diff options
Diffstat (limited to '25343-8.txt')
| -rw-r--r-- | 25343-8.txt | 1686 |
1 files changed, 1686 insertions, 0 deletions
diff --git a/25343-8.txt b/25343-8.txt new file mode 100644 index 0000000..5cff995 --- /dev/null +++ b/25343-8.txt @@ -0,0 +1,1686 @@ +The Project Gutenberg EBook of Onderweg in Tunis, by B. Chantre + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Onderweg in Tunis + De Aarde en haar Volken, 1909 + +Author: B. Chantre + +Release Date: May 5, 2008 [EBook #25343] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ONDERWEG IN TUNIS *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + + + + + + + +ONDERWEG IN TUNIS. + +Naar het Fransch van Mevr. B. Chantre. + + + I.--Aankomst te Tunis.--De tegenwoordige stad.--Bezoek aan den + heer Roy te Dar el-Bey.--Een zitting van het mohammedaansche + gerechtshof.--De Belvédère.--Vertrek naar Soesa.--De stad, + haar catacomben.--El Djem.--Sfax.--De olijvenboschjes; + de sponscultuur.--Middagmaal bij den kaïd.--Op weg naar + Gabes.--Reeks van kleine ongevallen.--De oase.--Einde van + het feest.--Onder de palmen. + + +Het was volkomen donker, toen wij den 5den Maart te Tunis aankwamen, +zoodat wij het schouwspel misten, dat het binnenvaren van het schip +in de haven oplevert, terwijl de landing zelf er minder vlug door +ging. Bij het aan wal gaan waren we blij, onze uitstekende vrienden, +den heer en mevrouw Alapetite op de kade te vinden, wier hartelijke +ontvangst ons deed vergeten, wat de overtocht bij koud weer en een +onstuimige zee voor onaangenaams had gehad. Ze brengen ons vlug per +rijtuig naar het Residentshuis, waar ze ons op de vriendelijkste +manier gastvrijheid bewijzen. + +Al is de afstand van Tunis over zee slechts twee-en-dertig uren +en al krijgt men tallooze verhalen te hooren van bezoekers, die +tegenwoordig door Tunesië dwalen, toch wil men wel eens graag met +eigen oogen een land zien, waarvan men zich nog kan verbeelden, +dat men het ontdekt. En zoo, in afwachting van ons vertrek naar +Zuid-Tunis en Tripolis, waarheen de heer Chantre zich moet begeven, +om een anthropologische zending te vervullen, hem opgedragen door +den minister van openbaar onderwijs, gebruik ik mijn tijd met het +bekijken van de stad. Het is mijn eerste kennismaking met dit hoekje +van Afrika, onder welks hemel onze vlag wappert als een getuige van +het werk des vredes, dat Frankrijk er heeft ondernomen en dat veel +goeds er in het leven zal roepen. + +Van jaar tot jaar is de hoofdstad van ons protectoraat vervormd +en is ze mooier geworden, en het is geen overdrijving, als men +zegt, dat ze in volle vaart is op de baan harer ontwikkeling. De +eigenlijke europeesche stad, waarvan de wijken zich uitbreiden aan +den voet van de arabische, ziet er met haar welgebouwde huizen, haar +electrische trams, haar squares en mooie winkels allervriendelijkst +uit. Het prachtige Post- en Telegraafkantoor, de groote scholen +voor uitgebreid onderwijs aan jongens en meisjes maken de stad +niets minder aantrekkelijk en bewijzen, dat de bevolking drukke +zaken doet en ijverig de studie voorstaat. Als men door de breede +straten loopt, waar de équipages, de automobielen, de inlandsche +wagentjes, de huurrijtuigen met dichtgesloten gordijntjes, waarin de +mohammedaansche dames uitrijden, voor de blikken der voorbijgangers +verborgen, de verschillende ruiters en rijdieren elkander opvolgen, +en als men den blik slaat op de prachtige hooge huizen, zou men zich +nog te Marseille wanen, waarvan Tunis, als het ware, de voortzetting +is op den anderen oever van de Middellandsche Zee. Een trouw bezoeker +van de Cannebière zou zich volstrekt niet misplaatst voelen op het +terras van een der café's aan de Avenue de France. + +Maar voor den toerist ligt niet daar de grootste aantrekkelijkheid van +Tunis. Toen ik per electrische tram mij naar de kasba begaf, om met +één blik de inlandsche stad te overzien, was ik verrast over het echt +oostersche tooneel, dat zich aan mij voordeed. En langen tijd bleef ik +kijken naar het Witte Tunis, dat mij schooner leek, dan ik had durven +droomen, ondanks wat ik herhaalde malen had gehoord over den goeden +staat, waarin het was bewaard gebleven. Gebouwd op heuvels met zachte +helling, op zekeren afstand van het meer, vormen de witte huizen met +platte daken een schitterend geheel, doorsneden door grillige, smalle +straatjes en afgebroken door koepels en sierlijke minarets met slanke +lijnen. Komt men in de stad, dan wordt men getroffen door de treffende +tegenstelling, die er bestaat tusschen de drukke levendigheid in de +koopluistraatjes en de soeks of bazars, en de kloosterlijke stilte, die +als in een doode stad overal elders heerscht, een tegenstelling, die +zich voordoet in alle mohammedaansche steden. Tevergeefs ondervraagt +de toerist met zijn blikken de blinde en stomme huizen. Het blijven +raadsels en ze verbergen angstvallig voor profane oogen achter hun +vensterlooze muren het geheim van het familieleven der bewoners. + +Ons eerste bezoek geldt den heer Roy, secretaris van de tunesische +regeering, van wien bekend is, welke rol hij heeft gespeeld in Tunis +in de jaren, die aan de bezetting vooraf gingen. De heer Roy heeft +steeds met onze residenten-generaal meegewerkt sedert de instelling +van het Protectoraat. Hij is de deken van alle fransche ambtenaren, +en niemand beter dan hij kent de geheimen der taal en de geestelijke +gesteldheid der inboorlingen. Men mag gerust zeggen, dat niets hem +vreemd is wat de belangen van Tunis betreft. Het is een land, dat +hij tot het zijne heeft gemaakt, dat hij lief heeft als zijn tweede +vaderland en waaraan hij zijn leven, dat is al zijn arbeidskracht, +heeft gewijd. Zijn kantoren bevinden zich te Dar el-bey. Dat paleis +is tegenwoordig zelden in gebruik bij den Bey, die het grootste deel +van het jaar in het Marsapaleis woont. Hij komt er alleen eenmaal per +week, om met den eersten minister te werken, aanwezig te zijn bij de +aanhechting van het zegel op de vastgestelde decreten en de stukken +te onderteekenen, die gereed gemaakt zijn door de rechterlijke macht +te Dar el-bey, terwijl hij dan tevens de hulde in ontvangst neemt, +die zijn onderdanen hem brengen, en aalmoezen uitdeelt. + +Onder het geleide van den heer Roy, die ons tot een bezoek aan het +paleis in staat stelt, bewonderen we eerst het mooie binnenplein, +geplaveid met zwart en wit marmer, versierd met bogen, die door +sierlijke zuilen worden gedragen, en wandelen daarna door de vertrekken +van den Bey. Die kamers en suite, groote en kleine zalen, waar men +binnen komt, door nu eens een paar trapjes op te gaan en dan weer +eenige treden af te dalen, naar het grillige spel van den bouwtrant +der arabische huizen, zijn alle meer of minder weelderig versierd +met tegels en fijne arabesken en ook met dat edele stucwerk, waarin +van ouds de Tunesiërs hebben uitgemunt. Het mooie gaat er echter +wel een weinig af door de tegenstelling met europeesche meubels van +ontwijfelbare smakeloosheid. + +Uit de kamer van den Bey, door welker vensters hij door een +vernuftige inrichting van de houten tralies, zonder gezien te worden, +kan waarnemen wat er op straat en in de winkels der kooplieden +gebeurt, gaan we naar de eetzaal en de raadzaal, die wondermooi +zijn versierd. En altijd door nauwe gangen, langs tallooze trappen, +komen we boven in dit enorme paleis op terrassen of platte daken, +waar we plotseling door het licht worden verblind, om daarna van het +hooge punt het uitzicht te genieten. + +Bij het verlaten van Dar el-bey, onder de bekoring nog van ons bezoek +aan den beminnelijken heer Roy, gaan we door de wijk de Medina, +het hart der inlandsche stad. Op enkele kleine verschillen na in +kleeding en manieren der menschen, zou men zich kunnen verbeelden +in Konstantinopel of het oude Kaïro te wezen. De winkeltjes van +groenten, gebak, kruidenierswaren zijn in alle mohammedaansche steden +bijna gelijk, en overal ook ziet men dezelfde straattooneelen, het +martelaarschap van de zachtaardige ezeltjes, die met harde woorden en +slagen worden overladen door hun geleiders zonder dat ze weten waarom, +en het gebrom der altijd ontevreden kameelen. + +Het is overbodig, nog eens weer voor de zooveelste maal de winkels +te beschrijven van de borduurders, de kleermakers, de zadelmakers en +reukwerkverkoopers, die overal en altijd aan elkander gelijk zijn in +oostersche landen en enkel een weinig verschillen in rijkdom. Het +is prettiger, op goed geluk te dwalen door dit heerlijke Medina +met de straten, als daar zijn de Vrouwenstraat, de Schatkiststraat, +de Katstraat, de Hondenstraat, de Negerstraat, en in hun petiterige +werkplaatsen de veelsoortige handwerkslieden aan het werk te zien, +ernstig, waardig en onverstoorbaar onder de oogen van nieuwsgierige +wandelaars. + +Vooral des morgens zijn de straten en de soeks in de arabische stad +druk en woelig. In de menigte vormen de Europeanen maar een zeer kleine +minderheid, terwijl men er alle typen in herkent uit Noord-Afrika, +van den Marokkaan af tot de zonen der woestijn van Tripolis, waarbij +dan nog de Soedaneezen zich voegen met hun tint, zwart als ebbenhout. + +Wij komen aan het gerechtshof, waar het schilderachtige binnenplein +bezet is door de eischers en beklaagden en hun advocaten, om dan naar +de gehoorzaal te gaan. De aanblik daarvan is alleen de reis naar Tunis +waard. Dat men zich voorstelle een zaal van noorschen bouwtrant en van +kleine afmetingen, hoog en wit, tot de halve hoogte behangen met een +groene stof, en langs welker randen een breede divan is aangebracht, +die in het midden afgebroken wordt door een prachtigen troon, die +van den Bey. + +Al de rechtsprekende personen zijn rijk gekleed in gewaden van zachte +kleuren, lichtgroen, bleekgeel, mauve, vieux rose, zooals zeer coquette +vrouwen het zich voor haar geliefdste japonnen zouden droomen. De +sjeik el islam en de kadi dragen den grooten tulband van smetteloos +witte kleur, waarop een sluier van cachemire is bevestigd, die aan den +kant is vastgestrikt, gelijk de gewoonte was bij de oude khans. Als +men hen zoo ziet zitten, met de beenen onder zich gevouwen, leunend +tegen den divan, ernstig en waardig met hun sneeuwwitte baarden, +den amberen rozenkrans in de hand, meent men zich verplaatst in een +zaal van het paleis van Haroen al Raschid. + +De open ruimte in de gerechtszaal is voorzien van banken en stoelen, +waarop de inboorlingen en hun advocaten plaats nemen. Er moet uitspraak +gedaan worden over de meest uiteenloopende zaken. Onze beminnelijke +gids, een jong Tunesiër, Si Ali Abdul Wahah, tolk aan de rechtbank, +legt ons enkele uit. Een paar processen, op erfenissen betrekking +hebbend, loopen al jaren. Niet enkel bij ons in Frankrijk werkt de +justitie langzaam! Andere worden in de loopende zitting dadelijk +door den kadi uitgemaakt. Een arme, havelooze sukkel met een burnoes +vol gaten, die hij angstvallig tegen zijn naakte beenen drukt, komt +nader. Hij beklaagt zich, o ironie van het lot, over zijn vrouw, die +van hem rijker kleederen eischt, dan hij haar kan verschaffen. Een +andere man, niet minder somber en ongelukkig, verhaalt aan de rechters, +dat zijn vrouw, een zure, kijvende natuur, geen vrede kan houden met +haar buren en hem tot voortdurende verhuizingen noodzaakt. Daarop +antwoord de kadi: "Doe wat je vrouw wenscht. Ga weer verhuizen." + +Wij wachten het einde van de zitting af, om tegenwoordig te zijn +bij het vertrek van de hooge dignitarissen der mohammedaansche +geestelijkheid. Pas zijn ze verschenen op den drempel van de deur, +of de menigte van cliënten en advocaten, die onder de bogen zijn +blijven staan op de binnenplaats, maken eerbiedig hun buiging. Ieder +tracht, naderbij te komen en de hand te kussen of het kleed van de +schoone grijsaards. Met vluggen tred en glimlachend met een levendigen +oogopslag bestijgen ze hun muilezels en zijn snel uit het gezicht in +den doolhof der bochtige straten. + +Er is geen prettiger wandeling en geen kalmer dan naar de Bélvedère, +dat prachtige Bois de Boulogne van Tunis. Deze nog kort geleden in +het leven geroepen gelegenheid is onwaardeerbaar in een stad als +Tunis, die niet zeer begunstigd is uit het oogpunt van groen en +tuinen. Gelegen op de hellingen van een vrij hoogen heuvel, heeft +de stad mooie, slingerende rijwegen, terwijl er voor de voetgangers +smallere paden zijn en heerlijke lanen, waar schaduw en koelte +verkwikking schenken. Op den top van den heuvel is een verbazend +uitgestrekt plateau, waar het uitzicht het mooiste panorama van +Tunis en de omstreken te genieten geeft. In het zuiden ziet men de +lijn van den Zaghoean en den Ressas met den karakteristieken top van +den Boe-Korneïn; in het Oosten speurt de blik het spiegelende meer +en de heuvels van Carthago; in het Noorden strekt zich een veld van +olijfboomen uit en in het Westen verrijst het Bardo, de Manoeba. + +Wij keerden dikwijls terug naar die Bélvedère, in welks groen twee +juweeltjes van arabische architectuur verscholen lagen. Het eene, +Mida genoemd, is een klein gebouw, een reinigingszaaltje aan den +ingang der moskee, die in een van de dijken van Tunis dreigde in +puin te vallen. Dank zij het initiatief van het secretariaat-generaal +van de tunesische regeering, en met de ondersteuning van den Dienst +der Oudheden, is het gebouwtje weer opgetrokken, steen voor steen, +en nu in een uitgezocht schoone omgeving. Diezelfde groote zorg voor +de inlandsche kunst heeft in dergelijke omstandigheden een sierlijk +gebouw, een Koeba, laten overbrengen naar een beter terrein; het was +een kiosk uit den tuin van Hamoeda bey uit het eind der achttiende +eeuw. De koepels en opengewerkte stucversiering en heel de inrichting +maken van het gebouw een heerlijk rustplaatsje, waar men den tijd +kan verdroomen en waar men een prachtig uitzicht heeft, terwijl men +de zuivere lucht inademt, vol met de geuren van mimosa's. + +De Tunesiërs schijnen de bekoring van de Bélvedère wel op prijs +te stellen. Ze wandelen er druk, en in het lentegroen vormen hun +kleurrijke gewaden van mauve en rood, hemelsblauw en saffraangeel +een aardige afwisseling. Maar men zou tevergeefs zoeken naar de +traditioneele spookvrouwen in lichte sluiers, die met haar slepende +gewaden in kwijnende gratie dergelijke plaatsen aan den oever van +den Bosporus belangwekkend maken. Hier bestaat de vrouw niet. Men +zou best kunnen gelooven, dat ze er heelemaal niet zijn! + +Den 15den Maart zeggen wij Tunis voor eenigen tijd vaarwel. De +heer Alapetite is zoo vriendelijk, ons wel te willen meenemen op de +eerste officiëele tournée, die hij gaat maken in het Zuiden van het +Regentschap. Van daar zal de heer Chantre Tripolitanië bereiken, waar +hij de anthropologische studiën gaat voortzetten, die hij vroeger al +heeft gedaan over de volken van West-Azië en Egypte. Wij zullen per +spoor naar Soesa terug keeren, waar we ons weer zullen aansluiten bij +den Resident-generaal, die per auto vertrekt in gezelschap van den heer +en mevrouw André Siegfried, de heeren Buellet, prefect van Aveyron, +Gabriel Puaux kabinetschef van den Resident-generaal, en kapitein Roux, +zijn ordonnans. Op die wijze winnen wij een vermoeienden dag uit, +want er ligt een verblijf te Kairoean in opgesloten. + +Bij den langzamen gang van den trein kunnen we het landschap op ons +gemak waarnemen, dat door den spoorweg wordt doorsneden. Het is een der +best bebouwde streken van Tunis. Ze omvat de groote domeinen Potinville +en Enfida, welker belangrijkheid overal bekend zijn. De dorpen zijn +schaarsch in vergelijking van de bebouwde oppervlakte. Buiten de groote +goederen, waar de modernste cultuurmethoden worden toegepast, brengen +de korenvelden, op inlandsche manier bewerkt, dat is met de antieke +houten ploeg, slechts magere oogsten voort, die nog problematieker +worden door het gemis aan water, dat het heele land in ontwikkeling +tegen houdt. Maar de dorheid van den tunesischen grond gaat in de +lente schuil onder een frisch tapijt van groen en bloemen. + +Naarmate men Soesa nadert, wordt het veld al rijker bezet met +olijfboomen. De zon gaat onder in een grootsch wolkentooneel, dat +boven de toppen van den Zaghoean hangt. In de stille rust van den +voorjaarsavond, die uitgespreid ligt over de olijfboschjes en de door +cactussen omsloten velden, komen we in de hoofdstad van de Sahel aan, +het oude Hadrumetum, dat als een witte meeuw sierlijk aan het strand +der zee ligt. + +Na onze bagage in het hotel te hebben gelaten, haasten we ons naar +den heer Alapetite, die ons aan het Contrôlegebouw wacht, om te +middagmalen. Daar er een panne zich had voorgedaan al gauw na het +vertrek met de automobiel, moest de Resident-generaal zijn reisplan al +op den eersten dag wijzigen. Slechts een deel van zijn geïnviteerden +zijn naar Kairoean gegaan. + +Onze vrienden, die dezen morgen reeds in de vroegte per auto uit Tunis +zijn vertrokken, verlangen naar rust. Toen het eten was afgeloopen, +namen we spoedig afscheid van den Resident en van den heer en mevrouw +Dianons. Op weg naar ons hotel liepen we door het slapende Soesa, +gelijk aan een witte necropool en gingen door stille straten, +uitkomend aan zee, waarop we in de verte de lichtjes der schepen +konden onderscheiden. De maan wierp haar stroomen van bleek licht +over de terrassen, en we sliepen in met het heerlijke gezicht nog +voor oogen van dat bekoorlijk nachtelijk tooneel. + +De gekanteelde muren van Soesa worden beschouwd als een der mooiste +staaltjes van sarraceensche krijgskundige bouwkunst. De versterkingen +zijn nog onveranderd gebleven en hebben den vorm van een langen +rechthoek. Sierlijke torens steken eruit op en trekken op bepaalde +afstanden de aandacht. In de binnenstad dalen de straten naar de zee +af en zijn dicht opeen gebouwd, juist als in Tunis, met welke stad +Soesa veel overeenkomst vertoont. Hier en daar verrijzen minarets; +overal ziet men palmboomen en boven de trotsche stad aanschouwt men de +terrassen van de Kasba en haar torens, waardoor aan de afstammelinge +van het oude Hadrumetum een schoonheid wordt gegeven, die haar tot +iets heel bijzonders maakt. + +De europeesche wijk ligt als in Tunis tusschen de wallen en de +zee. Het is er vooral door de nabijheid der haven steeds zeer +druk. Mooie huizen, hotels, winkels, café's wijzen er op een gestadige +ontwikkeling. Een onschatbare dienst is aan de stad bewezen door de +instelling eener waterleiding. Een niet minder te waardeeren weldaad +dan het water, de zindelijkheid der straten, trekt de aandacht zoowel +te Soesa als te Tunis. De boven- en de benedenstad, de inlandsche +straatjes en de groote verkeerswegen, alles ziet er zindelijk uit, +een feit, dat zoo iets ongewoons is in mohammedaansche landen, waar +de straten ophoopingen van vuil zijn, dat men er wel eer voor moet +brengen aan het fransche bestuur. + +Terwijl de Resident zijn officiëele recepties houdt in het +Contrôlegebouw, wandelen wij door de straten en de soeks. Er heerscht +overal in de inlandsche wijken de grootste levendigheid. Men gaat +er door steegjes en langs trappen, en komt van het helderste licht +plotseling te midden van de duisternis der overdekte bazars of +soeks. Daar vindt men enkel de gewone voortbrengselen van dagelijksch +gebruik. De eenige tak van industrie van beteekenis is die van +olie en zeep. Het is bekend, dat de olijfboschjes van de Sahel de +belangrijkste zijn uit het Regentschap, en die welke onder de contrôle +van Soesa staan, zijn zeer uitgestrekt. De olijven worden behandeld in +de fabrieken, waarvan men de hooge schoorsteenen zich ziet verheffen +in de voorsteden aan de zee. + +Na een vluchtig bezoek aan het Museum, dat een overvloed heeft +van archeologische rijkdommen uit de phoenicische, romeinsche en +byzantijnsche periode en verzameld in de omstreken, bereiken wij tegen +den middag in den heeten zonneschijn het Gebouw der civiele contrôle, +dat we nog maar terloops hebben gezien bij onze aankomst gisteren. Het +sierlijke gebouw, het oude Dar el-bey, staat op een pleintje met +zwart en wit plaveisel, van waar men een mooi uitzicht op de zee heeft. + +Toen het ontbijt was afgeloopen, gingen we onder leiding van den abt +Laynaud in het gevolg van den Resident-generaal naar de catacomben, +door een merkwaardige reeks van opgravingen onlangs aan het licht +gebracht. Het zijn de eerste en eenige, die in Tunis bekend zijn +en ze zullen voortaan een aantrekkelijkheid te meer vormen voor den +bezoeker van de hoofdstad van de Sahel. Aan kolonel Vincent van het +vierde regiment tirailleurs komt de eer der ontdekking toe. Dr. Carton, +wiens naam is verbonden aan alles, wat op de oudheidkunde van Tunis +betrekking heeft. Geholpen door de Oudheidkundige Vereeniging van +Soesa en met machtiging van den Directeur der Antiquiteiten, besloot +deze de zaak tot op den grond te vervolgen en het mogelijk bestaan +van catacomben nauwkeurig na te gaan. Hij werd bij zijn onderzoek +geholpen door den abt Laynaud en kolonel Calley de Saint-Paul, die +arbeiders te zijner beschikking stelde voor de opgravingen. + +Met een lantaarn gewapend, opende de heer Laynaud den optocht door +de donkere gangen. Achter onzen geleider liepen we in een lange rij +door de prachtig opgeruimde gangen van deze christelijke doodenstad, +waarvan de wanden over de geheele lengte verschillende verdiepingen van +"loculi" vertoonen, netjes op een rij zonder ruimteverlies. Evenals +te Rome zijn de graven in den vorm van langwerpige nissen in den +rotswand uitgehold en met steenen afgesloten. + +Zijn lantaarn in de hoogte houdend, brengt de heer Laynaud de +belangwekkende opschriften onder onze aandacht, de geschilderde +emblemata ook, die op de loculi dus niet zijn gegraveerd. Wat die +opschriften van de catacomben van Hadrumentum kenschetst, is de +soberheid en de eentonigheid ervan. De aanwijzing van den dag en de +maand, nooit die van het jaar, gaat gewoonlijk aan den naam vooraf, +zonder voornamen en met de formule "in pace". De hier begraven +Christenen waren arm. Men is er dan ook wel ver van de sarcophagen en +fresco's uit Rome. In den steeds onontwarbaarder wordenden doolhof +van gangen, waar nu en dan de vreemde helderheid binnenvalt van +een uitkijkje, drongen wij al dieper door, aangemoedigd door het +geestdriftig woord van onzen gids. Eerst nadat we hem hartelijk hadden +bedankt voor den interessanten tocht naar de dooden, bereikten we +den uitgang en het daglicht. + +Sedert het automobilisme, dat de maat voor de afstanden heeft +gewijzigd, durft men haast niet meer zeggen, dat men een verre +reis doet, zelfs niet in zuidelijk Tunis. Hoe het zij, of we nu een +reis doen of maar een uitstapje, het komt mij piquant voor, na onze +eindelooze tochten te paard door Russisch Armenië en Klein-Azië, na +onze langzame vaarten op den Nijl, nu eens dit hoekje van Noord-Afrika +te bezoeken in het snelle tempo van de automobiel. + +Den 16den Maart verlieten wij om één uur in den namiddag Soesa en daar +rolden we al spoedig over den weg naar Sfax, die de vergelijking kan +doorstaan met onze beste rijwegen in Frankrijk. Het land werd al gauw +dor en verlaten. Eenige kudden schapen en kameelen tusschen de weinige +doears verlevendigden den weg. Toch weet men, dat deze streek vroeger +met woningen overdekt was en dat in de nabijheid op de plaats zelve, +van El Djem, dat we nu naderen, de romeinsche stad Thysdrus stond, een +der rijkste steden van Noord-Afrika. De invallen, die successievelijk +het land hebben verwoest, hebben tevens de vernietiging meegebracht +van alle aanplantingen, olijven, graansoorten en vruchtboomen en van +de bewonderenswaardige besproeiingswerken, die de Romeinen er hadden +aangelegd. Waterleidingen, thermen en een circus zijn teruggevonden. De +nomaden hebben hun zwarte tenten opgericht en hebben hun kudden laten +grazen op de ruïnen, waarvan men de mozaïeken gaat bewonderen in het +Museum te Soesa; zij, die van roof leven, bijna zonder behoeften zijn +en halve wilden, huizen op de terreinen die de korenschuur van Rome +werden genoemd. + +Toen wij het kolossale amphitheater bereikten, hoorden we de klanken +van doedelzakken en tamboerijns. Weldra verschenen de kaïd van +Soeassi's, de khalief van El Djem en de notabelen van het land, +om den Resident te begroeten. De rijtuigen komen slechts langzaam +vooruit door een dichte menigte inboorlingen in burnoes, opgehoopt +in de straten van El Djem. We kwamen uit op een groote, open ruimte, +waar ons een onverwacht schouwspel wachtte. Onder de stralen van een +schitterende zon vormden ruiters, in een halven kring gerangschikt +en gezeten op prachtig opgetuigde paarden, een wonderschoone haag. Ze +hielden banieren van gele en groene zijde in de hand, die klapperden in +den wind, terwijl de luide muziek zich te goed deed aan een uitvoering +van de Marseillaise in ongewone mineurtonen. De Resident moest den +kaïd beloven, op den terugweg langer te El Djem te vertoeven; dan +zouden de ruiters hem op een prachtige fantasia vergasten, met een +ontvoering van de bruid. + +Nadat we den tol onzer bewondering hadden betaald aan het amphitheater, +een der grootste van de heele romeinsche wereld, trokken we door het +dorp, het stofkleurige, waar alleen cactussen schenen te groeien. De +heele bevolking liep uit, om de gasten te zien. Hier en daar keek een +jonge vrouw of een jong meisje even door een half openstaande deur +en liet een frisch, bruin gezichtje zien, zij eveneens nieuwsgierig, +om den Sidi el Oezir, den heer minister, te aanschouwen op gevaar af, +door haar man of haar vader te worden vermoord. + +Weer rolden de automobielen te midden der wijde uitgestrektheden +van struikgewas, in weideland herschapen. Het landschap blijft +gelijk, tot Sfax toe. Maar in de buurt van die plaats vertoonen zich +olijvenboschjes, de beroemde boschjes, die niet enkel de glorie zijn +van de Sahel, maar ook de rijkdom van de vlakte van Sfax. En tuinen +volgen elkander op, tuinen, omsloten door muren of cactusheggen en +gevuld met vruchtboomen van allerlei soort, terwijl er moestuinen +zijn als bij de nadering van een groote stad. Men passeert een aantal +kleine zomerverblijven, waar de rijke lieden van Sfax in den zomer +wat schaduw komen zoeken en zeelucht komen inademen. Te midden van +dien weelderigen gordel van tuinen ligt Sfax, de grootste stad van +het Regentschap na Tunis. De levendigheid in de nabijheid zou al +voldoende zijn, om haar belangrijkheid in het licht te stellen. Als +alle versterkte steden van Tunis, heeft de plaats een gekanteelden +muur met torens en bastions, veel gelijkende op een middeleeuwsche +vesting. Het is avond als de auto's er aankomen en er door breede, +goed verlichte straten rijden. Wij laten den Resident weer aan het +Contrôlegebouw achter, waar hem de heer en mevrouw Theller wachten, +en waar wij ons bij hem zullen voegen voor het diner, nadat we ons +van onze bagage hebben ontdaan in het hotel. + +Het is algemeen bekend, hoe Sfax zich in den laatsten tijd heeft +ontwikkeld en hoe die vooruitgang dagteekent van de exploitatie +der phosfaatlagen van Metlawi. Het laden van de phosfaten geeft een +voortdurende drukte in de haven. De opbrengst aan olijfolie is een +tweede element van welvaart geworden. Ook drijft Sfax handel in vijgen, +amandelen, sponzen, droge visch, versche vruchten, groenten, alfagras, +zoodat zij wel haar naam verdient van tweede stad van het Regentschap. + +De nieuwe stad, die zich buiten de vestingwerken heeft ontwikkeld +langs de zee, heeft een prachtig aanzien gekregen door de manier, +waarop ze in grootschen stijl is gebouwd, iets eenigs in Tunis. De +straten en lanen zijn omzoomd met palmen; de openbare gebouwen en +de particuliere huizen met terrasvormige daken verheffen overal +hun schitterend witte gevels. Misschien is het jammer, dat men te +uitsluitend palmen heeft geplant met verwaarloozing van alle andere +boomen, want nu zal er zoo weinig schaduw te vinden zijn in die breede, +elkaar rechthoekig snijdende straten. + +Een woeligheid als in een bijenkorf heerscht des morgens in de +soeks. Joden en Mohammedanen, de laatste met groene tulbanden, loopen +haastig en druk door de zonnige straatjes, waar moskeeën hun koepels +en minarets verheffen. + +Aan de haven woonden we het inladen der phosfaten bij en daarna +geleidde men ons naar het stadhuis en den gemeentelijken schouwburg, +twee mooie gebouwen, die nog niet lang geleden werden opgetrokken. De +grootste weelde bij de inwendige versiering van het stadhuis bestaat +uit de prachtige romeinsche mozaïeken, in de buurt gevonden, waarmee +men de gelukkige gedachte heeft gehad, de wanden te bekleeden en een +paar zalen te bevloeren. + +Na het ontbijt brachten we per auto een bezoek aan het +olijvenbosch. Allen die in Sfax komen, bewonderen dat bosch. De +geregelde aanplanting, die een zeer groote ruimte beslaat, zeventien +boomen ongeveer op de hectare, en het voortdurend onderhoud hebben +de cultuur tot den hoogsten graad van volmaking gebracht. De lieden +van Sfax hebben aldus opnieuw verwezenlijkt en dat wel na een plan, +door de regeering ontworpen en dat den vroegeren directeur van den +landbouw, den heer Paul Bourde, tot groote eer strekt, datgene, +wat ten tijde der Romeinen den rijkdom uitmaakte van dit gedeelte +van Tunis. Toen lagen hier veel steden en dorpen, waarvan men zich +de welvaart en den bloei op geen andere wijze kan verklaren dan door +de teelt van olijven en vruchtboomen. + +Het district van Sfax is een der minst begunstigde uit het oogpunt +van de watervoorziening. Het regent er zelden en de grond is daarom +weinig geschikt voor den graanbouw. Maar daar hij licht en goed +doorlaatbaar is, zijn de olijfboomen ver uit elkander geplant, opdat +ze alle kunnen profiteeren van de vochtigheid van den ondergrond over +een groote uitgestrektheid. + +Wij rijden door de groote vlakten, beplant met olijvenboschjes aan de +zee. Het lijken parken, zoo prachtig worden ze onderhouden, en ze laten +ver achter zich al wat men in dit genre in Europa kan zien. Gedurende +het eerste zestal jaren kweekt men in die aanplantingen afwisselend +rogge, gerst en boonen. Alles is reeds gezegd in de quaestie der +olijven te Sfax. Maar wat men niet genoeg bewonderen kan, noch dikwijls +genoeg herhalen, dat is, dat deze graad van volmaking verkregen is +door een volkomen inlandsche werkwijze en dat de moderne wetenschap +er niets heeft bij te voegen of op af te dingen. De menschen te Sfax +hebben dus een hoog denkbeeld gegeven van hun liefde tot den arbeid, +maar tevens een bewijs van hun speciale geschiktheid voor den landbouw. + +Als men officiëel en per auto reist, is men eraan gehouden, alles +te zien en met groote snelheid. Na het bezien van de grootste +aanplantingen volgde een bescheidener cultuur, die echter toch zeer +origineel en interessant was, de sponscultuur. + +Uit de automobiel stapten we in een groote boot, die in de haven +op den Resident-generaal wachtte, en onder het geleide van den +kapitein der haven bereikte ons gezelschap het ruime sop, want het +biologisch station lag nog 1500 meter van daar. Ten allen tijde +hebben de tunesische kusten sponzen voortgebracht, en Sfax is het +middelpunt van den handel. Eertijds hadden de Sicilianen bijna alleen +het monopolie van die vangst of inzameling; maar tegenwoordig wordt ze +ook beoefend door Arabieren en Franschen. Maar men heeft waargenomen, +dat de rijkdom van de sponsbanken aan het verminderen is en dat de +moeilijke inzameling al minder en minder winstgevend werd. Vandaar het +idee, om de diepten weer te bevolken en om, zoo mogelijk, kweekplaatsen +voor sponzen aan te leggen, zooals voor de oesters geschiedt. Daarom +heeft professor Dubois van de universiteit te Lyon er bij de regeering +van Tunis op aangedrongen, om in volle zee, even buiten de haven van +Sfax, een laboratorium in het leven te roepen voor de biologie der +zeedieren. Het wordt bestuurd door den heer Allemand Martin. Wij deden +het kleine op palen gebouwde stationnetje aan, waar alles erop wijst, +dat men met een plek van werk en waarneming te doen heeft. Het is +op de bestudeering van de levensvoorwaarden der sponzen ingericht en +op het nagaan van hun wijze van vermenigvuldiging. Die geschiedt op +twee verschillende manieren, door splitsing en door het uitzaaien van +larven. Na te hebben geconstateerd, dat er door deeling bevredigende +resultaten werden verkregen, sloegen wij weer den weg naar de haven +in, gelukkig, dat dit bezoek aan de sponzen ons tegelijkertijd een +aangenaam en te kort zeetochtje heeft verschaft op het heerlijke uur, +waarop het eenige schouwspel van den zonsondergang in een apotheose +van purper het oog verrukt. + +Er was dien avond een groot diner bij den kaïd van Sfax, Si Sadok +Djeloeli. Zijn dienaren kwamen aan het civiele Contrôlegebouw den +Resident-generaal en zijn genoodigden afhalen. Ze droegen groote glazen +lantaarns, zooals in het geheele Oosten in gebruik zijn, en gingen voor +ons uit door de straatjes van de arabische wijk, onder een prachtige +sterrenlucht. De kaïd wachtte den minister op eenigen afstand van zijn +woning af en leidde den ambtenaar op statige manier naar zijn huis. Si +Sadok Djeloeli is een der bekendste persoonlijkheden van Sfax en een +der sympathiekste. Hij liet ons door een zaal gaan, waar muzikanten +veel rumoer maakten. Er wachtten danseressen op divans het einde van +den maaltijd af, om daarna een uitvoering van haar kunst te geven. Dat +beloofde ons een aantrekkelijken avond met veel locale kleur. + +In de eetzaal was een tafel aangericht, geheel op +europeesche wijze. Vóór iederen gast stonden veel glazen en +een champagnebeker. Menu's beloofden ons in het Fransch echt +inlandsche gerechten. Tegenover den Resident-generaal nam de heer +des huizes plaats, gedrapeerd in zijn zwaren burnoes van witte +wol. Hij was een aristocratische grijsaardsverschijning, vol fijne +vriendelijkheid. Ongelukkig sprak hij geen Fransch. + +Ik zou Brillat-Savarin in eigen persoon moeten zijn, om dit +arabisch menu naar eisch te beschrijven. Want de keuken van die +voorname arabische huizen is iets zeer geleerds en samengestelds. De +toebereiding van de spijzen duurt lang en vereischt de medewerking van +verscheiden familiën, om een maaltijd op tafel te brengen als dien van +den bedoelden avond. Na de tapiocasoep waren er gebakken eieren in +korst, kippen met groenten en een lamsgebraad met amandelen. Daarna +kwam een sappige en heerlijke koes-koes, gekruid op de manier, die +een arabisch gehemelte streelt, maar die voor het onze pernicieus +is. Een honigtaart met amandelen wekte een storm van bewondering +en ingenomenheid onder de gasten en was een groot succes, ofschoon +ze, geloof ik, de oorzaak was van een paar ongesteldheden, die het +noodzakelijk gevolg schijnen te zijn van een oostersch feest. Daarna +was het de beurt van de vruchten, van de zoetigheden en bonbons, +die wonderlijke vormen en namen hadden; en daar er aan alles in +deze wereld een einde komt, stond de kaïd, na nog een laatste glas +champagne te hebben geledigd, van tafel op en leidde ons naar den +salon, waar de koffie en likeuren werden gepresenteerd geheel naar +franschen trant. Dat was ook het preludium voor de dansen, waaraan de +mooie meisjes met de beschilderde gezichten zich nu gingen wijden, +gekleed in schitterende satijnen pantalons, geborduurde lijfjes +en veel gouden en zilveren versierselen. De tegenwoordigheid van +dames ontstemde haar een weinig en ze bromden een oogenblik, maar de +uitlokkende roepstem van het orkest deed de moedigste het sein geven, +en met den klassieken zijden doek in de hand, golfde ze heen en voerde +dien leelijken danse du ventre uit, die voor de meeste oosterlingen +het toppunt van kunst vertegenwoordigt. Na den dans van de derde +almee namen wij afscheid van den kaïd en bereikten onze respectieve +logeerplaatsen, onder het geleide van groote lantaarns. + +18 Maart.--Vandaag glijden we naar Gabes. Het is een tocht van 135 +kilometers over een mooien weg, die zijn kronkelingen legt door een +eenzaam landschap, alleen verlevendigd door een paar doears en hun +kudden schapen en kameelen. Alle lentebloemen leggen kleur op de +steppe en veel brem schittert ons tegen. Ongelukkig was deze etappe +bestemd, om niet zonder ongelukken af te loopen. Een zwarte reeks +pannes begon halfweg Gabes, wat den heer Alapetite noodzaakte, ons +achter te laten met den heer en mevrouw Siegfried. De waterbekkens, +die langs den weg waren te vinden en die wij tot nu toe slechts met +een half oog hadden aangekeken, werden van toen af voor ons van het +hoogste belang, want we gingen van het eene naar het ander en putten +er water uit, dat onze motor noodig had voor zijn onleschbaren dorst. + +Behalve dat wij nu niet tegenwoordig konden zijn bij de receptie van +den Resident-generaal, moesten we ook afstand doen van het tweede +ontbijt. De zon brandde vreeselijk op den vollen middag, en deed ons +gevoelen, dat het klimaat van Zuid-Tunis gunstiger is voor de kruin van +de dadelpalmen dan voor die van arme automobilisten, die met pannes +sukkelen. Eindelijk tegen vier uur in den namiddag wenkten ons op +aanmoedigende manier de palmen der oase. Met horten en stooten bereiken +we het Contrôlegebouw, waar ons een versterkend collation wachtte, +bereid door de goede zorgen van mevrouw Livet. Het was maar een kort +oponthoud, want we willen genieten van de laatste teekenen van de +officiëele receptie, in de oase door den kaïd der streek georganiseerd. + +Rijtuigen brachten er ons vlug heen. Maar pas waren we de wegen van de +oase opgereden, of daar deed zich het wonderschoone schouwspel van de +bloeiende vruchtboomen aan ons voor. Onder den koepel, door de hooge +dadelpalmen gevormd, en op het zachtgroene tapijt van korensoorten +op den grond, is het een ware jubel van bloeiende boomen; amandels, +abrikozen en perziken verheffen hun rose en witte kruinen naast +vijgeboomen, granaatboomen en bananen en werpen een licht schijnsel +onder het hoogere groen. De tegenstelling is groot voor reizigers, +die sedert het verlaten van de stad Tunis niet veel anders hebben +gezien dan grijze olijven en doornachtige cactussen, en ze is wel +geschikt om ons sterk te boeien. + +De wijnstok slingert als een liane zijn forsche takken tot in den +top der hoogste dadelpalmen. Overal is stroomend water, met bekwame +hand geleid in duizenden kleine beekjes, en verrukt, bereiken wij den +waterval van Chenini, waar tegenover de kaïd van Gabes, Si Mohammed +ben Khalifa een groote arabische tent heeft laten oprichten. Als we een +uur te voren waren gekomen, zouden we tegenwoordig zijn geweest bij de +ontvangst van den Resident, we zouden zijn toespraak hebben gehoord, +en de kaïds en voorname inboorlingen hebben gezien in hun schitterende +gewaden. Thans is de tent ledig. Wij stappen er door over de mollige +tapijten van heldere kleuren, die op den grond zijn uitgespreid, en +nemen plaats met het gezicht naar de schuimende wateren van de cascade. + +Enkele notabelen, die achtergebleven waren, om de laatkomers te +ontvangen, nemen vriendelijk de honneurs van het buffet waar, dat +op lage tafels is aangerecht, en nog goed is voorzien van bonbons +en inlandsch gebak. We gebruiken koffie en proeven van den lagmi of +palmwijn, die flauw en sterk gesuikerd smaakt. Maar wij willen liever +voortmaken, om onzen tocht te vervolgen en nog eenige oogenblikken te +genieten van den bekoorlijken aanblik der oase. Te midden van dezen +afrikaanschen plantengroei waartusschen alles te bewonderen valt, +wat onze lente zoo heerlijk maakt, spelen de stralen der ondergaande +zon. Van purper tot mauve zijn de luchten getint en eindelijk nemen +ze dat zachtrose schijnsel aan, dat even een vreemd licht over de +omgeving werpt en dan spoedig in het nachtelijk duister overgaat. + + + + + II.--Te Medenine.--Bezoek van den + Resident-generaal.--Fantasia.--De ksar.--Terugkeer naar + Gabes.--Een beetje anthropologie.--Bezoek aan het heilige + Kairoean.--Uitstapje naar Kef en Maktar.--Dolmens en + romeinsche ruïnen.--Van Kef naar Doegga en naar Tunis per + automobiel.--Afscheid van de doode steden van Tunis. + + +19 Maart.--Over het weglint, dat ter lengte van 80 kilometer +Gabes met Medenine verbindt, glijdt vlug de auto, ten spijt van +grimmige kameelen. Een oponthoud bij de kleine oase van Mahred +wordt noodzakelijk door den aanblik van een bevallige Rebekka, +die er langzaam haar kruik van antieken vorm vult. Het is een +allerbekoorlijkst tooneel onder de palmen, en het mooie meisje met +de gazellenoogen en de zware zilveren versierselen, is niet al te +onvriendelijk. Maar het verschijnen van een jongen man, broeder of +echtgenoot, noopt haar, snel te vluchten met haar kruik, en plotseling +is het bijbelsch vizioen verdwenen. + +Wij reden over golvende plateaux over een uitstekenden weg. De +schoone Matmama-keten sluit den horizon af ten zuiden van een +blauwachtige lijn. Het is heerlijk weer en de lucht is vol geur van +lentebloemen. De weg gaat door de wadi Metamer. Naarmate we de ksar +naderden, werd de streek droger en droger. Aan den rand van een ware +steenwoestijn daagde op eens van achter een terreinplooi een wolk +van in burnoes gehulde ruiters. Ten getale van vijf- tot zeshonderd +waren ze gekomen van 200 kilometer in het rond, met hun kaïds, om +den Resident te begroeten. Woeste kreten en geweerschoten worden +gehoord. De steigerende paarden doen de steenen onder hun hoeven +opspringen. Het meest verbaast de plotselingheid van het opgevoerde +tooneel, dat door de gesteldheid van den bodem totaal voor onze oogen +verborgen was gebleven. De fantasia omgaf de automobielen, die hun +gang hebben vertraagd, en de ruiters, staande in de stijgbeugels, +klieven de ruimte, werpen hun geweren in de lucht en vangen ze in de +vlucht op, bijna rakelings aan de rijtuigen. Zoo komen wij te Medenine +in een atmosfeer vol van kruitdamp en stof, onder een brandende zon, +als verdronken in die zee van hijgende menschen en met schuim bespatte +paarden. + +De officiëele receptie begon dadelijk. De kaïds in groot tenue +komen bij beurten den Resident hun welkomstgroet brengen en hem de +verzekering geven van hun gevoelens van trouw aan Frankrijk. Men +is hier op militair terrein. Medenine is de hoofdplaats van het +commando. De grens van Tripolis is niet ver af, en de stammen in de +buurt zijn nog al woelig. + +Na het défilé der inlandsche hoofden en militaire autoriteiten begaf +zich de officiëele stoet voor het ontbijt naar de woning van commandant +Donau. En in dit verloren hoekje van het Zuiden van het Regentschap, +een echte tunesische Sahara, in dit trieste en verre afrikaansche +garnizoen, begroeten wij elkander met waar genoegen rondom een tafel, +waar fransche harten eenstemmig kloppen. De vroolijke en energieke +officieren maakten van den maaltijd een onvergetelijk uurtje. Het +zal een der beste herinneringen blijven van de vele, die we van dezen +tocht meenemen. + +De clou van het maal was een mesjoeï. Gebraden door den op dit +stuk bekwaamsten ruiter, op een plank uitgestrekt, en gedragen +door twee mannen, houdt het schaap een triomfantelijken intocht, +in gouden glans en druipend van het vet. En om ons te houden aan +de plaatselijke gebruiken, nemen wij met de vingers stukken af van +het apetijtelijke vleesch. Na in het salon van den commandant de +koffie te hebben gebruikt, begaven we ons naar de club, waar een +massa boeken en tijdschriften voor de officieren hun ballingschap +dragelijk kunnen maken. + +Het kamp is gelegen op een heuvel tegenover die andere hoogte, +waar de ksar op ligt, die het doel van ons uitstapje is. De ksar in +Zuid-Tunis is het type van een dorp van zeer bijzonderen aard. Het is +een opeenhooping van gebouwtjes, die eigenlijk op rijen geplaatste +gewelven zijn in verscheiden verdiepingen en wel een weinig aan +bijenkorven doen denken. Die vele meters lange gewelven zijn meestal +niet hooger dan anderhalven of twee meter. Aan den kant van het veld +is er geen enkele opening. De deuren gaan alle aan een binnenplaats +open, en daar er geen spoor is van een trap, om de hooger gelegen +verdiepingen te bereiken, staat men in den aanvang verbluft tegenover +die zonderlinge gebouwen. Maar dan bemerkt men, dat vooruitspringende +steenen langs den gevel de treden zijn van een trap, waarlijk al te +verheven en luchtig, en dat men er op moet klimmen, door zich met +handen en voeten te steunen. + +De overwelfde verdiepingen zijn niet anders dan korenschuren, +waar de bewoners vroeger hun oogsten borgen van een geheel jaar +en van allerlei soort, en waar ze die in veiligheid brachten voor +roovers. Te Medenine zijn die voorraadschuren talrijk en hebben +soms vijf verdiepingen. De inboorlingen, die nog al eens moeten +kampeeren in de buurt om hun troepen, lieten de bewaking van het +dorp aan enkele gewapende personen over, die in geval van onraad de +oorlogstrommel roerden, om de bewoners op te roepen. Tegenwoordig, nu +er veiligheid heerscht in het Zuiden, hebben die voorzorgsmaatregelen +hun beteekenis verloren, en de overwelfde torens vallen in puin. De +oogsten worden thans bewaard in silo's in den grond, die van binnen +met stroo zijn bekleed. Elke stam heeft zijn silo's bij elkander in +zoogenaamde retba's, toevertrouwd aan inlandsche bewakers, die een +bepaald percent van het geënsileerde ontvangen. + +De weg gaat niet verder dan Medenine, en dit garnizoen is het eindpunt +van onze reis per automobiel. Maar eer we afscheid nemen van de +officieren, moeten wij uit handen van den beminnelijken commandant +Donau in ontvangst nemen de ridderorde van den Cafard van Medenine, +een eereteeken, dat enkel wordt geschonken aan diegenen, die den grond +van den ksar hebben gedrukt, en dat onder geen enkele omstandigheid +aan iemand anders wordt vereerd. + +De heer Chantre bleef te Medenine met zijn tolk Saïd ben el-Haoessine, +secretaris van het bureau van inlandsche zaken, die te zijner +beschikking is gesteld, om in deze streek tot Tatahoeïne en Doeïret +de anthropometrische studiën der Berberstammen voort te zetten en +van de Arabieren, die er zich gevestigd hebben en er als nomaden +leven. Dat zijn bij voorbeeld de stammen van de Werghama's, de +Oederna's en der troglodieten, die zuivere Berbers zijn gebleven, +als de Matmati's. Daarna gaat hij naar Tripolis. + +Het was reeds volslagen nacht, toen wij bij het civiele Contrôlegebouw +van Gabes aankwamen, vermoeid, maar verrukt van den mooien dag. En +ondanks het schaap van den vroegen morgen deden we groote eer aan een +sappig maal van gazellenvleesch, door mevrouw Livet voor ons bereid. + +20 Maart.--Er zijn in Zuid-Tunis drie groepen oasen. De groep van den +Djerid, die de lekkerste dadels oplevert, vooral die van Tozeur; dan +de groep van Nefzaoea, en die van Gabes. Deze palmentuin, die dadels +van middelmatige qualiteit geeft, omvat drie voorname dorpen, Menzel +op den rechteroever van de wadi, Djara en Chenini op den linkeroever, +zonder nog enkele kleine gehuchtjes mee te rekenen. De aanwezigheid +van water heeft ten allen tijde van deze streek een vruchtbaar en +bewoond land gemaakt. Uit voorhistorische tijden zijn er talrijke +overblijfselen te vinden uit het steentijdperk. De Romeinen hadden +er een bloeiende kolonie, en vóór dien tijd hadden de Phoeniciërs er +een van hun voornaamste handelsplaatsen gevestigd. Men heeft te Gabes +waterwerken aangetroffen, die tot de hoogste oudheid opklimmen. De +materialen van het antieke Tacape hebben gediend bij den bouw van +de beide tegenwoordige dorpen. Op het oogenblik van de aankomst der +Franschen werd Menzel, omdat het weerstand had geboden, gebombardeerd +en de markt werd naar Djara overgebracht. + +Tegenwoordig wordt de waterhoeveelheid in de oase op zeer regelmatige +wijze verdeeld. Ongelukkig maakt de vochtigheid het verblijf er +ongezond. Zij veroorzaakt moeraskoorts, en dat zelfde bosch van +palmen, dat aan de plaats zulk een bekoorlijk aanzien geeft voor +den toevalligen toerist, is noodlottig voor diegenen, die er moeten +wonen en werken. De bevolking lijdt in haar geheel min of meer aan die +koortsen. Terwijl wij den loop der wadi volgen, die over een zandige +bedding stroomt, tusschen hooge oevers van zand en die helder, maar +ongelukkig geen drinkbaar water bevat, merken we op, met hoeveel zorg +de oase bebouwd is en hoe ze is verdeeld in kleine of groote perceelen +en doorsneden door een oneindig aantal paden. Bruggen van stammen +van palmen zijn overal geworpen over de wadi en haar zijtakken. Er +heerscht veel leven en beweging onder de palmen. Telkens ontmoet men +kleine ezels, beladen met manden met gras, kameelen, rossig van tint, +met hun minachtende bovenlip en allerlei voetgangers en schilderachtige +ruiters. Er loopen halfnaakte kinderen achter ons aan met bouquetjes +wilde bloemen, die ze ons aanbieden. + +De tooneelen aan den oever van de wadi zijn juist dezelfde, als +die men aan de oevers van den Nijl aanschouwt. Vrouwen, inlandsche +en negerinnen, in lange, zwarte kleeren, die van voren open zijn, +komen water halen in haar kruiken of wel, hurkend aan het water, +wasschen ze haar linnen al babbelend en onder het gerinkel van de +zilveren armbanden. Die sterke aantrekking, die de oase uitoefent, +alsook de nabijheid van de Matmata's en van Medenine, verklaren hoe +het komt, dat er in dezen tijd van het jaar zooveel toeristen zijn +en ook het groote aantal automobielen, die zich op den weg bewegen +en dagelijks in de beide bescheiden hotels van Gabes meer bezoekers +aanbrengen dan er kunnen geborgen worden. + +Des middags déjeûneerden wij aan het Contrôlegebouw en daarna +vertrokken de Resident-generaal en zijn medereizigers, om rechtstreeks +naar Tunis terug te keeren. + +27 Maart.--Dank zij de anthropologie en door den welwillenden steun +van den kaïd Si Mohammed ben Khalifa kan ik reeds een paar dagen +in de mohammedaansche interieurs binnenkomen en van dichtbij het +huiselijk leven gadeslaan van de tunesische dorpelingen. Ik heb al +een reeks soedaneesche vrouwen gemeten, die in de alfawerkplaatsen +worden gebruikt. Ze komen voor het meerendeel uit Bornoe en +Baghirmi. Ze herinneren zich, dat ze als kinderen door karavanen +zijn weggevoerd naar Tripoli, waar ze denkelijk als slavinnen +zijn verkocht. Tegenwoordig stellen de sjeik van Menzel en die van +Djara hun vrouwenverblijven wagenwijd voor mij open, aldus een goed +voorbeeld gevend aan hun volk. Bij die bezoeken werd ik vergezeld +door de vriendelijke mevrouw Livet en door een jong joodsch meisje, +dat als tolk optrad. + +In de dorpen en in de steden is het type van de woningen hetzelfde. Het +familieleven is geconcentreerd op het binnenplein, waar alle vertrekken +op uitkomen. Men verbaast zich over het groote aantal personen, die +kunnen leven in die terrasvormig opgestapelde cubussen, vooral als de +heer des huizes rijk is en verscheiden vrouwen heeft. De getrouwde +zoons en dochters blijven vaak bij hun ouders wonen. In dat geval +verplicht het gebruik de jonge vrouwen, zich nooit te vertoonen +aan haar schoonvader of haar schoonbroeders, ten minste gedurende de +eerste tijden van haar huwelijk, zoodat ze veroordeeld zijn, ook tehuis +steeds gesluierd te wezen en zich in haar meestal donkere kamers op +te sluiten. In een familie van dezen aard kan het gebeuren, dat de +laatste vrouw van den vader jonger is dan de echtgenoote van den zoon. + +Bij elk van onze metingsbezoeken werden mevrouw Livet en ik op het +vriendelijkst ontvangen. De heer des huizes stelt ons zijn vrouwen +voor, voert ons daarna in zijn salon, en daar worden ons koffie, +champagne, koeken en melk gepresenteerd. Daar wij al die heerlijkheden +nauwelijks aanraakten, gebruikten de aanwezige mannen, bloedverwanten, +vrienden of buren, opgeroepen ter eere van ons bezoek, dat een echt +evenement was, zonder omslag wat er nog in onze kopjes en onze glazen +was overgebleven. Daarna werden wij aan de vrouwen overgelaten. In +welgestelde familiën hebben ze ieder een vrij goede kamer met een +getralied venster. De meubileering, die in hoofdzaak bestaat uit +een groot bed, tapijten en koffers, is overal bijna gelijk, omdat +de Koran voorschrijft, dat alle vrouwen een gelijk aandeel hebben +in den rijkdom van den man en in zijn gunstbewijzen. De dochters en +schoondochters van het huis zijn veel minder goed gelogeerd. Ze wonen +vaak in kleine kamertjes, zonder licht en zonder lucht. + +Daar ze van mijn komst verwittigd waren, hadden zich de vrouwen +getooid met haar rijkste kleeding en al haar sieraden. De moeder of +de grootmoeder, als die nog in leven is, van den heer des huizes, +ontvingen ons met een gemakkelijkheid en wellevendheid, waarvan +men niet zou vermoeden, dat die vreesachtige en beschroomde jonge +vrouwen er ooit toe in staat zouden zijn, en die ontwikkeld worden +door den diepen eerbied voor de ouders en voor den ouderdom in het +algemeen. Na de gebruikelijke begroetingen begeleidden ze ons, daar +ze het doel van ons bezoek kenden en zich niet jong genoeg vonden, +om zich te leenen tot grapjes als het meten en photografeeren, naar +de verschillende vertrekken der jongere vrouwen. In die donkere +hokjes, waar het oog eerst niets kon onderscheiden, en waarvan de +toegang is afgesloten door een tapijt als portière, is het aardig, +eindelijk te onderscheiden een vrouwelijke figuur, op haar hurken +gezeten, een jonge, elegante vrouw, in het halve licht schitterend +door haar juweelen als een afgodsbeeld, maar een beeld, vol leven +en bekoorlijk door een innemenden glimlach. Die jonge vrouwen van +vijftien tot twintig jaar en die, als ze zeer zorgvuldig verborgen +worden gehouden, altijd heel jong zijn, hebben niet zelden een kindje +in de armen. De kennis is snel gemaakt. + +Wij bewonderen de zware edelgesteenten, die ze op de borst dragen en +die soms de draperieën van de kleeding tegen de amberkleurige huid +vasthouden. De kleeding van de Tunesische van het land is donker +van kleur en herinnert sterk aan die van de Bedoeïenen en in het +algemeen der arabische nomadenvrouwen. De rijken dragen een mutsje +van muntstukken, een erfstuk vaak van het voorgeslacht en waarover +een sluier hangt van geborduurd katoen van heldere kleur, dien ze +zeer behendig over het gezicht weten te trekken bij het minste onraad. + +De vrouwen vertoonen een vast type. Ze zijn van gemiddelde lengte, +goed gebouwd en sterk getatoeëerd. Het voorhoofd, de kin, de wangen, +de punt van den neus zijn versierd met stipjes en blauwe sterren. Haar +handen, ook getatoeëerd en roodgekleurd met henné, zijn mooi. Veel +zilveren ringen, als armbanden zoo groot, hangen in haar ooren. Om +te beletten, dat het oor uitscheurt, bevestigen ze de versiering +in haar vlechten. Het haar, van een glanzig zwart, is dik en kort, +zooals het gebruik voorschrijft, verdeeld in een oneindig aantal +kleine vlechtjes. Men mag gerust beweren, dat aldus getooid, die jonge +tunesische vrouwen opmerkelijk zijn door haar elegantie, die in het +geheel niet door dikte wordt benadeeld als bij de joodsche vrouwen. + +Wij hebben Gabes en het Hotel de l'Oasis ver achter ons gelaten +en we hebben er gebibberd, zoo koud waren de nachten nog in dit +jaargetijde, ofschoon overal palmen hun kruinen opsteken, als getuigen +van een klimaat als van de Sahara. En langs denzelfden weg, over Sfax +en Soesa, zijn we nu te Kairoean, de heilige plaats, aangekomen; +Kairoean, een der poorten van het paradijs, eenzaam te midden van +de steppe gelegen. Het is wel een versterkte plaats van den Islam, +die men onder de oogen heeft, met de dubbele muren met kanteelen, de +moskeeën, de zaoeia's en kobba's, de laatste graven van priesters of +heiligen. Zooals bekend is, was de universiteit van Kairoean vroeger +beroemd. De stad der waterleidingen, der pelgrimstochten, doet zich +in schitterende witheid voor in een land zonder water en zonder groen, +waar men kerkhoven vindt in plaats van bebouwde velden. + +De Christenen schijnen er niet veel plaats in te nemen, en het kost +moeite te gelooven, dat er werkelijk voor toevallige passanten een +hotel is, zelfs een Splendid Hotel, in de stad van Sidi Okba. Wij +namen een gids, om ons rond te leiden door den doolhof van de heilige +stad. Kairoean is de eenige stad van Tunis, waar de toegang van de +heilige gebouwen aan de Christenen veroorloofd wordt met een machtiging +van den civielen controleur. + +Onder zooveel minarets en koepelkerken moeten we een keus doen. We +gaan eerst naar de Groote Moskee. Er zijn niet minder dan zeventien +dubbele, evenwijdige beuken en vierhonderd zuilen, die afkomstig zijn +van antieke gebouwen uit Soesa, Monastir en andere plaatsen. Na dat +alles te hebben bewonderd op rechtmatige wijze, gaan we naar de zaoeia +van Aboe Zema of Sidi Caheb. We beklimmen de hooge minaret langs een +eindelooze trap, die door den sierlijken vierkanten toren loopt. Op den +top aangekomen, konden wij over Kairoean den blik laten weiden en waar +hij zich heen wendde, overal was de aanblik dezelfde. Buiten de stad, +in de stad, het waren niets anders dan tempels, graven, kloosters, +moskeeën. We richtten toen onze schreden naar een zonderlinge moskee, +met een aantal koepels, maar waarvan het inwendige niet belangrijk was. + +Onze jonge gids leidde ons handig rond. Hij sprak uitstekend +Fransch. Maar hij heeft stellig een idée fixe, want hij sleept ons mee +door doodsche en onbeduidende straatjes en bekent ten laatste, dat hij +ons zijn jonge vrouw wou laten zien. Deze, zonder twijfel gewend aan +dat soort van bezoeken, zat op een laag bankje en weefde een tapijt +van allerleelijkste kleur. Ze was groot, lenig, zeer goed gekleed in +wijde broek; mooi ondanks de tatoeëeringen en de boven de oogen door +een dikke zwarte lijn verbonden wenkbrauwen. Haar mooie handen, met +henné gekleurd, droegen groote ringen, en zilveren armbanden omsloten +de fijne polsen. In het kort, ze scheen daar precies neergezet, om +aan de reizigers te laten zien, dat niettegenstaande haar schijnbare +afwezigheid de schoone sekse toch wel te Kairoean bestaat en er goed +vertegenwoordigd is. Wij zouden zelfs dit landvrouwtje te deftig +vinden, als haar echtgenoot ons niet den sleutel had gegeven van +het geheim. Ze waren beiden op de wereldtentoonstelling geweest te +Parijs in 1900, en dus waren we in de tegenwoordigheid van een der +meest geëmancipeerde huishoudingen van geheel Tunesië. + +In haast sloegen we weer den weg naar de soeks in, langs de hooge +gekanteelde muren. Maar de straten werden leeger; de winkeltjes +zijn gesloten en van grendels voorzien, en de kooplui zijn naar hun +woningen gegaan in ver verwijderde wijken. Een groote troosteloosheid +breidt zich over de stad uit, die nog slechts eenige oogenblikken +geleden zoo druk was en nu in het roode licht der ondergaande zon als +uitgestorven scheen. Die indruk werd nog versterkt door den aanblik +van kameelkaravanen, stappend met groote, trage schreden, en die ons +voorbijschoven als schimmen in de schemering door de zware poorten +der stad. Het werd koeler, en wij moesten terugkeeren. Spoedig zal het +uur der jakhalzen gekomen zijn, dat ook het uur is van de Aïssaoea's, +die ons in de zaoeia van Sidi ben Aïssa, hun patroon, het schouwspel +zouden laten genieten van den waanzin der dwepers. + +Het deed goed, het daglicht en de zon terug te zien na de afschuwelijke +tooneelen van dien avond. Buiten was den volgenden dag alles weer +leven en beweging. De burnoes verdringen elkander in de straten, +en de aanblik van Kairoean als mohammedaansche stad is eenig in zijn +soort. Nomaden, meest Zla's, bewogen zich door de soeks in grooten +getale. Die gearabiseerde Berbers met hun fiere houding hebben +hun kampen in de vlakte in de nabijheid. Wat de markt aangaat, die +moet even goed voorzien zijn als die van Tunis. Ze is beroemd om de +geborduurde leerwerken, het gedreven koper en de tapijten. Die laatste +industrie, oudtijds algemeen bekend, is ongelukkig achteruitgegaan, +sedert men, om de goedkoopheid, voor het verven der wol stoffen is gaan +gebruiken, met aniline bereid. Er zijn in den laatsten tijd pogingen +in het werk gesteld, door het secretariaat-generaal van de regeering, +om de fabricatie van die tapijten aan te moedigen, die gemaakt zijn +van wol, geverfd met plantaardige kleuren en met cochenille. Het is +te wenschen, dat die pogingen van de ververs deze weelde-industrie +te Kairoean zullen doen herleven, al wordt er geen goedkoope waar +door geleverd. De tapijten uit Klein-Azië doorleven een dergelijke +crisis. Alleen Perzië handhaaft zijn traditie, vooral door de strenge +voorschriften, die de anilineverfstoffen verbieden. Na den geheelen +morgen door de stad te hebben gedwaald tusschen de versterkte muren, na +zonder verveling de mooie poorten te hebben bewonderd, wier sierlijke +bogen een der edelste kenmerken zijn van de arabische bouwkunst, +namen wij den trein naar Tunis, waar we op tijd terug wilden zijn, +om de feesten van Karthago bij te wonen. + +24 April.--Daar zijn we opnieuw op weg naar Kef en Maktar, waar de +heer Chantre, uit Tripolitanië terug, de nomadische stammen gaat +bestudeeren, als de Drids, de Oeled Ayar, de Oeled Aoen, die hier +vrij talrijk zijn. Wij stapten vroeg in den trein, er ons gelaten in +schikkend, dat we negen uren zouden noodig hebben, om 200 kilometer af +te leggen. We zijn hier in een land, dat zeer veel verschilt van het +oostelijke en veel groener en vriendelijker is dan de Sahel. Rechts +en links is de horizon omgeven door heuvels met mooie lijnen, en +zoo ver het oog reikt, aanschouwen we weiden, waar talrijke kudden +grazen. Men zou botanist moeten wezen, om de flora te beschrijven, +die in dit seizoen overal ontluikt en het oog bekoort. Onze trein +glijdt over een tapijt van bloemen voort, over groote gele margrieten, +papavers, gele tulpen, roode klavers, brem, en uit het portier geleund, +zien we de eenzame plateaux voorbijschuiven, waarvan de armoede nu +zich verbergt onder het vachtje van groen en bloemen. Links verheft +de Zaghoean zijn imposante massa. De lange reeksen van waterleidingen, +die nu en dan zich vertoonen, welsprekende getuigen van de wonderlijke +beschaving der Romeinen, voerden eertijds de wateren van deze bergen +naar Karthago. + +Voorbij Gaffoer verschijnen goede korenvelden, waartusschen doears +liggen, die door de veldarbeiders uit de streek worden bewoond. Na een +lange opeenvolging van weiden en plateaux komen we aan de Kef, als een +arendsnest aan de rots gehecht. Aan den contrôlepost werden we zeer +vriendelijk ontvangen door den heer en mevrouw Prat. Uit de verte bood +het antieke Sicca Venerea een woest en schilderachtig gezicht. Van +dichtbij leek het somber door het diepe verval. De huizen smolten +samen met de rotsen van dezelfde grijze kleur. Van het schitterend +verleden der heilige stad, van haar beroemden tempel, gewijd aan de +karthaagsche Venus is, helaas, niets dan de herinnering overgebleven. + +De tegenwoordige inlandsche stad munt noch door zindelijkheid uit, +noch door den goeden staat der woningen, die integendeel bijna in +puin vallen. Door hellende straten en steeds trappen volgend, komt +men boven op de rots, die de Kasba draagt. Moskeeën en een zaoeia +verbreken op gelukkige manier de grijze eentonigheid van het geheel, +waar de muzelmansche zorgeloosheid uit blijkt. Daarentegen rust +het oog met genoegen op de nieuwe europeesche wijk, die zich flink +ontwikkelt. Ze ligt aan den voet der rots aan een mooien cornicheweg, +en de huizen met roode daken bewijzen, dat men hier op de hoogte +tusschen 700 en 800 meter een langen en strengen winter moet verduren. + +Stukken van zuilen en beelden, waterréservoirs, een mooie bron, die +al sedert de verre oudheid opgevangen werd en die waarschijnlijk de +oorzaak was van de keus dezer plek, om er een stad te bouwen; de ruïnen +van een amphitheater en van een schouwburg; resten van een vesting +zijn nog overblijfselen van de punische en romeinsche beschaving. Uit +den byzantijnschen tijd bezit de Kef de ruïnen van de basiliek van +den H. Petrus, gebouwd van de materialen van een romeinschen tempel, +en waarvan zijbeuken nu nog als kerk worden gebruikt; een andere +christelijke basiliek, waarvan de Mohammedanen hun groote moskee +hebben gemaakt, en eindelijk is er nog een minder belangrijke kerk +buiten de stad, op korten afstand, in noordelijke richting. + +Men kan de strategische beteekenis van het oude Sicca Venerea, door +Augustus tot een bloeiende kolonie gemaakt, inzien, als men op de +prachtige vestingwallen rondom zich van den Cornicheweg een horizon +omvat van vlakten en bergen, zich voortzettend tot Algerië. Terwijl +wij onder het wandelen het prachtige panorama bewonderen, dat droevig +stemt niettemin, hoorden wij muziek en zagen een groep inboorlingen +in de buurt geschaard staan. Aan den voet van een vervallen trap, +waarop in volle waardigheid de maraboet stond van de kef, Si +Kaddoer el-Mizoeni, het hoofd van de broederschap der Quadria's, +zoo verspreid in de muzelmansche wereld, gaven pelgrims, die gekomen +waren, om hem te zien, een fantasia, waar zijn kleinzoons aan deel +namen. Wij woonden, zonder het te willen, een familiefeest bij, +vol onverwachte verrassingen en kleur, en wel verre van als vreemden +te worden behandeld of als indringers, werden wij door Si Kaddoer, +de held van het feest, uitgenoodigd, naast hem plaats te nemen. Hij +was een prachtige grijsaard met trotsche houding, gedrapeerd in +zijn burnoes als een antiek beeld. Er werden ons stoelen gebracht, +die ongelukkig even wankel waren als de trap; onder het gebruik +van een goed kop koffie woonden wij de oefeningen bij met paarden, +begeleid door een eentonige, oorverdoovende muziek. Te midden van +de opeenhooping van stof en bouwvallen, tegenover den wijden horizon +van bergen en vlakten, die zich voor ons ontrolde in de schitterende +zon, was de aanblik van die onwetende menigte, godsdienstig tot het +dweepzieke toe en hulde bewijzend aan een ouden maraboet, die zich +sterk bewust was van zijn prestige, een tooneel vol belangrijkheid +voor den toeschouwer en gestempeld met het kenmerk der echte poëzie. + +25 April.--Si Ahmet Sakkat, de kaïd van Kef, heeft de goedheid +gehad, zijn beste rijtuig te onzer beschikking te stellen evenals +zijn paarden, om van Sers naar Vaktar te gaan. Te Sers ontbijten +wij in den bordj van de remonte, waar we mooie hengsten bewonderen, +waaronder een van het zuiverste bloed. Van daar gingen we, terwijl +de paarden uitrustten, door een moerassige vlakte tot een doear van +Drid. Die half-nomaden, die er ellendig uitzien, houden zich in deze +streek vooral met paardenteelt bezig. De vrouwen, aan het wasschen +van linnen in een plas, werden verschrikt bij mijn aankomst. Ik +photografeerde ze en ging niet heen, zonder zeer vriendschappelijke +groeten met haar te hebben gewisseld. + +Tusschen Sers en Maktar liggen 35 kilometer. Vaarwel goede wegen! In +afwachting van den tijd, dat deze goed zal worden, hotst men over +hoogten en laagten en door modderplassen, wat zeer vermoeiend is. Van +tijd tot tijd stappen we uit, om de paarden op adem te laten komen. De +atmosfeer was uiterst helder en de velden staan weer vol bloemen. Wij +plukten een handvol gele tulpen en wandelden te voet naar een groep +dolmens, die al uit de verte waren aangewezen en lang bekend zijn, +maar binnenkort zal er niets meer van zijn overgebleven ten gevolge +van de stelselmatige verwoesting, die de mensch erop uitoefent en +door de invloeden van het weêr. + +Om vijf uur kwamen wij te Maktar ter hoogte van 950 meter. We +begaven ons naar het contrôlegebouw, dat gebouwd is op de manier van +een versterkte bordj. De heer en mevrouw Barué ontvingen ons zeer +vriendelijk. Ze brachten ons naar een kamer, waar een helder vuurtje +brandde, en we traden met genoegen nader, want op deze hoogte wordt +het koud, als de avond is gevallen. + +De tuinen van Maktar, rijk aan vruchtboomen en de romeinsche ruïnen, +die dadelijk bij aankomst de aandacht trekken, getuigen van een +vruchtbaar en voorheen bloeiend land. Als dorp beteekent de plaats +tegenwoordig niets. Maar aan de ligging tusschen het grondgebied +van de Oeled Aoen, dat van de Oeled Ayar en dat van Kesra, dus van +de drie bevolkingsgroepen, waarover de controleur is aangesteld, +heeft Maktar het te danken, dat het als hoofdplaats is gekozen. De +markt brengt er eens in de week een groot aantal inboorlingen te zamen. + +Een wandeling in de schemering door de velden laat ons een land zien, +vol belangwekkende dingen. Wij passeeren een triomfboog van Trajanus; +mausoleeën en de dolmens, die resten zijn van een barbaarschen tijd +en in welker nabijheid de romeinsche bouwwerken verrezen. Ruïnen +van antieke woningen waren overal te zien. In de avondlucht, +die volkomen helder was, tooiden zich de bergen met gouden licht, +en Maktar scheen juist op de plaats te liggen, die geschikt was, +om in die uitgestrekte velden te midden van het bergachtige land, +in het goede seizoen de menschen uit de vlakte, waar warmte en koorts +heerschen, aan te trekken. + +26 April.--Marktdag. Het groote open plein, waar zich de kudden +vereenigen en waar kooplieden en koopers samenkomen, is overdekt +met een dichte menigte in burnoes, een luidruchtige en bewegelijke +massa. Men meent twisten bij te wonen in plaats van een vreedzamen +koop. Men hoort tusschen de woorden en de vele medeklinkers het +geblaat der lammeren en geiten, het geknor der kameelen, terwijl de +lucht niet is om in te ademen door het vele stof, door al die bloote +voeten opgejaagd. Aan het contrôlegebouw heeft de heer Chantre het druk +met meten en photografeeren van een aantal Oeled Aoen en Oeled Ayar, +die op de markt inkoopen waren komen doen en die niet verwachtten, +de formaliteiten te moeten doorstaan van een anthropometrischen dienst. + +26 April.--Er was dien dag op den Kef een groote fantasia ter eere +van den Resident-generaal en mevrouw Alapetite, die per auto waren +aangekomen, vergezeld door kapitein en mevrouw Roux. Na het bezoek +aan de stad, de scholen, de hospitalen en de Kasba zijn ze gaan +zitten op het terras van het huis, om de dansen van rijk opgetuigde +paarden bij te wonen, bereden door sierlijke ruiters, gedrapeerd +naar arabische mode. De toeschouwers in burnoes vormden een haag, +om zoodoende ook aan het feest deel te nemen. De zadeldekken van +blauwe en roode en gele zijde schitterden in de zon. De gratie van +de ruiters is onbeschrijfelijk. De burnoes wordt op den rit om het +middel aangehaald en is opgeslagen, zoodat kleederen van prachtige +tinten te zien komen. Wat zijn het kunstenaars en wat zijn ze zeker +van hun effect! Alles is bestudeerd. Tot zelfs die manier, om zich +het benedengedeelte van het gezicht te omhullen, draagt bij tot hun +impassibele houding en hun trots van sarraceensche ruiters. Terwijl de +fluiten en de derboeka's lawaai maken, spelen de paarden, die door de +ridders om zoo te zeggen in de hooge school worden vertoond, met de +grappenmakers, die aan hun voeten in het zand rollen. Van tijd tot +tijd ruikt de lucht naar kruitdamp door de fantasia's in galop met +geweerschoten, die voorbijvliegen, een onmisbaar tijdverdrijf bij +zulke feestelijkheden. Eindelijk roepen de zangers en muzikanten om +strijd de zegeningen des hemels in over Sidi el Oezir en zijn gezin, +en het schouwspel wordt gevolgd door de officiëele recepties. + +27 April.--Vertrek per automobiel naar Doegga. De Resident-generaal en +mevrouw Alapetite waren zoo vriendelijk, ons mee te nemen terug naar +Tunis. Het was schitterend mooi weêr. We gleden door de morgenlucht +in de koelte en legden snel den afstand af, die de Kef van Doegga +scheidt. Men moest het rijtuig in de schaduw laten staan van een +olijvenboschje, en wij gingen de ruïnen zien, die men bereikt langs +een steil pad in gezelschap van den controleur van Teboersoek, +die den Resident-generaal te gemoet was gereisd. Muilezels droegen +het ontbijt en andere dieren werden in gereedheid gehouden voor de +minst moedigen. Maar het was zulk mooi weêr, dat ieder vol moed was +en liever wilde wandelen. + +Doegga, het oude Thugga, is beroemd als een der romeinsche steden, +die het meest intact zijn gebleven in Tunesië. De moderne plaats +ligt aan den voet der ruïnen, die veel belangrijker zijn dan men in +het verlaten land zou verwachten. Het is een chaos van woningen, +tempels, zuilen, door methodische opgravingen tegenwoordig aan +het licht gebracht. Boven alles het Kapitool, die best bewaarde +korinthische tempel in Tunis met zijn sierlijken voorgevel en de +ranke, gegroefde zuilen. De verhoudingen van dit gebouw zijn zoo +harmonieus, dat men den blik er niet kan afhouden. De lichte kleur +van het marmer en het rijke beeldhouwwerk verhoogen de schoonheid. In +de brandende middagzon liepen wij door de bouwvallen, die we later +nauwkeurig zullen opnemen, en gaan nu naar een schaduwplekje zoeken, +om te ontbijten. Door de goede zorgen van den controleur, den heer +Giltaire, en van de bewoners van het dorp, waren tafels en stoelen +spoedig klaar gezet in een eeuwenoud olijvenbosch. De frissche lucht +en het loopen hadden ons eetlust gegeven, en we deden vroolijk eer +aan het déjeûner, waarbij de gebraden snippen een verbazend succes +hadden, evenals een zekere wijn van Saint-Joseph van Tibar, waarmee +dit landelijk festijn werd opgeluisterd. + +Na een heerlijk moorsch kop koffie te hebben gebruikt, gevoelden we ons +in staat, om in de volle zon den chaos van ruïnen te bestijgen, die +zich aan ons voordeed. Van den tempel van het Kapitool, die aan zijn +geboortestad werd aangeboden door een burger van Doegga, Marcius Simp, +ex Regillianus, gingen we naar den tempel van Saturnus, dan naar dien +van Coelestis, ook geschonken door edelmoedige burgers, die begeerig +waren, hun stad een geschenk ter verfraaiing aan te bieden. Het is een +opmerkelijk feit, dat die wedstrijd in mildheid en edelmoedigheid de +notabelen van die oude afrikaansche steden dreef, om maar altijd hun +eigen stad wel te doen en haar mooier te maken, door op hun kosten +naar de mate van hun vermogen nu eens een tempel, dan een schouwburg +of een hippodroom te laten bouwen. Bescheidener beurzen richtten +een fontein op of wel een triomfboog. Dat particulier initiatief +van de Romeinen wordt tegenwoordig nagevolgd door de Amerikanen, +de dollarveroveraars. Maar het is, helaas, zeldzaam in onze oude +westelijke wereld, waar zooveel steden er behoefte aan zouden hebben, +met wat ostentatie te worden bemind door sommige hunner kinderen. + +Een der andere het best bewaarde bouwwerken van Doegga is het +theater. Het onderscheidt zich door elegante proporties en door de +sierlijkheid van de omgeving en men is van bewondering vervuld, als +men het gebouw binnentreedt. De vijf-en-twintig rijen trappen van +den halven cirkel zijn bijna alle onbeschadigd. Het rijk versierde +tooneel, het met mozaïeken bevloerde orkest zouden gemakkelijk in +hun oorspronkelijke gedaante te herstellen zijn, en de schouwspelen, +die er zouden kunnen worden gegeven, zouden een machtige aantrekking +uitoefenen tegenover het verrukkelijke panorama van het dal der +wadi Khalled, dat in de verte wordt afgesloten door een lijn van +blauwe bergen. + +Een dergelijke overvloed van monumenten en hun weelde toonen, hoe rijk +en welvarend de bevolking van dat romeinsche Afrika was, en als men +bedenkt, dat al die rijkdommen door den landbouw waren voortgebracht, +kan men zich er een denkbeeld van maken, hoeveel zorg er besteed +werd aan die thans onbebouwde of verwaarloosde gronden. Maar over +dat onderwerp zou men nooit uitgepraat raken. Het Tunesië van den +tegenwoordigen tijd moet zich voor den geest roepen het Tunesië +uit den romeinschen tijd, om het zooveel mogelijk na te volgen, +zonder te mogen hopen, nog in langen tijd te herstellen wat eeuwen +van stelselmatig werken hadden kunnen bereiken. + +Gelukkig is er bij de nomaden de neiging op te merken, om zich +blijvend hier of daar te vestigen, en zij zijn met hun kudden en +hun zwervend leven de grootste vijanden van den landbouw. Een +andere interessante evolutie valt er te waardeeren, namelijk +onder de overige inboorlingen. Ze planten boomen op veel punten, +om zich den particulieren eigendom te verzekeren van den grond, +waarop ze wonen. Ondanks al, wat er nog te doen overblijft, heeft +Frankrijk reeds een heldenstuk verricht in dit land, en men mag +dat wel erkennen. De spoorlijnen, die de vroeger ver van elkander +verwijderde punten onderling verbinden, en die plaatsen toegankelijk +maken, die bezwaarlijk te bereiken waren, zijn een van de weldaden; +dan het wegennet, dat het Regentschap doorsnijdt met wegen, die in alle +opzichten de vergelijking kunnen doorstaan met die in Frankrijk, en +de fransche wegen behooren tot de beste van de wereld. Verder hebben +de kolonisten er ijverig gewerkt en hebben er groote onontgonnen +terreinen overdekt met graanvelden, wijngaarden en olijfbosschen, +zoodat ze aan het mohammedaansche Tunis zoo niet den rijkdom uit +den romeinschen tijd, dan toch een gezond leven hebben geschonken, +een opbloei van zuiver europeesch krachtbetoon. + +Na een laatsten blik te hebben geslagen op den chaos van ruïnen +van Doegga en op zijn sierlijk Kapitool, gaan we weer terug naar +de vlakte en de zee, en passeeren dorpen, die nog versierd zijn met +guirlanden van bladeren en bloemen, door de bewoners aan hun huizen +en op de straat aangebracht ter eere van het bezoek, dat hun de +Resident-generaal twee dagen geleden bracht. Daar is Aïn-Toega. Het +verrijst dichtbij de overblijfselen van een belangrijke stad, die +een gemeente werd bij het begin van de derde eeuw. Een byzantijnsch +fort neemt het midden van die ruïnen in. Basreliëfs en opdrachten aan +Saturnus, gevonden op de plaats van deze stad, geven er blijk van, dat +er een heiligdom was, aan dien god gewijd. Wij begroeten de Medjerda, +die overvloedig water heeft, de eenige groote rivier van Tunis. We +betreden nu een der best bebouwde gedeelten van het Regentschap. + +In den nacht vliegt de auto over de wegen, monster, dat geen afstanden +kent. + +Daarginds slaapt het antieke Karthago onder de sterren, en over de +ruïnen zweeft de herinnering aan den wreeden Moloch en aan Tanit, de +groote godin. Men zou nog lang willen blijven in deze zuivere lucht +op den eenzamen weg, om te droomen over het wonderlijke verleden, +dat in dit hoekje van Afrika werd afgespeeld, maar daar zijn we al +in Tunis. De stad schittert ons tegen met haar electrisch licht. De +stoomfluiten grommen in de haven. Vaarwel doode steden, waarvan het +archaïsch voorkomen nog leeft voor de oogen van den toerist. In +een reuzensprong van den geest hervinden we ons, niet zonder een +melancholiek gevoel op den drempel van onze eeuw van verlichting +en drukte. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Onderweg in Tunis, by B. Chantre + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ONDERWEG IN TUNIS *** + +***** This file should be named 25343-8.txt or 25343-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/5/3/4/25343/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |