατάλη πνεύματος και δη πνεύματος
+τοιαύτης ποιότητος· πνεύματος όπερ μεταπηδά από των «gaminerie»
+ενός μποέμ, εις την λεπτήν ειρωνείαν Άγγλου χιουμουριστού, διά να
+εξαρθή τέλος εις την βαθείαν πολιτοκοινωνικήν σάτυραν ενός
+Λουκιανού, ενός Σουίτ, ενός Σαμφώρ.
+
+Εξηγούμαι διά παραδειγμάτων. Ο «Ασμοδαίος» (αριθ. 4) περιέχει την
+εξής ειδοποίησιν:
+
+  «Την γελοιογραφίαν του παρόντος φύλλου κατέφαγεν η αδιακρισία
+  του νιτρικού οξέως. Ζητούντες σνγγνώμην παρά των συνδρομητών διά
+  το χημικόν δυστύχημα υποσχόμεθα αυτοίς εν τω επομένω φύλλω
+  λαγούς με πετραχήλια».
+
+Ενταύθα το πνεύμα δεν ανυψούται άνω του επιπέδου ευφυούς και
+λεπτής παιδιάς. Πρόκειται όμως περί απλής ειδοποιήσεως.
+Διεξερχόμενοι δε τας «Σκνίπας» σημειούμεν, κατά τύχην, τα εξής:
+
+  «Παρατηρούντες προχθές εν Φαλήρω τας καλλίστας εκεί δεσποινίδας
+  και ωραίας κυρίας ομολογούμεν, ότι αληθές κηπουρικόν θαύμα
+  επέτυχεν η Εταιρεία, κατορθώσασα να μεταφυτεύση επί αλμυράς
+  άμμου τόσον εύοσμα άνθη και τόσους ευώδεις καρπούς. Έπρεπεν όμως
+  να φυτευθώσιν εν τω γυμνώ τούτω παραδείσω και δένδρα τινά
+  οιουδήποτε είδους. Πιστεύωμεν ότι το της γνώσεως του καλού και
+  του κακού ήθελεν αναπτυχθή εκεί θαυμασίως».
+
+Το πνεύμα γίνεται λεπτότερον, χαριέστερον, πρωτοτυπότερον αλλά
+μένει πνεύμα χιουμοριστού παίζοντος και γελώντος· αλλά τότε, όταν
+ο Ροΐδης γράφη σκέψεις ως τας εξής:
+
+  «Αποστολή παρ' ημίν της Εκκλησίας είνε να μας οδηγήση ουχί εις
+  τον Ουρανόν αλλ' εις την Κωνσταντινούπολην».
+
+  «Η φιλομάθεια του Έλληνος πολύ ομοιάζει την ευσέβειαν του Ιταλού
+  χωρικού, όστις γίνεται καπουκίνος, ουχί όπως κατακτήση τον
+  παράδεισον, αλλά μόνον όπως τρώγει χωρίς να σκάπτη».
+
+  «Καθ' ην ώραν πίπτει βροχή νομοσχεδίων, λαμβάνομεν και ημείς το
+  θάρρος να υποβάλλωμεν το ακόλουθον· Περί τηρήσεως των κειμένων
+  νόμων».
+
+Όταν, λέγω, γράφη τοιαύτας σκέψεις, ασφαλώς συνοψίζει εν
+υπογραμματική και καλλιλογική μορφή τας κυριωτέρας των
+κατατρυχουσών την νεωτέραν Ελλάδα ασθενειών: το μονομερές του παρ'
+ημίν θρησκευτικού αισθήματος, την προς τας σκληράς και επιπόνους,
+αλλά πράγματι και τας μόνας προσοδοφόρους εργασίας απέχθειαν,
+τέλος την μαστίζουσαν ημάς ανέκαθεν νομοθετικήν μανίαν, ήτις μας
+προσομοιάζει προς ασθενείς οίτινες, αντί ν' ακολουθήσωσι
+προδιαγραφείσαν δίαιταν, ελπίζουσι Θεραπείαν διά της αδιακόπου
+ανανεώσεως συνταγών.
+
+Η σύνταξις του «Ασμοδαίου» υπήρξεν η γέφυρα, ήτις ωδήγησε τον
+Ροΐδην προς την πολιτικήν. Τίποτε, ούτε παραδόσεις οικογενειακαί,
+ούτε συμφέροντα, ούτε προσωπική διάθεσις, συνέδεον τον Χίον
+ομογενή με τα πολιτικά.
+
+Κατ' αρχάς ο «Ασμοδαίος» ήτο φύλλον καθαρώς κωμικόν· ταχέως όμως η
+κατά βάθος εξόχως πατριωτική και τιμία φύσις του Ροΐδου παρεσύρθη
+εκ της ακριβεστέρας αντιλήψεως της καταστάσεως.
+
+  «Το ν' ασχολήται τις εν Ελλάδι, γράφει κάπου, εις γενικά και
+  απλώς θεωρητικά ζητήματα είνε περίπου το αυτό, ως εί χειρουργός,
+  περικυκλούμενος υπό ηλκωμένων, αντί να μεταχειρίζεται την
+  μάχαιραν και το πυρ κατά της σαπράς σαρκός, κατεγίνετο συντάσσων
+  πραγματείας περί πυαιμίας και φαγεδαίνης».
+
+Αγανακτήσας λοιπόν κατά της πολιτείας του Βούλγαρη «δεσποτικού
+άνευ έρωτος προς την τάξιν και στασιαστού άνευ έρωτος προς την
+ελευθερίαν» (Αναστ. Βυζάντιος (95) ), κατά της παραβιάσεως και
+αυτών των τύπων του Συνταγματικού πολιτεύματος, της διά εκλογικής
+νοθείας και παντοίας αυθαιρεσίας παρεισφρήσεως εν τη Βουλή ή τη
+Διοικήσει παντός αμφιβόλου στοιχείου, της μεταβολής εις οίκον
+σιμωνίας αυτών των υπουργείων της δικαιοσύνης και της παιδείας
+(96) ο «Ασμοδαίος», μ' ερυθρούς εξ αγανακτήσεως τους οφθαλμούς
+(97), αντήλλαξε τα κρόταλα του γελωτοποιού αντί του μαστιγίου της
+σατύρας (98).
+
+Ποίαν δε χρήσιν έκαμε της μάστιγός του μαρτυρούσιν οι εκδαρέντες
+ώμοι εκείνων, καθ' ων αύτη απηνώς κατεφέρετο. Η τύχη τούτων ολίγον
+ήτο αξιόζηλος· «τους περιέμενεν, όπως έγραφεν ο Αριστοτέλης
+Βαλαωρίτης (99), οδυνηρόν μαρτύριον, καθώς εκείνο το οποίον
+εφεύρεν ο φίλος μου Αλή πασσάς διά τον Κατσαντώνην».
+
+Οι αναγινώσκοντες σήμερον τον «Ασμοδαίον» ευρίσκουσιν ενίοτε
+υπεράγαν προσωπικόν τον χαρακτήρα των επιθέσεών του. Από
+φιλολογικής όμως απόψεως εξετάζων το πράγμα πρέπει τις να ενθυμηθή
+ότι σχεδόν πάντες οι οξείς σατυρικοί, πολιτικοί τε και φιλολογικοί
+αγώνες, μετετράπησαν αρκετά ταχέως εις προσωπικούς. Τι ήσαν αι
+κατά του φίλου του Φρειδερίκου ακαδημαϊκού Maupertuis σάτυραι, ας
+τόσον θαυμάζει ο Μακωλέϋ (100), ή δριμείαι προσωπικαί επιθέσεις
+ηρτυμέναι με αμφιβόλου ποιότητος αστεία; Δια πόσας σατύρας του
+Βολταίρου δεν δύναται τις να είπη το αυτό; Εξ άλλου είνε γνωστόν
+ότι ο Βολταίρος εδημοσίευσε σατύρας υπό ονόματα φίλων του· και
+κατά τούτο τον εμιμήθη ο Ροΐδης (101).
+
+Η πτώσις του Βούλγαρη είχε γεννήση μεγάλας ελπίδας, αίτινες δεν
+διήρκεσαν πολύ. Η μετά τας εκλογάς σχηματισθείσα συμμαχική
+Κυβέρνησις Κουμουνδούρου — Ζαΐμη, διώκησεν ίσως ευπρεπέστερον και
+συνταγματικώτερον, αλλά δεν εγκατέλιπε την μέθοδον της
+«κομματικής» διοικήσεως. Όπως δ' είχε δείξη επανειλημμένως ο
+«Ασμοδαίος», ο Στηλιτισμός δεν ήτο άλλο ή απόρροια δωδεκαετούς
+τοιαύτης πολιτικής. Ήρχισε λοιπόν ο Ροΐδης να πολεμή κατά του
+Κουμουνδούρου, ον προσωπικώς υπερηγάπα και διά την γλυκύτητα του
+ήθους και διά την έλλειψιν πάσης επιδιώξεως ατομικών συμφερόντων
+(102), ολίγον δε κατ' ολίγον προσεκολλήθη εις τον Χαρίλαον
+Τρικούπην. Πρόσφατα φαινόμενα μας επιτρέπουσι να εννοήσωμεν
+καλλίτερον τα τότε προς τον Τρικούπην αισθήματα του Ελληνικού
+λαού. Όπως τα μέσα και κατώτερα στρώματα της κοινωνίας πιστεύουσι
+μάλλον εις την θαυματουργόν δράσιν βοτάνου ή εις μακράν δίαιταν,
+ούτω και οι νέοι πολιτικοί λαοί, κυρίως όταν τύχη να ώσι
+μεσημβρινοί, επιζητούσι την σωτηρίαν από μέσα ταχέα και απλά,
+προσδοκώντες ταύτην από νόμους ή από άτομον, προ παντός δ' από
+τους νόμους ους θα συντάξη το άτομον. Το κοινωνικόν τούτο
+φαινόμενον, γνωστόν σήμερον υπό το όνομα «Μεσσιανισμός», είχεν
+αναφανή και μετά το 1875, ακριβέστερον δε αφ' ου κατεδείχθη ότι τα
+ανατρέψαντα τον Βούλγαρην κόμματα δεν είχον την πρόθεσιν ή την
+δύναμιν να βελτιώσωσιν ουσιωδώς τα κακώς κείμενα. Την εκκόλαψιν
+του «Μεσσιανισμού» υποβοηθούσι πάντοτε και δειναί εξωτερικαί
+περιστάσεις, καταδεικνύουσαι το επείγον της ανάγκης της πολιτικής
+μεταβολής. Σπανίως δε ήτο δεινοτέρα η θέσις του Ελληνισμού ή κατά
+την συνθήκην του Αγίου Στεφάνου.
+
+Ολίγοι Ελληνες έσχον ποτέ τα προσόντα όσα παρουσίαζε περί το 1878
+ο Χαρίλαος Τρικούπης. Εκ μεγάλων οικογενειών πατρόθεν και μητρόθεν
+έλκων το γένος, έχων μόρφωσιν οίαν δεν έσχε ποτέ άλλος Έλλην και
+επιβολήν όσην μόνος ο Καποδίστριας, ζήσας επί πλείστα έτη εις την
+Εσπερίαν και κατακτήσας την συμπάθειαν και την εκτίμησιν πάντων
+των εις τα της Ανατολής ενασχολουμένων, αγαπώμενος υπό των
+Ριζοσπαστικών στοιχείων ως συγγραφεύς του «Τίς Πταίει;», και
+αποσπάσας την εμπιστοσύνην των συντηρητικών διά της πράγματι
+αγγλικής του εξαμήνου διοικήσεως του 1875, ήτο φυσικόν να γεννήση
+άπειρον ενθουσιασμόν και απείρους ελπίδας.
+
+Τα αισθήματα ταύτα ταχέως συνεμερίσθη ο υπό ψυχρά και σκεπτικά
+προσχήματα βαθύς και ενθουσιώδης πατριωτισμός του Ροΐδου.
+Κατεκτήθη λεληθότως. Κατ' αρχάς εις τους παρατηρούντας ότι ο
+«Ασμοδαίος» τρικουπίζει, απήντα ότι ο Τρικούπης ασμοδαΐζει. Από
+του 1877 όμως ετάχθη απροκαλύπτως παρά το πλευρόν του εκ
+Μεσολογγίου πολιτευτού, συμμερισθείς όλα τα αισθήματα των
+θερμοτέρων Τρικουπικών και δη του φανατισμού εκείνου, όστις ίσως
+υπήρξεν η κυριωτέρα αδυναμία και η βαθυτέρα αιτία της σχετικής
+αποτυχίας του Τρικουπικού κόμματος. Εις τους μέχρις οστέων
+Τρικουπικούς το υπηρετείν άλλο κόμμα εφαίνετο έγκλημα προς την
+πατρίδα αφ' ου εις τα όμματά των ουδεμία εκτός του ειδώλου των
+υπήρχε σωτηρία.
+
+Υπό τοιαύτην δε ψυχολογικήν επίδρασιν έγραψε τω 1879 ο Ροΐδης το
+Γεννηθήτω Φως, διπλωματικόν φυλλάδιον όπερ, καίπερ είνε έν εκ των
+ευφυεστέρων και μάλλον μελετημένων έργων του συγγραφέως,
+προτιμότερον θα ήτο ίσως να μη είχε γραφή.
+
+Δίκαιον όμως εις όλα ταύτα είνε να προστεθή ότι, όπως ορθώς το
+ετόνισεν ο κ. Κακλαμάνος (103), «ο ανήκων επί τριακονταετίαν εις
+κόμμα, αλλά σπανίας ευθύτητος και ειλικρινείας Ροΐδης, είνε ο
+ειπών τας σκληροτέρας αληθείας εις τα κόμματα. Παρ' αυτώ η κατ'
+επίφασιν αντιφατική αύτη στάσις εξηγείται άριστα, διότι ο μόνος
+λόγος δι' ον ετρικούπιζε μετά τοσούτου ενθουσιασμού ήτο ότι είχε
+την πεποίθησιν ότι μόνος ο Τρικούπης ηδύνατο ν' αποσπάση τον
+καρκίνον εκείνον, εις ον απέδιδε τον διανοητικόν μαρασμόν, (104)
+την εσωτερικήν κακοδαιμονίαν και τους εξωτερικούς εξευτελισμούς
+της δυστυχούς ταύτης χώρας».
+
+Αλλ' ας έλθωμεν εις τον περί συγχρόνου ποιήσεως αγώνα.
+
+                              Χ
+
+Ο αγών ούτος γνωστός εις τους φιλολογικούς κύκλους υπό το όνομα «ο
+καυγάς με τον Βλάχον» ως εκ του κυριωτέρου αντιπάλου του Ροΐδου
+(105), ως επίσης και οι λόγοι δι' ους η συζήτησις αύτη τόσην έσχεν
+απήχησιν, συνωψίσθησαν αρκετά καλώς εν τη πρώτη περί Ροΐδου μελέτη
+του κ. Ξενοπούλου. («Ποικίλη Στοά», 1891. σελ. 40).
+
+Η πρώτη γνώμη, τολμηρά και αποφασιστική, εξηνέχθη ως εν σχεδίω
+κατά τινα ποιητικόν αγώνα, εν τη κρίσει της αγωνοδίκου
+επιτροπείας, ης ο κ. Ροΐδης ετύγχανε εισηγητής. Ο τεχνοκρίτης
+εκήρυξεν άγονον και ανωφελή ου μόνον τον αγώνα εκείνον, — καθ' ον
+ουδέν μεν των υποβληθέντων έργων έκρινεν άξιον βραβείου, των
+πλείστων δ' εξήρε τα γελοία, — αλλά και πάσαν περί ποιητικής
+παραγωγής απόπειραν εν Ελλάδι, όπου εν τω παρόντι αδύνατον είνε,
+έλεγε, να βλαστήση ποίησις, ελλείψει των εις την ανάπτυξιν του
+ποιητού συντελούντων στοιχείων, της περιερούσης ποιητικής
+ατμοσφαίρας. Κατά της γενικής ταύτης προγραφής διαμαρτυρόμενος ο
+κ. Άγγελος Βλάχος επεχείρησε ν' αντιτάξη την ποιητικήν
+φυσιογνωμίαν του Γεωργίου Ζαλοκώστα, ως ισχυρόν επιχείρημα μετ'
+άλλων πολλών ανισχυροτέρων, εις τα οποία απήντησεν ο Ροΐδης και
+ανταπήντησεν ο κ. Βλάχος και ήναψεν όντως η μακρά συζήτησις, εις
+ην και άλλοι έλαβον μέρος και όλοι παρηκολούθουν μετ'
+ενδιαφέροντος.
+
+Εκτός των προσωπικών — - ων αμφίβολον μένει το κέρδος, αμφότεροι δε
+οι αντίπαλοι υπέχουσιν αμοιβαίως την ευθύνην, — ανεπτύχθησαν τότε
+εν τη μικρά αιθούση του Παρνασσού εν μέσω πάντοτε πυκνού
+ακροατηρίου, πολλαί αισθητικαί θεωρίαι· αν δηλαδή ο ποιητής
+γεννώμενος έχη χρείαν των καταλλήλων περιστάσεων, όπως αναδειχθή,
+αν εινε αναγκαίον το ιδανικόν και οποίον το εν Ελλάδι τοιούτον, αν
+τω όντι έχη επίδρασιν η περιρρέουσα ατμόσφαιρα, αν ήσαν ποιηταί
+αληθώς ή στιχοπλόκοι και μιμηταί οι εν Ελλάδι — και μύριοι άλλοι
+αισθητικοί κόμβοι, οίτινες έδωσαν μεν αφορμήν εις έκχυσιν ευφυίας
+και κατασκευήν ωραίων σελίδων, αλλά και συνέτειναν πολύ εις την
+ανάπτυξιν του παρ' ημίν ποιητικού αισθήματος εν γένει, και εις την
+διαπαιδαγώγησιν προς την υγιά μελέτην και την αληθεστέραν
+έμπνευσιν των νεωτέρων μας ποιητών (106)
+
+Απήχησις της συζητήσεως έφθασε μέχρι του εξωτερικού, και η Κυρία
+Adam αναπτύξασα τα κατά ταύτην απεφήνατο ότι η νίκη έμεινε τέλος
+εις τον σχόντα, la dernier mot, Ροΐδην. (Οι Σύγχρονοι Έλληνες
+ποιηταί, Παρίσιοι 1881 σελ. 158). Εν άλλαις λέξεσιν η Ιουλιέττα
+Λαμβέρ φρονεί ότι ο Ροΐδης ενίκησε, διότι απεστόμωσε τους
+αντιπάλους του.
+
+Χωρίς να συμμερισθώ την γνώμην του αειμνήστου φίλου Α. Βικέλα,
+όστις εν τω μέχρις υπερβολής εξικνουμένω πόθο να συμβιβάζη τα
+διεστώτα επεχείρησεν εμμέτρως ν' αποδείξη, εις τους μετ' αγρίου
+πάθους παλαίοντας, ότι ήσαν κατά βάθος σύμφωνοι (107), φρονώ ότι ο
+Ροΐδης ενίκησε όχι μόνον, διότι είχε περισσοτέραν επιμονήν, αλλά
+διότι είχε και δίκαιον, πλην ότι δεν ενίκησε κατά κράτος διότι
+έδωκεν υπέρ το δέον δογματικήν μορφήν εις τας ιδέες του.
+
+Εξηγούμαι:
+
+Ψυχραίμως εξετάζων τις μετά πάροδον τριακονταπέντε σχεδόν ετών τα
+πράγματα, άγεται να πιστεύση ότι έδωκε μεν ο Ροΐδης εις την
+θεωρίαν του υπερβολικήν πως μορφήν, — αφ' ου και ο ίδιος αναγνωρίζει
+ότι υπήρξαν παρ' ημίν πολλοί στιχουργοί άξιοι του ονόματος του
+ποιητού, εν οις και δύο τότε εισέτι ζώντες, ο Βαλαωρίτης και ο
+Παράσχος (108), βραδύτερον δε απέδωκε τον οφειλόμενον έπαινον εις
+την μετά το 1880 αναφανείσαν σχολήν — αλλ' όμως, εάν τις αφήνων τας
+θεωρητικάς συζητήσεις έλθη εις την ουσίαν, θα ίδη ότι η παρούσα
+γενεά έδωκεν απολύτως δίκαιον εις όλας τας συγκεκριμένας προτάσεις
+του.
+
+Ποίαι ήσαν αι προτάσεις αύται;
+
+1ον) Ότι κατάλληλος γλώσσα διά την ποίησιν ήτο μόνον η δημοτική.
+Οι υποστηρίζοντες τω 1877 την πρότασιν ταύτην εν τε τη θεωρία και
+τη πράξει απετέλουν, εκτός της Επτανήσου, μικράν μειονοψηφίαν. Προ
+ολίγου ακόμη το Πανεπιστήμιον απέκλειε την δημοτικήν των ποιητικών
+του διαγωνισμών. Σήμερον πόσοι είνε οι γράφοντες στίχους εις την
+καθαρεύουσαν;
+
+2ον) Ότι ποιητάς η Ελλάς είχε μόνους εκ μεν των νεκρών τον
+Σολωμόν, τον Χριστόπουλον, τον Βηλαράν, τον Ζαλοκώσταν, εκ δε των
+τότε ζώντων τον Βαλαωρίτην και τον Παράσχον. Ποίον όνομα έχει να
+προσθέση εις τον κατάλογον τούτον αυστηρός σύγχρονος κριτικός; Το
+του Κάλβου; Αλλά τότε ο Κάλβος παρεγνωρίζετο αμφοτέρωθεν και εις
+τον κατάλογον του Ροΐδου αντετίθετο κατάλογος απαρτιζόμενος από
+τους Σούτσους και τους οπαδούς των, αποκλειομένου μετά
+περιφρονήσεως του Βηλαρά!!!
+
+Επίσης τιςαμφισβητεί νυν ότι δικαιολογημέναι ήσαν αι επιφυλάξεις
+του Ροΐδου όσον αφορά εις πολλά των εις Πανεπιστημιακούς
+διαγωνισμούς βραβευθέντων έργων του Ζαλοκώστα, ή εις την
+διατύπωσιν και την σύνθεσιν των έργων του Παράσχου «ποιητού
+ανωτέρου του άσματός του;»
+
+3ον) Αι περί ποιητικής ατμοσφαίρας θεωρίαι του Ροΐδου δύνανται να
+ελεγχθώσιν ομολογουμένως υπερβολικαί. Ποίος όμως θ' αμφισβητήση
+σήμερον ότι ούτε ποιητική ατμοσφαίρα ούτε πραγματικοί ποιηταί
+υπήρχον εν ταις Αθήναις του 1877;
+
+Συγγραφεύς άριστα γνωρίζων την εποχήν εκείνην και καθαρώς
+αφηγηματικώς εξιστορών τα κατ' αυτήν, ανέπτυξεν εσχάτως ποίον ήτο
+το πνεύμα της (109), δεν δυσκολεύεται ν' αναγνωρίση ότι ήτο πνεύμα
+ψεύδους και μιμήσεως. Πνεύμα ρομαντισμού όστις ούτε είχεν αναβλύση
+εν Ελλάδι ούτε καν είχε φθάση, ότε ανεπτύχθη ή ήκμαζεν εν Ευρώπη.
+«Μας ήρχετο ο Ρομαντισμός κατά το γήρας του, καταπεπτωκώς ήδη και
+εξηντλημένος, διά των οχετών των μυθιστορημάτων, ιδία των
+γαλλικών... Εντός αυτού του θερμοκηπίου ανεπτύσσετο χλωρωτική η
+λυρική ποίησις εκείνων των ημερών, ζώσα υπό φως ψευδές και εν
+ατμοσφαίρα εκνευριστική, ένθα ενοθεύοντο αι ιδέαι και επλαδαρούτο
+το φρόνημα, παραμελουμένης της πρακτικής σκέψεως και προαγομένης
+μόνης της απράγμονος ευαισθησίας, της κενής κομπολογίας και του
+ύδρωτος της εκφράσεως (110)».
+
+Habemus confidentem rerum. Πράγματι ο Μπάμπης Άννινος ήτο εις την
+πρώτην γραμμήν της Πλειάδος, εν η συνεσωματούντο αι ελπίδες του
+τότε νεοελληνικού Παρνασσού και μετά φίλτρου και αγάπης ομιλεί
+περί των πρώην συναγωνιστών του.
+
+Θέλετε άλλην απόδειξιν του βασίμου των Ροϊδίων παρατηρήσεων;
+Λάβετε τον υπό του Ιωάννου Παπαδιαμαντοπούλου, τότε δεκαοκταετούς,
+εκδοθέντα «Παρνασσόν». Είνε ούτος εν ταυτώ μία συλλογή και έν των
+«manifestes εκείνων τα οποία, μεταμορφωθείς εις Jean Morèas, τόσον
+συχνά εξέδωκεν έκτοτε. Ο «Παρνασσός» ήτο έμμεσος απάντησις εις το
+Πανεπιστήμιον, όπερ εισηγουμένου του κ. Μιστριώτου (111) είχε και
+αυτό καταδικάση την εν Αθήναις ανθούσαν σχολήν, αποφανθέν ότι «ο
+όλος αγών δεν ήτο η ερωτική ελεγεία κατά τους τύπους καθ' ους εν
+τοις βορειοτέροις κλίμασι διεμορφώθη» και συμπεραίνον ότι, επειδή
+αι πολλάκις επαναληφθείσαι συμβουλαί ουδόλως ελαμβάνοντο υπ' όψιν,
+«η των κριτών υπομονή εξηντλήθη, ίσως δε μετ' ου πολύ οι
+Εχέμβροτοι των ερωτικών ελέγων εύρωσι κεκλεισμένον το τοιούτον
+είδος της σταδιοδρομίας (112).
+
+Διά του «Παρνασσού» επειράτο ο όμιλος του Παπαδιαμαντοπούλου ν'
+αποδείξη ότι όχι μόνον η ελληνική ποίησις έζη, αλλά και έθαλλε·
+όθεν περιελήφθησαν εν τη συλλογή όλα τα αριστουργήματα των ζώντων
+γνωστών ποιητών και πλείστα έργα της άρτι επιχειρησάσης να επιβή
+του Πηγάσου νεολαίας.
+
+Λοιπόν, λέγω, ο θέλων να ίδη πόσον ο Ροΐδης είχε δίκαιον ας ανοίξη
+την συλλογήν εκείνην. Εάν εξαιρέση δύο τρεις άνδρας εις ους αυτός
+ο Ροΐδης απέδωκε τον αρμόζοντα έπαινον, πάντα τα άλλα ονόματα τα
+εν τω «Παρνασσώ» συμπεριλαμβανόμενα μας είνε ή άγνωστα τελείως ή
+τυγχάνουσι γνωστά διά παν άλλο ή διά τα ποιητικά έργα των φερόντων
+αυτά. Τα γνωρίζομεν ως ονόματα διακεκριμένων πολιτευομένων,
+διπλωματών, νομικών, ανωτέρων υπαλλήλων, δημοσιογράφων και ιατρών,
+αλλά «περί Απόλλωνος ουδέ είς λόγος». Είνε αληθές ότι τα ονόματα
+των δύο αρχηγετών της σχολής του 1870, του Παπαρηγοπούλου δηλαδή
+και του Βασιλειάδου, δεν εσβέσθησαν ακόμη από του ποιητικού
+στερεώματος, αλλά πόσοι των νεωτέρων γνωρίζουν εισέτι τους άλλοτε
+ως αριστουργήματα λογιζομένους στίχους των, ποίος κριτικός τους
+αναφέρει, και ιδίως (μόνον δείγμα αναμφίρηστον της επιβιώσεως)
+ποίους έχουσιν ακόμη μιμητάς;
+
+                                Χ
+
+Ο διορισμός του Ροΐδου εις την θέσιν του εφόρου της Εθνικής
+Βιβλιοθήκης εξέθηκεν αυτόν, ως ελέγομεν, εις τας επιθέσεις πάντων
+των ορεγομένων την θέσιν ταύτην, πρώην εφόρων είτε μη. Τας αηδίας
+τοιούτου αγώνος, διεξαγομένου διά τριών συγχρόνως εφημερίδων,
+φαντάζεταί τις ευκόλως. Ας μη αγανακτώμεν όμως υπέρ το δέον επ'
+αυταίς, σκεπτόμενοι ότι τοις οφείλομεν έν αριστούργημα: την
+Εθνικήν Βιβλιοθήκην εν έτει 1880.
+
+Το φυλλάδιον τούτο, όπως αι Παρατηρήσεις επί της αποφάσεως του
+Εμποροδικείου του 1875, μας κάμνει σχεδόν να λυπούμεθα ότι ο
+Ροΐδης δεν έπεσε θύμα ποικιλωτέρων σκευωριών, οπότε θα τω εδίδοντο
+περισσότεραι αφορμαί να επιδείξη το πολυσχιδές της συγγραφικής του
+μεγαλοφυίας.
+
+Όπως η κακοπιστία μεσίτου και η μωροπιστία δικαστών τω παρέσχε
+αφορμήν να φανερώση τι ήξιζεν ο κάλαμος του πραγματευόμενος νομικά
+ζητήματα, ούτω και αι επιθέσεις του 1880 του επέτρεψαν να δείξη
+μετά πόσης χάριτος, σαφηνείας και πνεύματος εξέθετε τα ξηρότερα
+των διοικητικών ζητημάτων καθιστών επαγωγούς και τας περί
+ταξινομήσεων βιβλίων συζητήσεις.
+
+Οποίαν αμίμητον τη αληθεία εικόνα το σπινθηροβολούν φυλλάδιον μας
+δίδει της τότε Εθνικής Βιβλιοθήκης, με τους βοηθούς «εις ους πολύ
+μάλλον θα ήρμοζε το όνομα βοηθουμένων», με τους επιστήμονας
+εκείνους οίτινες επισκεπτόμενοι την βιβλιοθήκην «ανελογίζοντο μετ'
+αποθαρρύνσεως της επιστήμης το μήκος και του βίου το βραχύ», με
+τους σφετερισμούς εκκλησιαστικών βιβλίων δι' ους «άχθεται τις έτι
+μάλλον σκεπτόμενος εις τίνας ήσαν τα βιβλία ταύτα χρήσιμα και ότι
+ενδέχεται ν' ασπασθή τας χείρας, αίτινες εξετέλεσαν τον
+ασυνείδητον ακρωτηριασμόν»· επί πάσι δε με το συμπέρασμα ότι «ως
+εν Ελβετία οικοδομούνται αι οικίαι όπως ανθίστανται κατά της
+χιόνος, εν Ολλανδία, κατά της πλημμύρας και εν Μεξικώ κατά των
+εφόδων της ανεμοζάλης, ούτω και εν Ελλάδι πρέπει να κατατάσσονται
+αι βιβλιοθήκαι όπως κάλλιον αντέχωσι κατά των εφόδων της
+πολιτικής».
+
+Εννοείται ότι η ευφυία και η λογική της Εθνικής Βιβλιοθήκης δεν
+απεστόμωσαν τους αμφισβητούντας αυτώ την θέσιν. Αλλ' εν τη
+απαντήσει τούτων τόσον αφειδής εγίνετο χρήσις των επιθέτων
+«αναιδής, ιοβόλος, βάτραχος, ασυνείδητος, όφις, μιαρός, κόραξ,
+άνανδρος, ψιττακός, δολοφόνος και άλλων ομοίων», ώστε ο Ροΐδης,
+αισθανόμενος την ανάγκην ν' αμυνθή έκρινεν ανάξιον εαυτού ν'
+απαντήση με την υπογραφήν του. Η δε Σύντομος Απάντησίς του φέρει
+την υπογραφήν του πρώην κλητήρος της Βιβλιοθήκης Μιχαήλ Καρατζά.
+
+
+V
+Τα έτη της μεγάλης παραγωγής. — - Αι επιθεωρήσεις της «Ώρας» και
+η άλλη κριτική και δημοσιογραφική δράσις. — Ο Ροΐδης μεταφραστής.
+ — Ο Ροΐδης διηγηματογράφος. — Το γλωσσικόν ζήτημα και τα «Είδωλα».
+
+
+Από του 1882 — 1902 ο Ροΐδης εχρημάτισε σχεδόν συνεχώς έφορος της
+Εθνικής βιβλιοθήκης. Τα διοικητικά του καθήκοντα και η προϊούσα
+ηλικία έθεσαν τέρμα εις τας περιπετείας του βίου, ου την
+μονοτονίαν του λοιπού μόνον δυστυχήματα διακόπτουσιν. Αλλά
+συγχρόνως η φιλολογική παραγωγή γίνεται συστηματικωτέρα,
+πυκνοτέρα, ποικιλωτέρα, καθισταμένη τετραπλή, να μη είπω πενταπλή.
+Πράγματι ο Ροΐδης α') Συνεχίζει την δημοσιογραφικήν και κριτικήν
+του δράσιν β') Αναλαμβάνει τον κάλαμον μεταφραστού γ') Επιδίδεται
+εις την διηγηματογραφίαν δ') Αφιεροί μελέτας και εκτενέστατον
+πόνημα εις το γλωσσικόν ζήτημα.
+
+α' Συνεχίζει την δημοσιογραφικήν και κριτικήν του δράσιν.
+
+Επί του προκειμένου παρατηρητέον ότι αφ'ενός μεν επεκτείνει τας
+κριτικές του εις καλλιτεχνικά ζητήματα, την μουσικήν και την
+ζωγραφικήν, αφ' ετέρου δε ότι όσα γράφει λαμβάνουσιν
+αντικειμενικώτερον και ακαδημαϊκώτερον χαρακτήρα. Η δημοσιογραφική
+του παραγωγή, πολιτική και κριτική, είνε τόσον πυκνή, ώστε δεν
+δύναμαι ενταύθα να την αναλύσω λεπτομερώς (113), άλλως τε και εν
+τίσι θα παραμείνη άγνωστος, διότι πολλά έγραφεν ο Ροΐδης ανωνύμως
+εν τη «Τεργεσταία Ημέρα», τω «Ταχυδρόμω» της Κωνσταντινουπόλεως
+και άλλαις εφημερίσι του εξωτερικού· ανεκάλυψα μάλιστα ότι
+εχρημάτισεν επί βραχύ ημιεπίσημος ανταποκριτής των «Times», διότι
+καθ'ην εποχήν το μέγα φύλλον του «Άστεως», αποχωρήσαντος του κ.
+Stillman και μη αφικομένου εισέτι του κ. Bourchia, είχεν επιτρέψη
+την γενικήν ανταπόκρισιν της χερσονήσου του Αίμου εις τον εν
+Βιέννη συντάκτην Brinsley Richards, ούτος έγραφε τω Ροΐδη να τω
+στέλλη τακτικώς πληροφορίας, όπερ και εγένετο( (114). Εν τούτοις
+είνε ανάγκη, νομίζω, να λεχθούν τουλάχιστον δύο λέξεις περί των
+τόσον θαυμαζομένων υπό του Τρικούπη ενιαυσίων επιθεωρήσεων της
+«Ώρας». Αύται είνε αναμφισβητήτως τα αριστουργήματα της Ελληνικής
+δημοσιογραφίας. Εξισούνται, εάν μη υπερβάλλουσιν, ως προς μεν την
+αδρότητα και τας γνώσεις προς τα άρθρα του Αλεξάνδ. Βυζαντίου,
+προς τα του Αναστασίου δε κατά την κομψότητα και την καλλιέπειαν.
+Δεν πιστεύω ότι λέγω υπερβολήν ιχυριζόμενος ότι, και αν οι αδελφοί
+ούτοι, οίτινες δικαίως θεωρούνται ως οι άριστοι των Ελλήνων
+δημοσιογράφων, συνειργάζοντο, δεν θα κατώρθουν να παρουσιάσουν
+έργον από δημοσιογραφικής απόψεως τόσον τέλειον, εφάμιλλον εν
+ταυτώ προς τα δοκίμια του Μακώλεϋ και τα άρθρα του Τζών Λεμοάν. Ο
+υποπτεύων ότι παρασύρομαι υπό οικογενειακού φίλτρου ας αναγνώση
+τας επιθεωρήσεις των ετών 1879 — -1885 και αν εύρη αλλαχού
+τελειοτέραν και λαμπροτέραν εικόνα των ευχερειών της λύσεως του
+Ανατολικού ζητήματος, της ιμπεριαλιστικής πολιτικής του
+Βήκονσφηλδ, της εσωτερικής πολιτικής της Γαλλίας από του 1870
+μέχρι του 1884, των λόγων της συνάψεως της τριπλής συμμαχίας, της
+εθνολογικής συνθέσεως της αυστριακής αυτοκρατορίας και της
+επιρροής ην έχει το πολυσύνθετον ταύτης επί της βραδύτητος της
+λύσεως του Ανατολικού ζητήματος, του αποικιακού προβλήματος εν
+Ευρώπη και της εμφανίσεως αυτού εν Γερμανία, θα παρεκάλουν αυτόν
+να μοι υποδείξη πού και πότε εδημοσιεύθη.
+
+Δείγμα δε κατάδηλον της βαθύνοιας και επιμελείας (115) μεθ' ης
+συνετάχθησαν αι επιθεωρήσεις του Ροΐδου είνε ότι φαίνονται
+γραφείσαι χθες και όχι προ τριακονταετίας.
+
+β' Αναλαμβάνει τον κάλαμον μεταφραστού.
+
+Ο Ροΐδης είχεν αρχίση το στάδιόν του διά μεταφράσεως, διότι
+επρέσβευεν ότι, εφ' όσον μεν μικρός μόνον αριθμός των Ελλήνων
+γνωρίζει ξένας γλώσσας, οι δ' εξ επαγγέλματος μεταφρασταί
+στρέφονται μόνον προς τα έργα άτινα άνευ ζημίας ηδύναντο να
+μείνωσιν άγνωστα, καθήκον έχουσιν οι λόγιοι να γνωρίζωσιν εις τους
+συμπατριώτας των τα καλλιλογικά ή επιστημονικά αριστουργήματα των
+ξένων φιλολογιών (116). Δια τους λόγους τούτους μετεφράσθησαν ο
+Σατωβριάν και ο Εδγάρ Ποέ (117). Αι μεταγενέστεραι μεταφράσεις του
+Murge (118) του Φεγιέ (119) και του Μακώλευ (120) ωφείλοντο εν
+μέρει εις λόγους ανάγκης, αλλά δεν έγιναν μετ' ολιγωτέρου έρωτος ή
+μικροτέρας επιμελείας. Υπάρχουν οι πιστεύοντες ότι η μετάφρασις
+της «Ιστορίας της Αγγλίας» είνε η τελειοτέρα των εις καθαρεύουσαν
+μεταφράσεων, την ιδέαν δε ταύτην συνεμερίσθη και το κοινόν, διότι
+ουδέν έργον της Βιβλιοθήκης Μαρασλή τόσον ταχέως εξηντλήθη. Μέγα
+δε ατύχημα και από καθαράς φιλολογικής απόψεως πρέπει να θεωρηθή
+ότι ο θάνατος διέκοψε την μόλις αρχίσασαν μετάφρασιν της «Ιστορίας
+της Αγγλικής Λογοτεχνίας» του Ταιν
+
+γ' Εκδίδεται εις την διηγηματογραφίαν.
+
+Εν τη απομονώσει εις ην τον είχε καταδικάση η μητρυιά αυτού φύσις
+ο Ροΐδης ηρέσκετο, ως είπομεν, να στρέφεται προς τα έτη της
+παιδικής και νεανικής του ηλικίας, τα μόνα ίσως οπωσδήποτε ευτυχή
+έτη της ζωής του. Πάντα τα διηγήματά του δεν είνε ή αναμνήσεις της
+εποχής εκείνης· ουχί όμως αναμνήσεις ξηραί, διότι πάντοτε
+εφρόντισε να συνδυάση προς αυτάς ωρισμένα επεισόδια ή γενικωτέρας
+κοινωνικάς και φιλολογικάς σκέψεις.
+
+Πολλά, σχεδόν τα πλείστα, των διηγημάτων του είνε, ιστορίαι ζώων·
+Είχε καταντήσει μισάνθρωπος και ζωόφιλος· ίσως διότι ασυνειδήτως
+ήλπιζεν ότι θα εύρισκεν εις τα κατώτερα όντα την αγάπην εκείνην,
+ης είχε τόσην ανάγκην και ην μάτην επεζήτησε παρά τοις ομοίοις
+του. Την «Ιστορίαν ορνιθώνος» αρχίζει διά των εξής:
+
+  «Εξ όσων ηυτύχησα ή δυστύχησα να γνωρίσω είμαι, πιστεύω,ο μόνος
+  άνθρωπος όστις, αν τον ωνόμαζον ζώον, δεν θα εθεώρει ούτο ως
+  προσβολήν, Όσον συναναστρέφομαι ζώα, τόσον μάλλον πείθομαι, ότι
+  δεν υπάρχει μεταξύ αυτών και των ανθρώπων καμμία διαφορά, ως
+  ηθέλησαν παραδοξολόγοι τινές να ισχυρισθώσιν, αλλά μόνον ότι τα
+  πράγματα κατά τα οποία διαφέρομεν από τα ζώα, δεν αποδεικνύουν
+  όλα την ανθρώπινην υπεροχήν.»
+
+Όλα τα ζώα ανεξαιρέτως εκίνουν το ενδιαφέρον του, αλλ'εκείνο όπερ
+κατ' εξοχήν ηγάπα ήτο η γάτα. «Αν εξαιρέσωμεν τους νεοπλατωνικούς
+φιλοσόφους, δεν πιστεύω να υπάρχωσιν άλλα επί της γης πλάσματα
+όσον οι γάτοι «συκοφαντηθέντα (121)». Όθεν ανέλαβεν την
+αποκατάστασιν αυτής (122) αναφέρων πως ελατρεύθη ως θεά εν
+Αιγύπτω, και πως εν Ευρώπην ηγάπησαν αυτήν εξ ίσου.
+
+Les amoureux fervents et les savants austères
+
+Αλλ' η γάτα όχι μόνο αγαπάται, αλλ' ανταγαπά τουλάχιστον όσους, μη
+λησμονούντες ότι ρέει εις τας φλέβας της αίμα βασιλικόν
+προσφέρονται προς αυτήν μετά της δεούσης ευλαβείας»· εις απόδειξιν
+δε τούτων έφερεν ο συγγραφεύς των Ειδώλων το πρόσφατον παράδειγμα
+του γιγαντιαίου λευκού γάτου του αοιδίμου Κουμουνδούρου όστις, αν
+και ήτο η εποχή των ερώτων, ουδ' επί στιγμήν απεμακρύνθη του
+προσκεφάλου του κατά την πολυήμερον προς τον θάνατον πάλην, και
+έπειτα υπήγε ν' αποθάνη κ' εκείνος εκ λύπης εις μίαν γωνίαν, εν ω
+οι σκύλοι του μακαρίτου εξηκολούθουν να τρώγουν, να πίνουν και να
+γαυγίζουν και οι θερμότατοι φίλοι του μετέβαινον να προσκυνήσωσι
+τον κ. Τρικούπην».
+
+Πρέπει δε ν' αναγραφή ότι ουχί ολιγωτέραν αγάπην προς τον
+θνήσκοντα Μανώλην έδειξε και η γάτα του εκείνη, ην πάντες οι
+επισκέπται του ενθυμούνται επί του γραφείου όταν έγραφεν ή παρά
+την τράπεζάν του όταν εμοίραζε μετ' αυτής το λιτόν γεύμα όπερ
+έτρωγεν εν βία επανερχόμενος εκ της Εθνικής Βιβλιοθήκης.
+
+δ' Αφιεροί μελέτας και εκτενέστατον πόνημα εις το γλωσσικόν
+ζήτημα.
+
+Είδομεν τον Ροΐδην ποθούντα την μεταρύθμισην του γλωσσικού
+καθεστώτος από της δημοσιεύσεως του Οδοιπορικού, έκτοτε δε δεν
+έπαυεν εκφέρων υπό τούτον ή υπό εκείνον τον τύπον τας ιδέας
+ταύτας, αλλά συστηματικώτερον τας διετύπωσε τω 1885 διά του
+πολυκρότου Προλόγου των Παρέργων. Από του έτους εκείνου δυνατόν
+ειπείν ότι η γλωσσική μεταρρύθμισις απετέλεσε την κυριωτάτην του
+σκέψιν, περί αυτήν περιεστράφησαν όλαι του αι μελέται και τας περί
+ταύτης ιδέας του διετύπωσε διά μακρού φυλλαδίου — Το ταξείδι του
+Ψυχάρη (1888) — και δι' ολοκλήρου τόμου. - Τα Είδωλα (1893).
+
+Τα έργα ταύτα προεκάλεσαν θόρυβον μέγαν, αναγνώσθησαν απλήστως —
+είνε μάλιστα τα μόνα εξαντληθέντα εν Ελλάδι γλωσσικά έργα — αλλά και
+εγέννησαν πολλάς αντιρρήσεις όχι μόνον εκ μέρους των οπαδών της
+καθαρευούσης (βλ. ιδίως των Ειδώλων Κατάλυσιν του κ. Γ.Χατζιδάκη)
+αλλά και εκ μέρους πολλών δημοτικιστών οίτινες κατέκρινον τον
+συγγραφέα επί ατολμία και ως μη καταλήγοντα εις το συμπέρασμα
+εκείνο, εις ό λογικώς ήγουν αι ιδέαι του.
+
+Γράφων «βιογραφικόν σημείωμα» και ουχί «κριτικήν μελέτην» απέχω
+γνώμης επί του προκειμένου. Όχι διότι προσωπικήν γνώμην δεν έχω,
+(έχω τοιαύτην και δεν την κρύπτω: συμμερίζομαι τελείως τας ιδέας
+του Ροΐδου), αλλ' επειδή θεραπεύων επιστήμην πάντη ξένην προς την
+γλωσσολογίαν δεν έχω το απαιτούμενον κύρος ούτε τας απαιτουμένας
+τεχνικάς γνώσεις όπως κατέλθω εις τον αγώνα (123).
+
+Δύναμαι όμως, ένεκα των μετά του μακαρίτου θείου μου μακρών
+συνομιλιών, να καθορίσω, τας επί τίνων σημείων ιδέας του.
+
+Και πρώτον, αν εξαιρέση τις μικρόν τι διήγημα την «Μηλιά»
+(Χριστουγεννιάτικη Ακρόπολις 1896), ο Ροΐδης δεν έγραφεν ή την
+καθαρεύουσαν και την έγραφε, ως παρετήρησε ο κ. Κονδυλάκης (124),
+κατά τρόπον παρέχοντα επιχειρήματα εις τους οπαδούς αυτής. Ο
+Ροΐδης ησθάνετο (125) πόσον δυσχερής ήτο η θέσις του λέγοντος
+«ακολουθείτε τας συμβουλάς μου και όχι τα παραδείγματά μου» και
+απήντα μεν ότι η «καθαρεύουσα ομοιάζει τα διεστραμμένα και
+κακότροπα εκείνα γύναια τα οποία ουχί ο αγαπών αλλ' ο περιφρονών
+δύναται να καθυποτάξη και να περιορίση διά της μάστιγος εντός των
+ορίων της ευπρεπείας (126), ως απόδειξιν δε έφερε το παράδειγμα
+του Βερναρδάκη μεταξύ των διδασκάλων, και του Γραβριηλίδου μεταξύ
+των δημοσιογράφων, αλλά κατά βάθος συχνά ελυπείτο ότι δεν ηδύνατο
+και διά του παραδείγματος να διαδώση τας θεωρίας του, διά τούτο δε
+τον βλέπομεν αδιαλείπτως προσπαθούντα να απλοποιήση το ύφος του
+και ενίοτε διορθούντα επί το δημοτικώτερον διηγήματα προ ετών
+εκδοθέντα, ων δεν προέβλεπε την αναδημοσίευσιν.
+
+Δευτέρα παρατήρησις είνε ότι δεν είνε αληθές ότι, όπως κάποτε είπε
+με φιλικόν παράπονον ο κ. Ψυχάρης, περί το τέλος του βίου του
+ηγάπησε ολιγώτερον την δημοτικήν. Η αλήθεια είνε άλλη, ότι είχε
+μεγάλους ενδοιασμούς ως προς τον απόλυτον θρίαμβον της αμιγούς
+δημοτικής. Αλλά τους ενδοιασμούς τούτους εξέθηκεν εκ μιας αρχής
+και εις την περί «Ταξειδιού» μελέτην του (127) και εις τας προς
+τον κ. Ψυχάρην επιστολάς του, εφ' όσον δε παρήρχετο ο χρόνος,
+τόσον επείθετο ότι η νίκη μόνον βαθμιαίως ηδύνατο να κερδηθή. Εξ
+άλλου ο Ροΐδης δεκάκις εχαρακτηρίσθη υπό του Παλαμά (128) ως «ο εξ
+ίσου αποτροπιαζόμενος τα τετριμμένα και τα άμετρα· ο συμβολίζων το
+μέτρον, την υγείαν, τον ορθόν λόγον, την αλήθειαν και την χάριν,
+εις εποχήν που είχε και που έχει πέρασιν η αμετροέπεια, η
+διανοητική πώρωσις, ο παραλογισμός, το ψεύδος, η αμάθεια». Εάν
+λοιπόν, παρά τινας επιφυλάξεις στρατηγικής μάλλον φύσεως, εθαύμαζε
+τας επιστημονικάς θεωρίας η τα ποιητικά αριστουργήματα κορυφαίων
+τινών δημοτικιστών, αποτροπιάζετο διά τα εν ονόματι της δημοτικής
+τελούμενα υπό ασυντάκτου ασκερίου.
+
+Ως έγγραφεν από της 5 Νοεμβρίου 1877 εις τον Βαλαωρίτην, «ο
+λογιωτατισμός πνέει ήδη τα λοίσθια, η αλογία όμως παραμένει και
+υπερακμάζει, το δε κακόν είνε ότι έμαθε να ομιλή ουχί μόνον
+σχολαστικά, αλλά και δημοτικά». Εφοβείτο «την αμετροέπειαν και την
+αμάθειαν» πολλών αυτοχειροτονήτων μεταρρυθμιστών. Εφοβείτο, και
+εφοβείτο δικαίως, ότι πολλοί νεωτερισμοί γενόμενοι άνευ μέτρου,
+άνευ μελέτης και προ παντός άνευ γλωσσικής καλαισθησίας,
+νεωτερισμοί οίτινες απετέλεσαν αρχικώς τον λεγόμενον μαλλιαρισμόν
+(129), εκνευρίζοντες το κοινόν και γελοιοποιούντες τον όλον αγώνα,
+θα προεκάλουν κατά της δημοτικής, λογιζομένης αδίκως υπευθύνου
+εκτρωματικών τινων κατασκευασμάτων, τρομεράν αντίδρασιν και
+καταφοράν.
+
+Πόσον δε κατά τούτο ο Ροΐδης είχε δίκαιον δεικνύων τα από
+εννεαετίας προ των οφθαλμών μας εκτυλισσόμενα.
+
+
+VI
+Η Δύσις
+
+
+Τόση και τοιαύτη εργασία επέβαλε το όνομά του εις την κοινήν
+γνώμην. Όσα έλεγε και όσα έγραφεν ο Ροΐδης περιέβαλλεν εξαιρετική
+αίγλη.
+
+Ο Ροΐδης, έγραφεν το «Νέον Άστυ» την 9 Ιανουαρίου 1909, υπήρξε
+πράγματι ο ήρως τον Αττικού πνεύματος κατά την τελευταίαν
+τεσσαρακονταετίαν και θα έκαμνε την τύχην του όστις, παρ' όσα είχε
+γράψη, είχεν απαρτίση ένα τόμον από όσα έλεγεν εις φιλικάς
+ομιλίας, εις τας σπανίας εμφανίσεις εις τον κόσμον, εις τας
+ολιγολόγους εκείνας αλλά δηκτικάς απαντήσεις, τας οποίας έδιδεν
+όταν ήθελε να τον πειράξη κανείς».
+
+Τον Ροΐδην, ήρωα του Αττικού πνεύματος, ύμνησε και ο Σουρής εις
+τους ωραίους στίχους τους οποίους έγραψε την επομένην του θανάτου
+του:
+
+  Μία πένθιμη ρίμα
+  στου Ροΐδη το μνήμα.
+
+  Ο Μώμος, που μας πείραξε με το δικό σου στόμα,
+  τρις γέλασε, τρις έκλαψε στου τάφου σου το χώμα,
+
+  κ' η ξακουστή σου Πάπισα κ' η σάτυραις κ' η Σκνίπαις
+  κ' εκείνα που μας έλεγες, κ' εκείνα που δεν είπες,
+  έστησαν μες στο Πάνθεον της Τέχνης την μορφή σου,
+  κ' εκείνοι που σ' αφώρισαν βλογούν την κορυφή σου.
+
+                       X
+
+  Στου Ζαχαράτου τη γωνιά θαρρώ και τώρ' ακόμα
+  πως του Μανώλη με καλεί χαριτωμένο σκώμμα,
+  κι ακούω μες' από σοφό, μα κάτισχνο κουφάρι,
+  τους σαρκασμούς τους Αττικούς με μια περίσσια χάρι.
+
+                       X
+
+  Αυτήν δεν του την έσβυσε κανένας κρύος τρόμος,
+  κανένα πόνου βάρος,
+  την πήρε μόν' ο Χάρος,
+  κ' έγεινε σκωπτικότερος ο κάθε μώμου μώμος.
+
+Ουχί ολιγώτερον του πνεύματος του Ροΐδου εξετιμώντο τα έργα του,
+τα οποία και εις το μυθιστόρημα και εις την κριτικήν και
+τελευταίον εις το διήγημα ήνοιξαν νέους δρόμους εις το ελληνικόν
+πνεύμα. Ετι δ' ίσως πλέον των έργων εθαυμάζετο ο τρόπος με τον
+οποίον ταύτα εγράφησαν, το ύφος εκείνο το εύηχον, εύστροφον,
+συμμετρικόν και απρόοπτον, εις ο αι φράσεις δεν επλέκοντο προς
+αλλήλας σφικτά ως κρίκοι θώρακος, το ύφος το τόσον προσωπικόν,
+ώστε, όπως ελέχθη πολλάκις, ήρκει ν' αναγνώση τις την πρώτην
+γραμμήν μιας σελίδος διά να μαντεύση ότι αύτη είχε γραφή υπό του
+Ροΐδου.
+
+  «Εις κάθε σελίδα του, λέγει ο κ. Δ. Κακλαμάνος, του οποίου το
+  άρθρον πρέπει και πάλιν ν' αναφέρωμεν, συνέθετε, ανασυνέθετε,
+  διώρθωνε, μετέβαλλε την σειράν των λέξεων, αντικαθίστα,
+  ετόρνευεν, εστίλβωνεν, ελέπτυνεν, επελεκούσεν ως να επρόκειτο
+  περί αληθούς κομψοτεχνήματος. Είχε διά τούτο και το ύφος του
+  κάτι το περίτεχνον και το εξεζητημένον κάποτε. Αλλά ποία
+  απόλαυσις αντί του μικρού αυτού ψεγαδίου; Ποίον ύφος σφιγκτόν,
+  δεμένον, αρμονικόν έντονον, γραφικόν, με απροόπτους
+  σπινθηρισμούς, με λάμψιν σπανίαν, κάτι ως το ύφος των συγγραφέων
+  εκείνων, περί των οποίων ελέχθη ότι χρειάζεται κανείς χρωματιστά
+  γυαλιά διά να διαβάζη τα γραφόμενά των».
+
+Την ευσυνειδησίαν, ην εξαίρει ο κ. Κακλαμάνος, επιβεβαιοί η μελέτη
+των τετραδίων του. Τετράδια ο Ροΐδης είχε πλείστων ειδών. Εκείνα
+εις α όπως ο Δωδέ εσημείου τας ιδέας ή τας σκέψεις ας εχρημοποίει
+βραδύτερον εις τα έργα του. Τετράδια εις α έγραφε τα σχέδια των
+έργων του· ενταύθα δε καταφαίνεται σαφέστερον η μέθοδος του της
+εργασίας, προ παντός δ' αι αποκοπαί και αι συμπτύξεις εις ας
+υπέβαλλεν αδιακόπως τα χειρόγραφά του. Τετράδια εις α συνέλεγεν
+ότι εκάλει: «Νεοελληνισμούς», δηλαδή τας μωρίας και τας τερατώδεις
+διαπλάσεις λέξεων, ας ανεύρισκε μετά χαράς εις τα γραφόμενα των
+αυτοκαλουμένων δοκίμων συγγραφέων. Τέλος δε τα τετράδια εκείνα εις
+α προσεπάθει να θησαυρίση τον πλούτον της δημοτικής. «Οσάκις, μου
+γράφει ο φίλος του κ. Α. Ζ. Στεφανόπολις, ήκουε λέξιν εικονικήν,
+οσάκις εύρισκεν έν τινι βιβλίω ή εφημερίδι λέξιν αρμονικωτέραν της
+εις αυτήν ανταποκρινομένης καθαρευούσης, την αντέγραφεν. Εζήτει
+έπειτα την παραγωγήν της, την σημασίαν ην είχεν άλλοτε και εκείνην
+ην έχει τώρα. Ο Ροΐδης ειργάζετο ως βενεδικτίνος μοναχός και
+προσεπάθει να καταστήση όσον ένεστι τελειοτέραν συλλογήν (130)».
+
+Αλλ' η πάνδημος αύτη αναγνώρισις, καθαρώς ηθικού χαρακτήρος και
+εις στενόν κύκλον περιοριζομένη (131), δεν επηρέασε πολύ τον
+ιδιωτικόν του βίον. Ούτος καθίστατο οσημέραι μάλλον δύσελπις και
+μελαγχολικός (132).
+
+Εις τούτο συνέτεινον ολίγον μεν αι υλικαί στερήσεις, διότι ταύτας
+υπέφερε θαρραλέως, ενθαρρυνόμενος υπό της υπεργήρου μητρός του,
+ήτις εις τους εμμέσως προσπαθούντας να την παρηγορήσωσι διά τ'
+απολεσθέντα πλούτη απήντα μετ' αριστοκρατικής στωικότητος, «και οι
+Βουρβώνοι εδυστυχήσανε», πολύ δε η προϊούσα ηλικία, και ιδίως τ'
+αλλεπάλληλά του δυστυχήματα.
+
+Εκ τούτων τα μάλλον σκληρά (133) δι' αυτόν υπήρξαν η αυτοκτονία
+του αδελφού, τοσούτω τραγικωτέρα καθ' όσον εδέησε να την αποκρύψη
+από την μητέρα του, ο θάνατος του Τρικούπη εις ον μέχρι τέλους
+έτρεφεν απεριόριστον αγάπην και πίστιν και ου μαθών το θλιβερόν
+τέλος εδάκρυσε πικρώς (134), τέλος αι εθνικαί μας αποτυχίαι: η
+πτώχευσις του 1893 και ο πόλεμος του 1897. Άριστα γνωρίζων τα
+της Ιλλυρικής χερσονήσου, εγνώριζεν ότι τα ατυχήματά μας θα είχον
+βαθυτάτας συνεπείας διά το Μακεδονικόν ζήτημα, εκ των πρώτων δε
+ησθάνθη την ανάγκην του φανατισμού της νεολαίας όπως εν τη ώρα της
+υπερτάτης κρίσεως είμεθα αρκετά φρονιματισμένοι διά ν'
+αντιμετωπίσωμεν τον Βουλγαρικόν κίνδυνον (135).
+
+Ως κορύφωμα δε των ατυχιών του ήλθεν η κατά το 1895 και το 1902
+απόλυσίς του εκ της θέσεως του Εφόρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης.
+Κρίνων ταύτην ο Αλέξανδρος Βυζάντιος έγραφεν εν τη «Νέα Ημέρα»:
+
+  «Υπάρχουν προσωπικαί τινες μεταβολαί χαρακτηρίζουσαι
+  εκφραστικότατα τα παρ' ημίν πολιτικά ήθη, ή μάλλον την παρ' ημίν
+  κομματικήν κακοήθειαν. Ο κ. Ροΐδης είνε είς εκ των χαριεστάτων
+  πεζογράφων, είς των επιφανεστάτων λογίων της συγχρόνου Ελλάδος,
+  πανταχού δε της Ευρώπης τοιούτοι ανδρες θεωρούνται τιμή του
+  έθνους όλου και εγκαύχημα όλων των κομμάτων. Αλλ' αι
+  νεοελληνικαί φατρίαι ουδέν έχουσι κυριολεκτικώς ιερόν και όσιον.
+  Και ο συγγραφεύς της «Παπίσσης Ιωάννας» και των «Ειδώλων»
+  εθυσιάσθη. Τοιαύται πράξεις δικαιολογούσι πληρέστατα τους
+  ισχυριζομένους ανέκαθεν ότι η κομματοκρατία, ως διεμορφώθη παρ'
+  ημίν, εξαχρειοί και εξαγριοί συστηματικώς τον τόπον. Σημειωτέον
+  δ' ότι ο κ. Ροΐδης και ως έφορος της Βιβλιοθήκης ανεδείχθη
+  αληθής ειδικότης. Ότε διωρίσθη, η Βιβλιοθήκη περιείχεν εν συνόλω
+  75,000, σήμερον δε περιέχει τόμους 170,000. Εκ τούτων, ως
+  προκύπτει εκ των ετησίων πρυτανικών εκθέσεων, τα τρία τέταρτα,
+  τουλάχιστον, προέρχονται εκ δωρεών, τας δε δωρεάς προεκάλεσεν
+  άοκνος ανταπόκρισις. Πρότερον η Βιβλιοθήκη δεν είχεν άλλον
+  κατάλογον, πλην των μηδεμίαν παρεχόντων ασφάλειαν κινητών
+  δελτίων. Σήμερον υπάρχει επτάτομος έντυπος κατάλογος, ού μόνον
+  ασφαλίζων την βιβλιακήν περιουσίαν, αλλά και χρησιμότατος εις
+  τους μελετώντας. Επί του κ. Ροΐδου συνελέχθησαν εκ των
+  μοναστηρίων της ελευθέρας Ελλάδος και πλείστων της δούλης διά
+  νομαρχών και προξένων υπέρ τα 1500 χειρόγραφα, εν οις ουκ ολίγα
+  πολύτιμα. Τούτων συνετάχθη και ετυπώθη περιγραφικός κατάλογος
+  προκαλέσας τα συγχαρητήρια πάντων των ειδικών Ευρωπαίων. Ο κ.
+  Ροΐδης εν τη Βιβλιοθήκη δεν ήτο υπηρέτης κόμματος. Τουναντίον
+  επροστάτευε πάντοτε τους ικανούς υπαλλήλους, μη αποβλέπων εις
+  την κομματικήν αυτών προέλευσιν, ως τιμήν του δ' εθεώρει, ότι
+  συνετέλεσε να διορισθή επιμελητής των χειρογράφων ανήρ οίος ο
+  Σακκελίων και επιμελητής του νομισματικού Μουσείου οίος ο
+  Σβορώνος. Τόσον ήτο γνωστόν ότι επί Ροΐδη εξωρίσθη εκ της
+  Βιβλιοθήκης η πολιτική, ώστε κορυφαίοι του νυν κρατούντος
+  κόμματος, ο κ. Ζαΐμης, ο κ. Τυπάλδος και άλλοι πολλοί
+  παρενέβησαν αυθορμήτως υπέρ του διαπρεπούς λογίου. Αλλ' οι
+  κομματάρχαι δεν έχουσι σπλάγχνα, ή μόνον υπέρ των κολάκων, ους
+  απαντώσιν εις τους αντιθαλάμους των. Ο κ. Δηληγιάννης προσέταξε
+  να παυθή ο κ. Ροΐδης και ο Ροΐδης επαύθη, καίτοι ήκουσα ότι και
+  αυτός ο Βασιλεύς παρέστησε το τερατώδες τοιούτου πραξικοπήματος
+  κατά των Ελληνικών γραμμάτων. Μετά τοιαύτην απόλυσιν δικαιούται
+  τις να ερωτήση εις τι χρησιμεύουσιν εν Ελλάδι η ευφυία, η
+  παιδεία, η ικανότης και αν δεν είνε φρονιμώτεροι οι μη
+  φροντίζοντες να επιβαρυνθώσι διά των περιττών τούτων εφοδίων,
+  αλλά περισσαίνοντες ένα οιονδήποτε κομματάρχην».
+
+Πόσον δε τας ιδέας του Βυζαντίου συνεμερίζετο η κοινή γνώμη
+δεικνύει ότι και κυβερνήσεις μη Τρικουπικαί, ως η του κ. Ράλλη
+(1897), έσπευδον ν' αναδιορίσωσι τον παυθέντα έφορον. Προσήχθη τω
+1902 ως δικαιολογία της απολύσεως του Ροΐδου ότι ήτο ανάγκη ν'
+αποδοθή δικαιοσύνη εις τον εκάστοτε υπό των μη Δηληγιαννικών
+κυβερνήσεων απολυόμενον έφορον κ. Γ. Κωνσταντινίδην. Καθήκον
+έχομεν ν' αναγνωρίσωμεν ότι ο κ. Κωνσταντινίδης εξεπλήρου τα
+καθήκοντα του μετά πλείστου ζήλου και δραστηριότητος, αλλά τα
+πράγματα απέδειξαν έκτοτε ότι διά τον συγγραφέα της «Ιστορίας των
+Αθηνών» ηδύνατο να ευρεθή και άλλη θέσις και δη ισόβιος (136). Ο
+Ροΐδης λοιπόν εθυσιάσθη εις τον βωμόν των κομματικών παθών, και
+εθυσιάσθη καθ' ην εποχήν ολίγοι μήνες έλειπον όπως συμπληρώση την
+σύνταξίν του και ενώ η δυσχερής του οικονομική θέσις ήτο αρκούντως
+γνωστή. Είχεν άδικον ο Βυζάντιος ομιλών περί κομματικής
+κακοηθείας;
+
+                             *
+                            * *
+
+Εν μέσω τόσων θλίψεων τα έτη παρήρχοντο. Τον κομψόν οίκον της οδού
+Φιλελλήνων, εις τον οποίον την χρυσήν νεολαίαν του 1870 είχον
+αναπληρώση οι λόγιοι και οι πολιτευόμενοι, αλλ' όστις είχεν
+εμμείνη πλαίσιον αντάξιον του φιλοξένου και καλλιτέχνου
+οικοδεσπότου (137), διεδέχθη από του 1895 εκατοντάδραχμον πάτωμα
+παλαιάς οικίας της οδού Νικοδήμου. Εκεί, εις δύο βημάτων απόστασιν
+(και η σύμπτωσις είνε αρκετά περίεργος) της Χρυσοροΐδενας εκείνης,
+ην προ δυο αιώνων είχον εγκαταλείψη φεύγοντες οι προπάτορές του,
+διήλθεν ο Ροΐδης τα δέκα τελευταία και πικρότατα έτη της ζωής του.
+Η αυξάνουσα κωφότης καθίστα καθ' ημέραν δυσκολωτέραν την
+επικοινωνίαν μετά των παλαιών φίλων, αίτινες, ειρήσθω προς τιμήν
+των, ουδέποτε ούτε την μητέρα του ούτε αυτόν ελησμόνησαν (138). Η
+δε οσημέραι φθίνουσα υγεία του, εν ώ τον είχε καταδικάση ούτως
+ειπείν εις ακινησίαν, καθίστα εις αυτόν δυσχερές το γράφειν και
+ούτω τον εστέρει και αυτής της υπερτάτης απολαύσεως. Είς των
+διακαεστέρων πόθων του ήτο να γράψη τον βίον του Τρικούπη· όπως δε
+μοι έλεγεν η μήτηρ του, εις ην μόνην το εξεμυστηρεύθη, η
+σκληροτέρα δι' αυτόν απογοήτευσις υπήρξεν η συναίσθησις ότι δεν
+είχε πλέον τας σωματικάς δυνάμεις και ίσως και την διανοητικήν
+ακμήν, αίτινες απητούντο διά τοιούτον έργον.
+
+Προ ολίγου χρόνου έπεσεν εις χείρας μου έργον περί των τελευταίων
+ετών του Μπετόβεν. Εφρικίων βλέπων οποίον τέλος επεφύλασσετο εις
+τον γέροντα υπό της κωφότητος απομονωθέντα και εις ράκος
+εγκαταλελειμμένον θεόν της Συμφωνίας. Εφ' όσον όμως ανεγίνωσκον
+τας πράγματι οδυνηράς εκείνας σελίδας, ενόμισα αίφνης ότι έβλεπον
+εκτυλισσομένας εμπρός μου τας τελευταίας ημέρας του μεγάλου
+Έλληνος συγγραφέως διά τον οποίον, όπως έγραφεν ο κ. Νιρβάνας
+(139) «το μέλλον θ' ασχοληθή περισσότερον και δικαιότερον από το
+παρόν».
+
+                                              Α. Μ. ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ
+
+
+
+
+
+ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
+
+
+Οικογένεια Ροΐδη εν Ζακύνθω.
+
+(Εκ πληροφοριών Λεωνίδα Χ. Ζώη).
+
+Την οικογένειαν του κόμητος Ροΐδη εν Ζακύνθω απαντώ το πρώτον κατά
+το έτος 1633.
+
+ — Ο Νερούτσος Ροΐδης έμπορος εξ Αθηνών ήτο εν Ζακύνθω τη 10
+Μαρτίον 1633 και 1 Απριλ. 1636. (Βλέπε παρά τω Αρχειοφυλακείω
+Συμβολαιογράφου Ιωάν. Φραντζήν — σελ. 140 και 159).
+
+ — Τη 28η Οκτωβρίου 1715 η αρχόντισοα Άννα λεγομένη Ανδραμηδού
+δίδει την προίκα της θυγατρός της Μαρίας, υπανδρευομένης τον
+ευγενή Κόντε Γεώργιον Ροΐδην, κατά το από 22 Νοεμβρίου 1713
+προικοσύμφωνον (Βλέπε Σ/γράφον Δημήτριον Πυρρήν — - σελ. 109).
+
+ — Εκ του Γεωργίου Ροΐδου και της Μαρίας, ως άνω, εβαπτίσθη, τη 27
+Οκτωβρίου 1720 παιδίον άρρεν και ωνομάσθη υπό του αναδόχου του
+Νικόλαος. (Βλ. Ληξιαρχ. βιβλία ναού της Θεοτόκου Φανερωμένης εν τη
+πόλει Ζακύνθου).
+
+ — Εν τοις Ληξιαρχικοίς βιβλίοις του εν τη αυτή πόλει ναού της
+Αναλήψεως αναγινώσκω· «1733 στας 5 Οκτωβρίου. Έθαψα τον ευγενή
+Κόντε Γεώργιον Ροΐδη· ήτον από την Αθήνα και έπειτα ήρθε εις την
+Γαστούνη· ήτον χρονών 70».
+
+ — Εκ του Νικολάου Ροΐδου, νυμφευθέντος (τη 29 Οκτωβρ. 178 (;). Βλ.
+Ληξιαρχικά βιβλία ναού Αγίου Νικολάου Γερόντων εν τη πόλει
+Ζακύνθου) την Μπετίναν Ιακώβου Γρυμάνη, εγεννήθησαν τέκνα προ του
+γάμου (εκ της αυτής συζύγου), η Ζαχαρένια (1763), η Αναστασία
+(1765), ο Διονύσιος και ο Αντώνιος· ίσως εγεννήθησαν και άλλα, τα
+οποία δεν γνωρίζω, καθώς τυγχάνει άγνωστος και ο χρόνος γεννήσεως
+των Διονυσίου και Αντωνίου μη σημειούμενος εν τοις ληξιαρχ.
+βιβλίοις του ως άνω ναού της Αναλήψεως.
+
+ — Ο Νικόλαος Ροΐδης, όστις εχρημάτισε και συμβολαιογράφος Ζακύνθου
+από του 1793 — 1805, απέθανε περί το 1805.
+
+ — Ο υιός του Διονύσιος απέθανε τη 30 Ιανουαρίον (και όχι τη 30
+Ιουνίου, ως εσφαλμένως έγραψε εν τω Ζακυνθίω περιοδικώ «Κυψέλη»,
+έτος Β', σελ. 262) του έτους 1835 εις ηλικίαν 72 ετών. (Βλέπε
+ληξιαρχ. βιβλία ναού Αναλήψεως).
+
+- Ο έτερος υιός του Νικολάου, αδελφός του Διονυσίου, απέθανε τη 22
+Ιουνίου 1847 εις ηλικία 83 ετών. (Βλ. Libri di morte 1847 παρά τω
+@Αρχ] κείω). Ούτος, πιστεύω, είνε και ο τελευταίος εν Ζακύνθω
+Ροΐδης, μετά τον θάνατον του οποίου εξέλιπε και η οικογένεια αύτη·
+εκ θηλυγενείας όμως η οικογένεια αύτη συγγενεύει μετά των
+οικογενειών Κανάλε και Καντακίτου.
+
+- Περί συμμετοχής των Ροΐδη εις την εκστρατείαν του Μοροζίνη, της
+αμοιβής αυτών διά του τίτλου του Κόμητος και κτημάτων εν Ηλεία (ή
+Αρρκαδία;) είνε γνωστά δι'οικογενειακών εγγράφων.
+
+- Εξ' άλλου εγγράφου τηρουμένου παρά τω @Αρχ] κείω ημών, φαίνεται
+καταγεγραμμένη τω 1817 η κινητή και ακίνητος περιουσία των αδελφών
+Διονυσίου και Αντωνίου Ροΐδη, (Filze diversorum).
+
+- Ο Διονύδιος Ροΐδης εσπούδασεν εν Παταυΐω φυσικομαθηματικάς
+επιστήμας και την ιατρικήν, συνεχεσχετίσθη προς διαφόρους
+επιφανείς ιταλούς, ήτο εγκυκλοπαιδικώτατος και εστιχούργει
+λατινιστί και ιταλιστί. Πάσχων εκ ποδάγρας και έχων ιδιοτροπίας
+δεν προσεκαλείτο προς θεραπείαν ασθενών, ηναγκάζετο δε να
+μετέρχηται τον διδάσκαλον, διδάσκων εν τω Λυκείω Ζακύνθου
+λατινικά, ιταλικά και γαλλικά, λαμβάνων μηνιαίως 24 τάλληρα. Τας
+ιδιοτροπίας του Ροΐδου εσατύρισεν ο ποιητής Σολωμός εν τη
+«Πρωτοχρονιά» και τω «Ιατροσυνεδρίω».
+
+- Ο Ροΐδης έγραψεν επιγράμματα, ωδάς, σατύρας και ύμνους λατινιστί
+και ιταλιστί, εξ ων μνημονεύονται: «La Motoneide», εποποιία
+εξυμνούσα Μοθωναίόν τινα αριστεύσαντα κατά την επανάστασιν της
+Πελλοπονήσου — «Passio del N. S. Gesù»-«Inno al principe reggente
+Georgio»-«Dissertazione epistolare ecc....»-«Διάλογοι περί του
+ψύχους του 1832» και άλλα. (Βλ. και Ν. Κατραμή «Φιλογικά Ανάλεκτα»
+Ζακύνθου — σελ 438.).
+
+
+
+
+ΣΥΡΙΑΝΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ
+
+
+
+
+ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΥΡΙΑΝΟΥ ΣΥΖΥΓΟΥ
+
+
+
+Εντρέπομαι να το ομολογήσω. Επέρασαν οκτώ μήνες αφ' ότου
+υπανδρεύθην και είμαι ακόμη ερωτευμένος με την γυναίκα μου, ενώ ο
+κυριότερος λόγος διά τον οποίον την επήρα ήτο, ότι δεν μου ήρεσκε
+διόλου η κατάστασις ερωτευμένου. Δεν πιστεύω να υπάρχη άλλη
+αρρώστια τόσον βασανιστική. Ούτε όρεξιν είχα, ούτε ύπνον, ούτε
+διάθεσιν να εργασθώ ή να διασκεδάσω. Εκτός της Χριστίνας, όλα τα
+άλλα τα εύρισκα άνοστα, ανάλατα, ανούσια και πληκτικά. Ενθυμούμαι
+ότι μίαν ημέραν εις το ξενοδοχείον έκαμα όλον τον κόσμον να
+γελάση, παραπονεθείς ότι ήτο ανάλατη και η λακέρδα. Οι συγγενείς
+μου δεν ήθελαν αυτόν τον γάμον, διά τον λόγον ότι εκείνη δεν είχε
+τίποτε, και ουτ' εγώ πολλά. Την πατρικήν μου οικίαν, τρεις
+χιλιάδας δραχμάς εισόδημα από δυο αποθήκας και μίαν θέσιν εκατόν
+εξήντα δραχμών. Πώς λοιπόν ήτο δυνατόν να ζήσωμεν με αυτά αφού η
+νέα, αν και χωρίς προίκα, ήτο μοναχακόρη καλομαθημένη και αγαπούσε
+τον καλόν κόσμον, τας διασκεδάσεις, τα στολίδια και τους χορούς;
+Όσα μου έλεγαν τα εύρισκα όλα σωστά! Δεν ημπορώ καν να είπω προς
+δικαιολογίαν μου ότι μ' ετύφλωσε το πάθος, ούτε πιστεύω να υπάρχη
+άνθρωπος θετικώτερος από εμέ. Οι άλλοι ερωτευμένοι φαντάζονται την
+απόλαυσιν της φιλτάτης των ευτυχίαν τόσω μεγάλην, ώστε δεν
+φοβούνται να γελασθούν αγοράζοντες αυτήν εις οποιανδήποτε τιμήν.
+Εγώ όμως δεν ήμην ρωμαντικός. Τίποτε έκτακτον δεν ωνειρευόμην,
+αλλά μόνον να επανέλθουν τα πράγματα εις την τακτικήν αυτών
+κατάστασιν, εις την οποίαν ευρίσκοντο πριν ερωτευθώ. Την μακαρίαν
+εκείνην κατάστασιν την ενθυμούμην με τον φλογερόν πόθον με τον
+οποίον ενθυμείται ο άρρωστος τον καιρόν όπου ήτο υγιής. Την
+Χριστίναν την ήθελα μόνον και μόνον διά να την απολαύσω, να την
+χορτάσω, να την βαρεθώ και ν' αρχίσω έπειτα, καθώς πριν, να τρώγω,
+να κοιμούμαι, να πηγαίνω εις τον περίπατον και να παίζω πρέφαν και
+κοντσίναν εις την λέσχην. Και πάλιν όμως δεν θ' απεφάσιζα να την
+νυμφευθώ, αν δεν συνέβαινε ν' αποθάνη κατ'εκείνας τας ημέρας από
+την στέρησιν και την κακοπάθειαν γέρων θείος μου, τον οποίον
+επιστεύαμεν όλοι απένταρον, βλέποντες αυτόν να ενδύεται ως
+Διογένης και να τρέφεται ως ασκητής. Πάσχων προ καιρού από το
+στήθος, μου είχε ζητήση εκατόν δραχμάς διά ιατρόν και ιατρικά.
+Αντί όμως να τας μεταχειρισθή προς τοιούτον σκοπόν, είχε
+προτιμήσει να προσθέση και αυτάς εις άλλας πενήντα χιλιάδας, όπου
+είχε κρυμμένας εις το αχυρόστρωμα επί του οποίου ευρέθη ένα πρωί
+νεκρός. Το παθημά του μ' έκαμε να σκεφθώ, ότι θα ήτο ανοησία να
+εξακολουθώ να βασανίζωμαι από την αϋπνίαν και την ανορεξίαν, αφού
+είχα τα μέσα να ιατρευθώ. Την Χριστίναν την επήρα καθώς πέρνει
+κανείς κινίνον διά ν' απαλλαχθεί από τον πυρετόν.
+
+Αν και ήμην ανυπόμονος, ηναγκάσθην από την κοινήν πρόληψιν και τον
+δεσπότην μας Λυκούργον να περιμείνω το τέλος του Μαΐου διά να
+στεφανωθώ. Ευθύς μετά τον γάμον επήγαμεν να περάσωμεν το
+μελοφέγγαρον εις την Ζιάν. Ημπορώ να είπω ότι είδα εκεί καλάς
+ημέρας. Το νησί ήτο καταπράσινον, το εξοχικόν μας σπίτι
+αναπαυτικόν, τα τρόφιμα εξαίρετα, ο καιρός ωραίος
+και ακόμη ωραιοτέρα η Χριστίνα. Εκείνο όπου μ' έκαμε να την
+προτιμήσω από όλας, είνε ότι μόνη αυτή δεν είχε κανέν από τα
+συνειθισμένα παρθενικά ελαττώματα, διά τα οποία αηδίαζα εν γένει
+τας κορασίδας. Ούτε λιγνή, ούτε αναιμική, ούτε εντροπαλή, ούτε
+πολύ νέα. Πιστεύω μάλιστα ότι ήτο κατά τι μεγαλειτέρα από εμέ.
+Εικοσιέξ έως εικοσιοκτώ ετών, μελαχροινή, με ανάστημα, με ώμους,
+με στήθος, με φλόγα εις το βλέμμα και κομψότατα υποδηματάκια. Διά
+να μη φανή απίστευτον το άθροισμα τόσων χαρισμάτων αρκεί να
+προσθέσω ότι ήτο Σμυρναία.
+
+Εις την Κέαν εμείναμεν όλον το θέρος και η θεραπεία μου επροόδευε
+θαυμασίως. Νομίζω ότι πολύ προτήτερα από τον Βίσμαρκ εφευρήκα εγώ
+το «Μακάριοι οι κατέχοντες». Οι αισθηματικοί θεωρούσιν ως ελάττωμα
+της τοιαύτης κατοχής και εν γένει του γάμου, ότι είνε ο τάφος του
+έρωτος. Τοιούτον όμως παράπονον δεν ηδυνάμην να έχω εγώ, αφού
+υπανδρεύθην επίτηδες διά να τον θάψω, από πόθον όχι εκτάκτων
+απολαύσεων, αλλ' ησυχίας, και κατώρθωνα να είμαι καθ' ημέραν
+ησυχώτερος. Το πρωί εκάμναμεν θαλάσσιον λουτρόν, το απόγευμα
+μακρυνόν περίπατον ή εκδρομήν με την βάρκα. Επέστρεφα κατάκοπος,
+έτρωγα ως λύκος και αφού έλεγα εις την Χριστίναν ό,τι είχα να της
+ειπώ εκοιμώμην μονοκόματα εως το πρωί. Ονείρατα δεν έβλεπα πλέον,
+πλην ενός μόνου, το οποίον ηδυνάμην κ' εκείνο να θεωρήσω ως
+σύμπτωμα τελείας αναρρώσεως. Η εσπέρα ήτο θερμή και είχαμεν εξέλθη
+ν' αναπνεύσωμεν εις τον εξώστην μετά το δείπνον. Δεν ενθυμούμαι
+άλλην φωτεινοτέραν λάμψιν πανσελήνου, ούτε τοιούτον της θαλάσσης
+σπινθηρισμόν ούτε ευωδεστέρας του δάσους και των κήπων
+αναθυμιάσεις. Χαριεστάτη ήτο και η Χριστίνα με το άσπρον της
+φόρεμα χωρίς μέσην ή, ως το έλεγεν, peignoir, επί του οποίου
+εχύνετο έως το γόνατον η λυτή κόμη της ως πλημμύρα μαύρου ποταμού.
+
+Εκύτταξε την θάλασσαν ψιθυρίζουσα την τότε του συρμού καβατίναν
+«Ερνάνη, Ερνάνη, κλέψε με», όταν αίφνης εσιώπησε μετριοφρόνως
+τείνουσα τα ώτα εις το άσμα αηδόνος αντηχήσαν από τον γειτονικόν
+κήπον. Πάντα ταύτα ήσαν βεβαίως ποιητικώτατα, αλλ' εις το δείπνον
+είχα φάγη πολλήν παλαμίδα, την οποίαν επότισα, ως βαρυστόμαχον, με
+δυο ή τρία ποτήρια γλυκού οίνου της Κέας. Με κατέλαβε λοιπόν ο
+ύπνος και ωνειρεύθην... ούτε άσματα αηδόνος, ούτε μαύρας πλεξίδας,
+ούτε σελήνης μαρμαρυγάς, αλλ' ότι ευρισκόμην εις την Σύραν, εις
+την Λέσχην, και εκέρδιζα του πρωτομάστορη του πικέτου Αλοϊσίου
+Κατζαΐτη τρία καπότα κατά σειράν. Άδικον θα ήτο μετά τοιούτον
+όνειρον ν'αμφιβάλλω ότι ήμην εντελώς ιατρευμένος. Την επομένην
+εβδομάδα επεστρέψαμεν εις την Σύραν, μετά τετράμηνον διαμονήν εις
+την Ζιάν, αφού ανέκτησα την πριν ησυχίαν μου, όλην μου την πεζότητα
+και δυο οκάδες περισσότερον βάρος, ως επείσθην ζυγισθείς κατά την
+απόβασιν εις τον στατήρα του τελωνείου.
+
+Πολύ βεβαίως θα εγελούσα τότε, αν ευρίσκετο κανείς να μου προείπη,
+ότι μετ' ολίγας ημέρας θα ήμην πάλιν πολύ περισσότερον παρά προ
+του γάμου μου ερωτευμένος και δυστυχής. Η πρώτη αφορμή του
+ξανακυλίσματος υπήρξε χορός, τον οποίον έδωκεν ο κ. Δήμαρχος εις
+τιμήν του παρεπιδημούντος και υπ' αυτού φιλοξενουμένου υπουργού
+των Ναυτικών. Ο χορός εκείνος επέσκηπτε πρόωρος και απροσδόκητος
+και ολίγος απέμενε καιρός εις τας Συριανάς διά να ετοιμασθώσιν.
+Όλαι ήσαν άνω κάτω. Επί τρεις ημέρας έτρεχεν η Χριστίνα εις τα
+εμπορικά, την δε τετάρτην μετεβλήθη ολόκληρος η οικία μας εις
+εργαστήριον ραπτικής. Πανταχού κομμάτια υφασμάτων, φόδραι,
+ορνέκια, στηθόδεσμοι και υποδήματα προς δοκιμήν. Δεν εύρισκα πλέον
+που να καθίσω· το δε εσπέρας έπρεπε να περιμένω έως τας εννέα ή
+και αργότερα, ν' αδειάση η ράπτρια την τράπεζαν του γεύματος, διά
+να δειπνήσωμεν με μίαν σαλάταν ή σμαρίδας τηγανητάς. Η μόνη μας τω
+όντι εγκυκλοπαιδική υπηρέτρια είχε χειροτονηθή κ' εκείνη μοδίστρα
+και δεν επρόφθανε να μαγειρεύη. Άδικον όμως θα ήτο να παραπονεθώ
+διά τούτο, αφού το κακόν ήτο γενικόν. Πλην των Χριστουγέννων, του
+Πάσχα και των άλλων μεγάλων εορτών, επικρατεί η συνήθεια εις την
+Σύραν να νηστεύουν και τας παραμονάς των μεγάλων χορών. Το
+οχληρότερον από όλα ήτο η διηνεκής απασχόλησις της Χριστίνας και
+τα παντός είδους χαρτιά, τα οποία ετύλιγε την νύκτα εις τα μαλλιά
+της. Από την ημέραν όπου ελάβαμεν το κατηραμένον εκείνο
+προσκλητήριον, ήτο ως να μην είχα γυναίκα.
+
+Όση όμως και αν ήτο η απέχθειά μου κατά των τοιούτων
+προπαρασκευών, πρέπει να ομολογήσω ότι επέτυχε πληρέστατα της
+Χριστίνας ο στολισμός· φόρεμα με μακράν ουράν από βαρύ
+βυσσινόχρουν μεταξωτόν και επί της κεφαλής το τελευταίον λείψανον
+της κειμηλιοθήκης της μητρός της, είδός τι αρχαϊκού διάδήματος από
+ρουβίνια, των οποίων αι πορφυραί φλόγες συνηρμόζοντο θαυμασίως με
+το κοράκινον χρώμα των τριχών της. Ούτω στολισμένη μου ενθύμιζε
+την Σεμίραμιν, την Φαίδραν, την Κλεοπάτραν, την Θεοδώραν και τας
+άλλας ηρωίδας αι οποίαι ετάραττον τον ύπνον μου όταν ήμην εις το
+σχολείον.
+
+Ο οίκος του κ. δημάρχου ήτο μεγάλος, αλλ' ακόμη μεγαλείτερος ο
+φόβος του να μη λησμονήση ουδέ τον ελάχιστον κομματαρχίσκον του,
+έστω και λουκουμοποιόν, καραβοκύρην, βυρσοδέψην η άλλον
+καταστηματάρχην. Ο κόσμος ήτο λοιπόν πολύς και ως πάντοτε
+συμβαίνει εις την Σύρον, τριπλάσιοι των κυριών οι χορευταί. Ταύτας
+επερίμεναν εις την εξώθυραν με σημειωματάριον εις την χείρα και
+ανέβαιναν κατόπιν αυτών την κλίμακα επαιτούντες χορόν. Όταν
+εισήλθομεν εξώρμησαν τουλάχιστον δεκαπέντε κατά της Χριστίνας, της
+οποίας εθαύμασα κατά την έφοδον ταύτην το θάρρος και την
+ετοιμότητα με την οποίαν εμοίραζεν ως αντίδωρον ανά έν βλέμμα και
+έν μειδίαμα εις έκαστον απαιτητήν. Η τοιαύτη διανομή εξηκολούθησε
+χωρίς διαλείμματα καθ' όλην την διάρκειαν της εσπερίδος. Μόνον δι'
+εμέ δεν επερίσσευσε τίποτε, αν και την έφεραν δυο ή τρεις φοράς
+πλησίον μου αι περιπέτειαι του χορού. Μη έχων διάθεσιν να χορέψω
+και βαρυνόμενος τας οχληράς μου σκέψεις ανεζήτουν κανέν γνώριμον
+πρόσωπον μεταξύ του πλήθους, όταν διέκρινα κολλημένην εις τον
+τοίχον ως ταπεσσαρίαν την κυρίαν Κλεαρέτην Γαλαξίδη, σαραντάραν
+παρθένον, της οποίας με ήρεσκε πολύ, όχι βεβαίως το υπερώριμον
+κάλλος, αλλ' η καλωσύνη της, η ευπροσηγορία, η απλότης των τρόπων
+και της ενδυμασίας της και η φαινομένη έλλειψις πάσης κατακτητικής
+αξιώσεως και φιλαρεσκείας. Εχόρευε δε και αρκετά καλά, οσάκις
+συνέβαινε να εύρη χορευτήν. Με την γεροντοκόρην ταύτην εφερόμην
+μετά πολλής οικειότητος ως προς καλόν φίλον μάλλον ή φιληνάδα, και
+εκείνη δε εφαίνετο ευχαριστουμένη να συνομιλή μαζί μου, να με δίδη
+συμβουλάς υγιεινής ή οικιακής οικονομίας και να με στέλλη ενίοτε
+παξιμάδια με γλυκάνισον, προς εκτίμησιν της εξόχου αυτής ζυμωτικής
+τέχνης. Εύλογος μετά ταύτα ήτο η απορία μου όταν, αντί να με τείνη
+κατά το σύνηθες την χείρα, απήντησεν εις το καλησπέρα μου διά
+βλέμματος παγερού και σχεδόν εχθρικού.
+
+ — Δεν χορεύετε απόψε; ηρώτησα αυτήν απερισκέπτως, λησμονών ότι
+τούτο δεν εξηρτάτο από μόνην την θέλησίν της.
+
+ — Όχι, κύριε.
+
+ — Διατί, ενώ είσθε η καλλιτέρα μας χορεύτρια; Τούτο είνε
+παραξενάδα.
+
+ — Υπάρχουν άλλα πράγματα πολύ πλέον παράξενα.
+
+ — Δεν με τα λέγετε;
+
+ — Υπάρχουν μερικοί κύριοι, οι οποίοι αφού ολόκληρα έτη βεβαιώσουν
+μίαν νέαν ότι δεν δύνανται ν' αγαπήσουν παρά γυναίκα φρόνιμον, ήσυχον,
+σεμνήν, νοικοκυράν, πηγαίνουν έπειτα και νυμφεύονται μίαν άσωτην, μίαν
+κοκέταν, μίαν ξεμυαλισμένην, όπου έκαμεν εργολαβίαν με όλον τον κόσμον
+και εξακολουθεί και μετά τον γάμον της τα ίδια.
+
+Εκ των ανωτέρω ηναγκάσθην να συμπεράνω, ότι η κυρία Κλεαρέτη δεν
+ήτο όσον εφαίνετο καλή, ούδ' όσον ενόμιζα αφιλοκερδείς αι
+περιποιήσεις της, αι συμβουλαί της και αι αποστολαί παξιμαδίων. Η
+απροσδόκητος αύτη αποκάλυψις των νυμφικών αξιώσεων γεροντοκόρης, η
+οποία θα ηδύνατο να είνε μήτηρ μου αν υπανδρεύετο εγκαίρως, ήτο
+βεβαίως αστειοτάτη. Την εσπέραν όμως εκείνην είχα τα νεύρα μου και
+αντί να γελάσω δεν απηξίωσα να εκδικηθώ αποκρινόμενος. — Δεν
+ενθυμούμαι να έκαμα ποτέ τοιαύτας ομιλίας εις καμμίαν νέαν.
+
+Η κ. Κλεαρέτη εδάγκασε το χείλος της και μου εγύριοε την ράχιν· η
+φράσις της όμως «έκαμεν εργολαβίαν με όλον τον κόσμον και
+εξακολουθεί μετά τον γάμον της τα ίδια» δεν έπαυε ν' αντηχή εις
+την ακοήν μου ως συριγμός εχίδνης. Η αλήθεια ήτο ότι το επαράκαμνε
+και η Χριστίνα. Εξακολουθών να την κατασκοπεύω παρετήρησα ότι η
+διανομή των βλεμμάτων και των μειδιαμάτων της δεν εγίνετο με όσην
+κατ' αρχάς υπέθεσα ισότητα και αμεροληψίαν. Πολύ μεγαλειτέρα της
+των άλλων ήτο μερίς κομψοτάτου τινός ξανθού νεανίσκου όστις, αφού
+έλαβε δύο χορούς, έμενεν όπισθεν της ενώ εχόρευε με άλλον,
+συνεχίζων κατά τα διαλείμματα της καδρίλιας ατελεύτητον μετ' αυτής
+συνομιλίαν. Το περίεργον είνε ότι μου ήτο τελείως άγνωστος ο
+κύριος ούτος, ενώ οι κάτοικοι της μικροσκοπικής Ερμουπόλεως
+γνωρίζονται όλοι ως καλόγηροι του αυτού μοναστηρίου, Η αμηχανία
+μου ήτο μεγάλη, όταν ήλθε να καθίση πλησίον μου ο παλαιός μου
+φίλος Ευάγγελος Χαλδούπης, ο εξυπνότερος αλλά και ο πλέον
+διεστραμμένος των Συριανών, αδιάντροπος ως πίθηκος και κυνικώτερος
+του Διογένους. Δια ν' αποφύγη τα σκώμματα του κόσμου είχεν εφεύρη
+να γελά ο ίδιος δυνατώτερα παντός άλλου διά τας πολλάς και
+επιφανείς της μακαρίτριας συζύγού του απιστίας. Εις τον τοίχον του
+γραφείου του είχε κρεμάση τας εικόνας του Ηφαίστου, του
+Αγαμέμνονος, του Μενελάου, του Βελισαρίου, του Ερρίκου Δ' και την
+ιδικήν του φωτογραφίαν πλησίον των «ενδόξων αυτού συναδέλφων».
+Καθ' όλην την πενταετή διάρκειαν του συζυγικού αυτού βίου ουδέποτε
+εξέφυγεν από τα χείλη του, ούτε παράπονον, ούτε επίπληξις, ούτε
+μομφή, ούτε παρατήρησις καμμία, αλλά μόνον ειρωνείαι, σκώμματα και
+μειδιάματα τόσον φαρμακερά, ώστε ζήτημα απέμενε διά πολλούς αν
+πράγματι απέθανεν από καρκίνον, ή μάλλον εκ της δριμύτητας αυτών η
+μακαρίτις. Όπως δήποτε ευθύς μετά την λήξιν του πένθους εκηρύχθη
+και πάλιν υποψήφιος γαμβρός. Εκ φόβου όμως ως έλεγε, μη εξαντληθή
+το πνεύμα του, αν ηναγκάζετο να κάμη όσην πριν κατάχρησιν αυτού,
+προς υπεράσπισιν της τιμής του, απήτει ήδη παρά της μελλούσης
+κυρίας Χαλδούπη τρία τινά· να είνε άσχημη, κουτή, και πλούσια. Την
+περιζήτητον ταύτην τριάδα προσόντων είχεν εύρη συνηνωμένην εις το
+πρόσωπον της δεσποινίδος Παναγιώτας Τουρλωτής, είδος τι νεαρού
+ιπποποτάμου, του οποίου ο όγκος εφόβιζε πάντας τους άλλους
+προικοδιώκτας.
+
+Ο αλλόκοτος ούτος άνθρωπος, αφού με παρετήρησεν επί τινας στιγμάς
+με οχληράν επιμονήν.
+
+ — Τι έχεις; με ηρώτησε· τα μούτρα σου είνε βουρκωμένα σαν τα βουνά
+της Γούρας.
+
+ — Τίποτε, απεκρίθην με πονεί ολίγον το κεφάλι. — Και πολύ
+περισσότερον σε πονεί ότι δεν με ήκουσες, όταν σου έλεγα ότι δεν
+είνε διά σένα η Χριστίνα· ότι έχει εις τας φλέβας της πολύ αίμα και
+κάποιαν ομοιότητα με την μακαρίτισσάν μου εις την φυσιογνωμίαν. Βλέπω
+κοντά της τον παλαιόν της φίλον Κάρολον Βιτούρην, επρόσθεσε δεικνύων
+τον εξακολουθούντα να συνομιλή μετ' αυτής ξανθόν νεανίσκον. Φαίνεται
+ότι έχουν πολλά να ειπούν.
+
+ — Τον παλαιόν της φίλον; ηρώτησα εγώ. Πώς γίνεται να μη τον
+γνωρίζω; Πρώτην φοράν τον βλέπω.
+
+ — Δια τον λόγον ότι μόνον προχθές επέστρεψεν από την Ευρώπην. Πρό
+πέντε ετών, πριν αποκατασταθείς συ εις την Σύραν, ήτο ερωτευμένος
+τρελλός με την Χριστίναν, την οποίαν δεν του έδωκαν διότι δεν είχε
+τα μέσα να την συντηρήση. Η απελπισία του ήτο τόση, ώστε ήθελε ν'
+αυτοχειριασθή, και θα το έκαμνεν ίσως, αν δεν ανελάμβανεν η
+γυναίκα μου να τον παρηγορήση. Ήτο, νομίζω, ο πρώτος της εραστής.
+Τους συνέλαβα επ' αυτοφώρω εις τον κήπον του Κωυμού, μίαν ημέραν,
+όπου είχα υπάγη να επισκεφθώ την Αννίκαν. Η γυναίκα μου τον
+εβαρέθη ογλήγωρα, διότι ήτο παρά πολύ αισθηματικός. Έπειτα
+φαίνεται, ότι εξηκολούθει να ενθυμήται την ιδικήν σου. Τον
+έστειλαν τότε εις την Γαλλίαν να τας λησμονήση και τας δυο και να
+σπουδάση Φαρμακευτικήν διά να διαδεχθή τον πατέρα του. Φαίνεται
+όμως ότι δεν κατώρθωσε να εύρη λησμοβότανον. Παρατήρησε πως τρώγει
+την Χριστίναν με τα μάτια. Σε συμβουλεύω να τον προσέχης και να μη
+συχνοφέρνης την γυναίκα σου εις τους χορούς.
+
+ — Θ' ακολουθήσω την συμβουλήν σου.
+
+ — Μη λησμονήσης ότι, αν φανής ζηλιάρης, αν την στενοχωρήσης και
+ζήτησης να την περιορίσης, είνε ακόμη βεβαιότερον ότι θα την
+πάθης.
+
+ — Τι θέλεις τότε να κάμω;
+
+ — Ούτ' εγώ δεν ηξεύρω. Αφού δεν ήκουσες την συμβουλήν μου, το
+καλλίτερον όπου έχω τώρα να σου συστήσω, είνε να μιμηθής το
+παράδειγμά μου, και, ό,τι και αν σου συμβή, να μη το πάρης
+κατάκαρδα. Νά σκεφθής ότι το πράγμα καθ' εαυτό δεν είνε τίποτε και
+να κρεμάσης και συ εις τον τοίχον σου τας εικόνας του Αγαμέμνονος,
+του Ηφαίστου, του Μενελάου...
+
+Ηγέρθην αποτόμως φοβούμενος μήπως δεν δυνηθώ ν' αντισταθώ εις τον
+πειρασμόν να πτύσω εις το πρόσωπον του παληανθρώπου εκείνου. Κατ'
+εκείνην την στιγμήν ήρχιζε το cotillon, το οποίον μ' εφάνη
+ατελεύτητον. Δόξα τω Θεώ ετελείωσε κ' εκείνο και ήρχισεν ο κόσμος
+να φεύγη. Επήγα να φέρω την γούνα της γυναικός μου, την
+εκουκούλωσα και εβαδίζαμεν προς την θύραν, όταν μας έφραξαν τον
+δρόμον τρεις χορευταί, ισχυριζόμενοι ότι απέμενε να χορευθή το
+galope finale και ότι η κυρία μου το είχεν υποσχεθή και εις τους
+τρεις. Εκείνη δεν ενθυμείτο καλά. Ο απλούστατος και συνειθισμένος
+τρόπος συμβιβασμού των απαιτήσεων ήτο να είπη, ότι είνε κουρασμένη
+και να μη χορεύση με κανένα. Αντί τούτου επρότεινε να τραβήξουν
+κόμπο. Η τύχη, ίσως δε και κάποια λαθροχειρία, ηυνόησε τον
+Βιτούρην και το μαρτύριόν μου παρετάθη άλλην μίαν ώραν. Πρέπει εν
+τούτοις να ομολογήσω ότι η μουσική του γαλόπου εκείνου, έργου του
+διευθυντού της ορχήστρας βιολιστού Πατσίφικου, ήτο ωραιοτάτη και ο
+ρυθμός τόσον ζωηρός, ώστε επτέρωσε τους πόδας και αυτού του κ.
+δημάρχου και άλλων εξ ίσου σεβασμίων Συριανών. Η περιφορά δίσκου
+θερμού οίνου εκορύφωσε την γενικήν ζωηρότητα και μόνος εγώ
+εχολόσκανα εις μίαν γωνίαν βλέπων την Χριστίναν να στροβιλίζη εις
+του Καρόλου τας αγκάλας. Ο Χαλδούπης ηθέλησε και πάλιν να με
+πλησιάση διά να χύση τα φαρμάκι του εις την πληγήν μου, αλλά το
+βλέμμα το οποίον έρριψα επ' αυτού ήτο, ως φαίνεται, τόσον άγριον,
+ώστε εθεώρησε φρόνιμον να μου δείξη την ράχιν. Ανεχωρήσαμεν σχεδόν
+τελευταίοι, και, όταν εισήλθομεν εις τον κοιτώνα μας, εσήμαιναν αι
+πέντε.
+
+Το παράδοξον ή μάλλον εκείνο το οποίον μ' εφάνη παράδοξον, αν και
+ήτο φυσικώτατον, είνε ότι όσα υπέφερα εις τον κατηραμένον εκείνον
+χορόν από την κακολογίαν του Χαλδούπη και την διαγωγήν της
+Χριστίνας, αντί να με ψυχράνουν, με έκαναν να την ερωτευθώ ή
+τουλάχιστον να την επιθυμήσω σφοδρότερα και από την ημέραν όπου
+απεφάσισα να την πάρω διά να παύσω να την επιθυμώ. Πλην της
+ζηλείας και της δεκαημέρου στερήσεως συνετέλει εις έξαψιν του
+πόθου μου και η έκτακτος πολυτέλεια του εσωτερικού αυτής
+στολισμού, ο μεταξωτός στηθόδεσμος, τα κεντητά μεσοφόρια, τα
+ατλάζινα υποδήματα και το μεθυστικόν άρωμα της έριδος και της
+υλαγγυλάγκης. Πάντα ταύτα ημπορούν οι ευτυχείς κάτοικοι των
+μεγάλων πόλεων να τα εύρουν όταν θέλουν με μίαν η δύο
+εικοσιπεντάρας, αλλά διά τους δυστυχείς Συριανούς είνε πράγματα
+έκτακτα, τα οποία δεν απολαμβάνουν παρ' όταν τύχη μεγάλος χορός,
+καθώς μόνον τα Χριστούγεννα και το Πάσχα γεύονται ψαθούρια,
+σαμπάνια και γάλλον παραγεμιστόν. Όταν λοιπόν επλησίασα την
+Χριστίναν, πρέπει να υποθέσω ότι οι οφθαλμοί μου ήσαν εύγλωττοι,
+ως κατορθώνουν να γράφουν οι ελαφροί μας φιλόλογοι, τους οποίους
+είχα, ως φαίνεται, άδικον να περιπαίζω διά τούτο. Πριν τω όντι
+ανοίξω το στόμα έσπευσεν η Χριστίνα ν'αποκριθή εις το βλέμμα μου.
+
+ — Είμαι, καϋμένε, κατάκοπη, αφανισμένη, άφησε με, σε παρακαλώ,
+απόψε.
+
+Την εκαληνύκτισα με βαρυθυμίαν και απεσύρθην εις το ιδικόν μου
+δωμάτιον.
+
+Πρέπει όμως να ειπώ ότι διά το χωριστόν εκείνο δωμάτιον δεν
+έπταιεν εκείνη. Το είχα προτείνη εγώ μετά την επιστροφήν μας ως
+αριστοκρατικώτερον, και κατά τι, διά τον λόγον ότι είχα
+παραχορτάση εις την Ζιάν. Πλην των άλλων έχουνε και τούτο το
+αλλόκοτον οι ερωτευμένοι, ότι δεν δύνανται να εννοήσωσιν ούτε
+ότι ενδέχεται να πεινάσουν, όταν είνε χορτάτοι, ούτε ότι ημπορούν
+να χορτάσουν όταν είνε πεινασμένοι.
+
+Την επιούσαν εκοιμάτο ακόμη, όταν επήγα περί τας ένδεκα εις το
+γραφείον μου. Κατά την επιστροφήν μου την ευρήκα εις το πιάνο
+ευδιάθετον και ζωηράν.
+
+ — Άκουσε, με είπε, τι ωραίον είνε αυτό το γαλόπ. Εγώ όπου δεν
+ημπορώ να παίξω τίποτε χωρίς τετράδιον, μίαν φοράν το ήκουσα και
+το ενθυμούμαι ολόκληρον.
+
+Ταύτα λέγουσα ήρχισε να κυμβαλίζη το τρισκατάρατον γαλόπ του
+χθεσινού χορού, του οποίου οι ήχοι μου ενθύμιζαν τα βάσανά μου.
+
+ — Είμαι, απήντησα αποτόμως, ολίγον ζαλισμένος και η μουσική με
+πειράζει. Άφησε το, σε παρακαλώ, δι' άλλην φοράν.
+
+Μ' εκύτταξε με κάποιαν απορίαν, έκλεισε το πιάνο και επήγε να
+στηριχθή εις το παράθυρον. Μετ' ολίγον την είδα να χαιρετά με
+πολλήν χάριν και φιλοφροσύνην.
+
+ — Ποίον εχαιρέτησες; ηρώτησα με όσην ηδυνήθην να υποκριθώ
+αδιαφορίαν.
+
+ — Τον δάσκαλον του χορού, τον Γέρο Κουέρτζην. Έτρεξα εις το
+παράθυρον του γειτονικού δωματίου και είδα τω όντι να διαβαίνη τον
+γέροντα Κουέρτζην, αλλά στηριζόμενον εις τον βραχίονα του νέου
+Καρόλου Βιτούρη. Διατί λοιπόν να μου αναφέρη μόνον τον Κουέρτζην,
+ενώ πιθανώτατον ήτο ότι έλαχεν εις τον σύντροφόν του η λεόντειος
+μερίς του χαιρετισμού;
+
+Το έτος εκείνο υπήρξεν εκτάκτως ευτυχές διά τους Συριανούς, οι
+οποίοι μετά το κλείσιμον των ισολογισμών των έπαθαν από την χαράν
+των χορομανίαν. Εις διάστημα ενός μηνός εδόθησαν ένδεκα μεγάλαι
+και μικραί χοροεσπερίδες. Η Χριστίνα δεν έκαμεν άλλο παρά να
+ετοιμάζεται όλην την ημέραν, να κουράζεται όλην την νύκτα και να
+ξεκουράζεται την επομένην· ούτ' εγώ άλλο τίποτε παρά να την
+συνοδεύω, ν' αγρυπνώ, ν' ανησυχώ, να ζηλεύω, να κατασκοπεύω και να
+βλέπω εις τον ύπνον μου τον Ήφαιστον, τον Μενέλαον και τον
+Βιτούρην. Ούτος εξηκολούθει να συχνοδιαβαίνη από τα παράθυρά μας.
+Ευτυχώς τα έθιμα της νήσου δεν συγχωρούν επισκέψεις παρά μόνον
+κατά την πρώτην του έτους και την εορτήν του οικοδεσπότου.
+Επίσκεψις ανδρός εις κυρίαν καθ' ημέραν και ώραν εργάσιμον θα ήτο
+εις την Σύρον σκάνδαλον ουχί μικρότερον της παραβιάσεως χαρεμίου.
+Απέμεναν όμως οι χοροί και αι εις τα βαπόρια και την πλατείαν
+καθημερινοί συναντήσεις. Πλην αυτών έτυχε να ίδω δυο ή τρεις φοράς
+την γυναίκα μου εξερχομένην από το φαρμακείον τον Βιτούρη. Τούτο
+όμως δεν ηδυνάμην να θεωρήσω ως επιλήψιμον, ουδέ καν ως ύποπτον,
+αφού από εκεί επρομηθεύοντο αι Συριαναί της υψηλής περιωπής τα
+πασαλείμματα και τα μυρωδικά των. Η σκέψις όμως αύτη δεν μ'
+εμπόδιζε να τρώγωμαι και ν' ανησυχώ. Εκείνο όμως το οποίον
+περισσότερον απ' όλα μ' εβασάνιζε και μ' εστενοχωρούσεν ήτο, ότι
+σπανίως κατώρθωνα να ιδώ μόνην και ήσυχην την Χριστίναν. Ούτε
+στρατάρχης κατά την παραμονήν κρισίμου μάχης ηδύνατο να είνε όσον
+εκείνη απησχολημένος. Τα τρεξίματα εις τα εμπορικά διεδέχοντο τα
+συμβούλια με τας φιληνάδας της. Πότε τα είχε με την ράπτριαν, η
+οποία δεν εφύλαξε την υπόσχεσίν της, και πότε με τον μονάκριβον
+της Σύρου κτενιστήν Αναστάσην, διότι εβράδυνε να έλθη, ή ετόλμησεν
+ο αχρείος να της προτείνη να την κτενίζη από το μεσημέρι, διότι
+δεν του επερίσσευε καιρός το εσπέρας. Κατόπιν τούτων ήρχετο η
+κούρασις τον χορού, το νύσταγμα ευθύς μετά την επιστροφήν, ο βαθύς
+ύπνος της έως το μεσημέρι και η ιδική βασανιστική αγρυπνία. Δεν
+κατώρθωνα, όχι να κοιμηθώ, αλλ' ουδέ καν να μένω ήσυχος επί της
+κλίνης μου. Ως βασανίζει τον διαβάτην της ερήμου η οπτασία
+βρύσεων, ποταμών και χλοερών λειμώνων, ούτω και εμέ η ανάμνησις
+των καλών ημερών της Κέας, της μοναξιάς, της ησυχίας και της
+Χριστίνας εξηπλωμένης ολοκλήρους ώρας επάνω εις το τουρκικό διβάνι
+με άσπρον οικιακόν φόρεμα και βιβλίον εις την χείρα. Και εκείνο το
+όποιον με φλογερώτερον πόθον ενθυμούμην δεν ήσαν του μέλιτος αι
+απολαύσεις, όσον η διαδεχομένη ταύτας γαλήνη και ισορροπία του
+πνεύματος και των αισθήσεων, η οποία μου επέτρεπε να εντρυφήσω και
+εις τας άλλας του βίου απολαύσεις. Ενώ τώρα η εκ της ζηλείας και
+της στερήσεως συγκέντρωσις των πόθων μου εις έν μόνον πράγμα με
+είχε μεταβάλη, εμέ τον φρόνιμον Συριανόν, εις είδος τι Οδοιπόρου
+ή Ερωτοκρίτου απαγγέλλοντος θρηνώδεις μονολόγους.
+
+Νύκτα τινά, μη αντέχων πλέον, ήνοιξα αθορύβως την χωρίζουσαν ημάς
+θύραν και επροχώρησα βήματά τινα προς την κλίνην της. Τον θάλαμον
+εφώτιζε κατά το σύνηθες κυανή κανδήλα καίουσα προ του
+εικονοστασίου. Το γαλάζιον εκείνο φως, το μεταδίδον χροιάν ονείρου
+εις την πραγματικότητα, ήτο κ' εκείνο ιδική μου εφεύρεσις των
+καλών ημερών της Κέας. Ο κάματος και ο νυσταγμός της κατά την
+επιστροφήν ήτο τοσούτος, ώστε είχεν αφήση όλα της τα πράγματα άνω
+κάτω. Το φόρεμα εις μίαν άκραν του σοφά, τα φουσκώματα κατά γης,
+τον στηθόδεσμον εις γωνίαν της κλίνης, την γιρλάνδαν επί της
+προτομής του Κοραή, και σκορπισμένα εις όλα τα καθίσματα το
+ριπίδιον, την ανθοδέσμην, τα χειρόκτια και τα παράσημα του
+Cotillon. Ο ευνοούμενος αυτής γάτος εκοιμάτο επάνω εις το άσπρον
+της βουρνούζι και επί των μαρμάρων της εστίας εσπινθήριζον τα
+πετράδια των βραχιολιών και του περιδεραίου. Το δωμάτιον ωμοίαζε
+ναόν της θεάς Ακαταστασίας. Αδύνατον όμως ήτο να είνε άχαρι το
+χάος εκείνο, του οποίου ήσαν τόσον εύμορφα όλα τα συστατικά. Εις
+τα λοιπά προσόντα της Χριστίνας πρέπει να προσθέσω και οτι
+εσυνείθιζε να κοιμάται με εν γόνατον λιγυσμένον και την χείρα
+όπισθεν της κεφαλής, ως το αρχαίον άγαλμα τον Ερμαφροδίτου.
+Κατ'εκείνην την στιγμήν έβλεπε πιθανώς εις τον ύπνον της τους
+θριάμβους της εις την Λέσχην, ως υπέθεσα εκ της διαστολής των
+χειλέων της εις μειδίαμα κατά πάντα όμοιον μ' εκείνα τα οποία
+εμοίραζεν εις τους χορευτάς της. Επροχώρησα έν άλλο βήμα. Αλλ'
+αίφνης εκάρφωσε τους πόδας μου εις το έδαφος η σκέψις ότι, αν την
+εξύπνιζα, θα διεδέχετο το γλυκύ εκείνο μειδίαμα μορφασμός
+δυσαρεσκείας, έν χάσμημα, έν ουφ! και έν γύρισμα της πλάτης. Ουδέ
+θα ήτο όλως αδικαιολόγητος η τοιαύτη υποδοχή, αφού μόλις προ μιας
+ώρας είχε κατακλιθή και διεφαίνετο ήδη διά των χαραμίδων του
+παραθύρου το θολόν φως χειμερινής πρωίας. Απεσύρθην ακροποδητί,
+έκλεισα την θύραν και ήρχισα πάλιν τον περίπατον και τον μονόλογόν
+μου. Όταν εσυλλογιζόμην πόσον εύκολον θα ήτο εις την γυναίκα
+εκείνην να με καταστήση τον ευτυχέστατον των ανθρώπων, αν κατά τι
+ολιγώτερον ηγάπα τας διασκεδάσεις και την εργολαβίαν, με ήρχετο
+όρεξις να την πνίξω. Ο κίνδυνος όμως αυτής δεν ήτο μεγάλος. Δεν
+πιστεύω να υπάρχη εις τον κόσμον μαλακωτέρα της ιδικής μου καρδία.
+Αν επρόκειτο να σφάζω ο ίδιος τα ορνίθια, τα οποία τρώγω, νομίζω
+δα θα επροτιμούσα να τρέφομαι με πίτυρα καθώς εκείνα.
+
+Τους κλίνοντας να με θεωρήσωσιν εκ των ανωτέρω ως βλάκα, παρακαλώ
+να σκεφθώσι πόσον δύσκολος είνε η θέσις του μη δυναμένου ούτε ως
+εραστής να παρακαλέση χωρίς να γίνη γελοίος, ούτε ως σύζυγος ν'
+απαιτήση χωρίς να γίνη μισητός. Αμφότερα ταύτα τόσον πολύ
+εφοβούμην, ώστε αν συνέβαινέ ποτε να μ' ερωτήση η Χριστίνα διατί
+δεν τρώγω ή διατί δεν έχω διάθεσιν, απεκρινόμην συκοφαντών πότε το
+στομάχι, πότε το κεφάλι μου, πότε τα δόντια και άλλοτε τα νεύρα,
+τον δε πραγματικόν μου πόνον επροσπάθουν ως έγκλημα να κρύψω.
+Κάλλιστα τω όντι εγνώριζα ότι όλα δύναται γυνή να συγχωρήση, και
+απιστίας, και ύβρεις, και ξύλον και παν άλλο, πλην ενός μόνου, το
+να την αγαπά τις περισσότερον παρ' όσον της αξίζει. Εις τον
+διαπράξαντα την ανοησίαν να ομολογήση εις γυναίκα πόσον εξ αιτίας
+της υποφέρει, δεν απομένει άλλο να πράξη, παρά να χωρισθή αυτής
+αυθημερόν ή να υπάγη να πέση εις την θάλασσαν με πέτραν εις τον
+λαιμόν.
+
+Δύο ημέρας μετά την οδυνηράν εκείνην αγρυπνίαν επιστρέψας εκ του
+γραφείου μου κατά τι ενωρίτερα του συνήθους είδα την Χριστίναν
+αλλάσσουσαν όψιν και σπεύδουσαν να κρύψη χαρτίον τι, το οποίον
+εκράτει, όπισθεν του καθρέπτου. Ο νους μου υπήγεν αμέσως εις τον
+Βιτούρην, και την υποψίαν μου ότι η επιστολή ήτο ιδική του
+μετέβαλεν εις βεβαιότητα η αυξάνουσα της γυναικός μου σύγχισις και
+στενοχώρια. Ουδ' ήτο πλέον δυνατή εις την περίπτωσιν ταύτην η
+εφαρμογή του συστήματός μου ν' ανέχωμαι τα πάντα εν σιωπή εκ φόβου
+χειροτέρων, αφού πιθανώτατον ήτο ότι περιείχετο εις τον φάκελλον
+εκείνον η απόδειξις, ότι δεν έμεναν άλλα χειρότερα να φοβηθώ.
+
+Την επικειμένην έκρηξιν επρόλαβεν απότομον άνοιγμα της θύρας,
+διάχυσις ευωδίας μόσχου και ορμητική εισπήδησις εις την αίθουσαν
+της ζωηράς ημών δημαρχίνας, ερχομένης να δείξη εις την γυναίκα μου
+το νέον αυτής επανωφόριον με σειρήτια από πτερά λοφοφόρου. Η
+Χριστίνα ηναγκάσθη θέλουσα και μη θέλουσα να την δεξιωθή, ενώ εγώ,
+υποκρινόμενος ότι θέλω ν' αφήσω τας κυρίας να είπωσι τα ιδιαίτερα
+των, απεσυρόμην εις το γειτονικόν δωμάτιον, αφού έλαβα αναφανδόν
+τον φάκελλον από τον καθρέπτην. Αι χείρες μου έτρεμαν όταν τον
+ήνοιξα. Αντί όμως επιστολής του ρωμαντικού Καρόλου εύρον εντός
+αυτού τρεις λογαριασμούς των κυρίων Πούλου, Γιαννοπούλου και
+Γεραλοπούλου διά μεταξωτά, καπέλλα, βλόνδας, κορδέλλας και άλλα
+είδη, των οποίων ανήρχετο το άθροισμα εις δραχμάς δύο χιλιάδας
+επτακοσίας. Το ποσόν ήτο βεβαίως μεγάλον, αλλά πολύ μεγαλειτέρα
+αυτού η ανακούφισις την οποίαν ησθάνθην εκ της αποδείξεως, ότι
+άδικον είχα να νομίζωμαι συνάδελφος του Χαλδούπη. Η χαρά μου ήτο
+ως καταδίκου, του οποίου θα μετεβάλλετο ανελπίστως εις απλούν
+πρόστιμον η θανατική ποινή. Υπό το κράτος του αισθήματος τούτου,
+όταν μετά την αναχώρησιν της επισκέψεως προσήλθεν η Χριστίνα κάπως
+δειλή, μαγκωμένη και πιστεύουσα ότι είχε μεγάλην ανάγκην ν'
+απολογηθή και να μ' εξευμενίση, αντί πάσης παρατηρήσεως ή
+παραπόνου έτρεξα να την ασπασθώ ολοψύχως, λέγων προς αυτήν «Μη σε
+μέλη». Η έκπληξίς της υπήρξε μεγάλη. Δύσκολον τω όντι ήτο να
+μαντεύση πώς συνέβη να θεωρήσω άξιον φιλοφρονήσεων και φιλημάτων
+το κατόρθωμα της, να σπαταλήση το εισόδημά μας μιας εξαμηνίας εις
+διάστημα ολίγων ημερών.
+
+Μετ' ολίγον υπήγε να ετοιμασθή διά τον εσπερινόν περίπατον. Αλλ' ο
+ουρανός εθόλωσεν απροσδοκήτως· έλαμψαν αστραπαί και ήρχισε να
+βρέχη ποταμηδόν. Εκαθήμην εις το παράθυρον της μικράς αιθούσης
+μας, παρατηρών τον κατακυλιόμενον από τα ύψη της Άνω Σύρου
+κίτρινον καταρράκτην παρασύροντα εις το βορβορώδες ρεύμά του
+φλοιούς πορτοκαλίων, συντρίμματα φιαλών, απόμαχα υποδήματα και
+πτώματα ορνίθων και ποντικών, όταν αίφνης αντικατέστησε το
+πανόραμα εκείνο βαθύ σκότος απλωθέν και επί των δύο μου οφθαλμών.
+Αιτία της εκλείψεως ήσαν αι χείρες της Χριστίνας, ήτις
+απελπισθείσα να εξέλθη είχεν επιστρέψη αθορύβως και βλέπουσα με
+αφηρημένον διεσκέδασε να με τυφλώση. Τούτο μου ενθύμησε περασμένας
+καλάς ημέρας. Χάρις εις την θεόσταλτον εκείνην καταιγίδα
+ευρισκόμεθα τέλος πάντων ήσυχοι και μόνοι πρώτην φοράν μετά την
+επιστροφήν μας. Όταν ηυδόκησε ν' αποσύρη τας χείρας της, η
+έκφρασις του βλέμματός μου ήτο, ως φαίνεται, και πάλιν τόσον
+εύγλωττος, ώστε έβαψεν ελαφρόν ερύθημα την παρειάν της. Έπειτα
+εμειδίασεν, έστρεψε διαβαίνουσα προ της θύρας του κλείθρου, υπήγε
+να καθίση εις τον σοφάν και μ' ένευσε να υπάγω κοντά της. Κατ'
+εκείνην ακριβώς την στιγμήν, ενώ εβυθιζόμην εις πέλαγος
+ηδυπαθείας, εκορυφώνετο της καταιγίδος η μανία. Η βροχή είχε
+μεταβληθή εις κατακλυσμόν, ο άνεμος ανήρπάξε κεραμίδια και
+αντήχουν αλλεπάλληλοι αι βρονταί. Ήθελα δεν ήθελα μου επέκλωθεν η
+μοίρα μου να είμαι ρωμαντικός. Τους φλογερούς πόθους και τους
+νυκτερινούς μονολόγους διεδέχοντο μανδαλώματα της θύρας και
+εκτάσεις επί διβανίων υπό τους συριγμούς της ανεμοζάλης. Ματαία
+λοιπόν εφαίνετο η αντίστασίς μου κατά του πεπρωμένου και πολύ
+προτιμότερον να στέρξω τα πράγματα όπως ήσαν. Πρέπει δε και να
+ομολογήσω ότι είχεν ολιγοστεύση κατά πολύ εις διάστημα μιας μόνης
+ώρας η αντιπάθειά μου κατά του ρωμαντισμού. Συγκρίνων τω όντι τας
+ησύχους καθημερινάς απολαύσεις της Κέας προς το ηδυπαθές ρίγος, το
+οποίον με κατέλαβεν όταν μετά δεκαήμερον εξορίαν μού ένευσε προ
+ολίγου η Χριστίνα να υπάγω κοντά της, κατήντησα εις το συμπέρασμα
+ότι το ποσόν μακαριότητος, το οποίον δύναται τις να αισθανθή
+πλησίον γυναικός, είνε ακριβώς ανάλογον της ανησυχίας, της
+ζηλείας, των στερήσεων και των άλλων βασάνων όσα προηγήθησαν
+αυτού. Μόνος ο διελθών διά τοιούτου καθαρτηρίου λαμβάνει έπειτα το
+χάρισμα να εισδύση εις το αγιαστήριον της υπερτάτης ηδυπαθείας.
+Τας πύλας αυτού δεν δύναται να μας ανοίξη ούτε σεμνή παρθένος,
+ούτε φιλόστοργος σύζυγος, ούτε υπεραγαπώσα ημάς ερωμένη, αλλά
+μόνον γυνή φιλάρεσκος, ιδιότροπος και ουχί καθ' ημέραν καλή.
+
+Οι χοροί εξηκολούθησαν, ουχί όμως και η ταράττουσα τον ύπνον μου
+ιδιαιτέρα προς τον Βιτούρην εύνοια της Χριστίνας, η οποία εφαίνετο
+ήδη προτιμώσα των στεναγμών και των ξανθών πλοκάμων του
+αισθηματικού νεανίσκου τους μαύρους μύστακας και τους πλατείς
+ώμους του αρειμανίου ημών φρουράρχου. Μετ' ολίγας όμως ημέρας
+εύρεν αυτόν χονδράνθρωπον, συγκρίνουσα τους ελληνοπρεπείς τρόπους
+του προς την έξοχον ευγένειαν, την χάριν και την ευφυΐαν του
+νεωστί διορισθέντος προξένου της Γαλλίας. Ουδέ τούτου όμως υπήρξε
+μακρά η βασιλεία. Την κομψότητα του παρισινού φράκου του επεσκίασε
+μετ' ολίγον η λάμψις της στολής και των παρασήμων του αρχηγού της
+αγγλικής μοίρας. Έπειτα ήλθεν η σειρά του Ιταλού αυτοσχεδιαστού
+Ρεγάλδη, περιηγουμένου την Ανατολήν προς συλλογήν δαφνών και
+ταλλήρων, και μη απαξιώσαντος τα Συριανά. Τον γέροντα τούτον
+κύκνον της Νοβάρρας διεσκέδασε να κρατήση επί όλον μήνα εις την
+Σύρον, και εις τοιούτον βαβμόν ν' απομωράνη, ώστε μη αρκούμενος
+εις όσα έγραφεν εις το λεύκωμά της ακροστίχια, απήγγειλε και από
+της σκηνής ύμνον εις την Σ ε ι ρ ή ν α - τ ο υ - Α ι γ α ί ο υ,
+υπερσκανδαλίσαντα τους Συριανούς και προ πάντων τους μη εννοούντας
+ιταλικά. Αλλ' εγώ ήμην ήδη πολύ ησυχώτερος βλέπων τους
+ευνοουμένους να διαδέχωνται αλλήλους ως φαντάσματα μυθικής
+λυχνίας. Δύσκολον τω όντι ήτο να εύρη καιρόν ν' αγαπήση κανένα η
+επιχειρούσα τον κόσμον όλον να κατακτήση. Την άμετρον φιλαρέσκειαν
+της γυναικός μου εσυνείθισα βαθμηδόν να θεωρώ ως ασφάλειαν κατά
+της μεγάλης συμφοράς, ως ειδός τι αλεξικεραύνου, ή, ως θα έλεγεν ο
+Χαλδούπης, α λ ε ξ ι κ ε ρ ά τ ο υ. Το μόνον το οποίον εξηκολούθει
+να με στενοχωρή ήτο, ότι ολίγος της επερίσσευε και δι' εμέ καιρός.
+Είχον απελπισθή να την ιδώ ήσυχον προ της μυριοποθήτου σαρακοστής,
+όταν διέκοψεν αιφνιδίως τας διασκεδάσεις ο θάνατος του γέροντος
+Μισέ Λιονή Λεγάμενου, συγγενεύοντος με όλον τον χορευτικόν κόσμον
+της νήσου. Ουδ' αυτοί, πιστεύω, οι κληρονομούντες περί το
+εκατομμύριον ανηψιοί του ηκολούθησαν την κηδείαν με περισσοτέραν
+της ιδικής μου προς τον ευδοκήσαντα να αποθάνη ευγνωμοσύνην.
+
+Ως τα κακά, ούτω και τα ευτυχήματα σπανίως έρχονται μόνα. Ολίγας
+ημέρας μετά την απαλλαγήν μου από τον εφιάλτην των χορών,
+παραβάλλων προς την Ε φ η μ ε ρ ί δ α - τ ω ν - Κ λ η ρ ώ σ ε ω ν τας
+πέντε λαχειοφόρους του Αμβούργου, τας οποίας είχα κληρονομήση από
+τον μακαρίτην θειόν μου, εθαμβώθην υπό του αριθμού 14,517. Ήτο ο
+τρίτος κληρωθείς και εκέρδιζε πεντήκοντα πέντε χιλιάδας φιορίνια,
+υπέρ τας τριακοσίας χιλιάδας συριανάς δραχμάς! Έτρεξα ασθμαίνων ν'
+αναγγείλω την καλήν είδησιν εις την Χριστίναν, η οποία έλειπεν
+ευτυχώς εις επισκέψεις. Λέγω ευτυχώς, διότι η απουσία της μ' έδωκε
+καιρόν να σκεφθώ, ότι πολύ περισσοτέραν θα ησθάνετο προς εμέ
+ευγνωμοσύνην και κάλλιον θα με αντήμειβεν αν, αντί να με ηξεύρη
+πλούσιον, με υπέθετεν υπέρ τας δυνάμεις μου πρόθυμον να την
+ευχαριστήσω. Χωρίς λοιπόν να είπω τίποτε εις κανένα ανεχώρησα μετά
+τρεις ημέρας εις Βιέννην υπό το πρόσχημα να συμβουλευθώ ειδικόν
+ιατρόν διά τας ανυπάρκτους ενοχλήσεις του στομάχου, τας οποίας
+επροφασιζόμην προ δύο μηνών προς απόκρυψιν των ψυχικών μου
+βασάνων. Εκ Βιέννης εξεπήδησα εις Αμβούργον και, αφού εισέπραξα
+και ετοποθέτησα το κέρδος μου εις ανώνυμα χρεώγραφα, επανήλθα μετά
+τρεις εβδομάδας, κομίζων εις την Χριστίναν διπλάσια των όσα με
+είχε παραγγείλη στολίδια. Παρατηρών την έκπληξιν και την χαράν της
+κατά το άνοιγμα του κιβωτίου, ανελογιζόμην συγχαίρων εμαυτόν διά
+την υπόκρισίν μου πόσον ευτελεστέρα θα της εφαίνετο η προσφορά
+μου, αν εγνώριζε την απροσδόκητον μεγαλοδωρίαν της τύχης.
+Απαραίτητος όρος αρμονικής συμβιώσεως με γυναίκα φιλάρεσκον είνε
+ν' αποκρύπτη τις επιμελώς εις αυτήν δύο τινά, τα εννέα δέκατα της
+αγάπης του και το ήμισυ τουλάχιστον της περιουσίας του.
+
+Ουδεμίαν αισθανόμενος όρεξιν να θαμβώσω τους Συριανούς επροτίμησα
+πάσης επιδείξεως αθόρυβον και σχεδόν λαθραίαν αύξησιν ευζωίας.
+Παρήτησα την θέσιν μου προτείνων ότι θα εκέρδιζα περισσότερα
+εργαζόμενος διά λογαριασμόν μου, και υπό την πρόφασιν ότι έσταξαν,
+όταν έβρεχε, δύο ταβάνια, ανεκαίνισα ολόκληρον την οικίαν μου. Τας
+τοιχογραφίας ανέθεσα εις Ιταλόν πρόσφυγα, ονόματι Ορσάτην, πρώην
+σκηνογράφον του θεάτρου της Σκάλας. Ούτος επέτυχε προ πάντων εις
+την διακόσμησιν του κοιτώνος της Χριστίνας, τον οποίον μετέβαλεν
+εις τέλειον ανατολικόν οδάν κατά μίμησιν της Ζαΐρας εις το
+ομώνυμον μελόδραμα του Βελλίνη. Την ομοιότητα συνεπλήρωσαν βαρέα
+παραπετάσματα της Προύσσας, διβάνιον εστρωμένον με χρυσοκέντητον
+ύφασμα, προερχόμενον εκ παλαιάς αρχιερατικής στολής, περσικόν
+μαγκάλι, σκαμνία μ' επικολλήματα μαργαριτομάνας, και επάργυρος
+βυζαντινή κολυμβήθρα, μεταβληθείσα εις μεγαλοπρεπές ανθοδοχείον.
+Πάντα ταύτα είχε προμηθευθή ευθηνά ο διακοσμητής κατά τινα
+εκδρομήν του εις την Νάξον, όπου εσώζοντο ακόμη ικανά λείψανα
+φραγκοτουρκικής πολυτελείας, και κατώρθωσε να συναρμόση προς
+άλληλα με τοσαύτην φιλοκαλίαν και ακριβή γνώσιν των κανόνων της
+αντιθέσεως των χρωμάτων και της διανομής του φωτός, ώστε
+κατέθελγον αντί να θαμβώνωσι τον οφθαλμόν. Ο αυτός πολύτιμος
+άνθρωπος μ' εβοήθησε να υφαρπάσω διά πλειοδοσίας ή, ως λέγουν οι
+Συριανοί, να ζ ε υ γ α τ ί σ ω, την Μιλανέζα, μαγείρισσαν του
+Επισκόπου της Άνω Σύρου, της οποίας ήσαν ονομαστά καθ' όλας τας
+Κυκλάδας τα ραβιόλια, η γαριδόσουπα και το νηστήσιμον καπόνι. Η
+λύπη και η αγανάκτησις του αρχιφλάρου υπήρξε τοσαύτη, ώστε
+εθεώρησε πρέπον να με καταγγείλη εις τον πρέσβυν του ε π ί -
+π ρ ο σ η λ υ τ ι σ μ ώ.
+
+Ο καλλωπισμός της φωλεάς της περιώρισε κατά τι το αδειάλειπτον
+εκτός αυτής πτερύγισμα της Χριστίνας. Την οικουρικήν ταύτην
+διάθεσιν επροσπάθουν να ενθαρρύνω, προσφέρων εις αυτήν παν ό,τι
+ενόμιζα ότι δύναται να την διασκεδάση, γάστρας καμελιών, συλλογήν
+γραμματοσήμων, πιάνο χωρίς ουράν, στερεοσκόπιον, διδάσκαλον
+φωνητικής μουσικής και γάτον της Αγκύρας. Ταύτα εδέχετο με πολλήν
+ευγνωμοσύνην και εφαίνετο επί τινα καιρόν ενθουσιασμένη. Ημέραν
+όμως τινά, αφού ηρώτησε την τιμήν των αργυρών σκευών διά το τζάι,
+τα οποία της είχα προσφέρη διά την εορτήν της, ανέκραξε μετά τινος
+μελαγχολίας.
+
+ — Κρίμα τα τόσα χρήματα. Με αυτάς τας εξακοσίας δραχμάς θα έκαμνα
+ένα φόρεμα από βελούδον.
+
+ — Κάμε, απεκρίθην, και το φόρεμα.
+
+Επήδησεν από την χαράν της, με ησπάσθη και εις τας δυο παρειάς και
+έτρεξε να το παραγγείλη. Η μανία της διά τα στολίδια εφαίνετο
+ανεπίδεκτος θεραπείας, αλλ' ευτυχώς δεν μ' έλειπαν τα μέσα να την
+ευχαριστήσω. Δίκαιον όμως ενόμισα να μεταχειρισθώ αυτήν προς
+αύξησιν και των ιδικών μου απολαύσεων. Προς τούτο την ενέγραψα
+συνδρομήτριαν εις την «Chronique Elégante» και την «Vie
+Parisienne», εκ των οποίων δεν εβράδυνε να διδαχθή, ότι η αληθής
+πολυτέλεια της καθημερινής ενδυμασίας δεν συνίσταται εις το να
+σκεπάζη, ως αι Συριαναί αρχόντισσαι, με ατλάζι και μουαρέν
+βαμβακεράς καμιζόλας και τσίτινα μεσοφόρια, αλλά πολύ μάλλον εις
+το να κρύπτη υπό απλούστερον ύφασμα εκατοντάδραχμα υποκάμισα,
+μεταξίνους περικνημίδας, κεντήματα και δαντέλλας. Ούτω στολισμένη,
+εντός του χρυσοποικίλτου αυτής κοιτώνος, του οποίου παν κόσμημα
+και πάσα υφάσματος πτυχή είχε διατεθή υπό εμπείρου τεχνίτου
+συμφώνως προς τον προορισμόν της, ενώ εκάπνιζεν η αλόη εντός
+χρυσού θυμιατηρίου, και έχυνε το σαπφείρινο, αυτής φως η κυανή
+κανδήλα, ωμοίαζεν η Χριστίνα είδωλον εντός ναού. Ουδέ περιωρίσθην
+επί πολύ εις μόνον τον γαλάξιον φωτισμόν, αλλ' ως ο Δαρβίνος επί
+της βλαστήσεως των φυτών, όντως ηθέλησα και εγώ να δοκιμάσω την
+επίδρασιν επί της φαντασίας και των αισθήσεων παντός χρωματισμού
+του φωτός. Γλυκύ ήτο το ρόδινον και ποιητικώτατον το
+θαλασσοπράσινον, αλλ' ασυγκρίτως διεγερτικώτερον αυτών το λάμπον
+διά του ξανθοχρύσου υαλίου αρχαίας εκκλησιαστικής κανδήλας.
+
+Κατάλληλος προ της εισόδου εις το τέμενος τούτο μυσταγωγία ήσαν
+βεβαίως τα αρχιερατικά δείπνα, τα οποία μας παρέθετεν η Μιλανέζα.
+Προς εκτίμησιν της ευλαβούς αυτής προσηλώσεως εις τους κανόνας και
+τας παραδόσεις της ορθοδόξου μαγειρικής αρκεί να είπω, ότι τον
+απαιτούμενον προς βράσιμον των αυγών καιρόν ώριζεν ακριβέστατα διά
+της απαγγελίας δύο Ave Maria, και πρώτη εδίδαξε τον ευνοούμενον
+αυτής ψαράν να σκοτώνη άμα εξήγοντο του διχτύου με βελόνην τα
+μπαρμπούνια, πριν ή πικράνωσι την σάρκα των οι σπασμοί μακράς
+αγωνίας. Τας συναγρίδας έβραζε με παντός είδους αρωματικά βότανα
+εντός ζωμού αώρων πορτοκαλιών, και τους γάλλους, ή, ως τους λέγουν
+οι Συριανοί, κ ο ύ ρ κ ο υ ς, έτρεφε με μοσχοκάρυδα τρεις ημέρας
+πριν τους σφάξη. Το αριστούργημα όμως αυτής ήτο το εφευρεθέν υπό
+του Πάπα Κλήμεντος Γαγκανέλλη capon magro ή νηστίσιμον καπόνι,
+οψάριον δηλ. καρικευμένον με χάβαρα, μύδια, γαρίδας και παντοία
+άλλα θαλασσινά. Αν και Συριανός, ούτε λαίμαργος είμαι, ούτε φαγάς,
+τα δε καλά γεύματα εξετίμων προ πάντων διά την έπειτα επερχομένην
+ιλαράν εκείνην της ψυχής διάθεσιν, ήτις μας κάμνει να λησμονώμεν
+τα βάσανά μας και να βλέπωμεν ως διά μεγεθυντικού φακού πάσας του
+βίου τας απολαύσεις. Τοιαύτην τινά ευδιαθεσίαν φαίνονται
+επιδιώκοντες οι ροφηταί οπίου και χασίς. Ταύτα έχουσι το
+πλεονέκτημα να είνε πρόχειρα και ευθηνά, πολύ όμως απέχει η εξ
+αυτών νοσηρά διέγερσις από την μακαριότητα εκείνην την οποίαν γενά
+η περί πολυτελή τράπεζαν σύγχρονος ικανοποίησις όλων ημών των
+αισθήσεων, το θάλπος της εστίας, η επί των αργυρών και
+κρυσταλλίνων σκευών αντανάκλασις του φωτός, αι αναθυμιάσεις της
+ανθοδόχης, το θαλάσσιον άρωμα των οστρειδίων, δύο η τρία ποτήρια
+γέροντος οίνου και η παρουσία νέας γυναικός της οποίας ανάπτει
+βαθμηδόν η όψις και σπινθηρίζει το βλέμμα.
+
+Ο χειμών επανέφερε τους χορούς με όλας αυτών τας ενοχλήσεις και
+ανησυχίας. Ταύτας όμως εμετρίαζε πολύ η καθ' ήμέραν αυξάνουσα
+πεποίθησίς μου, ουχί εις την αγάπην ή την αρετήν, αλλ' εις την
+φιλαρέσκειαν και τον εγωισμόν της γυναικός μου, τον ικανόν να την
+αποτρέψη από πάσαν επικίνδυνον τρέλλαν. Η Χριστίνα δεν ανήκε
+βεβαίως εις το γένος των τρυγόνων και των περιστερών αλλά πολύ
+μάλλον των παγονιών. Οι πόθοι της εφαίνοντο περιοριζόμενοι εις το
+να θαμβώνη τας Συριανάς διά της πολυτελείας των εσθήτων της, και
+να ράπτη εις την άκραν αυτών πολυπληθές επιτελείον θαυμαστών. Εκ
+τούτων οι μεν επίσημοι ξένοι ήσαν ευτυχώς διαβατικά και κάπως
+μαδημένα υπό της ηλικίας πτηνά, της δε αυτόχθονος νεολαίας αι
+αισθηματικαί φράσεις είχαν μεγάλην ομοιότητα με τα ερωτικά
+δίστιχα, εις τα οποία τυλίγουν οι ζαχαροπλάσται τας καραμέλας.
+Έπειτα, όση και αν ήτο η μετριοφροσύνη μου, δεν ηδυνάμην να μη εχω
+πεποίθησίν τινα εις τα ιδικά μου έκτακτα συζυγικά προσόντα, την
+συγκατάβασιν, την υποκρισίαν, την υπομονήν μου, την αποχήν από
+πάσαν απαίτησιν και την πρόθυμον πληρωμήν παντός λογαριασμού.
+Αληθές είνε, ότι υπέφερα πολύ όταν την έβλεπα να τρίβη τους
+γυμνούς ώμους της εις τας χρυσάς επωμίδας ναυτικού, ή ν'
+αποσύρεται εις μίαν γωνίαν και επί πολλήν ώραν να κρυφομιλή
+όπισθεν του ριπιδίου της, και ακόμη περισσότερον όταν ευθύς μετά
+την επιστροφήν μας μου έλεγε «Καλήν νύκτα». Αλλ' η πείρα με είχε
+διδάξη να εξετάζω τα πράγματα και υπό τας δύο επόψεις. Η δε άλλη
+έποψις ήτο ότι αν εφέρετο καλλίτερα μαζύ μου, θα την ηγάπων
+βεβαίως πολύ ολιγώτερον, αφού διά μόνης της δυσπιστίας, της
+ζηλείας και της ανησυχίας δύναται ο πόθος να διατηρηθή ακμαίος. Η
+πρώην πεζή γνώμη μου, η περιορίζουσα την ευτυχίαν εις την
+απαλλαγήν από τοιούτων βασάνων, είχε μεταβληθή εξ ολοκλήρου άμα
+έφθασα να εννοήσω πόσον συντελούσι ταύτα προς κορύφωσιν της
+ηδυπαθείας. Άδικον λοιπόν και κάπως αχάριστον θα ήτο να παραπονεθώ
+κατά της γυναικός μου, διότι έπραττεν ακριβώς όσα έπρεπε να πράττη
+διά να καταστήση γλυκύτερα τα φιλήματά της. Αν είχα καθ' ημέραν
+σύζυγον δεν θα είχα εκ διαλειμμάτων εκτάκτου ποιότητος ερωμένην.
+
+Ταύτα εσκεπτόμην χλιαράν τινα εσπέραν της Τεσσαρακοστής, καπνίζων
+μετά το γεύμα επί του εξώστου, και δίδων άδικον εις τους
+μεμψίμοιρους εκείνους, τους κηρύττοντας τον κόσμον κακοκαμωμένον
+διά τον λόγον ότι τα ρόδα έχουσιν ακάνθας. Αντί να δυσανασχετώ διά
+ταύτας, ενόμιζα ότι θα ήτο μαύρη αχαριστία να μη δοξάζω τον Θεόν,
+αναλογιζόμενος ότι δεν ήμην ακόμη τριάντα ετών, ότι είχα τριάντα
+χιλιάδας δραχμάς εισόδημα, τριάντα εις το στόμα μου στερεούς
+οδόντας, στόμαχον στρουθοκαμήλου, γυναίκα ικανήν να ενσαρκώσει τα
+όνειρα Συβαρίτου, και μαγείρισσαν την οποίαν θα μ' εζήλευεν ο
+Ταλλεϋράνδος. Τον βίον μου έβλεπα να εκτείνεται έμπροσθέν μου ως
+μακράν παράταξην από καλά δείπνα, διαφανή σύννεφα δαντέλλας,
+λαμποκοπήματα μαύρων οφθαλμών και παντός χρώματος κανδήλας.
+
+(«Άστυ» της 4 και 5 Δεκεμβρίου 1894).
+
+
+
+ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΟΣ ΣΚΥΛΟΥ
+
+
+
+Ως να ήτο χθεσινή ενθυμούμαι την ήδη τεσσαρακονταετή του σκύλου
+εκείνου ιστορίαν. Ήμην τότε μαθητής της πρώτης τάξεως του
+ελληνικού σχολείου εις το ελληναμερικανικόν Λύκειον του μακαρίτου
+Χρήστου Ευαγγελίδου. Ερχόμενος εξ Ιταλίας δεν ευρέθην όσον
+εφοβούμην εις την Σύραν ξενιτευμένος. Πολλοί τω όντι απέμενον
+ακόμη εις την υμνηθείσαν υπό του Ορφανίδου ξηρόνησον Ιταλοί
+πατριώται εκ των φιλοξενηθέντων μετά την αποτυχίαν της
+επαναστάσεως του 1848. Οι Ιταλοί ήσαν οι πλείστοι ακονηταί
+ξυραφίων, καθαρισταί κηλίδων, συγκολληταί σπασμένων πινακίων,
+ανακαινισταί παλαιών υποδημάτων, διακοσμηταί των νεκρικών
+φερέτρων, ευνουχισταί πετεινών, υπαίθριοι τηγανισταί σμαρίδων και
+πάντες ανεξαιρέτως ζωγράφοι, λιθοξόοι, χοροδιδάσκαλοι και
+μουσικοί. Αι αξιώσεις των καλλιτεχνών τούτων περιωρίζοντο εις το
+να μη αποθάνωσι της πείνης, ο δε βίος δεν ήτο τότε όπως σήμερον
+ακριβός. Αντί εικοσιπέντε τον μήνα δραχμών ηδύνατό τις να εύρη
+ολόκληρον μονόροφον οικίσκον εις τα βαπόρια και ακόμη ευθηνότερον,
+αν είχεν αμβλείαν την όσφρησιν, παρά τα βυρσοδεψεία, και με έν
+μόνον σφάντζικον να χορτάστη κεφτέδες, στουφάδον και καπαμά εις τα
+αυτοκαλούμενα Ε υ ρ ω π α ϊ κ ά - ξ ε ν ο δ ο χ ε ί α.
+
+Ανάλογος της τοιαύτης του βίου ευθηνίας και της πληθώρας
+διδασκάλων ήτο των μουσικών μαθημάτων η τιμή, οι δε φιλόμουσοι
+πάσης κοινωνικής τάξεως Ερμουπολίται ωφελούντο της ευκαιρίας, όπως
+διδαχθώσιν έκαστος αντί μικράς θυσίας το όργανον της εκλογής του.
+Ουδέποτε ουδαμού αντήχησαν όσα τότε εις την Σύραν βιολία, φλάουτα,
+τρόμπαι, πίφερα, μανδολίνα, κόρνα και κλαρινέτα. Ο περιερχόμενος
+τας στενωπούς της πόλεως, και μάλιστα τας Κυριακάς, επνίγετο εις
+κύματα μελωδίας εξορμώντα εκ παντός παραθύρου. Ουδ' ηδύνατο να
+καθήση εις την έδραν κουρείου ή την τράπεζαν καφενείου χωρίς να
+ευρεθή αντιμέτωπος πατριώτου του Μιχαήλ Αγγέλου και του Κορεγίου
+ζητούντος την άδειαν να εικονίση αντί τριδράχμου την ε υ γ ε ν ή -
+κ α ι - ε κ φ ρ α σ τ ι κ ή ν - κ ε φ α λ ή ν - τ ο υ ή να ψοφήση ο
+σκύλος, ο γάτος ή ο ψιττακός του χωρίς να δεχθή αυθημερόν την
+επίσκεψιν του προτείνοντος να βαλσαμώση το λείψανον τ ο υ -
+α ξ ι ε ρ ά σ τ ο υ - ζ ώ ο υ. Αν δε εκινδύνευε να μεταβή εις τας
+αιωνίους μονάς διακεκριμένον της Συριανής κοινωνίας μέλος, τότε όχι
+να κρυώση, αλλ' ουδέ καν να ξεψυχήση επερίμεναν οι προσφερόμενοι να
+διαιωνίσωσι διά γυψίνου εκμάγματος την όψιν του επιφανούς
+μεταστάντος ή να υμνήσωσι τα αλησμόνητα έργα του εις τα έγκριτα
+της Ιταλίας φύλλα. Αδύνατον είνε να ανακαλέσω εις την μνήμην μου
+τας τοιαύτας παρά την θύραν παντός ετοιμοθανάτου συνελεύσεις
+πειναλέων Ιταλών, χωρίς να ενθυμηθώ συγχρόνους το δημοτικόν
+δίστιχον·
+
+  Ωσάν κοράκοι κάθουνται τριγύρω του κρεββάτου
+  Και καρτερούν κι' εγδέχονται το πότε θα ψοφήση.
+
+Το δε κακόν ήτο ότι δεν περιωρίζοντο μόνους τους νεκρούς ν'
+ανυμνώσιν, αλλά και των ζώντων διέστρεφον τον νουν διά των
+ογκωδεστάτων εγκωμίων. Οι Λατίνοι ποιηταί εσατύρισαν ασπλάγχνως
+την χαμερπή κολακείαν των επί Αυγούστου πανταχόθεν συρρευσάντων
+εις την Ιταλίαν Γραικύλων. Τούτους όμως υπερέβησαν κατά πολύ οι
+εις την Σύραν καταφυγόντες απόγονοι των σατυριστών. Δύσκολον ήτο
+να ευρεθή, καθ' όλην την νήσον αξιότιμός τις μεγαλέμπορος,
+καταστηματάρχης, λουκουμοποιός, τοκιστής, βυρσοδέψης, σαράφης, ή
+καραβοκύρης, του οποίου δεν υμνήθη πεζώς και εμμέτρως «l'acuto
+ingegno» και «il raro talento». Η δε προς τας ευγενείς αυτών
+κυρίας ιταλική λατρεία υπερέβαινε τα όρια του κωμικού και του
+πιστευτού. Μεταξύ των οικοδεσποινών τούτων υπήρχον βεβαίως καί
+τινες πράγματι ευπρόσωποι. Και αύται όμως έπρεπε ν' αρκεσθώσι δι'
+έλλειψιν άλλων υπερβολικωτέρων εις τας αυτάς ομοιώσεις προς
+«ά ν θ ο ς - λ ε ι μ ώ ν ο ς, ά γ γ ε λ ο ν, Ή ρ α ν, Ή β η ν – ή
+Π α ν α γ ί α ν», διά των οποίων υμνείτο και των ασχήμων η ευμορφία.
+Η τοιαύτη Ιταλών κολάκων επιδρομή συνετέλεσε, νομίζομεν, κατά πολύ
+εις την ανάπτυξιν του κυριωτάτου των τότε Συριανών ελαττώματος,
+της επάρσεως, του φουσκώματος, της επιδεικτικής απαγγελίας κοινών
+τόπων και των άλλων των νεοπλούτων γελοίων. Αλλά διά να μη φανώμεν
+άδικοι ή κακόγλωσσοι, σπεύδομεν να προσθέσωμεν, ότι μόνον κάπως
+γελοίοι ήσαν οι τότε προύχοντες της Σύρου, κατά δε τα λοιπά αγαθοί
+και τίμιοι άνθρωποι. Αδιστάκτως δε πιστεύομεν ότι, αν έπραττον
+τότε όσα έπειτα έπραξαν οι σύμβουλοι, σύνδικοι, διαχειρισταί και
+δήθεν πιστωταί της μακαρίτιδος ατμοπλοϊκής εταιρείας, εξ άπαντος
+θα ελιθοβολούντο. Αλλ' ας επανέλθωμεν ή μάλλον ας έλθωμεν εις του
+σκύλου την ιστορίαν.
+
+Εξ όλων των Ιταλών αποίκων διασκεδαστικότατος ήτο βεβαίως ο πρώην
+γαριβαλδηνός λοχίας Γιαμβατίστας, ο προτιμήσας παντός άλλου το
+επάγγελμα σαλτιβάγκου ή θαυματοποιού, το οποίον μετήρχετο επί της
+πλατείας, ακριβώς αντικρύ του Λυκείου προς μεγάλην των υποτρόφων
+χαράν. Τον θίασον απετέλουν ο ρηθείς Γιαμβατίστας, ο δωδεκαετής
+υιός του Κάρλος, και μεγαλόσωμος σγουρόσκυλος (barbet) φέρων το
+όνομα Πλούτων. Τα θαύματα του θιασάρχου, αι λαθροχειρίαι πεσσών,
+αι σφαιροβολίαι, αι πυραμίδες και αι καταπόσεις φλεγόντων ανθράκων
+ήσαν εκ των συνηθεστάτων, και έτι κοινότερα του υιού αυτού τα
+θ α ν ά σ ι μ α - π η δ ή μ α τ α (salti mortali), ο χορός μεταξύ αυγών
+και αι εξαρθρώσεις. Πολύ μάλλον τούτων είλκυε την περιέργειαν και
+τα πεντάλεπτα των Συριανών ο σκύλος, ζητωκραυγάζων ή μάλλον
+κητωγαυγίζων υπέρ του Γαριβάλδη, ήτοι προ πασσάλου ενδυθέντος
+κόκκινον χιτώνα, ή ορμών, να σπαράξη τον Ιησουίτην ή τον Ραδέσκην,
+τον αυτόν δηλ. πάσσαλον φέροντα μαύρον ράσον ή ασπρόχρυσον στολήν
+και πίλον πτερωτόν αυστριακού στρατάρχου. Ακόμη νοστιμότερος ήτον
+όταν όρθιος επί της τραπέζης και έχων επί κεφαλής αρχιερατικόν
+διάδημα εκ χρυσοχάρτου εμιμείτο τον Πάπαν Πίον Νόννον, ευλογών διά
+των εμπροσθίων ποδών του τα πλήθη των πιστών, και εξ ίσου
+διέπρεπεν εις την λεγομένην Κ ρ ί σ ι ν - τ ο υ - Π ά ρ ι δ ο ς,
+απονέμων αλανθάστως το μήλον ή μάλλον πορτοκάλιον εις την
+ωραιοτέραν εκ των προσαγομένων πλύστραν ή παραμάνναν.
+
+Όπως οι λόγιοι συμπατριώται του μετέβαλλον εις τους στίχους των
+τας Συριανάς κυρίας εις αγγέλους και Ήβας, ούτω και εκείνος διά
+της απονομής του άθλου ανηγόρευε λαϊκάς Αφροδίτας. Αλλά προ πάντων
+αλησμόνητος ήτο όταν, βαδίζων επί των οπισθίων ποδών και κρατών
+μεταξύ των οδόντων μικρόν δίσκον, περιήρχετο μετά το τέλος της
+παραστάσεως τας τάξεις των θεατών ταπεινώς υποκλινόμενος προ
+εκάστου και έπειτα προσηλώνων επ' αυτού ανεκφράστου γλυκύτητος
+επαιτικόν βλέμμα. Κάλλιστα δε γνωρίζων πόσον υπό των μαθητών
+ηγαπάτο, ευθύς μετά την περιφοράν του δίσκου εις την πλατείαν,
+εισώρμα εις το Λύκειον, εύθυμος και θορυβώδης, αν διεσκεδάζομεν
+εις την αυλήν ή τους διαδρόμους, άφωνος, αιδήμων και συνεσταλμένος
+αν ευρισκόμεθα εις των παραδόσεων τας αιθούσας, Ημέραν εν τούτοις
+τινά ο διδάσκαλος της Κατηχήσεως, ο τότε απλούς ιερεύς και έπειτα
+επίσκοπος Χαλκίδος αοίδιμος Δαβίδ Μολοχάδης, μη γνωρίζων τον
+εισερχόμενον ήγειρε την ράβδον του να τον αποδιώξη. Αλλά πριν η
+ράβδος καταπέση συνηντήθησαν του καλού ιερέως και του καλού σκύλου
+οι οφθαλμοί και αποτέλεσμα της συναντήσεως εκείνης, ήσαν η
+απόθεσις της ράβδου και η προσθήκη πενταλέπτου εις τον έρανον των
+μαθητών. (140) Ούτοι διεσκέδαζον ενίοτε υποβάλλοντες την
+ακεραιότητα του Πλούτωνος εις δεινήν αληθώς δοκιμασίαν. Αντί
+χαλκίνου κέρματος εις τον δίσκον επρόσφερον εις αυτόν κατά γης
+τεμάχιον άρτου, κουλούραν ή και κατημέρι. Αλλ' εις ποίον άρα ανήκε
+το ούτω προσφερόμενον, εις τον θίασον ως τα πεντάλεπτα εταιρικώς,
+ή τον εισπράκτορα προσωπικώς; Τούτο ήτο τουλάχιστον αμφίβολον. Το
+τίμιον όμως τετράποδον, αντί να λύση αυθαιρέτως το ζήτημα υπέρ
+εαυτού, καταβροχθίζον το προσφερόμενον, έθετε κατά γης τον δίσκον,
+επρόσθετεν εις τα νομίσματα την εις είδος προσφοράν, ελάμβανε και
+πάλιν εις το στόμα τον δίσκον, και έτρεχε να παραδώση ακέραιον το
+περιεχόμενον αυτού εις τους κυρίους του. Η τοιαύτη διαγωγή ήτο
+τόσον μάλλον αξιοθαύμαστος, καθ' όσον ουδεμία υπήρχε βεβαιότης,
+ότι θα ημείβετο λαμβάνον όλα τα φαγώσιμα. Οι θαυματοποιοί
+υπερηγάπων βεβαίως τον σκύλον των, αλλά και δεν έτρωγαν ή
+τουλάχιστον δεν εχόρταιναν οι ίδιοι καθ' ημέραν.
+
+Υπήρχον εν τούτοις καί τινες κατ' έτος ημέραι, κατά τας οποίας όχι
+μόνον έτρωγαν αλλά και έπιναν οι Ιταλοί μέχρι κόρου,
+πανηγυρίζοντες διά συμποσίου την επέτειον επαναστατικού τινος
+κατορθώματος. Αφθόνως τότε έρρεεν ο οίνος της Σαντορίνης, ο μόνος
+εκ των Ελληνικών ενθυμίζων εις τους εξορίστους της πατρίδος των το
+γλυκύ δ ά κ ρ υ ο ν - τ ο υ - Χ ρ ι σ τ ο ύ ή το βαρύ νέκταρ της
+Μαρσάλας. Εκ τοιαύτης επιστρέφων ημέραν τινά υπερεύθυμος ευωχίας
+απεδύθη εις την συνήθη επί της πλατείας παράστασιν ο Γιαμβατίστας,
+και κατά κακήν του τύχην δεν παρέλειψε την πυραμίδα. Αύτη
+αποτελείται, ως πάντες γνωρίζουσιν, εκ στιβάδος παντοίων
+αλλεπαλλήλων σκευών, τραπεζίων, καθισμάτων, βαρελιών, σταμνίων και
+φιαλών και την επί της κορυφής πάντων τούτων ανύψωσιν ως αγάλματος
+του θαυματοποιού. Των πυραμίδων τούτων η στερεότης δεν είνε
+ακριβώς όση και η των αιγυπτιακών, και πολλή απαιτείται παρά του
+αναβατού ασφάλεια πατήματος και προσοχή προς διατήρησιν της
+ασταθούς αυτού ισορροπίας. Ταύτην καθίστανον την ημέραν εκείνην οι
+ατμοί του θηραϊκού οίνου έτι ασταθεστέραν. Και κατώρθωσε μεν ο
+Γιαμβατίστας ν' ακινητήση επί τινας στιγμάς επί του υψηλού αυτού
+βάθρου, αλλ' αίφνης, ενώ εσταύρωσεν επί του στήθους τας χείρας
+προς απομίμησιν του Βοναπάρτε, το όλον οικοδόμημα εσείσθη και
+κατέπεσε μετά φοβερού πατάγου, του οποίου υπερείχεν ο οξύτερος
+ήχος των συντριβομένων υαλίων. Οι θεαταί επίστευσαν κατ' αρχάς ότι
+περιείχετο και ο σεισμός ούτος εις το πρόγραμμα της παραστάσεως. Η
+ζημία δυστυχώς ήτο πραγματική και πολύ ανωτέρα της εν αρχή
+υπολογισθείσης. Πλην των σταμνίων και φιαλών είχον σπάση κατά την
+πτώσιν και αμφότερα τα οστά της κνήμης του δυστυχούς σχοινοβάτου,
+τον οποίον θέσαντες οι προσδραμόντες κλητήρες εντός φορείου
+μετεκόμισαν εις το νοσοκομείον, ακολουθούμενον υπό του οδυρομένου
+Κάρλου και του Πλούτωνος, του οποίου δεν εφαίνετο μικρότερα η
+άφωνος λύπη. Ο τότε αρχίατρος του Συριανού νοσοκομείου ήτο όχι
+μόνον καλός χειρουργός, αλλά και κάλλιστος άνθρωπος.
+Ευσπλαγχνισθείς τους αθλίους εκείνους, εφιλοξένησε πλην του
+παθόντος εις το κατάστημα τον υιόν του και τον σκύλον.
+
+Το διπλούν κάταγμα του θαυματοποιού απεδείχθη ανεπίδεκτον
+συγκολλήσεως και επεβάλλετο αναποδράστως της κνήμης η αποκοπή. Ο
+αιθήρ, το χλωροφόρμιον και αυτή η διά του ψύχους τοπική αναισθησία
+δεν ήσαν ακόμη συνήθη εν Σύρω κατά την εποχήν εκείνην, ο δε παθών
+έπρεπε να υπομείνη αμείωτον της εγχειρήσεως την οδύνην. Πριν ή
+προβή εις ταύτην, διέταξεν ο ιατρός εκ φόβου συγκινήσεως την
+απομάκρυνσιν του υιού του ακρωτηριαζομένου, κατά παράκλησιν όμως
+αυτού έστερξε να μείνη ο σκύλος. Ο σχοινοβάτης περιβαλών διά του
+βραχίονος την ουλότριχα κεφαλήν του πιστού συντρόφου του,
+εστήριζεν αυτήν εις την ιδικήν του, και ευθύς έπειτα ήρχισε της
+μαχαίρας και του πρίονος η εργασία.
+
+Οι εκ της οξΰτητος του πόνου στεναγμοί του ακρωτηριαζομένου
+ηρέθιζον τον Πλούτωνα, μη δυνάμενον να μαντεύση διά τίνα λόγον
+εβασάνιζαν τον αυθέντην του τόσον σκληρώς. Ότε δε κατά τό τέλος
+της εγχειρήσεως ελιποθύμησεν ούτος εκ της αφθόνου του αίματος
+ροής, απομείνας ο σκύλος ελεύθερος ώρμησε να τον εκδικήση,
+δαγκάνων τον γυμνόν βραχίονα του χειρουργού. Αλλ' ούτος ήτο, ως
+είπομεν, αγαθότατος άνθρωπος. Αντί να θυμώση έσπευσε να αναχαιτίση
+τους προς επίδειξιν ζήλου κακοποιούντα τον Πλούτωνα νοσοκόμους,
+διατάξας ν' αφεθή ανενόχλητος παρά την κλίνην του κυρίου του.
+
+Εις την αυτήν του νοσοκομείου αίθουσαν έτυχε να παραμένη προς
+τελείαν ανάρρωσιν και άλλος Ιταλός, πλανόδιος εκριζωτής οδόντων
+και πωλητής μαγικών φίλτρων, μετερχόμενος το εμπόριον του εις τα
+χωρία όπου ευκολωτέρα ήτο η εύρεσις αγοραστών πανάκειας και
+αγαποχόρτου. Ο αγύρτης ούτος, κάλλιστα γνωρίζων την
+δεκαροσυλλεκτικήν του Πλούτωνος ικανότητα, εσκέφθη εν τω πλήθει
+της ασυνειδησίας του να στερήση της μόνης του παρηγορίας τον
+ηκρωτηριασμένον αυτού συμπατριώτην. Ωφελούμενος εκ της απουσίας
+του νέου Κάρλου, τοποθετηθέντος διά συστάσεως του ιατρού εις
+ικανώς απέχον βαφείον, ησχολήθη διά παντοίων περιποιήσεων να
+ελκύση του σκύλου την εμπιστοσύνην, την δε ημέραν της εξόδου του
+εκ του νοσοκομείου κατώρθωσε να προπεμφθή παρ' αυτού μέχρι της
+άκρας της οδού. Εκεί όμως επέμεινεν ο Πλούτων να τον αποχαιρετήση,
+ούτε διά θωπειών ούτε διά της επιδείξεως ορεκτικού αλλάντος
+πειθόμενος να προβή περαιτέρω. Αποτυχούσης της αποπείρας
+διαφθοράς, ηναγκάσθη ο άρπαξ να καταφύγη εις την χρήσιν σχοινιού,
+διά του οποίου παρέσυρε το ταλαίπωρον ζώον, οτέ μεν θορυβωδώς
+διαμαρτυρόμενον, οτέ δε κινδυνεύον διά της αντιστάσεως αυτού να
+πνιγή, Καθ' οδόν έτυχε να συναντήση νοσοκόμον, εις τον οποίον
+διηγήθη ότι αγοράσας παρά του κυρίου του τον σκύλον, είχε δικαίωμα
+να τον συμπαραλάβη και άκοντα εις τα Χρούσα.
+
+Η εκ της στερήσεως του συντρόφου του λύπη και η εκ της πρώην κακής
+διαίτης δυσκρασία τοσούτον εδείνωσαν την κατάστασιν του δυστυχούς
+θαυματοποιού, ώστε ερχόμενος πρωίαν τινά ο υιός του να τον
+επισκεφθή εύρε την κλίνην κενήν και τον πατέρα του εντός φερέτρου
+έτοιμον προς μετακόμισιν εις την τελευταίαν του κατοικίαν.
+
+Οκτώ μετά την απαγωγήν του ημέρας και δυο ώρας μετά την εκφοράν
+του νεκρού ο Πλούτων, όστις είχε κατορθώση να δραπετεύση από τά
+Χρούσα έξεεν επιμόνως την εξώθυραν του νοσοκομείου. Ταύτην ήνοιξε
+δυστυχώς εις αυτόν αντί του θυρωρού τελειόφοιτος της ιατρικής
+σχολής, προληφθείς ως βοηθός του χειρουργού. Ο αποτρόπαιος εκείνος
+άνθρωπος ησχολείτο προς διαβόησιν του ονόματός του εις πειράματα
+ζωντοτομίας, της συνισταμένης, ως γνωστόν, εις την αντί πτώματος
+ανατομήν ζωντανού θύματος προς επισκόπησιν της λειτουργίας, τών
+εσωτερικών του οργάνων, της κινήσεως των μυώνων και των
+αποτελεσμάτων της τομής του νεύρου ή της εξαιρέσεως εγκεφαλικού
+λοβού. Αι θηριωδίαι αύται ενδέχεται μεν να είνε χρήσιμοι εις τους
+σπουδαστάς, αλλ' εξ αρχής επροκάλεσαν και εξακολουθούσι
+προκαλούσαι την αγανάκτησιν και τας διαμαρτυρήσεις πάντων των
+εχόντων σπλάγχνα.
+
+Η θέα του καλού εκείνου ζώου, ασθμαίνοντος εκ του μακρού δρόμου,
+του σείοντος την ουράν και με ανθρώπινον βλέμμα ικετεύοντος να του
+ανοιχθή η θύρα της αιθούσης, όπου υπέθετεν ακόμη ευρισκόμενον τον
+αυθέντην του, δεν ίσχυσε να μαλάξη την λιθίνην του ζωοτόμου
+καρδίαν. Συλλαβών τον ανύποπτον Πλούτωνα και δέσας αυτόν επι της
+ανατομικής τραπέζης, ήρχισε να κρεουργή τάς σάρκας του ανηλεώς.
+Ενώ εις τοιαύτην παρεδίδετο διασκέδασιν, επέστρεφεν ο Κάρλος εις
+το νοσοκομείον προς παραλαβήν της πενιχράς πατρικής κληρονομιάς,
+ήτοι δέματος θεατρικών ενδυμάτων. Ο εκ της μαχαίρας πόνος και η
+αίσθησις της προσεγγίσεως του νεαρού κυρίου του μετέδωκαν εις τον
+Πλούτωνα δυνάμεις ικανάς να συντρίψη τα δεσμά του και να προβάλη
+κάτωθεν της θύρας τον δασύμαλλον αυτού πόδα καταιματωμένον.
+Σπαραξικάρδιος αντήχησε τότε η δυωδία του προ της κλειστής θύρας
+κλαίοντος παιδιού και του όπισθεν αυτής γοερώς υλακτούντος σκύλου.
+Ο θόρυβος εκείνος προσείλκυσε τον ιατρόν, εις του οποίου το
+βροντοφώνημα ηναγκάσθη ο ζωοτόμος να υπακούση, ανοίγων την θύραν.
+Ο Πλούτων εχύθη εις τας αγκάλας του ορφανού, ο δε ιατρός επέδειξε
+και πάλιν την αγαθότητα της ψυχής του, δις πτύσας εις το πρόσωπον
+του βδελυρού δημίου και έπειτα περιδέσας μετά πάσης επιμελείας τας
+χαινούσας του θύματος πληγάς, εις το οποίον διέταξε να προσφέρωσι
+πινάκιον γάλακτος και να το αφήσωσιν έπειτα να ησυχάση.
+
+Αδύνατον όμως ήτο να εύρη ο Πλούτων ησυχίαν προ της ανευρέσεως και
+του πρεσβυτέρου του κυρίου. Ευθύς ως έμεινε μόνος, ωρθώθη επί των
+κλονουμένων ποδών του και έσπευσεν εις το θεραπευτήριον και
+εκείθεν εις την μικράν υπόστεγον αυλήν, όπου απεθέτοντο μέχρι της
+εκφοράς των οι αποθανόντες. Οδηγόν έχων την αλάνθαστον ρίνα του
+και οτέ μεν την γην, οτέ δε τον άνεμον οσφραινόμενος, κατώρθωσε ν'
+ανεύρη και ν' ακολουθήση την οδόν προς το νεκροταφείον. Η ελεεινή
+εν τούτοις και αλλόκοτος όψις του τυλιγμένου εις αιμοβαφή πανία
+εκείνου σκύλου εκίνει την περιέργειαν των διαβατών και εξήγειρε
+την ασυνείδητον παιδικήν ωμότητα των αγυιοπαίδων, οίτινες έτρεχον
+κατόπιν αυτού κραυγάζοντες και λιθοβολούντες. Την ώραν εκείνην
+εξελθόντες οι μαθηταί του Λυκείου εις τον συνήθη εσπερινόν
+περίπατον ανήρχοντο εν στρατιωτική παρατάξει τον ανήφορον της Άνω
+Σύρου. Αι τάξεις διεσπάσθησαν αμέσως και πάντες ετρέξαμεν εις
+βοήθειαν του κινδυνεύοντος φίλου μας, ενώ επρόβαλε πνευστιών ο
+Κάρλος εξ άλλης οδού. Αλλ' ήτο πλέον αργά. Ο Πλούτων, του οποίου
+εξήντλησαν τας τελευταίας δυνάμεις η ορμή του δρόμου, ο τρόμος και
+οι λιθοβολισμοί, κατέπεσε πλησίον της πύλης του νεκροταφείου,
+μόλις που φθάσας να γλείψη τας χείρας του παιδιού πριν ή εκπνεύση
+προ των γονάτων του.
+
+Συλλέξαντες δι' εράνου τρεις δραχμάς κατεπείσαμεν δι' αυτών τον
+νεκροθάπτην ν' αποθέση το λείψανον του Πλούτωνος εις λάκκον
+σκαφέντα πλησίον του νεκροταφείου, αφού αδύνατον ήτο να ταφή εντός
+αυτού διά τον λόγον ότι είχε τεσσάρας πόδας. Πολλάκις έκτοτε
+αναγινώσκων όσα γράφονται περί μελλούσης ζωής έτυχε να σκεφθώ ότι,
+αν αληθεύη γνώμη των πιστευόντων ότι δεν επιζή εις το σώμα πάσα
+ψυχή, αλλά μόνη η πίστις, η αφοσίωσις, η αυταπάρνησις και η αγάπη
+βραβεύονται εις τας αιωνίους μονάς, πολύ πιθανώτερον παρά πολλών
+μεταστάντων γνωρίμων φίλων μου είνε να ευρίσκεται εκεί η ψυχή του
+καλού εκείνου σκύλου.
+
+(«Άστυ» 10 Οκτωβρίου 1893).
+
+
+
+ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΙΑΣ ΓΑΤΑΣ
+
+
+
+Αν εξαιρέσωμεν τους νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, δεν πιστεύω να
+υπάρχωσιν άλλα επί γης πλάσματα όσον οι γάτοι συκοφαντηθέντα. Ως
+κατά πρόληψιν και κατά παράδοσιν κηρύττονται δεισιδαίμονες,
+οπτασιασταί, μυθολόγοι και ονειροπλέκται ο Πορφύριος, ο Ιάμβλιχος,
+ο Πρόκλος και ο Πλωτίνος, ούτω κακίζεται και πας γάτος ως δόλιος,
+άπιστος, αχάριστος και ανίκανος άλλο τι παρά τον εαυτόν του ν'
+αγαπήση. Και ως εις τα λεγόμενα ονείρατα των νεοπλατωνικών
+αντιτάσσεται η ασφαλής επιστήμη του Αριστοτέλους, ούτω και εις του
+γάτου την κακίαν αι παντοίαι του σκύλου αρεταί. Εις προγενέστερον
+έργον μου επροσπάθησα ν' αποδείξω το ιστορικώς ασύστατον της
+τοιαύτης περί των Αλεξανδρινών γνώμης και, προ πάντων, πόσον είναι
+άδικος η προς άλληλα σύγκρισις δύο πραγμάτων όλως ανομοίων, οία η
+εμπειρία του Σταγειρίτου προς το υπερούσιον πτερύγισμα της
+νεοπλατωνικής διανοίας. (141) Τούτο είναι περίπου το αυτό ως αν
+υπετιμάτο εν συγκρίσει προς την πέρδικα ως μη φαγώσιμος η αηδών.
+Καθ' όμοιον τρόπον κατηγορείται και ο γάτος ότι δεν γλείφει τας
+χείρας του κυρίου του όταν ούτος τον δέρη, ότι δεν τρέχει άμα τον
+καλέση, ουδέ στέργει να φανή χρήσιμος κυνηγών διά λογαριασμόν του,
+φυλάσσων τα πρόβατά του, στρέφων επί της πυράς τον οβελόν και
+προπορευόμενος με φανάριον εις το στόμα, ή καν να τον διασκεδάση
+υπερπηδών ράβδους ή ορθούμενος εκ των οπισθίων ποδών. Ταύτα είναι
+ακριβέστατα. Ουδείς ποτέ ούτε δι' αμοιβής ούτε διά ραβδισμών
+κατώρθωσε να επιβάλη εις γάτον να πράξη όσα πράττουσιν οι σκύλοι,
+οι δούλοι και οι γελωτοποιοί. Αλλ' οι τοιαύτα παρ' αυτού
+απαιτούντες λησμονούσιν, ως φαίνεται, ότι εκ των συνοίκων μας ζώων
+μόνον ούτος ανήκει εις το βασιλικόν γένος των αιλουροειδών
+(Felins)· ότι είναι πρωτεξάδελφος της τίγρεως, του πάνθηρος και
+του λέοντος, και άμεσος απόγονος του αιλούρου και του λυγκέως· ότι
+έχει, ως εκείνοι, οφθαλμούς λάμποντας εις το σκότος και γνώρισμα
+της ευγενείας του οξείς όνυχας συσταλτούς. Ουδέ φαίνονται κάλλιον
+της φυσιολογίας μελετήσαντες την ιστορίαν. Εκ ταύτης θα εμάνθανον
+ότι κατά τους αρχαίους εκείνους χρόνους, ότε εθεοποιείτο το κάλλος
+του σώματος και το σθένος της ψυχής, πλειστάκις ηξιώθη ο γάτος
+θείων τιμών. Οι Αιγύπτιοι τον ελάτρευσαν ως Απόλλωνα υπό το σχήμα
+γατοκεφάλου νεανίσκου και την γάταν ως θεάν του έρωτος και του
+κάλλους. Η ευμορφία τω όντι των γυναικών εξετιμάτο παρ' αυτών κατ'
+ακριβή αναλογίαν της ομοιότητος προς τα αιλουροειδή, του
+σπινθηρισμού των οφθαλμών, της λειότητος του δέρματος, του ροδίνου
+χρώματος των ρωθώνων, της ελαφρότητος του πατήματος, της χάριτος
+και της ευκινησίας. Προς κατάκτησιν τοιούτων προσόντων αφιερούντο
+κατά τον Διόδωρον νηπιόθεν αι κορασίδες εις την θεάν Γαλήν, διά
+της αναρτήσεως εις τον τράχηλον μεταλλίου φέροντος την εικόνα της
+Αιγύπτιας Αφροδίτης, κατά δε τον Διόδωρον, οσάκις απέθνησκεν εντός
+αιγυπτιακής οικίας γαλή, έκοπτον οι κάτοικοι εις ένδειξιν πένθους
+την κόμην. Μετά τους Αιγυπτίους ελάτρευσαν οι Άραβες εις τους
+αυτούς τόπους το είδωλον του «Χρυσού Γάτου», ουδ' έπαυσαν μετά την
+αποκάλυψιν του ενός Θεού να τον κηρύττωσι το κάλλιστον μετά τον
+άνθρωπον δημιούργημα, αντιτάσσοντες αυτόν ως σύμβολον καθαριότητος
+και ευγενείας εις τα λοιπά ζώα και μάλιστα τον σκύλον. Αλλά την
+αληθή αυτού υπεροχήν φαίνονται κατανοήσαντες κάλλιον παντός άλλου
+λαού οι κατακτηταί του αρχαίου κόσμου Σουηβοί και Βανδήλοι, οι
+αναγράψαντεςεις τας πολεμικάς αυτών σημαίας το ομοίωμα τον γάτου,
+ως του μόνου πλάσματος, το οποίον δύναται μεν να ημερωθή, όχι όμως
+και να υποδουλωθή.
+
+Τοιούτος ων μόνον ως ισότιμος του οικοδεσπότου στέργει ο γάτος να
+φιλοξενηθή παρ' ημίν. Αλλ' αν δεν δέχεται ως τ' άλλα ζώα να
+δουλεύση, έπεται άρα εκ τούτου, ότι δεν δύναται ούδ' ως φίλος ν'
+αγαπήση; Ο τοιούτος ισχυρισμός αδύνατον είνε να στηριχθή εις τα
+διδάγματα της πείρας. Το περί γάτου πολύκροτον άρθρον του Βυφών,
+το υπό τοσούτων αναμασηθέν ψιττακών, ουδέν άλλο απ' αρχής έως
+τέλους είνε παρά συρραφή συκοφαντιών. Δεν ενθυμούμαι τιςκριτικός,
+θέλων να ονειδίση τον Πλούταρχον ως ανακριβή, έφθασε να είπη περί
+αυτού, ότι θα ήτο ικανός να διηγηθή ότι ενίκησαν οι Αθηναίοι τον
+Φίλιππον εν Χαιρωνεία, αν τούτο ηδύνατο να καταστήση την περίοδον
+αυτού στρογγυλωτέραν. Τοιαύτη μομφή θα ήρμοζε πολύ μάλλον εις τον
+Βυφών, όστις περί ουδενός άλλου φροντίζων παρά πώς να διαστρέψη ως
+ρήτωρ, δεν εδίστατε να συγγράψη λίβελλον κατά του γάτου διά τον
+μόνον λόγον ότι είχεν ανάγκην αντιθέσεως προς ανάδειξιν του
+εγκωμίου του σκύλου. Εξ ίσου άδικος, αλλά τουλάχιστον
+ακριβέστερος, απεδείχθη ο ευσεβέστατος Άγγλος ποιητής Βούνυαν
+(Bunnyan). Ούτος εξετάζων το ζήτημα ουχί εν συνόλω, ως απήτει η
+δικαιοσύνη, αλλά θεολογικώς υπό μόνην την έποψιν της ηθικής του
+Ευαγγελίου, ανυμνεί τον σκύλον ως τέλειον πρότυπον πάσης
+χριστιανικής αρετής και ακριβή τηρητήν των παραγγελμάτων της επί
+του Όρους ομιλίας περί ταπεινότητος, λήθης των ύβρεων και αγάπης
+και προς τους κακοποιούντας ημάς. Κατά τούτο έχει πληρέστατον
+δίκαιον ο Βούνυαν, όχι όμως, πιστεύομεν, και όλως άδικον ο γάτος
+μόνον τους αγαπώντας αυτόν ν' αγαπά. Η κατάκτησις της καρδίας του
+δεν είνε βεβαίως ευχερές έργον. Ο θέλων ν'αγαπηθή παρ' αυτού δεν
+αρκεί να τον καλοθρέψη και να τον περιποιήται, αλλά πρέπει και να
+μη λησμονή ότι ρέει εις τας φλέβας του αίμα βασιλικόν,
+προσφερόμενος προς αυτόν μετά της δεούσης ευλαβείας. Φύσει ων
+αριστοκρατικός αποστρέφεται ο γάτος την υπερβολικήν οικειότητα,
+την αδιακρισίαν και ιδίως πάσαν αξίωσιν περιορισμού της απολύτου
+αυτού ανεξαρτησίας. Υπεραγαπά μεν τας θωπείας, αλλά μόνον όταν έχη
+όρεξιν αυτών. Αρέσκεται να πηδά εις τα γόνατά μας, όχι όμως και να
+συλλαμβάνεται αγροίκως εκ του τραχήλου, διά να τοποθετηθή επ'
+αυτών ως δέμα· προσκαλούμενος ουδέποτε έρχεται αμέσως ή κατ'
+ευθείαν, αλλά μετά τινα αναβολήν και δι' ελιγμού, ωσεί θέλων ν'
+αποδείξη ότι προσήλθεν ως φίλος αυθορμήτως και ουχί ως δούλος
+υπακούσας εις προσταγήν. Πολύ μάλλον και του σκύλου και παντός
+άλλου ζώου ευχαριστείται να μένη μακράς ώρας εις τον κοιτώνα μας,
+αναπαυόμενος παρά την εστίαν ή επισκοπών τους διαβάτας εκ του
+παραθύρου, αλλά θεωρεί προδοσίαν το να μη ανοιχθή εις αυτόν αμέσως
+η θύρα, άμα επιθυμήση να εξέλθη. Υπέρ παν όμως άλλο βδελύσσεται
+τους διακόπτοντας την σειράν των συλλογισμών του όταν ονειροπολή ή
+τον ύπνον του όταν κοιμάται. Τούτο κάλλιστα εγνώριζεν ο προφήτης
+Μωάμεθ, όστις σπεύδων ημέραν τινά να μεταβή εις την εσπερινήν
+προσευχήν επροτίμησε να κόψη διά ψαλλίδος την άκραν του ενδύματος
+του, παρά να ταράξη την ανάπαυσιν του επ' αυτού απoκοιμηθέντος
+ευνοουμένου του γάτου.
+
+Εις τους ούτως αγαπώντας αυτόν ίσην ανταποδίδει και ούτος αγάπην,
+ως δύνανται να μαρτυρήσωσιν όσαι υιοθέτησαν γάτους γεροντοκόραι
+και μετ' αυτών η εκλεκτή φάλαγξ των πάσης εποχής και χώρας
+επισήμων ανδρών. Αξιοσημείωτον τω όντι είνε ότι οι πλείστοι τούτων
+και ιδίως οι έξοχοι διπλώμαται, συγγραφείς, ποιηταί και
+καλλιτέχναι επροτίμησαν του σκύλου τον γάτον. Παραλείποντες τους
+αρχαίους αρκούμεθα να μνημονεύσωμεν τον Καρδινάλιον Ριχελιώ, τον
+Κολβέρτον, τον Μονταίγνιον, τον Χόφμαν, τον Φοντενέλλον, τον
+Γεράρδον Δόου, τον Λόπε δε Βέγας, τον Σατωβριάν, τον Εδγάρδον
+Πόου, τον Θεόφιλον Γωτιέ, τον Χάρτμαν και τον Βωδελαίρον, οίτινες
+πάντες ηγάπησαν τους γάτους των περιπαθώς και αντηγαπήθησαν παρ'
+αυτών ολοψύχως. Ουδ' είναι ανάγκη ν' ανατρέχωμεν προς απόδειξιν
+της ανταποδόσεως ταύτης εις άλλους καιρούς και τόπους, αφού
+οικείον και πρόσφατον έχομε το παράδειγμα του γιγαντιαίου εκείνου
+λευκού γάτου του αιδίμου Κουμουνδούρου όστις, αν και ήτο η εποχή
+των ερώτων, ουδ' επί στιγμήν απεμακρύνθη του προσκεφαλαίου του
+κατά την πολιήμερον προς τον θάνατον πάλην, και έπειτα επήγε ν'
+αποθάνη κ' εκείνος εκ της λύπης εις μίαν γωνίαν, και οι σκύλοι του
+μακαρίτου εξηκολούθουν να τρώγουν, να πίνουν και να γαυγίζουν και
+θερμότατοι φίλοι του μετέβαινον να προσκυνήσωσι τον κ. Τρικούπην.
+
+Την προς τους γάτους συμπάθειαν των συγγραφέων και καλλιτεχνών
+επεχείρησάν τινες να υποτιμήσωσιν, ονομάζαντες αυτήν διαστροφήν,
+ως την όρεξιν όζοντος τυρού, αώρων οπωρών ή υπερωρίμων εταιρών. Το
+βέβαιον είναι ότι αν έλειπεν ο γάτος θα ήτο καταδικασμένος ο
+αγρυπνών συγγραφεύς εις απόλυτον μοναξίαν, αφού ουδενός άλλου
+πλάσματος δύναται να συμβιβασθή η συντροφία μετ' αδιαταράκτου
+διανοητικής εργασίας. Οι σκύλοι ή απασχολούσι παίζοντες θορυβωδώς
+ή κοιμώνται ως ασπάλακες, και τότε είνε ως να μη υπήρχον. Μόνος ο
+γάτος ηξεύρει ν' ακινητή επί ολοκλήρους ώρας εις γωνίαν της
+τραπέζης, στηρίζων ως Αιγυπτία Σφιγξ την κεφαλήν επί των
+εμπροσθίων ποδών και προσηλών το βλέμμα εις τον μελετώντα, ως αν
+ενδιεφέρετο εις το έργον αυτού. Πλειστάκις φαίνεται μαντεύων την
+ιδέαν την καταβαίνουσαν από του εγκεφάλου εις την άκραν του
+καλάμου του γράφοντος και προτείνει τον πόδα «ως αν ήθελε να την
+συλλάβη». Όταν δ' επί τέλους βαρυνθή την ακινησίαν εγείρεται τότε
+ησύχως, τανύει την ελαστικήν του ράχιν εις σχήμα βυζαντινής αψίδος
+και αρχίζει ήσυχον περίπατον διά των λεξικών και των
+μελανοδοχείων. Γνωστόν είνε, ότι ο σκύλος του Νεύτωνος Αδάμας
+ανατρέψας τον λύχνον επί σωρού χειρογράφων έγινε παραίτιος ν'
+απωλεσθή ο καρπός πολυετούς μελέτης. Αλλ' εκ της περιφοράς του
+γάτου επί της τραπέζης ουδείς απειλείται κίνδυνος χύσεως, ούτε
+μελάνης ούτε πετρελαίου. Το βάδισμα του ενθυμίζει τον επί αυγών
+χορόν των Ισπανίδων ή τους Ομηρικούς εκείνους, τους τρέχοντας δι'
+αγρών και λειμώνων χωρίς να θραύσωσιν ούτε τους στάχεις, ούτε τα
+κρίνα. Άλλοτε πάλιν, αφού διά μακράς εργασίας μεταδώση στιλπνότητα
+κατόπτρου εις το ατλάζινον αυτής δέρμα, προσέρχεται η γαλή να
+προσφέρη εαυτήν ούτω καλλωπισθείσαν εις τας θωπείας του κυρίου
+της. Αι ενδείξεις της αγάπης της ουδέν έχουσι κοινόν προς την
+θορυβώδη προπέτειαν των κυνών, αλλ' αριστοκρατικήν τινα επιφύλαξιν
+και σεμνότητα, υπεραρέσκουσαν εις τον καλλιτέχνην, όστις, αν είνε
+πράγματι τοιούτος, μισεί και αποστρέφεται υπέρ παν άλλο την
+επίδειξιν, τον στόμφον και την αισθηματικήν κοινοτοπίαν. Δύσκολον
+δε φαίνεται να μη θεωρήσωμεν την επίμονον προς στίλβωσιν του
+τριχώματος αυτού εργασίαν του γάτου, ως πολύτιμον εις τους
+γράφοντας υπόμνησιν, ότι ίσον πρέπει και ούτοι να καταβάλλωσι
+κόπον προς τέλειον του ύφους των ομαλισμόν. Ζητών συγγνώμην διά
+την και υπέρ του ιδικού μου γάτου περιαυτολογίαν, τολμώ να
+προσθέσω εις τ' ανωτέρω και το εξής ιδιαίτερον αυτού προσόν, ότι
+οσάκις βλέπει επί πολλήν ώραν την χείρα μου ακινητούσαν εξ
+ανικανότητος να συρράψη άλλην περίοδον μετά της προηγουμένης,
+ερχεται τότε και απλώνεται επί του χειρογράφου μου μακρύς πλατύς,
+ως αν ήθελε να με ειδοποιήση, ότι προτιμότερον είνε να υπάγω να
+κοιμηθώ παρά να επιμένω γράφων φράσεις υπνωτικάς.
+
+Απορίας άξιον είνε πώς ουδείς φυσιοδίφης έτυχεν ακόμη να
+παρατηρήση την εις μόνον το γένος των οικιακών αιλούρων
+παρατηρουμένην προφανή του θήλεος υπεροχήν. Η γάτα είνε ανωτέρα
+του γάτου, όσον τουλάχιστον η Πολωνίς του Πολωνού. Η υπεροχή αύτη
+πρέπει ίσως ν' αποδοθή εις το ότι το ζώον και το έθνος τούτο,
+έχουσιν αμφότερα χαρακτήρα φύσει θηλυκόν, οξύν, ευπαθή,
+ευερέθιστον, ιδιότροπον, φιλήδονον, ράθυμον και αισθηματικόν, τα
+δε γυναικεία ταύτα προσόντα επόμενον εινε ν' αναδεικνύωνται
+εναργέστερα και λαμπρότερα εις τας θηλείας. Διά τον αυτόν λόγον,
+διά τον οποίον υπερέχει ο εμβριθής Άγγλος την Αγγλίδα κατά την
+εμβρίθειαν, έπρεπε να εινε και ο εύχαρις Σλάβος κατώτερος της
+γυναικός του κατά την χάριν. Αγνοώ κατά πόσον αληθεύουσιν όσα
+διηγούνται ο Καραμζίνος και ο κακόγλωσσος Καζανόβας περί του
+δεσποτικού χαρακτήρος και των ελευθέρων ηθών των μεγάλων δεσποινών
+της Πολωνίας, βέβαιον όμως είνε ότι η γάτα καταχράται κάπως την
+υπεροχήν αυτής. Εις ουδένα άλλον υποτάσσεται πλην της ορέξεως
+αυτής ζυγόν· δεν θέλει δεσπότην, αλλ' αρέσκεται να σύρη όπισθεν
+της ουράς της υπόδουλον σμήνος λατρευτών. Και όμως ούσα το
+ηδυπαθέστατον των ζώων είνε συγχρόνως και το μόνον το προικισθέν
+υπό του δημιουργού διά του ανθρωπίνου αισθήματος της αιδούς.
+Ουδείς είδε ποτε γάταν παραδιδομένην εις ερωτικάς περιπτύξεις υπό
+το φέγγος του ηλίου και τα βλέμματα παντός διάβάτου, ως πράττουσιν
+αι σκύλαι, αι όρνιθες, αι αίγες και τ'άλλα αδιάντροπα κτήνη, αλλά
+ζητεί το σκότος της νυκτός και την μοναξίαν απατήτων κορυφών. Διά
+τούτο πιθανώς εξωμοιώθη εν Αιγύπτω όχι μόνον προς την Αφροδίτην,
+αλλά και προς την αιδήμονα Άρτεμιν, την λαθραίως επισκεπτομένην
+επί των ακρωρειών του Λάκμονος τον φίλον της ποιμένα. Όσοι
+ανέγνωσαν βιβλία νευρολόγων κάλλιστα γνωρίζουσιν, ότι είς τινας
+εξόχως ευπαθείς φύσεις μεταβάλλεται ενίοτε εις αίσθημα οδύνης η
+υπερτάτη έντασις της ηδονής. Τοιαύτην υπερευαισθησίαν πρέπει να
+υποθέσωμεν υπάρχουσαν και εις την γαλήν, της οποίας οι ερωτικοί
+στεναγμοί ηχούσι πολλάκις εις την ακοήν των αγρυπνούντων ως γόοι
+σφαζομένης. (142) Άλλη απόδειξις της εξαιρετικής παρ' αυτή
+αναπτύξεως του νευρικού συστήματος είναι η κλίσις προς την
+μουσικήν. Την μελομανίαν ταύτην εξηκρίβωσαν επιστημονικώς ο Γρέυ,
+ο Λεκλέρκ και άλλοι διάσημοι φυσιοδίφαι, κατά δε τον Τουσενέλ η
+συγκίνησις, την οποίαν προξενούσιν είς τινας γαλάς αι λιγυραί
+μελωδίαι, φθάνει ενίοτε μέχρι λιποθυμίας. Η ομοιότης εν γένει της
+γάτας προς φιλήδονον δέσποιναν ή και αριστοκρατικήν εταίραν
+φαίνεται υπό πάσαν έποψιν τελεία. Όπως αι κυρίαι με τας καμελίας,
+ούτω και αυτή αγαπά να μεταβάλλη την νύκτα εις ημέραν, το πρωινόν
+εξάπλωμα παρά την εστίαν, τους χνοώδεις τάπητας τους
+προφυλάσσοντας τους ροδίνους πόδας της από την υγρασίαν, τον
+πολύωρον καλλωπισμόν, τα αρώματα, το ανθόγαλα, τας θωπείας, τα
+σπαράγγια, τα μαλακά ανάκλιντρα, τα μετάξινα παραπετάσματα και
+ιδίως τα τρίχαπτα, τας φούντας και τα κρόσσια προς άσκησιν εις το
+σπάραγμα των στιλπνών αυτής ονύχων.
+
+Τοιαύτη ακριβώς ήτο η ηρωίς του παρόντος διηγήματος Συριανή γάτα,
+συνυπότροφός μου εις το ήδη μνημονευθέν Λύκειον του Ευαγγελίδου
+και φέρουσα το όνομα Σεμίρα. Το γλαυκόν χρώμα των οφθαλμών και το
+τρίχρουν του τριχώματος αυτής καθίστανον πιθανήν την υπόθεσιν οτι
+ήτο γένους μικτού. Ο είς εκ των γονέων της κατήγετο πιθανώς από
+την Άγκυραν, ο δε άλλος από τα κεραμίδια. Πολλοί μεταξύ των
+συμμαθητών μου ήσαν οι επιδιώκοντες την εύνοιαν και την συντροφίαν
+της εύμορφης Σεμίρας, προ πάντων τον χειμώνα, εις τους παγερούς
+κοιτώνας του Λυκείου. Τους αντιζήλους τούτους είχον κατορθώση να
+παραγκωνίσω δι' ανωτέρας προσφοράς λιχνευμάτων, τεχνικωτέρου
+ξυσίματος της κεφαλής και προ πάντων διά της χρήσεως του γατικού
+αγαποχόρτου, της βαλεριάνας δηλ., ως την λέγουσιν οι Φράγκοι, ή
+του φου, ως την ωνόμαζον οι αρχαίοι Έλληνες ιατροί, οι ουδόλως
+εντρεπόμενοι, ως οι σημερινοί, να μεταχειρίζωνται ξένας ακλίτους
+λέξεις. Η οσμή του χόρτου τούτου υπεραρέσκει όχι μόνον εις τας
+γαλάς, αλλά και εις πολλάς κυρίας και ιδίως τας πρεσβυτέρας
+Αθηναίας, ως κάλλιστα εγνώριζεν ο αοίδιμος γυναικολόγος Βενιζέλος,
+ο αναμιγνύων βαλεριάναν εις όλας του ανεξαιρέτως τας συνταγάς,
+όπως ο Ρηγόπουλος εις όλας του τας αγορεύσεις τον Νιαγάραν.
+
+Χάρις εις το χόρτον τούτο και την μοναδικήν σύμπτωσιν παντοίων
+άλλων ευνοϊκών περιστάσεων, υπήρξα επί τινας εβδομάδας το
+ευτυχέστερον υπό τον ήλιον ανθρωπάριον. Ο διευθυντής του Λυκίου
+διέσχιζε κατ' εντολήν του μακαρίτου βασιλέως Όθωνος τον
+Ατλαντικόν, μεταβαίνων να κηρύξη εις τους Αμερικανούς το
+ευαγγέλιον της μεγάλης ιδέας· παρά του Γερμανού μετοίκου Μπεκ,
+πατρός, νομίζω, του ημετέρου βιβλιοπώλου, είχε συστηθή προ μικρού
+το πρώτον της Ελλάδος δανειστήριον γαλλικών βιβλίων αντί συνδρομής
+τριών κατά μήνα δραχμών και άλλας τόσας είχον δαπανήση εις
+λαθραίαν προμήθειαν κηρίων. Οι δύο σύνοικοί μου παθόντες ιλαράν
+ευρίσκοντο εις το θεραπευτήριον, ώστε ήμην απόλυτος κύριος του
+θαλάμου μου. Η τοιαύτη μόνωσις και ανεξαρτησία είνε η γλυκυτάτη
+των απολαύσεων διά δυστυχή υπότροφον σχολείου καταδικασμένον εις
+άπαυστον καταναγναστικήν συγχρώτισιν με παντός είδους συντρόφους.
+Εις τον θάλαμον εκείνον, παράπλευρον έχων την Σεμίραν, διήλθον τας
+ευτυχεστάτας του βίου μου αΰπνους νύκτας, αναγινώσκων πρώτην φοράν
+τους «Τρεις Σωματοφύλακας», τον «Μοντεχρίστον», τον «Ουσκόκ» και
+τα άλλα αλησμόνητα της εποχής εκείνης έργα, τα υπερέχοντα τα
+ψυχολογήματα του Βουρζέ και τα φυσιολογήματα του Ζολά, όσον η
+«Νόρμα», η «Σονάμπουλα» και η «Λουκία» τα σοφά γυμνάσματα του
+Αμβρουάζ Θωμά και του Σαμάρα. Εις την υπέροχον των αναγνωσμάτων
+εκείνων αξίαν πρέπει να προστεθή της δωδεκαετούς μου φαντασίας η
+παρθενία. Όταν μ' εκούραζεν η ανάγνωσις ή μάλλον η έντασις της
+συγκινήσεως, συνεπαίζαμεν με την Σεμίραν, ή εμοιράζαμεν αδελφικώς
+κουραμπιέν, τσουρέκι, χριστόψωμον ή άλλο φιλοδώρημα της καλής μου
+κηδεμόνος, και η αγρυπνία παρετείνετο πολλάκις μέχρις ου αντήχει
+το άσμα των σαλεπιτζήδων, των πετεινών, των λαχανοφόρων γαϊδάρων
+και των άλλων προδρόμων της ροδοδακτύλου Ηούς.
+
+Η χαριτόβρυτος εν τούτοις Σεμίρα είχε θανάσιμον εντός του Λυκείου
+εχθράν. Αύτη ήτο η από τινων μηνών εκτελούσα έργα οικονόμου.
+Προτιμών να σιωπήσω το όνομα της γυναικός ταύτης αρκούμαι να είπω
+ότι την είχον μεταβαπτίση Λ ά μ ι α ν οι μαθηταί. Πατρίδα είχε την
+Ύδραν και ηλικίαν φθινοπωρινήν. Αλβανή προφανώς το γένος, με
+ανάστημα δίπηχυ και ώμους αχθοφορικούς, ωμοίαζε Λιάπην
+γυναικοφορεμένον. Προς συμπλήρωσιν της περιγραφής της αρκεί να
+προσθέσω ότι τας περιζητήτους υπό των αρχαίων ομοιότητας της
+γυναικός προς γαλήν δεν είχεν η Λάμια παρά μίαν, όχι βεβαίως την
+ευκαμψίαν, την λειότητα, την χάριν ή το ρόδινον χρώμα του χείλους,
+αλλά μόνον ικανώς πυκνόν μύστακα υπεράνω αυτού. Ουδ' ήτο
+χαριέστερος του προσώπου της γεροντοκόρης ο χαρακτήο. Προς
+εκτίμησην αυτού δύναται να χρησιμεύση, ότι μη θεωρούσα τον μύστακα
+και τα σαρανταπέντε τουλάχιστον έτη της ικανά να εμπνεύσωσιν
+επαρκή σεβασμόν, εθεώρει πρέπον να προσφέρεται μετά περισσής
+σοβαρότητος και αιδημοσύνης με τους ουδόλως «βλέποντας προς το
+επιθυμήσαι αυτής». Ο φόβος της των ασέμνων θεαμάτων ήτο τοσούτος,
+ώστε λησμονούσα ότι και αυταί αι καλογραίαι θεωρούσι τους
+πάσχοντας ως ουδετέρους, ουδ' εις εξαετές παιδάριον έστεργε να
+επιθέση κατάπλασμα, περί δε κλύσματος ουδέ λόγος ηδύνατο να γείνη.
+Αντί όμως αυξήσεως σεβασμού ουδέν άλλο εκ της τοσαύτης επιδείξεως
+σεμνότητος παρά των μαθητών απέλαβε παρά καθημερινάς πεζάς τε και
+εμμέτρους διακαούς έρωτος δηλώσεις. Τας επιστολάς ταύτας, διά των
+οποίων ανυμνούντο υπέρ παν άλλο των θελγήτρων της του μύστακος
+αυτής αι τρίχες, έσπευδε μετ' αιδήμονος αγανακτήσεως να καταγγείλη
+εις τον προσωρινόν διευθυντήν μακαρίτην Φαβρίκιον, πολυμαθέστατον
+και αγαθώτατον Γερμανόν, μ' εύθυμον διάθεσιν και μύτην κόκκινην
+μετά το γεύμα. Τοιούτος ων δυσκόλως κατόρθωνε να κρατήση τον
+γέλωτα όταν επέπληττε τον ένοχον, εις τον οποίον επέβαλλε να
+ζητήση συγγνώμην από την αξιότιμον «δεσποινίδα» ενώπιον όλων του
+των συμμαθητών. Αι σκηναί εκείναι δημοσίας αιτήσεως συγγνώμης ήσαν
+όντως διασκεδαστικαί. Ακριβά όμως επλήρωναν οι δυστυχείς υπότροφοι
+την διασκέδασιν εκείνην. Η Λάμια ήτο τότε απόλυτος και
+ανεξέλεγκτος του Λυκείου τροφοδότις, η δε τροφή ήτο μεν κατά την
+καθιερωμένην φράσιν «υγιεινή και αρκούσα», αλλά, και όπως εις όλα
+τα σχολεία, τα αρεστότερα του γεύματος συστατικά ήσαν ο πρόσφατος
+άρτος και τα οπωρικά.
+
+Τα τελευταία ταύτα είχε προγράψη ο φόβος της μαστιζούσης ήδη τας
+Αθήνας ασιατικής ή μάλλον αγγλογαλλικής χολέρας, τα δε ψωμία
+εφεύρε προς επίδειξιν οικονομικής δεινότητος η Λάμια να κλείη,
+επιστρέφοντα εκ του φούρνου, επί τρεις ή τεσσάρας ημέρας εις
+υψηλόν ερμάριον διά να δ α μ ά σ ο υ ν, ως αι πέρδικες και οι
+φασιανοί, ευλόγως παρατηρούσα ότι τρώγεται πολύ ολιγώτερος άρτος
+όταν είνε ξηρός. Η εφεύρεσις αύτη και ο περιορισμός των αλλαγών
+υποκαμίσου εις δύο την εβδομάδα μετέβαλον εις αγανάκτησιν την
+ευθυμίαν των μαθητών, οίτινες συνελθόντες εις μυστικόν συνέδριον
+απεφάσισαν παμψηφεί ν' αναθέσωσι την εκδίκησιν αυτών εις την
+Σεμίραν.
+
+Προς κατανόησιν της εκδικήσεως ταύτης πρέπει να είπωμεν, ότι η
+τόσον σεμνή εκείνη παρθένος, η καλύπτουσα, οσάκις μετέβαινεν εις
+την αυλήν, με την χείρα τους οφθαλμούς διά να μη τους
+σκανδαλίσωσιν οι άθλοι του πετεινού, εζήλευεν εν τούτοις τας
+όρνιθας εις το βάθος της ψυχής της. Από εικοσιπέντε τουλάχιστον
+ετών ουδέν άλλο ωνειρεύετο παρά τας απολαύσεις έρωτος θεμιτού και
+υπό της εκκλησίας ευλογημένου. Αφού εδαπάνησεν όλον τέταρτον
+αιώνος υφαίνουσα ιστούς προς άγραν συζύγου, εξηκολούθει ακόμη να
+υφαίνη η ακούραστος εκείνη αράχνη. Πλην της ήδη υμνηθείσης
+σεμνότητος πολλά άλλα επεδείκνυε προς επιτυχίαν του ποθουμένου
+προσόντα, εργατικότητα, ολιγάρκειαν, μαγειρικήν τέχνην,
+χειροτεχνήματα και νοικοκυρωσύνην, δραστηριώτερον όμως πάντων
+τούτων δελέασμα ενόμιζε την επίδειξιν της κλίνης της. Αληθές είνε
+ότι η κλίνη αύτη, αν και ολίγον αρχαϊκή, ήτο πράγματι αξιοθέατος,
+σιδηρά, ευρύχωρος, μ' επίχρυσον άνω της κεφαλής ζεύγος
+ασπαζομένων, τρυγόνων. Ακόμη πλουσιώτερα ήσαν τα στρωσίδια. Τας
+άκρας της άνω σινδόνος εστόλιζε κόκκινος μαίανδρος και άλλος
+πλατύτερος τα παραπετάσματα· τα εφαπλώματα ήσαν μεταξωτά και το εκ
+πτερού σκέπασμα των ποδών άνωθεν κεντητόν με υπόραμμα εκ
+χρυσίζοντος ατλαζίου. Εις δε τον τοίχον εθάμβωνε την δράσιν
+χρυσάργυρος Παναγία μ' ερυθράν κάτωθεν κανδήλαν· ουδ' έλειπαν τα
+βάγια, τα φυλακτά, οι σταυροί και η κογχύλη του Παναγίου Τάφου.
+Αλλά το προ πάντων διακρίνον την κοίτην εκείνην από πάσαν άλλην
+είνε, ότι ουδείς ουδέποτε ούτε νύκτα ούτε ημέραν επ'αυτής
+ανεπαύθη. Η Λάμια εκοιμάτο εις παρακείμενον σοφάν, η δε ωραία
+εκείνη κλίνη της εχρησίμευσε διά να γυμνάζεται εις κεντήματα, να
+την καλλωπίζη, να την καμαρώνη και να την επιδεικνύη εις τους
+επισκέπτας της, μέχρις ου ευρεθή ο προσφερόμενος να συναναβώσιν
+ομού επ' αυτής, με την άδειαν του Δεσπότη και την ευλογίαν του
+Πάπα. Ως καταλληλότατος προς τούτο εθεωρείτο από τινος χρόνου υπ'
+αυτής ο παντοπώλης του Λυκείου, χήρος μισοκαιρίτης, τον οποίον
+εδέχετο την Κυριακήν μετά την λειτουργίαν εις τον νυμφώνα της προς
+τακτοποίηση του λογαριασμού της εβδομάδος, αφίνουσα διά το
+ασκανδάλιστον ορθάνοικτον και τον χειμώνα την θύραν.
+
+Τω καιρώ εκείνω ευρίσκετο εις την ακμήν του ο μετασχηματισμός των
+Συριανών εις Ευρωπαίους, τον οποίον ωνόμαζαν, με το συμπάθειο,
+ξ ε β ρ ά κ ω μ α. Αι φέσσαι και αι βράκαι εξηφανίζοντο αλλεπάλληλοι,
+ως τα πρωινά άστρα, υπό τας ακτίνας του εσπερίου πολιτισμού.
+Παρασυρθείς υπό τον ρεύματος επαρουσιάσθη Κυριακήν τινα και ο
+Βακάλης εις την πρωινήν του επίσκεψιν μετημφιεσμένος εις Ευρωπαίον
+από κορυφής μέχρι ποδών. Όπως πας άλλος νεόφραγκος, επόμενον ήτο
+να φαίνεται και ούτος γελοιωδέστατος κατά τας πρώτας του
+ξ ε β ρ α κ ώ μ α τ ο ς ημέρας· οι καγχασμοί των μαθητών ηκούσθησαν
+έως εις το Νησάκι. Πολύ όμως διάφορος ήτο η εντύπωσις, την οποίαν
+επροξένησεν η μετένδυσις εις την Λάμιαν, ήτις από της ημέρας
+εκείνης ουδέν άλλο ωνειρεύετο παρά ν' απαρνηθή κ' εκείνη το
+πάτριον τσεμπέρι και κοντογούνι. Ουδ' εβράδυνε να μεταβή από τους
+λόγους εις τα έργα ή μάλλον εις τα εμπορικά προς προμήθειαν του
+πρώτου υλικού της μεταμορφώσεως. Το μαλλινομέταξον του φορέματος,
+η τότε απαραίτητος π ε λ ε ρ ί ν α, η πόλκα, το μ α λ α κ ώ φ  ή
+πυγόκοσμος, ως το είχεν εξελληνίση ο καθηγητής του Συριανού
+γυμνασίου κ. Φαρδούλης, τα θηλυκωτά υποδήματα και τ' άλλα
+ευρέθησαν μετά σχετικής ευκολίας. Το μόνον απαιτούν μεγάλην
+συλλογήν ήτο το καπέλον. Το τότε κάλυμμα της κεφαλής των κυριών
+δεν ήτο, όπως σήμερον, έν τίποτε κοστίζον εκατόν φράγκα, αλλ'
+υψηλόν, πλατύγυρον και πολύπλοκον οικοδόμημα, εκ χαρτονίου,
+σιδήρου σύρματος, βελούδου, ανθέων και πτερών, μετέχον πύργου,
+κήπου και πτηνοτροφείου. Εις την Σύρον μάλιστα εβασίλευον ακόμη αι
+γιγάντειαι π α μ ί λ α ι του Λουδοβίκου Φιλίππου, καίτοι από τρία
+ήδη έτη εβασίλευεν εις Παρισίους ο Λουδοβίκος Ναπολέων. Αλλ' επί
+τέλους συνετελέσθη και του πίλου η κατασκευή καθ' όλους τους
+κανόνας της γαλλοσυριανής τέχνης. Ήτο από βελούδον βαθυπράσινον,
+και ούτε άνθη του έλειπαν, ούτε ουραί στρουθοκαμήλων. Ούτω
+σαββατιανήν τινα εσπέραν, μετά πολλούς κόπους και δρόμους, ο
+περίφημος πίλος ευρίσκετο εντός χαρτίνου κουτιού επί της
+ιμάτιοθήκης, τα ενδύματα ηπλωμένα εν τάξει και συμμετρία επί της
+παρθενικής κλίνης, και πλησίον αυτών τα στιλπνά υποδήματα και τα
+μεταξωτά χειρόκτια, όλα έτοιμα διά την αυριανήν μεταμόρφωσιν της
+Λάμιας εις Ευρωπαίαν. Αλλ' έτοιμη ήτο και η Σεμίρα.
+
+Ο λόγος της τοσαύτης κατά του χαριτοβρύτου τούτου πλάσματος έχθρας
+της οικονόμου ήτο, ότι ως όλαι αι γάται και μάλλον πάσης άλλης
+υπερηγάπα η ιδική μας την ζέστην και το άπλωμα εις τα μαλακά.
+Τούτων το άκρον άωτον δεν ηδύνατο να εύρη παρά μόνον εις την
+μεγαλοπρεπή εκείνην κλίνην. Εκεί λοιπόν κατέφευγε τακτικά κατ'
+απόγευμα ακριβώς μεταξύ του εφαπλώματος και του σκεπάσματος των
+ποδών, έχουσα ατλάζι υπό την κοιλίαν και πίπουλον επάνω εις την
+ράχιν. Η Λάμια μίαν μόνην πρώτην και τελευταίαν φοράν επέτυχε να
+την συλλάβη ανύποπτον και να την δείρη ανηλεώς. Αλλ' ουδέν άλλο
+κατώρθωσε διά της ράβδου της να την διδάξη, παρά μόνον να
+φυλάττεται, ουχί όμως και ν' απέχη του μεταξοστρώτου εκείνου
+παραδείσου. Έκτοτε εξηκολούθουν καθημερινώς της γάτας αι υπό το
+σκέπασμα κατακλίσεις και της γυναικός αι μάταιαι καταδιώξεις. Η
+τοιαύτη καθ' εκάστην και κατά την αυτήν σχεδόν ώραν μονομαχία
+συγκατελέγετο μεταξύ των τακτικών διασκεδάσεων των υποτρόφων. Η
+Λάμια, παραμονεύουσα παρά την θύραν, ευθύς άμα παρετήρει υψούμενον
+επί της πεδιάδος της κλίνης τον λόφον τον αγγέλλοντα την παρουσίαν
+της Σεμίρας υπό το πίπουλον, επλησίαζεν ακροποδητί, με την ελπίδα
+να την καταφθάση κοιμωμένην αλλά καθ' ην ακριβώς στιγμην υψώνετο
+το σκουπόξυλον, απετίνασσε το πονηρόν ζώον το σκέπασμα και εξώρμα
+δι' ενός πηδήματος εις υψηλόν ράφι. Αν δε και εκεί απειλείτο διά
+βλημάτων, ηδύνατο τότε κατ' αρέσκειαν είτε να κράξη εις βοήθειαν
+τους μαθητάς είτε να ζητήση άσυλον επί τα κεραμίδια, δι' αφράκτου
+τινός φεγγίτου χρησιμεύοντος εις φωτισμόν του γείτονος σκοτεινού
+διαδρόμου.
+
+Την αξιομνημόνευτον εκείνην εσπέραν ο υποδειχθείς διά λαχνού
+συνωμότης, ωφελούμενος της στιγμής, καθ' ην υπέβαλεν η οικονόμος
+την συνήθη έκθεσίν της εις τον διευθυντήν, εισήρχετο λαθραίως εις
+τον κοιτώνα της, έπραττεν εκεί υπό το φως της καντήλας τα
+προαποφασισθέντα και κατώρθωνε να εξέλθη απαρατήρητος. Οι άλλοι
+παρέμενον εις τον διάδρομον και το εστιατόριον, διότι επλησίαζεν η
+ώρα του δείπνου. Πριν ή σημάνη τον κώδωνα αυτού ήνοιξεν η Λάμια
+κατά το σύνηθες την θύραν του κοιτώνος της διά να παρατηρήση αν
+ήσαν εν τάξει τα πάντα, και ιδίως τα αυριανά της στολίδια. Αλλ'
+εις το μέσον της κλίνης υψώνετο θεόρατος και ολοστρόγγυλος ο
+λόφος, ο σημαίνων ότι το τρισκατάρατον ζώον εύρε και πάλιν τρόπον
+να χωθή υπό το σκέπασμα. Η Αλβανή εδάγκασε το χείλος της και
+εκύτταξεν ημάς αγρίως. Χωρίς ουδέ λέξιν να είπη απέβαλε τα συρτά
+της κουντούρια και σφίγγουσα διά της μιας χειρός το σκουπόξυλον
+και διά της άλλης την καρδίαν της, διά να κατασιγάση τους παλμούς
+αυτής, επροχώρησεν επί των άκρων των γυμνών της ποδών, αθόρυβος
+και φοβερά ως φάντασμα, προς την κλίνην. Ήδη ευρίσκετο προ αυτής,
+και ο λόφος έμενεν ασάλευτος. Η ταλαίπωρος Σεμίρα εκοιμάτο, ως
+φαίνεται, την φοράν ταύτην με τα σωστά της. Η βαρεία ράβδος υψώθη
+και κατέπεσεν επί του μαλακού και αναπάλλοντος αυτής σώματος άπαξ,
+δις, πλειστάκις, απειράκις, ως κόπανος πλυντρίας. Μόνον κατά την
+τελευταίαν στιγμήν ηκούσθη έν ήσυχον μιάου μιάου. Αλλά τούτο
+εφαίνετο καταβαίνον εξ ύψους. Πάντων οι οφθαλμοί εστράφησαν προ το
+μέρος εκείνο και ορθή επάνω εις το ράφι, χασμωμένη ως αν είχε
+διακοπή ο ύπνος της και κάμπτουσα ως τόξον την ράχιν, επεφάνη εις
+τους εκπλήκτους θεατάς υγιής και ανέπαφος η Σεμίρα.
+
+Τί λοιπόν εκοπάνιζεν η Λάμια επί τόσην ώραν και με τόσην λύσσαν;
+Ότε υπό απαίσιου κατεχομένη προαισθήματος απέσυρε με τρέμουσαν
+χείρα το σκέπασμα, απεκαλύφθη υπ' αυτό αντί του πτώματος γαλής, το
+ελεεινόν λείψανον γυναικείου πίλου, του πίλου της επιούσης, τον
+οποίον διά των ιδίων αυτής χειρών είχε μεταβάλη εις άμορφον
+πήτταν, βελούδου, χαρτονιού, ανθέων και πτερών. Ουδέ του Θυέστου,
+όταν ανεκάλυψεν ότι έφαγε τα τέκνα του, υπήρξε, πιστεύω, η
+κατάπληξις μεγαλειτέρα. Αλλ' η Λάμια δεν ήτο εκ των γυναικών
+εκείνων αι οποίαι λιποθυμούν, αλλ' ώρμησεν ωρυομένη να μας δείρη
+όλους, χωρίς εξαίρεσιν ουδ' αυτού του κ. Φαβρικίου. Εις πολλάς και
+πρότερον και έκτοτε έτυχε να παρευρεθώ αγρίας σκηνάς και να ίδω
+αποθηριωθείσας υπό της οργής φυσιογνωμίας, αλλ' ουδεμίαν
+ενθυμούμαι φοβερωτέραν της Αλβανής εκείνης με το λυθέν τσεμπέρι
+της, τας χυτάς εις τους ώμους της ψαράς τρίχας, με σπίθας εις τους
+οφθαλμούς και αφρούς εις το στόμα. Θέλων να την καθησυχάση
+ανήγγειλεν ο αγαθός διευθυντής ότι θα προβή την επιούσαν εις
+ανακρίσεις προς ανακάλυψιν και τιμωρίαν του ενόχου. Αι ανακρίσεις
+ενηργήθησαν, αλλ' αδύνατον υπήρξε να ευρεθή ο τοποθετήσας υπό το
+σκέπασμα τον κοπανηθέντα πίλον. Τούτο δικαιούμεθα να θεωρήσωμεν ως
+μέγα δι' αυτόν ευτύχημα, διότι τρεις ημέρας έπειτα ανεσύρετο νεκρά
+εκ του φρέατος η δυστυχής Σεμίρα.
+
+(«Άστυ» 12 Δεκεμβρίου 1893).
+
+
+
+ΤΟ ΞΕΣΤΟΥΠΩΜΑ
+
+
+Το να νυστάζη τις χωρίς να ημπορή να κοιμηθή είνε βάσανος, την
+οποίαν καλώς γνωρίζουν κατά τα θερινά καύματα οι Αθηναίοι. Αν
+δοκιμάση ν' αναγνώση, στερείται μετ' ολίγον της ικανότητος να
+κρατή τους οφθαλμούς ανοικτούς, αλλ' ευθύς άμα σβύση το κηρίον,
+τον αναγκάζει να τους ανοίξη και πάλιν η ανικανότης να κοιμηθή. Η
+τοιαύτη μεταξύ νυσταγμού και αϋπνίας πάλη και τα αλλεπάλληλα
+αψίματα και σβυσίματα του κηρίου παρατείνονται πολλάκις μέχρι της
+πρωίας ή της εξαντλήσεως της θήκης των πυρείων. Ουδεμίαν γνωρίζω
+κατάστασιν οδυνηροτέραν της νυσταλέας ταύτης αγρυπνίας, αν τύχη
+μάλιστα να επιδεινώσωσι ταύτην δαγκάματα σκνιπών και κωνώπων. Εις
+ταύτα προστίθενται πολλάκις και τα κέντρα της συνειδήσεως, κατά
+τας τοιαύτας προ πάντων ώρας ελεγχούσης ημάς, δι' όσα έτυχε να
+πράξωμεν κατά το διάστημα του βίου μας ανόητα ή κακά έργα. Το
+τελευταίον τούτο έκλινα να υποθέσω ιδιαιτέραν μου ψυχοπάθειαν,
+μέχρις ου έτυχε ν' ανεύρω εις την Φιλοσοφίαν του Ασυνειδήτου του
+Έδ. Χάρτμαν ακριβή του ικανώς, ως φαίνεται, συνήθους τούτου
+φαινομένου περιγραφήν. Το κυρίως χαρακτηρίζον την ψυχικήν ταύτην
+διάθεσιν είνε ότι βλέπομεν τα πράγματα ως διά μεγεθυντικού φακού,
+θεωρούντες άξια να ζυγισθώσιν εις την πλάστιγγα της τελευταίας
+κρίσεως παραπτώματα, εις τα οποία θα ηρκείτο ο παπάς να επιβάλη ως
+επιτίμιον είκοσι μετάνοιες και τριήμερον αποχήν από οίνου και
+ελαίου, ως εκανόνισε την εξής ιδικήν μου αμαρτίαν.
+
+Ο ήλιος εμεσουράνει κάθετος επί της κεφαλής, ενώ ανηρχόμην μετά
+ομηλίκου δωδεκαετούς συμμαθητού μου τον ανήφορον τον άγοντα εις
+γείτονα της Ερμουπόλεως εξοχήν καλουμένην Πισκοπιά, ή σχολαστικώς
+Επισκοπείον. Ως πάντες γνωρίζουσι τα βουνά της Σύρου είνε
+γυμνότερα του Αδάμ, το χόρτον είνε τελείως άγνωστον και η
+βλάστησις περιορίζεται εις ψωριώσας τινός το φθινόπωρον
+φασκομηλέας και ηλιοκαείς κατά το θέρος ακάνθας.
+
+Εις απόστασιν ολίγων βημάτων προηγείτο ημών κατάξηρος κ' εκείνος
+ψωραλέος όνος, σύρων επιπόνως βαρέλαν ύδατος, τοποθετημένην επί
+είδους διτρόχου χειραμάξης υπό την οδηγίαν γραίας χωρικής. Το
+πρόσωπον αυτής δεν εβλέπαμεν, αλλά μόνην την ράχιν, ήτις τοσούτον
+είχε κυρτωθή υπό το βάρος των ετών και των μόχθων, ώστε
+εσχημάτιζεν ορθήν σχεδόν με τα σκέλη της γωνίαν.
+
+Τον όνον, την βαρέλαν και την γραίαν είχαμεν ακολουθήση μηχανικώς,
+από την παρά τους πρόποδας του λόφου βρύσιν μέχρι της εγγιζούσης
+κορυφής αυτού, ασθμαίνοντες και άφωνοι εκ της ζέστης και του
+καμάτου. Ο πυρακτωμένος κονιορτός έκαιεν ως θερμή στάκτη τας
+πτέρνας των ποδών μας, ενώ ετύφλωνε τους οφθαλμούς μας των λευκών
+βράχων η ακτινοβολία. Παντός είδους μύγαι εβόμβουν περί την
+κεφαλήν μας και αι ακρίδες επερίμεναν σχεδόν να τας πατήσωμεν, διά
+να τιναχθώσι δι' ενός πηδήματος εις μακράν απόστασιν, ανοίγουσαι
+ως ριπίδιον τα κόκκινα ή γαλανά των πτερά.
+
+Η γραία έσυρε πάντοτε το καπίστρι, ως να ήθελε να βοηθήση την
+επίπονον πρόβασιν του ασθμαίνοντος υποζυγίου της· οι κακώς
+προσηρμοσμένοι τροχοί έτριζαν πενθίμως και το επ' αυτών βαρέλιον
+εξηκολούθει να ταλαντεύεται προς δεξιάν και αριστεράν ως
+μεθυσμένος βρακάς.
+
+Κατ' εκείνην την στιγμήν ο μεσημβρινός δαίμων μου ενεφύσησεν
+ιδέαν, ήτις μ' έκαμε να γελάσω.
+
+ — Γιαννακό, εψιθύρισα εις το ωτίον του συντρόφου μου,
+δεικνύων διά του δακτύλου το εκ στουπίου πώμα της βαρέλας·
+δεν θα ήτο νόστιμον ν' ανοίξωμεν την βρύσιν;
+
+Η ιδέα μου τόσον του ήρεσε, ώστε τον έκαμεν αμέσως να λησμονήση
+την κούρασίν του· επλησίασεν επί της άκρας των ποδών εις το
+βαρέλι, έθεσε την χείρα επί του υγρού σώματος, εστράφη τότε να με
+κυττάξη, εξέφραξε μετά ενθαρρυντικόν νεύμα μου την οπήν και το
+νερόν εξεχύθη ως κρυστάλλινος κρουνός επί της κονιορτώδους
+ατραπού.
+
+Περιττόν να είπω ότι ευθύς μετά το πραξικόπημα ευρέθη και πάλιν
+πλησίον μου ο Γιαννακός, ή ότι οι τέσσαρες πόδες μας ήσαν έτοιμοι
+εις φυγήν. Κατεσκοπεύαμεν την γραίαν, ήτις όμως δεν εστράφη, διά
+τον λόγον ότι ήτο βαρύκους η δυστυχής.
+
+Εφ' όσον εξηκολούθει η χύσις, το βήμα του όνου απέβαινε ταχύτερον
+το κενωθέν βαρέλι αντί να βαρυταλαντεύεται ως μεθυσμένος, εχόρευεν
+ευθύμως κατά τας ανωμαλίας της οδού μεταξύ των δύο τροχών, οίτινες
+ανακουφισθέντες κ' εκείνοι από το υπερβολικόν βάρος έπαυσαν να
+τρίζωσιν απαισίως. Μετ' ολίγον αντί να σύρεται ο όνος υπό της
+γραίας, ήρχισε να σύρη εκείνος την γραίαν. Τούτο ήτο τόσον
+ασύνηθες, ώστε την έκαμε να υποπτεύση ότι κάτι έκτακτον είχε
+συμβή. Εσταμάτησε, αφήκε το κάρον να προχωρήση έν ή δύο βήματα και
+είδε την άφρακτον τρύπαν, εκ της οποίας απέσταζαν αι τελευταίαι
+ρανίδες του τόσον επιπόνως μετακομισθέντος υγρού. Τότε μόνον
+έστρεψε την κεφαλήν και μας είδε και είδομεν και ημείς το πρόσωπον
+της. Ωμοίαζεν εκατοντούτις, κάτισχνος, ξηρά και μαύρη ως μούμια
+της Αιγύπτου. Επεριμέναμεν φωνάς, ύβρεις, κατάρας ή και
+πετροβόλημα. Ουδέ λέξιν όμως μας είπεν, αλλ' ηρκέσθη να στενάξη·
+αδύνατον όμως είνε να λησμονήσω το άφωνον παράπονον του βλέμματος
+αυτής, όταν επέρασεν έμπροσθεν μας επιστρέφουσα να μεταγεμίση το
+βαρέλι της εις την μακράν απέχουσαν βρύσιν. Τον Γιαννακόν έτυχε να
+επανίδω εις την Αίγυπτον μετά είκοσιν όλα έτη και ουδ' εκείνος το
+είχε λησμονήση.
+
+(«Ποικίλη Στοά» 1898).
+
+
+
+ΤΟ ΠΑΡΑΠΟΝΟ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΘΑΠΤΟΥ
+
+
+
+Πώς έτυχε προ πολλών ήδη ετών να ενδιαφέρωμαι δι' ένα τάφον του
+παρά την Βάθειαν κοιμητηρίου, τούτο δεν ενδιαφέρει ποσώς τον
+αναγνώστην. Προς αποφυγήν μόνον πάσης υποψίας ότι πρόκειται περί
+αισθηματικής τινος γλυκαναλατίας, δεν θεωρώ περιττόν να προσθέσω,
+ότι δεν αναπαύεται υπ' αυτόν Μαρίκα τις, Ελένη ή Περσεφόνη, αλλά
+καλός άνθρωπος ονομαζόμενος Αντώνης. Τούτον μετέβαινα ενίοτε να
+επισκεφθώ, όχι μόνον διότι με είχεν αφήση καλάς αναμνήσεις, αλλά
+και διότι με ήρεσκεν ο περίπατος εκείνος, Πλην της πεδιάδος της
+Βάθειας δεν πιστεύω να υπάρχη άλλο μέρος εις τας Αθήνας, το οποίον
+να προξενή εις τον θεατήν την εντύπωσιν της ευρυχωρίας. Το
+Στάδιον, η συνοικία Ραγκαβά, το Βατραχονήσι και οι πρόποδες του
+Λυκαβηττού είνε βεβαίως γραφικώτατοι. Το μόνον της εικόνος
+ελάττωμα είνε η υπερβολική συσσώρευσις και ποικιλία των
+προκειμένων εις θαυμασμόν. Πάρα πολλοί λοφίσκοι, βράχοι, φάραγγες,
+χαράδραι, στήλαι, στέγαι, βυζαντινοί θόλοι και παντοία άλλα
+πράγματα, σπανίως επιτρέποντα εις τον οφθαλμόν να διακρίνη πού
+σμίγει το στερέωμα μετά της γης, ή τουλάχιστον να αναπαυθή επί
+κάπως ομαλής επιφανείας. Εφάμιλλος της ανωμαλίας του οχήματος είνε
+και των χρωμάτων η ποικιλία, το λευκόφαιον του κονιορτού, το
+σιτόχρουν των αρχαίων μαρμάρων, η ώχρα του ηλιοκαούς φόρτου, ο
+σπινθηρίζων υδράργυρος της θαλάσσης και αραιαί τινες πράσιναι
+κηλίδες, εσπαρμέναι με φειδωλίαν Εξηνταβελώνη. Εις ταύτα πρέπει να
+προστεθή, όταν κλίνη ο ήλιος προς την δύσιν, και τις εις τον
+ουρανόν κατάχρηοις χρυσού, πορφύρας, σαπφείρων και αμεθύστων. Όλα
+είνε βεβαίως εύμορφα, αλλά και ενθυμίζουσι κάπως την παρδαλήν
+στιλπνότητα της προθήκης τον Μάϋφαρτ, πριν αμαυρώση τα χρώματά της
+της δεκαετούς διαλύσεως η αγωνία.
+
+Όλως διάφορος είνε η όψις της Βάθειας, όπου ουδέν υπάρχει το
+δυνάμενον να θαμβώση την όρασιν, αλλ' ούτε να την κουράση. Κρίνων
+εκ του ονόματος και της χαμηλότητος αυτής θα έκλινε να την υποθέση
+τις ως είδος τι χωνίου, ενώ μόνον εκεί δύναται να εντρυφήση εις
+άφρακτον ορίζοντα του Αθηναίου ο οφθαλμός. Η πεδιάς εκτείνεται
+ομαλή μέχρι της ωχράς χλόης του Ελαιώνος· η διατέμνουσα αυτήν
+μακρά δενδροστοιχία και οι εσπαρμένοι εις μεγάλας απ' αλλήλων
+αποστάσεις χαμηλοί οικίσκοι συντελούσιν εις το να καταστήσωσι την
+εντύπωσιν της εκτάσεως έτι μάλλον επιβλητικήν. Αν δε τύχη να είνε
+η ημέρα φθινοπωρινή, ο ουρανός μολυβδόχρους, να σείη υγρός άνεμος
+τα καλάμια, να παίζουν πάπιαι εις λίμνας σχηματισθείσας υπό
+προσφάτου βροχής και να παρελαύνουν επί της βορβορώδους λεωφόρου
+κοπάδια γάλλων και αμάξια μούστου και σανού, δεν χρειάζεται τότε
+μεγάλη δύναμις φαντασίας διά να υποθέση τις ότι κατώρθωσε δι' ενός
+πηδήματος να μετοικήση από την οδόν Αγίου Κωνσταντίνου εις
+χωράφιον της Βλαχίας. Οι δε κλίνοντες να θεωρήσωσιν υπερβολικήν
+την αγάπην μου προς τα ομαλά επίπεδα, τα σύννεφα, τα νερομαζώματα,
+την πάχνην και την υγρασίαν, είνε ελεύθεροι να με παρομοιάσωσι με
+τους αχαρίστους εκείνους Εβραίους, οίτινες, αηδιάσαντες το
+επιούσιον μάννα και τα καθημερινά ορτύκια, κατήντησαν ν' αναζητώσι
+τα πράσα και τα σκόρδα της Αιγύπτου.
+
+Ουχί ολιγώτερον της τοποθεσίας αγροτική είνε και του νεκροταφείου
+η όψις. Προ της εισόδου κάθηνται εις μικράν τράπεζαν δύο εύθυμοι
+παπάδες συμπίνοντες μετά χωρικών και καραγωγέων ρητινίτην
+παρεχόμενον υπό δύο γειτονικών οινοπωλείων, τα οποία ωνόμασαν
+προσφυέστατα οι ιδιοκτήται αυτών το μεν «Ανάπαυσις» και το άλλο
+«Ματαιότης». Ευθύς δ' άμα υπερβή την πύλην, ευρίσκεται ο
+επισκέπτης προ μαύρου πίνακος φέροντος την επιγραφήν «Απαγορεύεται
+εις τους σκύλους να εισέρχωνται, επίσης και να κόπτουν άνθη», της
+οποίας η χρησιμότης φαίνεται κάπως αμφίβολος, εκτός αν υποτεθή,
+ότι ξεύρουν οι σκύλοι της Βάθειας ανάγνωσιν ή συνειθίζουν να
+κόπτουν άνθη. Μετά τινα βήματα εισέρχεται εις περιτειχισμένον
+αγρόν, ολίγον διαφέροντα των γειτονικών ατειχίστων. Εξαιρουμένων
+τω όντι ευαρίθμων τινών παρά την εκκλησίαν, ούτε στήλας βλέπεις
+ούτε πυραμίδας, ούτε προτομάς, ουδ' άλλο εξέχον σύμβολον αιωνίου
+ύπνου. Και αυτή η βλάστησις ουδέν έχει το αποκλειστικώς νεκρικόν.
+Πολύ περισσότεραι πεύκαι και ακακίαι παρά κυπάρισσοι και ιτέαι και
+κατά γης χαμόμηλα, αγκάθια και ανεμώναι. Η εντύπωσις αγρού είνε
+τοιαύτη, ώστε εις γωνίαν τινά, όπου είχαν γίνη ανασκαφαί, εξέλαβα
+μακρόθεν ως πεπόνια δύο η τρία λευκάζοντα μεταξύ του χόρτου
+κρανία. Ουδέ πιέζουσι βαρείαι πλάκες τα στήθη των νεκρών. Οι
+πλείστοι των τάφων είνε απλά κηπάρια, φυτευμένα με κόκκινα
+γεράνια, κόκκινες περιπλοκάδες και κόκκινες δενδρομολόχες.
+
+Το δε όνομα και αι αρεταί του υπ' αυτάς αναπαυομένου αναγράφονται
+επί του υπερκειμένου σταυρού ή, αν τύχη η ανύμνησις αυτών πολλά
+μακρά, επί φύλλου χάρτου τοποθετημένου εντός ξυλίνης θήκης,
+όπισθεν υαλίου ή σιδηρού πλέγματος, ως δηλοποίησις πλειστηριασμού.
+Πλην του εντύπου ή χειρογράφου επιταφίου περιέχονται εις τας θήκας
+ταύτας τεχνητά άνθη, κορδέλλαι, φακιόλια, πλεξίδες και πολλάκις η
+φωτογραφία του μακαρίτου ή της μακαρίτριας, ζωντανής ή
+αποθαμμένης. Τα ενθυμήματα ταύτα καθιστά έτι συγκινητικώτερα η
+νεαρά ως επί το πολύ ηλικία της καταλιπούσης αυτά. Εις ουδεμίαν τω
+όντι άλλην ηλικίαν φαίνεται αναπτυσσόμενος τόσον πρωίμως ο πόθος
+της αιωνίου αναπαύσεως. Τούτο δεν ηδυνάμεθα να το εννοήσωμεν πώς
+συμβαίνει, μέχρις ού ευηρεστήθη να μας το εξήγηση ο κ.
+Χατζημιχάλης, τον οποίον ηυτυχήσαμεν ημέραν τινά να συναντήσωμεν
+εκεί πλησίον, επισκεπτόμενον τους ασθενείς του. Το πλήθος των
+προώρων θανάτων πρέπει ν' αποδοθή εις το ότι έκτακτος και δι'
+αυτάς τας Αθήνας εινε της συνοικίας εκείνης η ρυπαρότης και
+πνιγηρότεραι αι αναθυμιάσεις. Διά να πεισθή τις περί τούτου, αρκεί
+να περιέλθη επί τέταρτον της ώρας τας οδούς αυτής υπερπηδών
+βούρκους και κοπρώνας, και εισερχόμενος έπειτα εις το νεκροταφείον
+ν' αναγνώση επί μακράς σειράς σταυρών: Μαρία Μάρκου, ετών δεκοκτώ —
+Χαρίκλεια Μάρκου, ετών δεκαέξ — Αναστασία Πόγγα, ετών δεκαέξ — Μαριγώ
+Φλάμπουρα, ετών δεκαεννέα. — Ευτυχία Λύκου, ετών δεκαπέντε και ούτω
+καθ' εξής. Εξαιρετικώς ανθηρόν είνε του Χάρωνος της Βάθειας το
+χαρέμι! Εις τούτο πρέπει πιθανώς ν' αποδοθή το οξύτερον άλγος των
+πενθούντων και ο ελεγειακός οίστρος των επιγραφών. Αι πλείσται
+τούτων είνε έμμετροι και τόσον μακραί, ώστε μόνον απεσπασμένας
+στροφάς δυνάμεθα προς εκτίμησιν αυτών να παραθέσωμεν·
+
+  «Εδώ κοιμάται η σύζυγός μου, η πολυγαπημένη,
+  Με στεναγμούς και οδυρμούς μας έφυγε η καϋμένη.
+  Που είσαι, Ελένη μου; Για εύγα να σε 'δούμεν
+  Κι' από τη μαύρη μας καρδιά δυο λόγια να σε 'πούμεν».
+
+Και ολίγον κατωτέρω·
+
+  «Διαβάτα που με θαυμασμό το μνήμα της κυττάζεις,
+  Και τ' όνομά της στο Σταυρό το νεκρικό διαβάζεις,
+  Ειπέ της ανθρωπότητος, ωραίε διαβάτα,
+  Ότι ενταύθα κοίτεται υπό την μαύρην πλάκα».
+
+Άξιον ομως σημειώσεως εινε ότι επί του τάφου τούτου δεν βλέπει τις
+καμμίαν ούτε μαύρην ούτε άσπρην πλάκα, αλλ' αυτή είνε, ως και
+πλείσται των άλλων πλακών, ποιητική μεταφορά.
+
+Προς αριστεράν του ανωτέρω δύναται τις ν' αναγνώση υπό υάλινον
+πίνακα έντυπον επιτάφιον άλλης πολυκλαύστου Ελένης αποτελούμενον
+εκ δέκα όλων στροφών, οίαι αι κατωτέρω·
+
+  «Η φιλτάτη μας Ελένη
+  Απ' τα σπλάγχνα της μητρός της
+  Έφυγε και πάει σ'τον Άδη
+  Ετυφλώθηκε το φως της.
+
+  Με τα εύμορφά της κάλλη
+  Εις τον Άδη καταβαίνει
+  Κι' ο λαμπρός της χαρακτήρας
+  Πάσας νέας υπερβαίνει, κτλ»
+
+Περισσότερον όμως ήρεσεν εις ημάς το εξής·
+
+   «Όποιος δάκρυ χύση εις το μαύρο τούτο χώμα
+   θα λούση βέργα λεμονιά με τ' άνθη στολισμένη
+   Και μια ψυχή αγγελική μέσα στη γη κρυμμένη».
+
+Αλλεπάλληλοι αποδημίαι και άλλαι φροντίδες μ' έκαμαν ν' αμελήσω
+και σχεδόν να λησμονήσω επί πολλά έτη τον Αντώνην. Όταν και πάλιν
+τον ενθυμήθην, επόμενον ήτο να εύρω το άσυλον αυτού κάπως
+παρηλλαγμένον. Αι κυπάρισσοι είχον μεγαλώση, ο πληθυσμός των
+νεκρών ήτο τετραπλάσιος και οι σταυροί τόσον πυκνοί, ώστε ολίγος
+απέμενε τόπος εις τα χαμόμηλα και τας ακάνθας. Εις ταύτα πρέπει με
+βαρείαν συνείδησιν να προσθέσω, ότι κατά το διάστημα της μακράς
+εγκαταλείψεως ο τάφος του φίλου μου είχεν ερημωθή τελείως. Τα
+ξύλινα κάγκελλα έκειντο κατά γης, αι γάστραι ήσαν ανεστραμμένοι
+και ουδ' ίχνος απέμενεν επιγραφής επί του μαύρου σταυρού, τον
+οποίον είχε μεταβάλλη εις κόκκινον η σκωρία. Εζήτησα τον γέροντα
+νεκροθάπτην προς διόρθωσιν της αταξίας, αλλ' ως έμαθα από την
+λιβανίζουσαν γειτονικόν τάφον μαυροφόραν, ούτος είχε κατατεθή προ
+ετών εκεί οπού κατέθετε πριν τους άλλους. Υπήρχεν όμως διάδοχος
+αυτού, του οποίου μ' έδειξε την κεφαλήν προβάλλουσαν κατά την
+στιγμήν εκείνην εκ του υπογείου της οστεοθήκης. Μετά την κεφαλήν
+εφάνη ο κορμός και έπειτα αι μακραί κνήμαι, των οποίων ήρκεσαν
+ολίγοι διασκελισμοί να μεταφέρωσι πλησίον μου τον κάτοχον αυτών.
+Εις τούτον έσπευσα να εξηγήσω ότι επεθύμουν να περιφράξη και να
+περιποιηθή, επί δικαία αμοιβή, του φίλου μου το μνήμα. Ενώ όμως
+ωμίλουν και αφού ακόμη ετελείωσα, δεν έπαυεν ο νεκροθάπτης να με
+παρατηρή από κορυφής μέχρι ποδών, μετ' επιμονής την οποίαν δεν
+ηδυνάμην να εννοήσω, αφού ουδέν βεβαίως έχει το εξαιρετικώς
+περίεργον ή αξιοθέατον το υποκείμενόν μου. Η απορία μου ηύξησεν
+έτι μάλλον, όταν αίφνης με ηρώτησε με πολλήν οικειότητα·
+
+ — Δε με θυμάσαι;
+
+Εκύτταξα τότε αυτόν με περισσοτέραν προσοχήν και δεν τον ευρήκα
+εύμορφον. Υψηλός ως οβελίσκος, ξηρός ως μούμια, ηλιοκαής ως
+Βεδουίνος, με κνήμας ως καλάμια και λαιμόν καμήλου, μου υπενθύμιζε
+τους απαισίους εκείνους Άραβας ασκητάς, των οποίων η αιφνιδία
+συνάντησις μ' έκαμε πολλάκις ν' ανατριχιάσω εις τας στενωπούς του
+Καΐρου. Εφ' όσον όμως εξηκολούθουν να τον παρατηρώ, ελάμβαναν αι
+αναμνήσεις μου αλλοίαν τροπήν και από την χώραν των Φαραώ με
+μετέφεραν εις φαιδράν νήσον του Αιγαίου. Αντί κιτρίνου ποταμού
+έβλεπα ύδατα γαλανά· αντί μιναρέδων, φοινίκων και καμήλων,
+αμπέλους, ρωδιάς, αίγας, όρνιθας και χοίρους, και πολύ μάλλον παρά
+με Δερβίσην του Καΐρου, εύρισκα ότι ομοιάζει ο ηρειπωμένος εκείνος
+νεκροθάπτης με το φάντασμα ανθρώπου, τον οποίον είχα γνωρίση προ
+χρόνων πολλών ακμαίον εις την Σύρον, με σάρκα υπό το δέρμα, με
+οδόντας εις το στόμα, με μύστακα ανωρθωμένον, με λάζον εις την
+ζώνην και πολλάκις γαρούφαλον εις το αυτίον. Η αναπαράστασις
+αύτη συνεδέετο με φαιδράς εκδρομάς εις την Δελαγράτσιαν, με λουτρά
+εις θάλασσαν χλιαράν και εύθυμα έπειτα προγεύματα εις γειτονικόν
+κήπον με ψάρια τηγανητά, νεόκοπα σύκα, χλωρόν τυρίον και εύμορφον
+οικοκυράν προσφέρουσαν πάντα ταύτα. Τα λουτρά, ο κήπος, η
+οικοκυρά, και πλην αυτών η ωραιοτέρα βάρκα της Σύρου, ανήκον τότε
+εις τον άνθρωπον εκείνον, του οποίου μόνον το όνομα δεν ηδυνάμην
+να ενθυμηθώ. Επί τέλους όμως κατώρθωσα να ανεύρω και τούτο·
+
+ — Ο Αργύρης Ζώμας! ανέκραξα τρίβων τους οφθαλμούς μου.
+
+ — Όλος-όλος, απεκρίθη ο δυστυχής σπογγίζων τους ιδικούς του.
+
+ — Και πώς κατήντησες εδώ;
+
+Αντί ν' απαντήση έσφυξε τους γρόνθους του ψιθυρίζων «Ανάθεμα εις
+την πολιτικήν».
+
+Καθώς όλοι οι κακότυχοι, είχε κ' εκείνος μεγάλην όρεξιν να μου
+διηγηθή την θλιβεράν του ιστορίαν. Αλλ' είχεν ήδη νυκτώση, ο
+καιρός ήτον άσχημος και εκατοίκουν μακράν. Ητοιμαζόμην να τον
+αποχαιρετήσω αναβάλλων εις την προσεχή μου επίσκεψιν την ακρόασιν
+των παραπόνων του κατά της πολιτικής, όταν η προ πολλού υπεράνω
+της κεφαλής μας αιωρούμενη βροχή ήρχισε να καταπίπτη ραγδαία. Μου
+επρόσφερε τότε άσυλον εις το παράπλευρον του εκκλησιδίου παράπηγμα
+και με παρεκάλεσε να του προσφέρω ολίγον ρετσινάδον ως
+προφυλακτικόν κατά της υγρασίας. Το ολίγον ρετσινάδον ήτο μία όλη
+οκά, την οποίαν η μονόφθαλμος υπηρέτρια του παντοπωλείου «η
+Ματαιότης» ήλθε να καταθέση επί χωλής τραπέζης με δυο ποτήρια και
+δρακιάν μαύρων ελαιών. Πλην της χωλής τραπέζης, υπήρχαν εκεί και
+δύο χωλά σκαμνία· το σκότος όμως ήτο ψηλαφητόν, μέχρις ου άναψεν ο
+φιλοξενών με μικρόν οκτάγωνον φανάριον έχον σχήμα θυμιατηρίου και
+υπεξαιρεθέν πιθανώς έκ τινος απροστατεύτου τάφου.
+
+Η θέσις μου ήτο, το ομολογώ, ικανώς αλλόκοτος και πας γνώριμός μου
+θα εδικαιούτο να γελάση βλέπων με την ώραν εκείνην εις το βάθος
+ερήμου κοιμητηρίου, συμπίνοντα με νεκροθάπτην υπό το φέγγος
+νεκρικής κανδήλας. Εγώ όμως ουδεμίαν είχα όρεξιν να γελάσω
+κατεχόμενος υπό αδιηγήτου αθυμίας. Ο άνθρωπος εκείνος μου ενθύμιζε
+τας φαιδροτάτας της πρώτης μου νεότητος ημέρας και ουδέποτε
+κάλλιον κατενόησα την αλήθειαν του πολυκρότου στίχου του Δάντη·
+
+  Nessum maggior dolore
+  Che ricordarsi del tempo felice
+  Nella miseria.
+
+Αληθές είνε ότι άλλος ένδοξος ποιητής ισχυρίσθη ακριβώς
+τουναντίον, κηρύττων τας ευτυχείς αναμνήσεις αναφαίρετον
+παρηγορίαν· κατά την ώραν όμως εκείνην τα πάντα συνώμνυον να με
+κάμουν να πιστεύσω, ότι δεν ηξεύρει τι λέγει. Εκρύωνα,
+εστενοχωρούμην, η βροχή εξηκολούθει να κροταλίζη επί των σανίδων
+της στέγης, και το έξω βαθύ σκότος διέκοπτεν εκ διαλειμμάτων η
+ωχρότης αστραπής, φωτίζουσα λίμνας βορβόρου, σειράς σταυρών και
+κορυφάς κυπαρίσσων. Και του καιρού όμως και του τόπου πενθιμώτερα
+ήσαν όσα ήρχισεν ο σύντροφός μου να με διηγήται.
+
+ — Θυμάσαι, με είπε, πόσο ώμορφη ήτανε η γυναίκα μου;
+
+ — Διατί λέγεις ήτανε; Μήπως απέθανε;
+
+ — Ζη ακόμη, μόνον ασχήμισε, ενώ τότες ήρχουνταν από μακριά οι
+Συριανοί και συ μαζύ με τους άλλους, να κάμετε πρόγευμα εις το
+περιβόλι μου πολύ περισσότερο για τα ώμορφά της μάτια παρά για τα
+δικά μου ψάρια. Δεν εζούλευα, γιατί την ήξευρα φρόνιμη και πως
+χάνετε τον καιρό σας. Το μόνο της ελάττωμα, που πταίω κ'εγώ σ'
+αυτό, ήταν πως έκαμνε πολλά παιδιά. Ένα το χρόνο οκτώ χρόνια
+αραδειαστά και γυόμελα την ύστερη φορά. Και όσα περισσότερα έκαμνε
+τόσον εχαλούσεν η όψη της και το κορμί της και λιγοστεύανε όσοι
+ήρχουνταν να την καμαρώνουν και να καλοπλερώνουν τ' αυγά, τα
+μαρούλια, τα σύκα και το τυρί μας. Άλλο κακό ήταν πού ήρχισαν να
+ολιγοστεύουν τα ψάρια, αφού κατάντησαν στη Σύρα οι ψαράδες όσοι
+σχεδόν και οι δικηγόροι. Εσυλλογούμουν και την πρώτη μου κόρη που
+εμεγάλωνε και έπρεπε να της ετοιμάσω προίκα. Ενώ είχα αυτήν την
+συλλογή, έτυχε να γείνουν εκλογές και να έλθη να ζητήση τους
+ψήφους μας ένας Αθηναίος συνταγματάρχης, που είχε κάμη πολλά
+χρόνια εις τη Σύρα νομομηχανικός. Ευγήκε σε περιοδεία εις τα
+χωριά, και ένα πρωί εξεφύτρωσε με δυο φίλους του εις το περιβόλι
+μου. Θυμάσαι που τότε ήμουνα λεβέντης. Η κόψη του λάζου μου και οι
+γρόθοι μου ήταν φημισμένοι σ' όλο το βουνό, και μια μέρα εσήκωσα
+για στοίχημα μια γαϊδούρα γκαστρωμένη.
+
+Είχαμε και πολλούς συγγενείς εις τα χωριά, και το γέρο Σαλλούστρο,
+το μεγάλο ταμπάκη, που τον έσερνεν η γυναίκα του από την μύτη. Όλ'
+αυτά ημπορούσαν να χρησιμέψουν. Με πολλά λοιπόν καλοπιάσματα και
+γλυκά λόγια μου επρότεινεν ο υποψήφιος να γείνω κομματάρχης του
+και αντιπρόσωπος στην κάλπη του, κ' έπειτα θα μου έκαμνεν ό,τι
+ήθελα. Θα με διώριζε σε καλή θέσι, εδώ ή στην Αθήνα, θα εγλύτωνε
+τον κουνιάδο μου που είχαν στη φυλακή για λαθρεμπόριο, θα έβαζε το
+γυιό μου υπότροφο και δε θυμούμαι πόσα άλλα, πού μ' έκαμναν να
+βλέπω στον ύπνο μου λαγούς με πετραχήλια. Ερρίχτηκα λοιπόν
+κατάμουτρα εις τον «εκλογικόν αγώνα» , καθώς τον έλεγε, εγώ και
+όλοι οι δικοί μου. Το περιβόλι μου έγινεν εκλογικόν κέντρον και
+από το πρωί ως το βράδυ έτρεχα να κάμω προπαγάνδα, να μοιράζω
+φωτογραφίες, προγράμματα, υπόσχεσες, και όπου ήταν ανάγκη και
+γροθιές. Η γυναίκα μου εμοίραζε και εκείνη φέτες καρπούζι, γλυκά
+λόγια και γλυκές ματιές. Ενα βράδυ ήλθεν η καϋμένη με πολλή της
+ντροπή να μου ξομολογηθή πως για να πάρη μαζύ μας ένα αντίθετο
+κομματάρχη αναγκάστηκε να τον αφίση να την φιλήση και να του
+υποσχεθή στα ψέμματα κάτι παραπάνω. Τόσος ήταν ο φανατισμός μου,
+που της το συγχώρεσα και αυτό, με τη συμφωνία να μην το ξανακάμη,
+και με τον κρυφό σκοπό να σπάσω τα κόκκαλα τον μασκαρά άμα
+τελείωναν η εκλογές.
+
+Εις τη δεύτερη περιοδεία εχάλασεν ο καιρός και έμεινεν ο
+συνταγματάρχης να τον φιλοξενήσω. Αφού τον εκαλοτάγισα, με ηρώτησε
+διά τα ιδιαίτερά μου και... του είπα πως το περιβόλι δίδει μικρό
+εισόδημα και το κέρδος των ψαριών το τρώγει το διάφορο τον χρέους
+για τις δυο βάρκες. Τότε μ' εσυμβούλεψε να πουλήσω αμπέλια και
+βάρκες και ν'αγοράσω κάτις μετοχές της Πελοποννήσου που επουλούσε
+εις το Χρηματιστήριον ο ανταποκριτής ενός κάποιου Γούστα από την
+Αθήνα. Απ' αυτές θα έπερνα διάφορο δέκα τα εκατό, θα είχα και τη
+θέσι μου και θα επάντρευα την κόρη μου μ' ένα επιλοχία που είχε
+κ'εκείνος το δικό του. Αυτά μου ετσαμπούνιζεν ο καλοθελητής μου,
+που ανάθεμα το σύννεφον που μου τον εξέρασε στο πτωχικό μου.
+
+Έγειναν τέλος πάντων η εκλογές και επέτυχεν ο δικός μας,
+τελευταίος όμως και μόνον μ' εννηά ψήφους παραπάνω απ'εκείνον που
+ήρχουνταν κατόπιν του....
+
+ — Τον επιλαχόντα.
+
+ — Καθώς τον λες. Ημπορώ λοιπόν να πω χωρίς να καυχηθώ, πως αν
+έλειπαν οι δικοί μου, αυτός θα ήτο ο επιλαχών. Την ημέραν που
+επήγα να τον αποχαιρετήσω ευρήκα εκεί πολύ κόσμο, αγροφύλακες,
+δασκάλισσες, ταμπάκηδες, φαναρτζήδες, διάκους, καντηλανάφτες,
+σκουπιδοξύστες, και αυτόν ακόμη τον μπόγια των σκυλιών.
+
+Ο βουλευτής εκρατούσεν ένα κατάστιχο κ' εσημείωνε τα ονόματα και
+τί ζητούσεν ο καθένας. Όταν ήρτεν η δική μου σειρά μου είπεν ότι
+δεν του περισσεύει τίποτε καλόν εις την Σύρα και να πάγω να με
+βολέψη καλλίτερα εις τας Αθήνας. Εγώ θα προτιμούσα τη Σύρρα, όπου
+με ήξεραν όλοι, μ' εθάμπωνεν όμως η ανωτέρα θέσι και τα γαλόνια
+του λοχία. Από την άλλη μέρα ήρχισα να τρέχω για να ξεκάμω το
+κτήμα, τ' ορνιθαριό, τα γίδια και τα γουρούνια μου. Εχρειάσηκεν
+όμως ένας μήνας για να εύρω μουστερήδες, γιατί τότες ήθελαν όλοι
+χαρτιά και κανένας δεν εγύριζε να δη χωράφια. Εξεκαθάρισα τέλος
+πάντων οκτώ χιλιάδες δραχμάς, επαράλαβα τους τριάντα σιδηροδρόμους
+που μ' έκαμεν ο βουλευτής ν' αγοράσω για το τέλος τον μηνός, και
+την άλλη μέρα εφόρτωσα από νωρίς εις το βαπόρι τη γυναίκα και να
+επτά παιδιά — τα γυόμελα είχαν πεθάνει μικρά και έπειτα εβγήκα πάλιν
+έξω να ξεκαθαρίσω ένα τελευταίο λογαριασμό που'μ' απόμενε στη
+Σύρα. Ετρεξα ν' αποτειχωθώ με μια χονδρή μαγκούρα πίσω από ένα
+φράκτη κοντά εις το καφφενεδάκι της Άμμου, που επήγαινε κάθε βράδυ
+να παίξη τάβλι ο αχρείος πού εφίλησε τη γυναίκα μου και, όταν τον
+είδα να έρχεται, εξετρύπωσα σα φάντασμα, του έσφιξα το λαρύγγι διά
+να μη μπορη να γκαρίση και του πασάλειψα ένα ξύλο, που θα το
+θυμάται ακόμα.
+
+Το άλλο πρωι ήμαστε εις την Αθήνα. Εβόλεψα τους δικούς μου σ' ένα
+μικρό ξενοδοχείο κ' έτρεξα να εύρω το βουλευτή. Ύστερα από την
+τόση αγάπη της Σύρας επερίμενα πως θα με φιλήση. Μα εις την Αθήνα
+είχε γίνη σοβαρός. Μου είπεν ότι «η θέσις των υπουργικών βουλευτών
+είνε δύσκολος διά το πλήθος των απαιτήσεων», θα προσπαθήση όμως να
+μου εύρη μίαν μικράν θέσιν καί να περάσω μετά οκτώ μέρες. Αυτά
+ξερά-ξερά, και ούτε ένα κάθισε, ούτε ένα τσιγάρο, ούτε τι κάμνει η
+γυναίκα σου, ούτε ένα λόγο για την υποτροφία του γυιού μου ή της
+κόρης μου το λοχία. Ήθελα να μείνω λιγάκι με την ελπίδα πως θα τα
+θυμηθή, είχεν όμως πολλήν εργασίαν. Τον αποχαιρέτησα με βαρεία
+καρδιά και ξαναπήγα με οκτώ μέρες. Μου είπαν πως ήτανε εις τη
+Βουλή, την άλλη μέρα εις τη στρατιωτική Λέσχη, και την επομένη δεν
+ξεύρω που. Τρεις όλαις εβδομάδες επήγαινα πρωί βράδυ εις το σπίτι
+του και μόνο δυο φορές αξιώθηκα να του μιλήσω, χωρίς να επιτύχω να
+του βγάλω από το στόμα άλλο τίποτε παρά μόνο πως φροντίζει και να
+έχω υπομονή. Πώς όμως μπορούσα να έχω υπομονή, ενώ είχα επτά
+παιδιά να ταγίσω; Εις το βρωμόχανο όπου εκονεύαμεν μούχλα,
+στενοχώρια, κορέοι, φαγί με ξύγκι και έξοδα δέκα δραχμάς την
+ημέρα. Η αλήθεια είνε ότι ήμαστε και εννέα ανομάτοι, όλοι με γερά
+δόντια. Επέρασαν άλλες δέκα πέντε μέρες χωρίς τίποτις να γίνη. Τα
+λίγα μου χρήματα ετελείωσαν καί είχα και χρέος εις το ξενοδοχείον.
+Η μεγαλείτερη όμως σκάση μου ήταν όταν έβλεπα εις τες εφημερίδες,
+πως οι άλλοι Συριανοί κομματάρχες είχαν όλοι διορισθή άλλος
+αστυνόμος, άλλος εισπράκτορας, άλλος ζυγιστής εις το τελωνείο και
+ο μασκαράς που έδειρα, τροφοδότης εις το Λαζαρέτο. Μόνον η δική
+μου σειρά δεν ημπορούσε να έλθη.
+
+Τούτο μου το εξήγησεν ένα πρωί ο ξενοδόχος. «Εκείνους, μου είπε,
+που μένουν εις την Σύρα, τους έχει ανάγκη για την επιρροήν του,
+ενώ συ εδώ τι καλό ή κακό μπορείς να του κάμης, έρημος σε ξένο
+τόπο; Πολύ φοβούμαι πως σε περιπαίζει». Όταν το ήκουσα το αίμα μου
+ήρχισε να βράζη και έτρεξα εις του βουλευτή με την απόφασιν να του
+ομιλήσω παλληκαρίσσια, να του πω πως δεν μπορώ πλιά να περιμένω,
+γιατί εσώθηκε το χαρτζιλήκι μου και η υπομονή μου. Πηγαίνοντας
+ετοίμαζα το λόγο μου και ανέβηκα δύο-δύο τα σκαλοπάτια να του τον
+ξεφωνήσω. Ευρήκα το σπήτι άδειο, τα παράθυρα ανοιχτά και μόνον ένα
+αξυπόλητο στρατιώτη, που εσφουγγάριζε τα πατώματα κ' εμιλούσεν
+ελληνικά. Απ' αυτόν έμαθα «ότι ο κ. συνταγματάρχης απεστάλη υπό
+της Βουλής εις την Θεσσαλίαν προς μελέτην των υδραυλικών έργων και
+θα διατρίψη εκεί σε ένα μήνα και περισσότερον». Ένα μήνα! ενώ είχα
+καταντήση να μετρώ εις τα δάκτυλα τες ημέρες ακόμη και τες ώρες!
+Το απόγεμα επούλησα με το ζύγι το ολίγο μας ασημικό, ξεχρώστησα
+τον ξενοδόχο κ' επήγαμε να καθίσωμε σ' ένα χαρβαλωμένο καλύβι που
+νοίκιασα δεκαπέντε δραχμές το μήνα κοντά εις το Αστεροσκοπείο.
+
+Μας απόμειναν οι τριάντα σιδηρόδρομοι. Μα αυτούς είχαμε κάμη
+τάξιμον να μη τους αγγίξωμεν, να τους φυλάγαμε για προίκα των
+κορών μας. Έτυχεν όμως ν' αρρωστήση η μεγάλη, και να χρειασθή
+γιατρό, ζουμί, στρώμα, φανέλλα και σκεπάσματα ζεστά.
+Εσυλλογιστήκαμε τότε πως κάλλια πάλι ήτανε να λιγοστέψη η προίκα
+της παρά να την πάρη ο χάρος, ας είναι και χωρίς προίκα. Έβγαλα με
+βαρειά καρδιά τρεις μετοχές από την κασέλα μου να δώσω να τις
+πουλήσουν εις το Χρηματιστήριον.
+
+Εμπρός εις την πόρταν ήταν ένας μαυροπίνακας με τις τιμές του
+χαρτιού, και οι σιδηρόδρομοι ήτανε σημειωμένοι δραχμές εκατόν δέκα
+πέντε! Έμεινα ασβολωμένος. Ούτε το μισό της τιμής που τους είχα
+πάρη προ δυο μήνες! Αρώτησα ένα μεσίτη, ελπίζοντας ακόμη πως μ'
+εγέλασαν τα μάτια μου ή πως είναι στον πίνακα λάθος. «Δεν είνε,
+μου είπε, λάθος, μόνον είνε η χθεσινή των τιμή. Σήμερα έχουν μόνον
+ενενήντα». Ο άνθρωπος με είδε τόσο χλωμό πού μ' ελυπήθηκε και μ'
+επήρε εις το πλαγινό καφφενείο να πιω ένα ρακί. Εκεί μέσα σύχισι
+και βοή πολλή. Άλλοι έλεγαν πως είνε πανικός και πως θα περάση,
+και άλλοι πως οι σιδερόδρομοι και τ' άλλα χαρτιά του Γούστα δεν
+αξίζουν τίποτε και θα καταντήσουν γρήγορα εις το τίποτις. Τρεις
+όλες εβδομάδες ηρχόμουν πρωί και βράδυ εις το χρηματιστήριο να να
+ιδώ τι τρέχει. Η καρδιά μου κτυπούσε σαν κουδούνι και προτού να
+σηκώσω τα μάτια εις τον πίνακα έκαμνα το σταυρό μου και έταζα κερί
+εις όλους τους αγίους, να με αξιώσουν να ιδώ σημειωμένη καλλίτερη
+τιμή. Τίποτις όμως δεν ωφελούσεν. Από ενενήντα δραχμές εξέπεσαν
+την άλλη μέρα εις ογδοήντα δύο, κ' έπειτα εβδομήντα, πενήντα,
+σαράντα, είκοσι, έως ότου δεν τους ήθελε πια κανένας σε καμμιά
+τιμή. Δε σου λέγω τι νύκτες περνούσα. Δεν κατώρθωσα όχι να κοιμηθώ
+αλλ' ούτε καν να σταθώ στον ίδιο τόπο πέντε λεπτά. Πού όμως τόπος
+για περίπατο εις την τρύπα όπου είμαστε στιβασμένοι ο ένας απάνω
+στον άλλο; Γιά να μην κόψω εις τους δικούς μου τον ύπνο, αφού τους
+ελιγόστεψα το ψωμί, επερίμενα να κοιμηθούν, κ' έπειτα εύγαινα να
+ξεθυμάνω εις τα ερημοτόπια τριγύρω της καλύβας μας.
+
+Ήταν Γεννάρης, κι' ούτε κρύο έννοιωνα ούτε βροχή ούτε κούρασι
+καμμιά, αφού εξενύκτιζα εις τα βουνά. Μ' έτρωγεν η ανησυχία του τί
+θα γίνωμεν και η φούρκα, όταν εσυλλογούμουν πως είκοσι χρόνια
+ξυπνούσα πρι φέξη, με τη ψύχρα και τη φουρτούνα, για να μαζέψω μία
+μία με το ψάρεμμα και το σκάψιμο της λίγες χιλιάδες δραχμές που μ'
+έφαγαν οι αχρείοι σ' ένα μήνα.
+
+Μια νύκτα μ' επαραμόνεψεν η γυναίκα μου οπίσω από την πόρτα, κι'
+όταν εγύρισα την αυγή, ήρχισε να με βρίζη πως παίζω και παραλώ.
+Αναγκάστηκα τότε να της τα πω όλα. Έπειτα το μετάνοιωσα, γιατί
+πάλι καλλίτερες ήτανε η βρισιές παρά τα κλάμματα της
+δυστυχισμένης. Ένα-ένα αποπουλήσαμε τα λίγα πράμματα που μας
+απόμεναν, τα χαλιά, τους τετζερέδες, τα καλά ρούχα και αυτό το
+χρυσοκέντητο νυφικό μας πάπλωμα. Σου είπα πως δεν γνώριζα κανένα.
+Αφού του κάκου εγύρεψα άλλη δουλειά, επήρα μια μέρα ένα σχοινί,
+όχι να κρεμασθώ, κ' επήγα να σταθώ εμπρός εις την Καπνικαρέα με
+τους Μανιάτες. Ο πρώτος της Σύρας λεβέντης έγινα χαμάλης! Με τα
+λίγα που εκέρδιζα κατόρθωνα να μην πεθάνωμεν, όχι όμως και να μη
+πεινούμεν. Επείνασες συ ποτέ σου;
+
+ — Πολλές φορές, όταν δεν ήξερα το μάθημα μου και μ' άφινεν ο
+δάσκαλος νηστικό.
+
+ — Μη χωρατεύης με τη δυστυχία. Πείνα θα πη δυο μούχλα ψωμιά από το
+μπαγιατοπάζαρο για εννέα ανθρώπους. Το μισό του μισού απ' άσο
+χρειάζεται για να χορτάσουν, όταν μαζί με το ψωμι δεν τρώνε άλλο
+τίποτες παρά αγριόρροκες και φασκόμηλα που εμάζευαν τα παιδιά εις
+το βουνό. Όποιος δεν χορταίνει αργεί να κοιμηθή και δεν έχει ήσυχο
+ύπνο. Πολλές φορές τ' άκουα να παραμιλούν ωσάν να ωνειρεύουνταν
+μεγαλείτερα κομμάτια ψωμί.
+
+ — Το όνειρο του ψωμιού το επήρες από την «Κόλασι» του Δάντε.
+
+ — Το Δάντε δεν τόνε ξέρω. Ξέρω μόνο πως δεν υπάρχει χειρότερη
+κόλασι, παρά να βλέπης να υποφέρουν εκείνοι που αγαπάς και να μη
+μπορής να τους βοηθήσης. Ένα πρωί τέλος πάντων είδα στην εφημερίδα
+ότι εγύρισεν ο συνταγματάρχης από την Θεσσαλίαν κ' ετράβηξα
+ολόισια εις το σπήτι του. Ήταν δέκα η ώρα και τον ευρήκα ακόμη εις
+το στρώμα, μακάριο και ροδοκόκκινο, με κεντητό φεσάκι απάνω στη
+φαλάκρα του. Απόπινε τον καφέ του κ' έπαιζε μ' ένα γάτο. Εφάνηκε
+σαν να δυσκολεύεται να με γνωρίση, και δεν είχε και πολύ άδικο. Η
+στέρησι και η αγρυπνιά με είχαν κάμη να λυώσω σαν το κερί. Είχα
+καταντήση ο μισός και δεν ήμουν πλιά καλός ούτε για χαμάλης. Η
+δυστυχία με είχε κάμη και ταπεινό. Σιγά-σιγά, και με καλό τρόπο,
+για να μη θυμώση άρχισα να του αραδιάζω όσα είχα να του πω. Αυτός
+όμως εξακολουθούσε να προσέχη πολύ περισσότερο εις τα παιγνίδια
+του γάτου παρά τα δικά μου λόγια. Τότε μ'επήρεν ο θυμός. Άρπαξα το
+γατί από το λαιμό, το ετίναξα εις την άλλη άκρη της κάμαρας και
+άρχισα να μιλώ δυνατά. Πως με τες μετοχές του και με τες ψευτιές
+του, με τες θέσες, τες υποτροφίες και τους γαμπρούς του, μας άφισε
+γυμνούς σε ξένο τόπο, πως μας αφάνισε, πως μ' ερήμαξε, πως
+πεινούμε και αν δεν κάμη τίποτες για μένα, θα του χώσω το λάζο μου
+στην κοιλιά και έπειτα θα πάω να πέσω στη θάλασσα με μια πέτρα ατό
+λαιμό.
+
+Ενώ εζητούσε να με ησυχάση, άνοιξεν η πόρτα κ' εμπήκεν ένας
+μισόκοπος καμαρωμένος και γελαστός, με ώμορφη χωρίστρα, με μόσχο
+εις το μαντύλι και χείλια χονδρά σαν αράπης. Ο συνταγματάρχης τον
+έκραξε σιμά του, άρχισαν να κρυφομιλούν, κ' έπειτα γυρίζει και μου
+λέγει· «Πήγαινε απόψε στας πέντε να εύρης τον κύριον δημοτικόν
+σύμβουλον, που έχει θέσι για σένα». Φαντάζεσαι ό'τι δεν έλειψα. Ο
+κύριος δημοτικός σύμβουλος μ' αρώτησεν αν γνωρίζω ολίγην
+κηπουρικήν, και αφού του είπα πως αυτή είνε η δουλειά μου, μ'
+έβαλε σ' ένα αμάξι και με έφερεν εις το αντικρυνό καφφενείον η
+«Ματαιότης». Εκεί εφώναξεν ένα παπά και ένα φουστανελά, μ'
+εσύστησεν εις αυτούς, μου είπε πως η υπόθεσίς μου είνε τελειωμένη,
+πως θα έχω εξήντα δραχμάς τον μήνα, ίσως και τυχερά, και να υπάγω
+αύριον το πρωι ν' αναλάβω τα καθήκοντά μου κηπουρού. Είχε
+σκοτινειάση και από κει πού ήμαστε δεν έβλεπα παρά μερικά δένδρα
+απ' επάνω από ένα τοίχο. Εφανταζούμουνα πως αυτό ήτανε περιβόλι
+και μόνον την άλλη μέρα, όταν επήγα ν' αναλάβω τα καθήκοντα, ως τα
+έλεγε, έμαθα πως κηπουρός δεν πάει να πη περβολάρης, καθώς
+ενόμιζα, μόνο νεκροθάπτης.
+
+Η τέχνη δεν μου άρεσε καθόλου. Ξέρεις πως εμείς οι Συριανοί δεν
+αγαπούμε να έχωμε πολλά ανακατώματα με τους αποθαμμένους και το
+βράδυ αλλογυρίζομε, για να μη περάσωμεν απ' εμπρός από
+νεκροταφείο. Τες σαβανώστρες και τους νεκροθάπτες τους φέρνουμε
+όλους απ' έξω, από τη Μύκονο ή τη Σαντορίνη, γιατί παρά να μαλάζη
+νεκροκρέββατα και κουφάρια θα προτιμούσε κι' ο πιό ξεπεσμένος
+Συριανός να μαζεύη καβαλίνα. Εφοβούμουν μη με συχαθή και η γυναίκα
+μου. Αυτή όμως δεν εσυλλογίζουνταν τώρα άλλο, παρά ψωμί για τα
+παιδιά της και μ' εβίαζε να δεχθώ. Τον πρώτο καιρό υπόφερα πολύ.
+Σκάπτοντας τη μαύρη εκείνη γη του νεκροταφείου, τη γεμάτη κόκκαλα
+και σάπια σανίδια, δεν μπορούσα να μη θυμηθώ το κόκκινο χώμα του
+βουνού μου, που μύριζε θυμάρι, τες ρωδιές, το κοτέτσι, τα
+γουρούνια και τ' άλλα πού ήτανε όλα δικά μου. Από νοικοκύρης
+νεκροθάπτης. Άσχημη αλλαξιά! Ο πρώτος που μου έλαχε να κατεβάσω
+εις το λάκκο, ήτανε εκείνος εκεί κάτω ο Κασματζής πον εκκύταξες τη
+φωτογραφία του, μοναχογυιός είκοσι χρονών. Η μάννα του έκλαιε σαν
+αλαφίνα, Εφούσκωσαν και τα δικά μου μάτια και με περιγελούσαν οι
+φανοφόροι και οι παπάδες. Την νύκτα εφοβούμουν να μείνω μονάχος·
+έβλεπα στον ύπνο μου εκείνους πού είχα θάψη και το ψωμί που έτρωγα
+μου φαινότανε πως μυρίζει λιβάνι.
+
+Με τον καιρόν όμως εσυνείθισα να μη σκιάζωμαι τους αποθαμμένους
+και να λυπούμαι ολιγώτερο τους ζωντανούς.
+
+ — Ώστε, του είπα, είσαι τώρα πλέον ευχαριστημένος;
+
+ — Ευχαριστημένος! ανέκραξεν ο Ζώμας, του οποίου ήστραψε και πάλιν
+το βλέμμα. Άκουσε να μάθης και τ' άλλα. Γιά να είμαι πιό κοντά στη
+βρωμοδουλειά μου, και να πλερώνουμε και λιγώτερο νοίκι,
+εκουβαληθήκαμε από το βουνήσιο καλύβι μας του Ραγκαβά, όπου ήταν
+τουλάχιστο το αγέρι καθαρό, σ' ένα σοκάκι της Βάθειας κοντά εις το
+παλαιό γεφύρι. Περιπαίζετε τους Ζιώτες και τους Συριανούς πώς
+κοιμούνται αγκαλιά με τα γουρούνια.
+
+Πες μου όμως αν είδες εκεί χειρότερα γουρουνοχώρια από τους
+φτωχικούς μαχαλάδες των Αθηνών ή άλλη τέτοια Βάθεια πουθενά; Το
+καλοκαίρι σκόνη με την κουτάλα· νερομαζώματα και λάσπη ως το
+γόνατο άμα στάξη ο ουρανός, και σε κάθε δρόμο μια φρακτή ή άφρακτη
+μάνδρα, ο απόπατος όλης της γειτονιάς! Πού όμως να πάνε όσοι
+πηγαίνουν εκεί, αφού οι γιατροσύνεδροι, οι αρχιτέκτονες, οι
+αστυνόμοι, οι δήμαρχοι και οι νομάρχαι σας θεωρούν όλοι τ'
+αναγκαία περιττά; Αντίκρυ μου έχω ένα χασάπη πού σφάζει στη μέση
+του δρόμου ζώα μικρά και μεγάλα, γίδια, πρόβατα και βιδέλα, και
+τρέχουν πάντοτες δύο ποταμοί, ο ένας κόκκινος από αίμα, και ο
+άλλος πράσινος από κοπριά και χολή. Φωνάζουν οι γειτόνοι, μα τί
+μπορεί να κάμη η Αστυνομία αφού εις τον τοίχο του χασαπιού είνε
+κρεμασμένα χαντζάρια, γιαταγάνια, κάμες, πάλες και κουμπούρες;
+Τέλειο οπλοστάσιο και στη μέση η εικόνα του Πρωθυπουργού
+δαφνοστεφανωμένη, σαν να σου λέγει ότι έχει ο φίλος του την άδεια
+να μας φέρη λοιμική· και αν του κάμη κανένας παρατήρησι, να τον
+σφάξη κ' εκείνον, καθώς τα πρόβατα και τα βιδέλα, για να μάθουν οι
+άλλοι να σωπαίνουν. Παραπέρα είνε μια αποθήκη κακογδαρμένα
+τομάρια, που αναγκάζουν να φράξη τη μύτη του όποιος δεν έχει
+συνάχι. Άλλη πληγή είνε ο μπακάλης και χειρότερο γουρούνι ο
+μανάβης. Και δεν είνε ένας ή δυο, αλλά είκοσι, πενήντα, εκατό,
+όλοι με προστασία και τόση μάλιστα, πού ένα καλοκαίρι, που έτυχε
+να είνε ολιγώτερο ή χειρότερο το νερό, μας επλάκωσε κοιλιακός
+τύφος και άρχισαν να πεθαίνουν σαν τες μύγες τα παιδιά. Τέσσαρα
+δικά μου έθαψα το ένα μετά το άλλο σ' εκείνη τη γωνιά, κοντά στο
+μνήμα του Γεννάδιου, εκεί πού εκαμάρωνες την άσπρη γαρουφαλιά.
+
+ — Εκεί, του είπα, εμέτρησα τέσσαρα σταυρουδάκια κολλητά.
+
+ — Έχε λίγη υπομονή. Ακόμη δεν είχαμεν αποκλάψη τα τέσσερα παιδιά,
+όταν γυρίζοντας ένα μεσημέρι από τη δουλειά μου βλέπω από μακρυά,
+εμπρός στην πόρτα του σπιτιού μας κόσμο πολύ. Άνδρες, γυναίκες και
+κόκκινες στολές κλητήρων. Άρχισα να τρέμω και έπειτα να τρέχω.
+Εσίμωσα και το πρώτο πράγμα που είδα ήταν η γυναίκα μου,
+σωριασμένη κατά γης, ανάμεσα σε δυο γειτόνισσες, που την έτριβαν
+με ξύδι να την ξελιγοθυμήσουν, και στο πλάγι της ένα άλλο
+αναίσθητο καταματωμένο σωρό. Ο σωρός ήταν ο Γιάννης μου, εκείνος
+πού μ' έλεγε πως θα κάνη υπότροφο ο βουλευτής. Τον είχε στείλη, η
+μάννα του να ψουνήση και τον επλάκωσεν ένας αμαξάς, που έτρεχε σαν
+κυνηγημένος λαγός σε στενό δρόμο γεμάτο κόσμο·
+
+Ο Γιάννης πέθανε μετά δυο ώρες. Όλοι τον έκλαιαν κι' αναθεμάτιζαν
+τ' αμάξια και την αστυνομία. Ο νεκροσκόπος μας έλεγε πως έκαμε τον
+λογαριασμό και πως ανάλογα του πληθυσμού περισσοτέρους ανθρώπους
+σκοτώνουν οι αμαξάδες εις τας Αθήνας, παρά αι τίγρεις εις τας
+Ινδίας. Γιατί όμως να μη κάμη το κέφι του κι' ο αμαξάς, αφού έχει
+κι' εκείνος προστασία, τα δικαίωμα δηλαδή να μας σακατεύη με το
+αμάξι του, καθώς ο χασάπης κι' ο μανάβης να μας αρρωστούν με τη
+σαπίλα και την αποφορά τους; Αξαπλώνοντας το πέμπτο μου παιδί
+κοντά εις τ' αδέλφια του, εσυλλογούμουν με πίκρα και με καϋμό, πως
+εις το νεκροταφείον της Βάθειας δεν θα είχα ούτε καν την παρηγοριά
+να σκάψω το λάκκο κανενός υπουργού, βουλευτή, νομάρχη, δημοτικού
+συμβούλου, ή άλλου προστάτη των φονιάδων, γιατί όλους αυτούς τους
+πηγαίνουν εις το αρχοντικό νεκροταφείο.
+
+Τον ακόλουθο χρόνο τον επεράσαμε πλέον ήσυχα. Έβλεπα μόνο τη
+γυναίκα μου ν' αναστενάζη κόπτοντας μεγαλείτερα κομμάτια ψωμί εις
+τα παιδιά που μας απόμεναν. Εσυλλογούνταν η δύστυχη πως το
+παραπάνω ήταν το μερδικό των αποθαμμένων. Η κόρη μας είχε μεγαλώση
+και έφθασε στην ωμορφιά της μάννας της, καθώς που ήταν τον καιρό
+που σ' εξετρέλλαινε στη Σύρα. Μόνο που η κόρη θα σου άρεσε
+ολιγώτερο γιατί αυτή ήταν λιγόλογη και σεμνή σαν εικόνα. Την
+είχαμε βάλη σ' ένα εργοστάσιο γυναικήσιω καπέλλω και μας έφερνε
+είκοσι δραχμάς τον μήνα και κάτι περισσότερες ο μοναχογυιός μου ο
+Πέτρος, πού είχε γίνη στοιχειοθέτης. Μ' αυτά και τη νεκροθαπτική
+μου εκαταφέρναμε να ζούμε. Εφρόντιζα και σε κάθε λείψανον να
+γεμίζω τες τσέπες μου παξιμάδια. Ήλθεν όμως η επιστράτευσι και μας
+επήραν τον Πέτρο να τον στείλουν να ετοιμασθή για πόλεμο στη
+Θεσσαλία. Εμείς εκλαίγαμε, ενώ αυτός ήτο κατενθουσιασμένος και δεν
+ωνειρεύουνταν άλλο παρά δόξες, γαλόνια, σκοτωμούς πασσάδων και
+χανούμισσες με διαμάντια.
+
+Τον συνταγματάρχη είχα χρόνο να ιδώ και προσπαθούσα να τον ξεχάσω,
+όταν μου μήνυσε ένα πρωί να περάσω από το σπήτι του για μια
+υπόθεσι σπουδαία. Είχε και πάλι ο μασκαράς εις το στόμα το
+ζαχαρένιο χαμόγελο και τα γλυκά λόγια της Σύρας. Μου έκαμε
+παράπονα πως τον ξεχνώ, ενώ αυτός δεν έπαυσε να μ' αγαπά· πως
+ελπίζει να μου εύρη γρήγορα καλλίτερη θέσι και έχει έτοιμο το
+γαμπρό που μου είχεν υποσχεθή.. Αυτά εσήμαιναν πως απέθανεν ο γέρω
+Δήμαρχος της Σύρας και ήθελε να γράψω του πεθερού μου και των άλλω
+μου συγγενών να υποστηρίξουν το δικό τον υποψήφιο στην εκλογή. Δεν
+επίστευα τίποτες από όσα μου υπόσχουνταν και μετά το κακό που μου
+έκαμεν, είχα περισσότερη όρεξι να τον πνίξω παρά να τον δουλέψω.
+Ημπορούσε όμως να με κάμη να χάσω τη θέσι μου, και του υποσχέθηκα
+να ετοιμάσω, τα γράμματα αμέσως. Το απόγευμα έστειλε να τα πάρη μ'
+ένα υπαξιωματικό. Αυτός ήταν ο γαμπρός, γερό παλλικάρι,
+καλοστολισμένο, που μ' άρεσε πολύ εμένα και της γυναίκας μου, αφού
+μάλιστα μας είπε πως εκληρονόμησε πέρσυ από τη μητέρα του ένα
+φούρνο στο Ροδακιό.
+
+Δε ξέρω όμως τι είχε και δεν άρεσε της κόρης μας καθόλου. Όταν την
+ρωτήσαμε μας αποκρίθηκε πως δεν της εφάνηκαν τα μούτρα του καλού
+ανθρώπου και πως έχει το ενα μάτι πράσινο και το άλλο μαβί. Αυτά
+μ' έκαμαν να θυμώσω. Της είπα με χονδρή φωνή πως ένα κορίτσι που
+δεν έχουν οι γονιοί του να το χορτάσουν ψωμί δεν πρέπει να κάμη τη
+χαδούσα και να ψιλολογά για το χρώμα των ματιώ. Εχαμήλωσεν η
+καϋμένη τα δικά της και άρχισε να κλαίη και να μας λέγη ότι θα
+κάμη το θέλημά μας.
+
+Η μεγάλη μας συλλογή ήταν ο Πέτρος πού πρώτα μας έγραφε τακτικά
+και τώρα μας άφισεν ένα μήνα χωρίς είδησι καμμία. Του εγράφαμε και
+δεν απαντούσε· εξετάζαμε δεξιά και αριστερά και κανένας δεν ήξευρε
+ή δεν ήθελε να μας πη. Η κόρη μου εξεφύλλιζε μαργαρίτες και η
+γυναίκα μου αρωτούσε τα χαρτιά πού βρίσκεται και τι κάμνει, έως
+ότου ένας δεκανέας, που εγύριζεν από το στρατόπεδο, ήλθε μια μέρα
+να της φέρη το φυλακτό, που του κρέμασεν εις το λαιμό του Πέτρου
+όταν εξεκίνησεν εις τα σύνορα, και να της πη ότι δεν έχει πλιά
+γυιό, πως του έκλεισεν ο ίδιος τα μάτια αφού εβασανίστηκε τρεις
+εβδομάδες εις το νοσοκομείο. Ο μαντατοφόρος είχε πάθη κ'εκείνος
+πυρετό και ήταν ακόμη κίτρινος σαν το θειάφι· εγίνετο όμως
+κόκκινος από το θυμό, όταν μας έλεγε πόσα υπόφεραν αυτός και οι
+σύντροφοί του εις τη Θεσσαλία. Και το σκληρότερο βάσανό τους ήταν
+πως δεν ελπίζανε πλια να πολεμήσουν με άλλον εχθρό παρά το κρύο,
+τη γύμνεια και τη δυσεντερία.
+
+Από τα επτά παιδιά που είχα φέρη στην Αθήνα δεν μου απόμενε παρά
+μια κόρη, και ούτ' εκείνη εφαίνονταν ευχαριστημένη. Επροσπαθούσε
+για το χατήρι μας να περιποιηθή τον αρραβωνιαστικό της και δεν
+κατώρθωνε να κρύψη τη στενοχώρια της. Ενα πρωί μ' επήρεν εκείνος
+κατά μέρος να μ' αρωτήση τι προίκα ελογάριαζα να του δώσω. Ο
+αναθεματισμένος βουλευτής για να μας τον έχη κολλητό έως να
+τελείωση στη Σύρα η δημοτική εκλογή, τον άφινε να πιστεύη πως κάτι
+μας απομένει. Του είπα τότες εγώ πως με τες καλές συμβουλές του
+συνταγματάρχη απομείναμε με το ποκάμισο και δεν έχω άλλο να του
+δώσω παρά μόνο την κόρη μου και την ευχή μου. Δεν μου έκαμε καμμιά
+παρατήρησι και εξακολούθησε να έρχεται στο σπήτι καθώς πρώτα.
+Παρατήρησα μόνο πως απ' την ημέρα εκείνη άλλαξαν οι τρόποι του με
+το κορίτσι. Άρχισε να φέρεται μαζί της σαν Σουλτάνος. Δεν
+επρόσεχεν εις τα λόγια του· την έπιανεν από τη μέση και την
+εκυνηγούσε να την φιλήση. Αυτά τα καμώματα δεν μας άρεζαν διόλου.
+Εσυλλογούμεθα όμως τη δική μας φτώχεια και το δικό του φούρνο. Ένα
+βράδυ που το επαράκαμνε και ήθελε να την καθίση με το ζόρι επάνω
+στα γόνατά του, του ξέφυγεν από τα χέρια κ' έτρεξε να κλειδωθή
+στην άλλη κάμαρα. Έφυγε κ' εκείνος αγριωμένος χωρίς να μας πη καλή
+νύκτα. Ξαναήλθεν όμως την επομένη μέρα και τες άλλες και το
+φέρσιμό του ήτανε πλέον ανθρωπινό. Αυτό το εξήγησα εγώ πως την
+αγαπά, και πως είχε μετανοήση για το βάρβαρό του τρόπο. Εκεινής
+όμως η αντιπάθεια είχε γίνη τρομάρα. Επέμενε να μας λέγη πως δεν
+έχουν τα δυο του μάτια, το ίδιο χρώμα· και έχανε την όψιν της σαν
+άκουε το πάτημά του.
+
+Μετά μερικές ημέρες την επεριμέναμεν ένα βράδυ να γυρίση από το
+εργοστάσιο για να διπνήσουμε· η ώρα όμως επερνούσε και δεν
+εφαίνονταν. Εις την αρχή υποθέσαμε πως την κρατούν για βιαστική
+δουλειά εις το καπελλάδικο, καθώς έτυχε και άλλη φορά· έπειτα
+αρχίσαμε να ανησυχούμε μήπως μας εξέκοψε για να γλυτώση από το
+λοχία. Αυτό όμως δεν ήτανε εις το χαρακτήρα της, γιατί μας
+αγαπούσε και ήτανε έτοιμη να κάμη το θέλημά μας. Μετά μισή ώρα
+πήγα να την ζητήσω στο καπελλάδικο. Με είπαν ότι είχε φύγη τη
+συνειθισμένη ώρα εις τα επτά. Εγύρισα εις τα σπήτι ελπίζοντας να
+την εύρω εκεί. Δεν είχε φανή, ούτε ο λοχίας· επήγα να τον ζητήσω
+εις τον στρατώνα· δεν ήξευραν πού ήταν· επήγα εις του βουλευτή·
+είχε δυο μέρες να τον ιδή και μου έκαμε και την παρατήρησι πως δεν
+είχεν ο λοχίας κανένα λόγο να κλέψη το κορίτσι, αφού ήμουν
+πρόθυμος να του το δώσω. Επήγα τότε να ξυπνήσω δύο γειτόνους και
+ανάψαμε φανάρια να ιδούμε μήπως εγλύστρησε σε κανένα από τα
+βάραθρα και ξεροπήγαδα της Βάθειας, που καταπίνουν ανθρώπους κάθε
+σκοτεινή νύκτα. Τα εξετάσαμεν όλα και δεν είδαμεν τίποτες.
+Εξεπήδησα έπειτα εις την αστυνομίαν να ερωτήσω ποιους επλάκωσαν
+από το πρωί οι αμαξάδες. Την ημέραν εκείνην δεν είχαν πλακώση
+κανένα, και μόνον ο σιδερόδρομος ένα βώδι. Ο διευθυντής μ'
+ελυπήθηκε και μου είπε πως θα ενεργήση δραστήρια και γρήγορα θα
+μάθη τι έγινε το κορίτσι μου. Μ' αρώτησε ποίοι εσύχναζαν εις το
+σπήτι μου και μου εφάνηκε πως εστραβομούριασε όταν του ανέφερα το
+λοχία Μεϊντανό. Επερίμενα πως θα μου πη τίποτες γι' αυτόν. Μου
+είπε μόνο καλή νύκτα και να έχω υπομονήν. Επέρασαν άλλες τέσσαρες
+μέρες χωρίς τίποτε να κατορθώση. Εξαναπήγα τότες εις του βουλευτού
+και άκουσα πάλι πως δεν ξεύρει τίποτες και δεν είδε τον Μεϊντανό.
+Αυτή όμως τη φορά έμοιαζε σαν στενοχωρεμένος, απόφευγε το μάτι μου
+κ' εβιάζετο να με ξεφορτωθή. Την άλλη μέρα ευρέθη η κόρη μου.
+Ξέρεις τι είχε γίνη;
+
+ — Πώς θες να το ξέρω;
+
+ — Ο Μεϊντανός με δυο άλλους αχρείους την ακολούθησαν όταν έβγαινεν
+από το εργοστάσιο ως το γεφύρι της Βάθειας.
+
+Εκεί την έπιασαν, της έφραξαν το στόμα, την έρριξαν σ' ένα αμάξι,
+την επήγαν εις το βρωμόσπιτο μιανής Κέρας Βασιλικής, την ατίμασαν,
+την εβασάνισαν όλη νύκτα και την άφισαν εκεί αναίσθητη και
+μισαποθαμμένη. Τον Μεϊντανό τον έκρυπτεν ο βουλευτής τρεις ημέρες
+εις το υπόγειο του σπητιού του, έπειτα τον έκαμε να δραπετέψη.
+
+ — Αυτά, του είπα, είνε πράγματα πού ακολουθούν κάθε μέρα. Με πέντε
+λεπτά τα χορταίνεις σε κάθε εφημερίδα.
+
+ — Με τη διαφορά, απήντησεν αποτόμως, ότι ηκολούθησαν της κόρης
+μου, και δεν είνε για μένα το ίδιο. Την εφύλαγαν εκεί κοντά εις το
+τμήμα της Βάθειας. Έτρεξα να την σηκώσω στην αγκαλιά μου και να
+την πάω της μάννας της.
+
+Όλη νύκτα εκλαίαμε γονατιστοί εις το προσκέφαλό της και της
+εφιλήσαμε χέρια και πόδια, κι' ούτε μας αποκρίνουνταν, ούτε γύρισε
+να μας δη. Εφοβούμεθα πως είνε κακιωμένη μαζί μας. Επειτα ήλθαν
+δύο γιατροί και μας είπαν ότι είχε τρελλαθή.
+
+Τους γιατρούς εσυντρόφευεν ο αστυνόμος. Αφού έφυγαν εκείνοι,
+άρχισε να μου λέγη πως ο Μεϊντανός είνε ένας αχρείος, που έχει στή
+ράχι του κατηγορίες για βιασμούς και φόνους. Τον προστατεύει όμως
+ο κύριος Βουλευτής Σύρου, που τον εγλύτωσε δυο φορές, και θα ήτο
+τρέλλα να τα βάλλω μ' ένα Συνταγματάρχη και υπουργικό βουλευτή,
+τώρα μάλιστα πού άρχισαν η δουλιές της Κυβερνήσεως να στραβώνουν
+και τον έχει ανάγκην. Ό,τι και αν έκαμνα και όσον και αν εφώναζα
+δεν θα κατώρθωνα τίποτες, εν ώ αν εσώπαινα, ημπορούσε να γίνη κάτι
+για μένα, ως π. χ. να βάλουν την κόρη μου χάρισμα εις το
+φρενοκομείο, δεν αποκρίθηκα τίποτες, γιατί την απόφασί μου την
+είχα πάρη. Έγραψα του πεθερού μου να φροντίση, όσο πτωχός και αν
+είνε, για την κόρη του και την εγγονή του. Εφίλησα τες δυο
+δυστυχισμένες, έκαμα το σταυρό μου, επέρασα στη ζώνη το λάζο μου
+και εις τας δέκα η ώρα επήρα το δρόμο του σπητιού του βουλευτή, με
+απόφασι να τον σκοτώσω και ό,τι γίνη ας γίνη. Ευρήκα την πόρτα του
+ανοικτή και τη σάλλα του γεμάτη. Ήταν εκεί και ένας από τους δύο
+γιατρούς που ήρταν σ' εμένα το πρωί και παρακάτω ένας παπάς με το
+διάκο του που εκρατούσε τη μετάληψι και το πετραχήλι. Κανένας δεν
+επρόσεξεν όταν εμπήκα.
+
+Εκρύβηκα απ' οπίσω από την κουρτίνα του παραθύρου και απ' εκεί
+άκουσα πως μετά το πρόγευμα είχεν έρτη του συνταγματάρχη
+αποπληξία, πως απέμεινεν ο μισός παράλυτος και κινδυνεύει. Τώρα
+εσυζητούσαν αν πρέπει να του πάνε αμέσως τον παπά ή να περιμένουν
+να γίνη καλλίτερα ή χειρότερα. Μετά λίγην ώρα εβγήκεν από την
+κρεββατοκάμερα άλλος γιατρός που είπε πως πρέπει ν' αφήσουν τον
+άρρωστον να ησυχάση. Λίγο — λίγο άρχισεν ο κόσμος να φεύγη, έως ότου
+δεν απέμειναν παρά ο γιατρός, ο παπάς και δυο σπητικοί φίλοι. Τα
+μεσάνυκτα επήγαν κ' εκείνοι να εξαπλωθούν εις το επάνω πάτωμα,
+αφού έδωκαν παραγγελία εις τον στρατιώτη της υπηρεσίας να μείνη
+στη σάλλα και αν τύχη τίποτες να τους κράξη. Εκείνος όμως δεν
+εσυλλογίζουνταν παρά πώς να περάση την νύκτα του αναπαυτικά.
+Έβαλεν ένα κερί σε μια καθέκλα κοντά εις το ντιβάνι, απλώθηκεν
+απάνω με τα παπούτσια, επήρε να διαβάση μιαν εφημερίδα, και μετά
+πέντε λεπτά άρχισε να ρουχαλά. Τωρα ήταν η δική μου σειρά, όχι
+βέβαια να ρουχαλήσω. Εβγήκα από την κρύφτη μου, έσυρα το λάζο,
+επέρασα εις το πλαγινό δωμάτιο και εκλείδωσα οπίσω μου την πόρτα.
+Ήταν η ίδια κάμαρα πού με εδέχθηκε προ τρία χρόνια παίζοντας με το
+γάτο, με τη διαφορά πως αντίς κεντητό φεσάκι εφορούσε τώρα εις το
+κεφάλι μια φούσκα με πάγο και εις τα πόδια αντίς παντόφλες
+συναπισμούς. Με όλο του το χάλι του απέμεινεν ακέραιο το λογικό.
+Μ' εγνώρισεν αμέσως και όταν εσήκωσα απάνω του το μαχαίρι,
+κράζοντας αυτόν «φονιά των παιδιών μου», άπλωσεν ο φόβος στην όψι
+του θανάτου πρασινάδα. Ήταν άφωνος και παράλυτος και δεν μπορούσε
+ούτε να παρακάλεση ούτε να γονατίση. Όσα όμως δεν ημπορούσαν να
+κάμουν τα γόνατα και η γλώσσα τα έκαμνε το μάτι. Το βλέμμα του μου
+έλεγεν Αμάν! μου φιλούσε τα χέρια, μου έγλειφε τα πόδιά. Δεν μ'
+εβάσταζεν η καρδιά να χτυπήσω το άρρωστο εκείνο ανδράποδο. Άδικον
+όμως θα ήταν να μείνουν τα παιδιά μου χωρίς εκδίκησι καμμιά. Έβαλα
+στη θήκη το λάζο και έφτυσα στο πρόσωπο τον κύριον συνταγματάρχην,
+και αντί να θυμώση διά το φτύσιμον, μ' εκύτταξε, σαν να μου έλεγεν
+ευχαριστώ που του χάρισα τη ζωή.
+
+ — Και πως ετελείωσεν αυτή η ιστορία;
+
+ — Ο συνταγματάρχης εγλύτωσε και έφυγεν εις τα λουτρά. Η κόρη μου
+εβασανίστηκε ακόμη μερικούς μήνες, κ' έπειτα την εξάπλωσα κ'
+εκείνη κοντά εις τα άλλα πέντε, Δεν έχω δίκαιο γα λέγω, ανάθεμα
+εις την πολιτική;
+
+ — Πταίεις όμως και συ, του είπα, που ανακατεύθης εις αυτήν. Και συ
+και οσοι άλλοι μαζεύετε ψήφους και πιστεύετε εις όσα σας λέγουν.
+
+Το επιχείρημά μου, αντί να τον αποστομώση, τον έκαμε να σηκωθή
+βροντόλαλος και φοβερός. Τα μάτια του εσπινθοβολούσαν και μου
+έσφιξε τα χέρια που μ' έκαμε να πονέσω.
+
+ — Μη το λες, μου είπεν, αυτό, γιατί δε σου κάμνει τιμή. Το «συ
+φταις γιατί μ' επίστεψες» άφησε το εις τους λωποδύτες του
+χρηματιστηρίου. Όσον ευκολώτερα πιστεύομεν και ταχύτερα
+λησμονούμεν, τόσον μεγαλειτέρα είνε η ασυνειδησία εκείνων πού μας
+απατούν. Όσον πλέον κουτός, άκακος και απονήρευτος είνε ο λαός,
+τόσον περισσότερον έπρεπε να τον συμπαθούν και να τον λυπούνται,
+αντί να νομίζουν πως η κουταμάρα και η καλωσύνη του τους δίδει το
+δικαίωμα να τον γδαίρνουν ως το κόκκαλο, να τον καταδικάζουν εις
+την βρώμαν, την αρρώστειαν και την ατιμίαν, να φέρνωνται μαζί του
+καθώς οι άκαρδοι εκείνοι καρραγωγείς, που σκοτώνουν τ' άλογα από
+το πολύ φόρτωμα και το πολύ ξύλο για το λόγο πού δεν δαγκάνουν και
+δεν κλωτσούν. Αν έχης μέσα στο στήθος σου καρδιά και όχι πέτρα, μη
+λες πως φταίει ο λαός, αλλά φώναξε μαζί μου· «ανάθεμα εις τους
+λαοπλάνους.»
+
+Την χάριν ταύτην δεν ημπόρεσα να κάμω εις τον δυστυχή νεκροθάπτην,
+διότι ολίγην έχω φωνήν και δεν αγαπώ τας φωνάς. Αν ενόησα αυτόν
+καλά, εκείνο το οποίον εζήτει, παραβάλλων τους πολιτικούς μας προς
+καρραγωγείς, ήτο, καθώς υπάρχουσιν αλλαχού εταιρείαι προς
+προστασίαν των ανυπερασπίστων πλασμάτων, αλόγων, γάτων, περιστερών
+και άλλων πτερωτών και μαστοφόρων, ούτω να συστηθή και εις την
+Ελλάδα προστατευτική των ψηφοφόρων.
+
+(«Εφημερίς» 19-27 Νοεμβρίου 1895).
+
+
+
+ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΡΝΙΘΩΝΟΣ
+
+
+
+Εξ όσων ηυτύχησα ή εδυστύχησα να γνωρίσω είμαι, πιστεύω, ο μόνος
+άνθρωπος όστις, αν τον ωνόμαζαν ζώον, δεν θα εθεώρει τούτο ως
+προσβολήν. Όσον συναναστρέφομαι τα ζώα, τόσον μάλλον πείθομαι, ότι
+δεν υπάρχει μεταξύ αυτών και των ανθρώπων καμμία διαφορά, ως
+ηθέλησαν παραδοξολόγοι τινές να ισχυρισθώσιν, αλλά μόνον ότι τα
+πράγματα, κατά τα οποία διαφέρομεν από τα ζώα, δεν αποδεικνύουν
+όλα την ανθρωπίνην υπεροχήν.
+
+Το κυρίως διακρίνον αυτά από ημάς είνε ότι παρέλαβον από τους
+ανθρώπους όσα έχουσιν ούτοι καλά, και απέφυγαν να μιμηθώσι τα
+άχρηστα, τα επιβλαβή και τα γελοία. Ουδέποτε έγεινε λόγος μεταξύ
+αυτών περί επισκέψεων του νέου έτους, ούτε περί καπνίσματος, ούτε
+περί φόρου επί του καπνού η οιουδήποτε άλλου· δεν χαρτοπαικτούσι,
+δεν πίνουσι παρά νερόν ή γάλα όταν είνε μικρά· δεν συντηρούν
+στρατούς, αγνοούν τι θα ειπή πατρίς και ιδιοκτησία, και εκ τούτου
+ούτε δίκας εγείρουσιν ούτε κινούσι πολέμους, αλλά μόνον μονομαχίας
+περί πραγμάτων τα οποία ενδιαφέρουσιν αυτά αμέσως και προσωπικώς,
+περί της νομής λ. χ. πολυχλόου τινός λειμώνος ή της ευνοίας ωραίας
+τινός ομοφύλου των, γάτας, σκύλας, λεαίνης, φοράδας ή ελαφίνας.
+Και αυτούς τους οικογενειακούς δεσμούς περιώρισαν εις μόνους τους
+αναγκαίους και τους μη οχληρούς. Έχουσι μεν πατέρα και μητέρα,
+ούτε θείους όμως ούτε εξαδέλφους ούτε πάππους ούτε εγγόνους, και
+το κυριώτερον ούτε πενθερούς ούτε πενθεράς.
+
+Ζώντα κατά το ευαγγελικόν παράγγελμα με ό,τι στείλη εις αυτά η
+πρόνοια του Θεού, δεν υπόκεινται εις την υποχρέωσιν να συντάξωσι
+διαθήκην και αγνοούσιν ότι υπάρχουσιν εις τον κόσμον
+συμβολαιογράφοι, όπως και δήμιοι, δικαστήρια, ιατροί, ειρκταί,
+στρατώνες, νοσοκομεία, πτωχοκομεία και οικονομικά μαγειρεία. Ταύτα
+λέγων ουδόλως εννοώ ν' αμφισβητήσω των πραγμάτων τούτων την
+χρησιμότητα και την ανάγκην, αλλά να είπω ότι δύσκολον είνε να
+μακαρίσωμεν τον άνθρωπον δι' όσα κατέστησεν αναγκαία η κακή
+ποιότης του σώματος και της ψυχής του, ή να θεωρήσωμεν ως μικρόν
+πλεονέκτημα των ζώων το να δύνανται να τρώγουν χωρίς μαγείρους, να
+ενδύωνται χωρίς ράπτας, να νυμφεύωνται χωρίς παπά, να γεννώνται
+άνευ της βοηθείας μαμμής και ν' αποθνήσκουν άνευ της συμπράξεως
+τον ιατρού ή του δημίου.
+
+Τα ανωτέρω αρκούσι, πιστεύομεν, ν' αποδείξωσι πόσον απατώνται οι
+θεωρούντες άλογα τα ζώα. Αληθές είνε, ότι πλησιάζει να εκλείψη η
+γενεά των φιλοσόφων θεωρούντων αυτά ως είδος μηχανών, κινουμένων
+υπό μυστηριώδους τινός δυνάμεως, καθ' ον περίπου τρόπον κινεί ο
+ατμός τας μηχανάς των ατμόπλοιων ή, στρέφει ο άνεμος τας πτέρυγας
+των ανεμομύλων. Την δύναμιν ταύτην ωνόμασαν ένστικτον, κατά την
+συνήθειαν των σοφών ν' αρκώνται να βαπτίζωσιν όσα δεν δύνανται να
+εξηγήσωσι, και εθεώρουν αυτήν ως ουδέν έχουσαν κοινόν προς την
+ψυχήν και την διάνοιαν των ανθρώπων και εκ τούτου ανεπίδεκτον
+αθανασίας. Η γνώμη αύτη απηρχαιώθη πριν ή γηράση, πολλοί όμως
+απομένουσιν ακόμη οι στέργοντες μεν να παραδεχθώσιν ότι έχουσι και
+τα ζώα ψυχήν, αλλά πεισματικώς ισχυριζόμενοι ότι τα πάθη, και τα
+αισθήματα της ζωικής ταύτης ψυχής ουδέν έχουσι κοινόν προς τα της
+ανθρωπίνης. Προς πλήρη απόδειξιν ότι και κατά τούτο απατώνται, ότι
+όχι μόνον εν συνόλω και χονδρικώς, αλλά και εις αυτάς τας
+λεπτοτάτας του αισθήματος αποχρώσεις ομοιάζουσι πολλάκις ως
+δίδυμοι αδελφαί αι ψυχαί των ζώων και των ανθρώπων, νομίζω
+αρκούσαν την κατωτέρω εκ του ορνιθώνος μου ιστορίαν. Εις τον
+ορνιθώνα ή μάλλον την αυλήν του αγροτικού εν Χίω πύργου, όπου
+έμενα το θέρος πριν το κρημνίση ο σεισμός, συνέζη χαριτωμένον και
+αγαπημένον ανδρόγυνον, αποτελούμενον εκ πετειναρίου και
+ορνιθούλας, του είδους το οποίον ονομάζουν λειόπτερον οι
+ορνιθολόγαι και αγνοώ πώς οι ορνιθοτρόφοι. Διακριτικά αυτού σημεία
+είνε το μικρόν μάλλον ανάστημα, το λευκόν χρώμα, η μεταξίνη των
+πτερών απαλότης, η χάρις και η ευκινησία. Όταν εκούρνιαζαν
+κρύπτοντα την κεφαλήν των, ενόμιζε τις ότι βλέπει δυο βώλους
+χιόνος και τα ανορθωμένα πτερά των ωμοίαζον όταν έσειεν ο άνεμος
+νιφάδας.
+
+Μόνος ο αγαπών τα ζώα και τερπόμενος εις την λεπτομερή
+παρατήρησιν, ουχί μόνον των γενών και των ειδών ως ο επιστήμων,
+αλλά και των ατόμων, κατορθώνει διά του χρόνου να διακρίνη εις την
+φυσιογνωμίαν και τας εξής αυτών παραλλαγάς, εκ των οποίων δύναται
+ασφαλώς να εικασθή εκάστου ζώου, όπως και εκάστου ανθρώπου, ο
+ηθικός χαρακτήρ. Ούτω λ. χ. η λευκή ορνιθούλα μου ήτο τύπος καλής
+συζύγου και οικοκυράς τιμίας, σεμνής, πάντοτε καθαράς και
+καλοκτενισμένης, άνευ όμως πολυτελείας ή περισσής φιλαρεσκείας. Ο
+πετεινός απ' εναντίας ήτο τύπος λιμοκοντόρου, δανδή, καλλωπιστού,
+λέοντος, λεβέντη ή όπως άλλως ονομάζονται κατά καιρούς και τόπους
+οι αγαπώντες να κορδώνωνται, να καμαρώνωνται και να λαμβάνωσιν
+ήθος καρδιοσφάκτου και κατακτητού. Πλην της συμπεριφοράς και αυτός
+ο τόνος της φωνής του τον έκαμνε να ομοιάζη λιγωμένον τενορίνον.
+
+Και τοιούτος όμως ων έζη καλά με την όρνιθά του, την επεριποιείτο,
+την συνώδευεν εις τον περίπατον, και κατά την ώραν του δείπνου την
+άφινε να πρωτοφάγη. Εις την τοιαύτην διαγωγήν του συνετέλει κατά
+πολύ και η έμφυτος συνήθεια των πετεινών και των ορνίθων να μη
+σμίγωσιν, ως οι σκύλοι, με άλλας του γένους των φυλάς παρά μόνον
+εν ελλείψει ομοφύλων, άλλη δε λειόπτερη κόττα δεν υπήρχεν εις την
+αυλήν εκείνην καμμία.
+
+Το έμφυτον όμως τούτο φυλετικόν αίσθημα δεν ήτο, ως φαίνεται,
+ικανώς ανεπτυγμένον, ώστε να υπερνικήση τας εφόδους του
+διεστραμμένου του πετεινού μου ατομικού χαρακτήρος. Πολλά σημεία
+μ' έκαμναν από τίνων ημερών να υποπτεύω, ότι το αχρείον πετεινάρι,
+του οποίου εθαύμαζα την συζυγικήν πίστιν, ήρχιζε να κυνηγά μίαν
+μικράν όρνιθα, η οποία δεν ήτο βεβαίως ομόγυλος του, αλλ' ανήκεν
+εις άλλην κάπως συγγενή φυλήν την λεγομένην περιβολάρικην. Δεν ήτο
+μεν όσον η σύζυγός του εύμορφη, αλλά εύχαρις, ζωηρά, πλουμιστή ως
+πέρδικα και από το πρωί υαλιστή και συγυρισμένη επεριπάτει με
+κεφαλήν υψηλά, εσείετο ως σεισούρα και πολύ περισσότερο παρά
+φρόνιμη κόττα ωμοίαζε κοκότα.
+
+Ο άστατος εγλυκοσάλιαζε κατ' αρχάς με κάποιαν συστολήν,αλλά
+βαθμηδόν κατήντησε να μη φοβήται τίποτε και να μη εντρέπεται
+κανένα.
+
+Ηκολούθει την πλουμισμένην εις όλας τας γωνίας, εξελαρυγγίζετο
+εκφωνών τους ωραιότερους του σκοπούς και εσκάλιζε το χώμα διά να
+εύρη σκουλήκια διά την αγαπημένην του. Την εξέθεσε τόσον πολύ,
+ώστε έπαυσαν να την συναναστρέφονται όσαι όρνιθες εφρόντιζαν διά
+την υπόληψίν των.
+
+Η εγκαταλειφθείσα σύζυγος θα υπέφερε βεβαίως πολύ, αλλ' η
+υπερηφάνεια και η αξιοπρέπεια αυτής της επέβαλλαν να κρύπτη την
+λύπην της. Δεν ηδυνάμην να μη την θαυμάσω όταν την έβλεπα να
+βηματίζη εις την αυλήν πάντοτε μόνη και να περνά πλησίον του
+απίστου και της ερωμένης του, υποκρινομένη ότι μόνη δεν βλέπει όσα
+εβλεπον όλοι. Πολλάκις μ' ήλθεν όρεξις να τουφεκίσω απ'το
+παράθυρον την αμαρτωλήν όρνιθα διά ν'απαλλάξω την ενάρετον από τα
+βάσανα της εγκαταλείψεως και της ζηλείας, αλλά μ' επρόλαβεν η θεία
+δίκη.
+
+Από το πολύ ίσως τσιμποφίλημα εξύπνησεν ένα πρωί η παραλυμένη
+κόττα με ορνιθοκόρυζαν ή, ως την λέγουν οι Χίοι, τσίφναν, κακήν
+αρρώστειαν δι' όλα τα πτερωτά. Λησμονήσας τας παρεκτροπάς αυτής
+εξ ελέους προς τα βάσανα της διέταξα την υπηρέτριαν να κάμη ό,τι
+ημπορεί διά να την σώση. Αληθές είνε ότι προ τινων ημερών είχα
+όρεξιν να τουφεκίσω την μοιχαλίδα,αλλ' εις ταύτα δεν υπάρχει
+αντίφασις καμμία. Οι καλοί άνθρωποι, μετά των οποίων έχω την
+αξίωσιν να συγκαταλέγωμαι, είνε ικανοί να πράξωσι τα πάντα εν τω
+βρασμώ της οργής των κατά των αχρείων, αλλά δεν δύνανται να
+βλέπουν να υποφέρη κανένας.
+
+Η χειρούργισσα έκαμε την εγχείρησιν της τσίφνας καθ' όλους τους
+κανόνας της τέχνης, εξαιρέσασα διά βελόνης τον φράσσοντα την
+αναπνοήν υμένα ή λεπάκι, καυτηριάσασα την πληγήν δι'όξους και
+αλείψασα έπειτα αυτήν διά μίγματος μέλιτος και βουτύρου.
+
+Ουδέν όμως ωφέλησε και η αμαρτωλή εξέπνευσε το εσπέρας εντελώς
+όμως ιατρευμένη, ως ελεγεν ο ιατρός τον Μολιέρου, οσάκις
+συνέβαινεν ο ασθενής του ν' αποθάνη.
+
+Την επιούσαν ευρέθη ο άπιστος πετεινός χήρος της ερωμένης του και
+μαλωμένος με την νόμιμον σύζυγόν του. Η θέσις του ήτο αληθώς
+αξιολύπητος.
+
+Κατά την ώραν του προγεύματος ήλθε να κλωθογυρίση περί την άσπρην
+όρνιθα, μετά δειλίας όμως και συστολής, ως σύζυγος αισθανόμενος
+ότι έχει όλα τα άδικα και μη βέβαιος αν θα συγχωρηθώσιν. Εκείνη
+εκαμώνετο ότι δεν τον βλέπει. Κατά το γεύμα ήλθε να λάβη την
+πρώτην παρά την πλευράν της συνήθη θέσιν του, έτι μάλλον ταπεινός
+και ζαρωμένος, αλλά και πάλιν έμεινε ψυχρά τρώγουσα με μεγάλην
+όρεξιν τα πίτυρα και το σιτάρι και υποκρινομένη ότι δεν εννοεί την
+όρεξιν συμφιλιώσεως του μετανοούντος.
+
+Πάντα ταύτα όμως ήσαν κωμωδία, της οποίας εύκολον ήτο να μαντεύση
+τις την ευτυχή λύσιν. Προ της δύσεως τω όντι του ηλίου ετελείωσεν
+η παράστασις της κωμωδίας και εισήλθον μαζί εις το αυτό διαμέρισμα
+του ορνιθώνος. Φαίνεται ότι είχαν πολλά να ειπούν, διότι όταν
+εξήλθε την επιούσαν εφαίνετο η ορνιθούλα πολύ μεν ευχαριστημένη,
+αλλά και κάπως κουρασμένη.
+
+Μετά την ανωτέρω αψευδή διήγησιν δύναμαι να ερωτήσω τους
+υποτιμητάς του πνεύματος των ζώων, ποίαν άλλην αξιοπρεπεστέραν της
+όρνιθας ταύτης διαγωγήν θα ηδύνατο πολύπειρος μήτηρ να συμβουλεύση
+την θυγατέρα της εις ομοίαν περίστασιν να τηρήση;
+
+(«Σκριπ» 1 Ιανουαρίου 1897).
+
+
+
+1) Υπό το πνεύμα τούτο μοι έγραψεν επανειλημμένως παροτρύνων με εις
+επίσπευσιν της παρούσης εκδόσεως και ο εν τω Πανεπιστημίω του
+Όξφορδ διαπρεπέστατος καθηγητής κ. Σ. Μενάρδος.
+
+2) «Δεν ομιλώ περί λογογράφων διότι καθαυτό λογογράφοι δεν υπήρχον
+τότε. Ο Ροΐδης πρώτος με την Πάπισσαν Ιωάνναν του εδίδαξε lo bello
+stile, του οποίου η κομψότης και η χάρις και η ευφυία μένουσιν
+ανυπέρβλητοι. Αλλά το πολύκροτον βιβλίον του καθώς και τα εκάστοτε
+αραιώς δημοσιευόμενα σκαλαθύρματά του, καίπερ αρέσκοντα και
+θαυμαζόμενα, δεν έσχον τόσην επίδρασιν ώστε να τονώσωσι το
+πλαδαρόν και μελιτώδες και πομφολυγώδες ύφος το τότε εν χρήσει
+παρά τη πεζογραφία». Χ. Αννίνου, «Τα πρώτα έτη του Ζαν Μωρεάς»,
+Περιοδικόν «Μελέτη» Μάρτιος 1911 σ. 144-5.
+
+3) Τω 1885 ουδεμία σχεδόν των γλωσσολογικών του μελετών είχεν
+αναφανή, ως επίσης ουδέν των εν τω παρόντι τόμω διηγημάτων.
+Πλείστα δε των κριτικών άρθρων και σκαλαθυρμάτων του ανάγονται εις
+μεταγενεστέραν εποχήν.
+
+4) Και «αφιλοκερδώς» ως ομολογεί εν τω προλόγω του ο κ.
+Σταματόπουλος.
+
+5) Βλ. και το άρθρον του περί «Βιβλιοθήκης Μαρασλή» («Άστυ» 2
+Φεβρουαρίου 1897).
+
+6) «Ακρόπολις» και «Νέον Άστυ» της 9 Ιανουαρίου 1904.
+
+7) «Ποικίλη Στοά» 1891 και «Παναθήναια» 31 Μαρτίου 1904.
+
+8) «Berliner Philogische Wochenschrift» 31 Μαρτίου 1894. Μετεφράσθη
+εν τω «Άστει» της 2/15 Απριλίου του αυτού έτους.
+
+9) Εξ ου και ο συνήθης τίτλος Life and letters.
+
+10) Κατά τινας πληροφορίας, κατά τα νεανικά του έτη συνέταττεν
+ημερολόγιον.
+
+11) Βλ. «Αριστοτέλους Βαλαωρίτου βίος και έργα» (υπό Ιωάν.
+Βαλαωρίτου τόμ. α' σ. 215 — 242).
+
+12) Πολλές πληροφορίας ήντλησα και παρ' άλλων συγγενών ως και παρά
+των πολλών φίλων, οίτινες μέχρι τέλους έμειναν πιστοί εις την
+δυστυχήσασαν οικογένειαν.
+
+13) Φυλάσσονται δε παρά τη χήρα τούτου κυρία Ελένη Ροΐδου, το γένος
+Καλλίνσκη.
+
+14) Έγραφεν, ως λέγει, αποκλειστικώς δια τα τέκνα του, τους κ.κ.
+Νικόλαον Ροΐδην και Ανδρέαν Ροΐδην Καλλίνσκην
+
+15) Λίαν κατάλληλα προς δημοσίευσίν του θα ήσαν τα Χιακά Χρονικά, ων
+εξεδόθη εφέτος ο πρώτος τόμος και τα οποία ο καθηγητής Άμαντος
+προτίθεται να εκδίδη ενιαυσίως.
+
+16) Πάντα τα εν τω επομένω κεφαλαίω φερόμενα εντός εισαγωγικών και
+άνευ ετέρας μνείας, είναι ερανισμένα από τ' απομνημονεύματά του
+Ευστρατίου Ροΐδου.
+
+17) Βλ. Καμπούρογλου, «Μνημεία της Ιστορίας των Αθηναίων» τομ. Β'
+σ. 375 — 77 και εν τόμω Γ' σ. 250 — 251 εκ των γενεαλογικών
+σημειωμάτων του κ. Κ. Α. Χρηστομάνου το «Άρχοντες Ροΐδαι».
+
+18) Βλ. «Athenae Christianae» Α. Mommsen αρ. 88 σελ. 77·
+Καμπούρογλου «Ιστορία» τόμ. Β' σελ. 92 και σελ. 217, εν η
+ανατρέπεται σφάλμα τι του Νερούτσου (πρβ. «Χριστιανικαί Αθήναι» εν
+Δελτίω Εθνολ. Εταιρίας).
+
+19) Εκ του δευτέρου τούτου εγγράφου προκύπτει ότι τινά των
+παραχωρηθέντων κτημάτων ήσαν ήδη ενοικιασμένα εις τους Ροΐδας· άρα
+ούτοι ήσαν αποκατεστημένοι εν Γαστούνη προ του 1702.
+
+20) Ούτος ανήκε πιθανώτατα εις την γνωστήν ομώνυμον οικογένειαν,
+ήτις, καθ' ας έχω άλλοθεν πληροφορίας, κατώκει τότε εν Γαστούνη
+και δεν αποκατέστη εν Κερκύρα, ει μη μετά την οριστικήν
+εγκατάλειψιν του Μωρέως υπό των Βενετών.
+
+21) Τόμ. γ' σελ. 375. Ως οικόσημον οι Ροΐδαι έλαβον ροδιάν γέμουσαν
+καρπών, εις την κορυφήν της οποίας επικάθηται γλαύξ. Και η μεν
+ροδιά αποτελεί λαλούν σήμα (armes parlantes), αναπαριστά δηλαδή
+δι' εικόνος το οικογενειακόν όνομα, η δε γλαυξ ετέθη επ' αυτής
+όπως δηλώση την εξ Αθηνών προέλευσιν (βλ. Χρηστομάνον ένθ'
+ανωτέρω). Το οικόσημον τούτο εκόσμει και την μεγάλην δρύινον
+βιβλιοθήκην του Εμμανουήλ Ροΐδου.
+
+22) Βλέπε περί ταύτης την περίφημον μελέτην του Ράνκε, η οποία
+ιδούσα το φως το πρώτον εν τη Historisch - politischen Zeitschrift
+(τόμ. Β'), του 1835 και μεταφρασθείσα υπό του Π. Καλλιγά
+(«Πανδώρα» 1862 εν «Μελέταις και Λόγοις» β' τομ. σ. 84 κ. εξ.),
+ανεδημοσιεύθη και αύθις μετά βελτιώσεων υπό του συγγραφέως (Zur
+Venezianische Geschichte, Λειψία 1878, μέρος α').
+
+23) Κατά την εκτύπωσιν του παρόντος προλόγου έλαβον επιστολήν
+αναιρούσαν τας άνω πληροφορίας. Ο κ. Δημήτριος Πετροκόκκινος μου
+γράφει: «Η Ξανθούλα του Σολωμού ήτο όχι η νόννα του κ. Δούκα
+Ράλλη, αλλά της Κας Στεφάνου Ράλλη η μητέρα. Μου το είπε ο γυιός
+της ο John ο Ράλλης. Την εγνώρισα στα γεράματά της: Μικροκαμωμένη,
+με λεπτά χαρακτηριστικά, γλυκυτάτη έκφραση και ωραία γαλανά μάτια.
+Ο Burn Jones της έκανε περί το τέλος της ζωής της την εικόνα της,
+κι' από κάτω έβαλε σαν τους αγιογράφους μας το μαρτύριο της Αγίας
+Αικατερίνης της οποίας έφερε το όνομα».
+
+24) Περί των εν Ζακύνθω Ροΐδηδων πολλάς πληροφορίας μοι έπεμψαν δύο
+πολύτιμοι φίλοι και διαπρεπέστατοι αρχαιοδίφαι, οι κ.κ. δε Βιάζης
+και Ζώης. Ο δεύτερος μοι έστειλε και κατάλογον των έργων του
+δοτόρου Ροΐδου και αντίγραφον ενός εξ αυτών.
+
+Εκ των πληροφοριών τούτων προκύπτει ότι ο πρώτος μεταβάς εις
+Ζάκυνθον κόμης Γεώργιος Ροΐδης απέθανε το 1738, καταλιπών υιόν
+Νικόλαον, όστις εκ του γάμου του μετά της Μπετίνας Γριμάνη
+εγέννησε τρεις υιούς, τον Αντώνιον, τον Γεώργιον και τον Διονύσιον
+και τρεις θυγατέρας. Και οι μεν υιοί του δεν αφήκαν απογόνους· εκ
+της θυγατρός του όμως Ζαχαρένιας, ην μνημονεύει και η Σάτυρα του
+Σολωμού, κατάγεται η οικογένεια Δικοπούλου. Επίσης αφήκε
+κληρονομίαν και η νυμφευθείσα τον κόμητα Κατακίτην θυγάτηρ του
+Αναστασία. (Βλ. και παράρτημα).
+
+25) Ο Ευστράτιος Ροΐδης αποδίδει το πράγμα εις το γεγονός ότι, των
+δημογερόντων απαλασσομένων του φόρου των περιουσιών, η κοινότης
+δεν ήθελε ν' αφήση ασύδοτον μίαν των πλουσιωτέρων οικογενειών του
+τόπου. Ίσως. Αλλά παρατηρώ ότι και οι Βλαστοί, οίτινες πολύ προ
+των Ροΐδηδων ήλθον εκ Κρήτης εις Χίον, δεν κατώρθωσαν ν' ανέλθουν
+εις το αξίωμα του δημογέροντος, όπερ ελογίζετο εν Χίω μέγα και
+υψηλόν (Βλαστού, «Χιακά», σ. 154), ειμή μόνον τω 1822. Περί του
+φόρου του κεφαλαίου εν Χίω βλ. την ημετέραν μελέτην περί της
+«Οικονομικής Διοικήσεως της Ελλάδος επί Τουρκοκρατίας» παράρτημα Γ
+(Παρίσιοι 1910).
+
+26) Την «Πάπισσαν Ιωάνναν».
+
+27) Η επιστολή αύτη διεσώθη εν τη οικογενεία μέχρι της καταστροφής
+της Χίου.
+
+28) Εκ των Απομνημονευμάτων του Ευστρατίου βλέπει τις την φροντίδα,
+ην ο πατήρ του ελάμβανεν όπως τα τέκνα του λάβωσι κατά το ενόν
+τελείαν μόρφωσιν. Βραδύτερον αναφέρεται και είς υιός του Α. Μ.
+Ροΐδου, όστις εξέδιδεν εις την Κων/πολιν την «Illustration
+Orientale».
+
+29) Περί του πύργου των Ροδοκανάκηδων συνέγραψεν ο αείμνηστος
+γυμνασιάρχης Χίου Γ. Ζολώτας λαμπράν διατριβήν καταχωρισθείσαν το
+πρώτον εν σελ. 522 — 9 του έργου του Δημητρίου Ροδοκανάκη
+«Ιουστινιάναι — Χίος». Εν τω αυτώ πονήματι ευρίσκονται και άλλαι
+πολυτιμόταται πληροφορίαι περί της οικογενείας Ροδοκανάκη και της
+Χίου εν γένει. Δυστυχώς η φαντασία του μακαρίτου συγγραφέως και
+εξαδέλφου μου υπερβάλλει ενίοτε τας πραγματικάς και βαθείας
+ιστορικάς του γνώσεις.
+
+30) Ούτος λίαν εγκυκλοπαιδικής μορφώσεως ανήρ, φαίνεται επηρεασθείς
+υπό τινων γάλλων καταφυγόντων περί τα τέλη του 16ου αιώνος εν Χίω.
+Ήτο όμως προσέτι ελληνομαθής, γράφων και αρχαϊκά επιγράμματα.
+
+31) Το ψιμμύθιον ελέγετο Σουλουμάς· βλ. και τους γνωστούς
+παροιμιώδεις στίχους:
+
+  — Ίντα μαντάτα από τη Χιώ;
+  — Κουντουρίδι περισσό.
+  — Σουλουμάς με το καντάρι,
+  — Αμέ σιτάρι;
+  — Ο τόπος δεν το ζάρει.
+
+32) «Κορνηλία Ροΐδου το γένος Ροδοκανάκη» (ανατύπωσις εκ «Χιακών
+Χρονικών», Αθήναι 1911).
+
+33) Πράγματι η κορασίς είχε πέση εις χείρας Σμυρναίου Τούρκου, όστις
+διαγνώσας την μέλλουσαν αυτής έκτακτον καλλονήν, την προώρισε διά
+το χαρέμιόν του, προς το παρόν δε την έστειλεν εις έν υποστατικόν
+του. Φύλακες αυτής ήσαν ζεύγος γερόντων Τούρκων, οίτινες μη
+έχοντες τέκνα προσεκολλήθησαν εις την νέαν Χίαν, ην μεχεχειρίζοντο
+ως θυγατέρα μετονομάσαντες μάλιστα αυτήν Αϊσσέ. Ότε δε ήλθεν η
+διαταγή να την οδηγήσωσιν εις Σμύρνην, οπόθεν επρόκειτο να
+επιβιβασθή διά Λιβόρνον, την συνώδευσαν κλαίοντες μέχρι της
+πρωτευούσης της Ιωνίας. Η Κορνηλία συχνά ενεθυμείτο τα έτη, άτινα
+διήλθε διάγουσα βίον χωρικής, βοσκούσα αρνία και τρώγουσα ως επί
+το πολύ βρασμένα χόρτα και ψωμί ξηρόν. Συχνάκις και μετά
+συγκινήσεως ενεθυμείτο επίσης το πόσον ηγάπησαν αυτήν γεροντικόν
+ζεύγος. Ότε δε την ημέραν του θανάτου του υιού της Εμμανουήλ
+ευρέθη ενενηκοντούτις μόνη εις τον κόσμον, μου έλεγε στενάζουσα
+ότι ευτυχέστερος ήθελεν είσθαι ο βίος της εάν είχε μείνη
+λησμονημένη εις έν τουρκικόν χωρίον.
+
+34) Τη αληθεία η συνεννόησις μετά της οικογενείας της ήτο πρόβλημα,
+όπερ έλυσε μόνον η άφιξις του πρίγκηπος Καρατζά, γνωστού εις μεν
+τους νομικούς διά τον κώδικα του, εις δε τους λογίους διά τας
+μεταφράσεις του Γολδόνη. Ο πρώην ηγεμών της Βλαχίας είχε πολύ
+περιποιηθή εν Πίζη, ένθα είχεν εύρη καταφύγιον, την μητέρα της
+Κορνηλίας, ης η υγεία, κλονισθείσα εις άκρον εκ των αλλεπαλλήλων
+δυστυχημάτων, την ηνάγκασε να μεταβή προς θεραπείαν παρά τινι των
+καθηγητών του Πιζαίου Πανεπιστημίου. Έκτοτε δε εξενίζετο το θέρος
+υπό των Ροδοκανάκηδων εν τω παραθαλασσίω Λιβόρνω. Ο ποτέ μέγας
+διερμηνεύς της Πύλης ανέλαβε νυν τα καθήκοντα διερμηνέως μεταξύ
+της Τουρκοπούλας και των συγγενών της. Άλλως αι υπηρεσίαι του
+κατέστησαν ταχέως περιτταί, διότι η έκτακτος ευφυία της
+δωδεκαετούς κόρης τη επέτρεψαν ταχύτατα να εκμάθη την Ελληνικήν,
+ην τη εδίδασκε συστηματικώτερον ο θείος της σατυρικός ποιητής
+Σταμάτιος, ως και την Ιταλικήν και Γαλλικήν.
+
+35) Μεταξύ των εξανδραποδισθέντων, πάντων εξαγορασθέντων, ευρίσκετο
+και ο Σταμάτιος Ροΐδης, νεώτατος υιός του σφαγέντος Ζαννή, ου επί
+μακρόν εστάθη αδύνατον να γνωσθή η τύχη, ότε τέλος ανεκαλύφθη ότι
+ευρίσκετο εις το εσωτερικόν της μικράς Ασίας και είχε σχεδόν
+εντελώς εξισλαμισθή. Εχρειάσθησαν δε πολλοί κόποι όπως προσελκυσθή
+εις Σύρον όπου μετά πολλά απηρνήθη τον Τουρκισμόν. Αναφέρω το
+γεγονός, διότι φευ! πολλοί Έλληνες, εν οις και τέκνα ηρώων του
+αγώνος ζωγρηθέντα εν τρυφερά ηλικία απωλέσθησαν διά παντός διά τον
+Ελληνισμόν. Η διαμονή τινών εξ αυτών ανεκαλύφθη υπό των συγγενών
+των, αλλ' αι προσπάθειαι τούτων, όπως τους επαναφέρωσιν εις την
+ορθοδοξίαν δεν εκαρποφόρησαν.
+
+36) Οι δύο νέοι ούτοι εκάησαν επί της υπό του Κανάρη πυρποληθείσης
+ναυαρχίδος. Τω όντι πολλοί εκ των ανηκόντων εις πλουσίας
+οικογενείας και δυναμένων συνεπώς να εξαγορασθώσιν ακριβά είχον
+μεταφερθή επί του πλοίου, θεωρούμενοι ούτως ειπείν ως γέρας του
+Καπετάν πασά, πάντες δε σχεδόν αλυσόδετοι όντες εύρον οικτρόν
+τέλος εν τω μέσω των φλογών. Μεταξύ των θυμάτων ευρίσκετο και ο
+νεώτερος αδελφός του προς μητρός πάππου μου Μικρουλάκη.
+
+37) Ο νεωτεριστής Σταμάτιος είχε νυμφευθή προ της επαναστάσεως (τω
+1817) μετά της τότε δεκατετραετούς Καταιριάς Ροΐδη. Είχε δ' εκλέξη
+την νύμφην του νεωτάτην, ίνα δυνηθή να την μορφώση κατά τας ιδέας
+του· πράγματι δε πρώτη φροντίς αυτού υπήρξε να της μάθη Γαλλικά
+και να την ενδύση φράγκικα. Υιός του Σταματίου υπήρξεν ο Δημήτριος
+Ροδοκανάκης αντιπρόσωπος Βραΐλας εις την Εθνοσυνέλευσιν του 1862,
+και εγγονός αυτού, ο επί μακρά έτη εν Γενούη γενικός πρόξενος της
+Ελλάδος Σταμάτιος.
+
+38) Εις την βιογραφίαν της Κορνηλίας Ροΐδου έδωκα και την εξής
+λεπτομέρειαν, ότι δηλαδή, ότε το πλοίον έφθασεν εις Σύρον, ο
+γαμβρός ασθενών έστειλε προς προϋπάντησίν της τον αδελφόν του
+Ευστράτιον, συμπλωτήρ δε δείξας τον Ευστράτιον εις την Κορνηλίαν
+της λέγει· να, έρχεται να σας πάρη ο κ. Ροΐδης. Μόνον δε όταν
+ανέβη ούτος επί του πλοίου, αντελήφθη η Κορνηλία, ότι ο ερχόμενος
+εις προϋπάντησίν της δεν ήτο ο μέλλων σύζυγός της. Δεν ενόμισα δε
+άσκοπον να προσθέσω ότι παρ' όλα ταύτα το συνοικέσιον, όπως
+πλείστα άλλα Χιακά συνοικέσια της εποχής εκείνης, καίπερ προϊόντα
+οικογενειακής διπλωματίας, υπήρξε πολύ ευτυχέστερον άλλων εις
+μόνην την φαρέτραν του Έρωτος οφειλομένων. Και τούτο διότι οι
+παλαιοί Χίοι, ότε «εμαγείρευον» τους γάμους των τέκνων των, δεν
+απέβλεπον μόνον εις το χρήμα, αλλά και εν τούτω σώφρονες επεδίωκον
+προ παντός χρηστοήθειαν και αναλογίαν ανατροφής και κοινωνικής
+τάξεως.
+
+39) Παραστάς λ.χ. άπαξ εις συζήτησιν υπέρ το δέον ζωηράν μεταξύ δύο
+χαρτοπαιζόντων εν τω «καζίνω» της Σύρου Χίων εμπόρων, έσπευσε να
+πληροφορήση δημοσία τας συζύγους των, αίτινες ευρίσκοντο μετά της
+μητρός του, «ότι οι άνδρες σας πιάσθηκαν σαν τσαλαπετεινοί».
+
+40) Το πρωτότυπον ευρίσκεται παρά τω κ. Ανδρέα Ροΐδη Καλλίνσκη.
+
+41) Η «Ζωή μου» (σ. 112).
+
+42) Βλ. «Ιστορίαν ενός Σκύλου».
+
+43) Ξενόπουλος «Παναθήναια» τόμ. Ζ' σ. 359.
+
+44) Ο βραχύς περί Murger πρόλογος, ον ο Ροΐδης προέταξε της
+μεταφράσεως τελειώνει διά των εξής:
+
+«Αι σκηναί του Βοημικού βίου δύνανται να θεωρηθώσιν ως
+εχγειρίδιον διδάσκον την εύθυμον ανοχήν της πενίας και ως
+τοιούτον επροτιμήσαμεν αυτό παντός άλλου έργου του συγγραφέως,
+πιστεύοντες ότι εις τας παρούσας περιστάσεις δεν είναι όλως
+περιττή εις τους Έλληνας η τοιαύτη διδασκαλία».
+
+45) Εξαιρέσει των εν τη «Μποέμ» εξής εγκατεσπαρμένων στίχων, ους
+ίσως και αυτούς έγραψεν άλλος:
+
+  Η ξανθιά και νέα κόρη
+  τη μαντίλλα της πετάει
+  και δειλά κρυφοκυττάη
+  τάστρα πουν' στον ουρανό
+  και της λίμνης τα νερά
+  τα γαλάζια κι'αργυρά.
+
+  Οκτώ και οκτώ κάνουν δεκάξη·
+  Δίνω έξη, κρατώ ένα·
+  Άχ να εύρισκα κανένα
+  Τίμιο χωρίς λεφτό
+  Να μου δάνειζ' εκατό
+  Να πληρώσω ότι χρωστώ
+  Όταν τύχη και αδειάσω.
+
+  Επωδός
+
+  Και σαν το ρωλόι κτυπήση
+  Μεσημέρι παρά κάτι
+  Θα πλερώσω στο Βερνάρδο
+  τιμιώτατα το νοίκι.
+
+46) «Ορέστης και Πυλάδης», «Πανδαμάτωρ και Πανδαμάτειρα» κτλ.
+
+47) Βλ. «Η Εθνική Βιβλιοθήκη εν έτει 1880» σελίς 17
+
+48) Avertissement d. VIII.
+
+49) Θα έπρεπε να προσθέσωμεν «μέχρι Κοίλης Συρίας και του Κιμμερίου
+Βοσπόρου». Διότι τούτο μαρτυρούσί τινες εν τοις εγγράφοις του
+συγγραφέως ανευρεθείσαι επιστολαί.
+
+50) Βλ. ανωτέρω σελ. ε' σημ. 2.
+
+51) «Εκάστη εν τη Παπίσση φράσις, πάσα σχεδόν λέξις, στηρίζεται επί
+τη μαρτυρία συγχρόνου συγγραφέως» γράφει ο Ροΐδης εν τω προλόγω. Η
+δε ακρίβεια του ισχυρισμού του επιβεβαιούται υπό των σημειώσεων
+αίτινες συνοδεύουσι το έργον.
+
+52) Βλ. «Επετηρίδα του Εθνικού Πανεπιστημίου» 1909 — 1910 σ. 228.
+
+53) Αι δύο αύται μεταφράσεις μνημονεύονται εν τω προλόγω της
+δευτέρας γαλλικής μεταφράσεως.
+
+54) Υπό Αντωνίου Frabasile (Αθήναι, τύποις Κορομηλά, 1876).
+
+55) Υπό Charles Hastings Collette τω 1886.
+
+56) Εξεδόθη εν Λειψία παρά Fest (ά.η.).
+
+57) Εν Λειψία παρά Ιουλίω Zeitler. Περιλαμβάνει και τας «Επιστολάς
+Αγρινίου».
+
+58) Παρ' όλα ταύτα η γ' μετάφρασις είναι κατωτέρα της β', διότι
+πρώτον ούτε τόσον ακριβής είναι και δεύτερον παρελείφθησαν απ'
+αυτής ο τε πρόλογος και αι ιστορικαί σημειώσεις, ουσιώδη δηλαδή
+μέρη του έργου.
+
+59) Περοδικόν, όπερ από απόψεως της φιλολογικής κριτικής θεωρείται
+νυν το πρώτον εν Γαλλία, έγραφεν επ' αφορμή της τελευταίας
+μεταφράσεως της «Παπίσσης»: «La fantaisie gouailleuse, la finesse
+et l'agrement du récit nous suffisent à placer l'humoriste grec
+parmi les dignes héritiers de Lucien, entre Voltaire et Anatole
+France, (Mercure de France, φύλλον 16 Μαΐου 1908 σ. 364).
+
+60) Βλ. Πρόλογον εκδότου σελ. ΙΙΙ.
+
+61) Κατά Regnard.
+
+62) «Ποικίλη Στοά», 1891, σελ. 31.
+
+63) Ίσως τινές των αναγνωστών απορήσωσι διά την παρρησίαν μεθ' ης
+στενός και νεώτερος συγγενής δεικνύει εκάστοτε και τα φιλολογικά
+ολισθήματα του Ε. Ροΐδου. Αλλ' εξαρχής εξήγησα ότι η παρούσα
+εισαγωγή δεν αποτελεί Βυζαντινόν βίον μετ' εγκωμίων, και ότι προς
+τούτοις τοιούτο τι μνημείον θα ήτο ήκιστα αρμόζον εις την μνήμην
+και ήκιστα αρεστόν εις την σκιάν ανδρός, όστις ουδέν απηχθάνετο
+τόσον όσον το ψεύδος και τους κατά συνθήκην λόγους.
+
+64) Βλ. «Εθνοφύλακας» αρ. 985.
+
+65) Ιδού ταύτης το κείμενον:
+
+Αριθ. πρωτ. 5688, 5733. Διεκ. 4353.
+
+Π ε ρ ί λ η ψ ι ς
+
+Περί αποκηρύξεως βλασφήμου και κακοήθους βιβλίου.
+
+ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
+
+Η ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
+
+Προς τους κατά την Επικράτειαν Σεβασμιοτάτους Ιεράρχας.
+
+Μυθιστόρημά τι επιγραφόμενον «η Πάπισσα Ιωάννα», εκδοθέν έναγχος
+ενταύθα υπό Ε. Δ. Ροΐδου, γέμει δυστυχώς πάσης ασεβείας,
+κακοδοξίας και αισχρότητος· διότι ο συγγραφεύς αυτού υπό
+πνεύματος αντιχριστιανικού φερόμενος, και ζηλώσας την δόξαν των
+κατά καιρούς πολεμίων της Ορθοδόξου ημών πίστεως, ου μόνον
+δόγματα και μυστήρια, και ιεράς τελετάς, και ήθη και έθιμα και
+παραδόσεις αυτής χλευάζει ασεβώς, διακωμωδών, σκώπτων και
+κατειρωνευόμενος διά της συνεχούς παραβολής των ιερωτάτων προς
+τα βέβηλα, αλλά και τα χρηστά ήθη προσβάλλει, ποιούμενος
+περιγραφάς και διηγήσεις ασεμνοτάτας.
+
+Όθεν η Σύνοδος, ει και έχει τελείαν πεποίθησιν, ότι οι ορθόδοξοι
+Έλληνες, εδραίοι επί την πέτραν της πίστεως ιστάμενοι, ουδόλως
+πτοούνται τας τοιαύτας κενοφωνίας, τας υπό των εχθρών αυτής
+προερχομένας, απρίξ κατέχοντες όσα παρά των μακαρίων αυτών
+πατέρων και προγόνων ως πούλτιμον κληρονομίαν παρέλαβον, όμως
+οφείλουσα αύτη κατά τα εμπιστευθέντα αυτή ιερά καθήκοντα να
+επαγρυπνή μεν εις την ακριβή τήρησην των παρά της ορθοδόξου
+Ανατολικής Εκκλησίας πρεσβευομένων, ν' αποκρούη δε και
+αποδοκιμάζη παν πολέμιον και αντικείμενον αυτοίς, και προφυλάττη
+ούτω το χριστώνυμον πλήρωμα από πάσης οιασδήποτε θρησκευτικής
+παρεκτροπής, απεκήρυξε το περί ου ο λόγος μυθιστόρημα, και
+παρέδωκεν αυτό τω αναθέματι, ως αντιχριστιανικόν και κακόηθες,
+και κατήγγειλεν αυτό εις το Υπουργείον, όπως ενεργηθώσι κατ'
+αυτού και του συγγραφέως τα παρά τον νόμου οριζόμενα.
+
+Επειδή δε τούτο εκυκλοφόρησεν ήδη εν τη Πρωτεύουσαν του
+Βασιλείου και είναι ενδεχόμενον ν' απεστάλησαν αντίτυπα αυτού
+και εις τας επαρχίας, διά τούτο η Σύνοδος, μητρικώς κηδομένη της
+ψυχικής σωτηρίας πάντων των ευσεβών και ορθοδόξων χριστιανών,
+εντέλλεται υμίν εν Χριστώ τω Θεώ ημών, ίνα συμμβουλεύσητε και
+νουθετήσητε εκκλησιαστικώς το εν τη υμετέρα παροικία λογικόν του
+Χριστού ποίμνιον, όπως ού μόνον απέχωσι της αναγνώσεώς του
+τοιούτον εις τε την ψυχήν και το σώμα επιβλαβούς βιβλίου, αλλά
+αποστρέφωνται τούτο ως αποκύημα και μιασματικόν νόσημα, ού μην
+αλλά και τω πυρί παραδίδωσιν, όπου αν αυτό ευρίσκωσιν, ίνα μη
+ποτέ αυτοί εις πειρασμόν εμπέσωσι και ένοχοι τον αιωνίου πυρός
+γένωνται.
+
+Ούτω γινώσκετε και ούτω ποιήσετε, ίνα και η του Θεού χάρις και
+το άπειρον έλεος είη μετά πάντων ημών. Αμήν.
+
+Θέλετε δε διατάξει την ανάγνωσιν της παρούσης και επ' εκκλησίας
+εις τας πρωτευούσας των δήμων.
+
+                                 Εν Αθήναις, την 4 Απριλίου 1866.
+
+Ο Αθηνών Θεόφιλος, Πρόεδρος,
+Ο Αργολίδος Γεράσιμος,
+Ο Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως Φιλόθεος,
+Ο Καρυστίας Μακάριος,
+Ο Ναυπακτίας και Ευρυτανίας Άνθιμος.
+                                                    Ο Γραμματεύς.
+                                             Κύριλλος Χαιρωνίδης.
+
+66) «Πάπισσα» Μέρος Γ'. «Ούτε τρώγουσιν ούτε δάκνουσιν όπως οι
+Φράγκοι, αλλ' ησύχως και τιμίως μετέρχονται το επάγγελμά των,
+σταυροκοπούντες, θυμιάζοντες, βαπτίζοντες και εξομολογούντες.
+Αμαρτία ήθελεν είσθαι να πειράξη τις τους ακάκους τούτους
+κληρονόμους της βασιλείας των Ουρανών».
+
+67) «Ο καλός χριστιανός αποστρέφεται τους αναμιγνυομένους εις την
+θρησκείαν, ίνα καταστή επικερδεστέρα, τας παντοίας της κεκαρμένης
+ή πολυμάλλου κεφαλής των εφευρέσεις, τα θαύματα των εικόνων, τους
+θεούς της ειδωλολατρείας μετημφιεσμένους εις αγίους, τας
+προσκυνήσεις, τα εισιτήρια του Παραδείσου, τα Άγια λείψανα, τα
+κομβολόγια και άλλα ιερατικά εμπορεύματα, δι' ων το επάγγελμα των
+Αποστόλων κατέστη και αυτής της ιατρικής και ονειροκριτικής
+αγυρτικώτερον». «Πάπισσα» αυτόθι.
+
+68) Εις τους τυχόν παρατηρήσοντας ότι η γνώμη αύτη είνε ίσως
+απήχησις των Foundations of Belief του μετέπειτα πρωθυπουργού της
+Αγγλίας Balfour ή της Χρεωκοπίας της Επιστήμης του Βρουνετιέρ,
+κατά το αυτό έτος 1895 δημοσιευθέντων, αντιπαρατηρώ ότι την σκέψιν
+της «Χριστουγεννιάτικης Ακροπόλεως» ανευρίσκει τις υπό ολίγον
+διάφορον τύπον εις πολύ προγενέστερα έτη του Ροΐδου (βλ. λ.χ
+Πάρεργα σ. 210 εν τέλει).
+
+69) Ο τρόπος ούτος της «επιστημονικής» συζητήσεως είνε τοσούτω
+μάλλον στιγματιστέος καθ' όσον χρησιμεύει εις πρόχειρον θεραπείαν
+προσωπικών παθών.
+
+70) Οι ολίγοι ουδέποτε παρεσύρθησαν. Ιδού η κατακλείς επιστολής του
+αειμνήστου Κοζάκη Τυπάλδου: «Εστέ πεπεισμένος ότι αι συμπάθειαι
+της πεφωτισμένης μερίδος του κοινού σας περιβάλλουσι και ότι
+εκρούσατε ήδη εις την Θύραν της φιλολογικής αθανασίας».
+
+71) Διά του εν Άκρη της Συρίας Προξένου της Ελλάδος Μαρούζη. (Η
+επιστολή σώζεται).
+
+72) Σουρλήν είχεν επονομάση ο Ροΐδης τον δήθεν συντάκτην των δήθεν
+εξ Αγρινίου επιστολών.
+
+73) Το πρώτον σκαλάθυρμα του Λασκαράτου («Ασμοδαίου» αρ. 4) καλείται
+Ονειράτων εξήγησις, αρχίζει δε διά του εξής ονείρου: «Αν ιδής στ'
+όνειρό σου για ένα φίλο σου πως τον εκάμανε κάπως υπάλληλο, — τρέξ'
+ευθύς να τόνε συγχαρής, μήπως πριν ξυπνήση του έλθη η παύσι του».
+
+74) «Ένεκα των διαδοθέντων υπό των εχόντων προς τούτο συμφέρον ότι
+ευρισκόμεθα εις ψυχράς σχέσεις προς την Εκκλησίαν, ηθελήσαμεν να
+δώσωμεν έκτακτον επισημότητα εις την τελετήν της παροχής του
+όρκου, επιμείναντες όπως ομόσωμεν ενώπιον, ουχί του τυχόντος, αλλά
+του ιερέως της ιδίας ημών ενορίας». Βλ. «Η Εθνική Βιβλιοθήκη»
+(σελ. 69).
+
+75) Εν τούτοις η περί του εναντίου παράδοσις ήτο τόσον ερριζωμένη,
+ώστε ο κ. Ν.Βέλμος, γράψας αναμνήσεις τινάς περί Ροΐδου, ταις
+έδωκε τίτλον «Ο Αφωρεσμένος» «Ημερολόγιον» της εδομαδιαίας
+εφημερίδος «Ελλάς», έτος 1909 σελ. 59-61).
+
+76) Ταύτα εδημοσιεύθησαν κατά το πλείστον εις το «Ημερολόγιον» του
+Ασωπίου, έν, «Οι Βρυκόλακες του Μεσαιώνος» εις το «Ημερολόγιον»
+του Βρετού (1869) και δυο, αι «Αίτνειαι Αναμνήσεις» και «Οι
+Ρωμαίοι Δούλοι», εις τον «Παρνασσόν» του Μανιτάκη.
+
+77) Κατά πληροφορίαν του ειδικωτάτου κ. Παλαμά.
+
+78) Βλ. λ. χ. τ' άρθρα του περί Ζωγραφικής και των Γραφουσών
+Ελληνίδων. Εν τω πρώτω των άρθρων τούτων εξαίρεται το τάλαντον των
+νεοτάτων τότε ζωγράφων Χατζοπούλου, Φωκά και Ιωαννίδου, εν δε τω
+δευτέρω εκείνο της τελείως αγνώστου τω συγγραφεί κυρίας Αρσινόης
+Παπαδοπούλου.
+
+79) Λ.χ. τον Βηλαράν.
+
+80) Λ.Χ. αι προς τον Ψυχάριν, τον Λενορμάν κτλ.
+
+81) Πρόλογος «Παρέργων» σ. κγ'
+
+82) Από του Προλόγου του «Οδοιπορικού».
+
+83) Πρόλογος των «Παρέργων» σ. ιγ'.
+
+84) Η αυτή παρατήρησις δύναται να γείνη διά τον Ανατόλ Φρανς, όστις
+και πολλά άλλα σημεία κοινά έχει με τον Ροΐδην: τας
+ιστορικοακκλησιαστικάς μελέτας, την φιλολογικήν κριτικήν, τα
+σατυρικά πολιτικά έργα κτλ.
+
+85) «Αι μάγισσαι του Μεσαιώνος» (Ημερολ. Ασωπίου 1868), «Οι Ρωμαίοι
+Δούλοι» και ο «Χριστιανισμός» («Παρθενών» 1872, «Απόκρυφα και
+Συναξάρια» («Εστία», 1892).
+
+86) «Η αμφίβολος ζωή», «Τα στίγματα» (εν τοις «Παρέργοις»),
+«Παθογένεια», «Δαμαλιδομαχία» (εν τη «Ποικίλη Στοά») κτλ. κτλ.
+
+87) Βλ. λ. χ. το θαυμάσιον «Περί ληστείας» άρθρον της 28 Μαΐου 1870.
+
+88) «Ώρα» 1 Ιαν 1879.
+
+89) Ο Ροΐδης, κατά μίμησιν του ιταλικού συστήματος, είχεν ιδρύση εν
+τω οίκω του «ακαδημίαν ξιφασκίας». Συμμετείχον αυτής πάντες οι
+περί τα όπλα ενασχολούμενοι, ων πολλοί ζώσιν ευτυχώς εισέτι. Ο κ.
+Κλέων Ραγκαβής μοι διηγείτο μάλιστα εν Βερολίνω πως ο μετ' αυτού
+γυμναζόμενος Μανώλης ολίγον έλειψε μίαν ημέραν ν' απολέση τον
+έτερον των οφθαλμών. Της αγάπης του Ροΐδου διά την ξιφασκίαν
+μένουσι τεκμήρια ο πρόλογός του εις την «Οπλομαχικήν» του Ν.
+Πύργου (1875) και λεπτόν διήγημα «Η πρώτη του μονομαχία». (Εστία
+Ιανουάριος 1893).
+
+90) «Και μία παράδοξος ακόμη από τας πολλάς ιδιότητάς του· ο κ.
+Ροΐδης κάμνει κάτι καρικατούρες πρώτης κωμικότητος· όποιος τον
+καταφέρει και του δείξη μερικάς τοιαύτας, θα θαυμάση, θα γελάση,
+θα ξεκαρδισθή». (Άρθρον Μποέμ περί Ροΐδου, «Σκριπ», 8 Μαΐου 1896).
+
+91) Εις το διήγημα «Η πρώτη του μονομαχία» σκώπτει «τους απογόνους
+του Αλκιβιάδου και Αριστίππου», οίτινες «ποτίζουσι καμπανίτην και
+κατατρώγουσι διά των οφθαλμών» τας γεγηρακυίας και εψιμυθωμένας
+Φρύνας της γαλλικής οπερέττας.Δεν διέφερεν όμως και αυτός των
+«νεανίσκων και πρώην τοιούτων» ους περιγράφει ή καθ' ότι εστρέφετο
+προς τα νεώτερα και ευειδέστερα στοιχεία των γαλατικών θιάσων.
+Τοιούτοι θρίαμβοι ήσαν εννοείται αρκετά δαπανηροί. Ότε δε μετά
+τίνα έτη φίλος του τον ηρώτα εάν δεν μετεμελήθη διά τας
+εικοσιπεντακισχιλίοις δραχμάς ας εδαπάνησε διά ωραίαν πριμαδόναν,
+ο Ροΐδης απήντησε το εξής αμίμητον: «Ο κ. Σ. (διευθυντής
+χρεωκοπησάσης Ασφαλιστικής εταιρείας) μου εκόστησε τα διπλάσια και
+δεν μοι αφήκε καν τας αυτάς ευχαρίστους αναμνήσεις».
+
+92) Βλ. την ζωηρότητα μεθ' ης περιγράφει «την ανησυχίαν, την
+ζήλειαν, τας στερήσεις και τ' άλλα βάσανα του έρωτος» εν τη
+«Ψυχολογία Συριανού συζύγου». Πρβ. αυτόθι και τα εξής: «Τας πύλας
+της υπερτάτης ηδυπαθείας δεν δύναται να μας ανοίξη ούτε σεμνή
+παρθένος, ούτε φιλόστοργος σύζυγος, ούτε υπεραγαπώσα ημάς ερωμένη,
+αλλά μόνον γυνή φιλάρεσκος, ιδιότροπος και ουχί καθ' ημέραν καλή».
+
+93) Βραχείαί τινες παρατηρήσεις επί της υπ' αριθ. 564 του 1875
+αποφάσεως του Εμποροδικείου Αθηνών σ. 2 — 3. Το φυλλάδιον τούτο
+διδάσκει ότι, όπως ο Βωμαρσαί, ο Ροΐδης εδεικνύετο όταν η ανάγκη
+το εκάλει δικηγόρος πρώτης τάξεως, όστις όμως δεν ελησμόνει ότι
+ήτο και φιλόλογος. Αι προτάσεις του όπως αι του πατρός του
+«Φιγαρώ», είνε άξιαι συλλογής εις ανθολογίαν.
+
+94) «Δεν ημπορώ πλέον ν' αγοράσω βιβλία» είνε το μόνον παράπονον
+όπερ ήκουσαν οι στενοί του φίλοι.
+
+95) Βλ. σελ. κα' της Εισαγωγής του Αλ. Βυζαντίου εις τα «Έργα» του
+αδελφού του (Τεργέστη, 1893).
+
+96) Ο διαπυνθανόμενος διατί οι Έλληνες οι ανεχθέντες τόσας και
+τοιαύτας κυβερνήσεις επανέστησαν σχεδόν κατά του τελευταίου
+υπουργείου Βούλγαρη, πρέπει να ενθυμηθή 1ον) ότι αι προμνησθείσαι
+κυβερνήσεις, εάν παρεβίαζον την ουσίαν του συντάγματος, ιδία διά
+της συγχύσεως των εξουσιών, τουλάχιστον εσέβοντο τους τύπους· 2ον)
+ότι τα μέλη των, εάν ηνείχοντο να κλέπτωσιν οι πέριξ αυτών,
+εδυσανασχέτουν συχνάκις επί τούτω, και πάντως δεν έκλεπτον
+ασυστόλως οι ίδιοι· 3ον) ότι, από απόψεως των προσώπων, η
+«στρούγγα» των στηλιτών εστρατολογήθη αφεθείσης κατά μέρος πάσης
+οιασδήποτε προλήψεως κοινωνικής ή άλλης. Όθεν δύναται τις να είπη
+ότι η πεσούσα κατ' Απρίλιον 1875 κυβέρνησις είχεν εις μεγαλύτερον
+βαθμόν όλας τας κακίας, αίτινες εστιγμάτισαν παρ' ημίν το
+κοινοβουλευτικόν πολίτευμα και προς τούτοις δεν ησθάνετο καν την
+ανάγκην να τας κρύψη· εστερείτο δηλαδή της υποκρισίας εκείνης, ην
+ο Λαρωσεφουκώ χαρακτηρίζει ως έκφρασιν σεβασμού της κακίας προς
+την αρετήν, και ήτις πάντως εμποδίζει, όπως η πρώτη υπερβή
+ωρισμένα όρια. Διά πάντα ταύτα, παρά την παρουσίαν εν τω
+Βουλγαρικώ κόμματι εντίμων ονομάτων, πάσα σχεδόν η υγιής μερίς της
+κοινωνίας είχεν εν τέλει ταχθή κατ' αυτού.
+
+97) Το φύλλον της 13 Απριλίου 1875 (αρ. 15) αρχίζει διά των εξής:
+«Εις το μουσείον του Βατικανού ευρίσκεται αρχαίον άγαλμα Σατύρου
+του οποίου τα χείλη διαστέλλει ακράτητος γέλως. Τοιαύτη όμως ήτο η
+τέχνη του έλληνος λιθοξόου, ώστε ο μετά προσοχής το έργον του
+παρατηρών ευθύς εννοεί ότι αν δεν ήτο εκ μαρμάρου ο γελών ούτος
+Σάτυρος, μετ' ολίγον ήθελε κλαύσει πικρώς. Ο «Ασμοδαίος» δεν είνε
+μαρμάρινος και διά τούτο ζητεί συγνώμην παρά των αναγνωστών αυτού
+αν είνε σήμερον οπωσούν κόκκινοι οι οφθαλμοί του».
+
+98) Από του 16ου φύλλου ο «Ασμοδαίος» εκάλεσεν εαυτόν ουχί πλέον
+κωμικήν, αλλά σατυρικήν εφημερίδα.
+
+99) Αυτόθι τόμ. Α' σελ. 217.
+
+100) «Φρειδερίκος ο Μέγας» (εν τοις Essays.)
+
+101) Βλ. Σύντομος απάντησις εις την «αλήθειαν περί της Εθνικής
+Βιβλιοθήκης» του Χ. Μελετοπούλου υπό Μιχαήλ Καρατζά πρώην κλητήρος
+αυτής. Επίσης εις την κριτικήν του Πολυλά επί των «Ειδώλων»
+απάντησις φέρει την υπογραφήν του κ. Στ. Στεφάνου («Άστυ», 18 και
+19 Ιουνίου 1893).
+
+102) Εν λαμπρώ χαρακτηρισμώ του Κουμουνδούρου. («Ασμοδαίος» αρ. 47
+και 48) έγραφεν· «Αληθές είνε ότι εις την γενικήν ταύτην διανομήν
+(των ρουσφετίων) ένα μόνον άνθρωπον ελησμόνησε, τον εαυτόν του.
+Ένεκα τούτου θαυμάζομεν και αγαπώμεν αυτόν ως ιδιώτην· όση όμως
+και αν είνε η ένεκα τούτου προσωπική ημών συμπάθεια, βαρύ
+οπωσδήποτε αποβαίνει το θέαμα ολοκλήρου της Ελλάδος μεταβαλλομένης
+εις λειβάδιον κομματικής κτηνοτροφίας».
+
+103) «Νέον Άστυ» 9 Ιανουαρίου 1904.
+
+104) Έγραφεν εις τα «Πάρεργα» σ. 218. «Η διάνοια του Έλληνος είνε
+αγρός τον οποίον ούτος αφίνει ως επί το πολύ χέρσον, διότι
+γνωρίζει ότι η δαπάνη της καλλιεργείας δεν ήθελε καλυφθή υπό του
+προϊόντος. Προς τι λ.χ. να κοπιάση τις όπως γείνη Ελληνιστής,
+κινδυνεύων ν' αποθάνη της πείνης, εν' ω γινόμενος
+κουμουνδουριστής, δύναται ν' απολαύση τον επιούσιον άρτον και
+έδραν εν τω Πανεπιστημίω;» Αναπληρώσατε το πρώτον μέρος του
+επιθέτου κουμουνδουριστής, δι' οιουδήποτε ισχυρού της ημέρας και
+θα έχετε την εξήγησιν της πνευματικής αθλιότητος, ήτις μας
+περιβάλλει από πεντήκοντα ετών.
+
+105) Εις τον αγώνα έλαβον μέρος και πολλοί άλλοι και δη πας ο έχων
+λόγους να πιστεύη εαυτον ποιητήν. Μεταξύ των νεωτέρων ο
+ευστοχώτερον κατά του Ροΐδου βαλών είνε ο μετέπειτα Jean Morèas.
+(Ολίγαι σελίδες επ' ευκαιρία της μεταξύ των κ. κ. Ροΐδου και
+Βλάχου αναφυείσης φιλολογικής έριδος, 1878). Εις το φυλλάδιον
+τούτο και εις τρία δοκίμια του κ. Βλάχου (Ο Χίος Κριτικός, Περί
+Ελληνικής ποιήσεως, Γεώργιος Ζαλοκώστας) εύρισκε τις σχεδόν πάντα
+τα κατά της θεωρίας του Ροΐδου διατυπωθέντα επιχειρήματα. Ο Ροΐδης
+εκτός της κρίσεως του περί του ποιητικού διαγωνισμού,
+(«Παρνασσός», 1877 τομ. Α') έγραψε και τρεις μελέτας, εν
+φυλλαδίοις δημοσιευθείσας: Η Σύγχρονος εν Ελλάδι Κριτική, Περί
+συγχρόνου εν Ελλάδι Ποιήσεως, Τα Κείμενα.
+
+106) Το μόνον όπερ ίσως δύναται τις να παρατηρήση επί της συζητήσεως
+ταύτης είνε ότι από ωρισμένης στιγμής οι αντίπαλοι
+αντεπυροβολούντο με κείμενα και ουχί με επιχειρήματα. Όπως εις τας
+μεσαιωνικάς συνόδους ανεζητείτο ουχί το ορθόν αλλ' η έννοια των
+υπό των πατέρων της λογοτεχνίας γραφέντων.
+
+107) Βλ. το ποίημα του Οι Κριτικοί και η Ποίησις (Στίχοι σελ. 71-
+72).
+
+108) Πράγματι το δώρον εκείνο όπερ αναγνωρίζει εις τον τελευταίον
+είνε ακριβώς η έμπνευσις.
+
+109) Βλ. Χ. Αννίνου Τα πρώτα έτη του Ζαν Μωρεάς, «Μελέτη» 1911 τεύχη
+2 — 5.
+
+110) Αυτόθι σελ. 147 — 8.
+
+111) Ο αναγινώσκων τας εισηγήσεις ή τα άρθρα του κ. Μιστριώτου
+βλέπει ότι κατά την εποχήν εκείνην αι γνώμαι του συνέπιπτον εν
+πολλοίς μετά των του Ροΐδου.
+
+112) Εισήγησις 12 Μαΐου 1873.
+
+113) Υπενθυμίζω ότι εκ των πρώτων εξήρε την αξίαν των ζωγράφων Φωκά,
+Χατζοπούλου και Ιωαννίδου και της κυρίας Αρσινόης Παπαδοπούλου. Το
+άρθρον του περί Γραφουσών Ελληνίδων εξήγειρε θύελλαν μεταξύ των
+Αθηναίων bas-bleus.
+
+114) Σώζεται η επιστολή του εν Βιένννη ανταποκριτού και τα σχέδια
+μερικών επιστολών του Ροΐδου.
+
+Ο κ. Εμμανουήλ Βουτσινάς μοι έλεγεν ότι επί πολλά έτη ο Ροΐδης
+τροφοδότει διά πληροφοριών και το «Journal des Débats».
+
+115) Αι επιθεωρήσεις αύται ήσαν απόρροια μελετών διαρκουσών καθ'
+όλον το έτος. Με τόσην δε μέριμναν τας περιέβαλλεν ο πατήρ των
+ώστε τας έδιδε εις το τυπογραφείον πολλάς ημέρας προ της 1
+Ιανουαρίου και απήτει να ίδη τρεις και τέσσαρας διορθώσεις. (Ταύτα
+κατά τας πληροφορίας του τότε αρχισυντάκτου της «Ώρας» νυν δε
+διαπρεπούς μέλους του Ελεγκτικού Συνεδρίου κ. Αναγνωστοπούλου).
+
+116) Βλ. Πρόλογον του «Οδοιπορικού» σελ. β' και το περί Βιβλιοθήκης
+Μαρασλή άρθρον του «Άστεως».
+
+117) Πολλά διηγήματα εν τω «Παρνασσώ» (1877-9) και τη «Εστία»
+(1895).
+
+118) «Σκηναί του Βοημικού Βίου» («Άστυ» 1893)· «Σκηναί του Νεανικού
+Βίου» («Εστία» 1894).
+
+119) «Η μικρά Κόμησσα» («Εστία» 1893).
+
+120) «Ιστορία της Αγγλίας» (Βιβλιοθήκη Μαρασλή).
+
+121) Β. Ιστορία μίας γάτας (Συριανά Διηγήματα).
+
+122) Βλ. ανωτέρω και Ο Αλέξανδρος Δουμάς εν Ελλάδι («Εφημερίς» 18,
+19 Δεκεμβρίου 1895).
+
+123) Εις το δεύτερον του περί Ροΐδου άρθρον («Παναθήναια» τόμ. Ζ'
+σελ. 357), ο κ. Ξενόπουλος εξηγεί και υπερασπίζεται τας γλωσσικάς
+θεωρίας του Ροΐδου, γράφων μεταξύ των άλλων:
+
+  «Και όμως λέγουν, το βιβλίον αυτό δεν έχει τον επίλογον αντάξιον
+  του όλου. Νομίζεις, ότι το συμπέρασμά του δεν έρχεται ως λογική
+  συνέπεια, ως αναγκαίος συνδετικός κρίκος των μερών. Η δεινή
+  εκείνη πολεμική κατά της τέχνης της γλώσσης και η εύγλωττος
+  υπεραπολογία της δημοτικής, καταλήγουν εις απλήν συμβουλήν «περί
+  καθορισμού της καθαρευούσης», η οποία φαίνεται κατωτέρα του
+  κόπου της συσσωρεύσεως τόσων επιχειρημάτων. Ως ν' απεδειλίασε
+  την τελευταίαν στιγμήν ο Ροΐδης, αντί να κλείση με μίαν θερμήν
+  επίκλησιν και με μίαν προτροπή προς καλλιέργειαν μόνης της
+  αληθούς γλώσσης, απεναντίας κηρύττει τον σεβασμόν προς το
+  καθεστώς, αναγνωρίζει την ανάγκην της καθαρευούσης, και
+  συμβουλεύει την επανάστασιν ήρεμον, βραδείαν, βαθμιαίαν. Πολλοί
+  φρονούν διά τούτο, ότι τα «Είδωλα» θα ήτο προτιμότερον να μην
+  έχουν συμπέρασμα, διά να το εξάγη ο αναγνώστης μόνος του. Το
+  κατ' εμέ, ας μου επιτραπή να θεωρώ το συμπέρασμα των «Ειδώλων»
+  ως λογικωτάτου συγγραφέως. Ακόμη και της ιδοσυγρασίας, ακόμη και
+  του χαρακτήρος του. Ο Ροΐδης ουδέποτε επρόβαλεν ως ορμητικός και
+  αχαλίνωτος επαναστάτης. Αι βίαιαι ανατροπαί τον ετρόμαζαν·
+  ηρκείτο να είνε φιλοπρόοδος, αλλά και συντηριτικός. Ν'αποδείξη
+  το νόμιμον και το αναγκαίον της καλλιεργείας της ζωντανής
+  γλώσσης, αλλά να μαρτυρήση και το γεγονός της επικρατήσεως της
+  καθαρευούσης, η κατάλυσις της οποίας εν μια νυκτί και μόνη θα
+  ήτο άθλος υπεράνθρωπος,ιδού ες που έφθανε το θάρρος του. Ομολογώ
+  ότι άλλοι έδειξαν περισσότερον θάρρος και εις την θεωρίαν και
+  την πράξιν — αμφιβάλλω όμως αν αυτοί ευρίσκονται πλησιέστερα εις
+  την αλήθειαν των πραγμάτων».
+
+124) Χρονογράφημα Διαβάτου, «Εμπρός» 9 Ιανουαρίου 1904»
+
+125) Επιστολή προς τον Ψυχάρην 10) 22 Απριλίου 1889, Περιοδικόν
+«Graecia», φύλλον 16 Μαρτίου 1911.
+
+126) «Το ταξείδι του Ψυχάρη», σελ. 60.
+
+127) Βλ. σελ. 55 κεξ.
+
+128) «Ακρόπολις» 9 Ιανουαρίου 1904.
+
+129) Εσχάτως με τον βίαιον χαρακτήρα ον έλαβεν ο γλωσσικός αγών, το
+επίθετον μαλλιαρός προσεκολλήθη ως ύβρις εις πάντας τους
+δημοτικιστάς. Πολλοί δε τούτων το διεξεδίκησαν ως τίτλον δόξης,
+ούτω δ' η λέξις έχασε την συγκεκριμένην έννοιαν, ην είχεν εν αρχή,
+θα δεήση δε να εφεύρη ο κ. Κονδυλάκης διά τους πραγματικούς
+μαλλιαρούς νέον όρον.
+
+ 130) Εδώρησα εις την Εθνικήν Βιβλιοθήκην οκτώ τετράδια άτινα
+εχρησίμευσαν ιδίως διά τα «Είδωλα», περιέσωσα δε και πέντε ή έξη
+άλλα.
+
+131) Εις φίλον συγχαίροντα επί τη εξαντλήσει της α' εκδόσεως των
+«Ειδώλων», απήντησεν ότι κατά το αυτό χρονικόν διάστημα είχον
+εξαντληθή εννέα εκδόσεις γνωστής «Μαγειρικής».
+
+132) Τούτο καταφαίνεται και εις τα διηγήματά του. Βλ. ιδίως τα
+«Εφήμερα».
+
+133) Μεταξύ των άλλων άμαξα ανατρέψασα αυτόν συνέτριψε την σιαγόνα
+του· ο προσκληθείς ιατρός την συνεκόλλησε κατά τρόπον τόσον
+ανεπιτήδειον, ώστε ο Αρεταίος επανελθών εν τω μεταξύ εκ του
+θερινού του ταξειδίου ηναγκάσθη να την θραύση εκ νέου ίνα την
+συγκολλήση όπως έπρεπε. Φαντάζεται τις τας ταλαιπωρίας ας κατά το
+διάστημα τούτο υπέστη ο ασθενής. Ειθισμένος όμως εις την δυστυχίαν
+περιωρίσθη, ιαθείς, να είπη εις τον δράστην της πρώτης
+συγκολλήσεως ασκληπιάδην: «Σας εύχομαι, αν ποτέ σας συμβή
+δυστύχημα, να εύρετε και υμείς ιατρόν ικανόν να σας περιποιηθή,
+όπως σεις περιεποιήθητε εμέ».
+
+134) Βλ. εν τη «Εστία» της 8 Ιανουαρίου 1904 τ' Ανέκδοτα περί
+Ροΐδου, υπό του κ. Δ. Καμπούρογλου.
+
+135) Βλ. εν τη υπό του κ. Ν. Γουναράκη εκδιδομένη «Εργασία» (αρ. 2,
+φύλλον 19 Μαρτίου 1900) το άρθρον: Ο εμβολιασμός του Φυλετικού
+Μίσους.
+
+136) Τω 1905 ο κ. Κωνσταντινίδης επανελθόντος του Δηληγαννικού
+κόμματος εις την αρχήν διωρίσθη μέλος του Ελεγκτικού Συνεδρίου,
+διατηρηθέντος του τω 1901 διαδεχθέντος αυτόν εις την Εφορίαν της
+Εθνικής Βιβλιοθήκης κ. Δ. Καμπούρογλου εις την θέσιν του. Μήπως ο
+ορθή αύτη λύσις δεν ηδύνατο να εφαρμοσθή και πρότερον;
+
+137) Τούτου την εξής περιγραφήν έδωκεν ο κ. Δ. Χατζόπουλος
+(«Μποέμ») εν τω «Άστει» της 22 Μαρτίου 1893.
+
+«Ώρα επτάμιση· γλυκυτάτη σελήνη, γλυκυτάτη βραδειά. Ανέρχομαι
+την οδόν Φιλελλήνων, σταματώ εις την απέναντι της ρωσσικής
+εκκλησίας μεγάλην οικίαν. Κτυπώ, μου ανοίγουν και ανέρχομαι.
+Ευτυχώς ο κ. Ροΐδης ευρίσκεται εις τον οίκον του, όπου μόνον
+τοιαύτην ώραν δύνασαι να τον εύρης. Μία υπηρέτρια μού φωτίζει,
+με εισάγει εις πολυτελή αίθουσαν, και δι' αυτής ευθέως εις το
+σπουδαστήριον του συγγραφέως, όπου ενθρονίζομαι επί κομψοτάτου
+διβανίου. Αναμένω ολίγα λεπτά και επεξεργάζομαι το δωμάτιον.
+Πλουσιώτατον, κομψότατον, ζηλευτόν ενδιαίτημα δι έμπνευσιν και
+μελέτην. Έν μόνον παράθυρον προς την οδόν Φιλελλήνων, κομψότατον
+γραφείον προ αυτού, με σωρούς βιβλίων, μία μικρά τράπεζα με
+ολόκληρον βράχον τελευταίων εκδόσεων και τελευταίων βιβλίων,
+θαυμασιωτάτη υαλόφρακτος μακρά βιβλιοθήκη, κατέχουσα ολόκληρον
+την πλευράν του τοίχου, εικόνες και κομψοτεχνήματα πολυάριθμα,
+δυο τεράστια κέρατα, εξ ων εξαρτώνται τουφέκια, καρυοφύλλια,
+σπάθαι, πάλες, γιαταγάνια, κουμπούρες, ελληνικότατα όλα, τάπης
+επί του πατώματος, κομψόν διβάνιον, κομψόταται έδραι, μεγάλη
+πεπυρακτωμένη θερμάστρα εις το βάθος πληρούσα το δωμάτιον
+γλυκυτάτου θάλπους».
+
+138) Επίσης σπανίαν πίστιν και αφοσίωσιν έδειξαν προς αυτόν τινές
+των άλλοτε ευεργετηθέντων, ιδία δ'ο εκ των υπαλλήλων της Εθνικής
+Βιβλιοθήκης Μιχαήλ Καρατζάς, όστις και παυθέντα μέχρι τέλους δις
+της ημέρας τακτικότατα επεσκέπτετο, και προς ον ο Μανώλης και η
+μήτηρ του έτρεφον ιδιάζουσαν επί τούτω αγάπην και εκτίμησιν.
+Ιδιαιτέραν ευγνωμοσύνην έτρεφον και προς τον μετ' αδελφικής
+στοργής θεραπεύοντα τον ασθενή έγκριτον ιατρόν κ. Ι. Θωμόπουλον.
+
+139) «Άστυ» 10 Ιανουαρίου 1904.
+
+140) Ο Διευθυντής του Λυκείου επέβαλε κατ' αμερικανικόν σύστημα εις
+τους γονείς να χορηγώσι κατά μήνα ανά πέντε δραχμάς εις τους
+μικρούς και δέκα εις τους μεγάλους υποτρόφους, διά να συνειθίζωσιν
+ενωρίς εις την διαχείρισιν χρημάτων. Εις ουδένα όμως επετρέπετο η
+παροχή ανωτέρου ποσού προς αποφυγήν πλουτοκρατικών διακρίσεων.
+
+141) Βλέπ. Εγκυκλοπ. Λεξικού αρθρ. Αλεξανδρινή Σχολή.
+
+142) Των κραυγών τούτων υπάρχει και άλλη τις πεζοτέρα ανατομική
+εξήγησις, την οποίαν δύναται ο βουλόμενος να εύρη εις τα ειδικά
+συγγράμματα.
+
+
+
+
+
+
+
+
+End of Project Gutenberg's Short stories from Syros, by Emmanuel Roidis
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK SHORT STORIES FROM SYROS ***
+
+***** This file should be named 27301-0.txt or 27301-0.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/2/7/3/0/27301/
+
+Produced by Sophia Canoni
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.