diff options
Diffstat (limited to '26846-8.txt')
| -rw-r--r-- | 26846-8.txt | 1392 |
1 files changed, 1392 insertions, 0 deletions
diff --git a/26846-8.txt b/26846-8.txt new file mode 100644 index 0000000..51bddbd --- /dev/null +++ b/26846-8.txt @@ -0,0 +1,1392 @@ +The Project Gutenberg EBook of Iets over de gramaticale beoefening der +Friesche taal in haar geheelen omvang, by Albertus Telting + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Iets over de gramaticale beoefening der Friesche taal in haar geheelen omvang + +Author: Albertus Telting + +Release Date: October 8, 2008 [EBook #26846] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IETS OVER DE GRAMATICALE BEOEFENING *** + + + + +Produced by Frank van Drogen and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This book was +produced from scanned images of public domain material +from the Google Print project.) + + + + + + + + + + +IETS+ + + OVER DE + + GRAMMATICALE BEOEFENING + + DER + + FRIESCHE TAAL + + IN HAREN GEHEELEN OMVANG, + + DOOR + + Mr. A. TELTING. + + (Voorgedragen in de Vergadering van het Provinciaal + Friesch Genootschap ter beoefening der Friesche + geschied-, oudheid- en taalkunde, gehouden + den 5den October 1840.) + + + TE _+WORKUM+_, TER + + BOEKDRUKKERIJ VAN H. BRANDENBURGH. + + =1843.= + + + + + +IETS+ + + OVER DE + + GRAMMATICALE BEOEFENING DER FRIESCHE TAAL + + IN HAREN GEHEELEN OMVANG. + + + Mijne Heeren! Zeer geachte Medeleden! + +»De vierde afdeeling, voor taal- en dichtkunde bestemd, stelt zich voor: +de grammaticale beoefening der Friesche taal, in hare volle +uitgebreidheid."--Zoo begint, M. H.! de beschrijving van de +werkzaamheden der taalkundige afdeeling in de Wetten onzes Genootschaps, +zoo als die den 26 September 1827, nu dertien jaren geleden, waren +vastgesteld;--en die zelfde bepaling vinden wij in de herziene +Genootschapswetten van 1835 terug. + +Wat heeft die _vierde_, of nu, sedert 1835, _derde afdeeling_, in dat +tijdsverloop van dertien jaren, voor de grammaticale beoefening der +Friesche taal gedaan? Heeft zij zich die taak met ijver aangetrokken, +is zij dat werk met moed begonnen, heeft zij dat met volharding +voortgezet, rijpen de vruchten van haren arbeid ter volkomenheid?--Of +ging het hier als met zoo menige goede bepaling in menig reglement in +ons vaderland, dat ze wel geschreven stond, maar niemand er verder meer +om dacht? + +Liefst spaar ik U en mij zelven de beantwoording van deze vragen. Zij +drongen zich aan mij op, toen ik rondzag naar eene stof, waarover ik in +deze uwe vergadering, naar de mij door het lot aangewezene beurt, zou +mogen spreken,--toen ik mij herinnerde, dat ik de eer heb tot de derde +afdeeling van de Werkende Leden des Genootschaps te behooren, en +bedacht, dat de behandeling van eenig taalkundig onderwerp misschien van +mij verwacht mogt worden. Ik wil echter nu de vraag: wat de derde +afdeeling, met betrekking tot de grammaticale beoefening der Friesche +taal gedaan heeft? liever doen plaats maken voor eene andere: wat zij +daarin zou behooren en vermogen te doen? Ik wil het verledene laten +rusten, en spreken met het oog op de toekomst;--ik heb mij voorgesteld +twee vragen aan uwe welwillende en bescheidene aandacht voor te dragen: + +I. Wat bedoelt de bepaling in ons Reglement met _grammaticale beoefening +der Friesche taal in hare volle uitgebreidheid_? + +II. Wat kunnen en wat behooren wij, Leden van dit Genootschap, te doen, +om ons in dezen te kwijten van onze taak? + +Vergezelt mij daarbij met uwe toegevendheid, die ik zoo zeer behoeve. Al +wie toch aan anderen eenigen regel durft voor te stellen, behoort +vooraf wel gewikt en gewogen te hebben, of hij zelf in staat en gezind +zij, dien na te leven; en zoo iemand, ik ben van de geringheid mijner +vermogens in dezen overtuigd. Verre zij dan van U het vermoeden, als of +ik onbescheiden genoeg zoude zijn, om U mijne inzigten op te dringen, +met de verwaande bedoeling, om U over te halen, die met mij te deelen. +Beproeven wilde ik het slechts, of mijne gebrekkige voorstelling zooveel +vermogt, om meer kundige liefhebbers der Friesche taal, dan ik ben, op +te wekken, om haar in hare volle uitgebreidheid, gemeenschappelijk, +grammaticaal te beoefenen. + +I. De eerste vraag, wier behandeling wij ons voorgenomen hadden: Wat +wordt bedoeld onder grammaticale beoefening onzer taal in hare volle +uitgebreidheid? scheidt zich natuurlijkerwijze in twee onderdeelen, +uitgedrukt in deze twee vragen: + +1. Waaraan hebben wij te denken, als wij spreken van de Friesche taal +_in hare volle uitgebreidheid_? + +2. Wat beteekent het, die taal _grammaticaal te beoefenen_? + +1. Is de Friesche taal dat dialect, hetwelk door de landlieden in dit +gewest gesproken wordt, en, zoo men de beide _Stellingwerven_ met het +_Bildt_ uitzondert, de algemeene volkstaal op het platte land van het +_Wester-Lauwersche Friesland_ genoemd mag worden? dat dialect, vermengd +en verbasterd, als het ten huidigen dage is, met Hollandsche woorden, +taalvormen en spreekmanieren, verdrongen en onder den voet getreden door +de bestuurders en leeraren des volks en der jeugd? Verdient deze +tongval, die als eene geringe dienstmaagd zich schaamachtig schuil +houdt, die in den kring van meer beschaafden en aanzienlijken zich niet +durft te vertoonen, maar zelfs daar, waar zij nog geduld wordt, zich op +de aannadering van elken stedeling, als schaamde zij zich haren +boerschen opschik, vrijwillig en onopgemerkt verwijdert,--verdient deze +den naam van _taal_, en is zij het, wier grammaticale beoefening men van +ons verlangt?--Treurig is het gesteld, M. H.! met dit kostelijk erfdeel +onzer vaderen, de taal! Niet te onregte vergeleek een onzer eerste +Friesche vernuften[1] haar onlangs bij eenen ouden verwaterden boomstam, +die uit de opdrijvende pollen in het waterland boven komt, en wel jaar +op jaar groene twijgen en nieuwe uitloopers geeft, doch eindelijk +wegkwijnt en sterft.--Doch de loop der gebeurtenissen heeft het zoo +gewild; met de taal der Friezen moest het even zoo gaan als met hun +afzonderlijk, onafhankelijk volksbestaan; beide zijn naauw aan elkander +verbonden en ineen geweven, en dus ook de lotgevallen, het verval, de +ondergang van beiden innig verknocht. Nadat de _Wester-Lauwersche_ +Friezen hunne volksvrijheid verloren, en onder het bewind van eenen +vreemden, Saksischen Vorst, vreemde wetten en nieuwe instellingen +ontvangen hadden,--vervolgens in de Nederlandsche staten van den +Bourgondischen Vorst waren ingelijfd,--en eindelijk, na de +gemeenschappelijke afwerping dier heerschappij, met deze hunne +Nederduitsche bondgenooten, zich in één gemeenebest vereenigd +hadden,--was van hun onafhankelijk en eigen volksbestaan niets dan eene +schaduw overgebleven; en hoe zoude, na de algemeene invoering van het +Nederduitsch in school en kerk, in geregtszalen en volksvergaderingen, +de Friesche taal hare waardigheid hebben kunnen handhaven? Van +lieverlede ook uit de kringen der aanzienlijken in de grootere steden +verdrongen, werd de waan algemeen, dat het Friesch tot schrijftaal +ongeschikt, voor de behandeling van meer verhevene en waardige +onderwerpen weinig voegde, en alleen goed genoeg was, om in het +boerebedrijf, bij het vee en den akkerbouw, gesproken te worden. Zoo +werd dan de volkstaal inderdaad eene boerentaal, het Friesch in dit +gewest werd boerenfriesch;--alleen de inwendige taalkundige +voortreffelijkheid, die haar van nature eigen is, bewaarde haar voor de +vernedering, van ooit in een boeren-patois te verbasteren, en zóó +roemloos onder te gaan. + +Mij dunkt, M. H.! ook hier mogen wij weder tusschen taal en +volkskarakter eene treffende analogie opmerken: of hebben niet de +bewoners van dit gewest, hoezeer sinds meer dan drie eeuwen met die der +overige vereende _Nederlanden_ tot één volk zamengesmolten, niet nog +veel, van alle volksgenooten zeker het meest, van hunnen ouden +kenmerkenden aard en zeden overgehouden? En gelijk wij nu dien fieren +Frieschen geest wenschen te bewaren, te handhaven en te veredelen, niet +om aldus een eigen volksbestaan te herkrijgen of te behouden,--eene +gedachte, die elk verstandige belagchelijk en verwaand zoude +noemen!--evenmin om ons door een kwalijk begrepen provincialismus van +het gemeene vaderland af te zonderen, en binnen onze enge gewestelijke +grenzen in te sluiten,--een toeleg, die den waren liefhebber van het +vaderland even verderfelijk moet voorkomen, als de daar lijnregt tegen +inloopende strekking, om, door wegneming van alle individualiteit, alles +te amalgameren, hem tegen de borst is;--maar omdat die fiere geest ons +krachtig kan helpen tot vermeerdering van ons volksgeluk, daar hij ons +onze instellingen leert waardeeren en eerbiedigen, en het goede bewaren, +dat nog in en onder ons is;--even zoo moet ook de Friesche landtaal, die +nog ten huidigen dage onder de plattelandsbewoners eene levende taal is, +door ons worden bemind en geëerbiedigd, als een kostelijk overblijfsel, +als eene dierbare nalatenschap van dat vrije volk, hetwelk haar eens als +volkstaal sprak, met welks aard en zeden zij op het naauwst was +verknocht, welks fieren, krachtigen geest en zin zij in forsche, +kernachtige klanken uitdrukte. Maar noch de taal, noch het volk, hebben +wij in oorspronkelijke zuiverheid te zoeken in deze negentiende eeuw. +Wij moeten daartoe hooger opklimmen, en dan kan ook het tegenwoordige +Landfriesch ons helpen haar te vinden.-- + +Het Friesche volk, als door eene betooverende aantrekking tot het water +verlokt, gelijk de geleerde HALBERTSMA ergens schrijft[2], bewoonde de +kustlanden der _Duitsche zee_. Van ten noorden den mond der _Eider_ tot +aan de _Elbe_; van de _Wezer_ tot aan de _Schelde_, had dit +uitgestrekte volk, schoon verdeeld in onderscheidene stammen, doch in +taal, zeden en wetten één, zijne, meer dan eenig ander Germaansch volk, +gevestigde woonplaatsen. Dáár is het, dat wij de oude onverbasterde +Friesche taal moeten zoeken. In de wetboeken der volkstammen, +grootendeels in de dertiende eeuw opgesteld,--het _Asegaboek_, +bevattende het Landregt der Rustringer Friezen, die tusschen de _Jade_ +en de _Wezer_ gezeteld waren,--de _Brocmanner brief_ en het _Emsiger +landregt_, tot het landschap, dat thans _Oostfriesland_ heet, +behoorende,--het _Landregt van Hunsingo_, benevens dat van _Fivelingo_ +en het _Oldampt_,--en eindelijk _Der frya Fresena freeska landrjuecht_, +meer bekend onder den naam van de _Oude Friesche wetten_, bevattende de +verzameling der regten, welke in de landen van _Oostergoo_ en +_Westergoo_ golden,--bezitten wij de bronnen, uit welke de echte en +grondige kennis van de oude Friesche taal alleen kan worden verkregen. + +Maar tot de verkrijging dier kennis kan ons ook de naauwkeurige +beschouwing van de nog levende overblijfselen dezer taal leiden en +behulpzaam zijn. Het is niet in ons _Wester-Lauwersche Friesland_ +alleen, dat de taal nog leeft, en dagelijks gesproken wordt. Men vindt +haar, hoewel sterk door het Deensch verbasterd, nog overig in de +ommestreken van _Bredsted_, in het Hertogdom _Sleeswijk_, onder de +afstammelingen der oude _Noord-_ of _Strand-Friezen_. Dat zij in het +kleine _Sagelterland_, eene door moerassen ingesloten streek, aan den +oostkant van _Oostfriesland_, nog in groote zuiverheid bewaard gebleven +is, hebben de geleerde nasporingen van twee der verdienstelijkste en +taalkundigste beoefenaren onzer grijze volksspraak onlangs aan het licht +gebragt[3]. Men voege hierbij de Friesche dialecten van +_Schiermonnikoog_, van _Hindeloopen_, en ons gewoon, ofschoon ook in +fijne wijziging van uitspraak, en verscheiden gebruik van klinkers en +medeklinkers, in verschillende streken van dit gewest verschillend +_Landfriesch_,--en men zal wel alles hebben opgenoemd, wat van de oude +Friesche taal, in den mond van het nog levend geslacht, is overgebleven. + +Die overblijfselen zijn, taalkundig, hoogst belangrijk. Niet alleen +toch, dat het voor den taalvorscher eene hoogst aangename en leerrijke +bezigheid is, om vergelijkend na te gaan, hoe de taal, na zoo vele +eeuwen te zijn doorgegaan, hier dus, elders zoo is vervormd, hier deze, +elders gene, vreemde indrukken en inmengselen heeft ontvangen, en op te +sporen, wat in de tegenwoordige spreektaal tot het oude, oorspronkelijke +wezen en karakter van die taal behoort, wat daaraan vreemd is, en bij +eene taalkundige kritiek als onfriesch moet worden uitgemonsterd;--niet +alleen, dat de vergelijking der nog bestaande dialecten behulpzaam kan +zijn tot de woordvorsching, tot de bepaling der oorspronkelijke +woordvormen, en dat zij licht verspreidt over de wetten der +klankvorming;--maar ook, en dit dient wel in de eerste plaats in +aanmerking te komen, de nog levende dialecten zijn inderdaad het eenige +middel, om de kracht en beteekenis der letters, waarin wij de oude taal +geschreven vinden, met onbetwistbare zekerheid te leeren kennen; zij +bevatten het eenige zekere middel, dat ons tot eene zekere uitspraak +leiden kan. De oudste taaloorkonden zijn in zeer eenvoudige en weinig +zamengestelde, vaak ook bij verwante klanken elkander zonder vasten +regel verwisselende, letterteekenen opgeschreven; de der tale kundige +lezer wist, hoe hij ze moest uitspreken; hoe zouden wij het weten, zoo +de onder ons overgeblevene volkstaal ons niet te hulp kwam, ons niet +leerde, waar wij eene vokaal rond en vol, waar wij ze scherp of kort af, +moeten uitspreken, welke medeklinkers wij vol uit, welke, en waar, wij +ze slechts als ter loops moeten laten hooren? En van hoeveel gewigt dit +onderwijs zij, beseft gewis ieder! Wat is toch eene taal zonder +uitspraak? Hoe zou men in het innige wezen eener taal kunnen +doordringen, als men ze zich niet hoorbaar vermogt voor te stellen? +Hoeveel taalkundig juistere begrippen zou men zich van eene doode taal, +van het Latijn, bij voorbeeld, vormen, indien men met de juiste +uitspraak van hen, die ze spraken, ten volle bekend ware? Welke +denkbeelden zou zich iemand van de Fransche, van de Engelsche, of eenige +andere nog levende, taal vormen, zoo hij die wel uit eene _Spraakkunst_ +en _Woordenboek_ had leeren kennen, maar in hare uitspraak niet door een +deskundige ware onderwezen geworden, en zich dus daaromtrent met de hem +alleen bekende waarde van de letterteekenen in zijne moedertaal behelpen +moest? Zouden niet louter wanklanken zijn gehoor, ja zelfs, als hij stil +voor zich zelven las, zijne verbeelding pijnigen? En zouden onze oude +Friesche oorkonden liefelijker in onze ooren klinken, zoo wij de levende +dialecten niet konden raadplegen? + +Wij dan, die deze levende leermeesters kunnen vragen en raadplegen, +vinden ons op een, ter verkrijging van eene innige kennis der taal, veel +gelukkiger standpunt geplaatst, dan een WIARDA[4] of RASK[5], die, het +Friesch als eene lang uitgestorvene taal beschouwende, wat de uitspraak +betreft, vaak alleen mogten gissen[6]. Hetzij dan verre van ons, +wanneer wij de echte Friesche taal in de oorkonden der 13de en 14de +eeuwen zoeken, dat wij daarom hare overblijfselen in de nog levende +dialecten zouden gering achten of verwaarloozen. Integendeel willen wij +die overblijfselen, waar wij ze kunnen aantreffen, opsporen; de in deze +dialecten geschreven stukken, hoe onbelangrijk anders van zakelijken +inhoud ze ook soms mogen wezen, zoo ze slechts met getrouwheid de taal +wedergeven, waarin zij zijn opgesteld, met zorgvuldigheid verzamelen; in +ons Landfriesch zullen wij dan met des te grootere voldoening voor het +eerst eenen zanger ontmoeten van hooge dichterlijke vlugt, die ons boeit +mei zijne liefelijkheid, ons verrukt door zijne stoutheid, ons treft in +zijne eenvoudigheid; doch wanneer wij de edele voortbrengselen van +GIJSBERT JAPIX dichttalent met volle teugen genieten, dan zullen wij +tevens, als bedachtzame taalbeoefenaren, ons in acht nemen, om niet alle +door hem gebezigde woorden, ja zelfs niet al zijne woordvormen, voor +echt Friesch te erkennen, maar veeleer er op bedacht zijn, de om in +zijnen tijd gangbare, nu verouderde, door hem verfrieschte, +Nederduitsche woorden op te merken en af te zonderen; en terwijl wij de +kunst bewonderen, waarmede de Dichter getracht heeft Friesche klanken +voor het oog aanschouwelijk te maken in Nederduitsche letterteekenen, +zullen wij tevens moeten erkennen, dat zijne spelling de Nederduitsche +spelling zijner eeuw is, zonder daarom nog gegrond te zijn in den +eigenen aard van de Friesche taal. Ook hen zullen wij onze +opmerkzaamheid niet onwaardig keuren, die in lateren tijd, of nog heden +ten dage, hunne pen, in rijm of onrijm, aan de Friesche taal hebben +gewijd; al moge JAN ALTHUYSEN[7] het talent niet bezitten, om ons hart +te treffen, ja, al moesten wij hem alle aanspraak op den naam van +dichter ontzeggen, toch zullen wij het hem dank weten, dat hij, honderd +jaren na GIJSBERT, ons van den toestand der volkstaal, in zijne eeuw, +een blijk heeft achtergelaten; al mogten wij het dwaasheid achten, dat +hij het gewaagd heeft, zijne berijmde psalmen naast die van GIJSBERT te +doen drukken, en al scholden wij hem gaarne de moeite kwijt, om beider +werk door naamteekening te onderscheiden[8], toch zal het ons aangenaam +zijn, de taalproeven uit het midden der 18de naast die uit het midden +der 17de eeuw voor oogen te mogen zien. En wat de Friesche schrijvers +van onzen tijd betreft: op hoogen prijs schatten wij de uitnemende +dichtgaven van eenen SALVERDA[9],--welkom blijven ons de bijdragen van +menig ander, nog levend, beoefenaar van dit dialect,--uit een taalkundig +oogpunt, hechten wij de hoogste waarde aan de lappen, uit den +snijderskorf van GABE, en aan hetgeen de verzorgers van de nagelatene +pennevruchten van dien snedigen _skroor_, ons voorts nu en dan, als +vruchten van hun eigen genie, gunstig gelieven mede te deelen, omdat, +zonder in eenige vergelijking tusschen de inwendige zakelijke waardij +van hun werk met dat van anderen te treden, niemand zeker met grooter +getrouwheid en juister naauwkeurigheid de taal, de zeden, de denk- en +spreekwijze, van de hedendaagsche Friezen uitdrukt. + +Doch ik zal mij in deze beschouwingen niet verder inlaten. Ik acht +genoeg gezegd te hebben, om U, M. H.! te doen gevoelen, waaraan wij, +mijns oordeels, te denken hebben, als wij spreken van de Friesche taal +_in hare volle uitgebreidheid_. + +2. Wij gaan dan over tot de beschouwing der andere vraag: Wat het +beteekent, die taal _grammaticaal_ te beoefenen? + +De bedoelingen, met welke eene taal beoefend wordt, kunnen zeer +onderscheiden zijn. Veelal worden talen aangeleerd, met het oogmerk, om +de boeken en geschriften, in dezelve opgesteld, te kunnen lezen en +verstaan,--om met menschen, welke die taal spreken, te kunnen verkeeren, +en zich, zoo op reizen als in handelsverkeer, verstaanbaar te kunnen +uitdrukken. Bij die bedoeling is de taalkennis hulpwetenschap, de taal +het middel, om een vroeger doel te bereiken. Zoodanige wetenschap, zoo +ze dien naam verdient, kan gemeenlijk in genoegzame mate, door eene +oppervlakkige beschouwing van den aard der taal, door eene +lexicographische oefening van het geheugen verkregen, en door lezen en +omgang aangekweekt worden, zonder dat een dieper dringen in de wetten en +regels der taal daarbij onmisbaar vereischt wordt. Zoo zou men de +Friesche taalkennis als hulpwetenschap kunnen beoefenen, zoo men zich +daarbij eeniglijk ten doel stelde, om de oude Friesche wetboeken, als +oorkonden van oudheid en regtskennis, te beschouwen. Anders is het +gelegen met de _grammaticale_ beoefening van iedere taal, en van de +Friesche in het bijzonder. De taal zelve is daarbij het doel der studie; +de taal wordt om haar zelfs wille beoefend, en, ofschoon men zoo vele +bijoogmerken daarbij kan toelaten, als men zich maar gelieft voor te +stellen, toch blijft de kennis der taal het hoofddoel van den arbeid. +Die arbeid moet derhalve wetenschappelijk en stelselmatig worden +ingerigt. Vervelend zou ik voorzeker worden, M. H.! wilde ik hier uiteen +zetten, hoedanig zulk eene stelselmatige beoefening der talen, in al +hare deelen, behoort te worden ingerigt. Het is ook voor mijn oogmerk +genoeg, U op eenige belangrijke punten te wijzen, bij de grammaticale +beoefening van het Friesch, mijns oordeels, vooral te pas komende. +Indien ik mij daarbij op kortheid bevlijtig, hoop ik van uwe aandacht +niet te veel te zullen vergen, als ik U verzoek, ze mij daartoe eenige +oogenblikken te verleenen. + +Het schijnt mij dan, in de eerste plaats, noodzakelijk toe, dat de +beoefening onzer grammatica _historisch_ worde ondernomen. Uit het +denkbeeld, dat ik van den omvang der taal getracht heb te geven, vloeit +de noodzakelijkheid, altoos de belangrijkheid, eener _historische_ +behandeling voort. Het is toch niet eene, op dit punt des tijds +bestaande, regelmatige schrijftaal, wier tegenwoordigen toestand men als +een afgesloten geheel kan beschouwen en beschrijven. Ware zij dit, dan +zou het nog steeds wetenschappelijk belangrijk zijn, historisch te +onderzoeken, hoe, langs welke wegen, door welke veranderingen, zij tot +haren tegenwoordigen stand gekomen ware;--doch dat historisch onderzoek +zou dan niet zoo _volstrekt_ noodzakelijk zijn;--het ware dan mogelijk, +van den tegenwoordigen staat, waar ze zich in bevindt, eene getrouwe, +naauwkeurige schets te ontwerpen, welke aan de eischen der taalkunde +eenigermate zoude kunnen voldoen. In den omvang, waarin wij U de taal +hebben voorgesteld, is dit niet wetenschappelijk mogelijk; onze arbeid +zoude eerder een Friesch idioticon, dan eene grammatica, opleveren. Doch +van waar zullen wij dit historisch onderzoek beginnen? Zal het genoeg +zijn, op te klimmen tot het begin der dertiende eeuw, om, wanneer wij +bekend zijn geworden met den toestand der taal in dat tijdvak, de +geschiedenis harer veranderingen en afslijtingen nederwaarts, tot den +tegenwoordigen tijd, voort te zetten? Het is waar, van vroegeren tijd, +dan het begin der dertiende eeuw, zijn geene handschriften tot ons +overgebleven, en het zou dus al ligt kunnen schijnen een overtollige +arbeid te zullen zijn, zoo wij naar den toestand der taal in een vroeger +tijdvak wilden onderzoeken. Intusschen zouden wij toch, door niet hooger +op te klimmen, slechts de helft harer geschiedenis gewaar worden; wij +zouden onbekend blijven met haren oorsprong, en veel onverklaard, en als +onverklaarbaar, moeten overlaten.--Het Friesch is een tak van den +grooten Germaanschen taalstam; willen wij nu eene innige kennis van den +aard van dezen tak verkrijgen, dan behooren wij de natuur van den stam, +waaruit hij gesproten is, te kennen. En mogt het ons al onmogelijk zijn, +tot den stam zelven op te klimmen, dan zal toch de bekendheid met +andere, uit den zelfden stam uitgeschoten, takken, vooral van zoodanige, +die wij digter aan hunnen oorsprong uit den gemeenen stam mogen +gadeslaan, ons goede diensten bewijzen, om tot ons oogmerk te geraken. +Wij verkeeren in het laatste geval. Of men ooit met eenigen schijn van +naauwkeurigheid de taal zal leeren kennen, die door onze Germaansche +voorvaderen gesproken werd, eer zij zich nog in onderscheidene dialecten +verdeeld had, zullen wij het veiligst dienen over te laten aan de +vlijtige nasporingen der geleerde mannen, welke de Indo-Germaansche +taalstudie tot het doel van hun leven hebben gesteld. Doch het is ons +vergund, kennis te maken met een Germaansch dialect, het +_Moesogothisch_, waarin reeds zeer vroeg, omstreeks het jaar 360, door +ULPHILAS, de Evangeliën zijn overgezet, en waarvan een goed deel ons in +den _Codex argenteus_ is bewaard, en door den grooten JUNIUS is +uitgegeven. Dit kostbaar overblijfsel brengt ons het naast tot den +gemeenen stam terug.--Wij bezitten echter nog naauwer vermaagschapte +taalverwanten, dan hen, die dit Moesogothisch gesproken hebben. Dezen +toch bewoonden, toen de Bisschop ULPHILAS onder hen leefde, de +landstreken van _Servië_ en _Bulgaria_, afschoon andere van hunne +stamgenooten zich reeds veel vroeger in _Jutland_ en het zuidelijk +gedeelte van _Zweden_ hadden neêrgezet. Doch het is een ander volk, +welligt, ten tijde van deszelfs verblijf op het noordelijk Germaansche +kustland, één met de Friezen, en van dezen uitgegaan, althans zeker met +hen op het allernaauwste verwant, wier taal, veel vroeger dan de onze +geschreven, ons meer dan eenige andere kan voorlichten. Het was +omstreeks het midden van de 5de eeuw, dat dit volk _Engeland_ +overstroomde, en deszelfs oude bewoners onder het juk bragt,--en de +oudste geschreven stukken in hunne taal, sedert bekend onder den naam +van de _Angelsaksische_, klimmen op tot het laatste van die zelfde 5de +eeuw. Het is dus meer dan waarschijnlijk, dat de Friezen, die tot deze +volkplanters in de naauwste betrekking stonden, te dier tijde, behoudens +geringe dialectsverschillen, met hen de zelfde taal zullen hebben +gesproken; en de beoefening van dat oude Angelsaksisch, hetwelk zich +bovendien door eene zeer rijke literatuur aanbeveelt, is alzoo voor de +historisch-grammaticale beoefening van het Friesch volstrekt +onmisbaar.--Nog komt bij zoodanige beoefening ook het _IJslandsch_ in +aanmerking, ik bedoel die Skandinavische taal, die onder de algemeene +benaming van _Danske tonge_, de taal was van die volkeren van het +noorden, Deenen en Noormannen, welke, door hunne veelvuldige +strooptogten, en somtijds langdurige overheersching, op de kustlanden +der Friezen eenen zoo gewigtigen invloed oefenden, en te diepe indrukken +achterlieten, dan dat men niet ook in de taal de sporen daarvan zou +mogen opmerken[10].--En zoo volgt dan uit het gesprokene, M. H.! dat +deze historische taalbeoefening, door ons opwaarts tot onze +taalverwanten te voeren, tevens eene _etymologisch-_ of +_analogisch-vergelijkende_ taalstudie met zich brengt. + +Doch niet alleen moeten wij opklimmen tot de bronnen der taal, zoo wijd +wij kunnen, ook, nederdalende, behooren wij den loop des strooms tot op +onze tijden te volgen. Wanneer wij de taal, in hare zuivere, nog weinig +afgesletene, bewerktuiging, zoo als ze in de oudste stukken der 13de +eeuw voorkomt, zullen hebben gadegeslagen,--de waardij harer eenvoudige +letterteekenen zullen hebben vastgesteld,--hare regelmatige +verbuigingen toegelicht,--hare eigenaardige woordvoeging nagegaan,--en +ook haar prosodisch deel, allitteratie en rijm, beschouwd zullen +hebben,--dan zal het de taak dezer historische grammatica worden, om de +verandering, het verloop, de afslijting van dat alles, de vermenging met +vreemde bestanddeelen, zoo als die van lieverlede zijn ontstaan en +toegenomen, in de taaloorkonden van latere tijden aan te wijzen, en tot +in de nog bestaande dialecten op den voet te volgen. Zoo zal deze +beschouwing tot veelsoortige en belangrijke opmerkingen en uitkomsten +kunnen leiden. Het zal duidelijk worden, dat, sints de taal opgehouden +heeft als eene volksschrijftaal te bestaan, ook hare ware orthographie +is verloren gegaan, en door eene, aan het taalkarakter vreemde, spelling +vervangen is, geschoeid op den leest van de spelling van dat volk, onder +hetwelk het Friesche dialect is overgebleven. Het zal blijken, dat, +hoewel, even als in al de andere nieuwere talen van Germaanschen +oorsprong, de verbuigingsvormen veelzijdig zijn afgesleten, en als het +ware onmerkbaar geworden, daarvan evenwel in ons Landfriesch meer is +overgebleven, dan bij eene oppervlakkige beschouwing welligt door menig +een wordt verondersteld[11]. Dan zal het bewezen worden waarheid te +zijn, dat, zoo men het nog onder ons levend Friesch ontledigen kon van +al deszelfs Hollandsche inmengselen, het overblijvende gedeelte, ondanks +alle afslijting, die er heeft plaats gehad, onmiskenbaar nog die zelfde +taal is, in welke de Friezen in de 13de eeuw hunne kernachtige wetten +hebben te boek gesteld, en dat het daarin, voor het misschien nog veel +meer afgesletene Hollandsch, waarin toch wel ieder de taal van STOKE en +MAERLANT ontdekken zal, geenszins behoeft onder te doen, en dus ook +evenmin, als dat Hollandsch, den naam van patois verdient. + +Ik gevoel, dat ik, door het gesprokene in eenige voorbeelden meer +aanschouwelijk te maken en dadelijk toe te passen, de duidelijkheid +daarvan bevorderen zou; doch ik vermeen tevens, dat, èn de aard van de +spreekbeurt, welke ik hier vervul, zoodanige afgetrokken grammaticale +ophelderingen verbiedt, èn dat de tijd, mij, door uwe toegevendheid +toegestaan, om te spreken, mij daarin verhindert. Ik moet mij dus +tevreden stellen met de hoop, dat het mij gelukt moge zijn, duidelijk +genoeg te hebben voorgesteld, wat het, mijns inziens, beteekent, de +Friesche taal _in hare volle uitgebreidheid grammaticaal_ te beoefenen. + +Mogt ik mij met die hoop niet geheel te vergeefs gevleid hebben, dan +zouden wij nu, in de tweede plaats, dienen over te gaan, tot het +onderzoek: + +II. Wat wij, Leden van dit Genootschap, kunnen en behooren te doen, om +ons te kwijten van de taak, die wij vrijwillig hebben op ons genomen, en +wier aanvankelijke en gedeeltelijke vervulling althans met reden van ons +mag worden verwacht? + +Die taak is verre van gemakkelijk, M. H.! Zij vordert eene vrij +uitgebreide, langdradige en volhardende studie; zij vordert groote +naauwkeurigheid en veel scherpte van opmerking; eene veelzijdige +grammaticale kennis en bedrevenheid. Het is geen arbeid voor weken of +maanden, maar een werk, dat vele jaren van inspanning vorderen zal. Moet +ons dit vooruitzigt niet afschrikken, ons, wie het meerendeels niet +gegund is, onzen tijd onverdeeld aan de beoefening der letteren te +wijden, maar die, eerst verpligt onze krachten te wijden aan hetgeen +beroep en ambt een ieder te doen geeft, slechts uitgespaarde uren voor +de wetenschappen mogen afzonderen? Er bestaan, dunkt mij, twee +omstandigheden, welke het gewigt van deze bedenking eenigzins kunnen +verligten. De eerste is, dat de bedoeling onzer Genootschapsinstellingen +van zelve medebrengt, dat wij dien arbeid, voor éénen te uitgebreid en +te zwaar, onder elkanderen mogen verdeelen; dat wij ons met de +verzameling, bijeenbrenging en bewerking der in dezen noodige +bouwstoffen gezamentlijk mogen onledig houden; en mogt het ons niet +vergund zijn, zelven het gebouw te voltooijen, die voltooijing gerust, +in het bewustzijn van daartoe het onze te hebben bijgedragen, aan +anderen mogen overlaten. De tweede gedachte, die onzen moed tot het +opvatten dezer taak mag versterken, is, dat wij niet de eersten zullen +zijn, die zich de grammaticale beoefening van de Friesche taal zullen +aantrekken, dat anderen ons reeds in dit spoor zijn voorgegaan, en reeds +veel hebben gedaan en geleverd, dat voor ons leerzaam, nuttig en +bruikbaar kan zijn. + +Wij willen dien vóór ons gedanen arbeid vooraf kortelijk beschouwen, om +na zulks de som te kunnen opmaken van hetgeen ons overblijft te doen. + +1. Bij de beschouwing van hetgeen door anderen vóór ons gedaan is, +zullen wij voornamelijk op zoodanige geschriften te letten hebben, die +met het kennelijk doel zijn opgesteld, om eene grammatica te leveren, +zonder echter vele andere, die tot de grammaticale kennis der taal +kunnen leiden en medewerken, met stilzwijgen voorbij te gaan. + +Wanneer wij dan, met billijken eerbied voor ouderdom van jaren, het +eerst zullen noemen, die het eerst in het licht verschenen zijn, dan +dient het allereerst gewaagd van het werk van den ouden Grammaticus, +hetwelk GABBEMA, in het tweede deel zijner uitgave van GIJSBERT JAPIX, +heeft opgenomen[12]. Het heeft betrekking tot het Landfriesch uit het +midden der 16de eeuw: na de formatie van het meervoud der naamwoorden +opgegeven te hebben, beuzelt de schrijver over de geslachten en +naamvallen, wier bestaan hij, op den enkelen genitivus na, slecht weg +ontkent, alsmede over de formatie van de vergelijkende trappen en de +getallen der bijvoegelijke naamwoorden, over de verkleiningsvormen, de +artikels en de telwoorden; alles zeer kort en oppervlakkig. Hier is +achter gevoegd een brokstuk over de Friesche letters,--de schrijver +handelt over de figuur der letters, en geeft de zonderlinge meening op, +dat de Friezen eerst Grieksche karakters gebruikt zouden hebben; van +runenschrift schijnt hij nooit iets gehoord te hebben[13]; vervolgens +gaat hij de waarde der klinkers na, en gewaagt van de diphtongen. Deze +beide stukjes zullen ons weinig leeren, misschien hebben zij nog eenige +waarde, als bevattende taalproeven, die eene eeuw ouder zijn dan +GIJSBERT JAPIX. Doch aan deze ontbreekt het ook overigens niet. Echter +is het fragment ongetwijfeld van eene veel ervarener hand, dan het +eerste stuk, en bevat over de uitspraak der vokalen eenige niet +onbelangrijke opmerkingen. Wij leeren er, bij voorbeeld, uit, dat de +Angelsaksische diphtong _eo_, toen dat stuk gesteld werd, in de Friesche +taal nog bloeide, zoo als nog te _Hindeloopen_. + +De tweede, ons bekende, poging, om eene grammatica te leveren, is van +den geleerden ECCO EPKEMA, den verdienstelijken uitgever van GIJSBERT +JAPIX; doch het is er verre van daan, dat deze zoude zijn ingerigt op +den voet, dien wij ons hebben voorgesteld; niet de Friesche taal in hare +volle uitgebreidheid, alleen het Landfriesch vinden wij hier geschetst, +en dan nog maar het Landfriesch, zoo als GIJSBERT JAPIX dat schreef. De +reden is duidelijk. Als inleiding op zijn _Woordenboek_ op dien Dichter, +was het geenszins zijn voornemen, »een volledig zamenstel van +spraakkunst der Landfriesche taal te geven," hij achtte dit volstrekt +onnoodig, »daar, weinige afwijkingen uitgezonderd,"--het zijn 's mans +eigene woorden,--»de Landfriesche taal, zoo als wij ze bij onzen Dichter +aantreffen, eene tamelijke overeenkomst heeft met de Nederduitsche, zoo +als wij dezelve bij CATS, KAMPHUYZEN, en andere tijdgenooten van hem, +lezen." Ziet daar het standpunt, waarop EPKEMA stond, en waaruit men het +werk van dezen geleerden man moet beoordeelen,--meer als eene bijdrage +tot de Nederduitsche taal, dan tot de zuiver Friesche. Zijne +orthographie is dan ook even als die van den Dichter, de Hollandsche van +de 17de eeuw; al wat hij zeer uitvoerig over de letters, klinkers, +diphtongen, verdubbeling der klinkers en over de medeklinkers schrijft, +is grootendeels Nederduitsch, enkele belangrijke opmerkingen over de +litterae prostheticae en epentheticae, of klikletters, zoo als hij ze +noemt, en over de weglating in uitspraak, en de verwisseling der +letters, raken het Friesch meer bijzonder, en kunnen tot ons doel +gebruikt en vergeleken worden. In zijne behandeling der naamwoorden +volgt hij den ouden Grammaticus, doch alleen, om hem telkens teregt te +wijzen. Bij de verbuigingen der naam- en werkwoorden geeft hij ons +alleen die van zijnen Dichter op, zonder tot de oorspronkelijke vormen +op te klimmen, of, klimt hij al hooger op, dan nog bepaalt hij zich tot +de taal der _Oude Friesche wetten_, als behoorende tot het dialect van +ons gewest, doch ongelukkig, onder de oude taaloorkonden van lateren +oorsprong, min zuiver, meer met Nederduitsch vermengd, dan bij voorbeeld +het oudere _Asegaboek_ en _Emsiger landregt_.--Voor zoo verre dan onze +GIJSBERT JAPIX mag gehouden worden voor den vertegenwoordiger van den +staat van het Landfriesch dialect, zoo goed en kwaad, zuiver en +vermengd, oorspronkelijk en afgesleten, als het zich in het midden der +17de eeuw vertoonde,--even zoo ver mag EPKEMA voor den naauwkeurig +grammaticalen beschrijver van dat dialect gelden, in wiens arbeid echter +de historische studie der zuiver Oud-Friesche bronnen te veel wordt +gemist. + +Het is voor de Friesche grammatica een onschatbaar voorregt geweest, dat +de beroemde Deensche taalkundige RASMUS RASK, door en na het schrijven +zijner _Angelsaksische spraakleer_, op het gelukkig denkbeeld gekomen +is, om ook eene _Friesche spraakleer_ zamen te stellen. Zij kwam in +1825, in het Deensch, in het licht[14], en werd in 1832, door ons +geleerd Medelid den Heer HETTEMA, in het Nederduitsch[15], en in 1834, +door Professor Buss, te _Freiburg_, in het Hoogduitsch, overgezet en +uitgegeven[16]. Dit is de eerste, en tot nog toe de eenige, zuiver +Friesche grammatica, welke wij bezitten, uit de oudste schriftelijke +gedenkstukken geput. Uitvoerig behandelt deze groote taalkundige de +letters, en derzelver waarde en uitspraak, waarbij echter valt op te +merken, dat onbekendheid met ons Landfriesch hem dikwijls heeft doen +dwalen, waar de bekendheid met dat dialect hem gemakkelijk zou hebben te +regt geholpen, en dat hij in de vokaalspelling tot toonteekenen de +toevlugt heeft moeten nemen, welke hij eveneens, bij veronderstelde +bekendheid zijner lezers met onze landtaal, zeer wel zoude hebben kunnen +ontberen; dat hij gedurig, tot het bepalen der klanken, zijne toevlugt +moet nemen tot het Angelsaksisch en IJslandsch, terwijl intusschen de +klankbepaling in eerstgemelde taal, zoo als de Heer HALBERTSMA +overtuigend heeft aangewezen[17], juist omgekeerd, het best uit ons nog +levend Friesch kan worden opgemaakt. Omtrent de verbuigingen der +naamwoorden en werkwoorden heeft hij taalkundig-regelmatige wetten +voorgesteld, gegrond op hetgeen hij daaromtrent in zijne _IJslandsche en +Angelsaksische grammatica's_ had opgegeven, het hoofdverschil der +verbuigingen daarin zoekende, of de woorden in eenen klinker of +medeklinker eindigen, of althans oorspronkelijk geëindigd hebben; de +eerste noemt hij de opene, en de tweede de geslotene hoofdsoort (GRIMM +noemt de _opene_ van RASK _zwakke_, de _geslotene_ bij RASK _sterke_, +_Recensie_, S. 88); intusschen ontdekt men bij de naauwkeurige +beschouwing dezer vormleer eene zoo groote menigte uitzonderingen, dat +men aan de vastheid en waarheid der voorgestelde regels begint te +twijfelen, en het mij althans voorkomt, dat dezelve nog wel eens aan +eene streng beproevende kritiek mogen worden onderworpen[18]. Voor het +overige geeft deze spraakleer ons eene getrouwe schets van de taal, zoo +als die in het _Asegaboek_ en den _Brokmannerbrief_, als het oudste en +zuiverste Friesch, voorkomt, met analogische verwijzing naar het +Angelsaksisch en IJslandsch, en met aanhaling hier en daar van het nog +levende Noordfriesch; doch zij kan geene aanspraak maken op den naam van +eene historische grammatica, waarin op alle dialecten acht geslagen, en +ook het verloop der taal aangewezen is. + +Eindelijk mag, bij de vermelding der grammatica's, geenszins worden +verzwegen de belangrijke schets van het Sagelterlandsche Friesch, +gevoegd bij de _Reis_ naar dat land van de Heeren HETTEMA en POSTHUMUS; +wij worden daar op eene korte en duidelijke wijze met dat dialect bekend +gemaakt, en deze arbeid is voldoende, om hem, die zich met eene +algemeene Friesche spraakleer mogt willen bezig houden, in staat te +stellen, om van dit dialect een noodig en nuttig gebruik te maken. + +Volgens schrijven van den Hoogleeraar RASK, in de _Voorrede_ tot zijne +_Spraakleer_, heeft de Heer B. BENDSEN, te _Ærøskøbing_, met groote +vlijt en naauwkeurigheid eene uitgebreide _Spraakleer_ van het +Noordfriesch verzameld; welk werk echter, zoo veel ik weet, nog niet +door den druk is gemeen gemaakt[19]. + +De orthographie is een belangrijk deel der grammatica. Hoe zou ik dan, +M. H.! na U de bestaande spraakkunsten, zoo verre mij bekend, te hebben +opgenoemd, mogen nalaten, U het schoone stukje over de spelling van den +Heer HALBERTSMA te herinneren, geplaatst in den jaargang voor 1834 van +het _Friesche Jierboeckjen_? Eenvoudig en duidelijk is die poging, om +den rijkdom van ons Landfriesch in letterteekenen uit te drukken. Alle +onnutte en verwarring barende bijvoeging van veelvuldige klinkers, +waarin GIJSBERT JAPIX zich wel eens te buiten ging, is daarbij vermeden; +de letters, welke in ieder woord, krachtens zijnen aard en grondvorm, +behooren, hoewel in de uitspraak onderdrukt of weggelaten, worden daar +meerendeels aan hetzelve terug gegeven; in het kort, de taal eenparig +zoo geschreven, wordt voor den taalkundigen Nederduitschen aanschouwer +klaar en bevattelijk. Intusschen houde men bij de groote +voortreffelijkheid dezer proeve nog steeds in het oog, dat ook deze +spelling meer op de Nederduitsche, dan op de Oud-Friesche, gegrond is; +de bedoeling van het opstel maakte dit noodzakelijk; voor lezers, aan de +Hollandsche spelling gewoon, wenschte men het Friesch aanschouwelijk +voor te stellen, en uit dat oogpunt beschouwd, was deze wijze van +handelen de eenige, die het doel kon doen treffen. Vraagt men echter, of +zij ook taalkundig goed te keuren is, dan zou ik daarop geen in allen +deele toestemmend antwoord durven geven. Mogt bij de vraag, hoe men dan +tegenwoordig het Landfriesch moet spellen, mijne geringe meening iets +gelden, ik zoude niet de spelling voorstaan, die men in het _Asegaboek_ +of het _Emsiger landregt_ aantreft, even min als ik verlangen zoude, dat +men het tegenwoordige Hollandsch ging schrijven eveneens als MAERLANT, +VAN HELU of STOKE, in hunnen tijd deden; maar, gelijk de Nederduitsche +spelling van onzen tijd gegrond is, altoos gegrond behoorde te zijn, op +die van deze ouden, als overeenkomstig met den aard der taal,--zoo zou +ik ook meenen, dat wij de spelling van het Landfriesch behoorden te +gronden op de oude spellingwijze onzer voorvaderen. Ik zoude, wilde men +een voorbeeld, naar het tegenwoordige Deensch verwijzen; die taal is +eene, hoewel verbasterde, dochter van het oude IJslandsch, even als ons +Landfriesch het is van het oud Friesch; de spelling van dat IJslandsch +en van ons oud Friesch komen naauw met elkander overeen; in uitspraak +zweemt ons Landfriesch, in meer dan een opzigt, sterk naar het +tegenwoordige Deensch, en ik zou uit dien hoofde eene proeve +allerbelangrijkst achten, die ons het Landfriesch eens in Deensche +spelling voorstelde; ik geloof dat men bevinden zou, dat zoodanige +spelling met den aard der taal meer overeenkomstig zijn zou, dan de +thans in zwang zijnde gewijzigde Hollandsche. + +Doch keeren wij van deze uitweiding terug tot de verdere vermelding van +den arbeid die, reeds vóór ons gedaan, ons tot de zamenstelling eener +grammatica zou kunnen helpen. Na de opnoeming der grammatica's kunnen +wij kort zijn. Immers, het _Oud Friesch woordenboek_ van den geleerden +WIARDA, dat, hoe onvolledig ook, op sommige artikels zeer rijk +is[20],--de _Aanteekeningen_ op de _Friesche wetten_, door WIERDSMA en +BRANDTSMA, die op het _Asegaboek_, door WIARDA, op het _Oostfriesche +landregt_, door VON WICHT, op het _Emsiger landregt_, door +HETTEMA,--kunnen en behooren bij de studie van de bronnen der taal +geraadpleegd te worden. In de _Aanteekeningen_ van HOEUFFT, op de +_Friesche spreekwoorden_, en omtrent de naamsuitgangen van plaatsen, in +het _Idioticon_ van WASSENBERG, en soortgelijke stukken meer, vindt men +hier en daar belangrijke opmerkingen verspreid. Mogt een gunstige +zamenloop van omstandigheden het nog eens toelaten, dat wij ons zouden +mogen verheugen in de uitgave van HALBERTSMA'S _Lexicon Frisicum_, wij +zouden dan eenen schat van etymologische kennis voor ons geopend zien, +waarin wij de verwantschap en geschiedenis van elk Friesch woord zouden +mogen nasporen; thans willen wij met de schoone proeven, in het berigt +omtrent de Wachtendonksche psalmen, ons voordeel doen, en niet +ongebruikt laten, wat die geleerde, in het _Voorwerk_ voor BOSWORTHS +_Anglo-Saxon dictionary_, over de verwantschap van die taal met de onze, +gegeven heeft. + +2. Ziet daar dan, M. H.! het voornaamste van hetgeen vóór ons gedaan +is;--wat blijft er nu voor ons te doen overig? dit was de laatste vraag, +waarbij wij ons nog moeten bepalen. + +Het komt mij dan bescheidenlijk voor, M. H.! dat, na alles wat reeds +voor ons gedaan is, de grammaticale beoefening der Friesche taal in +hare volle uitgebreidheid nog steeds aanprijzing verdient, want dat +wij nog geene historische en analogische grammatica bezitten. En het +werk dat ons te doen zoude staan, wilden wij in die behoefte voorzien, +zou dunkt mij moeten bestaan in drie deelen; vooreerst _verzamelen_, dan +_vergelijken_, en eindelijk _rangschikken_. Wij zouden met het bepaalde +doel, om bouwstoffen tot eene grammatica te verzamelen, moeten lezen +alle taaloorkonden, die nog voorhanden zijn, te beginnen met het oudste; +uit elk afzonderlijk moesten wij alles opteekenen, wat tot de verbuiging +der naam- en werkwoorden en voornaamwoorden, tot het regimen der +voorzetsels, en wat dies meer zij, betrekking heeft; die lezing zou ons +tevens in de gelegenheid stellen, om allerlei grammaticale +bijzonderheden op te merken en aan te teekenen; de aanteekeningen uit +ieder afzonderlijk werk genomen moesten afzonderlijk gehouden, en +geenszins met die uit een ander werk vermengd worden, ten einde niet in +het gevaar te geraken, van misschien verschillende dialecten, die zeker +reeds zeer vroeg bestaan hebben, ondereen te mengen. Dit verzamelen nu +zou een arbeid zijn, waartegen voorzeker menig een zou terug deinzen, +zoo hij dien geheel alleen ondernemen moest; doch juist eene vereeniging +als de onze zou zulken arbeid ligter maken; wanneer, bij voorbeeld, van +drie personen, een de naamwoorden, een ander de werkwoorden op zich nam, +een derde zich met de overige rededeelen bezig hield, zou zulk eene +eendragtige inspanning gemakkelijker tot het doel leiden; op één +belangrijk punt zou bij zulk eene verdeeling, dunkt mij, gelet moeten +worden, dat namelijk diegene, welke eenmaal met eenig bepaald rededeel +belast was geworden, zich met dat zelfde onderwerp bij voortduring +bleef belasten, tot dat al de onderscheidene voorhanden zijnde stukken +doorgelezen, en de uittreksels uit elk derzelve verzameld waren. + +Als dan al de bouwstoffen uit alle nog aanwezige oude stukken verzameld +waren, dan eerst zou het tweede deel van den arbeid, de _vergelijking_, +moeten worden ondernomen. Die vergelijking behoorde drieledig te zijn. +Vooreerst moesten de verzamelde bouwstoffen onderling worden vergeleken, +waardoor men een zamenstel zoude verkrijgen van de verschillende vormen, +in onderscheidene gelijktijdige, of althans in tijd weinig +verschillende, dialecten. Daarna moest die vergelijking, bij opklimming, +plaats vinden met de verwante talen, vooral met het Angelsaksisch. En +eindelijk, in de derde plaats, kon men overgaan tot de vergelijking met +de nog bestaande dialecten ieder afzonderlijk, waarbij dan wel in het +oog moest worden gehouden, dat niet het Hindeloopersch met het gewoon +Landfriesch, noch dit met het Sagelterlandsch, het Schiermonnikoogsch of +het Noordfriesch vermengd, maar elk derzelve behoorlijk onderscheiden +werd. Men zou dan voorzeker bespeuren, hoe het een der nieuwere +dialecten meer doorgaande sporen van overeenkomst met dit onder de +oudere, het andere weêr met eenig ander, zou opleveren; en langs dezen +weg zou het mogelijk worden, eene volledige Friesche spraakkunst, +analogisch, historisch, en met in acht neming der verschillende +dialecten, zamen te stellen. Dat was het derde deel, het doel van den +voorbereidenden arbeid, de _rangschikking_ van het verzamelde en +vergelekene. Hier zou men nu het werk van den geleerden RASK ten +grondslag kunnen leggen. De eigen verzamelde bouwstoffen gebruikende, +zou men zijn voordeel kunnen doen met zijne volgorde,--voor zoo verre +het niet bij de bewerking mogt blijken, dat eene afwijking verkieslijk +ware,--ook met zijne opmerkingen, en die van anderen;--dan zou het +blijken, of men in de vormleer genoegzaam doorgaande regels zou vermogen +op te geven; of die, door RASK voorgesteld, aannemelijk zijn; dan of het +misschien nog steeds veiliger bleef, om, op het voetspoor van GRIMM, nog +maar alleen de voorkomende vormen als zoo vele bestaande grammaticale +facta op te geven, en den stand der wetenschap nog niet rijp te achten +voor het bepalen van vaste vormregels. En bij dat alles zoude men steeds +elk afzonderlijk onderwerp historisch, en, door alle dialecten heen, +vergelijkend moeten behandelen. + +Ziet daar, M. H.! in korte en algemeene trekken,--in bijzonderheden toch +mag ik niet treden,--U voorgesteld, wat, naar mijne geringe meening, +door ons zou behooren te worden gedaan, zoo wij de Friesche taal in hare +volle uitgebreidheid grammaticaal wilden beoefenen!--Het verdient zijnen +lof, zich de nog altijd schoone taal, die in dit gewest op het platte +land gesproken wordt, zoodanig te hebben eigen gemaakt, dat men daarin +met sierlijkheid, regelmatigheid en naauwkeurigheid, de pen weet te +voeren;--het is hoogst belangrijk, de regtsoorkonden onzer vrije +voorvaderen vlijtig te hebben beoefend, die te verstaan, haren zin te +vatten, en deze kennis aan regts- en oudheidkunde dienstbaar te +maken--het is nog meer te prijzen, zoo bij die regts- en oudheidkundige +beschouwing taalkundige opmerkingen worden gevoegd;--doch wie zich +daarbij bepalen wil, bij al den lof, die hem moge toekomen, van hem mag +nog niet gezegd worden, dat hij de taal in hare volle uitgebreidheid +grammaticaal beoefent.-- + +Ik herhaal het, M. H.! ik wensch niemand mijne inzigten of meeningen op +te dringen, nog minder mij diets te maken, als had ik den waren weg tot +die beoefening gevonden en aangewezen, het allerminst U in den waan te +brengen, als of ik mij zelven bekwaam achten zou, dien weg met +standvastigen moed te bewandelen;--gelukkig genoeg zoude ik mij achten, +zoo ik door deze pligtmatige voorlezing bij sommigen Uwer de +opmerkzaamheid mogt hebben gaande gemaakt, zoo niet de aandacht +gevestigd op een onderwerp, dat aan de Werkende Leden der derde +afdeeling, als het hoofddoel hunner bemoeijingen, door onze wetten is +voorgesteld. + +[1] J. H. HALBERTSMA, in het _Foärwird_ voor de _Twigen uwt ien âlde +stamme, Dimter 1840_. + +[2] Op blz. XLVII der _Preface_ voor Dr. J. BOSWORTHS _Dictionary of the +Anglo-Saxon language, Lond. 1838_. + +[3] Jr. Mr. M. HETTEMA en Ds. R. R. POSTHUMUS, _Onze reis naar +Sagelterland, Franeker 1836._ + +[4] _Altfriesisches Wörterbuch_, Vorrede, § 33: »Dieser alten +Friesischen Sprache, welche nunmehr völlig ausgestorben ist," en § 34: +»Die Sprache des gemeinen Mannes, in der Niederländischen Provinz +_Friesland_, und besonders in _Hindelopen_ und _Mulquerum_ nennt man die +Friesische.--Ich habe mich darauf nicht einlassen können, damit ich das +Neuere nicht mit dem Alten verwechsele." + +[5] _Hollandsche vert. der Spraakleer_, blz. XVI: »Het Friesch, dat nu +bijna niet meer bestaat, en in eenige honderde jaren niet meer gesproken +is, maar alleen een aantal verwarde en strijdige mondelijke taalsoorten, +in de landschappen, welke van het Friesche volk of diens nakomelingen +bewoond worden." En blz. 7: »De uitspraak van eene uitgestorvene taal +naauwkeurig te bepalen, is wel niet zeer gemakkelijk; veel kan ons +evenwel de overeenstemming met het Noord-Friesch en Hollandsch, alsmede +het Angelsaksisch en Islandsch, met zekere waarschijnlijkheid leeren." + +[6] Zie zulke gissingen bij RASK, _Holl. vert._, blz. 5, omtrent de +uitspraak van _ae_ en _oe_,--fouten, blz. 3, _makia_, _capia_, lees: +_makja_, _k[oe]pja_, daar _ma-ki-a_, _ca-pi-a_, verg. GRIMM, Recensie +van RASK, beneden te vermelden, S. 104,--twijfelingen of _ier_, jaar, +_jér_ of _iir_ moet gelezen worden--dadelijke fouten, blz. 3, dat de +_v_, als medeklinker tusschen twee vokalen, de Nederl. en Latijnsche +_w_, niet de Hoogd. en Holl. _v_ zouden zijn! Verg. GRIMMS _Recensie_, +S. 94;--blz. 16, de _a_ in _cap_, _rad_, _dad_, _bam_, tot de doffe _å_ +gemaakt; (»welke woorden thans door" enz., is eene bijvoeging van +HETTEMA. Verg. BUSS, _Hoogduitsche vertaling_, beneden te vermelden, S. +29, § 13) enz. Alle welke mistastingen, bij kennis van ons _levend_ +Friesch, onmogelijk geweest zouden zijn.--Zoo verkeerd is het, van den +vreemdeling het _onze_ te willen leeren! Doch zoo is het dan ook onze +pligt, gelegenheid te geven, dat men niet tot den vreemdeling zijne +toevlugt behoeve te nemen.--Intusschen erkent RASK het voortdurend +bestaan van Friesche dialecten, zie BUSS, S. 11, 12, doch zijne fout is, +dat hij ons dialect, wat de uitspraak betrof, niet kende, en ook in +allen gevalle niet genoeg gewaardeerd heeft. S. 16, _eine Art +Volkssprache_. + +[7] _Friesche rymlery. Liouwerd 1755._ + +[8] JAN ALTHUYSEN, heeft, in het 2de deel zijner _Rymlery_, de 150 +psalmen DAVIDS, in Friesche berijming, opgenomen, doch alleen die, welke +door GIJSBERT waren overgeslagen, zelf berijmd, en de door dezen +berijmde, op hare plaats, tusschen de zijne in laten drukken, beider +werk door naamsonderteekeningen onderscheidende. Zoo ver het mij gelust +heeft, dit na te gaan, is ALTHUYSEN getrouw gebleven aan de versmaat van +DATHEEN'S berijming, misschien om de zijne zoo voor het gezang, naar de +toen gebruikte zangwijzen, meer geschikt te maken. + +[9] _Hiljuwns uwren fen J. C. P. SALVERDA, Schoallemaester to Wons. +Ljeauwerd 1834._ + +[10] Ook komt hier in aanmerking de geographische ligging der Friezen +naast de Jutten,--uit welk oogpunt men het Friesch als overgangstaal +tusschen het Saksisch en Noordsch kan beschouwen, zie GRIMM, _Recensie_, +S. 91. RASK (BUSS, S. 6 seqq.), die daar echter meer het verschil dan de +overeenkomst tusschen Friesch en IJslandsch, aantoont. + +[11] Zoo is, b. v., nog de oude Friesche genitivus bij ons in bloeijend +gebruik: _amme bread smekt swieter as memme koeke_, waarin _amme_ en +_memme_, de nu wel verstompte, maar toch in de woordvoeging onveranderd +geblevene oude genitivi, _amma_ en _memma_ zijn. De Fries zegt niet +_JANS boek_, maar _JANNE boek_, het boek van JAN; en dit niet enkel op +het land, maar ook in die steden, waar de vreemdeling niet al, wat +eigenaardig is, geheel verdrongen heeft. Even zoo in plurali, _minskene +dwaen_, _famne_, voor _fammene_, _dertenheit_, geheel overeenkomstig het +oude _Liodena werstal_, _Fresena riuchtboek_ enz. + +[12] »Quaedam ad Grammaticam spectantia, linguam Phrysicam, et prima +elementa, ante centum quinquaginta et quod excurrit annos conscripta," +fol. 3-13: En daarachter: »Fragmentum de literis Frisicis," fol. 14-21. + +[13] Ik wil niet beweren, dat de Friezen runenschrift gehad hebben, want +ik ben er nog niet van overtuigd, dat het zich laat bewijzen; doch sints +er Angelsaksische runen ontdekt zijn, is het althans niet +onwaarschijnlijk. + +[14] _Frisisk Sprogläre, udarbejdit efter samme Plan som den Islandske +og Angelsaksiske. Kiöbenhavn 1825._ Gerecenseerd door J. GRIMM, _Gött. +Anz., 1826_, 9te-12te Stück. + +[15] Welke er wel eens iets van het zijne heeft bijgevoegd, zonder dit +te melden, zoo als mij eene vergelijking met de vertaling van Dr. BUSS +geleerd heeft. + +[16] _Frisische Sprachlehre, bearbeitet nach dem nämlichen Plane, wie +die Isländische und Angelsächsische, von R. RASK, aus dem Dänischen +übersetst, und mit einem Vorwort, über die Wichtigkeit des +Sprachstudiums für eine gründliche Forschung im Gebiete der Rechts- und +Staatswissenschaften begleitet_, von Dr. F. J. BUSS, Professor zu +_Freiburg. Freiburg 1834_. + +[17] In de boven aangehaalde _Preface_ op Dr. BOSWORTHS _A.-S. +dictionary_. + +[18] Verg. GRIMM, _Recensie_, S. 99, b. v. _seke_, dat volgens RASK, § +86, bij BUSS, p. 50 en 51 (want bij HETTEMA, p. 47, is hier veel +uitgelaten, of elders gezet?) verbogen zou worden als _dede_, en dan in +genit. plur. hebben moest _deda_, heeft daarentegen _sekena_. Zie VON +RICHTHOFEN, _W. B._, voce _seka_. + +[19] Bij deze opsomming der bestaande spraakkunsten had nog gevoegd +moeten worden L. TEN KATE'S _Schetse van de Land-Vriesche dialect, +vergeleken tegen onze Nederduitsche_, te vinden in het I deel zijner +_Aanleiding_, blz. 699-710.--Ook had reeds J. GRIMM, in zijne _Deutsche +Grammatik_, 2te Ausgabe, het Oudfriesch vergelijkend met de verwante +taaltakken beschouwd, welke beschouwing, wat betreft de vokalen, in de +in 1840 in het licht verschenen 3te Ausgabe, S. 402-420, aanmerkelijk is +verrijkt en uitgebreid. + +[20] Eerst na het voorlezen van dit stukje werd ik bekend gemaakt met +het _Glossarium der friesischen Sprache, besonders in nordfriesischer +Mundart, von N. OUTZEN, Kopenhagen 1837_, uitgegeven door de +Hoogleeraren ENGELSTOFT en MOLBECH, uit wier Voorrede ik ook toen eerst +gezien heb, dat reeds in 1817 het Koninklijk Deensch Genootschap eene +hoogst belangrijke prijsvraag had uitgeschreven, »über die +Beschaffenheit und Geschichte der friesischen Sprache, ihr Verhältniss +zu den übrigen deutschen und nordischen Idiomen, ihre Mundarten und ihr +Schicksal, Ausdehnung und jetzigen Bestand auf der cimbrischen +Halbinsel," waarop echter geen voldoend antwoord schijnt te zijn +ingekomen.--Ik kon in mijne voorlezing nog geen gewag maken van het +hoogverdienstelijk _Altfriesisches Wörterbuch_, waarmede Dr. KARL, +Freiherr VON RICHTHOFEN in 1840 de Friesche literatuur heeft verrijkt, +zeker het beste en volledigste werk van dien aard, dat tot nog toe het +licht zag, te hooger te waarderen, daar de geleerde schrijver hetzelve, +even als zijne met zoo veel arbeids verzamelde en zoo voortreffelijk +uitgegevene _Friesische Rechtsquellen_ (_Berlin 1840_), slechts als +eenen noodzakelijken voorarbeid wil beschouwd hebben voor de Friesche +regtsgeschiedenis, welke hij in het licht denkt te geven. + + + + + +--------------------------------------------------------------------+ + | | + | OPMERKINGEN VAN DE BEWERKER: | + | | + | De tekst in dit bestand wordt weergegeven in de originele, | + | verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te | + | moderniseren. | + | | + | Afgebroken woorden aan het einde van de regel zijn stilzwijgend | + | hersteld. Bladzijde-nummering is verwijderd. | + | | + | De voetnoten op elke bladzijde zijn naar het eind van het boek | + | verplaatst. | + | | + | De in het origineel als uitgespatieerde weergegeven tekst is in | + | dit e-boek weergegeven als +uitgespatieerd+. | + | Het cursief is weergegeven als _cursief_. | + | | + | Overduidelijke druk- en spelfouten in het origineel zijn | + | gecorrigeerd. | + | | + | De volgende correcties zijn aangebracht in de tekst: | + | (NB. regel 1 = 4 witregels voor begin titel): | + | | + | Plaats Bron Correctie | + | | + | Regel 77 1. I. | + | | + | Regel 80 2. II. | + | | + | Regel 451 MAARLANT MAERLANT | + | | + | Regel 617 [Hele bladzijde 30] [Bladzijde 30 verwijderd | + | (bladzijde 30 & 31 zijn op | + | 1 hoofdletter na identiek)] | + | | + | Regel 732 , . | + | | + | Regel 795 Alt-Friesisches Altfriesisches | + | | + | Regel 816 vocalen vokalen | + | | + | Regel 863 [Niet in bron] . | + | | + | Informatie ter verduidelijking: | + | Een verwijzing naar een boek is in twee verschillende | + | vertalingen opgenomen. Aangezien beide fout lijken te zijn, | + | wordt hier ook de originele onvertaalde boeknaam gegeven. | + | | + | Plaats Bron Extra informatie | + | | + | Regel 187 Brocmanner brief bedoeld wordt: 'Willküren der | + | Brockmänner, eines freyen | + | friesischen Volkes' | + | | + | Regel 606 Brokmannerbrief bedoeld wordt: 'Willküren der | + | Brockmänner, eines freyen | + | friesischen Volkes' | + | | + | Regel 623 Spraakleer op (verwijderde) bladzijde 30 | + | gespeld: 'spraakleer' | + | | + +--------------------------------------------------------------------+ + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Iets over de gramaticale beoefening +der Friesche taal in haar geheelen omvang, by Albertus Telting + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IETS OVER DE GRAMATICALE BEOEFENING *** + +***** This file should be named 26846-8.txt or 26846-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/6/8/4/26846/ + +Produced by Frank van Drogen and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This book was +produced from scanned images of public domain material +from the Google Print project.) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |