diff options
Diffstat (limited to '24675-8.txt')
| -rw-r--r-- | 24675-8.txt | 7278 |
1 files changed, 7278 insertions, 0 deletions
diff --git a/24675-8.txt b/24675-8.txt new file mode 100644 index 0000000..19b591c --- /dev/null +++ b/24675-8.txt @@ -0,0 +1,7278 @@ +Project Gutenberg's Ontboezemingen, by Gabriël + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ontboezemingen + +Author: Gabriël (AKA Carel van Nievelt) + +Release Date: February 23, 2008 [EBook #24675] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ONTBOEZEMINGEN *** + + + + +Produced by Branko Collin and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net + + + + + + + +ELK DEEL IS AFZONDERLIJK VERKRIJGBAAR + +GULDENS-EDITIE. + +ONTBOEZEMINGEN + +DOOR + +GABRIËL. + +ARNHEM, D. A. THIEME. + +DE PRIJS VAN ELK DEEL IS EEN GULDEN. + + + + +ONTBOEZEMINGEN, + +DOOR + +GABRIËL. + +ARNHEM, + +D. A. THIEME. + +1869. + +Snelpersdruk van H. C. A. Thieme, te Nijmegen. + +AAN ZIJN BROEDER WILLIBALD. + + + + +INHOUD. + + +OP ZEE. + + Bladz. +BEREISDE LIEDEN 3. +AFSCHEID 17. +AAN DE NOORDZEE 20. +EEN EERSTE STORM 25. +PORTSMOUTH BINNEN 41. +LONDON-BRIDGE 48. +IN »POETS-CORNER" 51. +IETS OVER DE ENGELSCHEN 56. +RUZIE AAN BOORD 70. +EEN KERSDAG 76. +ONDER DE LINIE 81. +DILETTANTISME 86. +KOMEDIE-SPELEN 103. +EEN DROOM 107. +OM DEN ZUID 116. +EEN SCHEEPSTAFEL 123. + + +DE SLAMAT. + + Bladz. + +ONTBOEZEMING VAN EEN »AMBTENAAR +TER BESCHIKKING" 131. + + +MINNEBRIEVEN. + +AAN NONNA FLORA 163. +AAN TITANIA 169. +SUZE 175. + + +EEN BLIJSPEL. + +DE GETERGDE ZACHTMOEDIGHEID, OF, +»'T SOP WAS DE KOOL NIET WAARD" 181. + + + + +BEREISDE LIEDEN. + +EEN PROLOOG. + + Strange! quoth I, debating the matter with myself, +that one-and-twenty miles sailing, should +give a man these rights.-- + + STERNE. + + +Hebt ge wel eens een neef, of broêr, of vriend van een eerste zeereis +zien t'huiskomen? Hebt ge, wanneer 't verdoolde schaap per Zierikzeesche +boot zou arriveren, hem in dat Zeeuwsche stedeken opgewacht, en van dáár +'t trajekt tot Rotterdam met hem zamen gemaakt? + +Zóó iets deed ik onlangs. + +De boot slingerde een weinig--doch mijn bereisde neef op 't achterdek +aan 't wandelen, om te toonen hoe zeevast hij op de beenen stond. 't Was +gloeijend heet--maar onverstoorbaar hield zich onze held buiten de +beschuttende zonnetent, opdat 't middagvuur nog een laatste hand mogt +leggen aan de roode kleur van gelaat en handen, waarop hij zoo trotsch +was. Straks ging hij zitten--niet, gelijk een gewoon mensch, op een +bank of krukje--neen, met roekelooze gratie zette zich de waaghals op 't +ijzeren hekje naast de raderkast, en verrigtte er de ijzingwekkendste +evolutiën, om toch een iegelijk de overtuiging te schenken, dat _hij_ +niet over boord vallen _kon_. Maar hij had geen rust: zijn koffers +moesten nagezien worden: zijn koffers, waarop met enorme letters de +namen van Batavia, Samarang, Tagal en Brouwershaven prijkten; een gesp +werd losgemaakt en weêr aangetrokken, een touw werd versjord:--want men +moest 't weten, dat die koffers met die uitheemsche etiquetten _hem_ +toebehoorden!--Aan de stad genaderd, kamde mijn brave zich den +haveloozen vlasbaard wat uit, trok een norsch, regt cosmopolitisch +gezigt, gaf zich zooveel mogelijk 't woeste air van een pas +geretourneerden Marco Paolo, en stapte aan wal met den zwaaijenden gang +van een op zee gewonnen en getogen zeebonk.--In zijn moeders woning +geïnstalleerd, behield hij nog geruimen tijd de hebbelijkheid, van net +te doen alsof hij in zijn geboortestad den weg niet meer kende; ja, wel +een jaarlang ná zijn terugkomst, bleef hij, tot groot ongerief der +huisgenooten, een gedecideerde antipathie aan den dag leggen tegen +aardappelen, groenten, en dergelijke "Hollandsche burgerkosten"; terwijl +hij zich schadeloos stelde door 't gebruik van aanzienlijke hoeveelheden +drooge rijst, die hij, in de oogen zijner verbaasde medeaanzitters, +oneetbaar maakte door toevoeging van _curry_, _lombok_, _sambal_, +_trassi_, en meerdere zulke stankverspreidende ingrediënten, van wier +genot--hoewel hij slechts weinig maanden in Indië had doorgebragt--hij +gemoedelijkweg verzekerde, zijn maag niet meer te kunnen spenen. + +Vroeg men dien neef van mij, wat hij eigenlijk op zijn togten alzoo +gezien had--dan wist hij bitter weinig meê te deelen. + +In 't eerst verwonderde mij dit, en vond ik 't zooveel te belagchelijker +in hem, dat hij roemen dorst op een bereisdheid, waarvan hij blijkbaar +zóó weinig vruchten had geplukt. + +Sedert ik echter zelf een uitstapje naar Java volbragt, leerde ik op 't +humaanst den onschuldigen reizigerstrots van mijn goeden neef verklaren, +en tevens de onmogelijkheid waarin hij zich bevond, om op de tallooze +tot hem gerigte vragen steeds belangwekkende en romaneskklinkende +antwoorden te geven. + + * * * * * + +Er zijn er onder de landmenschen, die zich voorstellen, dat men op zoo'n +zeereisje--naar Oost-Indië b.v.--al magtig veel te zien krijgt, en die u +zonder schromen--gelijk wij onzen neef--voor stompzinnig en gevoelloos +zullen uitmaken, wanneer ge, t'huiskomend, hun niet een menigte curieuse +bijzonderheden kunt opdisschen. »Vertel ons toch--roepen ze--: hoe ziet +de zee er uit; hoe hoog zijn de golven; wat eet men aan boord; ontmoet +men soms zeeslangen en meerminnen; zijn de zilte wateren groen of blaauw +gekleurd; heeft men ook last van kakkerlakken; braakt een vulkaan +werkelijk rook en vlammen uit; is een haai heuschelijk zoo'n bloedgierig +beest; speelt zoo'n scheepskapitein niet erg den bully; en is 't waar, +dat damespassagiers altoos 't eerst aanleiding geven tot +krakeelingen--?"--Andere daarentegen, zijn van meening, dat de drie of +vier maanden aan boord doorgeworsteld, niet anders _kunnen_ opleveren, +dan een vagevuur tusschen waken en slapen, bestaan en niet bestaan: een +polaire winter voor ligchaam en geest, waarin geen zon verrijst dan 't +noorderlicht van eten en drinken, en gedurende welken de mensch niet +verstandiger zou kunnen doen, dan oogen en ooren sluiten, en in een +beerehuid kruipen, om te slapen en zich op de duimen te zuigen. + +De ware opvatting ligt ook hier, gelijk elders, in 't midden. + +Zij, namelijk, die verwachten, op zee iets anders te zullen aanschouwen +dan lucht en water, moeten zich, uit den aard der zaak, jammerlijk +bedrogen vinden.--Voor den schilder, den dichter, den natuurminnaar, +steekt in die woorden, _lucht en water_, een schat van onuitputtelijk +schoon: zóó iemand ziet dan ook op zee veel meer, dan penseel of pen +zouden kunnen teruggeven.--Doch wee hem, die, door een alledaagschen +reis- en kijklust aangespoord, de bevrediging zijner manie op den +breeden oceaan zou willen zoeken--: die man zal zich gruwelijk vervelen, +en zijn domheid verwenschen, dat hij de vette weilanden en omwilgde +slootjes van Holland verliet, om te gaan staren, dagen, weken, maanden +lang, op een graauwen waterplas, voor _hem_ zoo doodsch en onbewoond, +als de wolken die er óver drijven. + +Vooral op de reis van Holland naar Java beklaagt zich de min diepzinnige +passagier over de weinige afwisseling, die de togt hem biedt.--Gedurende +'t zeilen van Indië naar huis, ontmoet men verscheiden malen land, en +doet 't somwijlen aan. Men passeert dan altijd 't Kaapland digt genoeg, +om op 't Kaapsche rif naar kabeljaauw te kunnen angelen, en, onder 't +kruisen, de sombere, in stormen gehulde bergen van Afrika's uithoek te +kunnen bespieden; te St. Helena neemt 't schip gewoonlijk water in, en +hebben de reizigers dus gelegenheid, om--'t zij mét of zonder behulp van +den Engelschen sherry--in geestdrift te geraken bij 't leêge graf van +den Corsicaanschen gier; kort daarop stuurt men Ascension rakelings +voorbij; en krijgt ten slotte, als men niet tusschen de Hesperiden +doorloopt, vaak nog een bergtop van de Azoren in 't oog.--Op de heenreis +echter--als men ze voorspoedig maakt--geen zweem van dat alles. Juist, +wanneer 't den nieuweling zoo aangenaam zou zijn: als hij slechts +uitkijkt naar een ijsberg, een vulkaan, een onbewoond eiland--des noods +een zaagvisch of cachelot--om zijn stervend dagboek met bladen vol +schilderachtige beschrijvingen te verrijken----juist dan, niets van dat +alles! Een armzalige haai, een verdwaalde walvisch, een kudde blazende +»botskoppen", een vliegend vischje, een troep bruinvisschen of bonieten, +wat albatrossen, »dominees", »bootsluî", »kleêrmakers", zwaluwen, +Kaapsche duiven en boebi's[1]----nu ja, die visschen- en vogelwereld +had hij zich kunnen voorstellen. Land wil hij zien: hooge bergen, verre +kusten! Hij benijdt den Sindbad van vorige eeuwen, die, door schraalheid +van water en proviand, _genoodzaakt_ werd, nu en dan 't anker neêr te +laten; hij zou een ligten aanval van scheurbuik zegenen, waardoor 't +binnenloopen in een verafgelegen haven onvermijdelijk werd; en hij bidt +om een goedig orkaantje, dat zijn schip, met behoud van volk en lading, +aan de kust van la Plata of Madagascar zou vastzetten. Te vergeefs tuurt +hij aan den horizon naar Teneriffe's spitse piek; te vergeefs tracht +zijn binocle de nevelen te doorboren, die de tuinen der Gelukkige +Eilanden wreedelijk omsluijeren; 't bestaan van St. Helena blijft voor +hem, niet minder dan dat van 't meer Kinibaloe, een punt van blind +geloof; de Tafelberg eindelijk, weet hij, vertoont zich even zoo weinig +als de Man in de Maan; en, »na zooveel leed en ommezwerven", zal hij +zich niet mogen verheugen in den aanblik van zijn natuurlijk element, +vóór zijn 't rondzien ontwend oog zich verkwikken zal aan 't donkergroen +der eilanden, die sluimeren in Straat Soenda's schoot--als smaragden, +los gestrooid in een bekken van kristal. + + * * * * * + +Maar 't water--hoor ik vragen--de zee zelf, is zij niet oneindig rijk +aan treffende verscheidenheden, onbeschrijflijk schoon in de majesteit +van haar nooit rustende onmeetlijkheid! Is zij niet schoon, wanneer +golven van dertig voet hoog haar met schuim gekroonde kammen doen +sprankelen in de zon, als heuvelen van saffier: als nu eens 't hulkje +wegtuimelt in 't warrelend golfdal--dan weêr---- + +----Halt, jongeling--strijk uw wieken, wisch u 't dichterlijk angstzweet +van de slapen! die Pegasus-ridjes naar 't verhevene maken doorgaans den +ongelukkigen jockey tot een Icarus, en laten, per slot van rekening, den +aanschouwer zoo koud als een Uranusbewoner! + +Ik antwoord u, o dichtlievend lezer, met de--woorden van een ander, zeer +groot dichter--: + +»--------------'t is wel verheven, +Altans, bij storm! doch ik verkoos de lieve dreven +Der aarde in zoo'n geval. 't Verheevne wordt ook vrij +Eentoonig ras, op zee, als in de poëzij." + +Wanneer men voor 't eerst aan boord stapt, voelt men zich vervuld van +een kostelijk enthousiasme voor al wat golft en al wat drijft: men zou +de peregrinaties van een notedop in een stroopflap kunnen vereeuwigen. +Getrouwelijk beschrijft men dan ook een eersten storm, mitsgaders de +poëtische gewaarwordingen, die zoo'n phenomenon in 's menschen boezem +doet ontbranden. + +Edoch, zoodra men eenmaal de stereotype termen van: _klepperende +touwen_, _loeijende vlagen_, _schuimende wateren_, _donderende +stortzeeën_, _ratelende bliksemslagen_, en wat dies meer zij, in +behoorlijke volgorde heeft opééngestapeld--ontwaart men, tot zijn niet +geringe spijt, dat van een zoo grootsch natuurverschijnsel weinig anders +te bezingen overblijft, dan de veelmeer in 't oog vallende kleine +jammeren, die er onvermijdelijk uit voortvloeijen, en die alras den +rijksten schat van poëzie doen verkeeren tot een hoopje druipend, +bibberend, diep ongelukkig proza--: als daar zijn: _zeezieke heeren_, +_zieltogende dames_, _benaauwde hutten_, _door lekwater bedorven +beddegoed_, _gebroken wijnglazen_, _omgesmeten soepterrienen_, +_druipnatte matrozen_, _gemelijke stuurlui_, _ongenaakbare kapiteins_, +en _dronken hofmeesters met builen op 't hoofd_. + +Van dáár dan ook, dat geen stormbeschrijving ooit zóó treffend en +waarachtig gegeven is, als die van den Schoolmeester: want waarlijk--hoe +grootsch en verheven een onstuimige zee den landbewoner, die haar van +rots of duin overziet, moge toeschijnen--van een schip bekeken, levert +ze, met al haar bovengemelden stoet van rampen, zelfs den +stoutstgewiekten hoogvlieger zóó weinig stof tot geestverheffing, dat de +enthousiast, die haar met woorden prijzen _wil_, daartoe geen veiliger +weg kan inslaan dan dien van een aangename parodie. En, wat 't +onmogelijke en onwaarschijnlijke van zoo'n geparodieerde schilderij +betreft--men geloove mij, dat zelfs 't dansen van quadrilles met de +inboorlingen van een onbewoond eiland, in werkelijkheid minder +onwaarschijnlijk is, dan de vervoering, waarin sommige jeugdige +dagboekschrijvers voorgeven te geraken, wanneer ze van door hen +bijgewoonde stormen een tafereel gaan ophangen. + + * * * * * + +Kan men dus over 't geheel zeggen, dat bereisdheid ter zee den bezitter +weinig regt geeft tot zelfverheffing--bereisdheid te land mag daartoe +evenmin een voorwendsel zijn. + +Vroeger, ja--toen men den rid van Londen naar Edinburgh (»_God +willing_") in drie weken volbragt, was zoo'n togt werkelijk een +_landreis_. Maar nu, dat men in minder uren dan toen dagen denzelfden +afstand doorloopt, en gedurende dien tijd geen enkele maal _land_ onder +de voeten krijgt--nu kan toch de reiziger, die een poos lang op de +banken van een spoorwegwaggon zat te suffen, moeijelijk spreken van de +ondervinding die hij op zijn togten opdeed, en van 't vele vreemde dat +hij in de door hem doortrokken oorden ontmoette.--Een landreis per +dampwagen is als een zeereis per stoomboot: 't meesterstuk--of +monsterstuk--van menschelijke vinding, verschrikt de dieren in 't veld +en de visschen in den schoot der wateren; doet alle natuurschoon +wegvlieden van voor zijn verschroeijenden adem; verwerkt heuvelen en +bergen tot afzigtelijk praktische kolenschuren, en zal weldra de reine +Muse van poëzie en schoonheidsgevoel in de lompen steken van een +geldverdienende, met roet besmeerde fabriekarbeidster[2]. + +De éénige landreiziger, die, mijns inziens, nog op bereisdheid bogen +mag, d. i. die met regt beweren kan, van een land en zijn bewoners iets +gezien te hebben--is niet hij, die in één dag naar Parijs, en van dáár, +in drie dagen, naar Moskou stoomt----'t is de _rara avis_, die waarlijk +_voor zijn pleizier_ reist: de gemoedelijke trekvogel, die, op jonge +beenen, met een jolig makker aan den arm, den knapzak op den rug, en een +paar tientjes in de beurs, zijn Geldersch of Rhijnlandsch voetreisje +maakt.--Deze alléén ziet veel, en »kan ook wat verhalen": hij doorkruist +de steden, die onze moderne vliegreiziger slechts in de verte als +hoopjes huizen bespeurt; hij spreekt en leeft met de menschen, die de +ander als schimmen aan den weg naauw opmerkt. Hij alléén ziet veel: +omdat hij tijd en lust heeft, in den aard der zaken dóór te dringen; +terwijl de spoorwegman, in een eeuwig rammelenden roes van 't eene +station naar 't andere rennend, niet anders kan, dan met Mundungus en +Smelfungus uitroepen: »_'t is all barren!_" + + * * * * * + +Bereisde lieden!--Zie ze er op aan, als ge kunt--onze hedendaagsche +cosmopolieten! Misschien zult ge aan zekere stijfheid in de knieën den +man erkennen, die zijn halve leven in een treinwaggon heeft +doorgebragt;--maar zoek bij hem geen forschgeharde trekken, geen +vrolijken levensmoed, geen diepe menschen- en wereldkennis meer. + +Bereisde lieden!--Ik herinner me, op een mijner mailtogten een +_commis-voyageur_ ontmoet te hebben, zóó een verwaand en ploertig +individu, als één zijner ambtgenooten 't ooit was. Die man had twee +reizen naar de Vereenigde Staten en Californië, twee naar Indië en +Australië, en even zoovele naar China en Japan gemaakt: hij had meer van +onzen aardkloot gezien dan een Cook of Bontekoe--maar, met zijn vettige +bakbaardjes, zijn bleeke gelaatskleur en stijve witte dasjes, geleek hij +juist zooveel op een wereldburger als mijn goede catechiseermeester +zaliger.--Een andermaal sprak ik een oude Jufvrouw, die mij vertelde: +hoe ze te Calcutta geboren, te Melbourne opgevoed, en in Schotland +gehuwd was; hoe ze in Kaapstad sedert had geleefd, en nu, bij haar +familie te Padang, rustig haar levenseind hoopte af te wachten. 't +Mensch toonde voor 't overige, in doen en laten, niet de minste +superioriteit boven een gewone Delftsche stovenzetster--! + +Zulke voorbeelden hebben in _mij_ al spoedig den ontluikenden +bereisdheidstrots gefnuikt. + + * * * * * + +En toch, toch, goedgunstig lezer--ben ook _ik_ niet geheel vrij van dien +trots: ik kan hem in anderen en mezelf verklaren en door de vingers +zien. + +Wie beseft niet den roem die er in ligt, _bereisd_ te heeten--zij 't dan +ook per spoortrein of stoomboot! Wie boog nooit onder den hartstogt die +den aspirantwereldburger aandrijft: om _veel_ te zien, of liever, +om--hoe oppervlakkig--_velerlei_ te zien! »_That craving desire, natural +to untravelled men of fresh and lively minds, to see strange lands, and +to visit scenes famous in history or fable._" Wie, in 't kort, reisde +nooit tot voldoening van zijn _ijdelheid_--! + +Er blijft ons ook van langverleden omzwervingen zoo'n zoete, +dichterlijke herinnering bij, die ons onwillekeurig 't hoofd doet +opheffen. De reis, met al haar verveling, met haar bezwaren en +vermoeijenissen, schuift men op den achtergrond: hitte en koû, gebrek en +ongemak zijn vergeten. Maar vóóraan op 't schouwtooneel des geheugens +opent zich in nevelig zachten kleurendos een panorama van 't schoone en +liefelijke, van 't vreemde en boeijende--hoe weinig ook--dat men +aanschouwde. Van 't gloeijend Oosten herinnert men zich slechts +palmboschjes en zwartoogige feeën, van 't barre Noorden ziet men slechts +sombere sparrewouden, met donzige sneeuw omzoomd, en bevolkt door de +blonde nymphenwereld die de verbeelding zoo gaarne rond den warmen haard +'t leven roept.--Men heeft te Rio de Janeiro drie weken met averij +gelegen--: men denkt er niet aan, hoe warm 't daar was, en hoe duur, en +hoe afschuwelijk 't logies, en hoe onaangenaam de bevolking;--men +gelooft slechts aan dien éénen avond, toen men schelpen zocht aan 't +zeestrand, en de zon zoo prachtig onderging over de bergen en wouden van +'t onmeetlijk Brazilië. De mailroute heeft men afgelegd van Suez naar +Alexandrië--: men weet niet meer van de wolken stofs, die mond en neus +en ooren vullen, noch van de smerige Arabieren waarmeê men zamen in een +beestewagen werd gestopt;--men ziet droomend slechts de vale woestijn, +die Israël doortrok, de luchtspiegelingen, en de witte zandheuvels--dan, +plotseling oprijzend als uit een zee van groen, de koepels en minarets +van 't groot Caïro; men ziet den Nijl, en de Pyramiden, en de Delta, en +'t klassiek Alexandrië----tot verbeelding en herinnering elkaâr de hand +reiken, om uit de dorre Oostersche werkelijkheid den schat van +Oostersche poëzij te verwekken, die ons in 't Bijbelsch geschiedverhaal +en in de sprookjes der Duizend-en-Een-Nacht zoo onverklaarbaar boeit en +meêsleept. + +En als men dan is teruggekeerd in den sleur van 't dagelijksch +leven--dan bewaart men voor zichzelf een rijk en leerzaam souvenir, dat +de tijd aldóór tot liefelijker vormen afrondt.--En voor anderen? +Welnu--voor anderen heet men een man van ondervinding, en mag, zoo +nederig weg, in schrijven en spreken, den »bereisden Roel," den »Heer +Jurriaan" uithangen, door 't éénig magtwoord: _ik ben er geweest_.--Ja, +men neme 't hoe men wil--schoon 't reizen ter zee en te land in onzen +tijd een ware oude-vrijsters-bezigheid is geworden; schoon er +tegenwoordig meer moed toe noodig is, van zijn huis naar zijn bureau te +kuijeren--als wanneer men nog blootstaat aan accidenten met rijtuigen +en dakpannen--dan om een mailtogt naar China te aanvaarden----toch zal +'t, om _dat_ magtwoord alléén zelfs bij overigens redelijke wezens, een +toppunt van glorie en zelfvoldoening blijven, den evenmensch te kunnen +toeroepen: »_ik_ heb mijn oog laten weiden, mijn vleeschelijk oog, over +landouwen, die gij, huismusch, achter uw moeders kagchel gezeten, +slechts als stipjes op de wereldkaart bekeken hebt!" + +O, ijdelheid der ijdelheden! + + * * * * * + +Zeker!--En ook ik, Gabriël, beken volgaarne mijn zwakheid in dit opzigt. + +Hebben we niet--broêr Willibald en ik--ons eerste uitstapje naar London +gemaakt, grootendeels met 't doel, onszelf te mogen opblazen bij de +gedachte, de zee overgestoken, en op transoceanischen bodem den voet te +hebben gezet!--Herinnert ge u nog, broêr Willibald, hoe we wandelden +door de groote wereldstad--wij, jongens in jaren, maar toch moedig, +onbeschroomd, soms roekeloos! Hoe we er rondzwierven, terend op een pint +_stout_ en een _mutton-chop_--overal heen--vol verachting voor +hoofdstraten en omnibussen--_per pedes apostolorum_--geen hol ons te +donker, geen steeg ons te naauw: opdat we toch met regt er ons op zouden +kunnen beroemen, »dat we gansch London met voeten gemeten hadden"--! + +Besloot _ik_ niet later, bij mijn vertrek uit Indië, met de mail te +reizen: vooreerst, om spoediger t'huis te zijn, doch, hoofdzakelijk, om +ééns met een _suprême dédain_ op allen te kunnen neêrzien, die niet, als +ik, een zeker aantal punten van den aardbol met eigen zolen hebben +gedrukt!--En zelfs _nu_, terwijl ik deze bekentenis neêrschrijf--heeft +'t niet al den schijn, of ik mezelf slechts beschuldig, om ongestraft +alweêr dezelfde dwaasheid te mogen begaan, en--quasi een fout +opbiechtend--enkel de gelegenheid beoog, aan een iegelijk te vertellen: +hoe ik, nog zóó jeugdig, reeds te Singapore heb ananas gegeten, te +Pointe-de-Galles topazen van Candy gekocht, te Aden een regiment +Fellah's ontmoet, te Suez uit een echte _chibouk_ echten _Ratakia_ +gerookt, in de woestijn te vergeefs naar manna en kwakkelen gezocht, te +Caïro de moskee van Mehemed-Ali betreden, te Messina mij aan +_Marsala_-wijn berauscht, te Massilia _Notre-dame-de-la-Garde_ bestegen, +te Arles de dochters der Phoeniciërs, en te Avignon 't Pauselijk kasteel +bewonderd, te Dijon _Bourgogne_ gedronken, te Parijs _'t Quartier Latin_ +bezocht--ja, te St. Quentin voor 't eerst artisjokken geproefd heb--! + + * * * * * + +IJdelheid der ijdelheden!--Nogmaals en nogmaals galmen we 't den +ijdelsten aller koningen na. + +Doch, daar we minder wijs--hoewel misschien wat verstandiger en +liefderijker zijn, dan de wijze Joodsche despoot--zoo vergeven we +onszelf en den naaste ook _deze_ kleine ijdelheid, laten elk in vrede +zijn stokpaardje berijden, en zegenen voor 't minst hierin onze dorre +eeuw van stoom- en dommekrachten: dat ze aan elk de gelegenheid biedt, +om op zijn wijs _bereisd_ te heeten. + +[Footnote 1: Ik weet niet, onder welke namen Cuvier en Buffon de +bovenstaande vogels geclassificeerd hebben; ik laat hen dus de titels +behouden, die ik hun de zeelui hoorde geven.--Al deze knapen kan men +gemakkelijk door middel van spek en hoek betrappen--behalve de +professionele heeren. Inzonderheid de vogel »dominee" staat als een +toonbeeld van bedachtzaamheid bekend--»voorzigtig gelijk de slangen"; en +de oudste matrozen herinneren zich niet, dat een dergelijk weleerwaard +dier zich ooit door den lust der zinnen--den omspekten angel--heeft +laten verlokken;--Toch, beweert men, zitten ze dik in 't vleesch en warm +in de vêeren.--Zoodra een Albatros of Kaapsche duif levend aan boord +komt, wordt hij zeeziek, geeft teekenen van onpasselijkheid, en eindigt, +met, op zeer menschelijke wijs, zijn maag te ontlasten.] + +[Footnote 2: Men vergeve mij deze indirekte lofrede op »de dagen van +Olim"; doch men sta mij toe, mét mijn oudoom, den organist, en mijn +oudtante, de met zes dochters gezegende domineesweduwe, van meening te +zijn: dat we, én 't tegenwoordig verval van de kunst, én den weinigen +trouwlust onzer huwbare jonge mannen, voor een groot deel te wijten +hebben aan den gaarkokenden, ziel- en ligchaamcreosoterenden invloed van +stoom en kolendamp.] + + + + +AFSCHEID. + +(EEN FRAGMENT UIT GABRIËL'S DAGBOEK). + +Vaterland! dich musst' ich jung verlassen.-- + + »JOSEPH." + + +_Andante affettuoso._ + +'t Anker werd geligt; de breede lappen werden bijgezet; met een zacht +briesje dreven we langzaam de zee te gemoet.--De wind nam toe; we gleden +voorbij de vuurtorens, voorbij ton en baak----nog weinig oogenblikken, +en Hollands kust zou uit ons oog verdwenen zijn. + + * * * * * + +Ik zat, en tuurde naar de verre oeverkanten. + +De lucht hing zwoel en dampig, de zee lag kalm en vriendelijk: 't was de +ziekelijke kalmte van een dier slaperige, half heldere, half mistige +herfstdagen, die over alles een waas spreiden van kwijnende +lusteloosheid. Mat en glansloos stond de ondergaande najaarszon aan den +melkkleurigen hemel: ze straalde niet, ze verborg zich ook niet--doch +met den glimlach eener stervende scheen ze weemoedig op ons neêr te +zien, alsof ook zij afscheid nam, en zich terugtrok uit een vreugdeloos +leven.--Had een orkaan mij door de haren geblazen, had een tropische +gloed mij de wangen gebrand--'t ware mij liever geweest: onder storm en +bliksem, als een Vliegende Hollander gedreven, had ik mijn vaderland +willen verlaten! Maar nu--die slappe koelte, die slechts aarzelend de +zeilen vulde; die dof glinsterende golfjes, die mij, den nieuweling, zoo +vreedzaam lonkend welkom heetten--o, 't was of hun kruipende tred mij +grafwaarts voerde! + +Wat zou ze met mij doen, de magtige Zee? Zou ze mij brengen naar een +land van leven en arbeid, waar ten minste een stoffelijk fortuin en een +rijke natuur mij de ballingschap zouden verzoeten;--of, naar een land +van heimwee, en nieuwe, ongedeelde beproeving? Zou ze mij later _nog +eens_ liefderijk opnemen, en me, zielsverlangend, terugdragen naar 't +ouderlijk huis;--of, zou ze mij achterlaten in 't verre oord, om mij +slechts troost en rust te gunnen in 't graf van den vreemdeling--?--Ja, +had ik Ulieden bij me--gij, die me altoos liever waart dan ziel en +zaligheid!--met wat vreugd zou ik haar begroeten, die wijde zee; met wat +vervoering zou ik uitroepen: »_Thalatta, Thalatta, sei mir gegrüsst!_" +Dan zou geen vreemdelingschap mij hard vallen; ik zou den geboortegrond +weinig betreuren: want, gelijk de dagen vele zijn, dat droeve mist en +regen dien bodem omhullen--zóó waren ook talrijk de zorgen, die mijn +jonkheid er doorworstelen moest. Vol moed en levenslust zouden we zamen +'t nieuwe leven zijn ingetreden: ligt toch, dat we elders wat meer zon +en vreugd vonden, dan onder den karigen hemel dien we vaarwel zeiden. +Ook op den breeden Oceaan, ook in de wildernissen van 't verre Oosten, +zouden we, in elkaârs stem en blik, in elkaârs warmen handdruk, alles +blijven vinden wat 't leven ons kostelijks schonk; ook dáár zouden +liefde en huislijke vrede ons een _t'huis_ hebben geschapen.------Maar +gij zijt achtergebleven--en ik ben alléén gegaan; alléén ben ik: +vrijwillig banneling, voor een weinig geld, dat ik altoos +verachtte!--Moeder, en broêr, en zuster--waar zijt gij! Neen--staat niet +vóór me als schimmen uit 't verleden, als spookgestalten van beminde +dooden! We dachten immers ten beste te handelen; 't was immers goed en +noodig, dat ik heenging, om in den vreemde 't brood te zoeken dat 't +vaderland mij scheen te weigeren; 't was goed en noodig, dat ik den +zoeten band verbrak, die ons als één deed leven en ademen; dat ik +opwaakte uit de droomen en spelen mijner jeugd, om te gaan arbeiden voor +ons aller toekomst. Verwijt 't mij dan niet, dat ik uw woning gemaakt +heb als een sterfhuis, waarin er één gemist wordt, die wég is, voor +jaren, jaren--misschien voor altijd! En is er een plaats ledig aan den +disch, is de kleine kring gebroken rond den haard--o, moeder, schrei +niet, tob niet; lach, wees vrolijk--doe, wat ikzelf te vergeefs zal +trachten: vergeet en hoop! + + * * * * * + +Zóó zat ik, en tuurde.--En toen ik uit mijn mijmering ontwaakte, waren +de oude vuurtorens niet meer daar; doch, door den nevel mijner tranen, +zag ik--een kleurloos uitspansel en een loodgraauwe zee--lucht en +water--niets meer! + + * * * * * + +Daar klinkt een schorre kreet--»hip hip hip, hoera!"--De laatste baak is +gepasseerd--»welkom, welkom in zee!"--De kapitein houdt een speech, +waarin hij spreekt van »eendragt, sympathie, wederzijdsche hoogachting +en onderling vertrouwen"; de stuurluî volgen, tot bootsman en hofmeester +toe--alles geeft handjes en wenscht een voorspoedige reis. En roode- en +rhijnwijn gaan rond, likeuren, bitter en madeira: men klinkt en drinkt, +men lacht en joolt, en neemt de zaak luchtig op: een overbevolkt moeras +heeft men immers verlaten--een eeuwig bloeijenden lusthof gaat men te +gemoet----o zoete waan!--Doch _ik_ wist beter.--Wel nam ik den wijn, en +klonk en dronk;--maar ik was niet vrolijk, moederlief--vrolijk was +Gabriël niet. + + October 1865. + + + + +AAN DE NOORDZEE. + +Heil dir! du junge Königin! + + HEINE. + + +Pomposo e con brio. + +Ook U is de kroon der poësie ontroofd, Zee van mijn Vaderland! Ook gij +zijt niet meer die ge vroeger waart: vroeger, toen 't Godendom troonde +over de wonderen uwer diepte; als uw strand weêrgalmde van vreugdekreten +uit Gladheim en Asgard's Reuzenstoet uit peuren toog aan uw oevers, of +konijnen strikte in uw duin. + +Wie heeft de Helden der Edda verstrooid? Wie heeft Krakèn opgeschrikt +van uit uw afgrond, en Jormungandr[3] uw kolken doen verlaten?--Was 't +Thor met zijn moker, of Hymer met zijn vischhoek? + +De mensch, die worm der schepping, heeft zich meester gemaakt van uw +gebied; met de Runenspreuken zijns vernufts heeft hij uw golven getemd; +met den bezem zijner beschaving heeft hij Goden en Monsters weggevaagd, +tot aan 't uiterste einde van 't bevrozen Thule.--Waar eertijds de +Weefzang der Walkyren uw strand deed daveren--klinkt thans 't ruischend +maatgeluid van Botgorschek's kapel; waar, in angst en strijd, de woeste +Kaninefaat zijn terpen bouwde--ziet men badkoetsjes rijden in zee, en +schoone dames, lagchend en gerust, zich flodderend vermeijen in uw +versterkend nat. Waar toen, de fiere Zeekoning zijn met roof beladen +hulkje zag te gronde gaan, waar de stoute wereldveroveraar zijn beste +gaven offerde om uw woede te bezweren--vliegen nu, trots wind en +stroomen, trots Monsters en Goden, duizend scherpgekielde vaartuigen, uw +golven doorklievend, en spottend met uw verloren grootheid--als waart ge +niet sterker dan 't plasje, waarop kinderen spelevaren. + + * * * * * + +Ja, de kroon der poësie is U ontroofd! + + * * * * * + +Maar treur niet, Zee van 't Noorden, treur niet: want een andere kroon +is U opgezet. + +Aanzie wat ge waart in de dagen van Hymer en Thor; aanzie ook wat ge +_nu_ zijt!--: Zijt ge niet, meer dan toen, de eerste, de Koninginne +onder de zeeën!--Van dáár, waar ge de Landhoofden vaneenscheidt, om een +doortogt te banen voor de boden, van weelde en beschaving--tot aan den +breeden zoom, waar ge, spokend langs Noorweêgs klipgevaarten, +tezaâmvloeit met de graauwe wateren der ijzige Poolzee--zijt ge niet +overal 't middenpunt, dat de volkeren van wijd-en-zijd tot zich trekt! + +Wél is der Goden veste in puin gevallen;--maar zijn niet de hoofdzetels +der menschen, zijn niet London en Harwich, Brouwershaven en Katwijk +verrezen aan uw oevers!--Wél wascht niet meer uw branding eens Odin's +doorluchtig voetenpaar;--doch hebben niet andere godjes, hebben niet +Victoria en Napoleon III, Bismarck en Heemstra hun gansche goddelijk +ligchaam in uw zilt gedompeld!--Wél is der Noren brandfakkel +uitgebluscht;--maar hebben niet Tromp en de Ruijter, Merrimac en Monitor +'t lot der natiën beslist op uw vlakte!--Wél verstomde voor goed der +Skalden harpgetokkel;--maar heeft niet Heinrich Heine u bezongen, +Noordzee--en ben _ik_ niet bezig uw lof te verkonden, ik, Gabriël--ik! + + * * * * * + +En nog wreekt ge U soms, ondankbare, op den mensch, die U den eerelauwer +rond de slapen vlocht! Nog, wanneer een bode van 't Noordwesten U uit +den doodslaap wekt, en U heimelijk tijding influistert van de verbannen +Goden daarginds----trilt en hijgt uw boezem bij de herinnering; dan +jaagt de toorn nijdige rimpels over uw fronsend voorhoofd; dan staat gij +op, in blinde woede, en beukt 't schamel bolwerk dat ge opwierpt tegen U +zelf; of vergrijpt U aan goed en leven van den armen visscher, die van +Goden noch Godinnen weet. + +Zelfs op _mij_ schijnt ge heden vergramd te zijn, omdat ik U spreken +dorst van langvervlogen heerlijkheid: zelfs _mijn_ barkje schudt en +schommelt ge, als kon 't zwakke ding 't gebeteren, dat Thor, Thor niet +meer is.--Zeg, Noordzee--is dát 't loon voor mijn lofzang; betaalt gij +zóó uw barden, dat ge hen zeeziek maakt! + +Toch heb ik U lief, Zee van mijn Vaderland; sombere schoone, met uw +sluijer van nevel en mist! Moeder van Hollands rijkdom, Schutgodin van +Engelands magt--ik heb U lief! En ter uwer eere heb ik dit lied +aangeheven, zamen met de luide stem van den wind die me U te gemoet +voert! + +Want schoon zijt ge nog--als in de ure, toen Caligula schelpjes zamelde +aan uw strand. En is ook de Krakèn tot panharing geworden, en de +Zeeslang tot kabeljaauw--toch blijft Gij immer nog de Magtige, de +Gevreesde, de Hooggeprezene--eeuwig, eeuwig--zoolang er water zal zijn +in uw bed, en zand aan uw oevers! + +Zee van mijn duinen--ik heb U lief! + + October, 1865. + + + + +EEN EERSTE STORM. + +(EEN FRAGMENT UIT GABRIËL'S DAGBOEK). + + + +I. + +Captain, quoth he, for Heaven's sake, let us get ashore. + + STERNE. + + +We zaten nog vrij laat bij elkaâr, in dien gedenkwaardigen nacht van 24 +op 25 October. Reeds driemaal was Judocus sluikelings in zijn kooi +gekropen, en had geronkt als de Hond der Zeven Slapers; maar ook +driemaal reeds had men hem er bij de ooren weêr uitgetrokken; een pijp +was hem in den mond en een glas onder den neus gestopt; zóó, dampend en +gapend alle drie, als Etna, Hekla en Vesuvius, hadden we ons nog een +uurtje verplaatst in 't oude Delftsche leven, en voor korten tijd 't +vreemde en onhuislijke van onzen toestand vergeten. + +»Jongen," riep Josua, bij 't goênachtwenschen, »'k mag lijden dat we +toch ook 'reis een storm bijwonen!"--»O wee," kermde Judocus, van achter +'t kooigordijntje--. + +»_Glücklich der Mann, der den Haven erreicht hat,_ +_Und hinter sich liesz das Meer und die Stürme,_ +_Und jetzo warm und ruhig sitzt_ +_Im guten Rathskeller zu Bremen._" + +Vijf minuten daarna sliepen we als regtvaardigen, snorkten als +bandieten, en droomden als poëten bij maneschijn. + + * * * * * + +Naauw hadden we zoo, in volle gerustheid des gewetens, een zekeren tijd +geslapen, gesnorkt en gedroomd,--lang kon 't niet wezen, want onze +kajuitslamp brandde nog,--toen ik, Gabriël, gewekt werd door----ja, door +iets dat me wakker maakte; ik luister: een onbeschrijflijke mengeling +van trommelvliesscheurende klanken vult mijn oor;--daar volgt een +slag--een gerinkel als van brekend glas;--ik spring mijn kooi uit, loop +naar de tafel, en--zie daar vooreerst Josua, juist 't zelfde doende wat +ik deed, d. w. z.: zich angstig vastklemmend aan 't deurtje van zijn +hut, en in 't wilde rondstarend als een uitgebroken Meerenberger. + +De gewenschte storm was gekomen. De woeste Favonius had zich losgerukt +van Labrador's ijsvelden, en had, de zee beroerend, en over onze +»Meermin" blazend, in ons tusschendek al dadelijk een verwarring te weeg +gebragt, waarvan ik niet gemakkelijk een denkbeeld geven kan. + +Een vreeselijk kraken overstemde elk ander geluid: knarsend en donderend +ging 't bij iedere schommeling door de planken beschotten van ons +lokaal. We konden ons dus niet dan door schreeuwen verstaanbaar maken; +doch, waren onze ooren ons van weinig dienst--we zagen beiden nog zeer +goed uit de oogen, en--wat we zagen was verschrikkelijk. Alles lag 't +onderst boven: koffers en kisten bonsten tegen elkaâr--want nog niemand +had er aan gedacht, de noodige klampjes te slaan--, een flesch jenever +was met eenige glazen van 't schommelbord geslagen, en had 't geklimper +veroorzaakt, dat ons deed ontwaken; stoelen en pijpen, boeken en +inktkokers hotsten in bonte mengeling dooreen; daar was een rollen en +rommelen, een glijden en glibberen, een wippen en wiggelen, een stooten +en stommelen--als waren de gebroeders Davenport met al hun klopgeesten +los. Bij alle krachten en resultanten--hier had Galileï zijn hellend +vlak kunnen bestuderen! Zelfs Judocus was uit zijn kooi gejoept, en +wedijverde in rolvermogen met zijn wijnkist en vuillinnen-mand!--We +trachten een-en-ander wat op te rapen, de koffers vast te zetten, en 't +breekbaar tuig in veiligheid te stellen. Josua bemerkte tot zijn vreugd, +dat de schiedammerflesch aan alle schokken had weêrstand geboden; in de +gaauwigheid vergewiste hij zich tevens van den inhoud, en bevond ook +dien onveranderd. Ikzelf redde nog, juist bij tijds, mijn vioolkist en +huisapotheek van een wissen en noodlottigen val. Dat alles hield ons wel +een half uur bezig; we waren koud en slaperig, en oordeelden 't dus +best, 't voorbeeld van Judocus te volgen, die, met ware Oost-Friesche +kalmte, besloten had, 't hem beschoren fatum liever liggend dan staand +te blijven afwachten;----maar, toen ik mijn bed wil instappen, trap ik +in een killen waterplas: ik vloek, zie rond,--hemel, hebben we een lek +gemaakt, gaan we te gronde!--neen, Goden en Tritons: 't receptaculum van +mijn waschwater is omgevallen, de daarin besloten vloeistof heeft zich +naar alle kanten een weg gebaand, besprenkelt mijn legerstede, doorweekt +mijn sloffen, en deelt zich overvloediglijk mede aan mijn kleêren, die, +mét 't krukje waarop ik ze neêrlegde, zijn omgesmeten--! + +»Geduld is zulk een schoone zaak"!--Juist, mijn brave Sancte Hieronyme, +uw kindervaersjens zijn allerliefst, wat ook de Genestet en onze +geëmancipeerde schooljeugd er van zeggen--maar, als ge mij de daarin +vervatte waarheden toen waart komen voorrijmelen, geloof ik, dat ik U, +ondanks mijn ouderwetschen wansmaak, met uw vermakelijken »bondel +gedichtjens," regt smakelijk om de ooren had geslagen--! + + * * * * * + +'s Morgens vonden we den wind naar 't Zuidwesten geloopen, doch in +hevigheid nog toegenomen. We kleedden ons zoo goed mogelijk, en klommen +naar boven.--Dáár wachtte ons een prachtig schouwspel. + +De zee stond hol, en vloog met stoute golven te loever aan.--Hoe ze +steigeren en ploffen door elkaâr, jagend voortgestuwd door den magtigen +Zuidwester; als rollende zandheuvels, stuivend en door een onderaardsche +kracht geschud, vormen ze dalen en puntig opschietende toppen; dreunend +beuken ze den zwakken scheepswand; werpen keer-op-keer den in schuim +gehulden boegspriet ten hemel, of doen den scherpen voorsteven wegzinken +in den kuil, dien ze zooeven berghoog vulden!--Hoe klein vond ik alles +aan boord, hoe nietig 't gansche trotsche zeekasteel! Maar hoe groot en +sterk scheen me, in anderen en mijzelf, de mensch die 't naar zijn wil +bestuurde: hoe dacht me de man aan 't roer een held; hoe straalde er +moed uit die kloeke, harde trekken; hoe lustig en bezig waren ze allen, +als voelden ze zich nu eerst op hun plaats! En ook _mijn_ aanzijn als +»Koning der Schepselen »gevoelde ik sterker en magtiger dan ooit: want +ook _ik_ had moed, ook ik was rustig en vertrouwend te midden der woeste +wateren--gelijk een kind, in moeders armen gewiegd! O, 't was wel zooals +ik verwacht had: die omgeving deed mij goed. Dat huilen van den wind, +die geheel bewogen natuur rondom mij, 't opwekkend denkbeeld aan +mogelijk gevaar--alles prikkelde mijn verbeelding, en deed mijn bloed +weêr eens warm en jeugdig vloeijen--ja, voor de eerste maal sints 't +smartlijk scheiden, zweeg de stem van knagend heimwee in mijn borst, en +voelde ik een fantastische, half onzinnige vreugd, dat ik mijn +moederlijk huis verlaten had: een vreugd, zooals ze Robinson Crusoe moet +bezield hebben, toen hij voor 't eerst zich op de groene golven naar de +verre kust zijner droomen zag heengedragen.--Lang stond ik zóó, me +vastklemmend aan een touw. En ik telde 't niet, dat de storm me bijna +omblies, en dat plassen zeewater mij in 't gezigt spatten--: opgetogen, +boven al 't aardsche verheven, was 't me of ik dien mast had kunnen +omrukken; of _ik_ 't was, die den wind gebood, en de golven wenkte, en +als meester bevel voerde over den strijd der elementen--! + + * * * * * + +Eilaas--»stof zijt gij, en tot stof zult gij wederkeeren." + +Ik smaakte pas in al zijn volheid 't aetherisch genot van een ongestoord +bewonderen der worstelende natuurkrachten--toen een hoogst stoffelijk +voorval mij tot mezelf en de stoffelijke wereld terugriep. + +Mijn waardige Judocus, die reeds den vorigen dag zich heel onwel had +gevoeld, kwam doodsbleek en stervensbenaauwd op de campagne gekropen, +met 't loffelijk voornemen, om, in vertrouwelijke overgave des harten, +zijn maag en gemoed eens uit te storten aan den boezem zelf van de hem +teisterende baren. Juist wilde hij zich over de leuning +bukken----boem--daar vliegt hem een opspattende zee in 't gezigt, en +slaat hem, van 't hoofd tot de voeten doornat, terug.--»Hel en dood!" +vloekte de patiënt.--»Bravissimo!" lachten de omstanders.--»Voelt u zich +niet wat frisscher nu?" spotte Hupman, die zelf te beroerd was dat hij +op de beenen stond;--Judocus bromde iets afgrijselijk woedends tusschen +de tanden, en--bibberend van koû en katterigheid zette hij zich op 't +kippenhok, om wat bij te komen.--»Wil ik je wat eten boven brengen?" +vroeg _ik_ toen, welmeenend, doch misschien op wat al te meêwarigen +toon.--»Stik-jij!" siste hij nijdig.--Kort daarop, na 't trekken van +eenige allerakeligste gezigten, zag men onzen held langs touwen en +hekjes naar omlaag scharrelen--om, in zijn kooi, 't voorbeeld van +zooveel andere braven na te volgen. + + * * * * * + +Mij dunkt--ik hoor een afkeurend gemompel onder mijn lezers opgaan, als +ik met zoo weinig mededoogen spreek van een kwaal, waarvan ik zelf, +boven verwachting, ben verschoond gebleven. Doch 't is nu eenmaal +bekend, dat zeeziekte nimmer doodelijk kan zijn--welke overtuiging +oorzaak is, dat men, onder zeeluî, op een zeezieke ongeveer evenveel +acht slaat als op een krandjang suiker in 't ruim;--en, van dit beginsel +uitgaande, ziet men er minder bezwaar in--mits men zelf frisch en gezond +blijft--een weinig aan _schadenfreude_ toe te geven, en aan een neiging +tot lagchen ten koste van hen, die, gister nog zoo vol beweging, zoo +onbevreesd en levenslustig--nu, bleek, doodsbenaauwd, als zooveel +zieltogenden erbij neêrliggen. + +Wáár bleef--vraagt men--toch de reddende kracht van de heerlijke +probaten, die men, bij stil weêr, als onfeilbaar roemde--? Wáár was die +heer met zijn gordel rond de maagstreek; wáár die andere met zijn gift +_A qua Laur. cer._; wáár die bereisde dame met haar zakje zout en +saffraan--?--Wij, Josua en ik, kenden geen enkel van die magtige +radicalen; ons zou geen _aqua mirabilis_ sterken; geen _specificium_ uit +Grootmoeders recepteboek zou ons wapenen tegen de aanvallen van de +jammerlijkste aller misselijkheden;--en juist dáárom bleven we zoo +gezond, meende Josua, in zijn overmoed;--hoe dat ook zij, 't was ons +geen kleine triomf, dat we pal stonden in 't barnen der gevaren--wij, +buiten de bemanning, naar 't scheen, de eenige levende zielen aan boord: +want alle passagiers, zelfs de reeds bevaren en dóórvaren Grogmeijer +inclus, waren naar kooi--zóó hevig was 't stampen.--Hoe kwam 't, dat we +zelf niets voelden; waren onze hoofden en magen zóó ijzersterk?--»Ik zal +'t je zeggen," riep Josua; en, na eenige algemeene waarheden, aangaande +maagschudding, spijsvertering en keelverwarming te hebben vooropgezet, +begon hij, met een zaakkennis, den apothekerszoon waardig, de draden +zijner hypothese uit te spinnen, en besprak breedvoerig, met den Doktor +en mij, zijn zoo versch gevormde stellingen ter beantwoording van de +groote vraag: hoe de gevreesde zeeziekte te bekampen? Hij hield zich in +hoofdzaak vast aan 't herhaald toedienen van een dosis +pommeranzen-spiritus, met moutwijn verdund, _quantum sufficit_, en, om +de twee à drie uren, in evenwigt gehouden door een stevige gift brood, +ham, snert of ossetong. + +Ik voor mij geloof--indien mij, na 't door Josua betoogde, nog iets +anders te gelooven mag overblijven--dat niets de zeeziekte kan voorkomen +of tegengaan, indien 't gestel er vatbaar voor is; en ik ben 't in dit +opzigt volmaakt ééns met Lepidus--spitsvondiger gedachtenis--die, +tusschen de buitjes van eigen ongesteldheid door, tot heil der +menschheid en der wetenschap, allergeestigst en juist meende te moeten +in 't midden brengen: »hoe _zijn_ ondervinding hem had geleerd, dat men, +in den regel, de minste gevallen van zeeziekte zag voorkomen onder zulke +personen, dewelke 't zich tot wet hadden gesteld, hun togten niet buiten +'t gebied van een met voeten begaanbaren vasten bodem uit te +strekken."--Zóóveel is zeker, dat 't vóórnoemd behoedmiddel, als 't +éénig afdoend, mij der vermelding waardig schijnt. Wél mag men 't +verstandig gebruik van geestrijke dranken en mager voedsel, en 't +voortdurend verblijf in de open lucht als heilzaam aanraden--edoch, hier +vooral zal de leer gemakkelijker dan de toepassing bevonden worden: +want, is de ziekte u eenmaal in maag en hoofd geslagen--ge moogt eten +wat ge wilt--ham of brood, tong of snert--'t zal u alles opbreken als +den goeden Sancho de wonderbalsem van Ridder Fierabras--; zoodat, uit de +tien lijders, negen de gansche schoone theorie van Josua zullen in den +wind slaan: _niet_ zullen eten, _niet_ drinken--maar te kooi gaan +liggen, akelig doen, en zichzelf met zee en schip naar den duivel +wenschen. + + + +II. + + Mercy on us!--We split, we split------ +-------------------------------- + Now would I give a thousand furlongs of sea +for an acre of barren ground: long heath, brown +furze, any thing; the wills above be done! but I +would fain die a dry death. + + SHAKSPEARE. + + +Wederom vier-en-twintig uren vervlogen!--wat zeg ik--met den gang van +een door jicht en podagra verlamde huisjesslak, waren ze ons tergend +voorbijgekropen, en, spottend met ons snelzeilend clipperschip en onze +voortvarende wenschen, had hun trage vlugt ons niets gebragt, dan regen, +koû en snerpend guren tegenwind. + + * * * * * + +En 't was Zondag heden, de derde dien we aan boord zouden doorbrengen--: +Zondag, de lieve Sabbathdag, dien men eerst regt leert op prijs stellen, +als men zes lange dagen gespit en gezwoegd heeft in den onvruchtbaren +wijngaard des levens. + +Maar voor ons was de Zondag geen dag van welverdiende en welbestede +rust. Wél had de tweede stuurman, die een dandy was, zijn haren gekamd, +en, van onder zijn gevulcaniseerden regenjas, een paar duim schoon +linnen doen uitgluren;--doch de onvermoeibare Zuidwester blies er niet +minder om: de wind en golven weten niet van Christelijke feestdagen: de +Natuur, in haar koude onverbiddelijkheid, volbrengt haar taak, in spijt +van menschelijke belangen en menschelijke aandoeningen: zij rust en +arbeidt, zij bouwt op en vernietigt--alsof ze den dwerg niet kende, die +zich »Heer der Schepping" durft noemen. + +Zoo moesten we ook heden kruisen, gelijk gister en eergister; en, zou +geen psalmtoon ons tegenruischen, geen klokgebrom ons tempelwaarts +roepen--de magtige stem van den orkaan zou ons stichten, en ons des +Heeren lof voorzingen, met toonen, die weêrklank vinden in 't diepst der +ziele! + + * * * * * + +Mijn slaap was onrustig geweest--of liever, ik had niet geslapen: de +hevige schommeling, 't vreeselijk razen van wind en golven, 't kraken +van 't houtwerk, en 't onophoudelijk schreeuwen, smijten en bonsen, dat +de snel opeenvolgende manoeuvres vergezelde, dreven ver van ons de kans +tot 't genieten van die zoetste aller verkwikkingen.--Ik stond daarom +bij tijds op, en ging aan 't dek. + +De zon rees juist boven de kim, en kleurde 't stormachtig zwerk met den +vurigen blos harer eerste stralen. Er hing een zware, zwarte nimbus in +'t Westen, die, bloedrood verlicht, voor den wind optrok, de zon te +gemoet--als een van toorn gloeijende reus, ten strijde snellend tegen de +Koninginne des Daags. Loodgraauw spiegelde zich 't dreigend gevaarte in +den ziedenden golfkuil; als met vuur en diamanten overgoot Phoebus de +toppen der stuivende brekers--: 't was of de magten van licht en +duisternis optogen, om elkaâr te vernietigen, hoog boven 't bruisend +slagveld van wind en wateren. En zie--waar de zwarte wolkenmassa in +schuinvallende regenstrepen zich scheen vast te hechten aan den +horizon--teekenden zich, scherp en dreigend als ijsbergen, de witte +krijtklippen van Engelands zuidkust. + +Hoe zal ik weêrgeven wat ik gevoelde in die ure! Ik vreesde niet--neen, +mijn hart was te vol--daar was geen plaats voor angst of vreeze in mijn +boezem;--ik bewonderde, ik aanbad--ik gaf mijn lot over in de handen van +mijn Schepper, met 't innig vertrouwen, met de blijde, ontembare, +zelfverloochenende vervoering, die de aangrijpende poësie van 't +verhevene in ons doet spreken, en die ons--helaas, voor een oogenblik +slechts--waarlijk doet zijn wat Hij ons maakte: »een weinig minder dan +de Engelen."--Ik vreesde niet;--maar dan ook--dacht ik weêr aan mijn +huis, aan mijn moeder en hen die ik lief had, en die ik misschien niet +zou weêrzien--: want er was gevaar: dáár, op geringen afstand, was de +kust; de vuren van Wight flikkerden bleek doch helder in 't morgenlicht; +wit als sneeuw omschuimde een kokende branding de rotsen, die, zonder +Gods hulp, straks onze lijken zouden opvangen en terugwerpen. + +»Josua," sprak ik, half lagchend, half bevend, terwijl ik hem naar +beneden volgde, om een weinig mijn kleêren te droogen--"Josua, +onbedachtzame sterveling, uw boude wensen is vervuld: _nu_ wonen we een +storm bij." Doch Josua antwoordde niet op mijn gedwongen +aardigheid;--Josua zette zich neêr, plat op den grond, en kroop weg +achter den grooten mast, om geen gevaar te loopen, een losrakend +voorwerp op de teenen te krijgen. + +Plotseling doet een donderend gekraak ons ineenkrimpen; de splinters +hout vliegen door 't vertrek, en 't weinige dat nog was blijven staan, +rolt ons tegen 't lijf. Daar wordt ons luik opengerukt: de tweede +stuurman valt meer dan hij loopt naar omlaag--»we zijn naar de haaijen!" +roept hij, en de verwilderde blikken van een paar kerels die hem +volgen, schijnen niet veel beters te zeggen.--Groote God, we hebben +gestooten!--Ik spring op;----o, ik was bedaard--maar, pijnlijk als een +hartewond, doorvlijmde mij inwendig de schok van een nog ongekenden +doodsangst;--ik zie rond: Josua is verdwenen; onwillekeurig vlieg ik +mijn hut binnen: ik woû mijn geld en papieren bij me steken--dan zou ik +een reddingsboei pakken--ik kon zwemmen--of neen, liever zou ik mij in +de boot trachten te bergen--als er maar plaats was--en niet de hooge +deining---- + ----»Gabriël, hier, help meê!" klinkt op eens de stem van +Josua---------- + ----dát bragt +me tot bezinning;--»lafaard", sprak mijn hart, »zijt ge alléén +hier--wilt ge uzelf 't eerst helpen--voelt ge niet in u de kracht van +een man, om met de mannen meê te werken, en te redden wat ge kunt--?" +En de gedachte aan nonna Flora, en aan Kareltje en Josephientje gaf me +den moed van een Frans Naerebout;--haar, hen allen te redden--met haar +in de armen de branding te doorklieven, en den lieven bezwijmden last +aan land en leven weêr te geven----dan naar Gretna-green--een hutje in +de bergen--met haar, met haar te wonen tusschen de _dens_ en +_glens_ van Rob Roy's »_Land o' Cakes_"----! + +Gelukkig werd mijn heroïsme niet op zóó zware proef gesteld. + +'t Bleek alras, dat--ofschoon er wezenlijk gevaar bestond--de roep erger +was geweest dan de daad.--Een der groote ijzeren waterketels was over de +klampen heengegleden, had een planken beschot dóórgerammeld, en was +tegen den wand van 't schip geraakt, met een schok, die 't ergste deed +vermoeden; hij stond nu los, en een tweede hevige beweging kon hem doen +terugvallen, om met dubbele vaart, en zeker met noodlottig gevolg, tegen +de andere zijde te botsen.--Hier was spoedige hulp noodig. Al 't volk +dat aan de zeilen kon gemist worden, bragt blokken hout bijeen, die voor +den losgeschoven ketel werden opgestapeld; elk die kon, droeg aan; en, +zóó duurde 't geen tien minuten, of 't gevaar voor een tweede buiteling +was voorkomen. + + * * * * * + +Ná dit voorval scheen de storm eenigzins te bedaren--een voorkomendheid +zijnerzijds, waarvan men menigvuldiger in Fransche melodramas dan in de +werkelijkheid staaltjes aantreft. De golfslag evenwel verminderde niet, +en maakte onzen toestand nog immer hoogst bedenkelijk. En, wat slimmer +was: 't schip had door 't hevig stampen en door dien stoot in de ribben +een lek bekomen, zóó erg, dat 't volk onophoudelijk aan de pompen moest +staan.--Dit laatste was dan ook de beslissende slag. Van 't voortzetten +der reis kon geen sprake zijn. Janmaat werd naar achter geroepen; en, +met algemeene stemmen--voor zoover die gehoord werden--besloot onze +scheepsraad, de naaste Engelsche haven, Portsmouth, binnen te loopen, om +dáár, indien 't oordeel van heeren reeders en assurantiers conform zou +luiden, onze zwaar geteisterde arke in 't drooge dok te doen halen, te +doen lossen, kalefateren, koperen en verder repareren. + +Ik zal niet naar woorden zoeken om te beschrijven, wat al klaagliederen, +ja, verwenschingen er, na 't vernemen van dit besluit, uit de +heiligdommen der familiehutten werden opgezonden tegen de hemelsche en +aardsche magten, die ons zoo jammerlijk van streek hadden geleid;--neen, +'t barsche stormgeloei versmoort al die uitroepen van pygmeïsche +verbittering. Wij hooren 't dan ook niet, hoe Grogmeijer buldert: »dat +hij voor Batavia passage heeft betaald, en niet voor een Engelsche +kolenhaven"; hoe de Majoor zijn ega troost, die zoo bang is voor de +winterkoû, en voor dronken Engelsche matrozen; hoe Lepidus zweert bij +zijn penaten, dat hij zijn promotie zal missen, en zijn neef Asinus hem +zal voorgaan; hoe Hupman en Judocus, nonna Coba en nonna Keetje----doch +neen, nogmaals neen--we hooren 't niet: de zang van den storm +alleen--niet 't gejank dier teleurgestelde myrmidonen--is onzer aandacht +waardig. + + * * * * * + +En, was nu met dit alles de maat van onzen rampspoed vol? + +Neen, lezer--ik zal 't u verhalen, hoe dezelfde storm, niet tevreden, 't +kaartenhuis onzer plannen en berekeningen te hebben omgeblazen, zich +bovendien nog aan onze personen en roerende goederen vergreep: hoe hij, +weinig oogenblikken ná 't houden van den scheepsraad, terwijl men begon +koers te zetten naar Portsmouth, en wij, arme passagiers van 't +tusschendek, om een weinig lucht in ons vunzig hol te doen stroomen, +even 't luik hadden opengemaakt--een stortzee bij ons binnenjoeg, die 't +water een voet hoog in onze kerk en hutten neêrplaste, bij de hevige +beweging van 't schip in ons lokaal op- en afspoelde, en alles wat ligt +genoeg was, kleêren, schoenen, enz. op den vloed deed wegdrijven. + +Men lacht om zulke voorvallen, als men droog en warm bij 't vuur zit; +en, ik beken 't--'t zijn geen rampen, waarvoor men een extra-gebed +behoeft te doen aflezen, of een dames-commissie en +liefdadigheids-loterij behoeft in 't leven te roepen;--maar zie, toch is +'t niet om te lagchen, ten minste voor hem, die op dat +oogenblik--terwijl 't water hem over de knieën spat, en hij te vergeefs +tracht zijn evenwigt te bewaren op de steigerende, glibberige +planken--die, zeg ik, rillend van koû en blazend van ergernis, zijn +éénigen jas en broek uitwringt; zijn sigaarkistjes dobberend ziet op de +baren van een in zijn hut woedend Zirknitzer-meer; en, erger dan ooit, +wanhopen moet aan 't behoud van zijn boeken en kleêren, slechts van 't +nat gescheiden door den dunnen wand van een houten koffer--! + +Nog werd, terzelfder gelegenheid en door de eigen stortzee, een drietal +jeugdige biggen over boord geslagen; en 't droevig lot dezer in den +bloei huns levens weggerukte viervoetigen, ontlokte aan aller mond de +hartelijkste betuigingen van sympathie en deelneming.--»Bl.......... +stommerik!" schold de kapitein den timmerman, daar hij 't hok niet vast +genoeg gesjord had.--»Verduiveld jammer!" meende 't echtelijk paar der +Grogmeijers.--»_Schade, schade!_" zuchtte Fräulein Einheit, die veel +hield van worst zonder trichinen.--»_Kasihan!_"[4] lispelde nonna Flora, +toen de angstkreet der drenkelingen in de verte wegstierf--»_Kasihan_, +stomme diertjes!"--En _ik_ zweer, Hoogvliet's goddelijke lankmoedigheid +had met eigen mond dat _kasihan_ niet zachter, niet gevoelvoller, niet +lankmoediger kunnen uitspreken, dan 't klonk van de rozelippen mijner +zoete nonna Flora!--Gelukkige biggen, nog te jong om uw geluk te +beseffen----om harentwille, om nonna Flora's wille, wijd ook de nooit +spek etende Gabriël u een traan, en snuit, weemoedig snikkend, zijn +verkouden neus--u, biggetjes, en uwer arme zielen ten requiem--! + + * * * * * + +Intusschen beletteden zóó talrijke en veelzijdige aandoeningen ons niet, +dien nacht, geruster dan den vorigen, ons bedwaarts te +begeven.--Morpheus ontfermde zich over onze vermoeide ledematen. Aeolus +over ons afgebeuld clipperschip; en 't gulden ochtendrood vond ons +veilig voor Spithead ten anker. + + November, 1865. + + + + +PORTSMOUTH BINNEN. + +(EEN FRAGMENT UIT GABRIËL'S DAGBOEK). + + +_The road of Spithead._--Van hier, dacht ik, zeilden Marryat's +_midshipmen_ uit, om er--na 't verrigten van tallooze exploiten tegen +Franschen en Hollanders, en 't stoven van onnoemelijke koolen aan hun +wettig gestelde superieuren--met lauweren gekroond terug te keeren. O, +schim van Percival Keene, en gij, veelgetrouwe Jacob Eerlijk--hoe +benijdenswaard was uwlieder lot op aarde: gij, die als contrabande of +als vondelingen werdt in 't leven geschopt, en voor wien uw schepper +toch steeds rijkdom, rang en een lieve vrouw in 't vat hield--!--En ik, +Gabriël, van onberispelijke ouders, onder een welwillende constellatie +geboren, met de bevalligste talenten toegerust--ik, Gabriël, die nooit +schulden maakte, nooit bloed vergoot, en nooit jongejufvrouwen den +zielenvrede stal--zie mij gedwongen, in den gehaten Oost een sober +bestaan te zoeken--ja, moest onlangs juist dáárom, _mirabile +dictu!_--ofschoon ik niet aan den drank, doch gereformeerd ben, en geen +knevels, doch nette blonde bakbaardjes draag--bij een dom burgerkind, +dat ik met mijn naam, rang en traktement--van mijn persoon sprak ik +niet--'reis regt gelukkig woû maken, een ijskoud blaauwtje +oploopen.--»Wee mij," riep ik, in de bitterheid mijner ziele--»wee +mij!--Gerrit Witse mogt wenschen, een stommeling te zijn--en hij had +regt. Doch ik, Gabriël, die een stommeling _ben_--ik zou kunnen bidden: +och, dat ik een Carlo Moor, een Gustaaf de Losbol--dat ik een Percival +Keene, een Jacob Eerlijk--och, dat ik een romanheld ware!" + + * * * * * + +Onder deze en dergelijke hartverscheurende overdenkingen, wandelde ik, +half wakend, half droomend, de campagne op en af; en niemand kan +berekenen, tot welke gruwelijk antisociale gevolgtrekkingen mijn +alleenspraak me zou geleid hebben, noch, in hoe korten tijd mijn geest, +zoo speculerend, van Spithead tot aan Tawaï-Poenamoe was +verdwaald--indien niet tijdig mijn aandacht ware afgetrokken door de +machine, die, steunend en blazend, onze »Meermin" van de buitenreê naar +de haven ging slepen.--Ik schudde den nevel mijner overpeinzingen van +me, en overtuigde mij alras, dat mijn vleeschelijk oog, meer nog dan +mijn geestelijk, hier stof tot opmerking kon vinden. + + * * * * * + +'t Was een regt levendig panorama, dat zich vóór en rondom ons +uitstrekte. Vrolijk scheen de winterzon over de tot rust gebragte +wateren, lustig dreunde 't geschut van batterij en oorlogsbrik--de +kogels huppelden over de golven, gelijk steentjes waarmeê we als jongens +den vijver scheerden; en honderd bonte vlaggen wapperden van steng en +gaffel, als zooveel huldetolken van de verschillende natiën, die aan +Albion's kust een veilige schuilplaats hadden gevonden. + +Toch stonden de aangezigten onzer scheepsgenooten droeviger dan ooit: +hun oproerige woede van gister had, even als de storm, uitgeraasd, om +plaats te maken voor een stille, mokkende onderwerping, die zich 't +duidelijkst--in een somber, dreigend, onheilbroeijend, angstverwekkend +zwijgen, had geopenbaard, toen de kapitein, gedurende 't ontbijt, op +officiëlen toon had meêgedeeld, 't geen elk reeds wist doch niemand +hooren wilde, namelijk, dat, volgens artikel _zooveel_ van de +scheepvaartwet: »de passagiers van een schip gehouden zijn, op eigen +kosten een onderkomen aan den wal te zoeken, ingeval en gedurende den +tijd, dat meergemelde bodem in eenige haven wegens averij binnenloopt en +vertoeft." + +Voorloopig had wel de Heer Hupman--geconfijt, als hij was, in +staatsbladen--velen onzer gerustgesteld met de aanhaling van zeker +Koninklijk Besluit, waarbij, in dergelijke eventualiteiten, aan +gouvernementspassagiers een tegemoetkoming van f 10.--'s daags wordt +toegestaan--edoch, niet allen waren zoo gelukkig den rang van +landsambtenaar te bekleeden--ergo: niet allen zouden de behulpzame hand +mogen vatten, die een moederlijk bezorgde Regering hier, bij +uitzondering, slechts haren goede en getrouwe dienstknechten meende te +moeten toereiken. Daar was Fräulein Einheit, particuliere, wier geheel +Hessisch vaderland bij verkoop niet zóóveel zou opbrengen, als zij in 't +dure Engeland zou moeten verteren; en Mevrouw Tripvoet, particuliere, +die »met den handschoen was getrouwd", en al haar geldje in haar +uitrusting had gestoken; daar was ook de rampzalige Lepidus, +particulier, met vrouw en kroost en bijhebbende baboe--maar hij was »van +Britsche extractie", beweerde hij, en zou in London bij een neef van hem +gaan logeren. + +Na verloop van een half uur lag ons vaartuig in 't dok, en kwamen de +_custom-officers_ aan boord. »_Sic an host of idle English gaugers and +excisemen as hae come down to vex and torment us, that an honest man +canna fetch sae muckle as a bit anker o' brandy frae Leith to the +Lawnmarket, but he's like to be rubbit o' the very gudes he's bought and +paid for._"--Niet, dat de menschen onbeleefd waren--doch ze kenden hun +pligt: al onze sigaren, tabak en dranken moesten afgegeven worden, en +zagen we in een leêge hut onder zegel weggestopt. Schrijver dezes +ondervond ook hier weêr, hoe een goed woord en een gulle hand wonderen +verrigten: een honderdtal sigaren en een pond fijnen Portorico deed hij +zóó, zonder al te schandelijke machinatiën, van uit de klaauwen der wet +in de plooijen zijner reistasch overgaan. Zijn medebroeders in de +verdrukking, waarvan de meeste de tale Babylon's niet magtig waren, +kwamen er echter minder goed af; en, niet weinig waren de rond orthodoxe +verwenschingen, die naar 't hoofd werden gesmeten van een natie, zóó +barbaarsch en ongastvrij, dat ze den vreemdeling, den hulploozen +schipbreukeling, zelfs de pijp tabak en 't slokje klare, die eenige +troosters in tegenspoed, willekeurig dorst ontzeggen:--»ze waren toch +geen marskramers, geen vagebonden, die schagcheren zouden in +gesmokkelden jenever en tabak; neen--'t was niets dan nijd en afgunst +van John Bull, die zelf geen redelijke sigaar te rooken, of goeden +borrel over de lippen kreeg, doch zich met stinkenden _shag_ en slappen +_whisky_ moest behelpen: en 't daarom een ander niet gunde, dat die zich +aan beter kost te goed deed."--Zonder nu, in deze hoogst teedere +kwestie, vóór of tegen John Bull te durven beslissen, en in deze ons +geheel onderwerpend aan de nadere uitspraak van een bevoegd +staathuishoudkundig lezer, willen wij ons bepalen tot de vermelding van +'t feit, dat, na aldus successievelijk ten speelbal te hebben gestrekt +aan winden, wateren en willekeurige wetten, onze reizigers vrij knorrig +gestemd aan wal stapten. + +Onze eerste gang was naar den Consul, den Heer Q., een Hollander, die +tevens Consul was voor Frankrijk, Italië, Rusland, Zweden, en, de hemel +weet 't, waarschijnlijk ook voor Mesopotamië en Monomotapa. Deze Heer +was ontwijfelbaar eenige duizend jaren te laat in 't leven getreden: hij +toch had, gedurende den wereldberoemden torenbouw, onbetaalbare diensten +kunnen presteren, daar hij, volgens algemeen beweren, niet minder dan +zeventien talen sprak--hoewel geen enkele slechter dan zijn eigen +moedertaal--behalve misschien 't Patagonisch. In zijn hoedanigheid van +Consulair Agent beloofde hij ons herhaaldelijk en op 't nadrukkelijkst, +de belangen zijner landgenooten te zullen behartigen; van welke +patriotische gezindheid hij ons al dadelijk een doorslaand bewijs gaf, +door onze goede Hollandsche bankbiljetten wel, tegen een matige provisie +van 10%, te willen inwisselen. + +Een tweede, nog gewigtiger pligt, bestond in 't zoeken van kamers voor +de verschillende familiën. Dit ging niet zoo gemakkelijk, daar 't +oordeel van respectieve vaders en moeders, hoofden der huisgezinnen, ten +opzigte van stand en huurprijs telkens lijnregt vijandig tegenover +elkander stond. Vooral de Heer Grogmeijer had een zwaren strijd met +zijn wederhelft te strijden, toen hij, na verscheiden woningen als +onuitstaanbaar smerig te hebben afgekeurd, ten laatste zijn zinnen +scheen gezet te hebben op de kamers van zekere _Missis_ North, die een +paar ooglijke dochters tot assistenten had. De kamp tusschen +vrouwelijken argwaan en mannelijk gezag was juist op 't vinnigst, toen +men eindelijk des geduchten Grogmeijer's haan hoorde koning +kraaijen--dank zij de plotselinge tusschenkomst van den Majoor, die +zelf, met groote waardigheid, doch in slecht Engelsch, er toe overging, +voor zich en de zijnen bij genoemde _Missis_ North kamers te bespreken: +tot loon van welke bemoeijenis hij zich, zoolang de zeereis duurde, +heeft moeten buigen onder de venijnige schampscheuten, waarmeê de +overwonnen _she_-Grogmeijer goedvond, zijn reputatie als getrouw en +onkreukbaar echtgenoot te havenen.--Hem volgden, behalve de Grogmeijers, +ook Mevrouw Tripvoet, mitsgaders de hoogst gezellige, hoogst sociale en +galante Heer Hupman.--De door 't geluk verlaten Lepidus, die zijn +stamboom even scheen nagezien te hebben, en bevonden, dat hij den +Londonschen neef toch wat al te ver bestond om op gastvrijheid te kunnen +rekenen--hij, zeg ik, met vrouw, kroost, bijhebbende baboe, en de +Hessische Einheit aan 't lijntje, sloeg zijn tenten op bij den +koekbakker Horris. Ik geleidde hem daarheen, om voor hem, tegenover den +huisbaas, 't woord te doen; en moest bij die gelegenheid 's mans bittere +klagt aanhooren: hoe hij, die nu, pas drie weken geleden, Duitsch had +moeten aanleeren, om zich bij zijn beschermelinge, Fräulein Einheit, +verstaanbaar te maken--nu weêr genoodzaakt was, zich van-meet-af-aan in +'t Engelsch te gaan oefenen;--dat was dan ook waarlijk te veel voor +iemand, die zich zelfs in 't Hollandsch niet dan hoogst onvolmaakt +uitdrukte.--Wij eindelijk, Josua, Judocus en Gabriël, huurden ons een +nederigen optrek onder de vleugelen van zekere eerzame weduwe Weeks, een +stijve, puriteinachtig uitziende oude vrouw, die dan ook toonde, meer +zorg te dragen voor 't heil harer onsterfelijke ziele, dan voor 't +welzijn en comfort van haar dikwijls hongerige en verkleumde +commensalen. + + * * * * * + +Dús zagen we ons allen op Britsch grondgebied onder dak gebragt.--De +eerste dagen werd er veel gepreuteld, en klaagde men over verveling. +Judocus had spijt, dat we niet in een Fransche haven waren +binnengeloopen: hij haatte de Engelschen, omdat ze Engelsch spraken--'t +geen hij niet verstond, ofschoon hij 't op de school toch perfect +geleerd had; en omdat ze groenten zonder zout kookten--'t geen hij niet +lustte; en vóóral, bóvenal haatte hij ze--omdat ze Engelschen waren. +Zelfs Josua, de geboren, luchthartige wereldburger, hield nog immer vast +aan een oud-Europeesch vooroordeel, en bleef zijn sympathie weigeren aan +'t geen hij noemde »stijve goddam's."--Doch, eilieve, Josua mijn +vriend--wie u een week na dato had ontmoet, toen ge rondfladderdet als +de derde Kalender, Koningszoon, in 't tooverpaleis der veertig +jonkvrouwen----zou u voorwaar eêr hebben doen gelooven aan Nederlandsche +energie, Pruissische redelijkheid, of Chineesch liberalisme--dan aan +_Engelsche stijfheid_--? + + November, 1865. + + + + +LONDON-BRIDGE. + +(GABRIËL AAN ZIJN BROÊR WILLIBALD). + +And I think how many thousands + Of care-encumbered men, +Each bearing his burden of sorrow, + Have crossed the bridge since then. + + LONGFELLOW. + + +_Andante con moto._ + +_Toen_--en _nu_! + +_Toen_ was ik een arm studentje;--_nu_ was ik »Ambtenaar van den Staat," +_Toen_ had ik minder pennies in den zak--dan _nu_ shillings. _Toen_ trok +ik te voet door straat en steeg, en besproeide in een armelijk bierhuis +mijn boterlooze boterham met _twopenny_ ale;--_nu_ stond op mijn wenken +een _cab_ gereed, en kon ik mijn plaats in _Her Majesty's_ betalen, en +smulde ik, als 't mij lustte, volop den geurigsten _negus_ in _the Royal +Alhambra_. _Toen_---- + ----en toch, +broêr Willibald--had ik gaarne al mijn pas verworven rijkdommen +gegeven--om nogeens te kruijen door dik en dun, gelijk ik _'t toen_ +deed; ik had mijn schitterendste vooruitzigten, ja, 't lichtend visioen +van den goudgeranden residentspet, blijmoedig in burgerlijke +onbeduidendheid zien ondergaan--om nogeens bitter bier te drinken, +zooals ik 't dronk in de nederige kroegjes die ik _toen_ bezocht. + +Want _toen_, broêr Willibald, slenterde en dronk ik met U--en _nu_ +dwaalde ik alléén er rond. + + * * * * * + +En weêr toefde ik op de brug: weêr leunde ik mij aan de breede +balustrade, en zette mij neder op een der steenen banken aan den kant. + + * * * * * + +Ja, _London-bridge_ was nog dezelfde gebleven. _Nu_, als toen, broêr +Willibald, gleed onder mij de snelle rivier, »_the silent highway_"; +_nu_, als _toen_, schemerde in de verte, een berg van zilver, de +maanverlichte globe van _St. Paul_'s magtigen koepeldom; _nu_, als +_toen_, raasde vóór mij, langs mij heen, de onafgebroken stroom van +menschen en menschelijke werken, woelend en in regelmatige verwarring +zich verdringend, slovend en zwoegend, elk voor zich--dezelfde +sprekende, schreeuwende, joelende, gonzende, ratelende schilderij van 't +geen men in onze groote steden _leven_ noemt. + +Maar, gelijk de wateren van den Thames gewisseld hadden sedert +_toen_--gewisseld en nogmaals gewisseld; gelijk de atoompjes die _toen_ +zijn bed vulden, door andere waren vervangen--: zóó ook was de levende +stroom die mij voorbijholde, niet onveranderd gebleven: nieuwe beekjes +waren toegeschoten, en de oceaan der eeuwigheid had zijn tol +geeischt.--Ichabod! hoevele waren er _toen_ onder die drokke +voorbijgangers, die, als pelgrims op de verraderlijke brug des +levens,[5] dansend en juichend hun weg vervolgden; andere, die peinzend +voorttraden; nog andere, ijverig de veelkleurige luchtbellen najagend, +die hoop en eerzucht hun vóórtooverden; hoevele ook, die _nu_, een korte +wijle later, reeds gestruikeld waren, en, als ze 't minst er aan +dachten, voor immer verdwenen in den zwarten vloed des +tijds.--»_Surely,_" zuchtte ik met Mirza, »_man is but a shadow, and +life a dream. Alas, how are we given away to misery and +mortality!--tortured in life, and swallowed up in death!_" + ------ + ------ + ------_halfpenny Sir, halfpenny!_" +--En 't schelle stemmetje van een haveloozen straatjongen, gevoegd bij +de onzachte aanraking waarin hij zijn houten schoentje met mijn likdoorn +brengt--roept mijn geest terug in de valleijen van 't dagelijksch leven, +wáár ik, onder grazende ossen, schapen en kameelen, er één vond: een +blatend bokje--_dat muskus-lucifers verkocht_. + + London. November, 1865. + +[Footnote 3: Zie: Staring, »Thor, als Visscher"; en, Walter Scott, »_The +lay of the last Minstrel_", Note 47.] + +[Footnote 4: Maleisch: een uitroep van medelijden.] + +[Footnote 5: »_The Vision of Mirza._"] + + + + +IN »POETS CORNER." + +(GEDEELTELIJK NAAR AANLEIDING VAN WASH. IRVING'S »WESTMINSTER ABBEY"). + + +_Religioso_. + +Zacht--zacht! Ontdekt uwe hoofden, schudt 't stof van uw voetzolen: de +grond dien we betreden is heilig. Heilig!--ja: want hier rust 't stof +van onsterfelijke dooden!--Zie rond, menschenkind, en lees de namen die +gegrift staan in 't marmer: zie, lees--en buig 't hoofd in eerbied en +zwijgend nadenken! + + * * * * * + +We hebben de Abbey doorgewandeld. + + * * * * * + +Niet lang toefden we bij de trotsche kapel van Henry VII; we stonden +niet in bewondering bij Buckingham's gedenkteeken, noch bij de eerzuilen +van honderd Helden en Grooten der aarde. + +Wat hadden we met U te doen, bloedige mannen van Vuur en Zwaard, +priesters van geweld en ligchamelijke overmagt; of met U, Koningen en +Vorsten, die geleefd hebt en gestorven zijt in luiheid en ijdelheid; +wier graftomben zelfs zijn opgerigt ten koste van 't Volk, dat gij +verachttet en uitzoogt--!--U, Helden, zal God toeroepen, »dat wie slaat +met 't zwaard door 't zwaard zal omkomen." U, Koningen, zal de Opperste +Regter rekenschap vragen van 't talent dat Hij U gaf tot woekeren, en +dat gij begraven hebt in den grond--! + +Wat hadden we met U te doen!--: de dagen uwer heerlijkheid zijn +vervlogen; en de kinderen dezer eeuw kussen niet meer in slaafsche +onderwerping de voeten der beulen, die 't bloed en zweet der vaderen +niets geteld hebben. + + * * * * * + +In »Poets' Corner" zijn we teruggekeerd. + + * * * * * + +We hebben ons neêrgezet, en om ons heen gezien--en 't was ons, of +vriendelijke, welbekende geesten ons uitnoodigden, voor een oogenblik +mét hen de aarde te verlaten, en óm te zweven in de spheren van een +hoogere wereld. + +Hier rust de zachte Goldsmith, de bevallige Addison, Shakspeare, de +reus; hier rusten Chaucer, Spencer, Milton, Dryden, Gray, Macaulay--en +zooveel anderen, wier namen ons terugroepen in den tooverlusthof, waar +zoo vaak hun werken onzen geest deden omdwalen.--Hier, zoo ergens, +bloeit in overvloed de trage plant die slechts op de graven tiert. + +Gelukkige stervelingen, wier roem uw stof overleefde!--: en wat +roem?--niet de holle roem, door 't bloed van duizenden gekocht;--neen: U +siert 't dankbaar nageslacht met den eeuwig groenen palmtak van Vrede en +Wijsheid en Kunst: Uw namen prijken in eeuwentartend gesteent, als de +namen van hen, wier werken, in Gods hand, de trappen zijn geweest, +waarlangs de menschheid tot hooger volmaking opklom. + +Gelukkige stervelingen!---- + ----Zwijg, prozaïsche +Genius onzer eeuw! Spreek mij niet van de vergankelijkheid, die alle +menschelijke grootheid in 't duister doet wegzinken! Brul mij geen +»_vanitas vanitatum_" in de ooren! Houd mij geen predikatie over +de kortheid van 't geen wij _onsterfelijk_ heeten!--_Deze_ +hier _zijn_ onsterfelijk--ten minste voor ons menschenras. Zoolang +nog de taal zal gesproken worden waarin _zij_ schreven, zoolang +nog een beschaafd volk den naam zal voeren van de natie waartoe _zij_ +behoorden--zóólang zullen zij, levend en sprekend in hun werken, een +deel van 't menschdom blijven leeren, stichten, vermaken. + +--Ik weet wel: 't marmer hunner praalgraven zal vergaan, gelijk hun +gebeente vergaan is; maar ook dan nog zullen ze een schooner +gedenkteeken vinden in de harten der kinderen en kindskinderen van hen, +die ze hebben liefgehad, toen ze rondwandelden op aarde!--ja, hier +namaals nog, in de woningen des Vaders, zullen gelouterde zielen hen +danken, dat zij, van uit 't stof, hun den weg hebben gewezen tot 't +eeuwig goede en schoone! + + * * * * * + +Peinzend stonden we tegenover Haendel's heerlijk standbeeld, en +neurieden zachtkens de onovertroffen phrase uit den »Messias", _I know +that my Redeemer liveth_, die 't marmeren muziekblad aan den voet ons te +binnen bragt.--'t Was reeds laat in den namiddag, en de schemering begon +te vallen. Er werd dienst gehouden: een plegtige stilte heerschte +alom--: slechts hier en daar een gesmoorde voetstap, en, in de verte, +de galmende stem van den leeraar. + +Plotseling jaagt de diepe stem des orgels ons een zalige rilling door de +leden. Een statig preludium;--daar ruischt de zilveren koorzang omhoog, +en speelt en trilt langs 't beeldhouwwerk der zuilen, en verliest zich, +zacht jubelend, aan den boog der hemelhooge daken. Dan weêr valt 't +duizendmondig speeltuig in, losbrekend in een daverend Hallelujah, een +zwellend, juichend, onweêrstaanbaar Looft den Heer--dat zweept en rolt +over de zerken, als 't bazuingeschal des laatsten oordeels--dat 't stof +der dooden doet sidderen in de graven--dat de gewelven vult met den +stroom der akkoorden, en de zielen der levenden meêsleept op de golven +van een alvervoerende harmonie--! + + * * * * * + +Hoe groot is de magt van een kerkdienst die tot de zinnen spreekt; en +hoe ligt beseffen we 't, onder de bogen van _zulk_ een heiligdom, dat de +zinnelijke schare slechts bidden _kan_ en bidden _wil_ in tempelen door +menschen gebouwd.--'t Ware bidden is in de natuur: onder den blaauwen +hemel, als God-zelf ons voorbijgaat in 't fluisteren van een zachte +koelte;--maar _ook_ liefelijk is 't, te bidden in 't huis, waar alles +zamenwerkt om zelfs in 't hardst gemoed een heilige aandoening op te +wekken. + +Vergeven we 't daarom den vaderen, dat ze zoolang binnen deze muren een +heerschzuchtige priesterschap hebben vergood, die, Roomsch of Onroomsch, +den grooten naam van Christus vernederde tot een wachtwoord voor domme +dogmaprediking en bloedige dweeperij; vergeven we hun een ijveren voor +dwalingen, uit wier botsing de vonk sprong, die ons 't Christendom in +een beter licht doet beschouwen! En nemen we hierin een voorbeeld aan +hun warme geestdrift: dat ze goed en bloed opofferden voor de +instandhouding van een dienst, die hun heilig en éénig toescheen!--De +tijden van geloofsdwang zijn voorbij. Wee ons, zoo ze slechts hebben +plaats gemaakt voor de koude onverschilligheid van een laf +scepticisme--! + + * * * * * + +'t Orgel zweeg; de dienst was afgeloopen.--Reeds waren zijvleugels en +nissen in schemerdonker gehuld;--maar door de bontgekleurde +vensterglazen schoot de winterzon een laatsten matten stralenbundel, en +speelde met spookachtig rooden gloed over de graven van Koningen en +Helden. + +We traden buiten. 't _Memento mori_ dat de kloosterklok ons nariep, +verstierf in 't gewoel der levenden. De dooden waren +vergeten.--Dienzelfden avond nog leefden we en zondigden--als ware er +voor ons aan geen sterven te denken. + + London. November, 1865. + + + + +IETS OVER DE ENGELSCHEN. + +(EEN DIALOOG TUSSCHEN JUDOCUS EN GABRIËL). + +Not so bad as we seem. + + _Bulwer._ + + +'t Was op zekeren onvergeetlijken December-namiddag, dat ik mij, met +mijn vrienden Josua en Judocus, binnen de wallen der Engelsche vesting +Portsmouth, en, meer speciaal, in de gezellige _parlour_ van de te dier +stede wélvermaarde _Queen's Arms' Tavern_, te zamen zag. Dáár warmden we +ons aan den haard, en dronken goudgeelen sherry.--Josua ging, +loffelijker gewoonte, zich aan dien goeden drank te buiten. Wij echter, +Judocus en Gabriël--altijd zoekend, 't nuttige met 't aangename te +veréénen--leverden, al drinkend, elkaâr strijd met de wapenen onzer +tongen, en schonken, al schenkend, 't leven aan de volgende zeer +leerzame en zeer aanhoorenswaardige redewisseling. + + * * * * * + +JUDOC. Dat is dan alweêr een deugd, die ge bewondert in een volk, +waarvan ge U schijnt voorgesteld te hebben, niets dan 't goede te +vermelden. + +GABR. Toch niet: ik beweer niet, dat de Engelschman zich minder bezuipt +dan de Hollander;--'t zal wel gelijk staan; maar, hij doet 't +fatsoenlijker, draaglijker, aangenamer. + +JUDOC. Ge zijt partijdig, en spreekt als zoovele onder ons Hollanders, +die altijd 't vreemde en den vreemde boven hun eigen verkiezen. + +GABR. Minder partijdig dan zij, wier wiegeplek-liefde zóóver gaat, van +hen te doen gelooven, dat er geen beter land ter wereld bestaat, dan de +stad en ommelanden van Appingadam. + +JUDOC. Spaar je haatlijkheden: je weet zeer goed, dat ik om mijn +Groningschen geboortegrond evenveel geef als om Doggersbank of +Biesbosch. Ik ben volstrekt niet zoo Groningsch- of Hollandschgezind; ik +geef geen volk de voorkeur; mijn streven was steeds, de goeden onder +elke natie te achten en lieftehebben;-- + +GABR. Regt cosmopolitisch gesproken! + +JUDOC.--Maar ik zie ook geen reden, mijn vaderland te verachten, en 't +buitenland vóór te trekken, _alleen als zoodanig_. + +»Hebt gij een vaderland, zoo kleef niet aan een ander: +Wees Gal noch Brit--wees Nederlander." + +De man, die zijn nationalen trots laat varen, verliest een deel van zijn +karakter als mensch en burger. + +GABR. Ontwijfelbaar, o vrome kampioen van opregte Haarlemmer +vaderlandsliefde.--Edoch, mijn brave Judocus, we verliezen 't onderwerp +van ons twistgeding uit 't oog. Er is hier geen sprake van Holland en de +Hollanders; ik wil geen parallel trekken tusschen mijn landgenooten en +éénig ander volk. 't Betreft hier een natie, die gij, in navolging van +de meeste vreemdelingen, instinktmatig verafschuwt; die ik, daarentegen, +van een zijde heb leeren kennen, welke mij regt geeft, haar tegen uw +bevooroordeelde aanvallen te verdedigen.--Voeren we nu elk onze gronden +aan, en wegen we die in de schaal eener onpartijdige regtspraak. + +Zoo dan, Judocus--in den naam van al wat Groningsch is, vraag ik u af: +wáárom haat gij de Engelschen met zóó doodelijk diepen haat? + +JUDOC. Om verschillende redenen.--Vooreerst moet ik je zeggen, dat ik +ontzettend hecht aan eerste indrukken. De eerste indruk nu dien de +Engelsche natie op mij maakte, was, in alle opzigten, magtig +onaangenaam. + +GABR. De _eerste_ indruk? + +JUDOC. _La première impression est toujours la meilleure_, zegt een +Fransch spreekwoord. + +GABR. Ik twijfel, of de zegger dat in _dien_ zin bedoeld heeft.--Doch +ook dit mag waar zijn voor enkele zeer scherpziende en vlugoordeelende +typen der zoo diepzinnige Fransche natie;--ik echter, in mijn Noordsche +botheid, heb nog altijd ondervonden, dat de eerste indruk een verkeerde, +verwrongen indruk is, geheel afhangend, niet van den aard van 't subjekt +dat hem te weeg brengt, maar enkel van de omstandigheden waaronder men +hem ontvangt. + +JUDOC. Een hoogst onpopulaire stelling, die met één slag alle gezag +ontneemt aan den schat van »losse reisindrukken", »schetsjes +_à-vol-d'oiseau_" etc., waarmeê in onze dagen van spoorwegen en +luchtballons, zooveel vliegende touristen getracht hebben, de wetenschap +van land- en volkenkunde te verrijken. + +GABR. Daarom alléén reeds zou dus mijn stelling niet geheel verwerpelijk +te achten zijn: omdat ze mij beletten zou me schuldig te maken aan de +malle ijdelheid van dergelijke reizende Argussen, die, als ze op de +vleugelen des stooms een vreemd land van Noord tot Zuid hebben +doorgerend, zich genoegzaam ingelicht wanen, om een uitspraak te vellen +over den aard van 't volk, als waren ze onder datzelfde volk +grootgebragt.--Doch, ga zelf na of ik onregt heb. Immers, wie 't +karakter van een persoon wil doorgronden, moet lang en oplettend met hem +omgaan, achtgevend op al zijn wezen tegenover anderen en zichzelf. +Hoeveel te meer dan, zal hij, die een _volk_ wil leeren kennen, zich +langdurige studie moeten getroosten, en zich moeten wachten voor de +sterk gevoelde doch geheel ongegronde indrukken van 't eerste oogenblik. + +JUDOC. Uw gevolgtrekking timmert niet hoog. Maar--als ik je daarmeê +genoegen doe, wil ik mijn eerst ontvangen indruk hier wel buiten +rekening laten. Ik heb grieven van ernstiger aard.--Wat zult ge mij +antwoorden, wanneer ik den Engelschman van _stijfheid_ beschuldig? + +GABR. Eenvoudig, dat ge er 't regt niet toe hebt. Ik laat 't zijn, dat +de Franschman of Duitscher--die den Brit alleen beoordeelt naar zijn +_zeer navolgenswaardige_ wijze van zondagvieren[6]--spreekt van _stijve +Engelschen_; doch als de _stijve Hollander_ dat doet, is 't waarlijk de +zwarte pot, die den witten een smeertje verwijt. + +JUDOC. En wat zal uw repliek wezen, als ik den Albionees van _grofheid_ +en _ruwe manieren_ beticht? + +GABR. Dan zal ik u er aan herinneren, dat ik U gister nog onzen Jozua +hoorde gelijk geven, die, na minutieuse waarnemingen, meende te mogen +vaststellen, dat Europa's opinie omtrent de Britsche natie aan twee +voeten mank ging: de Engelschen waren zwak in 't beefsteak bakken, en +lang niet sterk in 't _goddammen_.--En, zeg me, hebt ge ooit in de +matrozenbuurten van Portsmouth, of in de bierknijpen, waar dronken +zeeluî en soldaten den hoofdtoon voeren, dat lasterend vloeken, die +walgelijke spraakversieringen gehoord, waarvan bij ons, niet alleen 't +gepeupel, doch zelfs beschaafde en gegoede jongeluî den mond vol +hebben--? Ergert men zich hier over 't dierlijk brullen langs de +straten, op zondagavonden en andere feestdagen? Ziet men hier de +gruwelijke beestigheden vertoond, waartoe bij ons een Kermis jaarlijks +aanleiding geeft? Welk denkbeeld toch moet de vreemdeling, die toevallig +op een Kermis als de Rotterdamsche verdwaald raakt, zich van _onze_ +natie vormen, wanneer hij ziet, hoe de bevolking in massa van een eerste +koopstad, dagen lang, onder invloed van koek, kroosjes, draaimolens en +jenever, als dol rundvee dooreen raast--? + +JUDOC. Met uw verlof--ik heb minder 't oog op 't gepeupel, dat overal +brutaal en dierlijk is (getuigen de boxpartijen der Engelschen bij +verkiezingen)--dan wel op den man uit den middenstand: 't gegoede +publiek, dat men op de straat, in de herberg, in den spoorwagen--kortom, +in 't dagelijksch doen ontmoet. Juist onder die klasse, die men teregt +kan achten, den volksaard 't best te vertegenwoordigen, heb ik mij te +beklagen over een _terugstootendheid_, een air van _selfsufficiency_, +dat aan 't stugge en plompe grenst. + +GABR. Uw bevinding, mijn waarde, vloeit voort uit de weinige moeite die +ge u gegeven hebt, met enkele individuen kennis te maken, en uit uw +onbedrevenheid in de taal.--De Engelschman heeft boven alles zijn +persoonlijke vrijheid lief: van dáár zijn zucht tot afzondering. In 't +gewone leven acht hij slechts datgene wat hij kent:--den vreemdeling nu, +dien hij _niet_ kent, ergo niet acht, valt hij niet met een geveinsde +belangstelling lastig.--Ik beschouw daarom die natuurlijke +_stugheid_--of liever, _schuchterheid_, die Goldsmith noemt »_the +Englishman's malady_"--niet als een fout; veeleer prijs ik zoo'n +hoedanigheid, als zeer aanbevelenswaardig tegenover de bemoeizucht en +onbeschaamde indringendheid, die de Franschman en Duitscher voor +gezelligheid en jovialiteit wil doen doorgaan. + +JUDOC. Dat mag gedeeltelijk waar zijn; doch die _schuchterheid_, of +_plompheid_--zooals ik ze noemen blijf--ontaardt bij den Engelschman in +verregaande _onbeleefdheid_. + +GABR. Ho daar--_beleefdheid_ is een kwestie van persoonlijke opvatting: +elk meent beleefd te wezen op _zijn_ wijs. + +Wanneer b. v. de Londoner een _public-house_ binnentreedt, en de gasten +die hij niet kent niet groet, is zulks niet uit _onbeleefdheid_--doch +eenvoudig, omdat de volksgewoonte 't niet meêbrengt, d. i.: omdat geen +Engelschman 't nodig oordeelt, tegenover anderen een vermoeijende +vormelijkheid in acht te nemen, waarop hijzelf geen prijs stelt. Doch +spreek dienzelfden man aan, vraag hem inlichtingen--en hij zal 't zich +een eer rekenen u teregt te wijzen; wek bij hem een zweempje van +belangstelling in u op--en hij zal zich uw vriend toonen op een wijze, +waarvan de Franschman, met zijn lastige koffiehuis-beleefdheid, zich +geen begrip kan vormen. + +Dit laatste hebt gij, Judocus, toch ook meermalen ondervonden.--Was die +jonge mensch niet beleefd, die ons, als we den eersten avond hier ter +stede doorbragten, overal den weg wees, en ons op ettelijke pinten +_Burton_ onthaalde ondanks de stroeve stilzwijgendheid van U en Josua, +die steeds in angst verkeerdet, dat de man zou eindigen, met ons in 't +een-of-ander moordhol te lokken--? Was 't geen beleefd oud heer, die +zijn thee liet koud worden, om voor ons een overbodig +introductie-briefje te schrijven aan onze Londonsche hospita--? Waren +die kommiezen (N.B.) niet beleefd, toen we aan 't _Custom-house_ +sigaren kwamen halen, en zij niet ophielden, of we moesten aan hun +middagmaal deelnemen, zonder dat ze ons wilden veroorloven, hun +wederkeerig een paar potten ale aan te bieden--? Bleken ook die +Londonsche _police-men_ niet zeer beleefd, die u, Judocus, telkens +wanneer uw oudheidzoekend hoofd u in den steek liet, en gij op 't punt +stond verloren te raken in de meest gecompliceerde labyrinthen van de +wereldstad--die u, o ondankbaarste van Radboud's zonen, zoo bereidwillig +den draad reikten, om u terug te leiden tot uw stillen schuilhoek onder +de herbergzame daken der eerzame Weduwe Eusebia Rackham--? + +JUDOC. Val-jij dood met je Weduwe Rackham! + +GABR. Nu dan--waren de militairen niet beleefd---- + +JUDOC.--Militairen! Spreek me in 's hemelsnaam niet van Engelsche +militairen! Stijver, pedanter, onhebbelijker lummels zag ik mijn leven +niet--met hun lange carcassen, geoliede haren, en ploertige +flesschebakjes op één oor--! + +GABR. 't Is waar, ze hebben dát met alle militairen gemeen, dat ze--in +plaats van over hun jammerlijke roeping te schreijen--zich een air van +fierheid eigen maken, 't welk alleen een dom bewustzijn van physieke +kracht billijken zou; ook dát is een bitter kwaad onder de zon; en ook +dát zal niet veranderen, zoolang de roem van een Bonaparte of von +Bismarck niet zal gelijk gesteld zijn met dien van een +Herostrates.--Edoch, vergelijk daarbij de vuile aanmatiging van onze +militairen, die daarin den Pruissen niets gewonnen geven: hoe elk +korporaaltje, naauwelijks vijf voet hoog, knikkend onder den last van +zijn geweer, en de kleêren aan 't lijf gegooid als een +vogelverschrikker, reeds vloekt en bralt als een veteraan; hoe dit +onzinnig _bullyism_ met den rang opklimt tot den---- + +JUDOC. Zeg eens, denk er aan--ik heb een broêr die Luitenant is-- + +GABR.--en die mij, weêrloozen pennelikker, met zijn geduchte strijdlat +wel eens den kop zou kunnen klieven!--Pardon!--ik wou alleen maar +zeggen, dat de Engelsche krijgers zich ten minste nog kunnen laten +voorstaan op meer dan burgerlijke afmetingen in lengte van beenen en +breedte van schouders--en, behalve dat, ook dikwijls op eenige +wereldkennis en een soms goede opvoeding. + +JUDOC. Ik meende, Gabriël, dat we afgesproken waren, geen contrasten te +teekenen van Hollandsche en Engelsche toestanden. + +GABR. Juist zoo--doch waarom noodzaakt ge mij er toe, door me in de rede +te vallen!--Ik laat dan die zonen van Mars buiten 't spel, en wil U +slechts verzoeken, mij, ten overvloede, de volgende vraag naar waarheid +te beantwoorden. Werdt gij, Judocus, ooit beleedigd, of als vreemdeling +bespot, de enkele malen dat ge u verwaardigen wildet voor een oogenblik +uw nationale antipathie ter zijde te zetten, en 't u behaagde, met +deze-of-gene Dulcinea in een der _boxes_ van Portsmouth's _Music-hall_ +plaats te nemen, alwaar ge toch dikwijls omringd waart door sergeants en +stuurluî benevens derzelver respectieve uitverkoren beauties--? En +vertel me verder: zaagt ge zoo iets in Holland een Engelschman wel eens +proberen, zonder dat de man als een wild dier werd aangegaapt en +uitgelagchen--? + +JUDOC. Laat Holland toch rusten!--Beleedigd--neen, beleedigd juist +niet--maar toch---- + +GABR.--Maar toch--? + +JUDOC.--Ja, hoor eens,--je moogt zeggen wat je wilt--ik blijf er bij: ik +heb 't zuur aan de Engelschen. Niets in hen van 't jolige en innemende +dat den Franschen en Duitschers zoo eigen is, en dat vreemdelingen tot +broeders maakt;--de Engelschman staat daar, stokstijf, onwrikbaar op +zijn eiland, voor anderen ongenaakbaar, voor zichzelf algenoegzaam. Hij +verdient in alle opzigten de naamgenoot te zijn van den breedgemuilden +kettinghond: hij verschanst zich in zijn hok, slorpt zijn drank, zwelgt +zijn roastbeef; en, als een speelsch medehondje in onschuldige koutzucht +hem nadert--»_damn it_", bast hij; of »_what do you want, Sir_", bromt +hij; of, »_I'll knock your bl.... brains out--boe, woe, woe_", brult de +bullebijter John Bull--! + +GABR. Bravo, mijn zoon--uw verontwaardiging grenst aan 't edele! Voeg er +bij, om uw hondjes-metaphora te volmaken, dat de wakkere, trouwe +_bull-dog_ niet altijd ongelijk heeft, wanneer hij 't onbeduidend, +schelschreeuwend keffertje op een afstand houdt. + +Maar, in ernst gesproken, Judocus, uw vooroordeel is even ingeworteld +als dom.--Dat ge vroeger, vóór uw verblijf in Engeland, zoo dacht, is te +begrijpen. Gij hebt, in Delft- en Groningerland, de naburige volken +leeren beoordeelen uit weinige en zeer slecht gekozen gegevens.--De +Britten meendet ge te kennen: 1°., uit de stokers en zeeluî op de straat +en in kroegen; 2°., uit de karikaturen, die in sommige geestige boeken +en tijdschriften te vinden zijn; 3°., uit de verschillende categoriën +van Sternesche reizigers, die men in onze steden en in Duitsche +badplaatsen ziet rondtrekken;--die laatste zijn dikwijls dwaas--en, hoe +zou 't anders kunnen: ze reizen met een ziels- of ligchaamskwaal onder +de leden, en zijn dus vrij onverschillig omtrent hun omgeving.--De +Franschen, daarentegen, hebt gij gemeend vertegenwoordigd te zien door +een corps pluimstrijkende _commis-voyageurs_, taalmeesters, kappers en +dergelijke poenen. Vooral--en dit pleit noch voor uw smaak, noch voor de +degelijkheid van uw karakter--hebt gij de Fransche natie lief gekregen +om de produkten van haar suikerzoete, doch walgingwekkende en +zwaarvergiftige moderne romanliteratuur, die---- + +JUDOC. Houd op--blijf niet steken in een tirade, die even zwaar op de +hand dreigt te worden, als uw veelgeroemde Walter Scottsche novellen! + +GABR. Laster niet, Judocus! Drink u in stilte een roes aan de +maagbedervende likeuren der Fransche stokerij;--maar ik bid u--bazuin 't +niet zoo rond, dat de fontein des levenden waters voor u gesloten +blijft: dat ge de meesterstukken van een Fielding, een Scott en Dickens +niet kennen wilt, en dat uw hart en geest slechts behagen vinden in den +sentimentelen onzin van een de Balzac, of in de zwarte schilderingen van +een Xavier de Montépin: verdoolde talenten, die niet schrijven om 't +volk te onderrigten, doch om 't te bedwelmen; die zich daarbij ten doel +schijnen gesteld te hebben, alle huislijke deugd en familiebanden te +vernietigen, door een bandeloozen omgang met vrouwen als 's menschen +hoogste roeping op aarde te prediken--vooral ook echtbreuk als een zeer +passende aardigheid en hoogst fashionable tijdkorting aan te +bevelen.--Ja, ik bidde u, Judocus, ter wille van uw eigen, goeden, +Delfzijlschen familienaam,---- + +JUDOC.--Bid mij niets!--Ik lees tot mijn uitspanning, en de Fransche +lektuur amuseert me nu eenmaal. + +GABR. Dan, basta! Met iemand die leest, enkel om zich te _amuseren_, is +geen ernstige polemiek mogelijk.--Ik bepaal mij tot een "_argumentum +fistulatorium_." + +JUDOC. Holla, bedwing op uw beurt uw verontwaardiging!--Ik vraag u, zijn +de meeste Fransche klassieken niet boven allen lof verheven? + +GABR. Ontwijfelbaar--even als de meeste Fransche romantieken, om de +strekking hunner werken, er ver beneden staan. + +JUDOC. Bah--toch altijd nog Paul Féval boven uw ziekelijke Misses +Oliphant! + +Maar, ik weet wel, uw dolle anglomanie wordt alleen geëvenaard door uw +haat tegen Franschen en Hollanders. + +GABR. Volstrekt niet! Ik vind de Franschen goedig en gul, en, onder +zekere voorwaarden, vrij hoffelijk; overigens liberaal in doen en +denken, geestig, artistiek, en begaafd met veel gezond verstand, alias, +"_household understanding_";--maar, aan den anderen kant, noem ik ze +oppervlakkig, partijdig, beginselloos, verwaand zonder reden, zinnelijk +en toch koud, en, behalve tegenover vrouwen, dikwijls plomper dan de +plompste Bergschot. + +Wat aangaat de Hollanders---- + +JUDOC.--De Hollanders?--wel, zouden er ook onder Bato's zonen enkele +deugden huisvesten, die hen in uw hoogwijze oogen genade doen vinden--? + +GABR. Ge wordt spijtig, Judocus--de gewone toevlugt van hen, die hun +argument moeten laten glippen.--Ik heb mijn volk en vaderland lief--meer +dan éénig ander: want in dat vaderland heb ik 't leven ontvangen, en al +wat 't leven mij schonk; onder dat volk heb ik ouders en vrienden +gevonden. Ik ben trotsch op de groote rol door onze vaderen gespeeld; ik +ben overtuigd, dat, ook heden nog, den Hollandschen gentleman niets +ontbreekt dan een weinig energie, en een op zijde zetten van +kleinsteedsche vooroordeelen, om zich, bij zijn uitnemenden aanleg en +veelzijdige studiën, de fijnst beschaafde type van Europa's bewoners te +toonen. Ik betreur 't alleen, dat bij ons de beschaving van geest en +inborst zich zoo uitsluitend tot enkele standen bepaalt, en dat in den +regel, 't gemeen in Holland zoo _ijzingwekkend gemeen_, en de kleine +burgerman zoo allerjammerlijkst _plat_ en _burgerlijk_ is. + +JUDOC. Komaan, die verklaring maakt alles weêr goed. 't Spijt me, dat ik +ze u alleen heb kunnen ontwringen, door u ten derden male van streek te +helpen. + +GABR. Hoezoo? + +JUDOC. Ge zult gelieven op te merken, dat ge uw pleidooi ten voordeele +van de Engelschen, met een lofrede op de Hollanders besluit. + +GABR. Dan wil ik voor mijn afwijkingen boeten, door een tweeden pintje +sherry te bestellen, dat we zullen ledigen met den hartelijken wensch, +van nog eenmaal, als een driewerfgezegende leverkwaal ons zal doen +terugkeeren van uit de ballingschap tusschen _sawah's_ en +_klappa's_--een tijd te mogen doorbrengen, zóó vrolijk en onbezorgd, als +dien we sleten in »_old, merry England_"! + +JUDOC. Ik heb er niets tegen. Maar toch woû ik, dat onze +Oost-Indie-vaarder, in plaats van te Portsmouth, te Brest of te Havre +met averij lag--dan had ik mijn Fransch kunnen perfectionneren,-- + +GABR.--En den goeden, gullen, Hollandschen boer uithangen tegenover de +heldinnnen van _Mabille_ en _Rue Bréda_---- + + * * * * * + +Hier begon Josua, wiens geduld ten einde was, met de tinnen wijnkan zoo +onmanierlijk op de tafel te hameren, dat _mistur_, _missis_ en _miss_ te +gelijk binnenvlogen. + +'t Edel nat werd genoten; 't gelag betaald. Een wandeling in den kouden +Noord-Ooster bragt onze hoofden tot den normalen toestand terug; en 't +heerlijk vischmaal, dat onze restaurateur, Mr. Alexander Howes, ons had +bereid, verzoende voor 't oogenblik zelfs Judocus, zoo niet met de +Engelsche taal- en letterkunde--dan toch met de Engelsche tong, die, +zwemmend in boterige peterselie-saus, door haar stomme, blankvleezige +welsprekendheid, zelfs een Pool zijn Russenhaat, en een Ier zijn Erin's +grieven zou hebben doen vergeten. + + Portsmouth. December, 1865. + +[Footnote 6: Er wordt veel geroepen tegen 't overdreven streng vieren +van den Zondag in Engeland. We gelooven dan ook gaarne, dat 't voor den +vreemdeling regt onaangenaam moet wezen, wanneer hij, één dag van de +zeven, zich van tooneel en bal verstoken ziet, en slechts vóór en na +kerkuren zijn honger en dorst kan stillen; even goed als we toestemmen, +dat de rustdag overal en altijd een onuitstaanbaar vervelende dag is +voor hen, die geen _werkdag_ kennen. Maar, uit een maatschappelijk +oogpunt beschouwd, kan men 't gedwongen zondagvieren niet genoeg +aanbevelen. Onze vaderen heiligden den Sabbath als _den dag des Heeren_, +en geen policie-reglement was noodig om hen winkel en kantoor te doen +sluiten. Naarmate echter de behoefte aan kerkdienst voor de praktische +kinderen onzer praktische eeuw overbodig wordt, ziet de rijke er geen +bezwaar in, den arme door geld tot werken te _noodzaken_: want de arme +_kan_ niet achterblijven, waar hem een kans geboden wordt tot leniging +zijner ellende.--Prijzen we daarom een verordening, die ook den arbeider +een dag van verpozing schenkt: een verordening, die hem vrijheid geeft, +zijn menschzijn en zijn hoogere bestemming te gedenken: die hem +tijdelijk onttrekt aan de slavernij des gelds, en zoodoende hem behoedt +voor een algeheele verdierlijking.] + + + + +RUZIE AAN BOORD. + +(EEN FRAGMENT UIT GABRIËL'S DAGBOEK). + + +Onze »Meermin" was afgetimmerd, opgetuigd en uit 't dok gehaald.--Wij, +passagiers, hadden Engeland en onze Engelsche vrienden vaarwel gezegd, +waren als lammeren ingescheept, en--reden ten tweeden male voor Spithead +ten anker, om dienzelfden nacht nog onder zeil te gaan. + + * * * * * + +Nog een laatsten droeven afscheidsblik had ik geworpen op de lichtjes, +die, flaauw schemerend in den mistigen Decembernacht, als schreijende +sterretjes mij hun schijnsel toezonden--ver van over 't koude, breede +water. En toen ik mijn weemoed genoeg had lucht gegeven--toen werd 't +mij toch wat guur en eenzaam op 't dek; en ik ging omlaag, om wat +afleiding te zoeken in den altijd gezelligen kring van Josua en Judocus, +van Grogmeijer, Hupman, Lepidus en consorten.--Wél zou ik afleiding +vinden; doch niet van dien aard als ik ze mij had voorgesteld. + +Onder 't in de kerk verzameld gezelschap heerschte een ongewone +stemming: iets sombers, iets dreigends, was op aller aanschijn te lezen. +De Kapitein hield zich absent--'t geen 's avonds zelden gebeurde--en +scheen 't ontzettend druk te hebben met in zijn hut eenige papieren dóór +elkaâr te gooijen.--Ik zette mij neêr, ten hoogste verwonderd en +eenigzins beangstigd door een stilzwijgen, dat mij voorkwam niet +ongelijk te zijn aan de loerende onbeweeglijkheid van den tijger, die op +'t punt is zijn prooi te bespringen; of--om eens een nieuw beeld te +gebruiken--aan de doodsche kalmte die 't losbreken van den Cycloon +voorafgaat.--Waarom toch galmde niet 't sonore stemgeluid van den +onuitputtelijken Josua, en deed zich niet 't blij gegiggel hooren +waarmeê de meisjes des geestigen Hupman's uijen plagten welkom te +heeten; waarom zweeg van uit 't paviljoen de suikerzoete zang der +schwärmerische nonna Flora; waarom solde de Majoor niet zijn Kareltje in +slaap, en schold der Grogmeijers echtpaar niet op de stommiteiten, door +Lepidus en ega onder 't quadrilleren begaan--? Waren ze allen zóó +bedroefd wegens hun vertrek uit Engeland? O neen, tot zóó'n malle +smartbetuiging was slechts de sentimentele Gabriël in staat. Was er +iets, broeijend tusschen de passagiers onderling? Ik wist, dat 't +voorgevallene te Portsmouth met zeker min smakelijk kippeboutje, dat, in +een paroxismus van ontembare verontwaardiging, door één der gehuwde +dames op 't bord eener andere was geslingerd, tusschen beide die dames +de zaden van onmin had gestrooid; doch 't was tevens van algemeene +bekendheid, dat, dank zij de pogingen der verzoeninglievende +echtgenooten, die veete sints lang was bijgelegd. Wat mogt dan wel de +oorzaak wezen, dat er haat en nijd geschreven stonden op die anders +steeds minzaam lagchende aangezigten? + +Terwijl ik zoo gis en peins en rondkijk--staat de Hr. Hupman op, +verdwijnt in zijn hut, en komt terug met een aangestoken bougie, +mitsgaders een papieren zakje en een trekpot in de hand; hij verzoekt op +pathetischen toon één der dames, zoo goed te willen zijn, thee te zetten +voor 't gezelschap--: van _zijn_ thee, namelijk; vervolgens plaatst hij +de kaars vóór zich, en vangt aan met zóó geconcentreerde aandacht te +lezen--: bij 't licht van _zijn_ kaars, namelijk--dat 't scheen, alsof +zijn eeuwig zieleheil er van afhing, nog dienzelfden avond heel »_les +Mystères de Londres_" van buiten te leeren.--Intusschen heeft de +Kapitein, die, met loenschen blik en gespitste ooren, alles zag en +hoorde, 't noodig geoordeeld, na een dergelijke provocatie uit zijn +schelp te kruipen, en op leuken, verbaasden toon te vragen, »of de +scheepsthee niet deugde, dat de heeren en dames van hun eigen thee +gingen zetten?"--Dáár was de klink van 't schip, de lont in de +kruidkamer!--Een algemeene uitbarsting volgde: zooveel tongen er waren, +zóóveel tongen klepperden er, als zeilen in een windhoos; en dermate +oorverdoovend was 't geraas der stemmen, dat niemand dan ik 't vernam, +hoe een paar liefhebberij-vogeltjes van den Hr. Grogmeijer, uit hun +eersten sluimer gewekt, piepend omduikelden rond hun stokjes; en hoe de +dertien honden op 't dek aansloegen en basten, als zooveel spruiten van +den boozen Cerberus--! + +Hoort hier wat er van de zaak was. + +Reeds sedert ons vertrek uit Holland, had 't gezelschap zich beklaagd +over de slechte kajuitverlichting, alleenlijk daargesteld door twee +lekkende, middeneeuwsche patent-olielampen. De weinige lezers lazen zich +hoofd- en oogpijn; de kaartspelers zagen schoppen voor harten aan; +sommige jongeheeren, door de duisternis misleid, misgrepen zich vaak +deerlijk in 't waarnemen hunner galante functiën tegenover sommige +jongedames--ja, wanneer er niet erger geschied is, hebben ouders en +voogden 't geenszins te danken aan den overvloed van licht gedurende de +lange avonden aan boord van de »Meermin" doorgebragt. Voeg bij deze +grief nog 't toedienen van ongefiltreerde keteltjeskoffie, en van thee +die slechts onder 't veelbeteekenend epitheton van geut- of bordewater +werd genoten--en ge zult u een denkbeeld kunnen vormen van de lang +verkropte woede onzer reizigers, en van de billijke verontwaardiging, +waarmeê ze den schuldigen gezagvoerder in koor aanvielen: immers, de +thee was ditmaal, meer dan ooit, dunne spoeling gelijk; en de lampen +verspreidden, om zoo te zeggen, een stralenbundel van tastbaar duister. +»Hij, de achtelooze schipper, had nu toch, na zóó herhaald en dringend +betoog, zich in Engeland van betere phosphoren kunnen voorzien; en, wat +de thee aanging--de thee was goed voor de varkens, als die ze lustten, +maar niet voor menschen, die nog wel zóó'n hoog passagegeld moesten +betalen."--Ik vond 't magtig juist geredeneerd.--Mijn edele Josua, die +toch reeds in een, niet ongewonen, ietwat bacchantischen toestand +verkeerde, stelde zich aan 't hoofd van de oppositie. Hooge woorden en +harde waarheden werden van beide kanten met prijzenswaardige +openhartigheid gewisseld; ieder besprak zijn regt, elk herinnerde zich +een gruwel; en--ik vrees, hadden de Tritons opgedoken van uit de zee, en +in schetterende toonen »vrede!" gebazuind--hun geblaas ware om niet +geweest, en hun kunst zonder uitwerking op de verhitte gemoederen der +twistende scheepbewoners.--»_Panem et Circenses!_" was de kreet van 't +Romeinsch gepeupel.--»Kaas en brood!" wilde 't volk van +Noord-Holland.--»Licht en thee!" klonk 't in de kajuit van de +»Meermin"--»licht, of uw leven, o Kapitein--thee, of uw bloed!" + + * * * * * + +En hoe liep de strijd af?--Werd er bloed gestort; werden Kapitein en +bemanning over boord gesmeten?--of, zag men de raddraaijers onder de +passagiers hun muiterij boeten, kromgesloten in 't donkere scheepshol--? + +Noch 't een noch 't ander.--Nadat beide partijen zich, gedurende een +zeker tijdverloop, de keel hadden schorgeschreeuwd, begon men te +bedenken, dat, men elkaar nog drie à vier maanden lang--zegge, drie à +vier lange maanden--van aangezigt tot aangezigt zou moeten bekijken; de +Kapitein zag in, dat hij beter thee en licht _kon_ geven, en de +passagiers overlegden in 't binnenst hunner harten, dat de thee en 't +licht nu ook eigenlijk _zoo_ slecht niet waren; kortom--men begreep, dat +men zich belagchelijk aanstelde--iets, dat de zachtzinnige nonna Flora +en de levenswijze jongeling Gabriël van den beginne af reeds gegist +hadden--; daarop verklaarde men, 't zoo niet gemeend te hebben; en +eindigde, met elkaar de liefderijkst mogelijke concessiën te +doen.--Zoodat onze vrienden, een uur later, toen een buitengemeene +_largesse_ van bisschop en koek was rondgediend, vredig zamen zaten tot +'t maken van een genottelijk Zwarte-Pietje. Na beëindiging van welk +onschuldig spel de Hr. Josua opstond, die, blakend van bier, grog en +edelen vriendschapszin, een toepasselijken toast sloeg, welken hij +besloot, met op de volgende wijs de woorden van den dichter te +verminken: + +»De Liefde zegt soms haatlijkheên, +Die arme zielen plagen, +Maar 't is tot nut van 't algemeen, +En niet uit _zucht_ tot plagen." + +»Och", filosofeerde ik, toen ik in mijn bed stapte, »hoe kleingeestig is +de mensch, dat hij om een handvol thee en een kruikvol olie den lieven +vrede verstoort! Zouden de stomme visschen, in den schoot des oceaans, +ook om zulke nietigheden malkander in 't haar vatten?"--»De visschen", +stamelde Josua, met dubbelslaande tong, »die eten elkaâr op--vin en +staart".--»En de menschen zuigen elkaâr uit, om slechts vel en been over +te laten".--»De mensch is een redelijk wezen", stotterde Josua, »en +neemt de vormen in acht". Dit zeggend, tuimelde hij te kooi, in een +postuur dat ik liever niet beschrijven zal. + + December, 1865. + + + + +EEN KERSDAG. + +(GABRIËL AAN ZIJN BROER WILLIBALD). + +Home, sweet home--! + + +_Con espressione_. + +We kruisten in de Golf van Biscaije: we kruisten tusschen 't land van +den wijn, en 't rijk der Almaviva's; een ijzige wind blies ons om de +ooren, een dikke mist stond op de wateren, en somber, als in winterdos +gehuld, strekte zich een loodgraauw zwerk boven onze hoofden uit. + + * * * * * + +En 't was Kersmis: dát, broêr Willibald, herinnerde ik mij maar al te +goed! + + * * * * * + +Ik was 't gewoon, dien dag als een dubbelen feestdag te vieren: als +Kersdag, en, broêr Willibald--als _uw_ geboortedag.--Helaas, van dubbel +noch enkel feestvieren kon voor ons sprake wezen. + +Verkleumd van koû en nat zaten we, geschommeld en geschud op ons wippend +krukje: soesend, verlangend, niet wetend hoe ons te wringen van armoê +en verveling.--'t Eénig teeken van openbare herdenking bestond voor ons +in 't ontvangen van een kopje chokolaad, welke extra bedeeling ons +gewoonlijk den Zondag van de overige dagen deed onderscheiden.--Onze +Kapitein was immers een modern zeeman--heel praktisch en verlicht: »hij +stoorde zich niet aan die gekheid: 't zat 'em daar toch niet in", zeî +hij, »en de ééne dag was zoo goed als de ander."----Arme Nederlandsche +natie,--mét den devoten zin der vaderen, zijn ook uw kracht en glorie +geweken! Zie dien schipper--: waar vroeger zijn ambtgenoot, gestukadoord +en gestijfseld, 't psalmboek zwaaide--gaat de verbasterde nazaat vóór, +als Silenus bij de dienst van den chokoladeketel!--»_Horrible, +horrible_--_most horrible_--!" + + * * * * * + +En toch had _ik_ gaarne een kerkdienst bijgewoond, dien dag. Gaarne had +ik 't mij getroost, een preek aan te hooren, in de togtigste en +onhuislijkste aller protestantsche kerken: een preek, opgegalmd door den +leuterigsten en witbloedigsten aller protestantsche dominees: een +solied-orthodoxe Kerspreek, in al haar afmetingen van lengte, breedte en +diepte; met al haar verschrikkingen van punten en deelen en onderdeelen, +van hoogopgetrokken bouffanten, walmende stoven, en bevrozen +wintervoeten------ja, onder al dien jammer had ik blijmoedig 't hoofd +gebogen--ochtend- en middagdienst zonder morren doorworsteld----indien +ik slechts den avond t'huis had mogen doorbrengen: den lieven, éénigen +Kersavond had mogen slijten in den kring der mijnen! + +Zag ik 't niet, broêr Willibald--zag ik 't niet, met gesloten oogen: hoe +ze, na kerktijd, allen tot u kwamen, en u de hand drukten, en +gelukwenschten--U, die toen de oudste en éénige zoon waart in moeders +huis!--En 's avonds--zag ik ze 's avonds niet aan de ronde tafel +vergaderd, ooms en tantes, neven en nichtjes--als er gezongen werd, en +pianogespeeld--en krachtige punch gedronken, en keurigen tulband +gegeten--en--en misschien, waar 't gesprek kwijnde, ook nog 'reis door +dezen-of-genen gerept van den verloren zoon, 't _enfant terrible_, die +zijn moeders vetpotten versmaadde, om, in vreemdelingschap, van den draf +te gaan eten met de zwijnen--!--Broeder, broeder Willibald, wees ook van +mij gegroet! Mijn heilwensch roep ik u toe, en den storm maak ik tot +bode mijner woorden! Wees gezegend op dezen eersten Kersdag; en, is uw +oor doof voor mijn stem, die wegsterft in 't magtig geluid rondom +mij--o, broeder, laat in uw hart die stem weêrgalmen met al de kracht +van een heilige, onverbreekbare vriendschap! + + * * * * * + +Maar, ook zonder de viering van eens dierbaren geboortedag--was Kersmis, +en Kersmis alléén, mij altoos een kerkgang waardig. Kersmis is mij mijn +grootst, mijn éénig Christelijk feest. Ik heb Paschen lief om de eijers, +Pinkster om de bloemen;--maar Paschen huldigt een legende, Pinkster +verstoffelijkt een allegorie. Kersmis alléén is mij heilig, als de +geboortedag van Jezus den Nazarener, den Apostel der Liefde. + +O schoone dag, vol zoete poësie! Ideaaldag van huiselijk geluk, van +zalige, kinderlijk godsdienstige herinneringen!--: sneeuwvlokjes +buiten--'t knappend haardvuur binnen; dood en sombere winterkoû in de +natuur--hernieuwd leven en hopen in 't menschelijk hart! + +Zie--de halve wereld juicht als één; secten en kerken vergeten haar +vijandschap; arm knielt naast rijk, de vrijzinnige naast den drijver: +want hierin zijn ze allen eensgezind--dat ze God danken willen voor de +geboorte van _hem_, dien ze noemen met verschillende namen, maar +die--wie hij ook wezen mag--wat ook kortzigtige of belangzoekende +dweepzucht hem gemaakt heeft--toch zeker in zóóver Gods Zoon mag heeten, +dat hij 't eerst ons den Vader heeft leeren kennen: den Vader, die is, +en eeuwig wezen zal: den God van 't Heelal, die deugd eischt zonder +magtspreuk, goede werken zonder wet, en geloof zonder openbaring.--Hoe +liefelijk, op dezen dag zaâm te wezen, als broeders! Komt, laat ons +zamen opgaan met de schare ter kerke, om den Vorst der Liefde, den +Stichter der éénige en eeuwige Godsdienst te aanbidden in eenvoudigheid +des geestes--gelijk we 't deden toen we nog jongskens waren, wijs in +onze onwetendheid: als moeder ons vertelde van den lieven Kindervriend, +en we ons Kersfeest vierden, en de blijde vacantie, spelend rond den +warmen haard!--We willen ons nu niet, ergeren aan dogma en +formulier;--we hooren alleen 't plegtig orgelruischen, en stemmen in met +'t »Vrede op aarde!--Vrede voor allen!--Vrede ook voor +ons!"-------------------------- + --------doch +stil----'t waren nevelbeelden, die ik aanschouwde in den zwarten mist; +St. Elmo's vonken waren 't, die ik hield voor Kerslichtjes; 't was 't +loeijen van den storm, waarin ik orgeltoonen meende te hooren--! + +--Neen--geen vrede voor _mij_--geen vrede voor den balling!--Voor _mij_ +geen winterkoû, geen sneeuwvlokjes, geen knappend haardvuur--voor _mij_ +geen Kersmis meer!--: maar gloeijende zonnehitte en doodend heimwee in +een land, waar slechts Plutus, Venus en Bacchus als drieëenheid +voorzitten--! + +O God--schreide ik--zijt Gij een God van Liefde, die zóóveel liefde hebt +uitééngerukt--! + + December. 1865. + + + + +ONDER DE LINIE. + +(EEN FRAGMENT UIT GABRIËL'S DAGBOEK.) + +»In het zweet uws aanschijns zult gij brood eten"-- + + +Smorzando e languendo. + +--Zegt de Schrift; en onze catechiseermeester maakte er van: »_arbeiden_ +en uw brood _verdienen_"--! Dat wist ik trouwens; 'k had er ook nooit +iets tegen: en vaak, als ik naauw de pen of den strijkstok tusschen de +verkleumde vingers kon houden, heb ik den Hemel gebeden, dat de bron van +licht en warmte mijn zweet wat milder mogt doen vloeijen. + +Doch hoe nu!--Moet ik _rusten_ in 't zweet mijns aanschijns? moet ik 't +zweet mijns aanschijns drinken? moet ik zwemmen in 't zweet mijns +aanschijns?--Dat toch kan de bedoeling van Genesis niet wezen. + + * * * * * + +We dobberen onder de Linie: een gansche week reeds, dobberen, drijven en +draaijen we, op, onder en boven den Equator. + +'t Waren schoone dagen geweest, toen we zeilden met den +Noord-Oost-Passaat. Toen de lucht zoo blaauw was, en de zee zoo +glanzend; toen de zon zoo helder straalde over onze bruisende +vaart!--Schoone dagen waren 't; en gelukkiger dan Keizer Seged, hadden +we volle tien zulke dagen van ongestoorden vrede mogen beleven. + + * * * * * + +Maar nu----we dobberen onder de Linie: de Noord-Oost-Passaat heeft ons +verlaten, de Zuid-Ooster komt nog niet: een gansche week reeds, +draaijen, drijven en dobberen we, in den stiltegordel, boven, onder en +op den Equator. + +Geen zuchtje, geen zephyr, geen togtje verkwikt ons--niets dat naar wind +gelijkt, dan 't blazen van den loggen botskop,[7] die opduikt, snakkend +naar adem. + +Toch--ondanks de stilte--rolt over 't spiegelgladde watervlak een +deining uit den Noordwesten, die ons schommelt en slingert en zeeziek +maakt--als ware er een Typhon los. + + * * * * * + +En 't is warm, vrienden--warm! + +Vraagt niet, of 't warmer is dan in de hondsdagen, warmer dan in een +kermistent, warmer dan in 't zweetkamertje van Leidsche of Utrechtsche +academie!----Ik zeg u, vrienden--de hel is hier--de hel van Torquemada! + +Een dompige hitte drukt loodzwaar van uit den bewolkten hemel: geen +drooge felle zonnebrand--maar vochtig, laauw, als stoom uit een ketel +omringt ons de logge atmospheer. Ieder oogenblik kletteren tropische +stortregens op 't dek neêr; gezondheidshalve kan men zich niet laten +natregenen: men gaat dus omlaag; maar, ofschoon de luiken gesloten +blijven, toch dringt de regen met stroomen binnen--een klamme, +broeijende pestwalm vult den engen kerker--alles druipt, dampt, zweet en +riekt! + +»Zal de mensch"--zoo spreekt Mohammed, de Veelteprijzene--»zal de +mensch, voor wien deze dingen zijn toebereid, even als hij wezen, die +voor altijd in het hellevuur moet wonen, en die met kokend water zal +gelescht worden, dat hem de ingewanden zal verscheuren?--En wat zal u +doen verstaan wat de hel is? Zij laat geen ding onverteerd, noch laat +eenige zaak ontsnappen. Zij verbrandt des menschen vleesch."[8] + +_Met kokend water gelescht_: ik bid U, groote Profeet, wiens neusgaten +de geurigste van Arabiës reukwerken niet konden bevredigen--ons water +kookt wel niet--maar 't riekt! _Zij laat geen ding onverteerd_: eilieve, +zoon van Abdallah--zelfs onze ligchamen niet, want merg en bloed gaan op +in damp! _Zij verbrandt des menschen vleesch_: ik zweer u, kleinzoon van +Abdelmottalib, bij al de welgedane maagden die gij tot vrouwen hebt +gehad--aan ons zullen eerstdaags niets dan uitgedroogde beenderen te +verbranden overblijven! + + * * * * * + +De hel--ja, zoo men ze ergens zoeken mag--de hel is _hier_: _hier_, en +in de zandvlakten van Sahara, en in 't gemoed van den onverdraagzame, en +in de Roode zee, en in één huis met een booze wederhelft--maar _hier_ +vooral--_hier_, onder de Linie. + +Komt dan, onmenschlijke vischwijven, die kreeften en garnalen +springlevend durft koken! En gij, nog onmenschlijker godgeleerden, die +heidenen en ongeloovigen springlevend durft neêrploffen in den ziedenden +zwavelpoel uws eeuwigen vuurs--komt, doet een uitstapje naar Nederlands +Overzeesche Bezittingen beoosten de Kaap de Goede Hoop; toeft een weekje +in den stiltegordel onder den Evenaar of Evennachts-lijn; zweet er, +smacht er, stikt er en braadt er, zooals _ik_ er gezweet, gesmacht, +gestikt en gebraden heb----en voelt, en weet wat 't is, springlevend +gekookt of geroosterd te worden! Komt, orthodoxen van alle +gezindheden--komt alle, regtgeloovige woordaanbidders, die aan een hel +gelooft voor anderen, en aan een hemel voor uzelf--komt, en leert _hier_ +'t verschrikkelijke begrijpen van de pijnen, waartoe uw _geloof_ den +broeder veroordeelt--leert _hier_ 't afschuwelijke inzien van den +leelijksten, de tastbaarsten, den onchristelijksten uwer leugens--! + + * * * * * + +Edoch, zacht wat, Gabriël--wáár holt ge heen! Zal een philippica tegen +regtgeloovigen u tot kouden omslag rond de slapen dienen--! + +Ai, laat idioten en duivelen malkander een hel stoken!--Maar gij--roep +gij de hulp der Goden in! + + * * * * * + +Aeolus, winderige Vader der Winden--slaapt ge--zijt ge dood? + +Zie, de Nautilus zelfs heeft in wanhoop zijn rooskleurig zeiltje +gestreken, en laat zich zachtkens neder in den azuren afgrond. + +Hoe benijden we u, kleine Argonaut, als we u zien wegzinken in de diepte +van uw frisch, doorschijnend bed! + +Duik meê in, gestoofde sterveling--duik meê in, en koel u aan den boezem +der hemelsche Amphitrite, die u wenkt--dáár, zie: spelend met haar +jonkvrouwen: haar bruingevinde, witgebuikte, wijdgebekte jonkvrouwen! +Duik--en wees zalig in haar omhelzing, als ze u zullen omvatten, en u +meêvoeren in triomf--diep, diep--tot in 't koelste diep der blaauwe +wateren----! O, Tantalus, arme Tantalus--! + + Januarij, 1866. + +[Footnote 7: Een kleinere soort van 't geslacht der walvisschen.] + +[Footnote 8: Alkoran, H. xlvii. V. 17, en H. lxxiv. V. 27-29.] + + + + +DILETTANTISME. + +(EEN ARTISTIEKE ONTBOEZEMING VAN GABRIËL AAN ZIJN BROÊR WILLIBALD). + + Hey de diddle +The cat and the fiddle: +The cow jump'd over the moon-- +------------------------ + _Engelsch liedje._ + +Laat d'Elephant nu vrolijk zingen, +En 't huppelend rendier in de wei-- +------------------------ + _Schoolmeester._ + + +De afgebeden wind, de krachtige Zuid-Oost-Passaat, was eindelijk +doorgebroken.--Een paar dagen lang blies hij frisch in de zeilen; en +toen we kaap Roque in 't oog kregen, en zachtkens voortgleden langs 't +ruige kustgebergte van Brazilië--toen was 't heerlijk, goddelijk aan +boord: de dagen glanzend, en liefelijk de nachten, als zouden de +hemellichten voor 't eerst hun loflied zingen.--Doch, reeds ter hoogte +van Pernambuco begon de Passaat flaauwer en flaauwer te waaien. Te +vergeefs werd er gefloten en aan den bezaansmast gekrabt; St. Antonius +luisterde naar geen rede. De zeilen hingen slap, als vlaggen op +Koningsverjaardag; de zee lag plat, en glimmerde luiweg in de zon, als +'t groote kwikbad van Professor Mulder.--Dan was, na den gloeijenden +dag, de avond een tijd van feestelijk genot. Men vlijde zich onder den +fonkelenden hemelboog, en, hijgend van wellust, zwelgde men 't suizend +koeltje in, waarmeê de jonge nacht de zeilen rondt--blank en vol als +maagdeboezems. Ons bloed stroomde weêr; nieuwe levenskracht verruimde de +afgematte borst; als met frisschen balsemgeur vulden zich gretig de +longen.--En de maan dook vrolijk op van uit den plas, lagchend en +tintelend, verliefder dan ooit--als wist ze 't, dat we haar _nu_ dubbel +welkom heetten--zij, + »--die flonkert--en zwijgt!" + +Zoo schonk ons de milde natuur een nacht van rust en koelte na den +langen benaauwden dag; aan haar lag 't niet: zij heelde waar ze geslagen +had. Doch--hoe zou 't anders kunnen--de mensch, de domme, eigenzinnige +mensch, lette niet op haar wenken, verwaarloosde haar beste gaven--en +volgde zijn eigen verkeerden zin.--In plaats dat men zou genieten van 't +goede dat de avond bragt: in plaats dat men zou rusten, en toeven, en +adem scheppen--wat deed men?--: men stelde alle pogingen in 't werk, om, +door malle potsen en kromme sprongen, 't pas gestelpte zweet op nieuw in +stroomen te doen uitbreken--: men offerde op de altaren van Euterpe en +Terpsichore--doch, helaas, zoo vunzigen wierook, dat de schepsels 't wel +moeten uitgeschreeuwd hebben van razende hoofdpijn. + +Reeds meermalen, als onze reizigers over verveling klaagden--'t geen +niet zelden plaats had--was door den Kapitein gewaagd van zeker +draaiorgel, dat zich aan boord zou bevinden, en bij welks maatgeluid op +schoone zomeravonden zou kunnen gedanst worden. Indrukwekkende konde: +zoetklinkend in de ooren van velen; een mare van angst en schrik op 't +klassiek-ontwikkeld trommelvlies van den fijnmuziekalen Gabriël. + +Lang had ik gehoopt, dat 't orgel in 't diepst van ons scheepshol, en 't +dansen mét 't orgel zou vergeten blijven----toen, ik op zekeren +avond--naauw was de zon, omstuwd door rozeroode wolkjes, den grijzen +Meergod in de armen gezonken--uit mijn overpeinzingen gewekt werd, door +een piepend, schreeuwend, knarsend geluid: een geluid, waarvan de +toonen, zuchtend en stootend, de melodie van een Duitschen polka heetten +aan te geven.--Ik luister--ik geloof mijn ooren niet! Ik zie op--ik +geloof mijn oogen niet: want, bij St. Vitus, dáár, achter me, vlak +achter me, alsof ze 't er om gedaan hadden, daar staat 't draaiorgel--en +naast me, om me heen, zie ik paren van mannen en vrouwen, als draaijende +poppen hokkend en sjokkend op 't afschuwlijk, maatloos gesnater!--Men +maakte muziek en men danste! + +Mijn vriend Judocus, die, ondanks de stijfheid zijner ledematen, in de +hedendaagsche trippelkunst een matador bleek te zijn, wierp zich op als +_maître de ballet_, en maakte zich alras beminnelijk door 't organiseren +van eenige quadrilles, mazurka's en andere spring-combinatiën, die alle +tot groot genoegen van executanten werden afgestoken. 't Animo nam +dagelijks toe: elken avond liet Papageno zijn klokjes hooren; 't +onderscheid tusschen rang en stand verdween: men zag passagiers, +kapitein en stuurluî in gonzende mengeling en dwarrelende eendragt een +galop of pas-de-trois uitvoeren--'t was jammerlijk, 't was +menschonteerend!--Ziet ze huppelen, hoort ze jodelen!--Nog liever zag ik +'t St. Elmus-vuur huppelen over de ra's, en hoorde den storm jodelen +door de touwen! + + * * * * * + +Ondanks mijn kwalijk verbergen ergernis, had ik reeds verscheiden +avonden een dergelijke dans- en zanglustige voorstelling moeten +bijwonen.--Ten laatste echter, toen dit amusement tot een ware manie +klom, besloot ik, aan mijn verontwaardiging lucht te geven, en, in een +gemoedelijken speech, tegen de door mij verafschuwde Baälsdienst der +populaire kunst te velde te trekken. Ik beklom, na mij met eenige glazen +Rhijnwijn te hebben gesterkt, een watervat, en, als een jeugdige +Pickwick, de linkerhand onder de slippen van mijn jasje verbergend en +met de regter-bevalliglijk gesticulerend--hield ik--natuurlijk uit naam +der beide diep beleedigde zanggodinnen--de volgende redevoering. + + * * * * * + +Mijne vrienden, riep ik--wanneer ik u zoo zie dansen en springen, zoo +hoor jolen en zingen, voel ik mijn smaak voor 't goede en schoone op 't +pijnlijkst aangedaan en gekrenkt. Niet, dat ik u een onschuldige +uitspanning misgun, of met den adderblik van een Calvinist op uw +Arcadische spelen nêerzie----Sinte Laetitia behoede mij: ik aanbid de +vreugd: ik heb genoeg geleden, om te weten hoe zalig 't is, _eens blij +te zijn_. Edoch, ik herhaal 't, mijn schoonheidsgevoel is zóó +kiesch--vooral waar 't op een verdedigen van de onschendbare +bekoorlijkheden der negen gezusters aankomt--dat ik niet kan nalaten, uw +blij genot voor een oogenblik te verstoren, om u te doen opmerken, hoe +verschrikkelijk leelijk gijlieden doet--gij, mitsgaders de overgroote +meerderheid uwer diletterende medemenschen--, ik herzegge: hoe +verschrikkelijk leelijk gijlieden doet, en hoe ergerlijk ge uw +waardigheid als gezeten burgers versmijt, wanneer ge daar zoo, gelijk ge +'t noemen durft, _danst_ en _zingt_. + +Ikzelf, die tot u spreek, houd veel van dansen--maar, mijne vrienden: +van dansen, als kunst, waarbij de mensch, bezield en opgewonden door een +geestige muziek, met edele gebaren en bevallige bewegingen tracht uit te +drukken wat hij gevoelt. »_Tracer des chiffres d'amour_", noemden 't de +_Précieuses_--en de uitdrukking is wél gekozen: men zie slechts door +goede dansers een goed ballet opvoeren!--Om beter te bewijzen, hoe ik 't +dansen als kunst hoogschat, en om weêr te geven, hoe ik wenschte 't +toegepast te zien, haal ik hier de woorden van Beaumarchais aan, die ik, +o vrienden, ter uwer aller leering, expresselijk voor deze gelegenheid +heb van buiten geleerd: + +»_Il est un autre art d'imitation, en général beaucoup moins avancé que +la musique, mais qui semble en ce point lui servir de leçon. Pour la +variété seulement, la danse élevée est déjà le modèle du chant._ + +_Voyez le superbe Vestris ou le fier d'Auberval engager un pas de +caractère. Il ne danse pas encore, mais d'aussi loin qu'il paraît, son +port libre et dégagé fait déjà lever la tête aux spectateurs. Il inspire +autant de fierté qu'il promet de plaisir. Il est parti.--Pendant que le +musicien redit vingt fois ses phrases et monotone ses mouvements, le +danseur varie les siens à l'infini._ + +_Le voyez-vous s'avancer légèrement à petits bonds, reculer à grands +pas, et faire oublier le comble de l'art par la plus ingénieuse +négligence? Tantôt sur un pied, gardant le plus savant équilibre, et +suspendu sans mouvement pendant plusieurs mesures, il étonne, il +surprend par l'immobilité de son aplomb.--Et soudain, comme s'il +regrettait le temps du repos, il part comme un trait, vole au fond du +théâtre, et revient, en pirouettant, avec une rapidité que l'oeil peut +suivre à peine._ + +_L'air a beau recommencer, rigaudonner, se répéter, se radoter--il ne se +répète point, lui! Tout en déployant les mâles beautés d'un corps souple +et puissant, il peint les mouvements violents dont son âme est agitée: +il vous lance un regard passionné que ses bras mollement ouverts rendent +plus expressif: et, comme s'il se lassait bientôt de vous plaire, il se +relève avec dédain, se dérobe à l'oeil qui le suit, et la passion la +plus fougueuse semble alors naître et sortir de la plus douce ivresse. +Impétueux, turbulent, il exprime une colère si bouillante et si vraie, +qu'il m'arrache à mon siége et me fait froncer le sourcil. Mais, +reprenant soudain le geste et l'accent d'une volupté paisible, il erre +nonchalamment avec une grâce, une mollesse et des mouvements si +délicats, qu'il enlève autant de suffrages qu'il a de regards attachés +sur sa danse enchanteresse._"[9] + +Beaumarchais spreekt hier van »_le superbe Vestris ou le fier +d'Auberval_." Ik, Gabriël, als ik me een Mozartsch menuet en trio voor +den geest haal, zie de Sylphen huppelen, en de Nixen haar zwevende rijen +vormen.--Geen van die allen nu treft men in een gewoon gezelschap, +evenmin als men ze aan boord van een Oost-Indie-vaarder moet zoeken. Men +kan dan ook niet vorderen, dat burgermenschen zich op de maat zullen +voortbewegen met de vlugheid en gratie van artisten of mythologische +wezens.--Doch wél kan men eischen--aangezien niemand tot beoefening van +den dans, of van welke kunst ook, wordt gedwongen--dat een iegelijk, die +zich vrijwillig er op toelegt, zooveel zijn aanleg en vermogens 't +toelaten, trachten zal, iets schoons, ten minste iets aangenaams voort +te brengen.--Dit is ook zoo ontzettend moeijelijk niet: een losse +beweging van de armen, een gracieuse wending van 't bovenlijf, een goed +op de maat sluitende pas, vormen reeds een aangenaam geheel, zonder dat +men als een priktol behoeft rond te draaijen, of, met een snelheid van +tien knoopen, een zaal behoeft dóór te stuiven. 't Is waar, bij _zulk_ +dansen is een weinig oor onmisbaar: een oor, zooal niet voor muziek, dan +toch voor maat; 't is niet voldoende, van een drie-kwarts tempo den +neêrslag te kunnen meêtrappen--men moet ook, buiten _'t zware_ tijddeel, +'t _ligte_ kunnen voelen, en eenig begrip hebben van de gewone +basbegeleiding, die men, in al haar nuanceringen, met den voet als 't +ware behoort aan te geven; doch juist daardoor alléén wordt 't mogelijk +een dans te scheppen, die niet geheel op gelijke hoogte staat met de +uitvoeringen der broederschap van Atta Troll. _Zóó kan_ 't dansen een +kunst wezen, die fantasie en hartstogt uitdrukt, »_un art +d'imitation_"--een kunst, die een Haydn en Mozart, ja, een deftige Bach +en Haendel, niet geschroomd hebben, door hun onsterfelijke scheppingen +aan te moedigen en te idealiseren. + +En wat, mijne vrienden, wat hebt gijlieden van die kunst gemaakt?--De +karikatuur van Hogarth--een uitstalling van de stijfste en stokkerigste +ligchaams-verwringingen.--Ziet, ai ziet daar ginds den geleerden +Judocus, anders zoo statig; den vluggen Josua, anders zoo galant: ziet, +hoe ze, als lompe boerepummels, met de beenen verward zitten tusschen de +rokken van hun danseressen Coba en Keetje! Ziet, hoe Hupman, dat +toonbeeld van een _preux chevalier_, al dansend den rand van Mevrouw +Tripvoet's ochtendjapon heeft afgetrapt! Hoe Lepidus, die slankste aller +sinjo's, daar even, bij 't vertoonen zijner solo-passen, een _culbute_ +maakte, niet ongelijk aan de _cabrioles_ van Don Quichotte in de Sierra +Morena! Hoe zelfs onze logge Grogmeijer de niet minder vormelooze +Fräulein Einheit doet rondzwieren: Leviathan, die Behemoth heeft ten +dans genoodigd! Ziet en hoort, hoe men nu _en corps_ losbreekt, onder +oorverdoovend geschuifel, en, met geringachting van schoenen en +pantoffels, de planken onzer campagne glad galopeert!--Ik vraag u, is er +in dit alles iets van 't uitdrukkingsvolle en afwisselend schoone, dat +de geniale Franschman als hoofdvereischte van den dans +aangeeft?--Antwoordt mij, dat ge niet beter dansen _kunt_, en toch +dansen _wilt_;--goed, 't zij zoo:--dat is, wijl ge domme, ijdele +schepsels zijt, net als een zekere Gabriël, die ook schrijven _wil_ +zonder 't te _kunnen_. Maar stemt mij ten minste toe, dat ge zoodoende +de kunst vernedert tot een onbevallig apenspel, en dat ge verkeerd +doet, _zoo_ te dansen: want dat de mensch--zelfs de burgermensch--die +dansen wil, als _mensch_ moet dansen, en niet als een brombeer, of als +een jeugdig mastodon, of als een losgelaten kalf in Grasmaand--! + +Zóóveel, mijne vrienden, omtrent de zorgwekkende omstandigheden, waarin, +door uwlieder toedoen, de snelvoetige Terpsichore verkeert. + +Om nu ook over de zachte Euterpe, de inspiratrice en instigatrice van +den dans, met een enkel woord te spreken, moet ik beginnen u te +verzekeren, dat 't met haar nog veel treuriger gesteld is, en dat, in +dezelfde mate als zij verheven is boven haar zuster, in die mate ook de +Muse der Toonkunst dieper ontheiligd wordt door een wufte menigte, die +haren naam ijdellijk durft misbruiken. + +Muziek!--Dat is een tooverwoord in mijn oor: 't maakt me gelukkig, +trotsch en rijk; 't sterkt me, en doet me 't hoofd opheffen;--en +tegelijkertijd doet 't mijn hart overloopen van weemoedige +herinneringen; doet me bitter pijnlijk gevoelen, wat ik mis--als had ik +dáárin alléén een wereld achtergelaten!--Muziek, mijne vrienden---- + + * * * * * + +Doch, ik zie wel--mijn stem is als die van Aäron bij de dienst van 't +Gouden Kalf! Elk danst zijn dansje, en liedelt zijn liedje;--en de +hervormer Gabriël babbelt voor mast en touw. + +Daarom--ik daal neêr van mijn gestoelte--vloek mijn bekeeringsijver--vat +de pen op--en spreek tot U, broêr Willibald--tot U, die mij begrijpen +kunt, omdat gij met me gevoelt. + +_Gij_ zult 't weten, hoe mijn gewaarwordingen wezen moeten, als ik, tot +eenigen troost, de partituren nalees van onze aangebeden meesterstukken. +Als ik de Zauberflöte-liederen doorloop, die we, sints jaar en dag, +zamen zongen en speelden; als ik Fidelio volg in den donkeren kerker; of +met Heiling mijn aardgeesten ter wrake roep! Als Figaro mij voert door +al de rijke episoden van zijn veelbewogen bruiloft: in de slaapkamer der +treurende Rosina, en in den geurigen Spaanschen oranjehof, + +»_Wo die sanften Abendlüfte_ +_----------weh'n_". + +Of, als de heerlijke liederen van den vromen Jacob mij stemmen tot +ootmoedige bewondering!--En als ik dan verder ga, en ik denk aan al onze +oude lieve muziek, waarmeê we zoo dweepten, die ons zoo troostte en +ophief in ons broederlijk gedeeld leed; als ik denk aan onze eigen +nederige uitvoeringen: onze sonaten en orgelstukken; of, onder de vele +magtige orkestwerken die we hoorden, aan 't dichtstuk, dat een Godheid +niet heerlijker had kunnen scheppen: de groote Leonore-ouverture;----als +me dat alles zoo klingt en zingt door 't hoofd--zie, _gij_ kunt +beseffen, hoe ik dan _sehnen_ kan, met mijn gansche ziel, om nog éénmaal +in wezenlijkheid te hooren, wat mijn geheugen me als een zwakke echo +herhaalt----iets, hoe weinig ook--een goede streek, een ferm akkoord! + +En dat ik 't nu den lieden in 't algemeen zoo half kwalijk neem, wanneer +ze »muziek willen maken", zal me elk ander als een malle pedanterie +toerekenen.--Gij, amice, zult dat niet. Gij, als musicus, weet toch, +hoe'n onverdraagzaam pedant wezen een musicus _is_ en _zijn moet_.--Ik +kan niet oordeelen over de stemming van andere artisten, van den +schilder of beeldhouwer, wanneer ze hun kunst zien profaneren;--maar wél +weet ik, hoe de kenner op muziekaal gebied van geen genade hooren mag +voor alle pretentieuse oningewijden: hoe hij den ongelukkigen liefhebber +veracht, en lager dan een straatmuziekant stelt, die valsch of buiten de +maat durft zingen, die speelt zonder opvatting, die doof is voor de +schoonheden van harmonie en contrapunct, die niet de breede klove +overziet tusschen een Mozart en een Meijerbeer. + +Ditzelfde verwijt ons zeker onsterfelijk Hollandsch schrijver--en, +hierdoor bewijst de groote man, dat hij minder op 't gebied der noten +dan op dat der letteren t'huis behoort, daar hij immers op geheel +anderen toon zou moeten gesproken, en betoogd hebben: hoe de ware +musicus haast niet te onverdraagzaam _kan_ zijn. + +Want, op mijn eer--er is geen kunst, waarvan elk zich spoediger meester +waant, dan de muziek.--Ga rond bij de meeste welopgevoede lieden, en +vraag hun, of ze kunnen teekenen, of ze een oordeel kunnen vellen over +de waarde van een schilderij of marmergroep. Ze zullen u antwoorden: +»neen", of, »een weinig".--Spreek hun over muziek--en ge zoudt meenen, +met niets dan Leipziger Professoren te doen te hebben!--Elk prefereert +zijn komponist, en verwerpt den anderen; kiest zijn stijl en genre; +haalt de schouders op voor _deze_ opera, en applaudisseert genadiglijk +_gene_; elk heeft aanleg, smaak, gevoel; elk zingt, en bespeelt zijn +instrument--of, zoo hij 't _niet_ doet, is 't slechts, omdat hij +verzuimd heeft er zich meer speciaal op toe te leggen; velen zelfs zijn +harmonisten op hun wijs, en brommen een baspartij in de kerk; en--zij +die aan niets van dat alles kunnen meêdoen, weten er toch altijd nog +genoeg van, om artisten te recenseren, en Wagnersche compositiën +_fiasco_ te doen maken--!--Ja, ik heb, zoolang ik leef, slechts _drie_ +menschen ontmoet, die er gulweg voor uitkwamen, _geen_ muziekaal begrip +te bezitten;--en toch durf ik beweren, dat ik, artisten uitgezonderd, er +_geen_ drie gekend heb, die er met regt op bogen mogten. + +Nu vraag ik denzelfden grooten Hollandschen schrijver--hem, wien 't maar +half schijnt te bevallen, dat men op een concert een symphonie van +Beethoven speelt; op wien fijne vioolfiguren en geestige fluitpassages +den indruk maken van kurketrekkers, ziegezagen en krakelingen:--ik vraag +denzelfden grooten schrijver, waar 't heen zou moeten, indien niet de +artist en degelijke dilettant een weinig de kunst staande hielden, en +haar, door een soms overdreven verwaandheid, beschermden tegen 't +brullend publiek, dat meêbalkt met hoog opgestoken Midas-ooren, zonder +eens den hoed af te nemen bij 't naderen van den troon waarop de Muse +gezeten is--! + +Dát is 't, wat ons 't Jubals-bloed naar den kop jaagt, met een +aandoening tusschen bliksemende verontwaardiging en onuitsprekelijk +dédain: een aandoening, gelijk ze Rembrandt moest gevoeld hebben, had +hij op een uithangbord de woorden »_Schilder_ en Glazenmaker" gelezen--: +als elk zot nufje, dat, na jaren hakkens, eindelijk »_les Cloches_" en +een potpourri uit de »_Martha_" heeft leeren oprammelen, verklaart: »dol +veel van muziek te houden, en ook ijselijk veel gevoel te hebben." Of, +als de elleridder getuigt: »den Franschen stijl te verkiezen boven den +Duitschen, omdat de laatste saai is en niet zangrijk genoeg." Of, +wanneer de timmermansbaas, die als voorloeijer een _oefening_ +presideert, ook meêpraat, en pertinent beweert: »dat er geen schooner +_meziek_ bestaat, dan de _wijzen_ van de Psalmen Davids--!"----'t Nufje +moest kraagjes borduren naar stalen uit de _Gracieuse_; de toonbankheld +moest gaan potspelen in »Zuid-holland"; de godzalige timmerman moest +gaan huisjesmelken, of planken zagen, of zijn knechts 't loon +beknibbelen.----Dat _moesten_ ze doen.--En wat doen ze?--De ezels! Ze +belasteren, belagen, profaneren en prostitueren, de reinste, +goddelijkste, meest aetherische en aesthetische van Apollo's negen +nichten--! + +Maar is dan de muziek 't uitsluitend eigendom van artisten?--hoor ik +vragen. Moet 't vinkje zwijgen, omdat de nachtegaal dáár is, die beter +slaat? En is niet een vrolijk liedeken, de eenvoudige tolk van een +opgeruimd gemoed, Gode welgevalliger, dan de strengst klassieke +_bravour-aria_? + +Zeker: vrolijkheid is meer waard dan kunstbeoefening. Laat elk vogeltje +dus fluiten naar zijn aard; laat elk schepsel den toon aanslaan, dien +Natuur hem in de keel lag, en tot 't uiten waarvan, zijn gevoel de +behoefte in hem doet spreken. Wie met gevoel Pan's rietje blaast, is een +_kunstenaar_; doch wie Apollo's lier wil bespelen als een draaiorgel--is +zelfs den naam van _orgeldraaijer_ onwaardig.--Weg dan met valsche +pretenties; weg met een geaffekteerd _jargon_ in den mond van hen, die +kunst en kunstbegrip tot modestoffen verlagen, waaruit elk »fatsoenlijk +mensch"--d. w. z.: de vrijer van de keukenmeid inclus--zich voor zijn +geld een pakje kan snijden! Weg met de Orgeldraaijers, de Schilders en +Glazenmakers, de van hun leest geloopen Schoenlappers, die niet +beseffen, dat, tot 't aanleeren van een Kunst, veel meer nog dan van +een wetenschap, aanleg, studie en talent vereischt worden!--Zie, de Muse +opent haar tempel voor ieder. Niet enkel voor den virtuoos en den +kwartetspeler--neen, juist zulke duizendkunstenaars blijven vaak op den +drempel zitten. Zij ziet niet op uitvoering, en vraagt niet naar +vingervaardigheid, _embouchure en coup d'archet_;--zij eischt begrip en +gevoel: slechts waar die wonen, doet zij de wieken van den kunstenaar +uitbotten. Want haar tempel staat hoog in de wolken, en--hij die wil +binnentreden, kan niet kruipen of krabbelen naar omhoog;--hij moet +_vliegen_!--d. i.: zijn geest moet, op de vleugels van aanleg, smaak en +beschaving, zich kunnen opheffen van uit de lagere spheren van +tokkelwoede en viedelzucht.--En daar nu, bij verreweg de meeste +aspiranten, die vleugels _nooit_ uitbotten--zoo treft men er vele, die, +al viedelend en tokkelend, hun prachtig lange ooren voor vlerken +aanzien, en er meê klepperen als gekortwiekte ganzen--! + +Wie dan vleugels heeft om te vliegen--die vliege!--Wie ze niet +heeft--blijve beneden--en houde den mond! + + * * * * * + +Edoch, genoeg hierover.--Gunnen we ook een oogenblik gehoor aan onze +musicerende scheepsgenooten, die--terwijl wij op meesterachtigen toon de +kunst monopoliseerden--zich daaraan volstrekt niet gestoord hebben, en, +in 't vol bewustzijn hunner vrijheid, reeds verscheiden stukken »op +aangename voce" hebben uitgevoerd. + +'t Orgel is weggeruimd. Nadat 't zijn rol had uitgespeeld, en de +gillende meisjes haar draailust hadden botgevierd, heeft een andere +liefhebberij de overhand gekregen: die van zingen en declameren. + +Van 't laatste mag ik geen kwaad zeggen, omdat 't ons, _à force_ van +heroï-komische dwaasheid, waarlijk soms tot schreijens deed lagchen. 't +Herinnerde mij op 't levendigst aan de scène uit van Effen: + +»Mijn held valt aan" enz. + +Maar 't zingen--o, 't zingen! + +Eerst begonnen de vele personen die aanspraak op stem maakten, om strijd +hun solo's voor te dragen. Daar waren de dochters van den Majoor, nonna +Flora, nonna Coba en nonna Keetje, Fräulein Einheit, vervolgens de +Kapitein, of een van de heeren.--De dametjes, met haar klaaglijk +trillende stemmetjes, haalden in den maneschijn regt roerend verliefde +litaniën uit. De kapitein daarentegen--de man had een stem als een +megatherium--zocht dan de teweeggebragte, smachtend zwaarmoedige +stemming te verdrijven door 't aanheffen van een-of-ander magtig joviaal +drink- of matrozenlied. Jammer dat hij, met zijn eenigzins »grokkerig" +klinkende _basse-taille_, steeds den angstigen indruk maakte, alsof hij, +onder 't zingen, met een strop werd omhooggehaald, daar hij zijn lied +meestal eindigde, een terz hooger dan de grondtoon waarin hij begon. + +Nog merkwaardiger was 't, als ons gansche personeel zich in koor +aansloot.--Onze oostersche zangers toch bleken een eigenaardig talent te +bezitten, om, geheel _ad libitum_, tweede, derde en vierde, ja, vijfde +en zesde stemmen te formeren: welke stout-harmonische vlugt dan +gewoonlijk haar azimuth bereikte in 't daarstellen van een dissonant, +wier oplossing zelfs 't vernuft der nieuwere theoretici had doen +vertwijfelen.--Dit alles had plaats met zekeren plegtigen ernst, dien de +strengste kapelmeester zich niet beter had kunnen wenschen. Men zit in +statige rijen op 't dek; een veelbelovend stilzwijgen heerscht +vooraf;--dan laat de uitverkoren soliste zich, den daartoe +gebruikelijken tijd, bidden;--men stemt eindelijk toe, en, ofschoon men +teregt beweert »niet te _kunnen_ zingen, en ook niets te _weten_", +schraapt men zich de keel, en zet zich in postuur, alsof men 't »_Ah, +Perfido!_" ging ten beste geven.--Zóó »raakt de pan aan 't glijën": +»_Du, du_", en »_le vaillant Troubadour_", »_la Brigantine_", »_Lebe +Wohl_", »Waar of mijn Dorus blijft"--alles met verrassende fiorituren, +hoogst vrijzinnige modulatiën, en akkuraat invallende kooren, _tempo +rubato_ en _senza tempo_.--Men zingt, couplet vóór, couplet ná; zelfs +Julia, de oude baboe van Grogmeijer, moet haar »_nonna, nina_"[10] +voordragen. De geestdrift stijgt ten top--och, 't klinkt zoo +lief--vooral als er ongetrouwde jongeheeren meêstemmen! + +»Want is het niet een hemel schier, +Te zien, hoe dat een geestig dier, + Met spel en zang haar man verkwikt, + Als 't noodig huiswerk is beschikt!" + +Och--'t klinkt zoo lief!--Men zingt en dreunt en doedelt--immer +sentimenteler----tot eindelijk de Hr. Josua, die volstrekt niet +muziekaal is, met zijn harmonica, of met den scheepsroeper optreedt, en +ons muziekavondje met een algemeen kattenconcert doet eindigen--! + + Januarij, 1866. + +[Footnote 9: »_Lettre sur la critique du Barbier de Séville._"] + +[Footnote 10: Met deze woorden begint een op Java zeer verspreid +Maleisch wiegeliedje. De melodie, misschien ook hier te lande reeds +overbekend, luidt als volgt: + +[Note Project Gutenberg: music transcribed in Lilypond format] +\layout { + \context { + \Score + \remove "Bar_number_engraver" + } indent = #0 + line-width = #150 +} + +{ + \override Stem #'direction = #up + \clef treble + \key g \major + + b'4. a'8 g'4 [a'8 (b'8)] + c''4. (b'8) a'4 r4 + a'4 a'8.[ (a'16)] a'8[ (c''8)] b'8[ (a'8)] + b'4. (a'8) g'4 r4 + + \break + + b'4 b'8[ (c''8)] + \override Stem #'direction = #down + fis''4 d''8[ (e''8)] + \override Stem #'direction = #up + c''4. (b'8) a'4 r8 g'8 + fis'8[ (d'8)] fis'8[ (g'8)] a'8[ (c''8)] b'8[ (a'8)] + g'4 g'4 g'4 \bar "|." +} + +\version "2.7.39" % necessary for upgrading to future LilyPond versions. +] + + + + +KOMEDIE-SPELEN. + +(EEN FRAGMENT UIT GABRIËL'S DAGBOEK.) + + +Geen ziekte aanstekelijker, dan die der maniën en +monomaniën.--Konijnenfokkerij, tafeldans, en postzegel-collecties +hebben, als zooveel epidemiën, in de groote maatschappij gewoed en +uitgewoed. Aan boord van onze Arke--waar 't geslacht der konijnen niet +vertegenwoordigd was, waar alle tafels zonder aanraking dansten, en waar +ook geen brieven ontvangen werden--moest men zich, bij gebrek aan beter, +met minder belangwekkende liefhebberijen tevreden stellen;--dáár had men +eenmaal de dienst der Musen tot stokpaardje gekozen--welnu: in stap en +in draf, in galop en in telgang, zou men dat beestje de tong uit den +mond rijden. + + * * * * * + +'t Draaiorgel en 't dansen begonnen te vervelen. Gabriël, vond men, had +toch zoo geheel ongelijk niet, toen hij dien speech hield, waar niemand +naar geluisterd had, doch waarin hij--zóóveel herinnerde men zich +flaauwelijk--tegen bovengenoemde vermakelijkheden een motie van +afkeuring had uitgebragt.--Doch hoe dan nu best de avonden zoek +gemaakt?--Een congres werd bijeengeroepen, onder presidium van den Hr. +Judocus, die, voorspoediger dan de Fransche keizer, zonder groote +diplomatieke moeijelijkheden er in slaagde, de door hem genoodigde +autoriteiten op zijn roepstem te doen toesnellen.--Over en weêr hoorde +men toen de meest tegenstrijdige beginsels voorstaan. Hierin echter +kwamen allen overeen: dat 't zóó niet blijven kon. 't Draaiorgel was zoo +goed als versleten--dank zij de veelvuldige buitengewone obligaten door +de heeren Josua en Hupman, die beide den slinger wisten te maniëren, met +een vaardigheid, voorbeeldeloos zelfs onder lieden van 't vak, doch, zoo +'t scheen, minder bestaanbaar met de soliditeit en duurzaamheid van 's +instrumenten werktuigelijke zamenstelling;--daarenboven waren de meisjes +voortdurend verkouden, onlekker en kribbig, ten gevolge van de al te +subiete afkoeling, waartoe, na 't verhittend dansen, een rustplaats +onder de zeilen haar gratis de gelegenheid bood.--Wat dan gedaan? Zou +men een scheepscourant gaan redigeren?--neen, dat zou aanleiding geven +tot hatelijkheid en oudwijfsche praatjes. Zou men weêr, als vroeger, +een-of-ander allegaârtje maken?--onmogelijk: men had eenmaal van den +nektar der schoone kunsten gedronken, en kon dus nooit weêr de pap van +nietswaardige kinderspelen voor lief nemen.--Maar wacht--hoor ik niet +des voorzitters stem, die triomfantelijk »Eureka" roept!--ja, _hij_ +heeft 't gevonden:--_men zou komedie-spelen._ Lumineuse idee--met +acclamatie aangenomen! Hoe zouden de heeren schitteren in de heldenrol, +die hun zou passen als een handschoen; en wat schoone gelegenheid voor +de nonna's, om de zijden balgewaden van uit doos en koffer op te duiken; +en om, zonder compromittatie, tot Josua of Judocus te mogen zeggen: +_Lysander_, of, _Lindor, gij zijt mij niet onverschillig,_ waarop dan +Josua of Judocus met jeugdig vuur zouden antwoorden: _Araminta, of, +Lodoïska, herhaal dat woord--zeg, o zeg, wilt gij de mijne zijn?_--De +vraag bleef nu slechts, _wat_ men spelen zou: een blijspel, »de Neven"; +of een tooneelspel, »Don Caesar de Bazan"; of een treurspel, »de dood +van Rollo"----ja nu, wat zou men kiezen?--Ongelukkiglijk bleek 't, dat +niemand, noch van gemelde stukken, noch van eenig ander tooneelwerk, +libretto bezat, zoodat men extempore zou moeten spreken, wilde men niet +dat 't gansche schoone plan in duigen zou vallen.--Te midden van deze +bedroevende perplexiteit valt nonna Flora's blik op Gabriël, die ter +kwader ure daar mede vergaderd was; _zij_ glimlacht--_hij_ bloost; doch +beide begrijpen elkaâr's gedachten. Flora fluistert nonna Keetje iets +in; men steekt de hoofden bij elkaâr en raadpleegt----ja, zóó zou 't +wezen--de komedie was gered: hij, Gabriël, zou een blijspel +schrijven--dat _kon_ hij, dat _moest_ hij---- + +»Nietwaar, meneer Gabriël, u zal dat wel voor ons doen, ja?" vleijt de +zwartoogige Sirene. + +»Maar, Juffrouw Flora, hoe komt u op 't idée--_ik_ vaudevillen +schrijven--_ik_, de wandelende zwaarmoedigheid, blijspelen schrijven--!" + +»Molière was ook erg zwaarmoedig meen ik----" + +»Maar, Juffrouw Flora--nu hoe langer hoe doller!--Molière----" + +»Tut, tut, meneer Gabriël", roept een koor van stemmen--»geen woord +meer!" + +»Een profeet is opgestaan in Israël!" brullen Josua en Judocus om +strijd--»Groot, groot is de Gabriël der Rotterdammenaren!" + +Zóó broeder Willibald, hebben ze mij gelijmd, en me aan 't zamenflansen +gezet van een komedie, waarvoor ik onderwerp, intrigue, karakters--alles +uit de lucht moest grijpen. Ook weêr een gevolg van mijn +journaal-schrijverij: men had mij dikwijls groote brokken papier zien +volkrabben--en hield me nu voor een litterator; misschien ook had +Judocus geklapt van eenige mislukte proeven uit onzen studententijd--hoe +'t zij, mijn éénoogig talent gold mij in 't land der blinden de eer, tot +koning te worden uitgeroepen. + +Ik bespaar u een wijdloopig verhaal van de wijze, waarop mijn produkt in +'t leven trad, en, na tal van repetitiën, werd opgevoerd. De grootste +moeijelijkheid vond ik in 't scheppen der rollen, zoodanig, dat elk +mijner schoone actrices een _hoofdrol_ mogt spelen; zeker is 't, dat de +jalousie onzer vrouwelijke sujetten den regisseur Judocus en mij in een +net van kleine kabalen wikkelde, waaruit zelfs de geest van een +Schikaneder zich bezwaarlijk zonder kleêrscheuren had kunnen +bevrijden.--Na een week tobbens gelukte 't mij, met een soort blijspel +voor den dag te komen, dat, onder den titel van »de Getergde +Lankmoedigheid, of, 't Sop is de Kool niet waard", tot handeling stelde: +hoe twee vrienden, waarvan de één vermomd, die aan de dochter en nicht +van een ouden _bonhomme_ 't hof maken, dienzelfden vader en voogd, door +hun pedante krakeelingen, in de uiterste verlegenheid brengen; terwijl +ten slotte blijkt, dat alles met een goed, edel en grootmoedig doel +geschied is, en de ééne vrijer den ander slechts tot woede heeft +getergd, om diens nobel karakter te doen schitteren; al 't welk eindigt +met de bekeering van een coquet meisje, de ontbolstering van een ruwen +diamant, zelfopoffering, herkenning, wederzien, vergiffenis, twee +huwelijken, oudervreugd en kinderblijdschap--tot groote stichting der +aanschouwers, enz. enz.--zie Kotzebue en Birch Pfeiffer.--De doktor +speelde voor _pater familias_; Josua en Judocus--welke laatste bewees +beter acteur dan danser te zijn--figureerden als vrijers; nonna Flora +nam edelmoediglijk de rol van oude dienstmaagd op zich; de dames Coba en +Keetje eindelijk stelden de beide vrijsters voor. + +Er werd dien avond veel rhijnwijn gedronken, en--wat mij genoegen +deed--ook hartelijk gelagchen--misschien meer om de acteurs dan om 't +stukje. De gezamenlijke uitvoerders genoten de eer der terugroeping; ook +Gabriël moest ten tooneele verschijnen----kortom, daar heerschte groote +blijdschap onder allen, die daar verzameld waren. + + * * * * * + +En de kritiek--wat zeî de kritiek er van? + +Eilieve, lezer--zij sprak op hoogen toon, gelijk zulks haar gewoonte is, +te land en ter zee.--Mevrouw Tripvoet laakte de moraliteit van mijn +handeling; de Hr. Hupman klaagde over gemis aan strekking; Lepidus vond +de intrigue te eenvoudig--en--en toen kwam nonna Flora, en bragt hen +alle tot zwijgen, daar zij niet alleen betoogde, hoe de verhevenste +strekking van een blijspel hierin ligt, dat 't 'reis lustig de +lachspieren ontspant--maar zelfs, tot staving dier waarheid, passages +uit Shakspeare en Beaumarchais citeerde! + + * * * * * + +Alweêr nonna Flora--en altijd nonna Flora!--Maar wie hoorde ook ooit +zóó'n geletterde nonna! Ik bid u, goden en menschen--_kon_ ik in gemoede +anders, dan op zóó'n zoete nonna verlieven--? + + Maart, 1866. + + + + +EEN DROOM. + +Mijne vrienden! men zal ons allen begraven. + + HILDEBRAND. + + +Ik heb in den laatsten tijd te veel gelagchen; en, als +humoristisch-sentimenteel verteller--d. w. z.: als kwakzalver onder de +schrijvers--voegt 't mij toch, bij beurten ook 'reis een traan weg te +pinken--: ligt hield men mij anders voor zoo'n humorist _pur-sang_--en +daarvoor----de Hemel behoede mij en de mijnen! + + * * * * * + +Waren soms de avonden aan boord gekunsteld vrolijk--droef en somber +volgden de nachten: als droomen mij kwelden--droomen van huis! + +Eens op een nacht droomde ik weêr: en zóó een zonderlingen, zóó een +wijsgeerig bespiegelenden droom droomde ik--dat ik dien te boek +stelde--in de hoop, daardoor den meest sentimentelen lezer te +bevredigen. + + * * * * * + +--_Adagio patetico._ + +Ik droomde dan---- + ----en zie--ik droomde, dat ik +dood was. + +Mij dacht, 't sterven was niet pijnlijk geweest: ik was 's avonds +vergenoegd naar kooi gegaan, en--toen ik 's nachts meende wakker te +worden, om me eens van de linker- op de regterzijde te wenden--bemerkte +ik, tot mijne verbazing, doch zonder leedwezen--dat ik dood was. Ik vond +'t zonderling, wel ietwat onverwacht ook: de menschen zouden 't een +treffend sterfgeval noemen; maar onaangenaam vond ik 't niet. 't Was een +gewaarwording--die ik trouwens niet beschrijven zal, omdat ik elkeen in +dezen den tijd wil laten voor zichzelf te oordeelen--: een +gewaarwording, tusschen waken en dommelen, tusschen zijn en niet +zijn--kortom, zooals ik me altijd had voorgesteld dat de dood wezen +moest. + +Terwijl ik nu peinsde en nadacht over 't geen ze wel met mij doen +zouden, en wat er toch van mij worden mogt--want, hoe vreemd 't klinke, +ik zag en hoorde en gevoelde alles inwendig nog duidelijker dan toen ik +leefde--terwijl ik zoo peinsde en nadacht----verscheen op eens de Engel +der Verschrikking aan mijn voeteneind. 't Was werkelijk een Engel: geen +rammelend beenderspook met zeis en zandmeter--doch een vriendelijk, +hoewel streng uitziend man, met lange witte haren, een zwarte toga, en +groote vlerken: iemand, die zichzelf zeker niet herkennen zou uit de +afbeeldsels, welke ik, bij mijn leven, wel van hem meende gezien te +hebben. + +En de Engel des Doods sprak mij aan, zeggend: »Kind, gij zijt in den +vreemde gestorven; geen ouders of vrienden kunnen voor uw begrafenis +zorg dragen: zoo maak gebruik van 't voorregt dat ik allen zwervelingen +schenk: kies u de plaats, waar gij wilt, dat ik u ter aarde bestelle, +opdat gij, die bij uw leven geen rust vondt, nu ten minste uw hoofd in +vrede neêr moogt leggen." + +»Goede geest", antwoordde ik, »gij hebt mij weggerukt in den bloei +mijner jaren; smart hebt ge mij niet aangedaan,--en ik ben er u dankbaar +voor; ook was mij 't leren niet zóó zoet, dan dat ik u verwijten zou 't +mij te hebben ontnomen;--maar toch had ik gaarne, na volbragte loopbaan, +mijn vaderland en vrienden weêrgezien. Nu ge mij echter die vreugd niet +hebt gegund--eilieve, wat raakt 't mij, wáár ge mijn ligchaam bergt! +Neem mij, als 't u goeddunkt, en plof mij in de zee!" + + * * * * * + +En de Engel tilde mij op, en dekte mij met een Hollandsche driekleur tot +doodswâ, en rolde mij in een lap zeildoek, en bond mij een zwaren kogel +aan de voeten;--'t was geen werk voor een Engel, zal men zeggen--doch, +lezer, herinner u, dat ik u den Man beschreef als een vriendelijk man, +en volstrekt geen bullebak. Daarna greep hij mij in de armen, verhief +zich hoog in de lucht, en deed mij, als wijlen; Daniël O'Rourke, in zee +plompen. + +Ik gierde naar omlaag, als een pijl uit den boog: als een bruinvisch +schoot ik door de bovenste lichtblaauwe waterlaag; haaijen zwommen mij +na, en kantelden zich, en openden hun wijde muilen om mij te +verslinden;--doch zóó zwaar was de kogel aan mijn voeten, en zóó snel +trok hij me omlaag, dat geen der vratige monsters mij in mijn vaart kon +bereiken;--dat deed mij trouwens genoegen; want ik had bij mijn leven +wel gezien, hoe ze den armen matroos, wiens kogel niet zóó wigtig was +geweest als de mijne, in stukken hadden gescheurd, vóór de man een vaâm +diep gezonken was.--Trapsgewijze begon ik minder snel te dalen: reeds +veel honderd vademen had ik afgelegd in de diepte. Ook werd de kleur van +'t water immer donkerder; vreemde visschen schoten mij voorbij: visschen +en monsters, waarvan Buffon noch Bleeker gewagen: visschen en monsters, +zooals Schiller's _Taucher_ ze in 's aardrijks kolken ontmoette. En ik +zonk zachter en zachter, en 't waterig uitspansel óm mij hulde zich meer +en meer in schemerduister; zachter en zachter daalde ik----tot ik +eindelijk niet meer daalde: de digtheid van 't water was in evenwigt met +die van mijn lijk en mijn kogel----merkwaardig! zelfs ná mijn dood mijn +physica nog zóó in 't hoofd te hebben gehouden--!--Intusschen zweefde ik +daar--regt op-en-neêr, als een Cartesiaansch duikertje in een +zuurflesch: boven mij 't donkerblaauw watergewelf, onder mij de zwarte +afgrond, rondom mij een duistere eenzaamheid--want geen visch, geen +monster bewoog zich in dit Lethe--hier scheen 't rijk der levenden ten +einde--hier heerschte de vergetelheid der Benedenwereld. + +Hoelang ik zoo gezweefd heb in mijn droom, weet ik niet--: gezweefd +tusschen twee zeeën: duizende vademen van de oppervlakte, duizende +vademen van den bodem. Zóóveel weet ik--dat ik niet rusten kon in mijn +waterig graf: ik wentelde mij om-en-om, ik sloot de oogen--maar rusten +kon ik niet: immer staarde ik vóór mij heen in 't vochtig uitspansel +rondom mij----maar rusten--neen, rusten kon ik niet. + +En de Engel des Doods, zijn woord gedachtig, ontfermde zich over +mij.--Eensklaps--juist toen ik begon te bespeuren, dat mijn stoffelijk +overblijfsel fraai aan 't verkalken was onder de werking van millioenen +onzigtbare schelpdiertjes: want zelfs in deze regionen des doods bleek +de levende natuur te arbeiden--eensklaps voelde ik mij opgeheven uit 't +water, en bevond mij wederom in de armen van den gevleugelden Genius. + +»Mijn zoon," sprak hij, »ik heb uw billijke klagte vernomen. Rust heb ik +u beloofd, en rust zal ik u schenken: zoo wijs mij een ander oord, waar +gij meent die te zullen vinden." + +En ik riep tot hem: »O Geest, begraaf mij wáár 't u lust--doch niet weer +in een killen afgrond als deze: laat mijn stof in de aarde rusten; delf +mij een bed in 't warme zand van de Sahara!" + +Toen geschiedde mij naar mijn wensch. Nog vóór 't zilte vocht mij uit de +kleêren was gedroogd, vond ik mij huiselijk toegedekt onder een sprei, +zóó warm en zacht, als iemand, die zooeven van den bodem des Oceaans was +opgevischt, slechts verlangen kon. + +Hier, dacht ik, zou ik slapen--hier zou ik een doô met eere zijn. + +Maar, naauw had ik mij neêrgevlijd in de gemakkelijkst mogelijke +houding--of---- + ----ai mij--wat wroet er +den grond boven mij weg--wat knaagt er aan mijn gebeente--wat wringt +mij den schedel van den romp--wat pikt mij de starre oogen uit 't +hoofd!--: 't zijn hyenas, en Gouls, en zwarte gieren! Wee--wat gehuil, +wat gegrijns, wat gekras! Wat doe ik, arme doode, weerloos lijk--wat doe +ik, tegen zóó'n overmagt van ongedierte!------Doch stil--'k hoor een +loeijen in de verte--'t verscheurend vee heft de koppen op, en laat af +van mijn verminkte beenderen--zij vlugten, onder akelig geschreeuw, +onder helsche kreten van teleurstelling en spijt!--: hoor--'t is de +Simoun die opzet, die nadert, die hen verjaagt, die de zandzee doet +golven, die gloeijende stofkolommen opheft tot de wolken, en die, +stormend over mijn graf, mijn opgewroete knoken zachtkens overdekt met +'t vale doodskleed van den Bedouin. De pestwind, die honderden pelgrims +'t leven benam, had mijn geraamte voor schennis en oneer beveiligd. + +En ik dankte den Simoun, omdat hij de lijkenroovers verdreef, en mij zoo +liefderijk een laatste eer bewees.--En nogmaals strekte ik de stramme +leden uit, en drukte mij 't bekkeneel op de schouders, en sloot de +oogen, en--------------------maar of ik de oogen sloot, en mij keerde +van zîj op zîj----rusten kon ik niet: immer hoorde ik hyenas brullen, en +Gouls tandeknarsen, en gieren den snavel spitsen----en rusten--neen, +rusten kon ik niet. + + * * * * * + +Alsdan verscheen mij ten derden male de Engel des Doods.--»Rust heb ik u +beloofd, en rust zal ik u schenken", herhaalde hij: »zoo zoek u ten +derde malen een groeve uit." + +En ik antwoordde: »O groote Genius, even goed als groot, gij, dien de +menschen afschilderen als een gluipenden moordenaar--vergeef mij, zoo ik +van uw welwillendheid misbruik make. Edoch, ik bid u--zoo gij werkelijk +hen liefhebt die ge tot u naamt--ik bezweer u--brengt mijn gebeente +over in 't land mijner kindschheid, waar ik speelde en zong met broeder +en zuster--met zuster en broeder, en vader en moeder--die nu ook allen +reeds dood moeten zijn, gelijk ik. Delf mij dáár een graf: een stil +graf, onder sombere dennen: naast 't kerkje, waar moeder mij ten doop +hield, als de orgeltoon vrolijk galmde ter mijner eer. Laat mij dáár +rusten, en slapen aan moeders zijde!--De wormen zullen er mij +verteren;--doch 't zullen de wormen zijn van mijn geboortegrond; de +wormen, of de kinderen der wormen, die zich gemest hebben aan 't vleesch +van mijn vrienden en magen.--En éénmaal, wanneer alles vervuld zal +wezen, en alles geleden--als de bazuin zal klinken, met magtige stemme, +met hemelsche muziek--klinken, tot aan 't diepste diep der Poolzee, tot +aan den uitersten uithoek der Sahara----dan zal ik ontwaken, _zamen_ met +hen die ik heb liefgehad--en _zamen_, als we geleefd hebben--_zamen_, +als we begraven zijn--zullen we opstaan, en ingaan tot 't eeuwig +licht----!----O, goede Genius, laat mij dáár rusten--laat mij dáár +eindelijk rusten! + + * * * * * + +Zóó sprak ik.--En de Engel des Doods verhoorde mijn bede; en begroef mij +onder de eigen zerk, waar vader en moeder, en broer en zuster sliepen. + +En ook ik rustte er en sliep er----ik sliep er en ik rustte er---- + -----tot ik---- + ----'s morgens wakker +werd, en, half verheugd, half spijtig, begrijpen moest--dat 't alles +slechts een droom was geweest. + + * * * * * + +_Mijne vrienden! men zal ons allen begraven._ + + * * * * * + +Doch is 't u onverschillig, hoe en wáár? + +Zegt niet _ja_: want met dat _ja_ zoudt ge iets laakbaars +zeggen.--Hildebrand heeft 't vóór mij betoogd; en ware 't niet, dat ik +zoo'n opmerkelijken droom gedroomd had--ik zou 't niet wagen, _zijn_ +taal hem ná te stamelen. + +Gij noemt uw ligchaam stof--en ge hebt regt. Maar, is dat stof niet 't +geen ge boven alles liefhebt, zoolang ge rondwandelt op aarde?--Een +moeder is u dierbaar; is 't slechts haar geest--of, telt gij ook 't +stof, dat 't uwe gebaard en gezoogd en gekoesterd en beschermd heeft? +Gij bemint een jonge vrouw; prijst ge in haar niet, meer dan al 't +overige, 't schoone stof, dat uw oog en zinnen boeit? Gij schat een +vriend hoog; is u de stoffelijke hand onverschillig, die zoo vaak de uwe +in zaâmgedeelde vreugd en droefheid drukte?--En zult ge dan uw eigen +omhulsel, waarin gij genoten en geleden hebt, waarvoor gij zwoegdet en +tobdet, ván u werpen, als een afgedragen opperkleed!--: zelfs een ouden +jas smijt men ongaarne op een mesthoop! + +Waartoe dan dat cynisme! Waarom ook niet den dood, dien eindpaal van ons +streven, een weinig geidealiseerd! Waartoe ons der stoffelijkheid +geschaamd!--God schiep ons ligchaam; Hij schiep 't goed en krachtig en +schoon:--mijne vrienden--laat ons dan ook in 't ligchaam Gods werk +_blijven_ eerbiedigen! + + Januarij, 1866. + + + + +OM DEN ZUID[11]. + + O Meer! +Mutter der Schönheit.-- + + HEINE. + + +Om den Zuid zeilen we--en onze bark zeilt goed! + +Als een wiek neigt ze zich naar den magtigen adem; vlug, als de vrolijke +dolfijn, schiet ze op en af de toppen der golven; met zachten, snellen +gang glijdt ze voort; ze lacht met de rollende waterheuvels, en kroont +de berghooge[12] baar, die dreigde haar te overstelpen. + +De zon neigt onder; en aan de westelijke kim, waar ze haar stralen +voortschiet, als lichtbundels van achter den gulden rand der donkere +stratus--tintelen de verre golftoppen van schitterend groenen +goudglans.--En zonderbare wolkengroepen rijzen op, voortgedragen door +den wind die van de Pool blaast: koppen van reuzen die elkaâr vervolgen, +monsters en draken die heenspoeden naar 't gebergte Kaf. Zij wisselen +van gedaante, en pakken zich zaâm tot magtige gevaarten, of spreiden +zich tot fijne vederstrepen, of wollige schaapjes.--Nog even vertoont +zich de vurige zonneschijf boven den horizon, en overgiet de schuimende +wateren met den laatsten hellen purperglans des daags. Dan, als ze is +weggedoken, kleurt ze nog met duizend tinten 't jagende, stormende +wolkenheir.--Hoe vormen zich bogen en gouden poorten; heuvelen doemen op +en boomgroepen, gestalten van lusthoven en kasteelen----als met +geesteneilanden bevolkt zich de horizon! Wat wisseling van kleuren: hoe +smelten blaauw en groen en geel te zamen, tot oranje en purper en +bloedrooden gloed!--Zachtkens doet de schemering de vurige groepen +verbleeken;--nog slechts stervend teekenen zich de rozige tooverbeelden, +zich oplossend in 't nachtelijk graauw;--een donker, bloedkleurig waas +zweeft als een sluijer over den oceaan, en dekt als een rouwfloers de +ongetemde, hoogslaande zeeën, die opschieten, half nog glorend in den +schijn van 't bleekend avondrood, half reeds lichtend met den +electrischen glans van haar spattend schuim. + +We zeilen om den Zuid--en onze bark zeilt goed! + +Waarom klopt dan ons hart van een vreemde siddering, die we nooit +kenden--? Is 't angst die ons vervult, bij 't aanschouwen van de woeste +wateren--? Of, doet de Zuidewind ons rillen, als hij zijn somber lied +ons voorzingt, in luide, klagende toonen--? + +Neen--maar de Bootsman vertelt sprookjes. + +We hebben even geluisterd; en 't was, alsof een stem ons in de ooren +klonk, anders dan die van den ruwen zeeman, den grijzen, grofgespierden +rob.----Zie, de matroos schaart zich óm hem; hij poogt te lagchen met 't +geen de Nestor opdreunt--maar hij kan niet: een ongekend gevoel doet hem +zwijgen. Hij, die spottend opklautert in den slingerenden mast, als de +zeilen wegslaan uit de lijken; als één misstap in 't duister, één +misgreep tusschen de natte, zweepende touwen, hem zal begraven, zonder +afscheid, zonder groet, in de woelende zee----hij siddert bij de +verhalen van den oude. + +Ik was de man aan 't roer.--De nacht was guur en buijig; en de +opperstuurman, die de hondewacht had, vloekte en bromde in zichzelf--: +hij wist wel dat de reis slecht zou wezen. En ik wist 't ook: want 't +schip lag aan bakboord over, en de Kaptein had op Vrijdag willen +uitzeilen. 't Kon niet anders, of er moest ongeluk zijn op de reis. + +De nacht was koud en stormig; de wind nam toe, en er dansten blaauwe +lichtjes langs 't ijzer van ra's en stangen. + +Opeens--zie ik iemand naast me staan, aan lijkant van 't roer; en ik +voel, hoe 't rad me wordt omgedraaid in de vuist, dat we drie streken +zuidwaarts loopen buiten den koers.--'k Zeg: »hé, stuurman, wat nou!" +Want ik meende dat hij 't was.--Maar toen ik weêr keek, was de maat +verdwenen, en de Stuurman zat rustig op 't kippenhok.--Toen schrok ik, +en ik vroeg: »Stuurman, heb-je niets gezien?"--Maar hij zeî: »Piet, je +droomt--hoû je zeilen vol!"--Zoo stond ik een poos, en dacht er over, +hoe een mensch zich dingen kan inbeelden----toen ik weêr een ruk voel +aan mijn roer--en weêr zie ik iemand, een zwarten kerel, dáár, naast +me,--die Zuidelijk wendt.--De Stuurman ziet hem ook; hij schreeuwt: +»wiedaar?"--Geen antwoord. Hij komt op hem af; maar de vent verdwijnt in +'t duister.--Toen sloeg ons de schrik in de beenen: »Stuurman, droom ik +nog?"--»Neen, Piet, ik ga den Kaptein roepen."--»Stuurman, blijf +hier--'t is de booze--ik kan niet alleen zijn aan 't roer--straks komt +'ie weêr!"----En, God--daar was 'ie: voor de derde maal zag ik hem; hij +wringt me 't rad uit de knuisten, en stuurt Zuidelijk, Zuidelijk, met +bovenmenschlijke kracht.--Een vloek, een bezwering, een woeste +greep----maar hij belacht ons, en laat ons alleen. + +Toen heeft Stuurman de wacht geroepen, en den Kaptein uit kooi gehaald, +en alle man op 't dek: want we waren verschrikt; en 't werd noodweêr, +noodweêr! De wind nam toe, en immer dansten de blaauwe lichtjes langs 't +ijzer van ra's en stangen. + +Naauw stonden we zoo bij elkaâr, de Kaptein en al 't volk--of één +schreeuwt er: »een schip, een schip!" En 't _was_ een schip, dat oprees, +als een lichtende vlek, aan den zwarten horizon.--Hemel, hoe vreemd; 't +is of de golven hem niet deren;--hij breekt ze, en snijdt in den wind +op;--hij vliegt, als door geesten gedreven! Ziet, hoe hij flikkert met +blaauwen weêrschijn!--Wat zonderling tuig, wat licht aan boord--een +schip van vuur--wee, als _hij_ 't was!--Hij nadert----hoort hoe 't loeit +en giert;--de storm verdubbelt;--ons vaartuig botst en stoot en +stampt----»Ohee, óm je roer!"--Heer Jezus, hij loopt op ons in!--»Schip +vóór, ohee----schip vóór--óm je roer--ohee----!" + +Daar kraakt en dreunt 't in onze kiel; en een schok smijt ons +overzij--een schok, als was de wereld gespleten!--Een stortzee ploft +over ons, bruisend en donderend----en in 't huilen van den storm, +verliest zich de doodskreet van twintig arme kameraden---- + + * * * * * + +Zóó vertelt de oude Bootsman. + +En als hij opstaat, om een pijpje aan te smakken--volgen hem allen naar +de warme kombuis, waar een oorlam hen sterken zal tegen de malle +sprookjes van den ongeluksvogel. + +Ik echter, sta nog lang aan 't want geleund.--En 't is, alsof 't mij +toefluistert uit de diepte, van wonderlijke avonturen, van schepen die +gebleven zijn--men weet niet hoe of waar; alsof de wind mij legenden +meêbrengt, van 't woeste Eiland der Bekommering--[13], en uit de verre +streken van 't eeuwig ijs:--legenden, uit een wereld zoo koud en +stormig: een spokende waterwereld. + + * * * * * + +De nacht is gevallen. 't Kleurenspel der ondergaande zon is uitgewischt +van den hemel; en de bewogen spiegel der golven weêrkaatst 't bleeke +licht van den Melkweggordel. + +Plegtig rollen de hooge zeeën. Orion en 't Kruis flonkeren aan den +wijden boog. Als geniën van den storm zweven de witte Albatrossen[14], +de gieren van den Oceaan, de hongerige lijkbezorgers van den +drenkeling.--En zie, vurige strepen schieten door 't water: ze volgen +ons, en halen ons in van alle kanten!--'t Zijn Bruinvisschen, goede +vrienden, die hun breeden rug ons leenen zullen, en ons dragen in den +veiligen Pyraeus, als ons schip wegzinkt in de diepte[15]. Zij duiken +op, paarsgewijze, en schijnen, met sierlijk luchtige sprongen, de +beweging der golven na te bootsen;--wind voorspellen ze--nog meer +wind![16] + +Maar wij vreezen niet. Op God vertrouwen we, en op onze sterke kiel, en +op ons gunstig gestarnte! + +We zeilen om den Zuid--en onze bark zeilt goed! + + 43° OL. 46° ZB. Februarij, 1866. + +[Footnote 11: 't Hier volgend sprookje van den Bootsman heb ik een +Scheepskapitein voor _waar_ hooren vertellen, als zijnde een dergelijk +voorval een vriends-vriend van een zijner kennissen overkomen, die met +een zwaar gehavend schip te Port-Louis had moeten------binnenloopen--: + +»_Im Lande der Chinezen +Bin ich niemals gewesen, +Doch hab' ich einmal Ein' gekannt_", etc. + +Zóóveel is zeker, dat 't romantisch en somber karakter der wateren rond +en bezuiden de Kaap wel geschikt is, den zeeman aanleiding te geven tot +'t hechten aan velerlei bijgeloovige begrippen. Dáár is de matroos, +dubbel voorzigtig; daar is 't einde der wereld: zuidelijk de onbekende +poolzeeën, oostelijk en westelijk de beide groote oceanen, noordelijk de +woeste Kaapkust, de ongastvrije zetel van den stormgod. Dáár is 't +gebied van dat spook der spoken, 't schrikkelijkst dat ooit de +menschelijke fantasie uitdacht: den Vliegenden Hollander. Alles spreekt +dáár van dood en verderf: 't eeuwig rollen der hooge zeeën, de +aanhoudende wind, de plotseling opstekende buijen, en 't eigenaardig +fantastisch aanzien der wolkengroepen »om den Zuid", houden de +verbeelding gaande, en geven aan 't geheel iets wilds en +verschrikkelijks. 't Is of de demon dier wateren, door de Camoëns +bezongen, nog altijd, als in de dagen van Vasco de Gama, zich verzet +tegen 't omzeilen van den hoek, dien hij als uitpaal tusschen Oost en +West schijnt gesteld te hebben.] + +[Footnote 12: Golven van 30-40 voet hoog en van 300-400 voet lang, zijn, +bij de heerschende N. W. en Z. W. winden, in 't zuidelijk gedeelte van +den Indischen oceaan geen zeldzaamheid. Men zie de opgaven in de +»Onderzoekingen met den zeethermometer enz. uitgegeven door 't +Meteorologisch Instituut te Utrecht." Pag 92.] + +[Footnote 13: Kerguelens-land, of, 't Eiland der Bekommering.] + +[Footnote 14: De albatros is een vogel, die slechts in 't zuidelijk +halfrond, en zelden benoorden den Steenboks-keerkring gevonden wordt. +Th. Moore, in zijn »_Fire-worshippers_," verplaatst hem in de Persische +golf; dit is een dwaling, even als zijn beweren, als zou 't dier al +vliegend in de lucht slapen: de Albatros, gelijk alle van zwemvliezen +voorziene vogels, slaapt op 't water.--Onder de vele exemplaren die ik +zag vangen, was er één, die niet minder dan 18 voet vlugt mat.] + +[Footnote 15: Dolfijnen en Bruinvisschen staan van ouds bekend, als den +mensch zeer genegen. Zoo heet Arion, de zanger, door een dezer dieren +gered te zijn. Zie: _Fables de la Fontaine, »le Singe et le Dauphin."_] + +[Footnote 16: Geen vlugger, krachtiger visschen dan deze! Zij zwemmen +gewoonlijk bij troepen van 20 à 30, doch immer paarsgewijze. Met +ongelooflijke snelheid schieten ze door 't water, en springen, met +gelijke tusschenpoozen, twee aan twee, hoog en sierlijk boven de golven +uit. Ik zag ze, terwijl ons schip een elf-mijls vaart liep, in een +oogwenk ons inhalen en vooruitloopen.--De rigting waaruit zij naderen, +is, volgens de zeeluî, tegengesteld aan die van den komenden wind.] + + + + +EEN SCHEEPSTAFEL. + +(EEN FRAGMENT UIT GABRIËL'S DAGBOEK.) + + +Triomf!--Storm, waar is uw prikkel--zee, waar zijn uw +verschrikkingen!----We zijn Scylla en Charybdis te boven gekomen.--De +woeste Kaapsche wateren hebben we ver achter ons gelaten; St. Paulus en +Amsterdam vlogen we als in een nevel voorbij. Reeds is de +Steenboks-keerkring gepasseerd; ten tweeden male--en nu voor +goed--koestert en zengt ons een tropische zonnegloed; nog weinig honderd +mijlen--en we zullen 't land bereikt hebben----'t vette land der +belofte, 't onuitputbaar Gosen, waarheen onze wenschen ons +vooruitvliegen, als die van Jason naar 't goudbelovend Colchis! + + * * * * * + +Wederom was 't morgen geweest, en middag geweest--de +honderd-negen-en-veertigste dag.--Acht glazen--vier uur--zijn zoo even +geslagen. We hebben dus, vóór 't eten, nog een uur den tijd.--De +bitterglazen en domino-steenen zijn uit de kerk weggeruimd, om plaats +te maken voor een tafellaken, dat niet kwalijk begint te gelijken op een +schoolkaart van den Oost-Indischen archipel--: een groote bessesapvlek +kan gevoegelijk Borneo voorstellen; terwijl een graskleurige streep +daaronder--waarschijnlijk 't praecipitaat van een bordje snert--een niet +onjuiste voorstelling geeft van Java's onverwelkbaar groene dreven. + +'t Is mooi weêr; en de bitteraars, die mét hun glaasjes zijn geamoveerd, +klauteren naar boven, om hun liefelijk blozende oliekopjes een weinig +aan den frisschen Passaat-wind af te koelen.--Ons schip loopt zes +mijlen. Een prachtige namiddag-zon verguldt de vrolijk huppelende +golfjes van 't azuren diep; scharen van wiegelende visschen schieten op +vóór den boeg; de ligte zeezwaluw volgt fladderend ons pad, en scheert +de glanzende luchtbellen in 't borrelend kielwater. + +Doch al de wonderen dezer lagchende natuur zijn niet bij magte, onze +reizigers doof te maken voor de stemme, die, roepend in hun binnenste +als een wachter in den nacht, hen, onverbiddelijk waarschuwend, er aan +herinnert: _dat 't etenstijd wordt_.--Hier hangt er een over de +verschansing, of rekt zich uit aan een touw; dáár steekt men een sigaar +op--maar 't rooken smaakt niet: want men heeft honger; ginds kijkt men +op 't horloge van den stuurman----nog twintig minuten!--maar dat 's een +eeuwigheid!--Eindelijk valt men, geeuwend en half flaauw, op een bank of +vouwstoel neêr, om, in magtelooze gelatenheid, de bestemde ure af te +wachten. Gedurende die periode van algemeene smachting kan men +gesprekken van 't volgend karakter beluisteren: + +Mevr. A. 't Is toch waarachtig geen manier van doen--dat late eten! + +Mevr. B. Dat zeg ik, mensch--ik weet niet hoe 'k 't nog uithoû, op den +duur! + +Mevr. A. En als ze je dan nog maar een boterammetje gaven, zoo 's +middags bij de koffie! + +Mevr. B. Juist, dat waren wij altoos gewoon t' huis. + +Mevr. A. Dat spreekt--in een burgerhuishouden---- + + * * * * * + +Dús verwonderen die dames zich beiden, dat ze nog, bij zóó'n +onmenschelijk dieet, 't leven hebben gehouden; en raken 't bovendien +vrij wel ééns: dat blikjesvleesch toch niet halen kan bij een versche +kalfslende; en dat er toch maar niets gaat boven een deftigen burgerpot. + +Wij intusschen, Josua, Judocus en Gabriël, houden ons op een andere +wijze bezig. We gaan voorop, om den Bootsman en 't volk wat in den weg +te loopen; of--wat we liefst doen--we slepen den Doktor meê naar ons +tusschendek, en zetten hem er even nog een paar brommen in: zoodat de +rampzalige meestal te laat en met een besoesden kop aan tafel komt, als +wanneer hij achterlijk blijft in zijn pligt van voorsnijden, en zich +ziet blootgesteld aan de verwoede blikken van den Kapitein;--trouwens, +waartoe dient dan ook de vertegenwoordiger der faculteit aan boord, +indien 't niet is, om de gezondheid van de hem toevertrouwde leeken door +genoegzame en tijdige voeding te helpen in stand houden--! + +Daar luidt eindelijk de etensbel. Ieder staat op, en beweegt zich +langzaam, uiterst langzaam--om zijn al te sterk verlangen niet te +verraden--naar den welvoorzienen disch. + +Welvoorzien--ja: want we hebben onzen dag bij uitstek goed gekozen. 't +Is feest heden, dubbel feest: 't is Zondag, en de Majoor is jarig. Spek +en pekelvleesch vullen slechts enkele schoteltjes;--de damp van +wildbraad geurt ons tegen!--Van de soep maakt niemand veel werk, want +elk is belust op de dingen die komen zullen. Naauwelijks is dan ook die +kost naar binnen gewerkt, onder 't welbehaaglijk slobberen dat steeds +aan 't genot er van schijnt te moeten verbonden zijn--of, ja--'t is geen +zinsbegoocheling, geen _deceptio visus_--: de feestschotels vertoonen +zich aan de kim--ze naderen--ze worden opgedragen! + +Ziet die gans, gister nog snaterend in 't vol besef harer deftigheid, en +in de zoete herinnering aan Brennus en 't gered Kapitool--ziet haar, hoe +ze nu prijkt, ontdaan van dons en schachten, in al den glans van een +bruingebraden opperhuid, in al de heerlijkheid van haar besausde +ledematen!--Ze wordt ontleed; ze wordt den Kapitein aangeboden.--Eén +boutje voor hem; één boutje voor de dame die naast hem zit.--Ze gaat +verder; vier personen hebben den schotel laten passeren: vier boutjes +zijn er van verdwenen.--Hoe jammer, dat zoo'n beest niet, als een +Briareus onder de ganzen, tien pootjes en tien vlerkjes heeft--dan +kregen we ieder wat!--Na nog eenige aanvallen te hebben doorstaan, komt +ze bij ons--bij ons, jongeluî aan 't lagereind;--dáár is ze--hemel, we +erkennen 't schepsel niet! Doktor, gij die ze gedecoupeerd hebt--we +vragen u, wáár is de bruingebraden epidermis, wáár zijn de besausde +vleeschheuvelkens? Spreek, beschonken zoon van Hippocrates--is dat een +gans, een eetbaar gevogelte?--Een rif is 't, een naakt _memento mori_, +dat, zonder twijfel, uitnemend geschikt mag wezen, om te dienen tot +onderzoekingen betreffende 't beengestel van wijlen de occupante--doch +geenszins, om een hongerige maag nieuwe stof tot vermaling te bieden! + +Maar we protesteren--we wijzen 't scherminkel van de hand!--Mijn vriend +Josua verheft zijn stem, spreekt van gelijke regten, en roept den +hofmeester; Judocus slaat ook aan; zelfs Gabriël--de gelijkmoedige +Gabriël, in bedeesdheid een tweede Joseph: »_schüchtern wie ein +Lamm_"--waagt 't, een woordje op zijn pas meê in te brengen. + +Nu--dat de eerste honger gestild is, begint de wijn rijkelijker te +vloeijen; ook Doktor en Stuurman zien zich, van wege den jarigen Majoor, +een extra bierglas ingeschonken. De supplementaire geregten zijn +verslonden; door 't aanvoeren van enorme hoeveelheden »Jan in den zak" +is men er in geslaagd, de kinderlijke kreten der jeugdige sinjo-tjes en +nonna-tjes voor een oogenblik te versmoren. Straks wordt 't nageregt +opgediend, en--onder 't orberen van muffe amandels en steenharde +stoofappels, vangt 't gesprek aan eerst regt levendig te worden. + +Wat er daar boven wordt afgehandeld--we weten 't niet; en slechts uit +enkele, ter loops opgevangen, met keukenmaleisch doorspekte rededeelen, +meenen we te mogen opmaken, dat sprekers zich ten doel stellen, de +voortreffelijkheden der Indische keuken boven de Nederduitsche in een +helder daglicht te plaatsen--welk een-en-ander hen niet belet, aan deze +laatste de noodige eer te bewijzen.--Maar, aan 't benedeneind, achter +den bezaansmast, wordt druk gebabbeld--en gelagchen. Laat ons hooren, +of, 't geen de algemeene hilariteit zóó opwekt, ook in staat is, ons, +zwartgalligen stoïcijntjes, een onwilligen glimlach van de lippen te +persen. Bezweren we echter allereerst den toorn van hen, die zich aan +een hoogst frivole en kinderachtige woordenwisseling zullen ergeren, +door hun de verzekering te geven: dat we _citeren_. + + * * * * * + +Hr. Josua. Wel, Keetje, kind--wat kijk-je nijdig van daag!--scheelt er +wat aan? + +Nonna Keetje. Och, kijk naar jezelf! Wat zou er aan me schelen! + +Hr. Josua. Nu nu--niet boos worden, hoor--anders raakt 't af met ons. + +Hr. Judocus. Ja, en Jufvrouw Coba ook. Zeg, Jufvrouw Coba, hoe heb ik 't +met U? + +Nonna Coba. Och kom, laat me met rust! + +Hr. Judocus. Cobaatje, denk er aan--: morgen moet je geslagt worden--je +bent nu vet genoeg, en 't laatste biggetje is er geweest. + +Nonna Coba. Wat maal-je toch--slagt jij jezelf! + +Hr. Josua. (Presenteert haar een rotten appel.) Jufvrouw Coba, mag ik U +dat zoo maar 'reis ter hand stellen--dat 's nu je galgenmaal. + +(tot Keetje.) Hier, Keetje--vouw mijn servet 'reis op! (gooit haar 't +servet naar 't hoofd.) + +Nonna Keetje. (Smijt 't servet terug.) Ik dank je--doe jij 't zelf! + + * * * * * + +Deze laatste weigering geeft den Hr. Josua 't regt, om, bij wijze van +_représailles_, der beide jonge dames een hagelbui van notedoppen, +appelschillen en dergelijke om de ooren te smijten--alles tot groote +verontwaardiging van Emile, den adjunkt-hofmeester, »die over al die +_vuiligheid_ dagelijks den nek breekt." De Hr. Judocus--»o +diepstgevallen Simia!"--trekt een schalksch gezigt, en volgt 't +loffelijk voorbeeld. + +Algemeen kruisvuur van beide kanten. + +De Hr. Gabriël ergert zich, en--tot 't uiterste gebragt door 't +schreeuwen van 't kind Josephientje--staat hij op, en verlaat met +Aballinische schreden de zaal, »_l'oeïl morne et la tête baissée._" + +Projektielen van allerlei karakter en afmetingen verduisteren de lucht. + +Groot gelach en vreugdegejuich. Men hoort 't vloeken der hofmeesters, 't +knappen van lucifers, en 't aansmakken van sigaren. De kajuit vult zich +met wolken rook. + +De verwarring wordt algemeen; de chaos hernieuwd; groote _mutatio +rerum_. Te vergeefs roept de Kapitein allen tot de orde van den dag. +Elkeen begrijpt dat de positie onhoudbaar wordt. Men begeeft zich +joelend en stoeijend naar boven--_sauve qui peut_! + +De Hr. Josua speelt voor clown, en vertoont guitestreken, die een +Panurge zouden beschaamd laten. De Hr. Judocus windt zich op, tot +galantzijn toe. De meisjes houden beiden voor den gek. + +Gabriël, daarentegen, en nonna Flora, hun hoog dichterlijken aard +getrouw, zetten zich op een rottingstoel, en slaan de oogen hemelwaarts, +of laten ze aan den horizon dwalen--westelijk, noord-westelijk--waar +Holland ligt. Zij zuchten, keeren zich af van de kinderlijke spelen +hunner natuurgenooten, en, aller aardsche genoegens wars, verzinken +beiden in een sympathetischen dodder, waaruit ze niet verrijzen, vóór de +thee hen op nieuw tot hun sublunarisch bestaan terugroept. + + Maart, 1866. + + + + +DE SLAMAT. + +ONTBOEZEMING VAN EEN »AMBTENAAR TER BESCHIKKING", + +OF, + +EEN EPISODE UIT GABRIËL'S WAARACHTIGE LOTGEVALLEN IN DE BINNENLANDEN VAN +JAVA. + + + +I. + + +Triste exilé, sur la terre etrangère, + Oh, que de fois, que de fois, j'ai soupiré!!! + + »_La Reine de Chypre._" + + +Hoewel mijn bleeke gelaatskleur en ingevallen wangen genoegzaam mijn +bewering staafden, dat mijn ongesteldheid me niet toeliet, den afstand +van veertig paal[17], die mij van Boemi-aijoe, de plaats mijner +bestemming, scheidde, te paard af te leggen--gaf echter de Resident van +X... voor, mij geen wagen, ja, zelfs geen bruikbare kar te kunnen +bezorgen. Maar, hij wist beter raad;--hij, Resident, zou me zijn eigen +_tandoe_[18] leenen, van welken hij verzekerde, dat er onlangs nog een +Inspekteur der Cultures meê gereisd had. Ik kon dan op die wijs van de +hoofdplaats X... tot de _dessa_[19] M... vorderen, en, den volgenden +dag, mijn togt door 't gebergte naar Boemi-aijoe voortzetten. + +Mij bleef natuurlijk niet over, dan, met een profusie van +dankbaarheidsbetuigingen, dit aanbod, als een ongewoon blijk van +residentlijke welwillendheid, mij ten nutte te maken. + +Tot afscheid kreeg ik Van Zijn-Hoog-Edel-Gestrenge een klammen +vingerdruk en een genadig »goede reis, meneer Gabriël!"--Toen begaf ik +mij terug naar 't logement, waar alras de bewuste _tandoe_, door een +paar gegalonneerde oppassers gedragen, verscheen. + +Groote goden!--ik had me wel geen kostelijken, met satijnen kussens +belegden palankijn voorgesteld--maar zóó'n ding als die _tandoe_ +was--zóó'n smerige bamboezen kooi, door spinnen en kakkerlakken en +_tjitjaq's_[20] bevolkt, met een rot atappen dakje overhemeld, en +gepikoeld door middel van een paar lange bamboe-staken----moest ik dáár +in!--Gelukkig zat er, op dat oogenblik, niemand in de voorgallerij, en +zou dus niemand mijn schande vernemen. + +Uiterlijk dood bedaard, doch inwendig ziedend van verontwaardiging, +verzocht ik den oppassers, 't ding achter op 't erf te zetten; ik gaf +hun zelfs, met honingzoeten glimlach, twee kwartjes tot fooi, en +herhaalde mijn »_trima kassih banjak sama Toean +Rèsiden!_"[21]--Vervolgens liet ik _koeli's_ halen, en gelastte dezen, +op minder vleijenden toon, den reisstoel zo spoedig mogelijk tot een +paal ver buiten de stad te dragen, en dáár op mij te wachten: want 't +sprak wel van zelf, dat ik den _tandoe_ niet als tot mijn gevolg +behoorend wilde erkennen, vóór en aleer ik mij buiten den gezigtskring +van de bespiedende blikken der Europesche bewoners van X... zou hebben +verwijderd.--Had de Resident mij een »koopje" willen leveren?--Ik +geloof 't niet: de man was er te magtig en te statig toe: veel te +deftige kater was hij, om met een muisje als ik te willen spelen; maar, +in zijn grootheid meende hij, dat zoo'n _mode of conveyance_, die _ik_ +alleen passend oordeelde voor een zieken ambtenaar der vierde-[22], ook +zeer gevoegelijk dienen kon ten profijte van een gezonden dito der +tweede klasse. + +Na verloop van een half uur onderstelde ik, dat mijn _koeli'_s den +gewenschten afstand wel zouden achter den rug hebben. Ik betaalde mijn +rekening--want ook op Java doet men dat in enkele gevallen--en ontsnapte +door de achterdeur aan een nadere verklaring met de nu aan de +ontbijttafel vereenigde logeergasten; echter bleef ik niet gespaard van +de belangstellende onderzoekingen van een paar heeren, die +waarschijnlijk den _tandoe_ gezien hadden, en mij, met heel onnoozele +gezigten, vroegen, »waar mijn rijdpaard toch bleef, en of ik misschien +naar Boemi-aijoe ging _kuijeren_--?" + + * * * * * + +Ik liep dan langzaam, met mijn degenstok gewapend, en door mijn +Bataviaschen jongen gevolgd--die, N.B., wel zoo beleefd was, terwijl +_ik_ wandelde, _zijn paard_ bij den teugel te leiden--den weg bergwaarts +op. + +De kom der weinige Europesche woningen had ik spoedig achter mij +gelaten. Doch de _kampong_[23] van X... is groot, en strekt zich +minstens twee paal ver zuidwaarts langs den straatweg uit; daarenboven +was er dien dag juist groote _pasar_[24], zoodat, ook buiten de +limieten van de _kampong_, nog immer de weg bezet bleef door een +aaneengeschakelde reeks van _warong's_[25]. + +Daar zie ik, tusschen al 't gejoel en gescharrel, mijn _tandoe_ +voortbewegen; de _koeli's_ die ik spoedig had ingehaald, geven teekenen +van herkenning--doch ik stap doodleuk voort, alsof ik van geen _tandoe_ +ter wereld afwist--: ik kon toch vóór de oogen van al die inlanders niet +in dat ding kruipen: zóó mogt ik mijn prestige als landsdienaar toch +niet weggooijen;--neen, ik was wel doodmoê, maar liever zou ik mij den +adem uit 't lijf loopen, dan op zóó ongehoorde wijs den zilvergeranden +pet te onteeren, dien ik, in mijn jeugdigen waan, voor de eerste maal op +'t restje van mijn blonde lokken had gedrukt.--Maar nog altijd hield die +gevloekte _pasar_ aan, en digt op elkaâr sluitende gaarkeukentjes +getuigden van den eet- of snoeplust onzer Javaansche bevolking. + +Eindelijk, ja--de breede _waringin's_[26] worden schaarscher langs den +weg, en mét de schaduw vermindert ook merkbaar 't getal der +marktventers; nog weinige minuten, en we hebben een punt bereikt, van +waar de weg, boom- en menschenledig, zich als een zonnige streep +tusschen 't groen der _sawah's_[27] verloor.--Hier zou ik instappen--'t +was hoog tijd ook: ik kon niet meer.--De _tandoe_ werd geopend, d. w. +z.; één der vier atappen matjes die de wanden vormden, werd omhoog +geslagen; een paar reusachtige spinnen werden verwijderd; de smerige +_tikar_[28], die de satijnen kussens moest vervangen, bedekte ik met +mijn regenjas----daar zat ik. De _koeli's_ schreeuwen en kibbelen een +poos, met de gewone vischwijfachtige gebaren, die den anders zoo kalmen +inlander eigen zijn, wanneer hij zichzelf of zijn makkers tot werken +aanmoedigt; daar tillen ze mij op----de _tandoe_ kraakt en waggelt, en +dreigt onder mijn ligten last te bezwijken----doch neen, 't evenwigt is +hersteld, de bamboezen _pikoelan's_[29] buigen gracieuslijk +door----voorwaarts gaat de processie:--mijn jongen aan de spits--als +adjudant te paard; dan 't achtvoetig gevaarte, waarvan ikzelf de +bezielende en betalende doch halfdoode kern uitmaak; ten slotte, bij +wijze van _straggler_, een kerel, die mijn geweer en _minoeman_[30] +zeult----al 't welk, door wolken stofs omstuwd, over den weg huppelt, +onder een piepend kraken, en met den eigenaardigen, elastischen pas, die +den tengeren Oosterling 't uren ver torschen van zware lasten mogelijk +maakt en vergemakkelijkt. + + * * * * * + +We waren slechts weinig schreden gevorderd, toen ik reeds bespeurde, dat +'t loopen mij minder zou vermoeijen, dan zóó gedragen te worden. + +Men verbeelde zich, dat de vier kerels die mijn _tandoe_ geschouderd +hadden, onderling in afmetingen ½ à ¾ kop verschilden, zoodat mijn arm +ligchaam, bij elken pas, een epicycloïdische beweging in de ruimte +beschreef, die mij zeker--ware mijn gestel niet tegen dergelijke +misselijkheden proef bevonden--allerjammerlijkst aan zeeziekte te +land[31] had doen lijden. Regtop zitten kon ik in mijn draagstoel niet, +daar ik, om tot die houding te geraken, mijn hoofd door 't atappen dakje +zou hebben moeten boren; terwijl ik bovendien gevaar liep, bij 't hevig +schokkend mouvement, mijn evenwigt te verliezen, en als een koffiebaal +in 't zand te buitelen. Regtuit liggen was mij eveneens onmogelijk, +nademaal 't hoog-edel-gestreng vehiculum slechts berekend scheen op den +vervoer van kinderen of personen beneden de militie-maat.--Bij al de +miljoenen van 't Batig Slot--ik had dien Inspekteur der Cultures willen +zien en uitteekenen, die op zóó'n wijs zijn tournée door de Residentie +X... heeft gemaakt! + +Trots al deze ergernissen liet ik me wel een uur lang dragen. Maar, toen +we een kleine _kampong_ waren genaderd, waar ons van tijd tot tijd +voetgangers passeerden, en de vrouwen en meisjes nieuwsgierig in den +_tandoe_ keken, met moeite den schalkschen lach bedwingend, als ze mij +zagen, kreeftrood van warmte en vermoeidheid, wit bestoven, gehotst en +geklotst langs 's heeren weg, als een curieus beest uit 't rijk +Wolanda[32]--toen vond ik mezelf zoo ontzettend ridicuul, dat ik op mijn +voeten sprong, en----en, na een kwartieruur loopens, mij door de +gloeijende zonnehitte genoodzaakt zag, op nieuw den draagstoel te +beklimmen: vloekend en razend tegen de stomme _koeli's_, die 't niet +helpen konden; en tegen den almagtigen Resident, die niet bij magte was +geweest, zijn Ambtenaar een ordelijken wagen te bezorgen; en tegen den +ezel van een Gabriël, die naar Indie moest, om armoê te lijden, terwijl +hij 't t'huis zoo goed had. + +Edoch, ook van murmureren heeft men spoedig den buik vol. + +Een ferme teug wijn bragt mijn geschokten geest en nog geschokter +ligchaam een weinig tot rust; en een tweede dosis deed me zóó goed, dat +ik--o zoete, nooit missende tooverkracht van 't druivennat!--mijn +toestand haast intéressant begon te vinden. Ik dacht aan Haeffner, en +zijn Reize met den Palankijn. Ik vergeleek ook mijn positie met die van +mijn geliefden Don Quichotte, mijn Ridder van de Droevige Figuur, toen +hij, in de met ossen bespannen kooi, door zijne bezorgde vrienden werd +naar huis gebragt. Er was waarlijk eenige overeenkomst: de vernuftige +Jonker was er--hoewel ver van betooverd--; de kooi was er; de ossen +waren er--in de gedaante van _koeli's_--; slechts de priester en de +Barbier ontbraken--en, mijn bruine jongen Ketjiel, geleek bitter weinig +op den vermakelijken schildknaap Sancho Panza.--Zóó mijmerend, maakte ik +'t mij in den _tandoe_ zoo gemakkelijk mogelijk: mijn hoofd vlijde ik +tegen een der harde houten stijlen, mijn beenen liet ik bevalliglijk +over den rand der draagkoets bengelen;--toen eerst gevoelde ik mij +gestemd, op 't mij omringend landschap een bedaard contemplerenden blik +te slaan. + +Langzaam aan werd de weg schaduwrijker. Een opstekende zeewind speelde +door de breede bladeren der _Djati_-boomen; regts en links huppelde een +vrolijk beekje strandwaarts; en rondom strekten zich onmeetlijk de +_sawah's_ uit, slechts begrensd door de hoogere en lagere bergruggen, +die, als zooveel vingers van een reusachtige hand, zamenloopen in 't +groote middenpunt van den Slamat.----Ik tuurde en soesde;--en zóólang +tuurde ik over de groene rijstvelden, wier jong gewas zachtkens golfde +onder de spelende middagkoelte--en naar de palmboschjes, die hier en +daar een _dessa_ verhullen--en naar de hooge, omwolkte toppen der +bergen----tot een zalige dommeling mij de oogen sloot, die me, voor +korten tijd, _tandoe_ en _koeli's_, ja zelfs den gouden _pajong_[33], 't +vlugge vierspan, en den comfortablen reiswagen van den Resident deed +vergeten. + + * * * * * + +Ik werd uit mijn sluimering opgeschrikt door een schok, die me vrij +onzacht door de leden voer.--Ik zie opwaarts--daar is 't atappen dakje +van mijn _tandoe_; ik zie omlaag--daar is de grond;--maar, niet de grond +op den, ons menschen, als 't hoofd omhoog dragende wezens 't toegemeten +afstand van vijf à zes voeten--neen, vlak onder mijn facie, op geen +handbreedte van mijn neus, zie en ruik ik de moederaarde. Was de +slangenvloek aan mij vervuld; of zou ik, niet ongelijk aan een tweeden +Nebucadnezar, stof in plaats van gras orberen?--O neen: mijn zorgzame +_koeli's_ en jongen hadden doodeenvoudig goedgevonden, aan de +wijdberoemde _warong_ te L... (want tot binnen die _dessa_ waren we +gevorderd), hun middagmaal te gebruiken: 't was 't achtste of negende +dien dag; en hadden, zonder eenige ruggespraak, en zonder een +voorafgaand inwinnen van hoogstdeszelfs consideratiën en advies--den hun +toevertrouwden civiel-gezaghebbenden last op den platten grond +neêrgezet.--_Qui dort, qui mange_, hadden ze gemeend. + +En ik----daar zat ik--met mijn Radikaal, mijn diploma A en mijn diploma +B, mijn land- en volkenkunde, mijn natuur- en scheikunde, mijn +Mohammedaansch Regt, en mijn Regerings-Reglement! Daar zat ik: mijn +geëxamineerd brein slechts van 't lage stof gescheiden door den bodem +van een smerig bamboe-getimmerte; aan de willekeur overgelaten van een +troep schurftige _koeli's_, met wie ik, ondanks mijn Roordasche +taalgeleerdheid, geen _boe_ of _ba_ Javaansch kon wisselen--: ik, de +accurate vertolker van Mawerdi, de _amor et deliciae_ van 't Maleisch +college; de man, die 't onderscheid wist tusschen den Javaschen en den +Sumatraschen rhinoceros; die de huislijke hebbelijkheden van Dajaks en +Batta's beter kende, dan van zijn eigen ooms en tantes------daar zat ik! +En, o, regtschapen Hollandsche ouders en voogden; o, groote Professor +Keijzer; en gij, vlekkelooze, nooit volprezen maagdentrits van Delft's +trouwlustige schoonen--waarom hebt gij mij niet _zien_ zitten, toen ik +daar zat: opdat met één slag ook uw illusiën mogten in rook zijn +opgegaan, die ge met mij, in den geloovigen eenvoud uwer harten, vormdet +omtrent de glorie en de heerlijkheid van een _Ambtenaar bij die +burgerlijke dienst in Nederlandsch Indië_--! + +[Footnote 17: Een paal is ongeveer twintig minuten gaans.] + +[Footnote 18: Draagstoel of palankijn, in den meest primitieven vorm.] + +[Footnote 19: Dorp, gemeente.] + +[Footnote 20: Kleine muurhagedis.] + +[Footnote 21: »Grooten dank aan meneer den Resident!"] + +[Footnote 22: Zóó bestempelen onze Javasche humoristen de inlandsche +dwang-arbeiders of kettinggangers.] + +[Footnote 23: Afzonderlijke, door inlanders bewoonde wijk.] + +[Footnote 24: Weekmarkt.] + +[Footnote 25: Gaarkeukens of snoeptafeltjes aan den weg.] + +[Footnote 26: Een schoone, breedgetakte boom.] + +[Footnote 27: Natte rijstvelden.] + +[Footnote 28: Van biezen gevlochten matje.] + +[Footnote 29: Draagboomen.] + +[Footnote 30: Dranken.] + +[Footnote 31: Op menschen, wier hoofd en maag niet van de sterkste zijn, +heeft een wandeling per palankijn, (zoo ook een ridje op den rug van een +kameel) dezelfde uitwerking als een pleiziertogtje op de Zeeuwsche +stroomen.] + +[Footnote 32: Holland; van 't Portugeesch _Olanda_.] + +[Footnote 33: Zonnescherm, 't welk, al naar gelang van de kleur, de +waardigheid aanduidt van hem, boven wiens hoofd 't gedragen wordt.] + + + +II. + + +Des avonds ten zes uur hadden we M... bereikt. Dáár was een +_pasangrahan_[34]: dáár zou ik rusten en overnachten; ik had bijna den +ganschen dag geloopen, of erger nog, en gevoelde ongewone behoefte aan +verkwikking en slaap. + +Mijn eerste werk was--wijl ik ook hier niet met den verwenschten +_tandoe_ wilde gezien worden--de _koeli's_ halt te doen maken, met +verzoek, zoo spoedig hun beenen 't toelieten, 't haatlijk reisgevaarte +van uit mijn oog te doen verdwijnen; tevens moesten ze 't paard waarop +mijn jongen gereden had, naar X... meê terugnemen. Dit bevel werd +stiptelijk nageleefd, vooral daar mijn onwetendheid den schooijers +gelegenheid gaf, me een driedubbel dagloon af te zetten; ik zag ze +haastig wegloopen, en, met mijn domme gulheid lagchend, in de naaste +_warong_ binnensluipen.--Zóó, ontdaan van alle decorum, en, naar de +wijze der Apostelen--stof op onze hoofden, en stof aan onze +voetzolen--traden we de _dessa_ binnen, wier bewoners ons aangaapten, +alsof we uit de lucht waren gevallen, wijl niemand begreep, door middel +van welke beweegkracht we ons zoo eensklaps in 't hartje der gemeente +hadden kunnen verplaatsen: paarden, koets of kar toch waren niet te +zien--en, aan te voet of in een _tandoe_ reizen, _dachten_ de naïve +kampong-menschen niet eens. + +Hoe nu echter den _Wedono_[35] uitgevonden, dien ik noodzakelijk nog +denzelfden avond spreken moest, om hem te verzoeken, mij den volgenden +morgen zeer vroeg een paard te doen toekomen, waarop ik de reis door de +bergen tot aan Boemi-aijoe zou kunnen vervolgen--? Mijn jongen sprak +geen woord Javaansch; en ikzelf deed te vergeefs alle vormen, van +Propositief tot Vetatief, mitsgaders de helft van Winter's +»Zamenspraken" aanrukken, ten einde te weten te komen, in welke rigting +ongeveer des magistraten verblijf moest gezocht worden. + +Straks, zie ik, op een kleine verhevenheid, een ruim gebouwd huis: een +tempel of paleis tegenover de omringende bamboe-hutjes. Ik nader. Een +lichtbruin, goed uitziend, bijna inlandsch gekleed man zit deftig onder +de _pendopo_[36] zijn strootje te rooken: de bitterflesch staat naast +hem op de tafel, en de _tali-api_-jongen[37] is op eenigen afstand +neêrgehurkt.--»Dat zal de _Wedono_ wezen", dacht ik. Ik had wel gehoord +van de blanker gelaatskleur en de fijner trekken, die veel Javaansche +Hoofden van den kleinen man onderscheiden; en, met deze _idée fixe_ +gewapend, vergat ik 't, als nieuwbakken Delftsch etnograafje, op te +merken, dat mijn _Wedono_ geen hoofddoek droeg, een kleedingstuk, dat +toch door den minst ceremonieusen inlander niet zal worden +afgelegd.[38]. + +»_Tabé, Wedono_," sprak ik, even buigend, in een mengsel van hoog- en +laag-maleisch--»_banjak akoe poenja kasoeka-an ketemoe sama Wedono; akoe +ambtenaar moeda, bahroe dateng deri Batawie, dan akoe mampir di Wedono +poenja roemah, handaq meminta Wedono poenja pertoeloengan,----_"[39] + +Gedurende deze toespraak waren des pseudo-Wedono's groote bruine +oogappels tot den omvang van theeschoteltjes gezwollen.--»Maar meneer", +stottert hij eindelijk, half boos, half verlegen--»maar meneer, _toean +kira apa_--ik ben niet Wedono--ik ben Europeaan--als uwe zoekt 't huis +van den Wedono, dat is ginder." + +Nooit maakte een christelijk-nationaal Kamerlid met zijn speech dwazer +figuur, dan ik te dezer gelegenheid met mijn mondjevol Maleisch! + +»Pardon, meneer", stamelde ik,---- + +»O", riep mijn goede kleurling--»ik neem niet kwalijk, ik zie wel, u +_orang bahroe_."[40] + +»Maar--wil u zoo goed zijn", hervatte ik--»mij naar de _pasangrahan_ den +weg te wijzen?" + +»De _pasangrahan_--hij is hier." + +Aha, dacht ik--u is dus kastelein: dan zal u ook mijn misvatting zoo erg +boos niet opnemen. En, met evenveel gemakkelijkheid alsof ik ter +Societeit aan de biljart stond, verzocht ik hem, mij een bittertje te +willen schenken. Hij deed 't.--Kort daarna drong ik er op aan, dat 't +eten wat spoedig opgediend zou worden. Hij zeî me, dat hij gewoonlijk +eerst ten half-acht plagt te avondmalen, maar dat hij den _mandoor_[41] +zou verzoeken, wat haast te maken; ik moest echter niet veel van de +tafel verwachten, voegde er bij, want de bediening was slecht; en +hijzelf moest zich noode in de _pasangrahan_ behelpen, omdat er te M... +geen beter huis te vinden was; hij had zich wel gaarne een eigen woning +gebouwd, maar zijn gering ambtenaarstraktement stond hem die weelde niet +toe, en hij was dus nog heel tevreden, dat hij in de publieke herberg +zijn definitief verblijf had kunnen opslaan.----_Astaga_![42]--de +laatste dwaling was erger geweest dan de eerste! Hij was dus evenmin +herbergier als _Wedono_--maar een gast gelijk ik, tegenover wien ik +fraai op weg was geweest, de komische vergissing uit zeker Engelsch +blijspel[43] _in natura_ op te spelen.--Ik maakte nogmaals mijn excuses; +doch de goede man woû van niets hooren, en kon zich alles best +begrijpen: de malste bokken schenen hem, meen _baar_ als ik, hoegenaamd +niet te verwonderen. + +We aten regt genoegelijk zamen. Hij stelde mij eenigzins op de hoogte +van 't geen mij in mijn afdeeling te wachten stond, en schetste mij de +inlandsche Hoofden, met wie ik zou te doen hebben. Hijzelf, verzekerde +hij, hoopte nog dikwijls 't vermaak te hebben mij te ontmoeten, daar hij +mijn naaste buurman was--N.B., van M... tot Boemi-aijoe is niet minder +dan twaalf paal langs een haast onberijdbaar bergpad--; en hij eindigde +met de verklaring, dat 't hem speet, hij zoo weinig van Europesche +toestanden afwist, daar hij nooit te Batavia, laat staan in Holland was +geweest, en al sints jaren geheel alleen op dezen binnenpost had +gewoond:--welk een-en-ander _mij_ aanleiding gaf, me over zijne, onder +zulke omstandigheden, toch nog vrij goede manieren te verbazen. + +Zou de Europeaan, dacht ik, die _nu_ een hoogleeraarsplaats bekleedt, +onder zulke gegevens van opvoeding en leefwijs niet een beer zijn +geworden; en had deze arme _sinjo_, die zoo slecht Hollandsch sprak, en +liefst zijn rijst met de vingers at, niet even goed, in des Professors +luren gebakerd, tot gentleman en artist en geleerde kunnen +groeijen?[44] + +Klokke negen hadden we ons grogje gedronken, en nam ik van mijn nieuwen +vriend afscheid, om de voor mij zoo noodige rust te gaan zoeken. + +Men bragt me in een donker hok, waar, op de aarden vloer, een smerige +_balé-balé_[45] met een gescheurde _klamboe_[46] mij tot bedstede werd +aangewezen. + +Een vleêrmuis fladdert mij om de ooren; een _tokèk_[47] doet van uit +mijn bed zijn schorren zevenkreet hooren. En te midden van 't piepen en +tjilpen, en de duizend stemmen van den nacht, klinkt in de verte een +_gamelan_--: + +[Note Project Gutenberg: Music transcribed in Lilypond format] +\layout { + \context { + \Score + \remove "Bar_number_engraver" + } + indent = #0 + % line-width = #150 } + + \header { piece = \markup { \italic "Andante." } +} + +{ + \override Stem #'direction = #up + + \clef treble + \key d \major + + d'2 a'2 fis'4 e'8 fis'8 a'4 a'4 b'2 a'2 fis'4 e'8 fis'8 d'4 a4 + + \override Score.RehearsalMark + #'break-visibility = #begin-of-line-invisible + \once \override Score.RehearsalMark #'self-alignment-X = #right + \mark "etc. sempre da capo." +} + +\version "2.7.39" % necessary for upgrading to future LilyPond versions. + +--door den afstand getemperd, ruischt mij de maatlooze, zinnelooze +melodie weemoedig tegen, als een klagende zang uit den lang vervlogen, +mythischen Hindoe-tijd. + +Mijn nachtlichtje walmt en knettert en blaast den adem uit. Maar vóór +mijn openstaand venster dansen de vuurtorretjes, die Kersmis vieren in +den fijngevinden _peté_; en bij haar hellen phosphorschijn zie ik, hoe +een reusachtige pad zich van mijn schoen een wieg tracht te maken. + +Ik sliep er niet minder gerust om. + +[Footnote 34: Publieke herberg in de binnenlanden, meestal voor +Gouvernementsrekening door een inlandschen waard gehouden, en waar de +reiziger voor weinig geld een armoedig onderkomen vindt.] + +[Footnote 35: Districtshoofd.] + +[Footnote 36: Voorgallerij.] + +[Footnote 37: _Tali api_ = lont. ll. vuurtouw.] + +[Footnote 38: Opmerking verdient 't, dat zelfs de overigens geheel naar +Europesche wijs gekleede Regenten, toch immer den inlandschen hoofddoek +blijven dragen. 't Schijnt wel, dat de mensch aan geen kleedingstuk zóó +hecht, als juist aan 't hoofdbedeksel. Zoo zal de Europeaan in de +binnenlanden schoenen en kousen, broek en jas--doch nimmer hoed of pet +verloochenen.] + +[Footnote 39: »Goeden dag, Wedono! Ik ben zeer verheugd, U aan te +treffen; ik ben een jong ambtenaar, pas van Batavia gekomen, en ik breng +U een bezoek, om uw hulp in te roepen,----"] + +[Footnote 40: Nieuweling, ll. nieuw mensen; van dáár ons _baar_.] + +[Footnote 41: Opzigter, meesterknecht; hier: inlandsche kastelein.] + +[Footnote 42: Uitroep van verwondering en schrik.] + +[Footnote 43: Zie: Goldsmith's »_She stoops to conquer._"] + +[Footnote 44: Dat was regt liberaal gedacht, nietwaar, lezer! haast even +liberaal als ik dacht, toen ik voor 't eerst eenige inlanders een +suikerveld zag omspitten, en mij 't hart van verontwaardiging in 't lijf +omdraaide.--Helaas! een bevinding _in loco_ zou mijn begrippen omtrent +_uitgezogen Javanen_, _vertrapte sinjo's_, enz. enz. aanmerkelijk +wijzigen. Zij zou mij meer dan ooit een vriend van den Javaan maken; +doch mij tevens doen inzien--'t geen trouwens alle redelijke liberalen, +die van onze koloniën _locale kennis_ bezitten, zonder welke niemand een +oordeel vellen _kan_, met mij zullen instemmen: dat men niet dan +trapsgewijze en met de uiterste omzigtigheid mag overgaan tot 't +verspreiden van Westersche vrijheidsbegrippen onder Oostersche +natuurkinderen; en tot 't opwekken van nieuwe, misschien onbevredigbare +behoeften, bij lieden, die op aarde niets hoogers wenschen, dan 't geen +elk gematigd bewind hun zal toestaan: volop _rijst_ en _rust_.--Maar dan +te meer, roept men, wordt 't tijd, dat volk van uit zijn dierlijke +_rust_, door beschaving tot hooger welzijn op te doen waken!--Zeker, dat +moet ons aller streven zijn. Doch de ware liberaal ziet verder in de +toekomst dan tien of vijftig jaren: 't ver verleden is zijn school. +Ja--ééns zal ook de Javaan vrij wezen, en Christen: want, gelijk dogma +en slavernij, zoo gaan ook Christendom en vrijheid hand aan hand: de +geest van Christus die slechts vrijheidszin en humaniteit ademt, zal +alle volkeren doordringen: in dien zin zal 't wezen »één kudde en één +herder." Wij echter zullen dat niet beleven. Achttien eeuwen lang heeft +vrouw Europa geleden en gebloed--nog immer lijdt en bloedt ze, en voelt, +als een zwangere, haar lendenen beroerd door de woelingen van de groote +vrijheidskiem, waarmeê Jezus van Nazareth haar schoot bevruchtte; God +alléén weet, hoe ver nog de ure der verlossing verwijderd is. Achttien +eeuwen!----en wil men den Javaan in weinig jaren wijs en vrij +maken!--Men bedenke, dat alle vooruitgang onder 't levend geslacht +martelaren vordert, en eerst den kleinkinderen vrucht oplevert. Elke +revolutie kost stroomen bloeds. Men vermijde dan, zoo hier als in Indië, +alle geweldige overgangen. De Tijdgeest zal, ook zonder de bemoeijingen +van een kibbelende Volksvertegenwoordiging (?), op Indië zijn langzamen, +doch onweêrstaanbaren invloed uitoefenen.] + +[Footnote 45: Rustbank.] + +[Footnote 46: Gazen gordijn, om de muskieten te weren.] + +[Footnote 47: _Tokèk_ of _tjekko_: een grootere muurhagedis; men +beweert, dat slechts de grootste exemplaren hun geroep zevenmaal +achtereen doen hooren.] + + + +III. + + +Toen ik ontwaakte, en uitkeek door de houten tralies van mijn +venstertje, blies een frissche luchtstroom mij koelend langs de zware +oogleden; en in 't fluisteren van den morgenwind hoor ik 't +afscheidszuchten van den nacht en zijn sluipende gasten, die spoeden om +zich te verbergen, schuw ineenkrimpend bij den reinen adem van den bode +der zonne.--Ik zie, hoe de sterren 't zilveren kleed afleggen, en zich +terugtrekken, na een laatste flikkering, achter den voorhang van eeuwig +blaauw. Er is een zacht bleeken, een zwakke schijn van rossig licht over +de _klappa_-boschjes tegen 't Oosten. Reeds even zigtbaar wordt de oude +_waringin_ op den naasten heuveltop; en vriendelijk wuift 't +_pisang_-blad mij goeden morgen toe, gedrukt en buigend onder den schat +van trillende dauwdroppels, waarmeê de sombere nacht de planten tooit, +als met tranen, en die de dag, de jonge lagchende, met tooverstralen zal +verkeeren in fonkelende diamanten, heerlijk afgezet op hun kussen van +fluweelig groen. + + * * * * * + +Nu spoedig een bad genomen; de kleêren aan 't lijf; wat _nassi +goreng_[48] tot ontbijt; dan mijn mede-anachoreet de hand gedrukt, +en--na een onderzoekenden blik op tuig en stijgbeugels, en een angstig +vragen of 't beest ook _nakal_[49] is--'t kleine, magere +_gladak_-paardje[50] bestegen: een rosje, waarbij de paarden van +Harpagon vet hadden geheeten, en dat, ofschoon 't armelijkst knolletje +uit des _Wedono's_ stal, toch ook alweêr goed genoeg is voor den +Ambtenaar »ter beschikking"----ja, wél ter beschikking van elken +Europeaan, wien 't lust, hem, als _baar_, een loer te draaijen; en van +elken inlander, die begrijpt, dat onze jeugdige held de taal nog niet +magtig is, en ook vooreerst nog geen direkt gezag uitoefent. + +Als gids werd mij een oud mannetje meêgegeven, dat den ganschen weg over +niets deed, dan op bibberenden toon zingen of neuriën, en, vóórop +rijdend, »_gravement, sans songer à rien_", er zich volstrekt niet om +scheen te bekommeren, of de _toean_[51] hem volgde, al dan niet. Mijn +jongen schreed, nu eens achter mij dan eens naast mij, voort, en aan 't +lijntje strompelde nog steeds de _koeli_ met mijn buks en reistasch. + + * * * * * + +Intusschen werd de togt gedurig aan belangwekkender. + +Als we de kleine _dessa_ doorrijden, leeft er en joelt er alles: +zwoegend draaft 't bruine goed dooreen, en pikoelt, en spoedt ter +_pasar_, en zweet al bij de schuine stralen der pas ontwaakte +morgenzon.--Rimpelige, sirih-kaauwende _nènè's_[52] zijn er, die haar +tweeden _klappa_ hebben zien vruchtdragen[53]: met haren, zoo wit als +rollen van een gepoederde allongepruik, en lippen, rooder nog dan de +roode lipjes van nonna Flora[54].--Naakte kindertjes, bol en buikig als +Rubbenssche engeltjes, die zich vasthouden aan moeders _sarong_, en ons +nastaren, met groote, schuwe, verwonderde oogen.--Ook zijn er jonge +meisjes, met glimmend zwarte _kondé's_[55], en wangen als goud, en +oogen, die, als men er lang in keek, een dwaasheid zouden doen +begaan.--En de mannen, zwijgend en gedwee, zwaaijen de bonte +_topis's_[56], en groeten plegtig den met insigniën van gezag bekleeden +heer; sommige zelfs, ouder gewoonte, zetten 't juk van bamboe af, dat +knellend doorbuigt over den vereelten schouder, en hurken neêr langs den +weg, gelijk hun vaders 't deden in de dagen van Pakoe Boewono, den +»Spijker der wereld", of van den geduchten Toean Daendels, den +»Mannetjes-man." + +Zóó voert ons een smal wegje buiten den kring van hoog en laag geboomte, +waarin 't dorpje verscholen ligt, als een vogelnestje tusschen de digte +halmen van groengepluimde biezen. + +Reeds speelt 't lichter door de takken. Zie--tusschen de stammen dóór +van gladde, hoogopgaande palmboomen, schitteren de zonnige kleuren der +vlakte: als de breede trappen van een reuzen-amphitheater klimmen +rijstvelden op, glinsterend als duizend meirtjes, of, 't helder groen +ineenmengend met 't zilveren waas, dat de nacht uitspreidde over de +vochtige akkers. + +En vóór ons, boven alles uit, prijkt, in statige hoogte, de groote, +magtige Slamat! + + * * * * * + +Heil, Slamat, heil--wees mij gegroet, gij schoonste van Insulinde's +bergen! Slamat is uw naam, en met _slamat_[57] wil ik u heilzingen--wees +heil! + + * * * * * + +In dien stijl bragt ik den grijzen vulkaan mijn hulde, toen 't +opgeslagen bladergordijn hem in al zijn grootheid mij ontdekte.--En als +ik voortsukkelde over den hobbeligen weg, bragt mij 't bloed van de +Rossinante die ik bereed, in een gansch ridderlijke vervoering. + + * * * * * + +O Slamat, riep ik--hoe schoon zijt ge--hoe eeuwig trotsch en schoon, nu +de jonge dageraad met goud en purper uw kruin omstraalt! Hoe fier +verheffen zich uw lijnen, scherp afgeteekend op een grond van rozig +morgenlicht: eerst zacht glooijend, en dan ten hemel rijzend--steil, en +hoog, onmeetlijk hoog--een kegel van trachiet!--Laat ik u bezingen en +bewonderen--bewonderen in al de majesteit uwer naaktheid, vóór de dag +feller licht: als gij de nevelen zult optrekken uit de dalen, en uw top +hullen in zware wolken, u sluijerend en omgordend voor de oogen der +menschenkinderen.--Slamat is uw naam, gij, die uit breede flanken, met +ontelbre stroomen, den zegen uitgiet over 't land rondom! Slamat is uw +naam, en met _slamat_ wil ik u heilzingen--wees heil! + +Als 's morgens vroeg de landman zijn _patjol_[58] opneemt, en zijn +buffels wegdrijft, opdat ze waden in den modder, en kaauwen op de natte +stoppels--dan ziet hij sidderend omhoog naar de witte rookzuil, die den +koning der bergen kroont.--Want hij weet 't, mijn berg, dat ge heilig +zijt--hij weet 't, en hij vreest U.--Siwa, de vernieler, zetelt op uw +top; Djins en Shètans[59] huizen aan uw ingewanden.--Zij +sluimeren;--ongestoord zaaijen en oogsten de kinderen des lands; vrolijk +klinkt de _gamelan_ overal, en de _gongs_[60] verkondigen luide, waar +bruiloft gevierd wordt, en waar slanke meisjes dansen, getooid met +_boenga raja_[61], en pronkend met nieuwe, rijk gebatikte _salendang's_. + +Zij sluimeren.----Maar wee, wee, als zij zullen opwaken uit hun rust, om +te werken in uw schoot, en de hel aan te blazen, die smeult aan uw +fondamenten!--Dan zult ge dood en verwoesting spuwen uit uw wijden +krater; vuur zult ge doen stroomen over de weerlooze _sawah's_; +verpletterend zult ge gloeijende rotsblokken slingeren op de hoofden der +rampzaligen, die zich vertrouwend neêrlieten aan uw vruchtbaren voet; +vloek en verderf zult ge spreiden in 't rond, over duizenden en +duizenden!--En daar zal een kreet opgaan tegen u: niet meer Slamat zal +uw naam wezen--maar Tjelaka zal men u noemen--tjelaka, tjelaka!----[62] + + * * * * * + +----En zóó uitdrukkingsvol bulderde ik dat ijselijk _tjelaka_; en met +zóóveel kracht schopte ik mijn lui gladakkertje de hakken in de ribben, +om op de wieken van een vliegend enthousiasme tegen de bezongen Djins en +Shètans ten strijde te rennen----dat 't oude mannetje, mijn gids, uit +zijn soesend geneurie opgeschrikt, plotseling mijn paard bij de teugels +greep; en mijn jongen op mij toesprong, met de vraag: »_Toean kena +apa_".[63].--Ik had, in een eerste opwelling van gekrenkte dichterlijke +eigenwaarde, den dommen lummel wel een muilpeer willen toedienen; +doch--'t gevaar van tuchthuisstraf daar gelaten--begreep ik, na koelen +berade, den knaap wel aanleiding te hebben gegeven tot eenig betoon van +dienstijver, daar hij, bij 't hooren van mijn noodkreet, slechts kon +vooronderstellen: óf, dat zijn heer en meester door een scorpioen of +duizendpoot was gestoken; óf wel, dat een der Djins, van uit de +ingewanden des Slamat's, in hoogstdeszelfs hersenkas was komen varen. + +Halfweg tusschen M... en Boemi-aijoe troffen we een paar _warong's_, +onder wier rookerig dak ik mij in de gelegenheid zag gesteld, +broederlijk tusschen mijn gids en jongen gezeten, wat rijst uit een +_pisang_-blad benevens eenige _kwé-kwé_[64] tot mij te nemen. + +Toen ging 't weêr verder. Bergop-bergaf liep de weg: nu eens daalden we +diep in een ravijn, en waadden door 't keijig bed van een koelen +bergstroom; dan weêr kronkelde ons pad door koffietuinen, of door digte +bosschen van reusachtige _djati_-en _rasamala_-boomen, van uit wier +loofdak, slankapen en _loetoeng's_[65] ons knorrend toegrijnsden. + +Nog een laatsten heuveltop bestegen, hooger dan elke vorige--en +zie--welk uitgestrekt vergezigt zich voor ons oog ontrolt: regts de +wilde kammen van den Goenoeng Kembang, en 't golvend berglandschap, +boven welks gekartelden horizon, schemerend ver, zich de zachte lijnen +van den Tjerimaï teekenen; links de Slamat met zijn vertakkingen; en +vóór ons, diep aan onze voeten, gerugsteund door de hoogten van +Banjoemaas--prijkt--in kleurige weelde van kampongs en akkers, en +boschjes en beekjes, 't heerlijk dal van Boemi-aijoe. + +Een poos lang liet ik, in stille opgetogenheid, mijn blik weiden over +den Eden die mij tot verblijf was aangewezen. Ook uit _die_ natuur sprak +poësie--doch, helaas, niet voor mij: want ik verstond ze niet. Mijn +hoofd duizelde, toen ik rondzag in dien Oceaan van groen en licht en +kleuren. Want, gelijk een overmaat van bloemengeur de zinnen +verdooft--zóó ook overstelpt een al te rijke natuur 't oog van den +aanschouwer. En hierin, geloof ik, is 't vooral, dat de tropische +schepping zoo oneindig bij onze Noordsche achterstaat--: _er is te +veel_: nergens is een leêgte, nergens kan iets gedacht worden dat der +verbeelding stof tot fantaseren laat, de overvloed zelf maakt hier 't +landschap doodsch en eentoonig. + +Doch kom--welk redelijk wezen staat er, onder een Javasche middagzon, +op 't topje van een kalen heuvel, over natuurschoon te +monologeren!--Hoort ge dan niet, Gabriël, dat uw inlandsch geleide uw +geestdrift aan beschonkenheid toeschrijft! Voelt ge zelf niet 't merg in +uw dichterlijk ruggestreng tot den derden aggregatie-toestand overgaan! + +Zoo dwong mij de alle genot verbiedende warmte, spoediger dan ik +gewenscht had, in de lommerrijke vallei een toevlugt te zoeken.--Ik +kamde mijn haren wat op, liet mij 't stof wat van de kleêren slaan, en +nam, toen ik de _dessa_ binnenstapte, een ietwat fiere houding aan, +terwijl ik mijn voorrijder en gevolg aanbeval, op te sluiten en den +behoorlijken afstand te bewaren, opdat we, voor zoover onze uitrusting +'t toeliet, met betamelijke waardigheid voor de controleurs-woning +mogten afstijgen. + + * * * * * + +De controleur, een jong mensch, ontving mij, gelijk men--in +Indië--iemand ontvangt, met wien men weet, dat men 't leven in de +wildernis zal moeten deelen. + +Zijn rijsttafel bleek uitnemend.--Doch wat mij 't meest beviel, was, dat +hij mij een kamer inruimde, vanwaar ik een onverhinderd uitzigt had op +de hemelhooge massa van den Slamat. + +[Footnote 48: Opgebakken rijst.] + +[Footnote 49: Ondeugend.] + +[Footnote 50: _Gladak_ = al wat bij 't verrigten der heerediensten +gebruikt wordt; pop: iets dat slecht, gemeen, afgejakkerd is.] + +[Footnote 51: Heer, heerschap.] + +[Footnote 52: Oud moedertje.] + +[Footnote 53: De Javaan weet zelden hoe oud hij is; somtijds echter +herinnert hij zich, bij overlevering, dat zijn vader, ter viering van 's +kinds geboorte, dezen-of-genen boom geplant heeft, naar wiens +vermoedelijken ouderdom hij dan den zijnen afmeet. Zoo lezen we in 't +Maleische werkje, getiteld »_Pelajeran Abdallah_", van een grijs +moedertje, dat, gevraagd zijnde hoe oud ze was, op een ouden _klappa_ +wees, welken zij verklaarde de plaatsvervanger te zijn van een anderen, +die bij haar geboorte was geplant, doch reeds lang, der dagen zat, +gestorven was. Daar nu de _klappa_ 60 en meer jaren oud wordt, zoo zou +men uit dit voorbeeld mogen afleiden, dat de Maleijer soms een +aartsvaderlijken leeftijd bereiken kan.] + +[Footnote 54: 't Sirih-kaauwen kleurt 't speeksel en de lippen +vermiljoenrood.] + +[Footnote 55: Haarwrong: natuurlijke _chignon_--zonder _gregarinen_.] + +[Footnote 56: Hoofdbedeksel, in den vorm van een bol- of kegel-segment.] + +[Footnote 57: _Slamat_ beteekent: heil, zegen.] + +[Footnote 58: Houweel, om den grond meê te bewerken.] + +[Footnote 59: Djins en Shètans: twee categoriën van booze geesten. Met +'t oog op de gemengde oud-Hindoesche en Musulmansche geloofsbegrippen +van den Javaan, nemen we de vrijheid, deze echt Mohammedaansche +schepsels der verbeelding met god Siwa in eenzelfde nabuurschap te +plaatsen.] + +[Footnote 60: Bekkens.] + +[Footnote 61: Een vuurroode bloem, die heerlijk afsteekt in de zwarte +haren der Javaansche schoonen.] + +[Footnote 62: _Tjelaka_ beteekent: ongeluk, ramp, verderf--als +tegenstelling van _Slamat_ = heil, zegen.] + +[Footnote 63: »Wat overkomt meneer?"] + +[Footnote 64: Koekjes, inlandsch gebak.] + +[Footnote 65: Een aapsoort.] + + + +IV. + + +Den nacht daarop, droomde ik, als naar gewoonte. + + * * * * * + +En zie--ik droomde van den berg, wiens heerlijkheid den ganschen dag +mijn oog en geest had bezig gehouden. + + * * * * * + +Weêr zat ik op mijn knokigen Bucephalus; weêr bragt ik mijn heilgroet +den Slamat toe. En toen ik mijn »_tjelaka, tjelaka!_" uitgalmde--toen +hield geen domme jongen mijn strijdros in bedwang.--Maar ik vloog voort, +als op de wieken van den vogel Rok--met de witte rookzuil tot poolster +van mijn vlugt--opwaarts, immer opwaarts! + +Ik doorkruiste de bosschen, die zich uitstrekken aan uw voet, o reus van +midden-Java; den tijger verstoorde ik in 't verslinden van zijn prooi, +den forschen _banteng_[66] streefde ik voorbij; den neushoorn heb ik +bespied, den loggen vorst der wouden, als hij afdaalde langs 't +zelfgegraven rotspad, om zijn dorst te stillen aan de koele wateren van +'t meer Randjeng[67]. + +En verder ben ik gegaan. Ik heb de Zandzee doorloopen, die opvoert tot +uw spits.--Toen heb ik mij neêrgezet---- + +----En ik zag 't verre land uitgestrekt, zoo diep onder me--groen en +nevelig, bijna onzigtbaar. En verder nog, de groote zee, en de groote, +witte wolken.----En 't was me, als kende ik dat alles niet meer.----'t +Land verdween, en de zee, en de wolken.----Een bonte dwarreling sloot +mij de oogen; een zalig suizen, als van verwijderd snarengetokkel: een +symphonie van vedels en fluiten en cello's, klonk mij ruischend in de +ooren.----En ik voelde, en ik hoorde, en ik zag---- + +----Ik zag, in rozig schemerlicht, de bloeijende dreven van Mohammed's +Paradijs: hoog, hoog boven de blaauwe lucht--tot in de zevenden Hemel, +waar Allah troont, die waakt over de Kaäba, en goedig glimlacht over de +zaligheid van zijn zalige uitverkorenen. Ik zag de Hoeri's, in den +luchtigen tooi van een onschendbare maagdelijkheid, rustend, op purpren +avondwolkjes, aan de zijde der gelukzaligen. Ik zag, hoe ze den nooit +bedwelmenden wijn schonken, uit nooit ledige kannen; en hoe ze, brandend +van kuischen minnegloed, haar nooit vermoeijende kussen drukten op de +verjongde lippen der grijs gebaarde Moslem. + +----Toen hoorde ik een lied, vierstemmig, wonderschoon, dat de Cherubjes +zongen, rond Allah's troon. En Salomo, de wijze, sloeg de maat, met +gouden dirigeerstok. David echter, in herderscostuum, moest den toon +aangeven, en den zang begeleiden met zijn onnavolgbaar harpspel. + +----En mij dacht, als verstond ik de woorden van dat lied: als sprak er +één stem tot mij, onder al die stemmen: een stem van Israfil[68]--die ik +kende--en die mij opriep, mij, den ongeloovigen hond, om in te gaan tot +de vreugde der geloovigen. + +----Reeds snuif ik den geur op van muskus en ambergris[69]; reeds breidt +me een zoete Hoeri, de schoonste der schoonen, haar mollige armen uit; +reeds sluit zich 't donzig wolkenbedje rond mijn leden; ik slorp met +volle teugen den eeuwenouden Cypruswijn;----ik smelt, mijn lippen +trillen, onder de warme omhelzing van 't eigen liefje des profeten---- + +----»nonna Flora", riep ik, terwijl ik haar aan mijn boezem +knelde--»nonna Flora, gij hier, onder de schaduwen van den +onverwelkbaren Lotus[70]! Op aarde, in Gang Patjenongan[71], heb ik u te +vergeefs gezocht--zal ik u hier, o zoete Pari-banou, de mijne mogen +noemen!--Kom mét mij, geliefde: we zijn beide nog te jong voor een +paradijs-leven; kom mét mij--laat ons afdalen tot gindsche bloeijende +aarde, en ons een tuiltje plukken in de wilde rozeboschjes van +Simpar[72]! Kom, o kom, veelbeminde nonna----!" +-------------------------------------------------------------------- + +Zoo gezegd, zóó gedaan. + +De voorgenomen afdaling schijnt echter met zóó groote snelheid, en zóó +in strijd met alle natuurwetten te hebben plaats gehad--dat we, niet in +de rozeboschjes van Simpar--doch, nonna Flora, ik weet niet waar, en +ikzelf, in zeker bed binnen de _dessa_ Boemi-aijoe (Regentschap B... +Residentie X...) moet zijn teregt gekomen. Dáár ten minste vond ik mij +wakker, met 't angstig gevoel van iemand die een zwaren val heeft +gedaan. + +Ik keek met verbijsterde blikken rond; en twee-driemalen moest mijn +jongen mij de nuchtere mededeeling herhalen: dat 't reeds zeven uur was, +en 't ontbijt mij wachtte. + + Batavia. Junij, 1866. + +[Footnote 66: Wilde stier.] + +[Footnote 67: Een bergmeer, ter hoogte van 4500 voet.] + +[Footnote 68: De Engel Israfil, wiens stem zangrijker heet dan van eenig +ander schepsel.] + +[Footnote 69: Zie over de Hoeri's: Alkoran, Hoofdst. 56.] + +[Footnote 70: Zie Alkoran, Hoofdst. 53.] + +[Footnote 71: Een laan [of gang] in Batavia.] + +[Footnote 72: Te Simpar [Res-Tagal] staat of stond, ter hoogte van ± +4000 voet, een vervallen _pasangrahan_, geheel omgeven door uitgestrekte +boschjes van rozestruiken, die zich daar in 't wild hebben +voortgeplant.] + + + + +MINNEBRIEVEN. + + + +AAN NONNA FLORA. + +(GABRIËL'S HULDE- EN MINNEZANG.) + +Dusky like night, but night with all her stars. + + _Byron_, »_the Island_." + + +_Con fuoco._ + +Kon ik schilderen met de kleuren van uw gloeijend morgenland, 't +heerlijk, zongekroond Sumatra; kon ik mijn pen doen overvloeijen van 't +vuur, dat tintelt in uw donkere oogen--hoe zou ik U beschrijven, Flora, +nonna Flora, bruin meisje uit 't rijk Menang-kabau[73]! + +Hoe zou ik U beschrijven; met welke beelden uw schoonheid prijzen?--Zal +ik _pantons_[74] rijmen ter uwer eer? Zal ik uw lof verkonden, met de +minnenamen van Hafiz?--Of, klinkt een toon uit Gabriël's speeltuig U +zoeter, dan de lierzang van hem, die Schiraz' tuinen deed sidderen van +wellust--? + + * * * * * + +Toen men U ontrukte, een teeder spruitje, aan den milden schoot der +moederaarde, om U over te planten op den killen bodem van 't vreemde +vaderland--toen hebt gij niet getreurd om uw verloren paradijs; geen +zucht naar 't land der palmen heeft U doen kwijnen, geen traan van +heimwee bedauwde den rozeblos uwer wangen. Gij hebt getierd en gebloeid, +geschitterd hebt ge in den Elfenkring uwer blonde zusters--als de hel +glorende papaver, die 't hoofd opheft tusschen bleeke korenbloemen. + +Wél zijt ge vreemd geworden aan den _soekoe_[75] uwer moeder. Ge kent de +taal niet meer van 't lied, waarmeê Kadidsja U in slaap suste. En de +jongelingen van Tanahdatar, als ze U zien mogten, zouden opstaan van hun +spel, en vragen: »wie is zij, wier aangezigt blinkt als +_pisang-maas_[76], en wier gang is als van een Koningsdochter?"--En ge +hebt 't lief gekregen, 't stormig duinstrand, dat U gastvrij opnam, als +een eigen kind. Ze zijn U dierbaar geworden, die uw jonkheid gevormd +hebben en geleid; die, waar uw stoute geest te wild vloog, en uw bloed +te vurig bruiste--met wijze hand die vaart beteugeld hebben: gelijk de +dessaman 't dartel beekje bedwingt, opdat 't, vruchtbaarmakend, de +_sawah's_[77] besproeije, huppelend in duizend takjes, zegenbrengend, en +liefelijk voor allen. + +Maar toch, Flora, toch heeft de koude mist van 't noorden geen ijs doen +vloeijen in uw aderen. Toch zijt ge niet verbasterd van den stam die U +voortbragt. En vrijer straalt uw oog, en hooger zwelt uw boezem, als ge +'t voelt met iederen polsslag: hoe 't fiere bloed der Padri's warm +opwelt uit de reine levensbron, die uw hart doet bonzen, sneller en +heviger, dan dat van de blonde speelnooten uwer jeugd. + + * * * * * + +We staan zamen, in den vroegen morgen. We hebben 't Oog des Daags[78] +zien opgaan over de hoogten van Poeloe Panitan[79]. Alles rust nog; de +blaauwe wateren sluimeren in de diepte. + +Zie--Straat Soenda ligt voor ons open! Hoe prijkt in bonten dos de +breede wal van Bantam's heuvelen; hoe trekt 't ons, met toomeloos +begeeren, naar 't groen der eilanden, die opdoemen uit de kalme +watervlakte, en ons toelagchen, als in Mirza's droom de woningen der +eeuwige vreugde! Zóó wenken den matten reiziger de dadelboschjes der +oäse; zóó verkwikt _ons_, na een droeven zwerftogt, de afgebeden aanblik +van land, land! + +En Noordelijk--ver weg, als nevelbeelden aan den trillenden +horizon--teekenen zich schemerend de graauwe uitlijnen van twee hooge +bergen--: dat zijn de bergen van de Lampongs, dat is Sumatra, +Flora--Sumatra, uw rijk geboorteland! +---------------------------------- + +Hoort ge den klang van _boenji-boenji-an_[80]; ruischt U heimelijk een +wiegelied tegen, weemoedig zingend, zacht verstervend, in den wijden +blaauwen aether, als een stem uit Wishnou's hemel!--Voelt ge U vleugels +aangebonden: stijgt ge omhoog als een ligte Déwi; jaagt ge vlug door de +zonnige ruimte----Flora, waarheen?--Over zee en bergen, ver van hier; +over de kruin van Radja-Basa, over de Piek van Indrapoera--tot aan 't +land waar de kamferboom[81] bloeit! +---------------------------------- + +Dáár zoudt ge U neêrlaten, moêgetogen, om te rusten aan den zoom van 't +beekje, waarin Kadidsja gebaad heeft--Kadidsja, die uw moeder was--! + + * * * * * + +Ik wil mét U gaan, Flora--mét U naar Agam's eeuwig groene hooglanden. + +Ik weet er een koele vallei, ringsom tusschen steile bergen gelegen. +Dáár, onder den geurigen boog der _pandan-rampei_, in de schaduw der +benzoëbosschen--zullen we ons een hutje bouwen. Ik zal uw leger spreiden +van _melati_[82] en blaauwe _tjampaka_[83]; uw dorst zal ik lesschen met +frisschen sherbet; uw honger stillen met de kostelijkste vruchten des +wouds. + +En als uw oog zal schitteren bij den herkenningsgroet van uw bergen en +bosschen; als uw mond zal juichen en uw hart opspringen van verrukking +over den Eden dien ik U weêrgeef----Flora--lesch dan ook den dorst +_mijner_ ziele--stil dan ook den honger die _mij_ verteert! + + * * * * * + +Want zóó bemin ik U, bloem van Indalus--: als ge mij vóórzweeft in al de +weelde van uw Oostersch feeënschoon! O, mijne Sultane, mijne Odaliske, +zóó bemin ik U--: als ik met U wandel in den droom, aan de boorden van +Euphraat en Tigris, in de tooverlustwarand der hemelsche Sheherezade: +waar sappige granaten lokken, smachtend neêrgebogen over beddekens van +rozen en anjelier; waar kristallen vlietjes murmelen, tusschen kelk en +blad van dauwgedrenkte lotos; waar de lucht zwaar is van geur; en +Bulbul, in zangerige toonen, zijn leed klaagt aan de volle maan, die +stralend opdaagt over Bagdad's gouden transen. + + * * * * * + +Wie is de man, dien gij bezaligen wilt met een sprekenden blik, uit 't +zwart der levende diamanten, die de spiegels zijn van uw gevoel--? + +Wie zal de tressen mogen opbinden van uw golvende haren; of met stouten +arm de volheid omspannen van uw fijn gevormde leest--? + +Wie zal roemen op den kus uwer lippen: den eersten, die een zoeten bond +bezegelt: den warmen, rijpen, albelovenden kus uwer jonge liefde--? + + * * * * * + +Zeg, Flora--zal _ik_ 't zijn? Zeg, mijne Balsora--zal Gabriël uw +Abdallah wezen--? + + * * * * * + +Hoe zou ik U beschrijven, bruin meisje uit 't morgenland!--En kon ik +schilderen met de kleuren van uw gloeijend Oosten; en kon ik mijn pen +doen overvloeijen van 't vuur, dat tintelt in uw donkere oogen----hoe +zou ik U beschrijven, U, en mijn liefde voor U--Flora--dochter van de +slanke Kadidsja--zoet bruidje mijner droomen! + + In Straat Soenda. + Maart, 1866. + +[Footnote 73: Vroeger een magtig rijk in de Padangsche bovenlanden.] + +[Footnote 74: Maleische balladen, meestal van erotischen aard.] + +[Footnote 75: Stammen, waarin de Maleijers der Padangsche bovenlanden op +eigenaardige wijs verdeeld zijn.] + +[Footnote 76: Een schoone, goudkleurige banaansoort.] + +[Footnote 77: Natte rijstvelden.] + +[Footnote 78: Zóó heet in 't Maleisch de Zon.] + +[Footnote 79: Prinsen-eiland.] + +[Footnote 80: Speeltuig, inlandsche muziek.] + +[Footnote 81: De beste kamfer komt uit 't Noorden van Sumatra.] + +[Footnote 82: Een zeer welriekende en geliefde Indische jasmijnsoort.] + +[Footnote 83: De blaauwe _tjampaka:_ een bloem, die voorondersteld wordt +alleen in 't Paradijs te bloeijen, doch die, volgens Marsden, ook op +Sumatra gevonden wordt. Zie: Th. Moore. »_Paradise and the Peri_." +_Note_.] + + + +AAN TITANIA. + +(ONTBOEZEMING VAN EEN VERLIEFDEN CHEMICUS.) + +EEN AANWIJZING TEN DIENSTE DER LEERLINGEN VAN HOOGERE +BURGERSCHOLEN, HOE, OOK OP DE STUDIE DER SCHEIKUNDE, +VAN ALPHEN'S »SPELEND LEEREN" TOE TE PASSEN. + + _Naturae ars magistra._ + + +Titania--neen, niet langer kan ik zwijgen! Mijn leven, mijn +_laboratorium_, mijn _retorten_ staan op 't spel: reeds drie +_quantitatieve analysen_ heb ik fautief berekend, vier zeldzame +_vetzuur-verbindingen_ doen aanbranden, en zeven kilogram _cacaoboonen_ +verknoeid aan een mislukte bereiding van _theobromine_----alles om U, +Titania--om U! + + * * * * * + +Kalm en doorschijnend was mijn gemoed, rustig en klaar in 't vast +bewustzijn onzer wederzijdsche _affiniteit_--als een pas _gefiltreerde_ +oplossing van _matig zuur acetas plumbi_. Maar een drop stinkend +_sulphidum hydrogenii_ is in de reine vloeistof gevallen, en heeft ze +getroebeld met 't vuilzwart _praecipitaat_ van een +_zwavellood_-bevattende jalousie! + + * * * * * + +Want, weet, trouwelooze, dat ik U bespied heb!--Gister, gisteravond toen +ik slenterde langs de cingels, peinzend over 't approximatief +_nickel_-gehalte van de hemelligchamen die men meteoren +noemt--gisteravond, Titania, heb ik U bespied: wandelend, in 't Delftsch +plantsoen, onder de schaduwen van een _salicine_-houdend +popelboschje--wandelend, arm in arm, met een mij onbekenden jongeling: +wiens aangezigt blonk in 't maanlicht als _kwikzilver_, wiens oogen +schitterden als _phosphorus_ in _zuurstof_, wiens haar en knevels zwart +waren als _oxydum cupri_.--Ik heb U bespied met dien jongeling--in meer +dan vertrouwelijken kout, in meer dan vriendschappelijke +toenadering----Titania, wat moet ik van U denken--? + +Wat moet ik van U denken?--Zijt ge als 't _chamaeleon minerale_, heden +groen en straks weêr rood? Zijt ge als 't aarzelend _oxydum stanni_, nu +eens zuur, dan weder _basisch_? Of is uw gehechtheid aan mij als die van +_zwavelzuur_ aan _metaaloxyden_: sterk op zichzelf, doch zwak en vlugtig +bij toevoeging van een der _koolzure alcaliën_--? Zeg, wreede schoone, +is die zwartharige jongeling de magtiger _basis_, die mij 't _zuur_ uwer +liefde heeft onttrokken? Bestaat er sterker _keurverwantschap_ tusschen +hem en U, dan tusschen U en mij?--Spreek, onqualificeerbaar zamenstelsel +van de meest heterogene vrouwelijke grilligheden! Spreek, +onvergelijkelijke combinatie van _albumine_, _fibrine_, _globuline_, +_biline_, _creatine_, _chondrine_, en verdere _organische_ en +_anorganische_ bestanddeelen, die van uw heerlijk ligchaam de +bouwstoffen zijn! Spreek--antwoord--en maak met dat ééne antwoord uw +minnaar den gelukkigsten, of den rampzaligsten aller Chemici--! + + * * * * * + +Titania--gij, die voorzit als heerscheresse over de gezamenlijke massa +van de mijn minnend hart vormende _atomen_ en _moleculen_--gij, wier +naam geëtst staat in 't kristal mijner ziele, als met onuitwischbaar +schrift van _acidum hydro-fluoricum_--gij, voor wie ik met vreugde al de +_bloedbolletjes_ zou geven, die in mijn _serum sanguinis_ +ronddrijven----Titania, hoor mij aan, en laat mijn tranen uw steenen +hart verweeken, als regendroppels 't gebrande _sulphas calcis_! + + * * * * * + +Toen ik U voor de eerste maal mijn vlam ontdekte; toen ik U voorsloeg, +onze respectievelijke _basische_ en _zure_ eigenschappen tot een +onontleedbaar huwelijks-_zout_ te vereenigen----toen bleekt ge mij niet +_indifferent_. Integendeel--mijn verliefd geleuter deed U blozen, als +_rhodaankalium_ 't _chloruretum ferri_; ja--gelijk 't _dimorphe kristal_ +van _jodidum hydrargyri_ bij aanraking met een naald plotseling zijn +geele kleur voor een hoogroode verwisselt--zóó deed mijn minverklaring +uw blanke koonen gloeijen met den vurigen blos eener gepaste maagdelijke +schuchterheid! + +Hoe schoon waart ge toen!--Hoe zoet klonk me uw stem, als een toon uit +de _chemische harmonica_! Hoe zacht was me uw adem, geurig en bedwelmend +als _stikstof-oxydule_! Hoe zwom uw oogappel in teeder +_traankliervocht_, als een _kristal_ van _sulphas cupri_, zwemmend in +een met aqua _destillata_ gevuld _reageerbuisje_--! + +En is dat alles nu vergeten?--Of, Titania, hebt ge mij bedrogen: hebt ge +_mij_ slechts hoop gegeven, om U te gemakkelijker met _hem_ te kunnen +verbinden--en heb _ik_ de rol gespeeld van _salpeterzuur_ in +_konings-water_, welks hulp 't _goud_ wél inroept, doch enkel om zich +door zijn bemiddeling met 't _chlorium_ één te maken--? + + * * * * * + +Titania, dierbare, zie toe wat ge doet--neem U in acht voor den +gistingwekkenden invloed van dien zwartharigen jongeling!--Wél blinkt +zijn aangezigt als _kwikzilver_--maar 't is de valsche, ras verdwijnende +glans van _koper_, met _nitras oxyduli hydrargyri_ besmeerd; wél +schitteren zijn oogen als _phosphorus_ in _zuurstof_--doch 't is de +helsche vlam van alverpestend _phosphorwaterstofgas;_ wél is zijn knevel +zwart als _oxydum cupri_--maar 't is 't zwart van 't bedriegelijk, +_nitras-argenti_-houdend verwmiddel, dat looze kappers Melanogène en Eau +de Florida bestempelen.--O, neem U voor dien jongeling in acht, vóór +zijn vleitaal op U inwerkt als _platina-moor_ op zoeten wijn! Wees hard +voor hem en onverbiddelijk: wees _onoplosbaar_, _onsmeedbaar_ en +_onsmeltbaar_, als 't _metaal_ waaraan ge uw naam ontleent! + +Maar voor mij, Titania----wees oplosbaar voor mij, als _ammonia_ in +_water_--smeedbaar, als _goud_ van Ophir--smeltbaar, als een +theelepeltje van _Rose's bismuthlegering_! + + * * * * * + +Zie mij aan uw voeten, Titania!--Wat ben ik zonder uw liefde?--: een +grove brok _graphiet_, een ruwe pijp _zwavel_. Uw liefde moet de _kool_ +tot _diamant_ verkeeren; zal, met de ruwe _zwavel_ gemengd, de prachtig +roode _cinnaber_ voortbrengen. Ja, gelijk 't _goud_, dat, uit zijn +oplossing door _sulphas ferrosus_ neêrgeploft, slechts een zwart, +onooglijk poeder schijnt, doch welhaast, onder de hand des polijsters, +alle metalen in heerlijkheid overtreft--zóó zal uw Chemicus wezen, +wanneer uw echtelijke hand hem zal gepoetst en geschuurd en gepolijst +hebben tot den schoonsten aller mannen. + + * * * * * + +_Reageer_ dan op de zuiverheid mijner minnetrouw: breng ze, wat ik U +bidden mag, in de _buitenste blaaspijpvlam_! _Reageer_, beide volgens +_natten_ en _droogen weg_, _qualitatief_ en _quantitatief_--en zie, of +zij die van den zwartharigen jongeling niet verre in gehalte te boven +gaat! + +En als gij voldaan zult wezen na 't onderzoek waaraan ge mij zult +onderworpen hebben--o, Titania--herhaal dan 't mij gegeven +jawoord--schrap dien zwartharigen maagdenschenner van de lijst uwer +aanbiddende _amanuenses_--en laat mij, _mij_ slechts met U kuijeren, 's +avonds, in 't Delftsch plansoen, onder de schaduwen van 't +_salicine_-houdend popelboschje! + + * * * * * + +Dan zal ik U beminnen boven mijn kostelijkste _platinenkroezen;_ +vereeren zal ik U boven Lavoisier en Liebig. Voor U zal ik arbeiden; ten +uwen gevalle wil ik al de 63 + x _elementen_ tot een ongehoorde +reuzenverbinding zamensmelten, die ik doopen zal met den naam van onze +eerste huwelijksspruit.--Ik zal uw bruidssieradiën smeden uit de +weêrbarstigste aller _grondstoffen_: van _osmium_ zullen uw oorbellen, +van _rhodium_ zal uw doekspeld, van _iridium_ zal uw halsketting wezen. +En uw armbanden zullen zijn van _tallium_, van 't raadselachtig, +amphybisch _tallium_, dat ik zelf zal afzonderen uit den _residu_ van +twintig zwavelzuur-fabrieken. + + * * * * * + +Edoch--luister, onvermurwbaar pronkjuweel der _bewerktuigde_ +schepping----: mogt gij ontrouw zijn aan 't gegeven woord; mogt ge +wispelturig zijn als 't _chemisch kameleon_, en vlugtig als 't _acidum +carbonicum_----dan, Titania--wee U, wee mij, wee den zwartharigen +ellendeling. + +U zal ik overlaten aan de wroegingen van uw ontrust geweten, die U +zullen bijten en verteren--als _potassa-hydraat_ de wratjes op uw +vinger. + +Hem zal ik een glazen bol naar 't hoofd werpen: een bol, gevuld met 't +vreesselijkst aller vergiften--gevuld met 't alvernielend _kakodyl_. + +En mijzelf----mijzelf wil ik een drank bereiden: uit _morphine_, uit +_strychnine_, uit _brucine_, _veratrine_, _atropine_, _daturine_, +_aconitine_, _anthiarine_, _coniïne_, _nicotine_, en al de _inen_, die +daar genoemd staan onder de ijzingwekkende categorie der _plantaardige +zoutbases_----dát, Titania, dát zal ik--zoowaar Berzelius groot is, en +Mulder onfeilbaar! + + * * * * * + +P. S. Ik schrijf dezen--niet met inkt--niet met mijn bloed--doch met een +rozeroode oplossing van sympathetisch _chloor-kobalt_. Onder een kouden +blik, in een koude hand, zal mijn brief stom wezen;--doch legt ge hem +aan uw warmen boezem--zoo zullen de woorden verrijzen: blaauw--als 't +hemelblaauw uwer oogen! + + + +SUZE. + +(AAN EEN ROTTERDAMSCH MODISTJE.) + +Haar vader is een zwarte smid, + Haar moeder schijnt wat vinnig; +Maar zij is als de sneeuw zoo wit, + En als een duifje aanminnig. + + _Bogaers_. + +Blanche et rose comme une Hollandaise. + + _Alex. Dumas_. + + +I. + +_Andante cantabile._ + +Van U wil ik zingen, mijn Hollandsch meisje, mijn aardig, vrolijk +burgerkind! Van U--zoete Suze, kleine Suze--kleine, zoete, blonde Suze! + + * * * * * + +Schoon waart ge--: niet als een Venus van Canova, of als een Romanheldin +van Bulwer; geen elpenbeen was uw halsje, uw mondje geen koraal; niet +fier waart ge als Juno, of rijzig als Diana; ook was uw aangezigtslijn +verre van volmaakt, en teekende zich geen Grieksch profiel, als ik, bij +kaarslicht, uw silhouetje natrok aan den wand. Maar in uw frissche, +jonge, ongekunstelde gratie, waart ge schooner dan preutsche Freules of +klassieke marmerbeelden: dartel als een Peri, lief als een Madonna, +verleidelijk als een Sirene--toch, zoo innig, hartelijk, eenvoudig, als +slechts een burgerkind 't wezen kan. + + * * * * * + +Zonnetje van mijn jongensjaren, glorie van mijn studententijd--mijn +levend, lievend, lagchend godinnetje--Suze, van U wil ik zingen--van U, +en van de rijke dagen onzer goddelijk rijke liefde! + + +II. + +Weet ge 't nog--Suze mijn, liefste mijn--? + + * * * * * + +Hoe we zamen zoo zoetjes dreven: hand in hand, oog in oog--op dien +zaligen Julijavond, in 't bootje uit 't Baarsje--?[84] + + * * * * * + +De gulden zomerzon ging langzaam ter ruste over de verre zee; moê van +den langen omloop, en van den eigen vorstelijken glans, leek ze een +schoone prinses, statig en rijkgesierd, die afdaalt tot 't koelend bad. +En óm haar, blozend en schuchter, volgden haar in losse groepjes de +rozeroode wolkjes: als een stoet van jonge maagden: kuische, ongerepte +hofdames. + +Toch, zoet liefje--schooner dan de stralende koningin, schooner dan haar +luchtigen maagdenrei--vond ik U, toen 't roode avondlicht met vuriger +blos uw zijden wangen overgoot, en uw lagchende oogen deed schitteren +van een gloed, die mij dronken maakte--! + + * * * * * + +Weet ge 't nog, liefste mijn--? + + * * * * * + +Daar was een lispelen in de twijgen, als 't kozen van minnende +engeltjes; een zacht beven ging ruischend door de hooggepluimde +popels--: Zephyr ontwaakte, de loome gast. Den ganschen warmen dag had +hij gesluimerd, op de groene bladeren der waterlelie, in schaûw van +wuivend oeverriet. + +Vergeefs 't zuchten der zweetende menschenzonen--: hij sliep, en droomde +van Chloris, zijn reine bruid.--Maar een schuinvallende zonnestraal is +door 't loof gedrongen, en heeft hem gewekt. Frisscher dan ooit blaast +hij rond: hij schudt de ritselende halmen van zijn biezen beddeken, en +strooit bonten mispelbloesem over 't plekje dat hem schuil gaf. Hoe +trilt 't vijvervlak onder zijn spelen; hoe jaagt hij rimpeltjes over 't +sidderend beeld van wilg en treuresch, die mijmerend zich spiegelden in +'t effen diep. Vlugtig kust hij de bloemkens goênacht; hij drinkt den +frisschen dauw uit de halfgeloken kelkjes, en avondmaalt met den geur +van rozen en jasmijn.--Zóó zweeft hij verder, fluisterend door de +boschjes--als hij opstijgt, om der Vorstin zijn hulde te brengen, en +heimelijk te stoeijen met zijn makkertjes, de vlugge, rozeroode +hofjuffers. + +Maar liefelijker dan de koele zephyr, geuriger dan de geur van rozen en +jasmijn--was me uw adem, zoet liefje--als uw boezem hijgde van stil +verlangen, en ge, 't kopje geleund op mijn schouder, me uw bloemelipjes, +uw malsche rozelipjes, hebt te kussen geboôn--! + + * * * * * + +Weet ge 't nog, liefste mijn--? + + * * * * * + +En, om ons heil te volmaken, is 't maantje verrezen--als wist 't goede +schepseltje, dat uw blanke koontjes dubbel blank zijn, en uw blauwe +oogjes heller flonkeren, bij 't spelen van haar vriendelijk licht. + +Ook scheen 't wel, of de vleijende, koppelende Luna, u moed insprak met +haar bleeken tooverschijn: want ik voelde, hoe een ronde arm mij naauwer +omsloot: en hoe er een kloppen was aan mijn borst, van een ander hartje +nog dan 't mijne------------------------------ + +Toen had ik den schoonsten droom mijns levens--: + +Ik zag twee gelieven, die zoetjes dreven op den zilverspiegelenden plas: +kussend en kozend----en _ik_ was één van die twee.--En ik zag, hoe ze +opstegen, die twee gelieven, van uit 't bootje uit 't Baarsje--hoe ze +opstegen--als ware deze aarde hun niet goed genoeg--_ligna recta_, naar +'t rijk der planeten: hoe ze opstegen, oog in oog, arm in arm, mond aan +mond--hoe ze opstegen, die twee gelieven, en zich verloren in de +glanzende spheren der fonkelende avondstar------------------------ + +Weet ge 't nog, liefste mijn--? + + * * * * * + +Als we ontwaakten, zoet schatje, stond de maan reeds hooger boven 't +schemerend hazelboschje. En er was, in 't opgeblazen gezigt van de +lonkende juffer, iets spottends, dat mij niet beviel. En om ons heen, +staken de vischjes de glimmende kopjes omhoog, en met de ronde, starre +oogjes, keken ze ons schalksch en schuintjes aan. Zelfs klonk er een +honend roepen in 't slaan van den koekoek, die ons bespied had, uit de +hooge wilgen aan den kant. + +En _ik_ vraag: waarom heeft de koekoek gelagchen--wat hadden de vischjes +te vertellen--en wat kon de maan zoo vreemd doen kijken----toen we zoo +lang gedreven hadden, gedreven en gedroomd: hand in hand, oog in oog--op +dien zaligen Julijavond, in 't bootje uit 't Baarsje--? + + * * * * * + +Zeg, liefste mijn, Suze mijn--weet ge 't nog--? + + +III. + +Suze lief--als we oud zullen worden, _eya popeya_! Oud en krom, en vroom +en dom, _eya popeya_! + +--Dan zult _gij_ een log moedertje wezen, dat psalmen opzeurt, en ter +preek gaat bij dominee Onzin. Dan zult ge bruine koffie drinken--liever +dan rooden pommier; en een warme stoof zal u beter warmen--dan de gloed +van al de kussen die ik u gaf. + +En _ik_----wat zal _ik_ zijn--? + +Een Resident _in ruste_--? + + * * * * * + +Maar wat ik ook zijn mag--: hoe oud en krom ook, hoe vroom en dom ook, +_eya popeya_!---- + ----toch, Suze, +toch--zal ik U niet vergeten--: U, Suze, en de hemelsche avondjes: toen we +kuijerden in volle maantjes, en rhijnwijn dronken in geurige, digtgeloofde +prieeltjes! Den joligen tijd: toen ik geld verachtte en geleerdheid, mode +en fatsoen, beschaving en maatschappij, nufjes en conversatie;--toen ik +geen schat kende, geen schat mij wenschte--dan mijn vrijen geest, en mijn +krachtig ligchaam, en mijn bonzend hart----en U, Suze--en U! Den +onvergeetlijken tijd: toen we jong waren en lustig, moedig en minnend--en +gelukkig, Suze----zóó gelukkig: dat zelfs de vischjes en de koekoek ons +geluk benijd hebben, als we spelevoeren op den plas--! + + * * * * * + +Suze, mijn Hollandsch meisje, mijn aardig, vrolijk burgerkind--van U wil +ik zingen! + +Zonnetje van mijn jongensjaren, glorie van mijn studentetijd--mijn +levend, lievend, lagchend godinnetje--Suze, van U wil ik zingen--van U, +en van de rijke dagen onzer goddelijk rijke liefde----zoete Suze, kleine +Suze--kleine, zoete, blonde Suze! + + September, 1866. + +[Footnote 84: 't Baarsje: een theetuin, gelegen aan den Kralingschen +plas, bij Rotterdam.] + + + + +DE GETERGDE ZACHTMOEDIGHEID, + +OF, + +»'T SOP WAS DE KOOL NIET WAARD." + +BLIJSPEL IN ÉÉN BEDRIJF. + + + +PERSONEN. + + +_Goedsmoeds._ Rentenierend burgerman. Weduwnaar.--Draagt een kamerjapon. + +_Judocus van Der Vlugt._ Doktor in de Letteren en Direkteur van een +kostschool te Winschoten. Spreekt langzaam en op nasalen toon. Rookt +voortdurend pijpen.--Draagt een zwarten rok en witte das. + +_Alexander Magnus._ Is ploertig en opzigtig gekleed. Gestikuleert hevig; +spreekt vlug en op geaffekteerden toon. + +_Mathilde._ Goedsmoeds' dochter. Een stil, eenvoudig meisje; reeds de +vijf-en-twintig gepasseerd. + +_Clara._ Haar jongere nicht. Een wees, die bij Goedsmoeds inwoont. + +_Janneke._ Een oude dienstmaagd. + + + +EERSTE TOONEEL. + +_'t Tooneel stelt voor een eenvoudig doch net gemeubileerd huisvertrek._ + +_Mathilde, Clara_. _De eerste breijend, de ander met een boek in de hand._ + + +_Clara_. Ik kan 't niet helpen, en, hoe je ook praten moogt--ik vind hem +een bespottelijk, akelig, sullig mensch. + +_Mathilde_. Clara, Clara--ik zeg je nogeens: je beoordeelt de menschen te +oppervlakkig, te veel naar 't uiterlijk, en naar den eersten indruk dien +ze op je maken. Daarom is je oordeel ook meestal verkeerd: al te gunstig +of al te hard. + +_Clara_. Wel mogelijk. Ik leg me er ook niet op toe, elks karakter te +doorgronden: daartoe heb ik noch tijd noch lust. Maar, zoolang ik 't +tegendeel niet bewezen vind, houd ik 't er voor: dat een onaangenaam +uiterlijk en kalverige manieren bijna altijd de kenteekenen zijn van een +achterlijken geest en een onedel karakter. + +_Mathilde_. Je hebt geen tijd of lust om iemands karakter te +doorgronden--doch wél tijd en lust, om over elk, op 't uiterlijk af, een +onherroepelijk vonnis te vellen. Wezenlijk, Clara, ik begrijp niet hoe +jij zoo spreken kunt. Je hart is te edel, en je verstand te goed +ontwikkeld, dan dat beide je niet zouden doen gevoelen, hoe _die_ schijn +bedriegt. + +_Clara._ Een vrij afgezaagd spreekwoord! Moet men dan, volgens u, leelijk +zijn en lomp, om een goed mensch te kunnen wezen? + +_Mathilde._ Volstrekt niet;--die stelling zou even dwaas zijn als de uwe. +Ikzelf ben nog te jong en heb nog te veel smaak, om zóó iets te durven +beweren. En dat je liever een regten neus ziet dan een scheeven, liever +blond haar dan rood, liever een welluidend compliment hoort dan een +boersch gestotter--dát kan ik je niet kwalijk nemen. + +_Clara._ Nu, wat dan? + +_Mathilde._ Ik woû alleen, dat je een en ander als uitwendige ornamenten +beschouwdet, die een goed inwendig volmaken, doch op zichzelf hoegenaamd +geen waarde bezitten. Dan zou-je niet zoo ingenomen zijn met personen, +van wie je niets kent, dan wat je oogen gezien hebben; en je zoudt niet +zoo liefdeloos wezen jegens anderen, wier vel minder glad en wier rug +minder buigzaam is. + +_Clara._ 't Kan zijn, Mathilde--ik beken wél, dat ik dikwijls wat scherp +ben in mijn spreken. Maar ik kan niet, zooals jij, in ieder slechts 't +goede zien. Kijk--waar 't op genegenheid aankomt, geef ik alles of +niets. Waar ik deugden tref, moet ik bewonderen; waar ik fouten opmerk, +moet ik laken--daar is voor mij geen tusschenweg. Maar _als_ ik iemand +hoogacht--dat weet ge, Mathilde, en je vader--dan doe ik 't met hart en +ziel, met al de kracht die in me is! + +_Mathilde._ Ik weet, Clara, hoe we altoos geweest zijn als dochters van +één vader. Ik ken je goed hart en je gehechtheid aan vader en mij. + +_Clara._ Nu, dan zul-je 't me ook wel vergeven, als ik je zeg, dat ik dien +mensch niet lijden kan: met zijn sluike haren, zijn uitgestreken gezigt, +zijn saaije, pedante spreekwijs, zijn quasi onverstoorbare +gelijkmoedigheid. Die lummel! zou men 'em niet met de zweep smeren, als +'ie daar soesend voortsukkelt achter de kostschooljongens, en meer kijkt +naar de straatsteenen dan naar zijn pupillen! + +_Mathilde._ En jij, Clara, je zult 't mij niet kwalijk nemen, als ik je +oordeel weêr ongegrond en voorbarig noem. Die man heeft je nooit +beleedigd--je kent 'em niet eens--je hebt je nooit verwaardigd hem toe +te spreken. En, daarenboven, hij is de neef en vriend van je Adolf, die +altoos hooge achting voor hem betuigt. Dát moest toch bij u voor hem +pleiten. + +_Clara._ In 't geheel niet! 't Spijt me voor Adolf dat 'ie zulke neven, en +meer nog, dat 'ie zulke vrienden heeft. Maar in geen geval zal bij mij +de regel gelden: _les amis de mes amis sont mes amis_. + +_Math._ Hoe sterk is je vooroordeel, als 't eenmaal _tegen_ iemand werkt! +Zeg, Clara, heb-je dien man in 't hart gelezen? + +_Clara._ Ei, zijn hart! Aha, Matje, zou soms 't hart je zoo doen spreken? +Ja, ik wist wel, dat er iets gaande was tusschen jelui, ten minste, dat +_hij_ zijn oogen tot je durft opslaan. + +_Math._ Wel, dat moog-je weten. Dat heb ik nooit getracht te verbergen, +noch voor vader noch voor u. + +_Clara._ Maar _ik_ heb nooit durven gelooven, dat je zijn verliefde +zuchten je zoudt aantrekken, anders dan om er meê te +lagchen.--Intusschen, 't zou niet kwaad zijn: wanneer hij niet weet hoe +'ie zelf met een vrouw moet omgaan, zal 'ie je ten minste kunnen zeggen, +hoe de oude Grieken 't deden. En misschien--als zijn hooggeleerde geest +hem veroorlooft tot de rudimenta af te dalen--misschien leert 'ie je nog +wel een mondjevol Latijn. Je wordt nog een savante, Matje--een tweede +editie van Wolf en Deken. + +_Math._ Clara--zijn dat de woorden van een vriendin, van een zuster! Als +je zonder medelijden wilt zijn voor een man die je achting +verdient--spaar dan ten minste in mijn bijzijn je ongepaste +spotternijen. + +_Clara._ De éénige manier om je van een zoo absurde neiging te genezen! + +_Math._ Geloof dát niet! Spot zooveel je wilt--je zult er niemand dan +jezelf meê kwetsen. Maar denk niet, dat ik een roepstem van mijn hart +zou versmoren, dat ik mijn heiligste overtuiging zou verloochenen, uit +vrees van bloot te zullen staan aan uw meisjesaardigheden. Neen--al zou +de gansche wereld---- + + + +TWEEDE TOONEEL. + +_Goedsmoeds_, _vorigen_. + + +_Goedsm._ Ta ta ta, kinderen, wat nu! Alweêr aan 't kijven en keffen! Wat +heb-jelui toch aan de hand? Je kunt geen half uur zamen zijn, zonder +elkaâr in 't haar te vatten. + +En Mathilde--wat kijkt ze opgewonden! Zeg, kind, wat is er toch gaande? + +_Clara._ Och niets, oom: ze trekt partij voor dien langen lummel, dien +schoolmeester, die hier altoos met de jongens voorbijsleept; u kent 'em +wel, dien heer---- + +_Math._ Stil, Clara!--Vader, 't was niets--ik verzeker 't u. Een +meisjespraatje. U weet wel, vader: wij, dochters van Eva, hebben 't +altijd over de mannen, als de mannen er niet bij zijn, en--dan zijn we +'t ongelukkig zelden eens. + +_Goedsm._ Ei zoo,--ha ha ha--ja, dat wist ik. Even goed als ik weet, dat +'t er in de wereld heel wat beter zou uitzien, als alle vrouwen zoo gul +en rondweg spraken als jij, Matje. + +A propos, ehem--jelui spraakt dus over mannen--: mannen, niet in +kwaliteit van »heeren der schepping", maar als knechten van je fantasie. +Natuurlijk! + +_Clara._ Precies zooals u zegt, oom--met 't kleine onderscheid alleen, dat +die lange schoolmeester, op Matje's fantasie---- + +_Math._ _(driftig)_ Clara, Clara! + +_Goedsm._ Ei ja, die schoolmeester--doktor, wil-je zeggen--: die heer +Judocus.--Nu, Matje, waarom wil-je zijn naam niet hooren? Zou-je denken, +dat 'ie om _niet_ hier dagelijks voorbij wandelt, naar 't raam kijkt, en +zoo beleefd salueert als zijn stijve rug 't toelaat! + +_Math._ Och--gekheid, vader! + +_Goedsm._ Nu nu, er steekt geen kwaad in. De man is wat menschenschuw, en +wat pedant in zijn spreken; maar toch ken ik hem als een degelijk, +verstandig en hartelijk mensch. Dat zeî Adolf ook altijd; die sprak niet +dan goed van hem.--Nietwaar, Clara? + +_Clara._ Ja, oom, ik weet niet wat Adolf van hem belieft te vertellen. +Maar _ik_ ken 'em als den stijfsten boonestaak en de vervelendste tronie +van heel de stad. + +_Goedsm._ Poeh poeh--stijve boonestaak, vervelende tronie! 't Is goed dat +niemand je hoort. Denk er eens aan: we kunnen niet alle zulke nette +kereltjes zijn als jou Adolf; alle meisjes treffen 't zóó gelukkig niet +als jij, kind--en, de meeste kijken ook zoo naauw niet.--Ik voor mij zou +den hemel danken, als ik 't nog 'reis beleven mogt, hoe mijn dochter me +een kleinkind op de knie liet wiegen, waarvan zóó'n braaf man de vader +was! + +_Clara._ Nu oom, dat kon nog wel 'reis gebeuren--ten minste, naar +Mathilde's spreken te oordeelen---- + +_Math._ Clara, nog eens--je zegt meer dan je betaamt, en ik moet je +verzoeken---- + +_Goedsm._ Ta ta ta, in 's hemelsnaam, laat de mannen de mannen, maar vrede +bovenal! Gelooft me, kinderen--geen huwelijk ter wereld is waard dat men +er om vecht, en, vriendschap gaat nog duizendmaal boven liefde! + +Dáár, handjes geven! Zóó--dat staat jelui beter, dan booze rimpels in de +gladde koontjes. Vrede bovenal!--Stil, daar is Janneke. + + + +DERDE TOONEEL. + +_Janneke_, _vorigen_. + + +_Jann._ Meneer, daar is een heer die u spreken moet. Hij heeft me een +kaartje gegeven met zijn naam er op. + +_Goedsm._ Een heer die _mij_ spreken moet! Wel, dat 's ook geen +dagelijksch brood: ik heb geld noch schulden! + +Geef hier 't kaartje. _(leest:)_ "Judocus van der Vlugt."--Groote goden, +dat 's onze schoolmeester!--Vlieg, Janneke, vlieg--jij die haast niet +loopen kunt--laat 'em boven komen, die brave doktor! Hij brengt me vast +een nieuwe komedie van Langendijk. _(Janneke af.)_ + +Komt kinderen, laat ons alleen. Straks kun-je weêr binnen komen; maar +eerst moet ik den man op zijn gemak zetten, want als 'ie dames ziet, +wordt 'ie zóó confuus, dat 'ie stoelen en tafels omverloopt. + +_Clara._ _(ter zijde)_ Ik gaf een driegulden als ik blijven mogt! _Hij_ +een komedie brengen----ik denk dat 'ie er een komt vertoonen. O, een +tientje gaf ik, om zijn declaratie te hooren! + +_(tot Math.)_ Zeg, Matje, zou een profetische geest daar even uit ons +gesproken hebben! + +_Math._ Hemel, Clara, hoe kun-je zoo talmen: we moeten heel de wasch nog +rekken en mangelen. _(Math._ en _Clara_ af.) + + + +VIERDE TOONEEL. + +_Goedsmoeds._ + + +_Goedsm._ _(roept aan de deur)_ Kom binnen, doktor, kom binnen, +vriend.--er is volstrekt geen belet! + +Breng pijpen en tabak, Janneke! + +_(ter zijde)_. Zoo zoo--eindelijk zal 'ie er dan meê voor den dag +komen. 't Is nu juist een maand geleden, dat neef Adolf me over die zaak +gesproken heeft. Nu, 'k zal blij zijn, als 't er dóór is: ik ben zeker, +dat 'ie mijn kind gelukkig zal maken. + + + +VIJFDE TOONEEL. + +_Judocus_, _Goedsmoeds_. + + +_Goedsm._ Ha--en hoe gaat 't, doktor? Waarom heb-je me al niet 'reis eêr +bezocht? _(Judoc. scharrelt met zijn hoed en parapluie)_. + +Geef je hoed maar hier, en maak 't je gemakkelijk _(reikt hem een +stoel)_. + +_Judoc._ Meneer Goedsmoeds--'t is me aangenaam--ik had in lang niet de +eer--uw huis te betreden. Maar ik was zoo--zoo vol beslommeringen--een +werk dat ik schrijf--: "Erasmus' laatste levensuren"--en, ehem---- + +_Goedsm._ Ja ja ja--ik neem 't je volstrekt niet kwalijk. Natuurlijk, je +hebt meer aan 't hoofd dan burenbezoeken. Werken schrijven! Wel--ik kan +me voorstellen, hoe dát iemand moet aftrekken van de nietigheden waarmeê +wij, gewone stervelingen, ons 't hoofd breken!--En dan zóó'n geleerd +werk als u daar noemt--! Lieve Hemel--ik geloof, ik werd eêr Erasmus +zelf, dan dat ik een boek schreef over zijn laatste levensuren! + +_Judoc._ Toch niet, toch niet, meneer Goedsmoeds! Een weinig studie--een +doordringen in den geest van 't onderwerp;--en dan--'t is zoo schoon, de +geschiedenis van 't menschdom na te gaan in haar verhevenste +lichtpunten, ehem---- + +_Goedsm._ In haar verhevenste lichtpunten--dat moet zeker schoon zijn! + +_Judoc._----Zichzelf als mensch te bewonderen in onze groote medemenschen! + +_Goedsm._ Zichzelf als mensch te bewonderen!--Zeker, 'k vind 't wel wat +ijdel--maar toch--zeker, als u 't zegt, zal 't wel waar zijn.--A propos, +doktor, je zoudt me laatst 'reis een paar aardige boeken geleend hebben +van Langendijk of van Effen. Vergeef me dat ik er om vraag--maar je +kondt 't vergeten zijn. + +_Judoc._ Justus van Effen--onze Hollandsche Addison--hij was altijd mijn +lieveling in dat genre--: zoo geestig, zoo natuurlijk en bevallig in +zijn teekeningen.--Geheel anders is 't met Langendijk, die--zonder +bepaaldelijk grof te zijn---- + +_Goedsm._ O ja, is 't niet--Langendijk is nog al 'reis kwetsend voor +preutsche ooren? + +_Judoc._----Zonder bepaaldelijk grof te zijn, heeft hij in zijn +kluchtspelen dát met veel schrijvers onzer vorige eeuw gemeen, ehem--dat +zijn smaak dikwijls mank schijnt te gaan bij 't juiste kiezen zijner +uitdrukkingen, ehem--en dat zijn kwinkslagen, hoe vol geest en luim, +ehem---- + +_Goedsm._ Ja ja--ik heb zijn »Krelis Louwen" wel gelezen, en ik moet +zeggen, 'k zou 't ding mijn dochters liever niet in handen geven. + +_Judoc._ _(schrikt alsof hij zich iets herinnert)_ Uw dochters--ja, uw +dochters------Meneer Goedsmoeds, ik kwam eigenlijk hier, ehem--ik kwam +hier, zeg ik, ehem---- + +_Goedsm._ Welnu, doktor? + +_Judoc._ Mijn drokke bezigheden maken mijn tijd uiterst beperkt. 't Werk +over Erasmus, dat ik onder handen heb, ehem---- + +_Goedsm._ Je zult toch mijn hulp niet behoeven bij je arbeid? + +_Judoc._ Dát niet, meneer Goedsmoeds--niet bij mijn arbeid. + +_Goedsm._ Ik zweer je, dat ik even weinig afweet van Erasmus' dood als van +zijn geboorte. + +_Judoc._ Ik kwam eigenlijk hier, meneer Goedsmoeds, om u te vragen, +ehem---- + +_Goedsm._ Vraag, doktor,--wees niet bedremmeld! Waarmeê kan ik je helpen? +Geld, goeden raad? Ik heb van beide niet veel, maar toch altijd nog +genoeg om een beetje meê te deelen. + +_Judoc._ Ik meende, meneer Goedsmoeds--ik kwam--ik woû u vragen---- + +_Goedsm._ Duivel, spreek dan uit! + +_Judoc._ _(moed vattend)_ De staat van ongehuwd man, ehem--is reeds door +velen--door Cats--en vóór hem door Hippócrates---- + +_Goedsm._ Cats--ja, een autoriteit. Hippocràtes ken ik minder. + +_Judoc._----door Hippo-o-o-crates ten sterkste afgeraden. Ik kwam dus, +meneer Goedsmoeds--'s grooten dichters »houwelicken staat" gelezen en +herlezen hebbend--ik kwam, ehem---- + +_Goedsm._ _(aanmoedigend)_ Welzoo--met die gedachte kwam-je hier? Dus niet +om geld of goeden raad--niet met Langendijk of van Effen! + +_Judoc._ Ik kwam, meneer, om een veel grooter schat--: een schat, +ehem--waarvan reeds Ovidius---- + +_Goedsm._ Doktor, wat moet ik denken! + +_Judoc._ Meneer Goedsmoeds--de toon waarop u dat zegt--geeft mij moed. Ik +kwam hier, meneer Goedsmoeds--ik kwam hier, ehem _(staat op)_--om uw +dochter--Mejuffrouw uw dochter, ehem---- + +_Goedsm._ _(staat op en schudt hem hartelijk de hand)_ Doktor, meneer v. +d. Vlugt, ik houd van regt door zee gaan. Adolf Smit heeft me over u +gesproken, en ik antwoord u wat ik hem geantwoord heb. Uw aanzoek +verheugt me en vereert me--dat wil ik u niet ontveinzen. Wel ja--_ik_ +geef je mijn dochter, mijn lieve Mathilde, van ganscher harte--en _zij_ +zal je niet weigeren. _Ik_ ken je, en _zij_ zal je leeren kennen voor +wat je zijt! + +_(hij roept aan de deur.)_ Meisjes, meisjes, komt 'reis beneden! 't +Beddegoed zal nu wel gerekt zijn. + +Janneke, luije gans--brengt toch pijpen en tabak, en een flesch wijn--er +staan er nog twee oude in den kelder! + + + +ZESDE TOONEEL. + +_Mathilde_, _Clara_, _vorigen_. + +_Janneke brengt pijpen enz. Daarna af. Judocus staat achter zijn stoel, +en buigt._ + + +_Goedsm._ En nu, komt hier, kinderen! Kom hier, Mathilde! Mijn wensch van +zoo even kan vervuld worden. + +Zeg, Mathilde, kind--dáár is doktor Judocus v. d. Vlugt. Je kent +'em--zoowel persoonlijk, als van naam en karakter. Hoe denk-je over 'em? +Wat zou-je zeggen als 'ie je vroeg tot zijn vrouw? Neen--wees niet +verlegen tegenover je naaste betrekkingen! Zeg fermweg ja, of neen! + +Kom, doktor, help me een handje, doe je woord, vriend! + +_Judoc._ _(steeds buigend)_ Mejuffrouw---- + +_Math._ _(zeer bedremmeld)_ Maar vader---- + +_Clara._ _(tot Math.)_ Wat heb ik je gezeid! Maar wees verstandig--: bij +al wat je lief is, weiger 'em--maak jezelf en vader en mij niet +ongelukkig! + +_Judoc._ Mejuffrouw, reeds lang---- + +_Math._ Zoo geheel onverwacht---- + +_Judoc._----reeds zeer lang---- + +_Clara._ _(tot Math.)_ Weiger 'em, weiger 'em, vóór 't te laat is! + +_Goedsm._ La la, wat getalm! Wat is je antwoord, Mathilde? + +_Judoc._ Mejuffrouw, reeds zeer lang heeft mijn hart, ehem---- + +_Goedsm._ Komaan, doktor, geen speeches--rondweg, op zijn oud-Hollandsch! +Zóó doen ze 't bij Langendijk ook! + +_Clara._ _(tot Math.)_ Weiger 'em! Geef 'em den bezem achterna! + +_Goedsm._ Wat mopper-jij er toch tusschen, Clara? + +_Math._ Niets, vader, niets. + +_(tot Judoc.)_ Och meneer, neem me niet kwalijk--ik ben zoo verrast---- + +_Clara._ Verrast ook nog!--Zeg verschrikt! + +_Judoc._ _(vat moed en roept luide)_ Ja, Mejuffrouw, ik bemin u!--Mijn +woorden zijn zwak, maar mijn hart is sterk, en mijn daden zullen goed +maken wat mijn ongeoefende tong te kort schiet! + +_Goedsm._ Zóó, goed gezegd! Er zijn er genoeg die 't omkeeren. + +_Judoc._ _(tot Math.)_ Ik wil u de eereplaats inruimen in mijn nederig +huis. Ik wil u verzorgen als de pupillen mijner kostschool! + +_Math._ Als vader 't goedvindt---- + +_Clara._ _(tot Math.)_ Je neemt 't aan!--Wee, wee, mijn arme vriendin! + +_Judoc._ _(tot Math.)_ Ja, Mejuffrouw--ik zal u trouw zijn als de doffer +zijn duifken! Mejuffrouw, wees gij mijn »Roos van Saron, mijn Lelie der +dalen"--en laat _ik_ u zijn, »als een appelboom onder de boomen des +wouds--als een tros van Cyprus in de wijngaarden van En-Gedi"! + +_Clara._ Hemel, hij wordt hartstogtelijk--vuur en vlam! + +_Judoc._ _(tot Math.)_ Want, gelijk de oude Copten, Mejuffrouw, de oude +Copten en Assyriërs---- + +_Math._ Wel, meneer, als vader 't goedvindt---- + +_Goedsm._ Ja, ja--vader vindt 't goed. En vader zou 't niet goed vinden, +als Mathilde 't ook niet deed. + +Komaan, kinderen--'t is nu lang genoeg geschermd met vergezochte +woorden. Laat 't hart spreken. Kust elkaâr--zóó, zóó--'t is de +eerste--welnu, dat er nog duizend en duizend na dezen volgen! + +_Judocus heeft Mathilde omhelsd, en Goedsmoeds drukt zegenend hun +hoofden tegen elkaâr; Clara zit op haar stoel, neemt een boek op, smijt +'t weg, en kijkt 't jonge paar spottend en wrevelig aan._ + +En nu--we willen dezen avond vieren onder ons. Ik ben in lang zóó +gelukkig niet geweest! Kom hier, Judocus, schoonzoon--een glas +wijn?--Dat zal je goeddoen: je ziet waarlijk bleek, alsof je alle geluk +verspeeld hadt. Wel, in mijn tijd was dat anders--toen waren de jongeluî +soms al te warm.--Maar, ik zie wel, de schrik zit jeluî nog in 't lijf. + +_(tot Clara.)_ Kom, Clara, meid--wat pruil-je daar alleen! Toch niet +jaloersch? + +_Clara._ De hemel bewaar me--ik zoek mijn naaiwerk. + +_Goedsm._ In je boek?--Komaan, ook jou vrijer staat voor de deur. Je Adolf +kan niet lang meer van de reis uitblijven. + +_Clara._ _(ter zijde)_ _Mijn_ vrijer--ja, maar als de mijne zóó was! + +_Goedsm._ Neemt plaats, kinderen! Judocus, Mathilde--laat 't soezen tot +volle maan! Hier, de glazen geledigd--ik wil heden avond vreugde zien! + +_Judocus heeft al dien tijd stokstijf naast Mathilde gestaan; op +Goedsmoeds' uitnoodiging stopt hij een pijp._ + +Kinderen, op ons aller lang en gelukkig zamenzijn! _(tot Judoc.)_ Zeg, +doktor--ad fundum, hoop ik? + +_Judoc._ _(drinkt)_ Van harte--op ons zamenzijn! + +_(tot Clara)_. En ook met u, Mejuffvrouw, zal 't me een groote eer zijn, +ehem--de kennismaking, ehem---- + +_Clara._ _(kortaf)_ Wel verpligt, meneer--maar 'k houd niet van +komplimenten. + +_Judoc._ _(verschrikt)_ Verschoon me--'t was mijn bedoeling niet---- + +_Goedsm._ Wel foei, Clara--je zijt niet heel beleefd. + +_Clara._ Beleefd of niet beleefd. Laat meneer zich met zijn eigen bruid +bemoeijen. + +_Goedsm._ Maar kind--hoe heb ik 't met je? Moet jij me nu de vreugd +vergallen! + +_Judoc._ _(tot Math.)_ Ik begrijp niet in hoever---- + +_(tot Goedsm.)_ Meneer Goedsmoeds, indien 't niet tot algemeen genoegen +is--indien mijn persoon soms aanstoot mogt geven----_(hij staat op.)_ + +_Goedsm._ Sakkerloot, doktor, wat denk-je wel! Stoor je niet aan hare +nukken--ik weet niet wat de meid scheelt. + +_Math._ En u heeft immers alleen met mij te doen, meneer Judocus. + +_Judoc._ _(tot Math.)_ Zeker, Mejuffrouw--doch hoe gelukkig me uw +gezelschap maakt--ik zou niet gaarne aanleiding geven, ehem--dat de +vrede in uws vaders huis, ehem---- + +_Goedsm._ _(drukt hem op zijn stoel)_ Wat praat-je van vrede! Ze weet niet +wat ze zegt, de meid--ze meent 't niet. + +_Math._ Neen, mijn beste Clara meent 't zoo niet. Ze is van harte blij om +ons geluk. _(naar Clara toegaand)_ Nietwaar, zus? + +_Clara._ _(knorrig)_ Je beste Clara meent 't _wel_, en is _niet_ blij! +_(gaat naar de deur)_. + +_Goedsm._ Zoo zoo--als ze 't dan wel meent, en niet blij is, laat ze dan +zoo goed zijn, dat wat minder te toonen aan menschen, die geen schuld +hebben aan haar kwaad humeur. + +_(gaat naar Clara toe.)_ Wees toch verstandig, kind--st, daar is iemand. +Houd toch je fatsoen--wat moeten de luî van je denken! + + + +ZEVENDE TOONEEL. + +_Janneke_, vorigen. + + +_Jann._ Meneer-- + +_Goedsm._ Nu, Janneke, wat was er? + +_Jann._ Meneer, daar is een andere heer om u te spreken. Hij zeît dat 'ie +meneer Magneet hiet. + +_Goedsm._ Magneet? + +_Clara._ _(tot Jann.)_ Och mensch, kun-je weêr geen naam onthouden! + +_Jann._ Nou ja--Magneet of Magus?--weet ik 't! + +_Goedsm._ Magneet of Magus?--mij onbekend.--Maar dat treft nu al heel +onaangenaam; 't is een ramp, dat we zoo klein gehuisd zijn: wáár moet ik +nu dien man te woord staan! + +_Judoc._ Met uw verlof, meneer Goedsmoeds--ik ga--misschien----_(staat +op)_ + +_Goedsm._ Toch niet, doktor, blijf--ben-je dwaas geworden! Zal ik mijn +eigen huisgenooten voor een vreemde verjagen! + +_Judoc._ Maar toch--misschien---- + +_Math._ Neen, blijf zitten, meneer Judocus. Vader zal 't wel kort maken +met dien heer. + +_Clara._ Zeker, blijf zitten. + +Maar zeg, Mathilde--misschien heeft meneer Judocus haast: zijn werk over +Erasmus, de zorg voor zijn pupillen, of andere geleerde bezigheden! + +_Goedsm._ Och Janneke, laat die meneer Magneet of Magus maar boven komen. +'t Doet er ook niet toe--we zijn burgermenschen--en hij moet 't nemen +zooals 't is. + +_(Janneke af.)_ + + + +ACHTSTE TOONEEL. + +_Alex. Magnus_, _vorigen_. + + +_Alex._ _(komt met veel geraas binnen)_ Meneer, mijn naam is Alexander +Magnus.--Uw dienaar, dames. Alexander Magnus is mijn naam. _(tot +Judoc.)_ Bonsoir, meneer, uw dienaar, zeer uw dienaar! _(smijt hoed en +stok in een hoek, neemt een stoel en gaat zitten)_. + +_Goedsm._ Alexander Magnus?--Ik heb niet de eer U te kennen--'t zou me +aangenaam zijn---- + +_Alex._ Alexander Magnus is mijn naam, en, meneer, ik ben er trotsch op 't +te kunnen zeggen. Ik ben kortelings benoemd tot Leeraar in de +Staathuishoudkunde, de statistische- en handelswetenschappen aan de +hoogere burgerschool te Bellingwolde. Eerst sints weinig weken heb ik +mijn residium aldaar gevestigd, en ik ben expresselijk hierheen gekomen +om met U, meneer Goedsmoeds, en uw achtenswaardige familie, ehem---- + +_Goedsm._ Ah zoo!--Zeer veel eer, zeer veel eer, meneer Magnus! Leeraar in +de Staathuishoudkunde te Bellingwolde?--Mag ik u een glas wijn +aanbieden? Ik was waarlijk niet voorbereid op de eer van uw bezoek. + +_Alex._ Ik weet 't, meneer. Ik kom als ik kom, en ik ga als ik ga. Nog +slechts zeer weinig connectiën heb ik in deze nabuurschap aangeknoopt: +omdat de meeste familiën mij niet aanstaan, en ik mij wel wacht, mijn +vriendschap te prostitueren aan individuen, die niet eenigzins met mij +op gelijke hoogte staan. + +_Goedsm._ Dan, meneer, zult ge u ook hier in uw verwachtingen misschien +bedrogen vinden. Maar des te grooter onderscheiding voor ons. + +_Alex._ Integendeel--ik moet mij verontschuldigen wegens de vrijheid die +ik neem. + +Maar zeg me--heb ik 't genoegen in deze dames uw dochter en uw nicht te +ontmoeten?--En deze meneer? Stel me aan hem voor. Zeker een dorpsdominee +uit de environs? + +_Goedsm._ Ik vraag verschooning. Deze heer zal u waarschijnlijk bekend +zijn, daar ook hij zich in 't vak van onderwijs beweegt. Judocus van der +Vlugt---- + +_Alex._ _(reikt Judoc. de hand)_ Meneer van der Vlugt--zeer veel genoegen +uw kennis te maken. Welzoo, ook in 't onderwijs? Waarschijnlijk +hulpkweekeling, of catechiseermeester? + +_Judoc._ Noch 't een noch 't ander--ik ben, ehem---- + +_Goedsm._ Doktor in de Letteren, en direkteur van de kostschool alhier. + +_Alex._ Doktor in de Letteren? Ah, vergeef me, doktor van der Vlugt--ik +heb u niet gekend aan een der Hoogescholen, die ik successievelijk +bezocht--en uw uiterlijk, ehem---- + +_Judoc._----Doktor in de Letteren, summa cum laude--'t zij met gepaste +zelfwaardering bekend. + +_Alex._ Ah, ik ben verrukt in u een collega te treffen. + +_Judoc._ Ik had slechts weinig vrienden aan de Leidsche Hoogeschool; en +door mijn bekrompen omstandigheden, ehem---- + +_Alex._ Natuurlijk--zoo zijn er veel jongeluî. + +_Judoc._----moest ik 't mij ten hoofddoel stellen--dikwijls met opoffering +van alle genoegens, en eer minder achtend dan voordeel, ehem---- + +_Alex._ Juist, juist--ik kan me die positie voorstellen. + +_Judoc._----zoo spoedig mogelijk de vruchten mijner studiën te plukken, +door 't aanvaarden van een min of meer winstgevende betrekking, die me +in staat stelde, in mijn eerste behoeften te voorzien. + +_Alex._ Zeer te bejammeren! Zóó gaan dikwijls, door gebrek aan middelen, +groote talenten voor de maatschappij verloren. + +_Goedsm._ Maar mij dunkt, de heeren moeten elkaâr in hun wederzijdsche +betrekkingen wel kennen. + +_Judoc._ Pardon--dat is 't wat ik---- + +_Alex._ Onbegrijpelijk, niet waar! Maar ik kwam expresselijk te dezer +stede, om kennis te maken.--Intusschen, ik ben er zeker van, meneer van +der Vlugt moet mijn naam kennen uit 't werk dat ik geschreven heb. + +_Math._ U heeft een boek geschreven, meneer? + +_Clara._ Hé, zeg me, als 't niet al te geleerd klinkt--hoe is de titel en +waarover handelt 't? + +_Alex._ Een boek, dames! Zeg, een werk--een werk, zeg! Drie deelen in +octavo. Ik zal u een exemplaar toezenden, zoodra de zevende herziene +druk van de pers zal zijn gekomen. + +_Judoc._ _(steeds peinzend)_ Zonderling---- + +_Goedsm._ Groote geregtigheid--waar moet ik, arme van geest, blijven, als +mijn nederig huis de verzamelplaats wordt van schrijvers en geleerden! + +_Alex._ _(tot Goedsmoeds)_ O, weest gerust, meneer Goedsmoeds! Ik ben niet +als zooveel anderen, die zich op zoo iets laten voorstaan. + +_Judoc._ Hoogst zonderling komt 't mij voor---- + +_Clara._ Nu, meneer, we weten den titel nog niet. Waarover handelt uw +boek? + +_Alex._ Mijn werk handelt, schoone dame, 't handelt over: 1º. »'t +Wenschelijke eener verhooging van de tarieven van in- uit- en doorvoer +op handelsartikelen, die door elkeen verbruikt worden."--2º. »Een +naauwkeurige statistische opgave van 't aantal echte kinderen die zouden +kunnen geboren worden, als alle menschen trouwden."--3º. »Een +verhandeling over 't meer voordeelige der zîjwormenteelt, als deze op +kool- in plaats van op moerbezieblaren kon geschieden."--Al 't welk +besloten wordt door, 4º. »Een uitgewerkte en met grondige argumenten +doorspekte lofrede op dwangarbeid en batig slot." + +_Terwijl Alex. spreekt, houdt Goedsm. zich 't hoofd vast; Clara slaat de +handen ineen; Math. zucht; en Judoc. zit als verwilderd en overbluft hem +aan te staren._ + +_Goedsm._ Geleerd, zeer geleerd! Ik mag u natuurlijk niet +tegenspreken--maar toch zou ik gelooven---- + +_Alex._ Tegenspreken, meneer--waarom niet! Ik weet, mijn stellingen zijn +den grooten hoop niet duidelijk. Ook wil ik mezelf niet vernederen, door +mijn overtuiging aan elken oningewijde op te dringen. Maar zijn _wij_ +niet vrienden, meneer Goedsmoeds--en zal 't me niet altijd een genoegen +zijn, met u te redetwisten, en ook uw naam te schrijven op de groote +lijst van hen, die ik voor mijn betoog 't hoofd heb doen buigen! _(ziet +triomfantelijk rond.)_ + +_Goedsm._ Zeker, meneer, zeker--maar ik meende, ehem---- + +_Clara._ _(tot Math.)_ Niet onaardig--we hebben lief gezelschap te gast! + +_Goedsm._ Ik meende--ziet u--ik woû maar zeggen---- + +_Alex._ Ja ja--daar valt weinig tegen in te brengen. + +_(tot Judoc.)_ Ook met u, doktor, vrees ik niet mij in 't strijdperk te +wagen. + +_Judoc._ (hem verwonderd aanziend) Ehem, hum---- + +_Alex._ _(tot Clara)_ En u, Mejuffrouw, wat zegt u er van? + +_Clara._ Wel, meneer, 't loopt mij wat te hoog. Om u de waarheid te +zeggen--ik dacht, dat u een nieuwen roman of een bundel gedichten had +uitgegeven. + +_Alex._ Een nieuwen roman? + +_Math._ Wezenlijk, meneer, ik wil niets afdingen op de waarde van uw +boek---- + +_Alex._ Afdingen? + +_Math._----maar u begrijpt--zoo iets valt minder binnen ons bereik, dan +romantische lektuur. + +_Alex._ Romantische lektuur! Is 't mogelijk, Mejuffrouw! Was niet 't +romanciëren en rijmelen door alle eeuwen heen een werk voor +kladschrijvers, pruldichters, weggeloopen ondermeesters, ziekelijke +kostschooljuffrouwen--kortom, van half krankzinnige schwärmers, +onbruikbare, hun evenmensch opetende bastaard wezens, kankers aan den +gezonden boom eener practische maatschappij!--Mejuffrouw---- + +_Clara._ Wel, meneer, 't is toch geen schande, een roman of een gedicht +geschreven te hebben. Daar hebt ge van Lennep, de Genestet---- + +_Alex._ _(driftig)_ Wat van Lennep! Wat de Genestet!--Ik zeg u, +Mejuffrouw, 't _is_ schande! + +_Goedsm._ _(angstig)_ Meneer Magnus, u begrijpt ons verkeerd. + +_Alex._ Neen, meneer--gij alle schijnt niet 't flaauwst idee te hebben van +de hooge waarde der wetenschap, boven de zich in 't hof der ijdelheid +wentelende romantiek en bellétrie! + +_Goedsm._ Hemelsche geregtigheid--hoe red ik me hieruit! _(tot Judoc.)_ +Doktor, kom, spreek 'reis meê, en breng meneer Magnus aan 't verstand, +dat 't onze bedoeling niet was, hem eenigzins te krenken. + +_Alex._ Zeker, laat de doktor oordeelen! _(tot Judoc.)_ Heer Judocus v. d. +Vlugt, tot u rigt ik 't woord. U _moet_ mijn werk gelezen en herlezen +hebben; 't _moet_ u als de nieuwste autoriteit gegolden hebben, wilt ge +eenigzins op de hoogte van zaken gebleven zijn. + +_Judoc._ _(kucht en zet zich in postuur)_ Ik heb, ehem---- + +_Alex._ Ge moet, meneer, ik zeg u, ge _moet_! Gij, doktor in de Letteren! + +_Judoc._ Ik moet bekennen, ehem---- + +_Alex._ Gij, opvoeder van een aankomend geslacht, ge _kunt_ uw pupillen +niet verstoken hebben van een werk, dat opgang gemaakt heeft tot aan de +hoogere burgerscholen van Rottum en Borkum. + +_Judoc._ Rottum en Borkum!--Ik moet bekennen, ehem--als meneer me een +oogenblik aan 't woord wil laten----_(hij spreekt voortdurend harder en +windt zich op tot rood-wordens toe)_. + +_Alex._ Welnu? + +_Judoc._ Tot mijn spijt en leedwezen moet ik bekennen, ehem--dat ik nooit +een werk van dien aard op eenigen catalogus heb gevonden---- + +_Alex._ _(zich driftig makend)_ Dat pleit niet voor uw boekenkennis? +meneer! + +_Judoc._----en ook U, meneer, onder den naam dien ge voert, als schrijver +nooit heb hooren noemen, ehem---- + +_Alex._ Doktor Judocus! + +_Judoc._----noch als leeraar aan een fictieve hoogere burgerschool te +Bellingwolde.-- + +_Alex._ } Doktor v. d. Vlugt! +_Goedsm._ } Is 't mogelijk? Doktor, bezin-je wel! + +_Judoc._--Ik heb zelfs gegronde reden te twijfelen---- + +_Alex._ Twijfelen? + +_Judoc._----aan 't bestaan van 't werk, dat ge 't uwe noemt.-- + +_Alex._ Meneer! + +_Judoc._--De onderwerpen, die ge opgeeft daarin te behandelen, komen mij, +zelfs in uw mond, veel te ongeremd voor---- + +_Goedsm._ Judocus, weet toch wat je zegt! _(Alex. staat op)_. + +_Judoc._ _(staat op)_----dan dat ik zou kunnen gelooven dat u in ernst +spreekt;-- + +_Alex._ Meneer v. d. Vlugt--die woorden! + +_Goedsm._ } _(staat op)_ Houd u in, doktor! +_Math._ } In 's hemelsnaam, meneer Judocus! +_Clara._ } _(ter zijde)_ Bravo! + +_Judoc._--en ik moet U gelijk stellen met hen, die van de argeloosheid der +onwetenden misbruik maken---- + +_Goedsm._ } Doktor, ben-je razend! +_Clara._ } _(ter zijde)_ Bravissimo! + +_Judoc._ _(met hooge verontwaardiging)_----om hen te bedriegen! + +_Alex._ _(springt woedend vooruit)_ Meneer--was 't niet om de dames--ik +zou je die woorden doen terugslikken---- + +_Goedsm._ _(smeekend)_ Meneer Magnus! + +_Alex._ _(schreeuwt)_----ik zou je doen voelen, hoe menschen als ik gewoon +zijn, de onbeschoftheid van hun minderen te straffen! Dát zou ik! + +_Judoc._ _(plegtig en bedaard)_ Is niet uw naam Alexander Magnus? + +_Alex._ Mijn naam is Alexander Magnus Junior, gelijk die mijns vaders +Alexander Magnus Senior was. Ik ben leeraar in de Staathuishoudkunde, de +statistische- en handelswetenschappen aan de hoogere burgerschool te +Bellingwolde. Dat heb ik u zoo even gezegd--hoe dikwijls zal ik 't nog +moeten herhalen! + +_Judoc._ De persoon van Alexander Magnus is mij bekend---- + +_Alex._ Als schrijver van 't bovengenoemd geleerd werk. + +_Judoc._----in de geschiedenis---- + +_Alex._ Van de nieuwere letterkunde. + +_Judoc._----van 't oude Macedonië---- + +_Alex._ Macedonië? + +_Judoc._----als vorst en wereldveroveraar! + +_Alex._ Wereldveroveraar? + +_Judoc._--U echter ken ik niet, noch uw geleerd werk, en--ik wensch met +geen van beide in nader kennis te geraken. _(buigt, gaat zitten, drinkt +en rookt zijn pijp.)_ + +_Alex._ _(woedend)_ _(Goedsm. tracht hem te sussen.)_ Meneer v. d. Vlugt, +doktor Judocus v. d. Vlugt--U is óf een ongehoorde ezel, óf niet regt +bij zinnen. Ik wil u niet beschamen voor de dames hier, en voor onzen +waardigen gastheer. Maar ik raad u, neem je beleediging terug, als ge +niet wilt, dat ik je prijs geef, u en je doktorsgraad summa cum laude, +aan de woede en verachting van een beschaafd publiek, dat mij kent en +hoogschat. Bedenk, meneer---- + + + +NEGENDE TOONEEL. + +_Vorigen._ _Janneke_ _roept van uit de keuken:_ + + +_Jann._ Juffrouw, de eijeren zijn derin. Wil uwe nou is op 't alozie +kijken, anders worre ze weêr te hard, net als laast, en dan krijgt +Janneke ze naar 't hoofd. + +_Math._ Ik kom, Janneke, ik kom--ik ben dadelijk achter! + +_Clara._ En ik volg je op den voet. + +_(ter zijde.)_ Ons gezelschap is al te verleidelijk! _(Math. en Clara +af.)_ + +_De drie heeren blijven zitten en zien elkaâr een poos zwijgend aan. +Alex. blaast en tracht tot bedaren te komen; Judoc. steekt een pijp op;_ +_Goedsm._ _ziet beide angstig in 't gezigt._ + + + +TIENDE TOONEEL. + +_Goedsm._, _Judoc._, _Alex_. + + +_Goedsm._ _(vult de glazen)_ Komaan, heeren, ledigt de glazen en drinkt +vriendschap! Laat niet een redeloos stuk papier oorzaak wezen, dat de +goede verstandhouding tusschen ons verstoord wordt. + +_Alex._ Toch niet, meneer Goedsmoeds, toch niet. Ge neemt dat verkeerd +op--: wij geleerden twisten dikwijls en raken in vuur en vlam--maar 't +blijft een wetenschappelijk dispuut. Op 't gebied der kennis slaan we +elkaâr de beenen stuk--daarbuiten zijn we vrienden, als +vroeger.--Nietwaar, doktor? + +_Judoc._ Ehem--wat meneer daar zegt, strookt niet geheel met mijn +gevoelens. + +_Goedsm._ Komaan, doktor--de heer Magnus is 't eerst bereid zijn hand je +te reiken. Zul-je nu weigeren? + +_Judoc._ Dát juist niet--mijn aard is niet wraakzuchtig--edoch---- + +_Alex._ Kom kom, meneer v. d. Vlugt--sans rancune! Laat ons dit glas +drinken op onze verdere vriendschap! + +Meneer Goedsmoeds, met U in 't bijzonder zal ik 't genoegen van een +nadere kennismaking op hoogen prijs stellen. + +_Goedsm._ Niet meer dan ik, meneer, niet meer dan ik. + +_Alex._ Zeer verpligt, zeer verpligt.--En nu, heer Goedsmoeds, nu de vrede +hersteld en beklonken is, laat mij terugkomen op 't eigenlijk doel van +mijn bezoek alhier. De vervoering waarin ik geraak, telkens wanneer ik +van mijn werk gewaag, of op 't terrein van een wetenschappelijk gesprek +wordt gebragt, doet me steeds al 't overige vergeten. + +_Goedsm._ Spreek, meneer Magnus--niets zal me aangenamer zijn. + +_Alex._ 't Onderwerp dat ik heb aan te roeren is echter van dien aard, +dat--enfin, zonder onbeleefd te zijn----_(Judoc. aanziend.)_ + +_Goedsm._ Zóó waarachtig?--maar voor meneer v. d. Vlugt heb _ik_ volstrekt +geen geheimen. Ik hoop dus---- + +_Alex._ Dat wil zeggen--pardon, ik ken uw relatie tot meneer niet, maar de +zaak die ik behandelen wil, is van een zóó kiesch karakter----_(Judoc. +staat op)_. + +_Goedsm._ _(tot Judoc.)_ Blijf zitten, doktor, blijf zitten! + +_Judoc._ Ik zou niet gaarne onbescheiden zijn---- + +_Goedsm._ Volstrekt niet--blijf zitten! + +_(tot Alex.)_ Wel meneer, om u de waarheid te zeggen--ik kan me geen +onderwerp van een zóó kiesch karakter voorstellen, dan dat mijn +aanstaande schoonzoon 't niet meê zou mogen aanhooren. + +_Alex._ Uw aanstaande schoonzoon? + +_Goedsm._ Als zoodanig moet ik u meneer v. d. Vlugt bekendmaken. + +_Alex._ Ei ei?--Dát verandert de zaak. + +_(tot Judoc.)_ A propos, ik wensch je geluk, collega! + +_(tot Goedsm.)_ Dát verandert de zaak geheel, meneer Goedsmoeds; en dit +heugelijk feit bespaart mij een inleiding: ik kan mijn welsprekendheid +laten rusten. + +_Goedsm._ Hoezoo, meneer, hoezoo? + +_Judoc._ Ik doorgrond niet, ehem--hoe mijn verloving met meneer +Goedsmoeds' dochter, ehem---- + +_Alex._ Juist, juist! + +_(Tot Goedsm.)_ Wat zou u er van zeggen, meneer Goedsmoeds, als _ik_ me +tot mededinger opwierp naar eenzelfde eer? + +_Goedsm._ Tot mededinger? + +_Judoc._ _(verontwaardigd)_ Tot mededinger, meneer! + +_Goedsm._ Ik begrijp niet---- + +_Judoc._ Ook mij komt 't onverklaarbaar voor---- + +_Goedsm._----hoe ik uw voorstel, ehem--moet opvatten. + +_Judoc._----hoe ge 't met uw begrippen van Europesche zedelijkheid kunt +rijmen, ehem---- + +_Goedsm._ Zeker--ik had toch de eer, u te doen weten, dat meneer v. d. +Vlugt reeds---- + +_Alex._ Met uw verlof--hier heeft een misverstand plaats, een schromelijk +misverstand. Stelt u gerust, meneeren--ik ben geen Turk, geen +antropophaag, geen onbesneden heiden!--Doch, _pauca verba_, _pauca +verba_! + +Om ter zake te komen, meneer Goedsmoeds--leen mij, bid ik u, een +oogenblik gehoor; en laat een krachtig en welgemeend aanzoek bij u niet +minder gelden, dan de met kernachtige phrasen doorbloemde toespraak, +waarmeê ik u had verrast--indien niet de tegenwoordigheid van een derden +_(ziet op Judoc.)_ mijn plan eenigzins had gederangeerd.--Hier volgt +mijn aanzoek (staat op). + +_Goedsm._ _(staat op)_ En dat is, meneer? + +_Alex._ Dat _ik_, Alexander Magnus Junior, wettige zoon van Alexander +Magnus Senior, leeraar in de Staathuishoudkunde, de statistische- en +handelswetenschappen aan de hoogere burgerschool te Bellingwolde--bij +deze de eer heb te verzoeken om de hand uwer nicht, Mejuffrouw Clara, +ten einde, na 't jawoord voor magistraat en priester ontvangen te +hebben, haar als mijn echte vrouw te huwen, en ten mijnent te +onderhouden.--Ik heb gezegd. + +_(buigt en gaat zitten)_ + +_Goedsm._ _(verwonderd en bedremmeld)_ Meneer Magnus--ik moet u zeggen, +ehem---- + +_Alex._ Spreek vrij uit, meneer Goedsmoeds! + +_Goedsm._----ik moet u zeggen, dat uw voorstel, ehem--mij verbaast--en +dat, ehem-- + +_Alex._ Welnu, dat? + +_Goedsm._----en dat, ehem--ik kan--ik moet--ik ben genoodzaakt---- + +_Alex._ Komaan, meneer Goedsmoeds, wees niet verlegen! Ik begrijp, mijn +aanzoek moet u vereeren. + +_Goedsm._ Zeker, meneer--maar ik ben genoodzaakt--'t spijt me--ik zie me +als voogd verpligt---- + +_Alex._ Nu, wat? + +_Goedsm._ _(ter zijde)_ Duivel, ben ik een kind geworden! + +_(drinkt zijn glas leêg)._ + +'t Spijt me, meneer Magnus, dat ik uw voorstel niet kan aannemen, en u +de hand van mijn nicht moet weigeren. + +_Alex._ Weigeren? + +_Goedsm._ 't Spijt me, maar---- + +_Alex._ Weigeren--en waarom? + +_Goedsm._ Om de eenvoudige reden, dat Clara reeds met een ander verloofd +is. + +_Alex._ Met een ander verloofd? + +_Goedsm._ Met een ander verloofd. + +_Alex._ _(in één adem)_ En wie is die ander, als ik vragen mag? Wie is +hij, wat is hij, waar is hij?--Bemint hij haar, bemint zij hem, beminnen +zij elkaâr?--Of is hun vereeniging slechts een van die koude, +conventionele koppelingen, die in onze verbasterde maatschappij zoo +dikwijls den heiligen, gloeijend gesmeeden huwelijksband +surrogeren?--Spreek, meneer,--ik brand--antwoord me! + +_Goedsm._ _(bedaard)_ Meneer Magnus, u vraagt me meer, dan ik u kan of wil +antwoorden. Daar echter de verloving van mijn nicht niet geheim behoeft +te blijven, wil ik u gaarne zeggen wie haar aanstaande is. Hij is een +jongmensch, die haar van harte liefheeft. Hij is nu op een verre reis. +Zijn naam is Adolf Smit. + +_Alex._ Adolf Smit? + +_Goedsm._ Adolf Smit. + +_Alex._ Adolf Smit van Hoogdorp? + +_Goedsm._ Adolf Smit van Hoogdorp.--Voor 't overige verzeker ik u---- + +_Alex._ _(staat op, woedend)_ Voor 't overige verzeker _ik_ u, meneer, dat +uw gedrag jegens mij onbehoorlijk is. + +_Goedsm._ _(staat op)_ Meneer Magnus! + +_Alex._ Ge weigert botweg de eer, mij in uw familie te zien opgenomen, +_mij_, Alexander Magnus--en, om op uw lompheid de kroon te zetten, doet +ge mij die weigering in 't bijzijn van dien soesenden schoolmeester, +dien gemoedelijken kalfskop, die daar in domme deftigheid zijn pijpen +rookt! + +_Goedsm._ Meneer Alexander Magnus--ik was nooit in mijn eigen huis +beleedigd! + +_Judoc._ _(staat op)_ Mijnheer de statisticus---- + +_Alex._ Laat me uitspreken!--Dat is alles nog niets. Maar dat ge boven mij +een ellendeling voortrekt, een bedrieger, een losbol, als Adolf Smit +is--dát, meneer, dát is verschrikkelijk--dát schreit om wraak! + +_Goedsm._ Hemelsche goedheid--een losbol--wat zegt ge daar! + +_Judoc._ _(steeds heviger)_ Meneer de leeraar, durft ge die beschuldiging +herhalen? + +_Alex._ Meneer de slaapkop, dat durf ik. + +_Goedsm._ Stilte meneeren! Als ge voortgaat, op deze wijs den vrede in +mijn huis te verstoren, moet ik u verzoeken 't oogenblikkelijk te +verlaten! + +_(tot Alex.)_ Zeg, meneer, hoe verdedigt ge uw laster tegen Adolf Smit? + +_Alex._ Ik heb niets te verdedigen. Gij weigert me uw nicht--en daarmeê, +basta!--Maar vóór ik ga, wil ik nog een woordje spreken met dien +botterik, _(tot Judoc.)_ die zich voor onderwijzer uitgeeft, voor +wetenschappelijk man, en die niet eens mijn werk kent. Die bovendien---- + +_Judoc._ Laat uw werk rusten! + +_Alex._----die bovendien, om zijn verregaande stomheid te verbergen, mij +in 't publiek tot leugenaar wil maken. + +_Judoc._ Laat uw werk rusten, en herroep uw laster tegen Adolf Smit! + +_Alex._ _(hevig)_ Ik _wil_ van mijn werk spreken, en ik wil, dat jij je +laster intrekt tegen mij. Hoor-je, meneer de roededrager! + +_Judoc._ _(besloten)_ Nu dan--wat aangaat uw werk, meneer van +Bellingwolde---- + +_Alex._ Mijn heerlijk werk, ja! + +_Judoc._----dat nooit geschreven is---- + +_Alex._ Door een kuiken als jij! + +_Judoc._----en waarvan de onderwerpen---- + +_Alex._ Zoo rijk en verheven! + +_Judoc._----zoo plat en onzinnig, niet anders konden opkomen---- + +_Alex._ Dan in mijn hoofd! + +_Judoc._----dan in 't brein van een maniacus---- + +_Alex._ Van een genie! + +_Judoc._----van een monomaan---- + +_Alex._ Van een wereldkenner! + +_Judoc._----of een gewonen gek, _naturaliter idiota_----Wat aangaat, zeg +ik, dit uw werk, meneer de staathuishoudkundige---- + +_Alex._ _(hem nabaauwend)_ Dit mijn werk, meneer de jeugdbederver---- + +_Judoc._----dit uw werk---- + +_Alex._ _(hem nabaauwend)_----dit mijn werk---- + +_Judoc._----ik moet lagchen, inderdaad---- + +_Alex._ Lagchen, lagchen! Dat lagchen zal ik je verleeren! _(vat zijn +hoed, en slaat er Judoc. meê op 't hoofd)_. + +Neem dit, en dat, en dit, en nog eens dat--tot mijn arm stijf, en jou +kop week is! + +_(Intusschen heeft ook Judoc. zijn hoed gegrepen, en slaat Alex. terug; +Goedsm. tracht hen te scheiden, en roept niets dan: »in 's hemelsnaam, +meneeren!" »houdt op, meneeren!" »bedenkt wat ge doet!" »brengt geen +schande over mijn huis!" enz. enz.)_ + +_Judoc._ _(slaat)_ Gelijk Arminius---- + +_Alex._ (») Boekworm! + +_Judoc._ (»)----de Romeinen versloeg---- + +_Alex._ (») Kinderkanibaal! + +_Judoc._ (»)----en Karel Martel-- + +_Alex._ (») Hutspotverknoeijer! + +_Judoc._ (»)----de woeste Sarracenen---- + +_Alex._ (») Mottige foliant! + +_Judoc._ (»)----zoo wil ik ook---- + +_Alex._ (») Vogelverschrikker! + +_Judoc._ (»)----waar 't op zelfverdediging aankomt---- + + + +ELFDE TOONEEL. + + +_Math._, _Clara_ _en vorigen_. + +_Math. en Clara komen haastig binnen, zij vatten Judoc. bij de armen, +terwijl Goedsm. Alex. vasthoudt._ + +_Clara._ } Mijn hemel, oom--wat gebeurt er, wat is er + } te doen? +_Math._ } Meneer Judocus--ik bid u, houd-je bedaard--doe + } 't ten minste om mijnentwil! + +_Alex._ } _(wil zich losrukken)_ Wat er gebeurt, Mejuffrouw--! +_Judoc._ } _(houdt zijn hoed gereed)_ Ik ben bedaard--maar + } die ellendeling--! + +_Goedsm._ Stilte heeren! + +_(tot Math. en Clara)_. 't Is niets, kinderen, 't is niets. + +_(tot Alex.)_ Meneer Magnus, voor de laatste maal verzoek ik u, mijn +huis te verlaten, en ergens anders je geleerdheid te gaan verkoopen. Na +'t voorgevallene wil ik u geen oogenblik langer zien. + +_Alex._ Ja, ik ga---- + +_Judoc._ Neen, hij zal niet gaan--de lasteraar! + +_Clara._ Lasteraar? + +_Math._ Lieve hemel--wat wil die man toch! + +_Goedsm._ (houdt Judoc. terug) Doktor--op je plaats--ik zal hier +beslissen. + +_(tot Alex.)_ Meneer Magnus, nogeens, verlaat mijn huis of de +policie---- + +_Alex._ De policie! ik lach met de policie!--Ja, ik ga, meneer +Goedsmoeds--maar je zult nader van me hooren--dat beloof ik je. _(hij +blijft aan de deur staan)_. + +_Clara._ Maar oom, wat is toch de reden--? + +_Alex._ De reden, Mejuffrouw---- + +_Goedsm._ _(tot Clara)_ Niets, kind--ga naar achter. + +_(tot Alex.)_ Verwijder u, meneer! + +_Alex._ _(komt driftig terug)_ De reden, Mejuffrouw, is---- + +_Goedsm._ Stil meneer! Ik verbied u tot mijn nicht te spreken! + +_(houdt Judoc. terug)_. Bedaar, doktor--laat mij begaan! + +_Alex._ En ik _wil_ tot uw nicht spreken. Ik tart u allen, als zij me maar +regt doet wedervaren. + +_(tot Clara)_ De reden, Mejuffrouw, is, dat ik u bemin, dat ik om uw +hand vroeg, en dat meneer uw oom---- + +_Clara._ Geregte hemel--is 't waar, oom? + +_(tot Alex.)_ Foei, meneer--'t is schandelijk! + +_Alex._ _(kruist de armen en zet zich in postuur)_ Schandelijk--ook u +vindt 't schandelijk! Eilieve, en waarom? Dat u me weigert, laat ik +daar--maar welke reden kan u hebben, mijn aanzoek schandelijk te vinden? + +_Clara._ Ik zeg u, meneer--_'t is_ schandelijk _(keert hem den rug toe)_. + +_(tot Math.)_ Kom, Mathilde, wij zullen ons in de keuken retireren, tot +meneer hier ons 't genoegen zal gedaan hebben, zijn vereerende aanzoeken +tot meer waardige partijen te gaan rigten. _(zij willen gaan)_. + +_Goedsm_. _(houdt hen terug)_ Wacht 'reis--jelui blijft hier. Wou-je mij +alleen laten met die twee dolle honden! + +_(tot Alex.)_ U vergeet te zeggen, meneer Magnus, dat ge, misschien om +hem den voet te ligten--uw gelukkigen medeminnaar hebt belasterd. U +heeft ons nog geen rekenschap gegeven van de scheldnamen waarmeê u Adolf +Smit genoemd heeft. + +_Clara._ Wat--scheldnamen? Adolf Smit belasterd? Kent hij Adolf Smit? + +_Judoc._ _(terwijl Math. hem voortdurend vasthoudt)_ Ja--de ellendeling, +de hond, de valsche boekenschrijver, de pseudo-zoon van Minerva! + +_Goedsm._ _(tot Judoc.)_ Bedaar, dokter--houd toch al die liefelijke +bijnamen t' huis! + +_Judoc._ Ik ben bedaard! + +_(tot Alex.)_ De indringer, de schelmsche vagabundus! + +_Clara._ Meneer v. d. Vlugt--denk toch om je gezondheid! + +_Judoc._ Ik _ben_ gezond! + +_(tot Alex.)_ De uil in arendsveêren, de ezel in een paardehuid! + +_Math._ Meneer Judocus--in 's hemelsnaam, heb een oogenblik geduld! Laat +vader vertellen wat er gebeurd is. + +_Judoc._ Ik _ben_ bedaard, ik _ben_ geduldig. Maar hier zou Abou-Zaber +zelfs zijn geduld verloren hebben!--Mijn besten, éénigen vriend zóó te +belasteren? + +_Alex._ _(spottend, met de armen over elkaâr)_ Bravo, meneer de +zachtmoedige! + +_Judoc._ Hem achter den rug met vuile aantijgingen te besmeren! + +_Alex._ Allerliefst, mijn wandelend toonbeeld van geduld! + +_Judoc._ Bij zijn dierste vrienden en betrekkingen op clandestine wijs +zijn goeden naam te komen bekladden---- + +_Alex._ Voortreffelijk, o non plus ultra van bedaardheid! + +_Judoc._----en dan zelf niets meer te zijn dan een onbekende gelukzoeker, +die zich titels en bekwaamheden aanmatigt, waarop hij evenveel regt +heeft als mijn schoenpoetser! + +_(terwijl Judoc. zich dermate opwindt, kijken Goedsm. c. s. hem verbaasd +aan)_. + +_Alex._ Juist, mijn schoone held--dáár woû ik je hebben! Je vraagt _mij_ +rekenschap van de namen die ik Adolf Smit gaf--ikzelf vraag _u_ +rekenschap van de titels, waarmeê ge mij vereert. + +_Judoc._ Die zal ik geven--maar trek eerst uw woorden in! + +_Alex._ Nooit! + +_Judoc._ Zuiver mijn vriend van alle blaam! + +_Alex._ Integendeel! + +_Goedsm._ _(tusschen beide komend)_ Een oogenblik!--Mij, als huisvader, +zal 't wel passen hier een woordje meê te spreken. + +_(tot Alex.)_ Heeft u Adolf Smit gekend? + +_Alex._ Zoo goed als iemand. Wel een jaar lang heb ik te Brussel met 'em +saâmgewoond. + +_Goedsm._ Te Brussel? Maar op welken grond--enfin, waarvan beschuldigt ge +hem? + +_Alex._ Adolf Smit is een speler. + +_Judoc._ _(steeds heviger)_ Hij liegt, de gewetenlooze eerroover! + +_Alex._ Adolf Smit is een losbol-- + +_Judoc._ Hij liegt, de Mephistopheles! + +_Alex._--Een doorbrenger. + +_Clara._ Groote God--zou 't waar zijn! + +_Judoc._ Hij liegt, de naneef van Astaroth, de kleinzoon van Beëlzebub! + +_Alex._ Adolf Smit geeft voor, uw nicht hier _(op Clara wijzend)_ te +beminnen, om van haar vertrouwen misbruik te maken---- + +_Clara._ Meneer Magnus--uw woorden gaan me als pijlen door 't hart. Maar +als ge denkt, op deze wijs uw doel te bereiken, en _mij_ te winnen door +_hem_ te belasteren---- + +_Judoc._ O, slangetong-- + +_Goedsm._ _(tot Judoc.)_ Stil, doktor! + +_(tot Alex.)_ Weet wat ge zegt, meneer! We hebben hier getuigen en een +regtbank. + +_Alex._----maar op reis, in den vreemde, weten andere meisjes genoeg, dat +hij zich een scheiding van zijn beminde niet hard aantrekt. Daarenboven +weet _ik_, dat hij te Brussel in 't geheim met een andere schoone +verloofd is. + +_Judoc._ O, addergebroedsel! + +_Clara._ _(tot Math.)_ Mijn god, Mathilde, wat moet ik er van denken! + +_(tot Alex.)_ Bij al wat u heilig is, meneer--bedrieg me niet, spot niet +met me! + +_Judoc._ Clara, juffrouw Clara--geloof 'em niet! + +_Goedsm._ Stil, doktor! + +_Clara._ _(tot Alex.)_ Ik ben u vreemd, ik ken u niet. Maar zoo ge nog een +greintje eergevoel bezit, zeg me dan--is 't waar, dat ge Adolf kent? Is +'t waar, dat hij--dat hij slecht is--dat hij ontrouw is?--Want als ge +liegt, als ge liegt---- + +_Alex._ 't Is zóó waar als Alexanders liefde voor u--zóó waar, als dat +Alexander u trouw zou wezen. + +_Judoc._ O, waarom bezit mijn arm niet de kracht van Hercules, Rappo en +Crosso! + +_(tot Clara)_. Geloof 'em niet, juffrouw Clara! Hij liegt--en ik zal 't +u bewijzen. + +_Goedsm._ Doktor, laat mij spreken! + +_Math._ Meneer Judocus, houd u in! + +_Judoc._ Ik houd me in--maar de vent liegt--hij liegt als een Cretenser, +de domme Beotiër! + +_Alex._ _(plotseling zich tot Judoc. wendend)_ Cretenser, domme +Beotiër!--Meneer, de maat van uw beleedigingen is vol. Ik vraag u +rekenschap! + +_Judoc._ Die zult ge hebben. Zeg hoe en wanneer! + +_Alex._ Rekenschap vorder ik. Maar geen scheldwoorden zullen onze wapens +zijn! + +_Judoc._ Rekenschap zal ik u geven van mijn woorden; rekenschap u vragen +van Adolfs geschonden eer. + +_Math._ _(tot Goedsm)_. Vader, kom toch tusschenbeide! + +_Alex._ En we zullen zien, of ge de wapens van een man even goed hanteert, +als die van een vischwijf. + +_Goedsm._ _(smeekend)_ Meneer Magnus--meneer v. d. Vlugt! + +_Judoc._ Geen bemiddeling, heer Goedsmoeds. De goede naam van mijn vriend, +'t geluk van uw nicht staan op 't spel. + +_(tot Alex.)_ Wat spreekt ge van mannewapens? + +_Alex._ Dat zul-je morgen zien. + +_Judoc._ Morgen? + +_Alex._ Morgenochtend ten zeven uur. + +_Judoc._ Ten zeven uur?--Ik begrijp u, meneer. Ik ben vreemd aan den +wapenhandel---- + +_Math._ Hemelsche vader--een duel! + +_Goedsm._ Zeg eens, heeren--'t is toch gekheid, hoop ik? + +_Alex._ Ernst, meneer, bloedige ernst. + +_Math._ Lieve God!--Vader--meneer Judocus--'t zal niet gebeuren--hoor me +toch! + +_(zij houdt Goedsm. vast, beide staren in angstige spanning Judoc. en +Alex. aan)_. + +_Judoc._ Wees bedaard, Mathilde. + +_(tot Alex.)_ Ik ben vreemd aan den wapenhandel. Maar, gelijk +Cincinnatus de spade liet rusten voor 't zwaard--zóó zal de gemoedelijke +schoolmeester zijn vreedzamen scepter verwisselen tegen---- + +_Alex._ _(spottend)_ Nu, waartegen? + +_Judoc._ Tegen een wapen, dat geducht zal worden in de vuist van hem, +wiens goed regt hem sterken zal in den strijd. + +_Alex._ _(spottend)_ En kan mijn ridderlijke held een pistool laden? + +_Judoc._ Ik zal, ook zonder dat te kunnen, u toonen, hoe 't mogelijk was, +dat David Goliath verwon. + +_Alex._ _(spottend)_ En zal mijn schuwe David den moed hebben, met andere +projektielen in 't veld te treden, dan keisteentjes uit de beek? Is 't u +bekend, o edele gladiator, dat _ik_ een poos lang in 't bestuur zat van +de vereeniging »Mik wis, schiet niet mis;" en dat ik tweemaal bekroond +ben als prijsschutter--? + +_Judoc._ Al waart ge de fabelachtige Soranus in eigen persoon--ik zal den +moed hebben, voor mijn vriend te _staan_. + +_Alex._ _(lagchend)_ Zult ge, meneer Judocus? + +_Judoc._ Dat zal ik. + +_Alex._ Wezenlijk, op je woord, meneer v. d. Vlugt? + +_Judoc._ Op mijn woord. + +_Alex._ Dan, beste doktor, geef ik je den vriendschappelijken raad, morgen +ten zeven uur---- + +_Judoc._ Nu, ten zeven uur? + +_Alex._ Je nog eens om te keeren in je bed. + +_Judoc._ Wat? + +_(Goedsm. Math. en Clara zien Alex. verwonderd aan)_. + +Hoe moet ik dat opnemen, heer statisticus? + +_Alex._ Ma foi, prenez-le comme vous voudrez!--Maar zeg, noem me niet meer +statisticus--wil je? + +_(Judoc. kijkt verbaasd)_. + +_Goedsm._ Hemel--wat nu! + +_Alex._ Niet meer: hond, of uil in arendsveêren, of ezel in een +paardehuid. + +_Goedsm._ Goddank--dat lijkt naar een verzoening! + +_Math._ De hemel geve 't! + +_Alex._ Spaar me ook voortaan de hoogst dichterlijke doch in 't gewone +spraakgebruik min zoetvloeijend klinkende benamingen van: slangetong, +addergebroedsel, domme Beotiër, kleinzoon van Astaroth, naneef van +Beëlzebub--en wat dies meer zij. + +_Judoc._ Die uitdrukkingen zijn me in drift ontvallen. Maar zoolang---- + +_Alex._--Zoolang ik Adolf Smit niet den hoogsten lof toezwaai, kan ik +nooit op uw gunst rekenen.--Welnu, beste doktor, prijs dan, in uw hart, +uw vriend zooveel ge wilt. _Ik_ mag 't niet doen, zelfs fluisterend: +want hij zou me hooren. + +_Judoc._ U hooren? + +_Math._ } Meneer Magnus! +_Clara._ } Zou 't mogelijk zijn! + +_Goedsm._ _(Alex. in de oogen kijkend)_ Ik geloof dat ik hem _zie_! Ei, +ei--ik geloof dat ik hem _zie_. + +_Alex._ Juist geraden, heer Goedsmoeds--want hier staat hij. + +_(Hij neemt pruik en baard af, waarmeê hij zich onkenbaar had gemaakt, +en spreekt op geheel veranderden, natuurlijken toon)_. + + + +TWAALFDE TOONEEL. + + +_Clara._ Adolf! _(ze omhelzen elkaâr)_. Adolf! En ik heb je niet herkend! + +_Goedsm._ } Dacht ik 't niet! +_Math._ } Wel--dat 's een verrassing! +_Judoc._ } _(stamelend en met de hoogste verbazing)_ Wat--wat--wat + } zie ik! + +_Adolf._ Ik ben 't, Clara--en blijtoe dat ge me niet herkend hebt, want +dan had ik mijn doel gemist. + +_Goedsm._ _(boos)_ Maar Adolf, jongen--wat malle potsen! Waartoe al die +poppenkasterij! Is 't tegenwoordig mode, zijn vrienden te beliegen en te +bedriegen vóór men zich bekend maakt? + +_Adolf._ _(schudt hem de hand)_ Nu, sprak Alexander Magnus geen waarheid, +toen 'ie Adolf Smit voor een bedrieger uitmaakte!--Maar vergeef me, +vader Goedsmoeds, al den schrik dien ik u aanjoeg: 't was met een goed +doel. + +_Goedsm._ De duivel hale jou doel--de jongen praat als een Jesuït!--Neen +maar, hoor 'reis--ik vind 't lang niet aardig, zóó mijn huis in +opschudding te brengen: ik ben er drie jaar ouder meê geworden! + +_Adolf._ _(tot Judoc., hem de hand drukkend)_ En jij, beste vriend, dien +ik heb getergd tot dolwordens toe--jij zult wel de eerste zijn me te +vergeven, als ik je verzeker: dat al mijn komediespelen slechts dienen +moest om u te regtvaardigen, en Clara te beteren. + +_Judoc._ Om _mij_ te regtvaardigen? + +_Clara._ En _mij_ te beteren? + +_Adolf._ Ja Clara, om _u_ te beteren. Want ik wist, hoe mijn vriend +Judocus de lieve Mathilde beminde. En ik wist ook, hoe mijn fijn +bruidje--alleen op zijn uiterlijk ziende--hem niet lijden mogt, en zelfs +hem van lamheid en karakterloosheid plagt te beschuldigen---- + +_Goedsm._ Ja, ja, daarin had Clara groot ongelijk--maar ik zie nog niet +in---- + +_Math._ Luister toch, vader! + +_Adolf._ Nu heb ik den doktor in de gelegenheid willen stellen, u allen te +toonen: dat zijn zachtmoedigheid geen lafheid is, en dat 'ie, onder zijn +doodgoed uiterlijk, een ferm, edel, mannelijk hart draagt. En ik geloof, +dat ik, in den persoon van Alexander Magnus, er vrij wel in geslaagd +ben, zijn schat van geduld ten einde te brengen. + +_(tot Judoc.)_ Nietwaar, doktor? + +_Clara._ Volkomen, volkomen! + +_Judoc._ _(stamelend)_ Dus was alles--alles---- + +_Adolf._ Alles was maar spel, mijn waarde! + +_Goedsm._ _(boos)_ Ja, ja, mooi spel, mooi spel--maar ik zie niet in--ik +begrijp volstrekt niet---- + +_Math._ Foei vader--wil-je wel niet boos zijn! Wees liever blîj dat alles +zoo heerlijk is afgeloopen. + +_Clara._ Zeker, oom--je zult er later om lagchen. + +Maar _ik_--ik mogt wel in zak en asch mijn schande verbergen! _(gaat +naar Judoc. en reikt hem de hand)_. Meneer v.d. Vlugt, u is een edel +mensch--meer kan ik niet zeggen: maar ik ben zeker, dat u mij vergeven +zal, waar mijn domme oogen zich miskeken, en mijn vinnig tongetje zich +versprak. + +_Judoc._ _(buigend)_ Mejuffrouw--ik verwachtte niet anders, ehem--en als +vriendin mijner Mathilde, ehem---- + +_Math._ _(Clara omhelzend)_ Ja Clara, als vriendin uwer gelukkige +Mathilde---- + +_Adolf._ _(tot Judoc.)_--Kan ze niet anders, dan ook u lief wezen! + +_Goedsm._ Komaan--we eindigen ten minste met een familietableau!--Weet-je +wat--als jelui 't nu allemaal zóó aardig vindt, dan zal _ik_ de gekheid +ook maar slikken. Ofschoon ik herhaal, niet te begrijpen, waartoe 't +noodig was----_(de meisjes trachten hem den mond te stoppen)_----dat +mijn heele huis op stelten werd gezet----en dat hier een gansche +rooverroman met duels en dolken en pistolen moest vertoond worden, enkel +en alleen---- + +_Math._ Stil, vadertje--vrolijk zijn! + +_Clara._ Lagchen!--Kijk 'reis rond: wat gelukkige gezigten om je heen! + +_Adolf._ _(tot Goedsm.)_ En heeft 't uw hart geen goed gedaan, 't getergde +lam tot leeuw te zien worden! _(op Judoc. wijzend)_ Zie hem--hoe zijn +oog glinstert van edel vuur; hoe de nederige Cincinnatus de spade +wegsmijt, en 't zwaard vat; hoe de schuwe David tegen Goliath, de +ongeoefende schutter tegen Soranus te velde trekt--alles, om de eer van +zijn afwezigen vriend op te houden! Zeg, heer Goedsmoeds--was dat geen +prachtig spel! + +_Math._ _(vat Judoc. bij de hand)_. Ik wist 't, Judocus--ik had niet +anders verwacht. + +_Judoc._ _(met vuur)_ En vondt ook gij 't spel prachtig Mathilde? O, dan +wil ik verschrikkelijk zijn voortaan! Ik wil een Bayard worden, een +Hotspur, een Cid Campeador! + +_Adolf_ en _Clara._ Bravissimo! + +_Goedsm._ La ta ta--daar heb-je 't al! Je zult me met je dwaasheden den +doktor nog tot een bloedvergieter maken: een Blaauwbaard, een Aballino! + +Maar, 't doet er niet toe! Ik wil niet langer de spelbreker wezen. Hier, +schenkt de glazen in--en zij onze dronk gewijd aan de trouw en liefde +tusschen de beide huwelijksparen! + +_Adolf._ Zoo zij 't: hart om hart---- + +_Clara._----Ziel om ziel! + +_Judoc._ Als Philemon---- + +_Math._----en Baucis! + +_Goedsm._ Maar neemt één raad van mij, jongelui--en jij vooral, Adolf! Als +jelui weêr mijn vreedzaam huis 't onderst boven keert om komedie te +spelen--zorgt dan, in den naam van Snoek en Watteer, dat je tot nut en +vermaak, ten minste met eenige strekking, met een redelijk doel werkt! +Want, wat jelui me van avond hebt vertoond----hoor eens--'t blijft onder +ons, maar--ik geef je mijn woord van eer--: »'t Sop was de kool niet +waard!" + +(_De muziek speelt den marsch uit de derde acte van »Figaro's +Hochzeit."_ + +_Goedsm., gevolgd door de beide paren, stapt 't tooneel rond._ + +_De gordijn valt_). + + + + +ERRATA. + + +Pag. 6 reg. 1 staat: _everen_ lees: _leveren_ + » 9 » 19 » _ratelendc_ » _ratelende_ + » 26 » 2 » _liesz_ » _liess_ + » 101 onderste lijn muziek, eerste maat, drie laatste + noten, staat: _f_, _d_, _e_, lees: _d_, _e_, _d_. + » 105 reg. 7 staat: _libretto_ » _een libretto_ + » 113 » 24 » _derde malen_ lees: _derden male_ + » 113 » 29 » _brengt_ lees: _breng_ + » 116 » 10 » _Im Lande der Chinezen_ lees: + _In Lande der Chinesen_ + » 124 » 13 » _wiegelende_ lees: _vliegende_ + » 128 » 1 » _galligen_ » _gallige_ + » 148 » 10 » _peté_ » _peté-boom_ + » 159 » 12 » _Lotus_ » _lotos_. + + + + +Nº. 1.--=A. H. v. [onleesbaar].= Levensbeelden. Schetsen en ve[onleesbaar, + vermoedelijk: verhalen.] + » 2.--=Cremer en Keller.= Vier novellen. + » 3.--=De Oude Heer Smits.= Clementine. + » 4.--=Gerard Keller.= Het Huisgezin van den Praeceptor. + » 5.--=Lodewijk Mulder.= Jan Faessen. 2 deelen. + » 6.--=Louise.= Bladen uit Nicht Suze's Schetsenboek. + » 7.--=De Oude Heer Smits.= Vervolg op de Brieven. + » 8.--Mevr. =Bosboom-Toussaint.= De Alkmaarsche Wees. + » 9.--=Boudewijn.= Beelden en Schaduwen. + » 10-12.--=H. J. Schimmel.= Mary Hollis. 3 deelen. + » 13-15.--Mevr. =Bosboom-Toussaint.= Graaf Pepoli. 3 deel[onleesbaar, + vermoedelijk: deelen of dln.] + » 16.--=Henriette Maria I.***.= Coquetterie. + » 17.--=De Oude Heer Smits.= Tweede vervolg op de Brie[onleesbaar, + vermoedelijk: Brieven.] + » 18-19.--Mevr. =Bosboom-Toussaint.= Het huis Lauernesse. 2 [onleesbaar, + vermoedelijk: deelen.] + » 20.--=Celestine.= Twee Novellen.--64. =C. van Schaick.= De [onleesbaar] + » 21.--=Gerard Keller.= Oude kennissen. Novellen. + » 22-23.--=Elise.= Eene star in den nacht. 2 deelen. + » 24.--=Jonckers.= Alkmaar ontzet. + » 25-26.--=B. ter Haar Bz.= Antonie van Bockhorst. 2 deele[onleesbaar, + vermoedelijk: deelen.] + » 27-28.--=N. Donker.= Eind goed, al goed. 2 deelen. + » 29.--=De Jong van Rodenburgh.= Tyrol en Italië. + » 30-31.--=H. J. Schimmel.= Sproken en vertellingen. 2 deel[onleesbaar, + vermoedelijk: deelen.] + » 32-33.--=T. van Westrheene.= Hoe 't in de wereld gaat! 2[onleesbaar, + vermoedelijk: deelen.] + » 34-35.--=J. P. de Keyser.= De Wartburg. 2 deelen Met pl[onleesbaar, + vermoedelijk: platen.] + » 36.--=J. Hoek.= Drie Novellen.--N°. 69. Mina en Betsy. + » 37-38.--=Elise.= Hermine. 2 dln.--58. =Celestine.= Zuster Cat[onleesbaar] + » 39.--Mevr. =Bosboom-Toussaint.= Verspreide verhalen. + » 40-41.--=Cd.= en =A. Busken Huet.= Schetsen en Verhalen. 2[onleesbaar, + vermoedelijk: deelen of dln.] + » 42-43.--=Johanna.= De Pleegkinderen. 2 deelen. + » 44.--=J. J. Cremer.= Stad en Dorp. Vertellingen. + » 45-46.--=J. Hoek.= Louise van der Heide. 2 deelen. + » 47.--=J. F. Thieme.= Rozen en Brandnetels. + » 48.--=P. F. Brunings.= De Gouverneur. + » 49-52.--=H. J. Schimmel.= Mylady Carlisle. 4 deelen. + » 53.--Mevr. =Bosboom-Toussaint.= Eene Familie-legende. + » 54.--=R. Koopmans van Bockeren.= Schoenen op Keur. + » 55--=De Oude Heer Smits.= Derde Vervolg op de Brieven. + » 56.--=D. Hartevelt.= Herinneringen uit Algiers. Met plate[onleesbaar, + vermoedelijk: platen.] + » 57.--=J. P. de Keyser.= Levensvormen. Verzamelde schets[onleesbaar, + vermoedelijk: schetsen.] + » 59.--Mevr. =Bosboom-Toussaint.= De graaf van Devonshir[onleesbaar, + vermoedelijk: Devonshire.] + » 60.-- » » De Engelschen te Rome. + » 61-62--=Dr. J. ten Brink.= Oost-Ind. Dames en Heeren. 2 [onleesbaar, + vermoedelijk: deelen of dln.] + » 63.--=J. F. Brunings.= De Gouvernante. + » 65-66.--=Gerard Keller.= Een zomer in het Noorden. 2 dln. + » 67.--=De Oude Heer Smits.= Brieven en uitboezemingen. + » 68.--=Mevr. Bosboom-Toussaint.= Mejonkvr. de Mauléon. + » 70.--=Mr. A. H. Verster.= De Familie van Ulvenhout. + » 71.--=S. van der Leij.= Henry Wells. + » 72.--=Dr. J. ten Brink.= Het vuur dat niet wordt uitgeb[onleesbaar, + vermoedelijk: uitgebluscht.] + » 73.--=Célestine.= Rob's moeder. + + + + +Transcriber's Notes + + +- The errata listed in the back of the book are original errata from the + print edition. This appears to be a first edition, so I am not sure why + it contains errata in the first place. +- The cover of the original print copy is damaged; as a result, some of the + text from the cover has been restored using guess work. +- Hand-written note on the title page not included: "Rotterdam, 23./24. + December 1901." +- Variant spellings that are nevertheless correct and used consistenly: + Shakspeare for Shakespeare, Appingadam for Appingedam. +- The book part "Op zee" has no title page, unlike the three other parts + (De Slamat, Minnebrieven, and Blijspel). +- 004.png: Restored "Villibald" (first letter partially obscured by a + sticker) to "Willibald." +- 014.png: Normalised a left-pointing guillemet to a right-pointing one: + »God willing". +- 031.png: Normalised "elkâar" to "elkaâr" (short for "elkander"). See also + the note for scan 109.png. +- 046.png: Normalised a lower double quote to a right-pointing guillemet: + »wee mij!". +- 054.png: May have an extraneous double quote mark; this is the same in + the print version. I left it like this, because it wasn't entirely clear + what the author was trying to say. +- 057.png: Changed "mij" to "my" in "I know that my Redeemer liveth" after + consulting the official Westminster Abbey website. +- 081.png: Inserted a space in "ochtend-en", resulting in "ochtend- en + middagdienst" (translation: _morning- and afternoon-service_). +- 094.png: changed "parat" to "paraît" in "mais d'aussi loin qu'il paraît." +- 105.png: This page contains what the author called a Malay lullaby. The + f-sharp in the fifth bar of this song sounds dissonant to Western ears. + Considering that the rest of the tune follows the Western I-IV-V (tonic, + sub-dominant, dominant) chord progression, such as is used in rock music, + folk songs, and indeed lullabies, it is likely that this is a Western + song, contrary to the author's claim. In which case the F-sharp should + probably be replaced by an E. In the Lilypond source code this can be + achieved by replacing "fis''4" by "e''4". However, since I am not sure, + I've left the dissonant in. +- 105.png: The song is called the nanny's "nonna, nina": this is likely to + be word play. The Italian for "lullaby" is "ninna nanna," and throughout + the book the author refers to young women as "nonna," Italian for + "grandmother," "nana." (Baboe is Dutch phonetic spelling for the Malay + word for "native nanny"). Young men and boys are often referred to as + "sinjo"s. +- 109.png: Normalised "elkâar" to "elkaâr" (short for "elkander"). See also + the note for scan 031.png. +- 127.png, 135.png, 167.png: Normalised "ë" to "Ë" in "GABRIËL." +- 138.png: Left out what appeared to be a grave accent on the "n" in + "Toean"; the accent glyph looks completely different from the one in + "Rèsiden," and I assume it's just a small printing error. Not to mention + that everywhere else "Toean" is spelled without an accent. +- 147.png: I assume the abbreviation "ll" stands for "letterlijk." +- 159.png: Corrected footnote number from "2" to "1." +- 182.png: Inserted a thought-break because that seemed to match earlier +instances of the following line ("Weet ge 't nog, liefste mijn -- ?"). +- 182.png: a previous owner scratched a word so badly with a pencil, that + the paper was torn. I am guessing here that the word between "uw" and + "oogjes" is "blauwe" (resulting in the Dutch for "your blue eyes"). +- 189.png: Printer's error fixed: "CCARA" to "CLARA." +- 190.png: Presumed printer's error fixed: "ten min-" to "ten minste" + (transl. "at least"). +- 199.png: Normalised the abbreviation "Clar." to "Clara". +- 224.png: Normalised "Joducus" to "Judocus." +- 225.png: Was numbered 121 instead of 221 in the print version. +- 228.png: Normalised: added a "." to "Clara." +- 232.png (back cover): stage tape to hold the cover together obscured part + of the text; we tried to guess in every instance what the text had said. +- Footnotes have been renumbered throughout the entire work and have been +moved to the ends of chapters. Renumbering footnotes is standard Project +Gutenberg practice, as is the moving of footnotes -- although footnotes +aren't necessarily always moved to the ends of chapters. Please refer to +the original scans used to create this e-text if you need to know the exact +footnote numbers or positions. +- The author/typesetter liberally used long dashes either filled out to the +end of the line, or starting on the next line where they stopped on the +previous one. I have not followed this formatting practice for the eBook, +but elected instead to retain the exact number of dashes from the printed +book. + + + + + + +End of Project Gutenberg's Ontboezemingen, Gabriël + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ONTBOEZEMINGEN *** + +***** This file should be named 24675-8.txt or 24675-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/4/6/7/24675/ + +Produced by Branko Collin and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |