diff options
Diffstat (limited to '24468-8.txt')
| -rw-r--r-- | 24468-8.txt | 5563 |
1 files changed, 5563 insertions, 0 deletions
diff --git a/24468-8.txt b/24468-8.txt new file mode 100644 index 0000000..06d65e3 --- /dev/null +++ b/24468-8.txt @@ -0,0 +1,5563 @@ +The Project Gutenberg EBook of Een jaar in de Molukken, by H. R. Roelfsema + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Een jaar in de Molukken + De Aarde en haar Volken, 1917 + +Author: H. R. Roelfsema + +Release Date: January 31, 2008 [EBook #24468] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK EEN JAAR IN DE MOLUKKEN *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + +EEN JAAR IN DE MOLUKKEN. + +PERSOONLIJKE ERVARINGEN BIJ 'T VESTIGEN EENER CULTUURONDERNEMING. + +Door H. R. Roelfsema. + + + So sehnt sich der unruhigste Vagabund + zuletzt wieder nach seinem Vaterlande + und findet in seiner Hütte, an der Brust + seiner Gattin, in dem Kreise seiner + Kinder, in den Geschäften zu ihrer + Erhaltung all die Wonne, die er in der + weiten, öden Welt vergebens suchte. + + Goethe. + + Die Leiden des jungen Werthers. + Erstes Buch. Am 21 Junius. + + + + +HOOFDSTUK I. + +DOEL MIJNER REIS. + + +Voor een avontuurlijk gemoed was de opdracht, waarmede ik naar Indië +was vertrokken en me nu in October 1912 te Ternate bevond, om in de +wolken te zijn. + +Het doel mijner reis was, in 't kort, het onderzoeken der geschiktheid +van reeds aangevraagde concessieterreinen op Halmaheira en omliggende +eilanden voor de cultuur van klappers en, zoo mogelijk, een onderneming +voor een dergelijke cultuur op een dier terreinen te vestigen. Een +planter van ervaring, die hiervoor twee weken eerder uit Holland was +vertrokken, zou mij daar ter zijde staan. Op Java hadden we elkaar +ontmoet en wij hadden te zamen de reis naar de Molukken aanvaard. + +Zoo waren we dan ter hoofdplaats der Residentie Ternate aangekomen +en hadden ons geïnstalleerd in het eenige hotel van dit plaatsje. Om +ons op de hoogte te stellen van land en volk, menschen en toestanden, +was daar de beste gelegenheid, daar alle verkeer van dit gewest over de +hoofdplaats gaat. Regelingen konden hier gemaakt, maatregelen genomen +worden, terwijl we de laatste voorbereidingen konden treffen voor de +tenuitvoerlegging der plannen, waarvoor we gekomen waren. + +Nu is het verschil tusschen plannenmaken in Holland en de uitvoering +daarvan in Indië wel zeer groot, vooral wanneer die plannen moeten +worden uitgevoerd in een weinig bekende streek, waarvan alle gegevens, +die men ontvangt, nog even onbetrouwbaar zijn. + +Van de terreinen, die ons voor onderzoek waren aangewezen, werd door +den oorspronkelijker aanvrager, die eenige jaren in deze streken +vertoefde, een als het meest geschikte genoemd, waarom men in Holland +besloten had op die plek met de eerste ontginning aan te vangen. + +Dit terrein lag op de zuidwestelijke punt van het eiland Morotai, +dat ten Oosten van Halmaheira gelegen, slechts door een zeestraat +ervan gescheiden was. Klimaat en bodem moesten er zeer gunstig zijn, +werkvolk zou men er in voldoenden aantal kunnen vinden, terwijl de +aanvoer van goederen en levensmiddelen en de afvoer van producten +zeer gemakkelijk zou gaan. Nu vindt men in de Molukken en vooral op +Halmaheira terreinen in overvloed voor de voordeelige klappercultuur, +terwijl het klimaat op de laaggelegen gronden overal gunstig is. + +Echter, naast deze groote vruchtbare complexen van maagdelijken +grond, waarop zwaar oerwoud staat, is voor de ontginning daarvan, op +Halmaheira, behoefte aan goed werkvolk. De betrekkelijk schaarsche +bevolking, die uitsluitend aan de kust woont, heeft hier van +de vroegste tijden af gezeten en sinds die tijden nauwelijks een +hand uitgestoken om in haar levensonderhoud te voorzien. De weinige +behoeften in dit warme klimaat, de overvloed van levensmiddelen, welke +in deze streken, waar de sagoboom inheemsch is, op de gemakkelijkste +wijze door dezen boom wordt geleverd, leidden tot eene luiheid, waarvan +men in Europa geen denkbeeld heeft. Voor eenigen geregelden, zelfs +lichten arbeid waren deze menschen voorloopig nog zeer ongeschikt. + +De eerste kennismaking met de Ternataansche bevolking en de verhalen, +die ik van de daar wonende Hollanders vernam over de luiheid van het +menschdom in deze streken, waren van dien aard, dat ik al spoedig +inzag mijn energie, versch uit Holland meegebracht, tegenover deze +inerte massa in geduld om te moeten zetten. Het eenige middel er iets +te bereiken, zou zijn mee te leven met den zooveel langzameren polsslag +hier, aan te sporen, op te wekken en naar omstandigheden te handelen. + +Toch was ik niet gaan twijfelen aan de goede uitvoering van een +gedeelte mijner aantrekkelijke opdracht, namelijk om de eerste +grondslagen te leggen voor een klapperonderneming, waar ontgonnen +en geplant zou worden naar de nieuwste eischen. De invoer van +contract-koelies uit andere residenties, een der noodzakelijke +voorwaarden om te kunnen slagen, bleek, hoewel bezwaarlijk, mogelijk; +het gewestelijk bestuur betoonde sympathie met mijn plannen en +beloofde alle hulp. Daarbij zou de cultuur van klappers op de gronden +dezer streken zeer eenvoudig en daardoor ook zeer lucratief zijn, en +tevens bleken de overige voorwaarden, om met goeden uitslag te kunnen +planten, geheel naar verlangen te zijn. Omtrent het tweede gedeelte +mijner opdracht, het onderzoek van diverse concessieterreinen voor de +klappercultuur zeer in het groot en het vestigen van ondernemingen +op verschillende punten tegelijk, was ik minder gunstig gestemd +geworden. Deze streken bleken naar den eersten indruk voor zulke +groote plannen nog niet rijp te zijn; integendeel leken zij hier bij +voorbaat tot mislukking gedoemd. Wij zouden echter nader zien. + +Eerst eens iets over klappercultuur en hare vooruitzichten. + +Van oudsher is de klapperboom of cocospalm (de cocos nucifera) +de zegen der tropen geweest. Nuttiger boom is moeilijk denkbaar, +en het is geen wonder dat men schreef, dat de klapperboom, alleen, +reeds in staat is aan een primitieve inlandsche maatschappij alles te +leveren, waaraan zij behoefte heeft. In alle tijden is de cultuur van +dezen palm in handen der inlanders geweest en door hen op inlandsche +wijze gedreven, wat zeggen wil, dat men nooit veel heeft nagedacht +over de eischen, die deze boomen stellen om tot volkomen ontwikkeling +te komen. Men plantte waar men toevallig woonde, plantte altijd veel +te dicht naast elkaar, en droeg slechts weinig of geen zorg voor den +nuttigen boom. Het toeval wilde echter, dat hij, dankbaar voor een +geregelde bemesting en een schoongehouden grond, dit beide vond in +de naaste omgeving dier huisjes, zoodat daar waar deze voorwaarden +op grooter afstand van de woonsteden der inlanders gewoonlijk niet +te vinden waren, de klapperboom een kommervol bestaan leidde. + +Door de groote vraag op de wereldmarkt naar vetten gebeurde het, +dat het gedroogde vleesch van de noot, de zgn. copra, waaruit de +olie of het vet wordt bereid, jaar op jaar in prijs steeg, zoodat de +cultuur in het groot steeds voordeeliger werd. Chineezen en Europeanen +legden zich toen steeds meer daarop toe, met het gevolg dat men in den +Indischen Archipel reeds uitgestrekte terreinen met dezen boom vindt +beplant, welke waardevolle en groote winsten afwerpende bezittingen +bleken te zijn. + +Het was het schoone vooruitzicht der winsten met die cultuur te +behalen, dat mij, naast de behoefte tot een daad, verleid had tot +een reis zoo ver van huis, gedreven had van een veilig milieu naar +een onbeschermde moeilijke positie in een streek, waar niemand mij +kende en waar alles mij vreemd was. + +Doch, laten we 't maar eerlijk bekennen, nog altijd bezit het geld +zijn oude aantrekkingskracht en spoort misschien meer dan ooit tot +daden aan, waarvan de belooning in de verte schittert. Totdat we ook +eenmaal moeten bemerken, als het doel is bereikt, dat het ook daar +niet is, om dan tot onze verbazing in te zien, dat het geluk niet +grooter is dan eertijds, neen, dat het gerafeld en gescheurd is op +weg naar de fata morgana. + +Maar nog lag het als doel in de verte voor me, en voelde ik ook door +mijn leven en streven in de Indische maatschappij reeds bedenkelijke +scheuren en rafels komen in 't gelukskleed der rustige gedachte van +een leven van meer contemplatie, toch ging ik zonder omzien verder, +gedreven door den eenmaal aanvaarden plicht en begeleid door den lust +tot avonturen. + +In Holland hadden we onze plannen opgezet, die in de verte dikwijls +zoo eenvoudig en zoo voordeelig lijken en het ook kunnen zijn, +maar onverwachte en onvoorziene omstandigheden halen niet zelden in +de praktijk meedoogenloos een streep door de mooiste rekening. Met +dergelijke omstandigheden zal men, vooral in de verre Buitenbezittingen +van onzen Oost, nog jarenlang rekening dienen te houden. + +Daar wonen buitendien nog menschen, die met een rijke fantasie belast, +op gebrekkige of losse gegevens zonder deugdelijk onderzoek, plannen +bouwen, die voor de uitvoering in de harde werkelijkheid veel te +luchtig zijn opgezet en waardoor de verbeeldingrijken in Holland kunnen +worden meegesleept. Hoeveel er op deze wijze in Indië gezondigd wordt +is niet te zeggen. In de Buitenbezittingen echter is het schrikbarend +en de plannen van ondernemende zwervers, die tijdens mijn verblijf in +de Molukken met hun stokpaardjes bij mij kwamen, als ze vernamen met +welk doel ik naar Indië was gegaan, waren zoo talrijk, dat ik weldra +al die voorstellen, plannen en goede wenken voor kennisgeving aannam +of hun aanried hun kostbare wetenschap toch in de eerste plaats ten +eigen nutte aan te wenden. Ik voelde me, nu ik de toestanden met eigen +oogen leerde kennen, reeds voldoende slachtoffer van deze richting, +om mijn ondernemingszucht niet een strenge zelfbeperking op te leggen. + +Ik was in dien eersten tijd te Ternate, terwijl mijn metgezel en ik +weinig opbeurends voor onze plannen vernamen en nu aan alle zijden aan +kritiek bloot stonden, daarbij kennis maakten met dat afgesloten leven +op de Moluksche eilanden, waar uit den aard geen gang in zat, dikwijls +genoodzaakt uren te verbeuzelen, nietsdoend, afwachtend, verlangend +naar bedrijvigheid onder den druk eener vage onzekere toekomst. + +Zoo was ik vaak weinig hoopvol gestemd en de zucht naar avontuur en +geld, was somtijds nauwelijks een prikkel meer. + + + + +HOOFDSTUK II. + +PER PRAUW VAN TERNATE NAAR TOBELO. + + +Mijn reisgenoot, de planter Verster, was van zijn eersten +onderzoekingstocht naar Halmaheira en Morotai te Ternate teruggekeerd +en had goede en slechte tijdingen meêgebracht. Het bleek ons na +besprekingen alras, dat het terrein op het eiland Morotai, niet alleen +door zijn ongunstige ligging voorloopig niet voor exploitatie in +aanmerking kon komen, maar ook niet wegens gebrek aan werkkrachten, +en dat alle verdere hulp ontbrak, daar de geheele landpunt uit vrees +voor de booze geesten, de Soeangies, door de vroegere bewoners verlaten +was en nog slechts enkele overblijfselen van vervallen nederzettingen +aan hun voormalig verblijf herinnerden. + +Het beste en meest gunstig gelegen terrein werd nu op de kaart door ons +uitgezocht, en de keus viel op de vlakke vruchtbare gronden achter de +kampong Tobelo, de belangrijkste plaats aan de Oostkust van Halmaheira +en zeer gunstig gelegen. Eens in de maand werd het plaatsje aangedaan +door een boot van de Paketvaart; we waren dus terstond in het verkeer +opgenomen, een voorname factor om te kunnen slagen. Tevens hadden zich +hier twee zendelingen van de Utrechtsche Zendingsvereeniging gevestigd, +terwijl het gouvernement was vertegenwoordigd in den persoon van een +civiel-gezaghebber. We mochten er op rekenen niet zonder hulp van +deze Europeanen te blijven, wat van groote waarde zou zijn bij het +moeilijk werk dat ons te wachten stond. Waar we onze werkzaamheden +zouden aanvangen, moest alles van den beginne af worden opgebouwd; +van het oerwoud moest een bewoonbaar cultuurland worden gemaakt, met +loodsen en huizen enz.; zelfs moest in de wildernis eerst nog het +gedeelte worden uitgezocht, dat in ontginning zou worden gebracht, +zoodat het vooruitzicht in de nabijheid dier wildernis woonplaatsen +van Europeanen te zullen vinden ons zeer welkom was. + +Het was in alle opzichten een goede ruil, die we zouden doen, en +met dit goede vooruitzicht maakten we ons gereed per prauw naar +onze toekomstige standplaats te vertrekken. Intusschen hadden we +een koeliewerver de opdracht gegeven naar Menado en de Sangir- +en Talaut-eilanden te gaan, om de eerste contractkoelies aan te +werven. Het zou drie à vier maanden moeten duren, alvorens wij dezen +man met zijn aangeworven contractanten op Tobelo konden verwachten, +in welken tijd er uitzicht bestond met behulp der kampongbewoners, +die reeds een vijftiental jaren onder den invloed van Europeanen +stonden, de allereerste werkzaamheden te kunnen beginnen. + +Het was den 12den November 1912, toen we 's morgens om 8 uur in twee +prauwen van Ternate van wal staken, koers zettende naar het Oosten, de +smalle landengte van Dodinga, die Noord- en Zuid-Halmaheira verbindt, +tegemoet. + +Het was in de vroege uren van dien morgen een gepak en gesleep en +geschreeuw van belang geweest, om tijdig weg te komen; en hadden we +niet dankbaar den steun en het gezelschap van den zendeling Laschuyt +aanvaard, die eveneens overstak om, na een reis door zijn afdeeling +naar zijn post, waar we heden hoopten te overnachten, terug te keeren, +dan hadden we allicht nog vele uren met heen en weer loopen verloren, +alvorens we de luiaards in de prauwen hadden meegekregen. + +In de eene prauw zaten, behalve de roeiers, drie Europeanen, +nl. Laschuyt, Verster en ik, met onze voornaamste kostbaarheden, +papieren en geld. Onder dit geld was een kistje met duizend +rijksdaalders, dat door zijn waarde en onhandige zwaarte mij reeds +heel wat zorg had gegeven. Dien morgen had ik het reeds een tijdlang +in de onverschillige handen van een der roeiers boven het water zien +bungelen, toen hij tot aan zijn buik in de zee wandelde om de prauw +te bereiken, waarin hij het onverschillig neergooide. Ieder oogenblik +had het, tot mijn niet geringe onrust, geleken of hij het in het water +zou laten ploffen, waar het in den zachten, zandigen bodem aanstonds +een eind zou wegzakken en allicht onvindbaar zou zijn. + +Voor contante betalingen aan de inlandsche bevolking waren we wel +genoodzaakt geweest deze rijksdaalders, de ringgits, zooals men +ze hier noemt, mee te nemen. Deze munt is voor die menschen de +eenheid waarmede zij rekenen, ja, is hier en daar, als in enkele +streken van Nieuw-Guinea, nog het eenige gangbare geld. De ringgit +is het geliefkoosde geldstuk, dat wordt opgepot en waarmede de +betaling van gewichtige overdrachten geschiedt. Zoo betaalt de +bruidegom den bruidschat in blanke ringgits aan zijn toekomstigen +schoonvader. Guldens en pasmunt mogen te gebruiken zijn, maar niet +in groote hoeveelheden, terwijl betalingen aan de oorspronkelijke +bevolking in papier steeds bezwaren ontmoet. Men is dan genoodzaakt den +zendeling of een ander vertrouwd persoon te hulp te roepen, die naast +het papiergeld de waarde in ringgits legt, alvorens de Tobelorees of +Galelarees of hoe al die stammen en stammetjes op Halmaheira heeten +mogen, teleurgesteld het papier aanneemt. + +In de andere prauw zat op een tiental koffers en kisten, de rest zou +met de boot volgen, onbeweeglijk onze huisjongen, een Madoerees, +die luisterde naar den bijnaam Ketjil, d. i. klein. Naast hem +stond een mandje met twee miauwende katjes, die voor de toekomstige +huishouding werden meegenomen, terwijl hij verder de zorg had voor +een kakelbonte papegaai, een beest dat hier in bijna geen huishouding +ontbreekt. Straks zonden we kleurige groote en kleine papegaaien en +witte en gele kakatoe's bij troepen in de hooge boomen zien en hooren, +zooals we ze in grooten getale in Ternate aan het strand hadden zien +te koop aanbieden, of hadden zien slingeren aan stokken en kettingen +in de galerijen der huizen en van het hotel. + +Met een zacht windje mee, voeren de prauwen over de wijde watervlakte, +die begrensd wordt door de kusten van Halmaheira, de eilandjes Tidore +en Ternate. Deze beide laatsten zijn niet anders dan twee vulkanen, +die op hun ronde basis zacht glooiend uit de zee oprijzen, dan steeds +steiler worden tot een hoogte van respectievelijk 1620 en 1579 M. + +De eerste is totaal uitgedoofd, doch de laatste vertoont steeds een +rookpluim en kan nog wel eens onheilspellend grommen en den grond doen +sidderen. Of er nog eens gevaar dreigt voor de inwoners aan den voet, +is bijna zeker bevestigend te beantwoorden; maar het "wanneer?" en +"hoe erg?" doet de menschen rustig blijven wonen, evenals overal +elders op de wereld, waar een noodlot eeuwenlang dreigt. + +De huizen van Ternate, onder het zware groen verscholen, verdwenen +spoedig uit het gezicht; de witte Kedaton, waar de Sultan woonde, +met een open grasvlakte ervoor, bleef nog lang zichtbaar, evenals de +lichtgekleurde romp van den gouvernementsstoomer, die ter beschikking +van den resident soms wekenlang op de reede lag. + +We lieten de beschaving achter ons en zwalkten in onzen notedop, +in een verblindend zonlicht, dat uit den hemel viel en uit de zee +weerkaatste, naar 't lange eiland dat daar voor ons lag. Dat eiland +van zijn noord- tot zuidpunt 350 K.M. lang, langer dus dan de langste +rechte lijn die door Nederland valt te trekken, was behalve door de +inlandsche bevolking, door 8 zendelingen en 2 civiel-gezaghebbers met +hunne families bewoond, de eenige Europeanen, die er zich toentertijd +hadden gevestigd. Wij, mijn reisgenoot en ik, zouden het dozijn vol +maken en daarmede tevens den derden beschavingsfactor brengen, die +naast het gouvernement en de zending in Indië bestaat--de cultures. + +Terwijl we daar voeren, staande in de prauw en leunende tegen het +afdakje, dat in het midden tot beschutting tegen den regen was gebouwd, +werd de hitte, nu de middag naderde, steeds grooter, en steeds feller +weerkaatsten de zonnestralen op het water, waartegen geen tropenhoed +beschermde. + +De zendeling met zijn breedgeranden hoed, zijn gebaard, bruin +en ernstig gezicht, zijn pajong, waarmede hij zich tegen den +allerergsten zonnegloed trachtte te beschutten, deed mij in dat +primitieve vaartuigje, met een bruinen roeier aan zijn voeten, aan +een lang vergeten plaatje uit mijn kinderjaren denken, toen ik van +Robinson en zijn trouwen Vrijdag droomde en met een popelend hart +dat romantische leven in gedachten meeleefde. + +In de werkelijkheid is het vaak anders, en terwijl ik daar half +luisterde naar het gesprek van mijn reisgezelschap, waren mijn +gedachten niet bij avonturen, doch dwaalden terug naar Holland, +naar den eigen haard, dien ik verlaten had, en onwillekeurig tuurde +ik over de zee in de richting van het Noord-westen, waar dat alles +gelegen was. Doch we gingen steeds nog verder naar het Oosten, zooals +ik nu reeds maandenlang dienzelfden kant was uitgegaan. + +Een hevig gekraak riep mij plotseling uit mijn droomerijen wakker. Het +kleine afdakje in het midden der prauw was ingevallen door het +gewicht der beide converseerende heeren, die ten slotte, moe van +het lange staan, zich daarop hadden neergezet en nu tot amusement +van alle opvarenden lagen te spartelen tusschen de gevolgen van hun +onnadenkendheid. + +Het intermezzo was mij welkom, we ontwaakten uit een zekere verdooving +en zetten ons nu aan den maaltijd, waarvoor het reeds lang tijd was +geworden. Intusschen naderden wij de kust van Halmaheira zoo dicht, +dat we de inhammen en de kreken duidelijk konden onderscheiden en +spoedig met zekerheid konden bepalen welke richting we moesten sturen +om de monding der kali te vinden, die we nog een eindweegs hadden op +te varen, alvorens voet aan wal te kunnen zetten. + +Het water werd ondiep, de roeiers sprongen uit de prauw en duwden en +trokken het lichte vaartuigje door het water de kali in, die aan beide +oevers dicht met laag hout was begroeid. Zoo kwamen we tenslotte aan +eenige huisjes en sprongen met blijdschap aan land, na 8 uren in het +kleine ding te hebben gestaan en gezeten. + +We waren op de landengte van Dodinga aangekomen, waar Halmaheira op +z'n smalst is. Nog vóór het invallen van den avond wenschten we met +onze talrijke bagage de andere zijde der landengte, die hier slechts +5 K.M. breed is, te bereiken, om met de daar wachtende prauw van den +zendeling nog vóór den nacht in zijn huis op Pasir Poeti aan te komen. + +Na eenigen tijd verscheen ook de prauw met onzen huisjongen, de katjes, +de papegaai en de talrijke bagage. + +De inlanders uit de kleine kampong aan den oever keken nieuwsgierig +naar ons doen en laten, zonder neiging te toonen een hand uit te +steken. Toch hadden we hen noodig, om de zware koffers aan lange +houten palen over de landengte te dragen (te pikelen). Door den +invloed van den zendeling kregen we het, na langen tijd wachten en +na veel gepraat over de betaling, gedaan en een lange karavaan van +menschen, die twee aan twee een zwaren koffer pikelden, zette zich +over een veel beloopen pad in beweging. Wij volgden; voor mij uit +ging mijn huisjongen, die de geldkist torste, terwijl de papegaai in +veel benauwenis op zijn rug heen en weer bungelde. + +Langzaam rees de weg die ons door velden van alang-alang en langs hoog +geboomte voerde, terwijl overal laag bij den grond in het wild ananas +groeide die haar roode kern vertoonde, waaruit de harde stekelige +bladeren te voorschijn kwamen. + +Reeds spoedig zagen we naar de andere zijde, op de pashoogte (40 M.), +tusschen het geboomte de watervlakte van de Kaubaai glinsteren en een +wijder panorama voor ons liggen. Het was tegen den tijd, waarop het +al te felle licht, dat loodrecht uit den hemel viel, plaats maakte +voor een licht dat over het landschap speelde; de atmosfeer scheen +reiner en blanker te zijn geworden nu de hitte van de middagzon haar +niet meer trillen deed; kleuren werden getooverd in de hoogste sferen +boven ons, terwijl achter ons, in het Westen, een geweldige opstand +kwam van kleurig licht. De dag ging scheiden en dit noopte ons tot +spoed, want de Indische schemering is maar kort. + +De Kaubaai, die daar voor ons lag, dringt in dit grillig gevormde +eiland dieper door dan een der andere diep insnijdende baaien, +de Boeli- en de Weda baai. Nog 5 K.M. verder en het eiland ware in +tweeën gesneden geweest; nu echter ligt hier het knooppunt, van waar +vier armen naar het Noorden, het Oosten en het Zuiden wijzen. Ook +het naastbij-gelegene grootere Celebes heeft vier soortgelijke +armen welke in die richtingen wijzen, waardoor een merkwaardige +overeenkomst tusschen die grillig gevormde eilanden bestaat. Beiden +hebben hun ontstaan aan vulkanische werkingen te danken, doch hoe +zij die opvallende overeenkomst hebben verkregen, schijnt ook voor +de geologen nog een onopgelost probleem te wezen. + +Aan de dichtbegroeide steile en hooge kust aangekomen, leidde een +kunstige, door inlanders aangelegde trap naar de oppervlakte van het +water, waar we een kleinen inham vonden, die aan drie kanten door +steile oevers en hoog geboomte was afgesloten, terwijl de vierde +zijde naar de baai open lag. + +Hier zou volgens afspraak de groote prauw van den zendeling met de +roeiers moeten liggen, om ons naar Pasir Poeti te brengen, doch van +die prauw was geen spoor te ontdekken. Wel lag er afgetakeld en met +verroest ijzerwerk en kettingen een kleine klipper verlaten op het +strandje, als een sombere, troostelooze verschijning, machteloos om te +helpen. We zetten ons neer op de talrijke bagage en overlegden wat ons +te doen stond. Kwam er geen prauw, dan zouden we hier den nacht moeten +doorbrengen, tenzij het een der dragers nog mocht gelukken door het +bosch te dringen en in een nabijzijnde kampong de menschen te bewegen +ons over te roeien. Gelaten wachtten we, nu het inmiddels stikdonker +was geworden, ons lot af bij het licht van een kaarslantaarntje. + +Tusschen de omlijning der silhouetten van het hoog oprijzende geboomte +was een stuk heldere sterrenlucht zichtbaar, waar we den Kraanvogel +met zijne lange schitterende sterrebeenen zijn bedachtzamen stap +zagen doen. De zwarte wanden van de diepte, waarin we zaten, waren +verlicht door krioelende vuurvliegjes, als levende lichtjes op talrijke +kerstboomen; uit het woud klonk het nachtelijk gesjirp en helsche +geraas van duizenden insecten, en terwijl we daar zaten te wachten, +voelden we over ons komen het geheimvolle van den Indischen nacht. Een +bivak zou in deze omgeving zijn eigenaardige bekoring hebben, en reeds +wilden we eenige toebereidselen maken, toen over het water, reeds zeer +dichtbij, een vlerkprauwtje kwam aanglijden, door een tweede gevolgd. + +Hoe nu in die duisternis al onze bagage in de prauwtjes werd gestuwd, +is me een raadsel gebleven, doch na eenigen tijd zat ik goed en wel +op de geldkist in het midden van een dier vaartuigjes te schommelen +op de onstuimige golven van de baai. Het weer was omgeslagen, een +sterke lauwe wind was opgestoken, de sterren begonnen te verdwijnen +en een zware bui dreigde. Het zeewater lichtte, elke pagaaislag gaf +een kolk van vuur te zien, elke klets van een der vlerken, die door +het schommelen beurt om beurt uit en in het water gingen, werd tot +een vurige streep. De tweede prauw hielden we door het licht, dat +ook zij op die wijze in de duisternis uitstraalde, steeds in het +oog. Weldra schommelden we als bezetenen te midden van die vurige +strepen en kolken en toen de golven steeds hooger rezen, hadden ook zij +lichtende kruinen, die op ons afkwamen als draken met vurige bekken. De +branding bruiste met veel geweld tegen de kust en straalde eveneens +licht uit. De lucht werd steeds zwarter, buien pakten zich samen en +het werd de vraag of we nog droog het huis van den zendeling zouden +bereiken. Het antwoord op die vraag duurde slechts kort, de regen +begon te stroomen en maakte ons in korten tijd tot op de huid toe nat, +doch het kon onze lachende stemmen niet dooven, opgewekt als we waren +door het dolle spektakel der elementen in dien heksenketel rondom ons. + +Eindelijk naderden we het punt waar geland moest worden, waar hooger +op de kust een lichtje zichtbaar was, dat spetterde uit het huis van +den zendeling. + +De landing in de duisternis en in de geweldige branding, die de +zwaarbeladen prauwen op het strand dreigde stuk te slaan, was uiterst +lastig. Er bleef ons slechts over, uit het vaartuigje in zee te +springen en tot aan de borst door het woelende water naar het land te +waden. Mijn horloge, portefeuille en lucifers, hoewel reeds kletsnat, +deed ik in mijn zonnehoed, die toen zoo vast mogelijk op het hoofd +werd gedrukt. Mijn reisgenoot zorgde voor de papieren, in een city-bag +geborgen, en ik zelf nam de geldkist voor mijn rekening. In het lauwe +water, waarin een aanrollende golf mij bijna van de been had gegooid, +bleef ik staan, dank zij die zware kist op mijn schouder. Op den tast +waadden we in het diepe duister verder, tot het droge was bereikt. + +We lieten onze koelies verder met de bagage scharrelen en gingen, +door den zendeling geleid over het onbekende pad, het welkome huis +tegemoet. De kletsnatte bagage volgde. + +Na een verkwikkenden slaap deed ik 's morgens de deuren van mijn +slaapkamer open en zag daar het mooiste panorama voor mij liggen, +dat ik tot dusver in Indië had gezien. Werkelijk in dit landschap +was op dit uur iets liefelijks en stemmingsvols, zooals het in het +rijzende licht van den jongen dag voor mij lag. + +Van den heuvel, die den omtrek beheerschte en waarop het huis +stond, zag men de oevers van de Kaubaai zich evenwijdig naar het +Noord-Oosten uitstrekken, tot zij in de verte in den teêren morgennevel +verdwenen. Heuvelachtig, dichtbegroeid land, dat zich tot lagere +bergen ontwikkelde, rees aan den horizon op, waartusschen een wijde +waterspiegel blikkerde en glom. Over dit landschap welfde zich een +transparante atmosfeer van fijngekleurde morgentinten. + +Kort is in Indië het weldoende oogenblik van den morgen, als de +zonnestralen over de aarde scheren. Snel rijst de zon en brengt ons +den zomerdag met zijn hitte en steeds weer den zomer en steeds weer +de hitte. + +Deze natuur staat onder een eentoniger licht dan die der noordelijke +landen, ook is zij zelve veel eentoniger. Van Padang tot Halmaheira +doorreisde ik in eenige maanden den Archipel over een afstand van +3600 K.M., gelijk aan dien van de Noordkaap tot Athene, en over dien +afstand had ik het karakter van het land zich niet merkbaar zien +wijzigen, terwijl in elken tijd van het jaar het landschap hetzelfde +voorkomen heeft. + +Overal had het donkere zinnobergroen overheerscht; overal hadden de +klapperboomen met hun wuivende kruinen, de pisangs met hun gladde +stille bladeren dezelfde karakteristiek bij de nederzettingen der +menschen aan het landschap gegeven; overal had dezelfde bergvorm, die +van de lange oprijzende lijnen der vulkanen, gedomineerd; nooit hadden +de wisselende grootsche vormen van een rotsgebergte mijn oog bekoord, +overal was hetzelfde vlakke strand, soms van wit soms van donker +zand, langs de kusten te zien geweest, en over dat alles had steeds, +wanneer niet een regenwolk het licht onderschepte, een zon geschenen, +die hoog uit de lucht haar stralen pardoes naar de aarde zond. + +Zelden was de natuur liefelijk geweest, zelden grootsch, doch altijd +ontzagwekkend, soms angstwekkend door haar macht, die nog de macht der +menschen overheerschte. Deze natuur maakt ons klein, doch stemt niet +bescheiden, gelukkig, noch wijst ten hemel en verheft. Het natuurgenot, +zooals wij dat kennen, 't welk ontstaat door de afwisselende pracht der +jaargetijden en door de sterkere contrasten van kleuren, door fijne en +wazige overgangstinten, ontbreekt. Deze altijd gelijke natuurtafereelen +brengen ons in een droom, in den droom die ligt op de gezichten der +inlanders, voor wie een eentonig droomleven gelukzaligheid beteekent, +van hen, die nooit wisten van den opwekkenden prikkel der noordelijke +landen. En zoo ontberen we hier, totdat we tenslotte de ontbering +niet meer gevoelen, den weldoenden invloed van ontroeringen, die de +natuur der gematigde luchtstreek ons zoo dikwijls schenkt. + +In de galerij van zijn huis verscheen de zendeling in het +gemakkelijke morgentoilet en noodigde ons aan het ontbijt. Hij was +alleen, zijn vrouw en kinderen waren om gezondheidsredenen te Ternate +achtergebleven, hoe gaarne zij ook naar Pasir Poeti waren teruggekeerd, +waar zij zich in de eenzaamheid in eigen huis gelukkiger gevoelden, +dan in het bedenkelijk slechte hotel, dat wij gisteren met vreugde +hadden vaarwel gezegd. + +Aan tafel gezeten, volgden we naar het gebruik van het huis eerst de +morgenwijding, die met bijbellezen begon en eindigde met gebed. Tijdens +den maaltijd bespraken we onze plannen voor de verdere reis. De +hulpvaardige zendeling was genegen ons zijn groote prauw met roeiers +af te staan, waarin tevens alle bagage kon worden meegenomen. + +De duur van de reis, die nu voor ons lag, zou geheel van een meer +of minder gunstigen wind afhangen. De afstand tot Tobelo bedroeg nog +ruim 100 K.M., die door hem eens bij gunstigen wind in ruim 12 uren +was afgelegd, doch waarvoor men meermalen met zulk een groote prauw +3 dagen en meer had noodig gehad. + +Terwijl alles voor ons vertrek werd gereed gemaakt, bezagen we de +geheele nederzetting, zooals die hier uit de wildernis door den +zendeling was te voorschijn geroepen. + +Een kerk, een school, een timmerwerkplaats en nette huisjes, waarin +christen-inlanders woonden, stonden op een uitgezocht plekje bijeen als +een kostelijk brandpunt van beschaving in de wildernis van de somber +stemmende wouden, waarmede het achterland was begroeid, en te midden +van de lugubere samenleving der primitieve heidensche bevolking. Noode +nam ik afscheid van de veilige haven, die me zoo kort had geherbergd +en van den man, die in zelfverloochenende plichtsbetrachting hier +zijn nuttig leven sleet. + +De prauw lag gereed, de bagage was onder het beschuttende dakje +gestuwd, waar tevens een veldbed en een matras was gespreid, waarop we +de eerstvolgende dagen voor een groot gedeelte zouden doorbrengen. Vier +roeiers zaten voor en vier achter in de prauw. Onder hen was een +albino, een man met witte haren, een licht rose huid en lichtschuwe +roode oogen. Hij stak onsmakelijk af tegen zijn bruine broeders. Met +hun gebronsde huid, gaven dezen in hunne naaktheid niet den minsten +aanstoot, men went daaraan ook als totok spoedig; doch van den anderen +met zijn berimpelde lichte huid, die vol wratten zat, zouden we gaan +schuwen als van een melaatsche. + +Met hartelijken handdruk namen we afscheid van onzen gastheer; +toen dreven we, kalm voortgeroeid in onze hulk, de wijde Kaubaai +in. De felle zon dwong ons weldra onder het beschuttende afdakje +plaats te nemen, waar ik op mijn veldbed onder het zachte deinen der +boot gelegenheid en rust vond om mij aan correspondentie en lectuur +te wijden. + +Verdiept in een boek, dat me in klein burgerlijke toestanden naar +Duitschland verplaatste, was het een vreemde gewaarwording eensklaps +tot de werkelijkheid om mij heen te worden teruggeroepen en door +de groote openingen van de wanden van het afdakje, de lichamen der +naakte pagaaiende inlanders, het van zonlicht glinsterende water +en nog na drie uren Pasir Poeti in de nabijheid te zien. Langzaam, +heel langzaam gingen we verder, de hitte en de eentonigheid brachten +ons dien dag in een dommel, en tijdens den koeleren nacht kwam het +niet tot een verkwikkenden slaap. + +Vier en twintig uren hadden we zoo in de prauw doorgebracht, soms +eens even naar buiten kijkend, soms ook de roeiers aanmoedigend, +die tijdens de uren van den nacht, toen de noordenwind dreigde ons +weer terug te drijven, het liefst hadden gerust. Dan bliezen deze +christenen op een groote schelp; een doffe doordringende toon klonk +over het water, waarmede zij hoopten de geesten, die den tegenwind +brachten, gunstiger te stemmen. + +We voelden ons lusteloos, zwaar in het hoofd en slap, toen we na dat +eerste etmaal in Kau aan land stapten en door dik, mul zand in een +verschrikkelijke hitte tusschen kamponghuisjes naar een kleinen toko +gingen om eenige inkoopen te doen. De eigenaar, Rompies genaamd, half +Chinees half Ternataan, ontving ons met een natuurlijke wellevendheid +en een zekere bescheidenheid, die al deze menschen eigen is. Ver +boven den inlander staande, vormen zij den nuttigen middenstand van +kleine tokohouders in deze afgelegen streken. Zijn vrouw bracht ons +een kop thee, dat kostelijk verkwikte. Zoo verkwikte ons ook een bad, +waarvoor hij ons de gelegenheid in zijn mandiekamertje aanbood, dat +van bamboestijlen en wanden van gedek (platgeslagen bamboe) gemaakt, +wel zeer primitief, doch voldoende was. + +Van den eigenaardigen primitieven smaak dezer menschen getuigden de +kleurige gladde prenten van vorstelijke personen in uniformen met +veel rood en veel ordeteekenen, die in het voorgalerijtje hingen en +die we later bij deze soort menschen als de gewone wand versiering +zouden leeren kennen. Zoo hingen hier de keizer van Duitschland, +de koningen van Engeland en van Roemenië in schitterende uniformen +en ook onze Koningin, omgeven door een apothéose van vlaggen, waarin +het felle rood domineerde. + +Tegen den namiddag kwamen we in Gamlaha, waar we met een tweeden +zendeling, den heer Ellen, zouden kennismaken. Het was twee uur, +het uur van de middagrust, toen we zijn huis naderden, dat aan alle +zijden gesloten was. Op een vloer van cement stond, aan vier zijden +door een breede galerij omgeven, een flink vierkant gebouw voor ons, +met vier ramen en een deur aan de frontzijde. Het was van ijzerhout en +gaba-gaba (de nerf van het blad van den arènpalm) wanden gemaakt, en +vertoonde zich in zijn bruine kleur in goede harmonie met zijn omgeving +van donkergroen; stemmiger dan de Europeesche huizen in de grootere +plaatsen, die met hun practische witte kleur vaak al te erg vloeken +met het donkere bruin en groen, te midden waarvan zij zijn geplaatst. + +Na eenigen tijd drentelen in de voorgalerij kwam een bleeke blonde +man uit een der zijgalerijen naar ons toe. Hoewel het bezoek van +Europeanen hier iets zeer bijzonders moest wezen (later vernamen we +dat dit in een vol jaar niet had plaats gehad), scheen hij niet in +het minst verrast. Hij verzocht ons plaats te nemen en het gesprek +begon. Van onze plannen had hij reeds het een en ander vernomen, en +hij wees ons met voldoening op eenige jonge klapperboomen voor zijn +huis, door hemzelven geplant, die met zware stammen als ballen uit +den grond kwamen. In de nabijheid had hij een klapperaanplant gemaakt, +waarvan hij de beste verwachtingen koesterde. + +Terwijl wij praatten en informeerden verscheen zijn vrouw met een +blond slank meisje van een jaar of zes aan de hand; een zacht, teer +kind buiten rumoer en sterke contrasten in de eenzaamheid geboren en +opgevoed. Het was een kasplant, die een sterke tegenstelling vormde +met de wildernis, welke zoo dicht om het huis lag, en toen we later +met z'n beidjes alleen aan het strand liepen, alsof we elkaar jaren +hadden gekend en mooie schelpen opraapten voor een jongetje ver in +Holland, was het mij zonderling te moede, hier in deze omgeving dat +helblonde babbelende kind naast me te zien. + +Na de thee wilden we verder, doch de noordenwind stak zoo hard op, +dat we eer achter dan vooruit zouden zijn gekomen, zoodat we besloten +tot den avond te wachten, wanneer de wind zou zijn gaan liggen. We +brachten den verderen tijd in het huisgezin door en gebruikten er den +avondmaaltijd, om tegen tien uur de prauw op te zoeken, die langzaam +de baai invoer, terwijl wij ter kooi gingen. + +Toen ik wakker werd was het nog donker en lagen we stil voor Pediwang, +een kampong in welker nabijheid een groot vlak terrein lag, waarop +een concessie was aangevraagd voor de cultuur van klappers. Over de +uitvoerbaarheid der ontginning van dit terrein hadden we ons oordeel +naar Holland te berichten. + +Pediwang zelf was een oud berucht rooversnest. Het gouvernement +had echter een eind gemaakt aan het bedrijf dier kampongbewoners, +die nu in vreedzame luiheid voortvegeteerden. Het concessieterrein, +dat in de nabijheid lag, was 3000 bouws groot en moest geheel met +oerbosch zijn bezet. + +Toen het lichter werd, gingen we aan land en verrasten de inwoners +bij het krieken van den dag in hun schamele huisjes. Vrouwen waren +reeds met eenig huiswerk bezig, doch de mannen stapten, met een doek +om hun naakte lijf geslagen, welke hen tegen de morgen koelte moest +beschutten en met een sigaret in den mond, in trotsche houding als +pauwen voor hun huisjes op en neer, en keken ons onbeschroomd en +glimlachend met een aristocratisch nietsdoeners-air aan. + +Geheel anders dan van den Javaan is de houding van den bewoner dezer +streken tegenover den Hollander. Van onderdanigheid tegenover hem zag +ik nooit een spoor, wel van vrees, vooral bij vrouwen en kinderen, +die dikwijls, wanneer ze me later in de alang-alang zagen aankomen, +ijlings de vlucht zouden nemen. + +We verlangden den kapala kampong te spreken. Hierop verscheen een +inlander met een langen grijzen baard, die zich als zoodanig bekend +maakte, en wien wij de reden van onze komst mededeelden. We wenschten +van hem een geleider, die ons bij de zuidelijke grenssteenen van +het concessieterrein zou brengen. Het heerschap was, zooals we later +vernamen, in zijn jeugd een bekend zeeroover geweest, doch nu door +het gouvernement op verzoek der bevolking als haar hoofd aangesteld. + +Het duurde geruimen tijd voor dat iemand verscheen, die genegen +was met ons het bosch in te gaan en die de grenssteenen wist aan te +wijzen. Het werd een lange marsch over een smal paadje het oerwoud +in. Het terrein bleek vlak en overal met zwaar hout begroeid. Het was +er vochtig en koel en het rook er naar vermolmd hout onder het zware +bladerendak dier reuzenboomen, waardoor nooit een zonnestraaltje tot +den bodem kan doordringen. Varens en laag hout stonden aan den voet van +dunne en dikke, soms metersdikke stammen, waaronder er waren die, naar +schatting 40 M. en hooger moesten zijn. Lianen hingen als koorden van +de hoogste kruinen dier boomen tot den grond en vormden daar, verder +slingerend, een net, waarin de voeten telkens verward raakten. Ook +waren er lianen dik als menschenarmen, die dichter aan den stam naar +boven kropen en zich als slangen om zware takken kronkelden. + +Toen de eerste grenssteen was bereikt, een dikke vierkante, met +cement bestreken steenen paal, waren we overtuigd een uitmuntend +terrein voor de klappercultuur voor ons te hebben. De bodem was vlak, +de gronde bleek na uitgraving uit poreuze tuf te bestaan en was met +een dikke humuslaag bedekt, terwijl de regenval tegen de daarachter +liggende bergen aanzienlijk moest zijn en twee altijd watergevende +kali's, volgens onze kaart en ook volgens onzen gids, het terrein +doorsneden. Alle gunstige factoren voor het welslagen der cultuur, +wat het terrein betreft, waren hier bijeen. + +We gingen nog dieper het woud in, op weg naar een volgenden steen. Het +werd een eindelooze, eentonige marsch over steeds denzelfden vlakken +vruchtbaren grond, onder steeds dezelfde hooge boomkruinen, terwijl +een hopelooze strijd met lianen was ontstaan, die zich om onze beenen +kronkelden of ons, als touwen voor de borst gespannen, tegenhielden +totdat we besloten terug te keeren. + +We hadden echter de overtuiging gekregen, dat deze voor de +klappercultuur zoo geschikte gronden door hun afgelegen ligging nog +jarenlang een zwaar oerwoud zouden dragen. + +Nu kwam voor onze roeiers het zwaarste werk. We waren de Kaubaai uit, +maar nog niet onder de beschutting van de meer noordwaarts liggende +eilanden, zoodat de volle zeedeining nu te trotseeren zou zijn. + +In de schommelende prauw vervielen we in een loome, lustelooze +stemming, nu we daar in de hitte van den dag uitgestrekt lagen; +als eenig geluid hoorden we het eentonig plassen der pagaaien en +het aanmoedigende geroep der roeiers. Tegen den avond bereikte ons +het heugelijk bericht, dat we nog dezen nacht voor Tobelo zouden +aankomen. De beschuttende eilanden waren bereikt, waarna het nog een +kwestie van 6 uren roeien zou zijn. + +Ik zette me op het stevige dak der prauw, terwijl rondom ons de +avond viel en we dicht langs de kust der eilanden voeren. Inlanders, +slechts met den lendengordel om de heupen, stonden op de witte +strandjes der koraaleilanden en keken ons nieuwsgierig na. Het +iets hoogere land achter die strandjes was dichtbegroeid met +struikgewas en enkele hooge boomen, en cocospalmen wuifden met hun +pluimen, waaronder zware vruchtentrossen zichtbaar waren, in den +zeewind. Hier en daar lag een huisje van atap en bamboe tusschen al +dat groen verscholen, en prauwtjes lagen teekenachtig op het strand, +terwijl in de hooge boomen krijschende witte kakatoes en kleurrijke +papegaaien rondvlogen. Tusschen de eilanden en ver de zee in waren +de lange krullende golven der branding te zien, die op langgestrekte +ondiepe koraalbanken braken. In de breede straat door het groote +vulkanische moeder-eiland (Hale-ma-heira) en de kleine koraaleilanden +en banken gevormd, dreven we omringd door een wijd panorama. Naar het +Oosten de blauwe zee in het avondlicht, met de lange witte rollers, +waartegen de eilanden met scherpe contouren afstaken. Naar het Westen +het groote eiland, als een vastland met zwaar oerwoud begroeid, +met steeds hooger oploopenden bodem, die in den kam der bergen (300 +à 400 M.) in het Westen culmineerde. Achter de scherpe lijn van dien +bergkam verdween de ondergaande zon, die zware blauwachtige wolken met +helroode randen verlichtte. Het was een fantastisch, schouwspel, dat +boeide als een suggestieve Böcklin-fantasie, als een theater-decoratie +uit een Wagnerdrama. + +In het Noord-oosten werd, wanneer geen der eilanden het uitzicht +daarheen belemmerde, het eiland Morotai als een berg, die in wazige +verte was te zien, voor het eerst zichtbaar. Daar lag dan eindelijk +in de tastbare werkelijkheid, dat eiland voor ons, welks beeld mij +de laatste maanden, door het vooruitzicht op zijn grond een eenzaam +verblijf van een à twee jaar in de rimboe te moeten doormaken, steeds +had achtervolgd. + +Nog zat ik op het dakje, toen het reeds geheel nacht was geworden en ik +hier, onder den evenaar, den noordelijken en zuidelijken sterrenhemel +met nieuwe en van oudsbekende beelden in volle glorie boven mij +zag. Orion, klein, maar des te schitterender, hoog in de lucht; de +"drie knoopen" noemen de inlanders de drie heldere middensterren van +de wapenrusting, Cassiopeia, Perseus, de Pleiaden, naar welk laatste +beeld de Tobeloreezen hun plant- en oogsttijd regelen; ook stonden +de Tweelingen hier als een groet van huis. Daar, in 't Zuiden, de +slingerende Schorpioen en weer de leuke Kraanvogel, de Zuiderkroon en +'t wonderbaarlijke Zuiderkruis, en dwars door al die beelden heen +de Melkweg, zoo egaal geplaveid, als ik hem nog slechts in de ijle +lucht van 't hooge Zwitsersche bergland had gezien. + +'t Was twaalf uur 's nachts toen ik op mijn veldbedje uit een lichten +sluimer ontwaakte, doordat een ongewoon gedruisch tot mijn bewustzijn +doordrong. De roeiers roeiden niet meer, zij bewogen zich dooreen +en ik hoorde het ploffen van een anker in het water. We lagen stil +voor Tobelo. + +Het land lag zwart onder den zachten schijn van het sterrenlicht, +waarvan de gladde waterspiegel glom; de beelden in den vroegen avond +gezien, waren verdwenen of naar het Westen gezonken en door een +nieuw heirleger uit het Oosten vervangen. Doodstil was het in den +nacht. Van het land drong geen geruisch tot ons door en aan boord van +de prauw sliepen de roeiers, na het langdurige werk, aanstonds in de +onmogelijkste en ongemakkelijkste houdingen op de kleinst denkbare +plekjes, zooals alleen inlanders dat kunnen. De huisjongen zat, met +gekruiste beenen, naast zijn korfje met de vies geworden katjes, +op hetzelfde plekje te slapen, waarop hij nu reeds drie dagen had +zitten te soezen. Wijzelven verlangden naar ruimte en beweging en naar +een grondige reiniging. Voor het laatst kroop ik onder het afdakje, +om nog gedurende vijf uren allerlei gedachten en beelden door mijn +hoofd te laten spoken. + + + + + +HOOFDSTUK III. + +AANKOMST TE TOBELO. EERSTE WERKZAAMHEDEN. + + +16 November 1912 was voor het kleine Tobelo een historische dag van +den eersten rang, wat in den vroegen morgen van dien dag zeker nog +door niemand aldaar werd beseft; doch misschien zal eens deze datum +hier als het begin van een nieuw tijdperk worden herdacht. + +Nauwelijks was het licht in de lucht of we maakten ons gereed naar +den wal te gaan. + +Van het plaatsje was niets te zien, maar een kleine dam van +koraalbrokken, die van het land een eind in de zee was uitgebouwd, +eenige goedangs (loodsen) van de Paketvaart en de Moluksche +Handels-Vennootschap duidden er toch reeds op, dat hier een geregeld +verkeer moest plaats hebben. Zelfs stond er een lantaarnpaal, waarop +een lantaarn, die dezen nacht evenwel niet had gebrand; doch wie had +in Tobelo kunnen vermoeden, dat het feit van een brandende lantaarn +aldaar dezen nacht als een teeken van beschaving verbijsterend op +een Hollander zou hebben gewerkt. + +Aan een weg, evenwijdig met het strand, lagen links en rechts de +huisjes der kampong. Voor een dier huisjes, door een heg van den +weg gescheiden, stond een vlaggestok. Juist toen we passeerden +verscheen in het kleine voorgalerijtje een Europeaan in slaapbroek +en kabaai. Het was de civiel-gezaghebber, die belast was met het +bestuur over de Oostkust der onderafdeeling Noord-Halmaheira en van +de daarbij behoorende eilanden. + +Verster, die reeds op zijn eersten tocht naar hier kennis met hem +had gemaakt, stelde mij aan hem voor, en zoo zaten we reeds spoedig +in het kleine voorgalerijtje op schommelstoelen bijeen. + +Na de eerste plichtplegingen kwam reeds spoedig het gesprek op het +doel onzer reis en de reden onzer komst te Tobelo. Toen hij vernam, +dat wij van zins waren van het achterliggende land voorloopig een +stuk van 1000 bouws uit te zetten, om in concessie aan te vragen, +was zijn antwoord: "Onmogelijk!" + +Dit was het pijnlijkste oogenblik, dat ik op mijn reis doormaakte; +want zouden we hier niet kunnen slagen, dan zag ik het doel mijner +zending in rook vervliegen. Doch slechts een oogenblik bleef ik onder +den indruk van zijn afwijzend antwoord. + +Op mijn vraag, waarom zulk een aanvrage hier onmogelijk was, +kreeg ik ten antwoord, dat hij deze gronden voor de bevolking +wenschte gereserveerd te houden voor den aanleg van sawah's voor de +rijstcultuur, die hier nog zeer primitief gedreven werd. + +Had ik de toestanden en den civiel-gezaghebber te Tobelo toen reeds +beter gekend, dan zou er voor mij geen oogenblik van ongerustheid +zijn geweest. Voor sawah-aanleg was het land niet geschikt en de +dunne primitieve bevolking niet rijp, terwijl de civiel-gezaghebber +zich, gelijk meerdere zijner collega's, in de eenzaamheid tot een +machthebber had ontwikkeld, met een behoefte aan vertoon van gezag, +waarop hij geen aanspraak had. + +Uit mijn portefeuille overhandigde ik hem toen een schrijven van zijn +chef, den Resident van Ternate, waarin deze ambtenaar hem verzocht +ons voor het beoogde doel behulpzaam te zijn bij het uitzetten van +een concessie-terrein achter Tobelo. + +Dat hielp; de tegenstand sloeg over in dienstijver en +dienstvaardigheid. We werden uitgenoodigd het ontbijt te komen +gebruiken, wat we met beide handen aannamen. Nog vóór dien waren de +plannen voor den dag gemaakt, die daarin bestonden dat we in zijn +gezelschap den omtrek eerst eens zouden opnemen, om bij benadering +een punt van uitgang te bepalen. Ook hier waren indertijd reeds +eenige grenssteenen in het bosch geplaatst voor een concessie, die, +om hare uitgestrektheid, waardoor de bevolking der kampong geheel +van het achterland zou worden afgesneden, door het gouvernement was +geweigerd. We wilden trachten een dezer oude grenssteenen op te sporen. + +Aan het ontbijt maakten we kennis met twee Indische dames, de jonge +vrouw van den civiel-gezaghebber en hare tante, die haar pleegmoeder +was geweest. Welopgevoed en beschaafd en, zooals Indische dames zijn, +gemakkelijk in den omgang, was deze kennismaking ons zeer welkom, +en gelijk overal de vrouw het verzachtende, gezellige element brengt, +dat ons dadelijk thuis doet gevoelen, zoo ging het ook hier; aan de +keurig verzorgde en goed voorziene tafel kwam, na de onaangenaamheden +der prauwreis, een behagelijk gevoel van huiselijkheid over ons. + +Het huisje, in welks achtergalerijtje we daar zaten, was opgetrokken +op een vloer van cement, die slechts even hooger lag dan de grond +van het erf. Op dien vloer stond, van houten stijlen vervaardigd met +dwarsbalken van bamboe en hout, het geraamte van het huis, waarvan de +wanden tusschen die verticale en horizontale stijlen waren ingevuld +met de gaba-gaba, de lange, ontbladerde hoofdnerf van den arènpalm. In +diepe breede kerven, in de horizontale dwarsbalken gesneden, worden +deze gemiddeld 5 cM. dikke nerven, die vooraf op de passende lengte +zijn gemaakt, op handige wijze met hunne uiteinden geschoven en wel +zoo, dat de concave en convexe zijde tegenover elkaar komen, waardoor +er, nadat zij goed zijn aangedrukt, een stevige en ondoorzichtige 5 +cM. dikke wand ontstaat. Wel is zulk een huis met zijn dunne wanden +zeer gehoorig, doch overdag zit men er nooit en tegen wind en regen is +dit bouwmateriaal in dit klimaat zeer voldoende. Met een dak van atap +en nog een zoldertje van gaba-gaba krijgt men een geriefelijk geheel, +waarin men zich in het land van zon en warmte wonderwel thuis voelt. + +Het duurde niet lang of de vrouw des huizes informeerde met +belangstelling, waar we gedurende de eerste maanden onzen intrek +dachten te nemen. Toen zij vernam, dat wij bij een bekenden Chinees +alhier, Ong Keng Tjong, wilden trachten een kamer te huren, bood +zij aan, wanneer we met weinig tevreden zouden zijn, een klein +uitbouwtje als bijkantoortje door haar man gebruikt, aan ons als +slaapgelegenheid af te staan, terwijl we ons verder als huisgenoot +zouden kunnen beschouwen. + +Hier ontmoetten we de oude hooggeroemde Indische hulpvaardigheid, +waarvan we dankbaar gebruik maakten. Zoo kort aan land en reeds zooveel +hulp en tegemoetkoming, deed het beste verwachten, en welgemoed zag +ik dien morgen onze toekomst in. + +Na het ontbijt gingen we, begeleid door den civielgezaghebber en den +kapala-kampong, die ons den weg in het woud zou wijzen, met eenige +Tobeloreezen, gewapend met parangs (lange hakmessen), op stap om de +eerste verkenning te doen. + +De huisjongen zou intusschen voor de aankomst der bagage en voor de +inrichting der slaapgelegenheid zorgen, alwaar juist ruimte genoeg zou +zijn voor het opslaan der beide veldbedjes en het plaatsen der koffers. + +We gingen den breeden weg van hedenmorgen verder, die door de kampong +evenwijdig aan het strand liep. Nette huisjes en miniatuur toko's +van hout en gaba-gaba opgetrokken, waarin Ternatanen en Chineezen +hun handel dreven, lagen aan weerzijden; we passeerden een pasar, +waar veel inlanders, mannen en vrouwen, kochten en verkochten en +ons in 't voorbijgaan nieuwsgierig aankeken. Na een brugje over een +kali te zijn gepasseerd, zagen we links van den weg een laan van +galalaboomen met geelgevlekte groene bladeren, aan welker einde een +huis lag dat zeer groot scheen te zijn; het was het huis van den +oudsten zendeling. Iets verder passeerden we weer een dergelijke +woning, waar de jongste zendeling, de directeur van de kweekschool +voor goeroes (inlandsche godsdienstonderwijzers) woonde. Daarna +stonden er nog slechts de huisjes der oorspronkelijke bewoners, de +Tobeloreezen. Deze menschen waren, ondanks een 16-jarige vestiging +der Zending in hunne nabijheid, nog steeds heidenen gebleven, wat +aan hun kleeding en ook aan hun huisjes aanstonds was te zien. + +De christen-inlander kleedt zich niet meer alleen met den lendengordel, +doch draagt steeds een wit of gestreept baadje en een gekleurde +katoenen broek, terwijl hij den hoofddoek heeft afgeschaft. Zijn +huisje bestaat uit een paar kamertjes met vensters en een kleine +voorgalerij over de gansche breedte van het huis, terwijl de heiden +hier nog meest in zijn donker achthoekig huisje met hoog dak, dat aan +alle zijden uitsteekt, woont. Onder het vooruitstekende dak voor zulk +een huisje kan men steeds een of meer bewoners op lange rustbanken +zien zitten of languit voor het donkere van het inwendige zien liggen, +terwijl zij daar slapen of soezen. + +De weg werd smaller en bleek steeds minder begaan; links en rechts +wisselden klapperaanplantingen van Chineezen met huisjes en wilden +groei van allerlei geboomte. + +Steeds waren we de kustlijn gevolgd, een plek zoekende van waar we, +zonder veel tuinen der bevolking te snijden, in het binnenland +konden dringen. Het lag in mijn bedoeling een gedeelte van het +concessieterrein aan de zee te laten grenzen, om zoodoende steeds +van een geheel vrijen weg daarheen verzekerd te zijn. + +Het punt, dat we zochten, was na een half uur bereikt. Rechts de +zee, links opgeschoten hout en glagah. Van hieruit drongen we het +binnenland in, voorafgegaan door de mannen met de parangs. Na een +dicht warnet van glagah, een plant die zich om alles slingert wat +in haar bereik komt, waarbij zij moeilijk doordringbare hagen vormt, +bereikten we de djoeramé's (tuinen der inlanders), waar alang-alang, +afgewisseld met aanplantingen van rijst en mais, in groote velden +manshoog stond. De geheele woudrand bleek hier door een breede strook +van tuinen van de kust te zijn gescheiden. Overal staken pisangs, +papaja's en nangkaboomen uit, en daartusschen stonden de huisjes +der menschen. Uiterst schamele primitieve huisjes, die somtijds uit +niets meer bestonden dan uit een dakje van atap op een paar stijlen, +waarbij de wanden geheel of gedeeltelijk ontbraken; daaronder een +rust- of slaapbank waarop menschen en kinderen in luiheid neerlagen, +de laatsten somtijds erg geplaagd door vliegen, die op hun vuile +zweren aasden. Opmerkelijk was het verschil tusschen deze menschen en +hunne woningen met die welke dichter aan de kust waren gelegen. Ze +schenen hier tot de paupers onder hun rasgenooten te behooren. Doch +met dezelfde vrijmoedigheid werden we hier door de mannen aangekeken +en ontvangen; de vrouwen en meisjes echter zag ik bij onze nadering +soms vluchten of wegkruipen en de kinderen toonden hun vrees door +angstige huilende gezichten. Gladakkers, de ellendige vermagerde +honden in Indië, hongerige scharminkels, die elke menschelijke zorg +van hun inlandsche meesters ontbeerden, blaften en jankten benauwd +en renden weg of verscholen zich achter hun baas. + +Zoo bereikten we de grens van het woud. Eerst hier zou een terrein +op groote schaal kunnen worden uitgezet, want de bevolking, gehecht +aan haar bezit en wantrouwend tegenover den Europeaan, had nog nooit +veel neiging getoond het door haar ontgonnen terrein aan Europeesche +liefhebbers tegen betaling af te staan, doch ook hierin zou eenmaal +wel verandering komen. + +Dank zij den kapala-kampong en de ons begeleidende Tobeloreezen +vonden we in het woud een der grenssteenen, die we zochten. Van +hieruit begon het interessante werk om het beste stuk uit te zoeken. + +Het duurt echter geruimen tijd, alvorens men in zulk een oerwoud, +waar dikke en dunne stammen en struikgewas elk overzicht beletten, +is georiënteerd. Toen we dien eersten dag laat tegen den middag +huiswaarts keerden en in de gloeiende zon over de smalle paadjes +tusschen de heete alang-alang liepen, was het me niet duidelijk, +hoe hier ooit een overzicht te zullen krijgen. Na maanden echter +voelde ik me er even vertrouwd als in het open veld, en leerde ik de +rintissen en voetpaadjes en de kronkelingen der kali even goed kennen +als de straten van mijn geboortestad. + +Elken dag trokken we nu met een colonne werkvolk, die zeer in aantal +wisselde en soms tot dertig man aangroeide, soms tot vijf à zes slonk, +bij het krieken van den dag door met dauw bevochte alang-alangvelden +naar het bosch, waar dan gehakt, gegraven en onderzocht werd. De bodem +bleek te bestaan uit verweerde vulkanische stoffen, de tuf. Deze +poreuze gronden, door het zware eeuwenoude woud met een dikke laag +humus bedekt, waren wel tot de vruchtbaarste en meest geschikte voor +de klappercultuur te rekenen. Zoo gingen we hier met ijver verder en +zouden in elk opzicht met de bereikte resultaten tevreden zijn geweest, +wanneer we niet dag aan dag geplaagd werden door de onzekerheid omtrent +het werkvolk, dat steeds met moeite mee te krijgen was. Het bracht +Verster soms tot wanhoop, die, gedrukt door de verantwoordelijkheid +welke hij in Holland op zich had genomen, liefst een honderdtal +tegelijk had zien opkomen. Zonder de hulp van den civiel-gezaghebber, +die de menschen herhaaldelijk tot werken aanspoorde, zou het er echter +nog droeviger mee gesteld zijn geweest. Voor een geregelde ontginning +zou de komst der contract-koelies moeten worden afgewacht. + +Een bezoek aan de zendelingen gebracht, had tot resultaat, dat door +den invloed van den oudsten de bewoners van de nabijgelegen kampong +Pitoe genegen bleken te zijn, tegen ruime betaling een tweetal groote +koelieloodsen op een door ons aan te wijzen terrein te bouwen; +en hiermede was dan een aanvang gemaakt met de prille jeugd eener +cultuur-onderneming. + + + +Het was juist een week na onze aankomst te Tobelo, dat ik me weer op +zee bevond en nu in de gouvernementsmotorboot op weg naar het eiland +Morotai, dat van Tobelo uit op een afstand van ruim 40 K.M. over de +zee was te zien. + +De civiel-gezaghebber had mij uitgenoodigd, hem op een driedaagschen +inspectietocht daarheen te vergezellen, waarbij mij dan de gelegenheid +geboden werd iets van dat eiland van meer nabij te leeren kennen +en tevens om een klapperaanplant van 7000 boomen op twee der kleine +koraaleilanden, die voor de Westkust van Morotai lagen, in oogenschouw +te nemen. Deze beide eilandjes, Dodola-Besar (groot) en Dodola-Ketjil +(klein) zouden, als zijnde ons eigendom, te zamen met het nieuw +aangevraagde terrein te Tobelo in exploitatie worden genomen. + +In mijn dagboek vind ik over deze reis het volgende: + + + +23 November 1912. Half zeven vertrek uit Tobelo. Aan boord de +civiel-gezaghebber en mijn persoon, een Madoereesche motorist en +tevens stuurman, benevens een gevangene als matroos. De zee is hol, +er staat een sterke bries, zoodat de boot geducht schommelt. Er +worden vischlijnen uitgegooid, waaraan zware haken met kunstaas, +een vischje gesneden uit lichtgekleurden boombast. + +Om half negen komt Mitita in 't zicht, een laag eiland, als +voortzetting van de zuid-westelijke landpunt van Morotai. Om elf uur +liggen we voor die landpunt. + +Eindelijk heb ik dan de eenzame plek bereikt, waar ik volgens de +plannen uit Holland met een vestiging had moeten beginnen. Deze +landpunt is een uitbouw van koraal aan het eiland, waarschijnlijk een +opgeheven zeebodem, geheel met zwaar hout bedekt. Morotai daarachter, +heuvel na heuvel tot den top der hoogste bergreeks zwaar begroeid. Geen +mensch, geen huis, geen prauw is op het vele kilometers lange strand +tot aan de onbewoonbare rizophorenkust in het noorden te bekennen. De +zee is ook verlaten. Welke plannen hebben er over eene ontginning +aan deze verlaten kuststrook gespookt in het hoofd van den man, +die gedurende 3 jaren civiel-gezaghebber van Noord-Oost-Halmaheira was? + +Er blijft me hier, met de tastbare werkelijkheid voor oogen, niet veel +over dan mijn schouders op te halen en eens over mezelf en anderen +te glimlachen. + +De zee is spiegelglad tusschen Morotai en de kleine koraaleilanden voor +de kust. We passeeren Kokoja, dan Dodola-Ketjil en Dodola-Besar. We +kunnen de klapperaanplantingen zien. Door het heldere, stille water +nemen we op den bodem in allerlei kleurschakeeringen en vormen +de bouwwerken der koraaldiertjes waar. 't Zijn de zoogenaamde +zeetuinen. Door een hevigen ruk aan een der vischlijnen breekt +de verklikker (een dun touwtje, waarmee de lijn een eindje is +opgebonden). Ver achter ons zien we telkens opspattend water, +veroorzaakt door een spartelenden visch, die in snelle vaart door +de motorboot wordt meegetrokken. De beide inlanders palmen dol van +vreugde de lijn snel in. Nu de vangst dicht bij de boot is gekomen +werpt de inlandsche matroos zijn drietand, waarmee hij den zwaren visch +binnenboord tilt. 't Is een tjankalang, slank als een schelvisch. Een +oogenblik later breekt er weer een verklikker. Nu is 't een bobara, +een korte, dikke visch met een rooden buik. Telkens breekt er nu een +verklikker en telkens is er gejuich aan boord, de inlanders gillen +van de pret. + +Het eene koraaleilandje na het andere, met namen als Ngèle-Ngèle +of Galè-Galè, wordt gepasseerd, allen vol klapperboomen. Riffen en +ondiepten. Half drie te Wayaboela, de eenige kampong van belang op +het 60 K.M. lange en 30 K.M. breede Morotai. Hier zullen we den nacht +doorbrengen. De Sangadji, het inlandsche hoofd, door het gouvernement +aangesteld, komt ons op de wankele pier tegemoet. We nemen onzen +intrek in het posthuis. + +Kennismaking met den heer A. van Renesse van Duivenbode. Een der +leden van de groote familie van dien naam, waarvan de overgrootvader +ruim honderd jaren geleden naar de Molukken kwam. Hij, hoezeer +verinlandscht, is toch man van eenige ontwikkeling en met het +aangeboren welopgevoede van den kleurling. Zijn woning is het huis +van een inlander, gemeubeld met eenige stoelen, een tafel en een +paar kasten uit de dagen van de Compagnie. Een Indische rommel. Hij +toont me waardevolle schilden van reusachtige schildpadden, en eenige +mooie exemplaren van takkenkoraal, een algensoort, die men hier aan +den bodem der zee vindt vastgegroeid en achabaché noemt. + +'s Avonds in het posthuis muziek van de grammophoon van Renesse. Een +serie van de meest banale liedjes. Groote toeloop van inlanders. + +Op verzoek van den civiel-gezaghebber wordt de tjakalélé gedanst. Een +weinig wilde krijgsdans, waarbij wat met speren en schilden (de +salawako's) wordt gezwaaid. Men slaat er bij op de tifa, een soort +trom, in een eentonige, meer of minder snelle cadans. En tevens wordt +hierbij gespeeld het spelletje van het touwtrekken, wela wela genoemd, +waarbij aan het eene eind van het touw zich jonge mannen scharen aan +het andere eind slechts jonge meisjes. Terwijl zij elkaar nu minder +eerbare liedjes toezingen, wiegen zij met hun lichamen heen en weer, +om somtijds, na afloop, twee aan twee in de wouden te verdwijnen. Zulke +spelen zijn een doorn in het oog van den zendeling. De heidensche +Alfoer stoort zich hieraan echter niet. + +29 Nov. 1912. 's Morgens met Renesse op de wilde varkensjacht. 't +Wild breekt onverwacht en ongezien tusschen ons door. 's Middags +vermoeid. Alleen onder het galerijtje van het posthuis. Lezende, +teekenende en droomende, gaat de middag voorbij. Gevoelens van +verlatenheid in dit onbekende verre uithoekje der wereld. Hoe kom ik +hier verdwaald? Verdiept geweest in Vosmaer's "Amazone". Tegenstelling +tusschen de uitingen van dien toegespitsten, verfijnden geest en de +wereld die mij omringt. Zou ooit dit boek in zulk een omgeving gelezen +zijn? Het verre uitzicht over zee is een troost. Bij het avondlicht +wordt de motorboot zichtbaar, waarmede de civiel-gezaghebber en +Renesse van een tocht naar een der koraaleilandjes terugkomen. + +'s Avonds weer de tjakalélé, waarvoor ik me interesseeren moet, +en weer draait de grammophoon haar tingel-tangelliedjes af. Een +kersversche Hollander vindt dat inlandsche gedoe sinister en zoo +ver van hem af. Nog meer sinister vindt hij den vulgairen smaak van +zijn gezelschap, en hij gevoelt zich nog eenzamer dan tijdens het +alleenzijn. In het vuile slaapkamertje van het posthuis, verlicht door +een petroleumlampje, is mij dan eindelijk de rust op mijn veldbedje +recht welkom. + + + +25 Nov. 1912. Vertrek om 6 uur 's morgens van Wayaboela. Renesse +gaat mee naar Tobelo. Een kist eetbare vogelnestjes aan boord, door +inlanders in grotten aan de kust bijeenverzameld voor de soepjes van +Chineesche lekkerbekken. + +Bezoek aan de Dodola's. Landing zeer moeilijk door de vele +riffen. Mooie klapperaanplanting, oorspronkelijk door Renesse +geplant. Men is hier met vijf man onder een mandoer bezig de tuinen van +onkruid en jongen opslag te bevrijden. Zacht glooiende strandjes en +landpunten van wit koraalzand rondom de eilanden. De beide eilandjes +zijn bij laag water door een droogloopende bank van dat zand, +helwit in het felle zonlicht, verbonden. Schilderachtige inhammen +en baaien. Veel muskieten en een ondragelijke hitte. Het moet op +deze kleine eilandjes veel heeter zijn dan op de grootere eilanden, +waar de bergen voor afkoelende luchtstroomingen en grooteren regenval +zorgen. Na bezichtiging en instructies aan den mandoer terugreis over +een zee zoo spiegelglad, dat ik den indruk krijg over een ijsvlakte +te varen. + +Terugkomst in Tobelo. Verster klaagt over de slechte opkomst van +werkvolk tijdens de afwezigheid van den civiel-gezaghebber. Als reden, +dat ze niet meer werken wilden, hadden ze opgegeven dat ze zoo moe +waren van de vorige dagen. + + + +De tobberijen met het werkvolk bleven aanhouden en alle maatregelen +en alle moeite om eene eenigszins geregelde opkomst te verzekeren, +waren vruchteloos. Daarbij kwam nog, dat de Paketvaartboot van Java, +die eens per maand Tobelo aandeed en die ons berichten en goederen uit +de beschaafde wereld zou brengen, 6 dagen over haar tijd binnenviel +en de vele bagage, die we op Ternate hadden achtergelaten, aldaar +had laten staan. Zoo bleven we, tenminste weer voor een maand zonder +boekhouding, zonder bijlen en parangs enz., i. e. w. zonder het +allernoodzakelijkste om te regelen en op te schieten. + +Aan boord raakte ik met eenige heeren in gesprek, die jarenlang in +deze streken, en niet zonder succes, handel dreven en die belangen +hadden bij de cultures. Hun conclusies na veel ervaringen waren +(volgens aanteekening in mijn dagboek): "Men komt hier verder met +pessimisme dan met optimisme. Ik heb dat zelf ondervonden. Vroeger was +ik namelijk ook optimist", en de ander, die met vreemd werkvolk bezig +was een klapperaanplant aan te leggen: "Men kan niet met de menschen +uit deze streken werken. Werken ze twee dagen dan luieren ze er zeven." + +Hoe anders en hoeveel nuchterder en dichter bij de werkelijkheid klonk +dit dan de adviezen in Holland van onzen raadsman ontvangen. Echter +zou later, tot niet gering voordeel, blijken, dat werkvolk, geworven in +andere naburige residenties, z.g.n. contract-koelies of contractanten, +hier belangrijk goedkooper te krijgen was dan overal elders in den +Archipel. + +Hoezeer de Hollanders in Indië, met hun energie uit de gematigde +luchtstreek meegebracht, ook het geheele maatschappelijke raderwerk in +gang zetten en door hun stuwkracht in gang houden, zoodat alles wat +heele of halve bruine broeder is wordt meegesleept, toch gevoelde ik +dat deze energie op de inerte massa dezer bevolking voorloopig nog, +ook met de grootste krachtsinspanning, vergeefsch zou zijn. + +Zoo vind ik nog in mijn dagboek: "Reeds vijf dagen zoekt Mainaky, +inwoner van de kampong Tobelo en handelaar, een prauw en drie mannen +om hem naar Morotai te brengen. Ieder weigert uit luiheid." En nog +dit curieuze staaltje, als bewijs van de goedmoedigheid die hier nog +heerschte: "Een pradjoerit, inlandsche politieagent, die de kunst van +haarknippen verstaat en als zoodanig door ons wordt ontboden, laat +melden, dat hij momenteel te dronken is van het sagoweergebruik om dit +te kunnen doen. Morgenochtend zal hij geen sagoweer drinken en is dan +bereid ons van dienst te zijn. De man is notabene tevens cipier van de +gevangenis. Hij zit gewoonlijk als beste maatjes met zijn gevangenen +op een bank voor het huisje dat de gevangenis moet verbeelden." + +Ondanks den aard der bevolking slaagden we er in, de grenzen van +een mooi terrein van 1000 bouws nauwkeurig af te zetten en in kaart +te brengen. Het lag geheel in het oerbosch, waarvan een breede weg +over vlak terrein tot het strand werd gemaakt. Bij de duizenden +bouws vruchtbare gronden, die hier nog onaangetast lagen, bleek +het niet noodig voorloopig de hand op meer te leggen. Nu we zoo ver +waren gekomen, werd het noodig, dat ik mij naar Ternate begaf ter +regeling van verschillende zaken met het Residentiekantoor en voor +verdere belangen. Juist een maand na onze aankomst te Tobelo, bood +zich een welkome gelegenheid aan, om mij daarheen te begeven. De +kleine gouvernementsstoomer "Nora" had, op de reede van Tobelo, +het anker laten vallen met bestemming naar Ternate. + +Het is in streken met slechte verkeersmiddelen als deze, aan +particulieren, na verkregen verlof van de autoriteiten, geoorloofd van +de regeeringsvaartuigen gebruik te maken. Zoo greep ik deze gelegenheid +dankbaar aan, daar de Paketboot, op haar reis naar Nieuw-Guinea, +eerst na 14 dagen zou terugkeeren en naar Ternate stoomen. + +Verster zou tijdens mijn afwezigheid te Tobelo blijven en intusschen +trachten, zooveel mogelijk met het werk op te schieten. Nog aan boord +van de Nora deelde hij mij zeer ontmoedigd mede, dat zich dien morgen, +ondanks al zijn moeite, slechts vier man op het werk hadden gemeld. + + + + + +HOOFDSTUK IV. + +TERUG NAAR TERNATE. + + +Het vooruitzicht om als eenig Europeaan een kalme 24 uren aan boord +van het bootje te zullen doorbrengen, was me niet onaangenaam. Op een +gemakkelijke bank op de brug gezeten, waar de inlandsche kapitein naast +den roerganger aan het stuurrad stond, tuurde ik over de zee en langs +de lange kust, die zich aan bakboord naar het Noorden uitstrekte. De +overgang van het dagelijksch verblijf in het schemerlicht en het +beperkte uitzicht van het oerwoud, van 't meten en roepen en draven +door versch geslagen rintissen, waar men telkens strompelde over +boomstronken en wortels, in gezelschap van halfnaakte kerels, naar het +volle licht aan boord, met het verre uitzicht en de frissche zeelucht, +gevoegd bij de comfortable netheid der inrichting van het scheepje, +was zoo allerkostelijkst, dat ik me eerst eens onverdeeld aan die +indrukken overgaf. + +We zouden om de noordpunt van Halmaheira varen en den nacht in een +beschutte baai van de Loloda-eilanden voor anker gaan, om den dageraad +van den volgenden dag af te wachten, daar strenge orders den kapitein +verboden zich 's nachts met het kleine vaartuig op zee te wagen. + +Nog in ander opzicht was het me niet onwelkom, de sfeer van Tobelo +voor korten tijd vaarwel te kunnen zeggen. Zooals op zoovele +buitenposten, waar weinig Europeanen te zamen zijn, heerschte ook +hier een atmosfeer van spanning tusschen de families der blanken, +die op den duur onhoudbaar moest worden. Tusschen het huis van den +civiel-gezaghebber en dat van den oudste der zendelingen was een +wrijving ontstaan, die zich uitte in wederzijdsche tegenwerking en +een drukke, onverkwikkelijke correspondentie, die den onstuimigen +bestuursambtenaar tot het uiterste prikkelden en hem meer dan eens den +uitroep ontlokte: "Hij of ik! maar een van ons beiden moet hier weg!" + +Het kostte den onpartijdigen toeschouwer, die uit den aard der zaak +met beide families veel verkeerde en die met geen van beiden in onmin +wenschte te leven, heel wat zelfbeheersching om tusschen dien strijd +van inzichten, belangen en beuzelingen door te zeilen. + +Waar de voorwaarden voor een wrijving tusschen twee uiteenloopende en +zoo dicht bijeen wonende families, in die mate aanwezig waren als hier, +daar had het uitbreken van den strijd slechts op de onbeduidendste +aanleiding gewacht. Het uitblijven van een tegenbezoek, dat de dames +van den civiel-gezaghebber van de vrouw van den zendeling verwachtten, +was indertijd voldoende geweest om een klove te doen ontstaan, die +nu niet meer te overbruggen was. + +Hoe dan ook, de conversatie te Tobelo had er dikwijls een minder +aangenaam karakter door gekregen, en zoo was ik dubbel verheugd voor +korten tijd de menschen en hun eindeloos gekibbel vaarwel te kunnen +zeggen en mij ongestoord aan de natuur te kunnen overgeven. Een +lang ontbeerde rust kwam over me, toen ik daar op de brug, naast de +twee rustige inlanders, langzaam voorbij den oever gleed, waar de +huisjes van Tobelo onder het zware groen nauwelijks te ontdekken +waren. Verder varende, zwierf mijn blik over de eindelooze zee, +langs de dichtbegroeide kust en over het onherbergzame, bergachtige +binnenland van Halmaheira. + +Morotai had met zijn bergen schemerachtig in de verte gelegen, doch +werd steeds duidelijker, nu we de zeeëngte naderden en de geheel open +zee voor den boeg lag, die met een geweldige branding op de sombere +noordpunt van Halmaheira beukte. De kust werd hier kaler en was +steil en zonder strand. De boomen, die er stonden, waren verwaaid met +afgeknotte kruinen, en beroofd van takken door de felle noordenwinden, +die zoo dikwijls op deze kust stonden. + +Het is een bekend feit, dat de kracht der winden en hun richting +in den geheelen Archipel zeer onderhevig zijn aan den invloed van de +verdeeling van land en water. In de zeegaten kan het hard tochten en op +de binnenzeeën kan een volle bries staan, terwijl aan land nauwelijks +wind te bespeuren valt. Zoo ook hier. De Nora, eerst zoo kalm, begon nu +in het ruime sop op en neer te dansen dat het een aard had. Bij zulk +een bries kan men op de Indische wateren toch nacht en dag, desnoods +alleen in pyjama gekleed, aan dek blijven zitten zonder een oogenblik +bevreesd te zijn voor te groote afkoeling. De kostelijke verfrissching, +die men dan in de gelegenheid is op te doen, staalt opnieuw de door +de hitte slap geworden zenuwen en spieren, en door de dunne kleeren +neemt het geheele lichaam aan het opwekkende luchtbad deel. + +Het was reeds tegen den avond toen we de beschuttende baai van een der +Loloda-eilanden invoeren en in doodstil water voor anker gingen liggen, +om bij het krieken van den dag de reis voort te kunnen zetten. Toen het +donker werd schitterden lichtjes tusschen de boomen op het strand. Zij +kwamen van een kampement van houthakkers, Sangireezen en Talauters, +die hier met hun korte zware bijlen de dikke harde ebbenhoutboomen +omhakten en kloofden, en gereedmaakten ter verzending naar Europa. + +De nachtzang van insecten, die uit de wouden rondom de baai tot ons +doordrong, zong me in slaap en duurde den ganschen nacht door, ja was +nog niet geheel verstomd, toen ik, op mijn kooi in het geriefelijke +dek-kajuitje, reeds werd gewekt door het lawaai der voorbereidende +maatregelen voor ons vertrek. + +Reeds, toen het nog volop nacht was, was ik weer aan dek. Nog lagen de +oevers van het eiland in het pikdonker en glom de zee en schitterden +de sterren en straalden de lichten aan boord hun bundels de duisternis +in, doch elk oogenblik kon de dag worden verwacht. 't Vooruitzicht +het zonlicht te zien rijzen op dezen morgen van alleenzijn, zonder +'t praten en 't willen van menschen om mij heen, deed me in stijgende +blijdschap de dingen die komen zouden afwachten en meeleven. + +Een nauw verbleeken van den donkeren wand aan de oosterkim--en de +ankerkettingen ratelden reeds en de schroef sloeg het stille water +bruisend onder de achterplecht weg. Het schip kwam in beweging, +draaide zijn kop naar den uitgang der baai, den kant naar de zee op. + +Daar zag ik het krieken van den morgenstond uit Vondel's Palamedes +voor me; de sterren vluchtten en de Titaan rees. + + + Het dun gezaeit gestarnt verschiet + Zijn' glans, en gloeit zoo vierigh niet. + De schaduwe is aen 't overleenen. + De morgenstar drijft voor zich heenen + De benden van het hemelsch heir. + De voerman van den grooten Beir, + Op dat hij zijne beurt verwissel', + Vlught heen met omghekeerden dissel. + De gouden Titan rijst alree + Met blaeuwe paerden uit der zee. + + +Helios, de zonnegod, rees, vierigher dan Vondel hem ooit had mogen +zien rijzen en sneller ook. De kleuren en kleurschakeeringen, van +violet tot goud-geel, in het wazige van de onderlucht en aan de +randen van wolken en wolkjes, wisselden onophoudelijk tot dat één +licht alles overstraalde. Toen losten de nevels, die over het land +en hier en daar over de zee hingen, zich op en rafelden uiteen, +en spoedig schitterde en tintelde en blonk alles zoo van licht, +dat men beschutting moest zoeken tegen den al te fellen gloed. + +Aan de steile, hier bijna onbewoonde kust van Halmaheira, die we +steeds aan bakboord hielden, terwijl wij nu naar het Zuiden koersten, +was een zendingspost gevestigd. Na lang zoeken werd het dak van +het eenzame huis gevonden, dat aan een kleine baai gelegen, soms +maandenlang geheel van de buitenwereld was afgesloten. De branding +door de aanhoudende noordenwinden veroorzaakt, stond dan zoo hevig +op de kust, dat geen prauw het waagde haar te naderen, terwijl van de +landzijde de communicatie met het binnenland zoo goed als onmogelijk +was. Voor een zendingspost leek deze plek, die men Doroemé had gedoopt, +wel zeer slecht uitgekozen, doch de zendeling zelf scheen er anders +over te denken. + +Na de koffie en het ontbijt zocht ik mijn plaats weer op naast den +kalmen kapitein op de brug. Hij wees me op een groote zeekaart eenige +interessante punten en moeilijke passages, doch van een geregeld +gesprek kon niet veel komen, daar ik het Maleisch, het Volapuk van +den Archipel, nog niet voldoende machtig was. + +Goed beveiligd tegen de stralen der zon, nam ik mijn boek en was +spoedig verdiept in Haagsche toestanden en las van menschen, die aan +nevrose leden, die met hun vezel-fijne zenuwen voorbeschikt waren +aan levenssmart en levensweemoed te gronde te gaan. Opziende zag +ik dan de woeste kust van het eiland en voelde me als vaneengereten +door de uitersten die op mij afkwamen, en ik vroeg mij af, of ik wel +goed deed onder deze omstandigheden boeken onzer overbeschaving te +lezen, waarbij ik Holland weer zoo duidelijk voor me zag, en waarbij +verlangens wakker werden, die den geest te zwak maakten tegenover de +woeste natuur en de menschen, die mij omringden. + +Zag ik het fijne, wisselende mooi van 't Hollandsche landschap in +gedachten voor me en dan opziende deze omgeving, dan ging er een +siddering van verlangen door mij heen, en weemoed en heimwee overvielen +me. Dacht ik aan den strijd met menschen, die mij in mijn kwetsbare +positie te wachten stond en dien ik voelde komen, dan had ik wel de +neiging om, zoo niet het brute naar buiten te keeren, dan toch in elk +geval het fijnere gevoelsleven niet te zeer te laten spreken. Doch +een neiging tot humor overstemde die vrees, en met een glimlach, +die onwilkeurig opkwam, herstelde ik mijn zelfvertrouwen en durf, +om met die grootere gevoeligheid, te zamen met den breederen kijk, +menschen en dingen onbevreesd tegemoet te gaan. + +"Die Menschen fürchtet nur, wer sie nicht kennt". Welaan, kende +ik ze niet en zag ik ze niet aan hun ondeugden en hartstochten, +als harlekijnen aan de touwtjes dansen, gevaarloos zoolang men ze +herkende? Bemerkte ik hun zwakte en hun zwakheden niet? + +Tegen den middag naderden wij de vulkanen, die we reeds eenigen tijd in +de verte hadden gezien en passeerden de zuidelijke Loloda-eilanden. Op +een dezer eilanden, met den tongbrekenden naam Kahatollolamo, was, +terwijl we passeerden, een klapperaanplanting te zien, die er weinig +florissant uitzag. De stammen der boomen waren schraal, de kronen dun +en de vruchten ontbraken totaal. De oorzaak was niet ver te zoeken. Op +een rotsachtigen ondergrond, waarop zich slechts een dunne aardlaag +had gevormd, waren deze boomen geplant, de wortels hadden daardoor +geen vat en konden niet voldoende voedsel vinden. Toch was men nog +met ontginnen bezig en waren er op verscheidene plaatsen nog jonge +boompjes te zien. Armoedige inlanders, voor ellendige hutjes staande, +keken de Nora na. Een zeldzaam schouwspel voor hen, daar het vaarwater +hier tusschen de eilanden nooit door groote booten werd bezocht. + +Van hier tot bij den vulkaan van Ternate, die in de verte reeds was te +zien, bestond het land uit een opeenvolging van uitgedoofde vulkanen, +waartusschen soms kleine vlakten lagen, die met klapperboomen waren +begroeid. + +Om vier uur liet de Nora op de reede van Ternate haar stoomfluit +hooren, waarvan het geluid door de wanden van den vulkaan werd +weerkaatst en aan het gansche plaatsje verkondigde, dat zij van haar +reis was weergekeerd. Ieder wist ook aanstonds, dat het de Nora was +en geen ander schip, want wie hier een korten tijd had gewoond, +had geleerd de verschillende tonen der fluiten van de geregeld +binnenvallende stoomschepen van elkander te onderscheiden. + +Mijn plan was weer mijn intrek in het hotel te nemen, waar een +eerwaardige dame, in de wandeling Tante Carolien genoemd, haar +scepter zwaaide en haar gasten tegen goede betaling op een vuile +inrichting en slecht eten onthaalde. Van klachten nam zij niet de +minste notitie, overtuigd als zij was, dat zij uitstekend voor haar +gasten zorgde. Klaagde men herhaaldelijk over vuilheid, onzindelijkheid +enz. dan werd men verzocht het hotel te verlaten en elders een goed +heenkomen te zoeken. Daar het in deze dagen het eenige hotel te Ternate +was, was men wel genoodzaakt alles maar voor lief te nemen. Een der +heeren gasten, die er langen tijd verblijf had moeten houden, had, +om zich te beschermen tegen de aanraking van het altijd vieze voorwerp +in de eenige W.C., die in een onbeschrijfelijken toestand verkeerde, +een grooten houten bril laten maken, die door zijn jongen voor het +dagelijksch bezoek van mijnheer werd vooruitgedragen. Na afloop zag men +den jongen weer, met den bril onder den arm, naar de kamer van mijnheer +stappen, waar deze uitvinding zorgvuldig werd opgeborgen. Steeds nam +een der nieuwe heeren gasten dezen bril dankbaar als geschenk over, +en misschien zal hij er nog zijn nuttig werk verrichten. + +Met het prettige vooruitzicht voor tenminste een veertiental dagen de +gast van Tante Carolien te moeten wezen, reed ik in een der horribele +sadotjes langs den strandweg naar het hotel, toen ik een mij bekend +Hollander in de voorgalerij van zijn huis zag staan, die mij in het +voorbijgaan toeriep: "Kom hier logeeren!" + +Het aanbod van den jonggezel-zakenman was, in het vooruitzicht van +slechte kost en onzindelijkheid, te verlokkend om het af te slaan, +en zoo liet ik mijn bagage hier brengen en zat spoedig met mijn +gastheer en nog een Hollander, die tijdelijk bij hem inwoonde, onder +de voorgalerij op gemakkelijke rieten stoelen rondom een dito tafeltje +met marmeren blad. + +Daarmee was ik aan het Indische jongeluis-leven van de +Buitenbezittingen overgeleverd, dat zich toentertijd in Ternate voor +een groot deel onder die voorgalerij rondom dat tafeltje met het +marmeren blad concentreerde, waarop de sherry met de pait (jenever) +en de whisky-soda, het praten met de kaarten en met de boeken van de +leestrommel afwisselde. + +Onze gastheer, die reeds 16 jaren aaneen in Indië verblijf hield, +was wat men noemt verindischt, en voelde zich daarbij bon-vivant +grand-seigneur, en leefde als zoodanig. Zijn levensopvattingen waren +zoo breed geworden, dat alle beperking hem vreemd en hinderlijk +was. Hij leefde naar zijn lusten en geheel zooals het hem inviel. Het +kon zijn, dat hij 's avonds om half tien reeds naar bed ging, doch +het kon ook gebeuren, dat hij tot het opgaan der zon onder zijn +voorgalerij zat. Het middageten, dat om 1 uur heette te beginnen +werd soms, wanneer mijnheer gezellig zijn paitjes dronk en van alles +en nog wat te vertellen had, tot 4 uur uitgesteld. Den eenen dag at +hij bergen rijsttafel, wat hij met veel bier naar binnen spoelde, of +legde over een sneedje brood een halve worst, of wierp er een halven +pot jam over uit, en den volgenden dag at hij bijna niets en walgde +van alles wat eten en drinken was. 't Kon zijn dat hij een of twee, +soms drie dagen niets dronk, maar daarna kon die matigheid tot de meest +toomelooze onmatigheid overslaan, waarbij in gezelschap van bezoekers, +kapiteins en passagiers van binnenvallende stoombooten, karaffen +jenever, flesschen sherry en whisky het moesten ontgelden. Goedmoedig, +en royaal voor zichzelf en anderen, bleef hij dit ook wanneer hij +veel gedronken had. + +Daar Ternate, toen nog zonder telegraaf, tusschen de komst der +verschillende booten soms dagenlang van alle berichten van de +buitenwereld verstoken was, had hij, daar hij zakenman was, soms ook +dagenlang niets te doen, of maakte hij het in elk geval zich dan niet +druk. In een paar uurtjes, van 9 tot 12 des morgens, was zijn werk +afgeloopen; de overige uren konden besteed worden aan praten, lezen, +eten, en aan drinken en kaartspelen. + +Nu was ik wel het slechte eten en de onzindelijkheid bij Tante +Carolien ontloopen, maar daarvoor werd nu voor een groot gedeelte +beslag op mijn vrijheid gelegd. Des morgens, na het opstaan, in +de binnengalerij aan de schrijftafel van mijn gastheer gezeten om +hoog noodige correspondentie af te doen, duurde het vaak niet lang +of hij en zijn huisgenoot kwamen in bont gekleurde pyjama's uit hun +slaapkamers te voorschijn en drentelden begeerig naar conversatie, +al praatjes makend tot het ontbijt onder 't genot van de morgenkoffie +in de binnengalerij op en neer. + +Om twaalf uur thuis komend, was mijn gastheer geen man om zijn +gasten aan het werk te zien, hij vond dit belachelijk, terwijl het +niet strookte met zijn breede opvattingen en met zijn behoefte aan +gezelschap. + +In mijn werk gehinderd, in een dagelijksche sfeer van gezellige +vervelendheid en van herhaalde braspartijen, zou het me niet +onaangenaam zijn geweest mijn tijd hier te hebben kunnen bekorten +en naar Tobelo terug te keeren. Doch tijdbesparen en zaken afdoen +was iets, waarvan men in dezen uithoek, ook onder heele en halve +Europeanen, nog niet veel weten wilde. Het leven te Ternate was +overigens in dien tijd niet ongezellig. De soos werd wel, wegens +veeten uit vroegere jaren, door ambtenaren en officieren geboycot, +doch daar stond tegenover dat men de gezelligheid elders zocht. In den +namiddag was er steeds een samenkomst op het tennisveld in het oude +groote fort, waar men de families kon ontmoeten, die door vriendelijke +uitnoodigingen nogal eens afwisseling brachten in de reeks avonden +onder de voorgalerij bij mijn gastheer. + +Menige goede herinnering is mij bijgebleven aan avonden daar bij +beschaafde menschen "en famille" doorgebracht, waarbij ik dan eens +weer den weldoenden invloed van een geregelde Hollandsche huishouding +ondervond. + +Zoo werd er Kerstfeest gevierd bij den dokter op het fort, waar een +Kerstboompje stond, dat kunstig nagemaakt, heel goed den indruk +van zoo'n sparreboompje weergaf. Er zongen kinderen Kerstliedjes +en er werden geschenken rondgedeeld. Wel was het heel anders dan +het stemmige Kerstfeest, dat ik een jaar te voren in eigen kring +tusschen de Zwitsersche bergen had gevierd. Doch het "Stille Nacht, +Heilige Nacht" en het besneeuwde boompje deden, ondanks de warmte van +den tropischen avond en der geheel tropische omgeving, niet zonder +weemoed de herinnering aan dien tijd weer levendig worden. + +Zoo gaf ook de komende Oudejaarsavond aanleiding tot een feest, +dat echter onder leiding van mijn gastheer in geheel andere +stemming gevierd zou worden. Deze, die den laatsten tijd veel +vriendelijkheden van de Europeesche kolonie had ondervonden, wenschte +die te beantwoorden en daarvoor koos hij dien avond uit. Hij wenschte +een feest te geven naar zijn smaak en op zijn breede wijze, dat wil +zeggen, dat er gegeten en gedronken zou worden in hoeveelheden zoo +groot als voor menschelijke magen en vooral voor dorstige kelen maar +mogelijk was. + +Het feest zou beginnen met een reusachtigen bowl, daarna champagne, +en voor de liefhebbers whisky, bier en cognac na. Hij zag als in een +droom zijn voorgalerij in een slagveld van menschen en flesschen +herschapen, hij droomde zich een Nero-genoegen, een bacchanaal en +zijn persoon als held te midden daarvan. + +Nooit had ik hem nog zoo in de weer gezien als in de dagen die aan dit +feest voorafgingen. De krossi-malas (luie stoel), een zeer gemakkelijke +dekstoel, waarop hij anders heele dagen met zijn corpulente lichaam +lag, was nu herhaaldelijk onbezet. Hij draafde van den een naar den +ander, zette allerlei menschen, leveranciers, kennissen en bedienden +in beweging voor het groote feest, dat komen zou. Ook de dames moesten +meehelpen om voor eenige groote schotels te zorgen, waarvoor hij de +ingrediënten leverde. Zijn stemming was monter en opgewekt in het +vooruitzicht van de geweldige fuif, over welker arrangement hij, +terwijl hij zich van louter verrukking op zijn dikke dijen sloeg, +maar niet uitgepraat was. + +De bowl, waarmede dit feest beginnen zou, zou in groote tumblers +geschonken worden, zoodat deze koele drank de meeste gasten als 't +ware als een verkwikking zou overrompelen, opdat de stemming spoedig +bij allen de hoogte zou hebben bereikt, waarop hij zelven zoo graag +verkeerde. De glazen mochten geen oogenblik leeg wezen en hij zou zijn +gasten zoo animeeren, dat er al spoedig geen nuchtere gast meer over +was. De champagne zou bij stroomen vloeien; slechts maakte hij zich +bezorgd, dat er op het kleine Ternate niet voldoende van dezen drank +voor zijn grootsche plannen aanwezig was. De morgen na de fuif zou +dan de zon het geheele gezelschap nog onder zijn voorgalerij bijeen +vinden. De dames hadden hem ook toegezegd zijn jonggezellenwoning te +zullen bezoeken, waarbij hij ook van haar verwachtte, dat zij zich +niet onbetuigd zouden laten. + +Terwijl we daar op een namiddag zoo luisterden naar de plannen van +onzen gastheer, hoorden we de fluit van een stoomboot en zagen we de +boot, die van Nieuw Guinea terugkwam (de zgn. Papoeboot), en die dus +gisteren Tobelo had aangedaan, over het spiegelgladde water de reede +van Ternate binnenglijden. + +Even daarna, terwijl de boot nauwelijks aan den steiger was gemeerd, +zag ik, tot mijn niet geringe verwondering, Verster met driftigen pas +over den strandweg naderbij komen. Mij ziende, stoof hij de galerij +binnen, om opgewonden te vertellen, dat hij het in Tobelo niet langer +had kunnen uithouden, daar er geen man meer op het werk kwam, waardoor +hij tot stilzitten was gedoemd. Hij wilde nu zelf naar Menado om +koelies te halen, daar hij den koeliewerver, dien we daarheen hadden +gezonden, ook niet meer vertrouwde. Zijn voortvarendheid was in alle +opzichten te billijken, maar deze zou op Ternate weer terstond worden +gestuit, daar hij eerst een bootgelegenheid voor Menado diende af +te wachten. Zoo vermeerderde hij dan het gezelschap voor het nabije +Oudejaarsavondfeest, daar zich voor dien tijd wel niet meer een +gelegenheid voor vertrek zou opdoen. Van den nood een deugd makend, +vergat hij spoedig de stilte van Tobelo en gaf zich geheel over aan +de geneugten van het Indische leven op zoo'n klein plaatsje. + +De Oudejaarsavond kwam. Reeds den dag te voren was er door eenige +heeren uit louter voorpret meer genoten dan goed was geweest, en zoo +was ook bij onzen gastheer op den dag zelven het allerergste vuur +reeds gebluscht. Dit verhinderde toch niet, dat er den ganschen dag +hard werd gewerkt aan den bowl en aan 't klaarmaken van schotels, +aan 't verkrijgen van voldoende glaswerk, borden, messen, vorken +enz. en dat het een gedraaf van belang werd, om op tijd met de geheele +voorbereiding van het groote feest klaar te komen. + +Maar het was dan 's avonds eindelijk zoover. In de voorgalerij +stonden twee lange rijen stoelen, in het midden waarvan tafeltjes +waren geplaatst, waarop sigaren en sigaretten, aschbakjes en +lucifersdoosjes waren neergezet. In de binnengalerij hadden de +bedienden schotels en glazen klaar gezet, terwijl in het midden de +groote bowl, die herhaaldelijk zou kunnen worden aangevuld en die +met ijs koel werd gehouden, was geplaatst. In de achtergalerij stond +een lange tafel gedekt voor het souper; daar had de champagne in de +ijskist een plaatsje gevonden en zwoegde het buffet onder massaas +glazen en stapels borden; ook brandden daar voor dezen avond twee +groote petroleumlampen, wat vóór dien nog nooit het geval was geweest. + +Met ongeduld werden nu de gasten gewacht, alles was gereed om hen +te ontvangen. + +Weldra zagen we in het donker de eerste witte gedaanten verschijnen, +waartusschen eenige lichte japonnen, en toen eenmaal de eerste gasten +er waren, was weldra het gansche gezelschap compleet. De resident +had zich wijselijk laten verontschuldigen, zoo ook eenige andere +genoodigden, maar de gastheer kon toch tot zijn vreugde vaststellen, +nooit zooveel Europeanen te Ternate bijeen te hebben gezien. Een boot +van de Nord Deutsche Lloyd, die op den Oudejaarsdag was binnengevallen, +vermeerderde met den kapitein van het schip het aantal gasten nog +met een, en hij bleek een gast te zijn aan wien dergelijke feesten +zeer besteed waren. + +De presenteerbladen met volle tumblers gingen rond en ieder +verwonderde zich over zulke groote bowlglazen, die in normale +gevallen voor bier werden gebruikt, maar onze gastheer zeide, dat +het een zeer onschuldig en verfrisschend drankje was, en als bewijs +daarvan dronk hij zijn eersten tumbler in één teug leeg. De kapitein +volgde zijn voorbeeld, en zei dat hij het heel lekker; maar toch wat +een kinderachtig en flauw drankje, vond. Een tweede glas werd weldra +door een ongeteld aantal gevolgd. De stemming rees, de gastheer dronk +zijn gasten herhaaldelijk een prosit en ad fundum toe, waarvan hij +zelf de gevolgen steeds meer ondervond. Na eenige uren zat hij reeds +verslagen op zijn stoel, nu telkens aangewakkerd door den kapitein, +voor wien zulk een bowl werkelijk een onschuldig drankje bleek te +zijn. Als Duitscher verloochende hij den bekenden dorst van zijn ras +niet en toonde zijn meerderheid in het drinken tegenover de aanwezige +Hollanders op verbazingwekkende wijs. + +Toen het souper begon en het middernachtelijk uur sloeg, was de +feestvreugde ten top gestegen. Doch weldra gaven eenige verhitte +breinen aanleiding tot een hevig dispuut, dat elk ander gesprek +overstemde en dat zich eenige uren rekte, zooals dat in zulk een +verhit gezelschap meer pleegt voor te komen. Het feest ging nu +als een nachtkaars uit; de dames wilden vertrekken en troonden +hun echtgenooten mee, de gastheer was niet meer in staat tegen dat +weggaan te protesteeren, noch in staat bedankjes in ontvangst te +nemen. Onder de voorgalerij, bij volle tafels en leege stoelen, zat +hij na 't verloopen van het feest met den kapitein en eenige plakkers +wat men noemt na te praten. Dit napraten duurde tot het zonlicht de +laatste gasten verjoeg. Reeds was het volop dag, toen de laatsten +naar bed strompelden. + +Den dag daarna, den eersten dag van het Nieuwe Jaar, was een dag +waarin slechts tegen den avond eenige opleving kwam, men was mat en +voelde zich onder den indruk van den doorwaakten nacht. De huishouding +van onzen gastheer was nu zoo in de war, dat eerst 's middags tegen +vier uur het eerste ontbijt werd gebruikt, terwijl er den geheelen +dag geen warm eten op tafel kwam. + +Met de Duitsche boot vertrok Verster den volgenden dag naar Menado +op Celebes, om te trachten zijn plannen te volvoeren, terwijl de +boot die mij naar Tobelo terug zou brengen, elken dag verwacht +mocht worden. Buiten de vele bagage, die nog steeds te Ternate was +achtergebleven en die uit 18 kisten en 2 koffers bestond, gingen +er verscheiden colli meubelen mee, waaronder de inrichting van het +te bouwen huis van den administrateur, benevens een groote prauw, +die aan dek van de paketboot zou kunnen worden geheschen; verder 20 +balen rijst, 25 kisten petroleum en 2 trekossen, terwijl 7 koelies na +veel zoeken te Ternate waren aangeworven, waarmee voorloopig verder +gewerkt zou kunnen worden. + +Terwijl ik bij het tolkantoor (de boom zegt men in Indië) bezig was +alles in orde te brengen voor de verscheping van menschen, dieren en +goederen, werd ik door den civiel-gezaghebber van Tidore uitgenoodigd +den volgenden dag een bezoek aan zijn eiland te brengen. Daar alles +voor het vertrek in gereedheid was gebracht, doch de boot uitbleef, +was elk nieuw etmaal, dat zij niet binnenviel, een vrije dag, waarop +genoten kon worden van de weelde om zooveel mogelijk de omgeving te +leeren kennen. + +'t Was het mooist denkbare weer toen we den volgenden morgen reeds +vroeg met een motorboot Ternate verlieten en op Tidore aanstevenden. De +blauwgrijze zee was zoo glad als een spiegel, massa's kleine vliegende +visschen schoten voor de boot uit en ook andere visschen sprongen +spelenderwijs, of nagejaagd door hun doodsvijanden uit het water. Op +stukken drijfhout zaten zeemeeuwen, doch het meest verrassend +waren een groot aantal vlinders, die over dezen wijden plas van +'t eene eiland naar het andere vlogen en die soms in staat bleken +de motorboot in haar vaart bij te houden. Na een goed half uur was +de kust van Tidore genaderd, waarlangs we nu een goed uur te stoomen +hadden om Soa-Sioe te bereiken, den zetel van het Gouvernement, toen +ingenomen door een controleur en een civiel-gezaghebber. Eens was +dit de residentie van het Sultanaat Tidore, welks sultan door ons +gouvernement werd afgezet. Aan zijn oude rechten op het westelijke +deel van Nieuw-Guinea hebben wij het bezit van het grootste deel van +dit grootste aller eilanden te danken. + +Het gezicht op de kust, waarlangs we voeren, met haar witte strandlijn, +waarop prauwtjes schilderachtig lagen en waarop menschen stonden +die uit de huisjes kwamen, welke zoo gezellig onder den weelderigen +planten- en boomgroei verborgen lagen, met den zwaarbegroeiden berg +daarboven, waar hier en daar rook opsteeg van vuurtjes door inlanders +gestookt, gaf een vredigen indruk. + +Een kleine steiger, die een eind in de zee uitstak, werd in de verte +zichtbaar en spoedig was Soa-Sioe bereikt. + +Oud-Indië uit de dagen van de Compagnie kwam ons hier nog meer tegemoet +dan reeds te Ternate het geval was geweest, ja zelfs vond men hier in +den aanleg der plaats overblijfselen van de lang geleden Portugeesche +overheersching. Een breede vervallen weg van cement-plaveisel leidde +van den steiger het land en het plaatsje in. Telkens wanneer de rijzing +van den bodem, die landwaarts-in vrij aanzienlijk was, wat heel steil +werd, ging de weg in breede trappen over, zooals men dat in de landen +van Zuid-Europa vindt. Links en rechts kwamen op dien weg zijwegen uit, +waaraan de huisjes van Soa-Sioe achter witte vervallen muurtjes lagen. + +Het eerste huis rechts aan den eersten zijweg was het huis van den +civiel-gezaghebber. Toen ik binnentrad kreeg ik een schrik, want hoewel +reeds aan veel primitieve woningen en inrichtingen gewend, die echter +door reinheid en eenvoud en harmonie met hun omgeving nog dikwijls +knus of gezellig waren geweest, kwam me zulk een armoede en verval +in dit steenen huisje tegemoet, dat ik den civiel-gezaghebber eens +aankeek. "Daar stoppen ze je nu maar in en je moogt nog blij wezen, +dat je zoo'n krot vindt," zei hij op verontwaardigden toon. "Is 't +een wonder dat mijn vrouw ziek van heimwee en ellende werd en naar +Ternate moest?" + +Ik keek eens rond onder 't gedrukte voorgalerijtje met zijn blauw +gekalkte wanden en zijn kapotte keuken-vloertegels, ik ging eens in +de sinistere kamertjes, waar overal dat blauw en die tegeltjes als +in een armoedig huisje mij vervolgden. 't Donkere achterhuis deed +aan een vervallen boerendeel denken, 't achtererfje aan een totaal +verwaarloosd stadstuintje en een vuilnisbelt, de W. C. was een kist en +het badkamertje niets dan een wand van gedek. 't Was meer dan droevig +en armoedig, en de ellende, die zij hier moesten hebben geleden, +kwam me aan alle kanten tegemoet. + +Waren de civiel-gezaghebber en zijn vrouw nu een meer ontwikkeld +paar menschen geweest, dan--het mag zonderling klinken--hadden zij +zich misschien nog beter kunnen voegen en eenige gezelligheid en +comfort weten aan te brengen. Maar menschen als deze, die een jaar +geleden nog in Amsterdam op vier hoog woonden; die van Indië niet +veel meer hadden geweten, dan dat het er heel warm moest wezen, +zulke menschen hadden veel te hooge illusies van dit land en van het +civiel-gezaghebberschap gehad; terwijl zij buitendien geen weerstand +in zichzelven hadden om zich over teleurstellingen heen te zetten en +geen tact om het zich gezellig te maken. + +Zulke ambtenaren op kleine tractementen te benoemen en zoo te +installeeren is een politiek, die haar schaduwkanten moet laten zien. + +We gingen verder het plaatsje in en kwamen in de breede hoofdstraat +met de trappen den controleur tegen in gezelschap van een prins van +Tidore en eenige Arabische grootheden. De prins was eenvoudig maar +onberispelijk gekleed, zijn gezicht was fijnbesneden en zijn houding +was sympathiek. Zijn glimlach was vriendelijk en zijn handdruk zacht, +toen ik aan hem werd voorgesteld. Men zag het den intelligenten +Oosterling aan, dat hij zich bewust was zijn afkomst slechts door +een waardig gedrag te kunnen toonen. Dubbel griefde het mij derhalve +hem, door den civiel-gezaghebber van vier hoog, als mindere te zien +behandeld. Met z'n allen wandelden we nu op naar den Kraton of Kedaton, +het vroegere paleis van den sultan, dat behoorlijk door zware muren +versterkt, op een hoogte lag. Dit paleis, dat erg vervallen was en meer +op een deftig landhuis dan op een paleis geleek, was nu gedegradeerd +tot inlandsche school. Toen we de hooge trappen waren opgeklommen en +de voorgalerij waren doorgegaan, zagen we daar in de binnengalerij +de geheele school van bruine kindertjes bijeenzitten onder leiding +van een inlandschen onderwijzer. + +Het uitzicht van het hooggelegen bordes beheerschte den ganschen +omtrek. Men overzag Soa-Sioe, voorts de breede straat tusschen Tidore +en Halmaheira en een deel van het eiland Tidore zelve. Een frissche +zeewind streek hier even door de voorgalerij, wat een genot was bij +de haast ondragelijke hitte. Ik heb me toen afgevraagd, waarom men +in Indië de huizen steeds zoo onder en tusschen boomen verstopt, dat +er van een uitzicht en van een afkoelenden wind bijna geen sprake kan +zijn? Het kan toch niet alleen het voordeel van het schaduwgeven der +boomen zijn, waartegenover weer zulke groote nadeelen van vochtigheid, +insectenplaag en gebrek aan afkoeling en uitwaseming des nachts en des +daags staan. Of zou het zijn, dat ook hier de sleur boven het nadenken +gaat en men moeilijk met een oude gewoonte kan breken? De vroegere +Vorst van Tidore had echter anders geweten en wel anders gedaan ook. + +Bij den controleur, die het eenige voor Europeanen bewoonbare huis +bezat, kregen we een frisschen morgendronk, waarop we naar Ternate +terugkeerden. De civiel-gezaghebber scheen, na zulk een bezoekje +aan zijn chef, zijn taak weer voor eenige dagen volbracht te hebben, +althans onder de galerij van het hotel te Ternate kon men hem dag in +dag uit met zijn vrouw en kinderen zien zitten, zonder dat hij ooit +iets uitvoerde. + +Nog zou ik een anderen vorst leeren kennen, een regeerend sultan, +althans nog in naam. Met een kennis had ik door bemiddeling van den +Gewestelijken Secretaris belet laten vragen bij den Sultan van Ternate, +daar ik nieuwsgierig was zoo'n Oostersch potentaatje eens te ontmoeten, +terwijl daarmede tevens voldaan werd aan den beleefdheidsvorm, nu ik +van plan was mij op zijn grondgebied te vestigen. Het uitblijven van +de boot gaf hiertoe nog de gelegenheid en zoo verscheen dien middag, +nadat ik van Tidore was teruggekeerd, buigend een afgezant van den +Sultan voor het huis van mijn gastheer. Hij was gekleed in een lang +wit gewaad, waarover een lange zwarten kaftan hing, terwijl een soort +tulband zijn hoofd dekte. In hoffelijke woorden deelde hij mede, +dat we den volgenden morgen om tien uur met veel vreugde door zijn +Heer ontvangen zouden worden. + +Om tien uur reden we den volgenden dag het fort voorbij, de Arabische +kampong door, waar de groote moskee of missigit stond, naar den +Kedaton, het verblijf van den Vorst. 't Was een vorstelijk verblijf +van den zelfden graad als ik op Tidore had gezien, slecht onderhouden +en niet meer dan een flink landhuis. + +Op het hooge bordes van de voorgalerij stond, toen we door de witte +poort reden, die toegang gaf tot zijn erf, de Sultan met den mooien +langen naam van As-soltan Tadjal-mahcoel bi' inajat Allah al Nannan +Siradjal-Melk Amirad-din Iskan dar Mouauwwar ac-Cadiq Mohamad Hadji +Oesman Wahowa min-adilin Sjah. Op de hooge trap zagen we een bediende +met den pajong verschijnen, waarna ook de Sultan op de hoogste trede +verscheen, toen we die trap opgingen. Daar heette ons de kleine bruine +man met zijn korte witte snor en witte baardje op het hartelijkst +welkom en verzocht ons binnen te treden. + +In de groote binnengalerij, welke ook hier met geglazuurde +keukenvloertegels was belegd, waarvan de wanden wit waren en met +eenige groote gravures behangen, namen we om een groote ronde tafel +plaats in armstoelen met Weener rieten zitting en dito rugleuning, +waarvan er een vijftigtal langs de muren van de gansche binnengalerij +stonden. De hormat, de eerbewijzen aan den gast bewezen, kon beginnen. + +Terwijl de Sultan zich uitputte in beleefdheidsbetuigingen, +waarmee wij ook lang niet zuinig waren, brachten twee bedienden in +Chineesch-porseleinen kopjes de koffie binnen, terwijl twee anderen +met gebak en confituren verschenen, dat op kleine zilveren schaaltjes +werd gepresenteerd. De Vorst zei bij het optillen van zijn kopje +eenige vriendelijkheden, die met een Slamat eindigden, wat we op +gelijke wijze beantwoordden. + +Hij zag er in zijn witte broek, zijn mauvekleurig vest met gouden +knoopen, waarop de W met een kroontje, zijn zwarte jasje en witte +overhemd, waarin een drietal groote knoopen waren, die elk een +negental steenen bevatten, vrij dragelijk uit. Doch over zijn heele +wezen en zijn kleeding lag het versletene, het vervallene van een +verongelukt geslacht. + +Nadat we zoo een tijdlang hadden gezeten, verzocht hij ons eens met +hem rond te wandelen. + +Tot nu toe was er iets vorstelijks geweest in de ontvangst door de +Oostersche aangeboren hoffelijkheid, die den Sultan niet verlaten +zou tot het laatste oogenblik; maar in hetgeen hij ons nu van zijn +bezittingen liet zien was zoo weinig vorstelijks, zelfs weinig +burgerlijks, neen eigenlijk iets armoedigs, dat het heel moeilijk +werd de vereischte complimenten te maken. Doch we hielden ons taai +en bewonderden zooveel we konden. + +We waren een donkere achterbinnengalerij doorgegaan, die er uitzag als +een boerenstal en stonden nu in een achtergalerij met een pendoppo, +waaromheen gewone bamboe kamponghuisjes waren opgetrokken. + +Begeleid door een bediende die den pajong boven het hoofd van den +Toewan Sultan hield, wiens kruin bedekt was met een zwaren groenen +doek, die, als een worst stijf in elkaar gedraaid, zoo op zijn kalen +knikker was gelegd, begaven we ons naar buiten. Zijne Hoogheid wilde +ons iets van veel belang laten zien, iets wat hij, volgens zijn zeggen, +nog nooit aan een Europeaan had laten zien. Het zou de badplaats zijn +van de dames van zijn huis. + +We gingen over het voetpaadje van een kleine weide en daalden toen een +hoogte af, waarop we aan een heel kleinen vijver kwamen, waar aan eene +zijde platte steenen aan den oever lagen. Dit heette de badplaats te +zijn van de dames van dit hof, waarvan op dat oogenblik geen gebruik +werd gemaakt. + +In zijn huis teruggekomen liet hij ons, op onze vraag naar +zijn kostbaarheden, zijn schatten zien. Zij werden in de groote +binnengalerij door zijn zoons en hovelingen binnengebracht en +uitgestald. Op lange tafels lag daar al heel spoedig een groote massa +zilveren voorwerpen, als helmen, tamboermajoorstokken, soepterrines, +koffiekannen, heele serviezen, vingerkommen enz.; daarbij geweren in +foudralen met goud gemonteerd en met het Nederlandsche wapen, een krom +Turksch zwaard met gevest en scheede van goud, een klok, horloges enz. + +Volgens den Sultan was bijna alles "present van het Gouvernement" en +naar ik vermoed, ook nog heel veel uit de dagen van de Compagnie. Maar +alles wat daar lag, was zoo beduimeld en vuil, dat het zilver op +oud zink geleek en het goud geen goudglans meer vertoonde. Trouwens +dat heele huis, al die menschen, die heele omgeving was beduimeld en +ontbonden geworden door Oostersche indolentie. + +En toch trekt deze man nog jaarlijks een bedrag van f 45.000.- uit +de Landschapskas, waarop hij en zijn luie omgeving, uit ruim honderd +menschen bestaande, voortvegeteert [1]. + +Toen wij eindelijk afscheid namen en verzochten ons respect over te +brengen aan de Toewan Poetri (zijn wettige vrouw), verzocht hij ook +zijn respect aan mijn vrouw in Holland, waarbij hij mij zeer op het +hart drukte, toch vooral daarbij te vermelden hoe ik het bij hem +had gevonden. + +Hij stelde zijn rijtuig tot onze beschikking, en na nog veel +vriendelijke woorden en plichtplegingen, waarbij de Sultan ons tot +het rijtuig uitgeleide deed, waren we ten slotte blijde een einde +aan de reeks van hoffelijkheden te kunnen maken. + +Zeven dagen over haar tijd kwam na geduldig wachten eindelijk de boot +binnen. Dit te laat komen der booten, dat de laatste jaren steeds was +toegenomen, lag in hoofdzaak aan de beperkte havenruimte te Makassar, +waar de schepen, om te kunnen laden en lossen, soms dagenlang moesten +wachten. Doch ook het groot aantal passagiers en de massa's goederen, +die met deze lijn naar het steeds meer ontwakende Nieuw Guinea worden +vervoerd, was daaraan schuld. + +Nieuw Guinea, waarvan we door vroegere rechten van het Sultanaat Tidore +het westelijk gedeelte bezaten, was, sedert Duitschers en Engelschen +van het oostelijk gedeelte bezit hadden genomen, in concurrentie met +deze mogendheden het troetelkind van de Hooge Regeering geworden, +waardoor er verschillende belangrijke militaire posten waren +gevestigd. Buitendien bloeide er in die dagen de paradijsvogeljacht, +die er veel gereed geld in omloop bracht. Zoodoende trokken vele kleine +Chineesche en Arabische handelaren, van heele families vergezeld naar +dit land, om te trachten daar met de primitieve bevolking voordeelige +zaken te doen. Zulk een boot, die naar de Papoea [2] ging, wemelde +dan ook, op het derde en vierde klasse dek, van mannen, vrouwen en +kinderen, kisten, koffers en huisraad, waartusschen allerlei gedierte, +als koeien en geiten, maar vooral kippen en nog eens kippen. Op de +beide dekken, van den boeg tot aan de campagne, welke laatste voor de +eerste klasse was gereserveerd, was dikwijls geen plaatsje onbezet; +daar aten en dronken en sliepen die menschen, want voor de derde en +vierde klasse passagiers waren noch kajuiten, noch hutten aan boord, +ze werden in dit klimaat eenvoudig aan dek meegenomen, waar ze tegen +zon en regen beveiligd overigens geen beschutting behoefden. + +Het embarkeeren met de talrijke bagage op die volgepropte boot eischte +veel zorgen en tijd, en in 't bijzonder was de onhandige prauw, die +ten slotte in stroppen aan dek werd geheschen, een voorwerp van veel +moeite en last. De beide trekossen, die door het smijten met kisten +en balen, het ratelen van kettingen en het lawaai van menschen wild +geworden waren, weigerden hardnekkig over de loopplank naar binnen +te stappen. Ook hieraan werd tenslotte door den takel, die de beesten +aan boord heesch, een einde gemaakt. + +Ruim 24 uur na haar aankomst vertrok in den nacht de "Camphuysen". De +lichtjes van Ternate verdwenen, de menschen en de plichten van het +leven daar waren vaarwel gezegd en in den verfrisschenden nachtelijken +zeebries, alleen op de campagne staande, keek ik naar den stillen +sterrenhemel en genoot van het alleenzijn na 't gejacht van een +roezigen dag en de herrie van afscheid nemen. + +Toen ik den volgenden morgen ontwaakte, lagen we stil en zag ik door +de patrijspoort het strand en de huisjes van Wayaboela op Morotai, +waar slechts eens in de twee maanden een boot aanlegt. + +We zouden hier den ganschen dag blijven liggen, om te laden en +te lossen, om daarna in den avond naar Galela, een plaatsje aan +de Oostkust van Halmaheira, te gaan, waarna vervolgens Tobelo zou +worden aangedaan. + +Met een Chineeschen handelaar van Ternate was ik de eenige passagier +1ste klasse, en deze man, bescheiden als die menschen zijn, kwam geen +praatjes maken of mij op andere wijze hinderen. Het land kon me ook +niet aanlokken; nog versch lagen me in het geheugen de nachten en +de dag die ik hier had doorgebracht, en terwijl ik daar die schamele +hutjes zag liggen onder de palmen aan het strand, waaronder ook het +posthuis, en terugdacht aan die avonden en mijn gezelschap en de +grammophoon en de tingel-tangelliedjes, dankte ik den hemel, niet +gedoemd te zijn daar weer op die wijze te verblijven. + +Op de campagne gezeten, met een stapel mail-edities van de +N. Rott. Crt., kwam er een genoegelijke Zondagmorgenstemming over me; +een stemming waarin men gevoelt, dat men eens rusten mag en zich geheel +mag overgeven aan 't genot onzer aangeboren menschelijke inertie. + +De kost, dien de courant gaf, was in mijn gemakzucht nu juist wat +ik verlangde. Van allerlei en van den hak op den tak, berichten uit +Holland, correspondenties uit de hoofdsteden van Europa, boek-, +muziek- en schilderijencritieken, alles dwarrelde weldra in mijn +hoofd dooreen. 't Eene interesseerde me erg, 't andere nauwelijks; +er werd van alles even aangeroerd, totdat ik las van menschen die +ik kende. Uit vergeten hoekjes kwamen me dingen van vroeger voor den +geest en peinzend keek ik over het blad, over de verschansing en zag +dan de kronen der palmen in den zachten zeebries wuiven. Ik dacht +weer aan Holland, aan Europa, aan alle cultuurgenietingen, aan het +superieur menschelijke dat men daar vindt en dat men in Indië op elk +gebied moet missen. + +Het totaal gemis daarvan geeft aan bijna allen, die hier langen +tijd verblijven, dien nuchteren, platten, zinnelijken kijk op de +dingen, die den Indischman spoedig eigen wordt. Men wordt in Indië +materialist. Als practicus kan men zich in Indië verdienstelijk maken, +als man van de daad vindt men er een uitgestrekt arbeidsveld. Macht en +geld zijn er in aanzien; het wordt er meer geteld en zwaarder gewogen +dan in Europa, waar ook ontwikkeling en gezindheid nog meedoen. Men +kent in zulk een jonge maatschappij van realisten, waar allen zich +met alle zintuigen op de practijk richten, de hoogere waarden nog +niet of wil ze niet kennen--die geestelijk vereenigend en troostend +staan boven den dagelijkschen strijd met de werkelijkheid. + +Slechts in Europa, dat genieën voortbracht, is iets van dat superieure +door alle lagen van de maatschappij gedruppeld; tot in alle lagen +is iets van dat hoogere doorgedrongen en dringt er in door en heeft +ongemerkt mildere en betere waardebepalingen gegeven. Het streven +naar geld en macht gaat in Indië onbeschaamder, de bezitters er +van gevoelen zich meer, wijl ze geen hinderpalen ontmoeten en zich +absoluut den meester weten. Er is om zoo te zeggen geen middenstof, +die matigt. Er zijn in kunst en wetenschap geen intelligenties, +die zich meer en hooger voelen dan de rijkaards en de machthebbers; +er zijn geen onafhankelijke sceptici die hen glimlachend in de oogen +durven kijken, er zijn geen philosophen, die hen koelweg passeeren. + +In het Indische landschap ontbreken tusschentinten en overgangen, die +het fijn en nobel en gecompliceerd maken, zoo ontbreken in de Indische +maatschappij die overgangen ook, waardoor zij grof en plat en primitief +is. Komt in die maatschappij nu nog het kleurlingenbloed een hartig +woordje meespreken, dan mogen de vormen en de vormelijkheid blijven +bestaan, waaraan deze menschen met een zonderling point-d'honneur +vaak overdreven hechten, maar aan alle gemoedelijkheid, stemmigheid +en mildheid is voor goed een eind gekomen. + +Natuurlijk zijn er in Indië velen, die met den geest der massa +worstelen, maar zij verliezen nog en zijn de eenzamen, die hongeren +naar 't geen hun het dierbaarst is. + +Het gaat den Hollander, wat Indië betreft, in dit opzicht niet als +met de vreemde landen van het westersche Europa, waarheen hij, +door natuur en cultuur van den eersten dag dat hij er een voet +zette getroffen, gaarne wederkeert in steeds stijgende verrukking en +bewondering en ruimere ontplooiing zijner geestelijke krachten. "In +Indië gaat men achteruit," is in het land zelf een algemeen gezegde, +dat men telkens hoort en ik voelde het aan alles bewaarheid. Noch +de natuur, noch de samenleving schenkt ons het noodige geestelijke +voedsel tot verrijking van onzen geest. Alleen de man van de daad +vindt er expansie en bevrediging voor zijn streven. Slechts om den +waarlijk grootschen en ruimen werkkring, dien de man zich hier op +jeugdigen leeftijd reeds kan scheppen, om die vrije ontplooiing van +mannelijke krachten, om die behoefte aan den wijden practischen blik, +die hier onontgonnen arbeidsvelden vindt op allerlei gebied, zou ik +Indië voor den flinken Hollander willen prijzen en hoogelijk willen +prijzen; doch slechts voor hem, en ook daarom alleen. + +Morgen wachtte me weer de daad, morgen zou ik de wouden weer ingaan +en zou ik weer kampen voor het voortbestaan eener cultuuronderneming +in haar prilste jeugd. Ik wist, dat hetgeen we deden in verhouding tot +andere daden in Indië volbracht gering was, doch ik was overtuigd dat +hetgeen we deden voor de toekomst dezer verre streken van de grootste +beteekenis zou kunnen zijn. Het was den eersten steen leggen van een +cultuuronderneming in dit deel van den Archipel, het was het voorbeeld +geven van een kunnen en slagen van het Hollandsch kapitaal op den +vruchtbaren, tot nu toe bijna ongerepten bodem van Halmaheira. Het was +de uitvoering dezer daad, die me hier boeide, die mijn belangstelling +had en waarom ik vrede had met mijn tijdelijk verblijf alhier. + +Toen we den volgenden morgen reeds vroeg voor Galela lagen, +verscheen na eenigen tijd een reeds oudachtig heer aan boord. Hij +had de eigenaardig slappe wangen en het vaalgele teint, waaraan men +de weinige oude Hollanders, die men in Indië ziet, herkent. Hij liep +gesteund door een stok, daar een zijner beenen krom en krachteloos +bleek als gevolg eener vroeger opgedane blessuur. Zijn zonnehoed was +van een vreemd model en toonde sporen van een jarenlang gebruik, zijn +mond was bezig tandeloos te worden, maar achter zijn brilleglazen +fonkelden nog een paar zachte, vriendelijke oogen, die eenigszins +verbijsterd in het rond keken, toen hij van de hooge scheepstrap, +die langszij hing, op het dek verscheen. Het was de oudste zendeling +dezer streken, een geleerde, een taalkenner. Men herkende terstond in +hem een goed, eenvoudig mensch, een liefdevol gemoed, een die ondanks +zijn eenzaam leven zijn blijmoedigheid niet had ingeboet. Zoodra +hij mij zag trad hij, hoewel wij elkaar nog niet kenden, op mij toe, +daar hij wel vermoedde wie ik was. Een luidruchtig gesprek begon en +menige schaterlach weerklonk weldra over het dek, waartoe de oude heer +met zijn vroolijke belangstelling telkens aanleiding gaf. Daar ook +Galela slecht eens in de twee maanden door de boot werd aangedaan en +hij ver van elke nederzetting van blanken woonde, had hij in weken +geen Europeaan gesproken. In Duma, een uur landwaarts in aan het +meer van Galela, waar het water meehelpt het landschap te flatteeren, +woonde hij met zijn vrouw en kind, met zijn goeroe's en zijn kleine +christengemeente in een prachtige omgeving, niet geplaagd door het +geroezemoes van een drukke moderne samenleving, in het gelijkmatige +tempo van de steeds weerkeerende plichten van zijn zendelingenhuis +en in het kalme geluk der vreugden van een taalgeleerde. + +Hij wilde het reisje met de boot naar Tobelo meemaken, om den volgenden +dag per prauw naar zijn standplaats terug te keeren. Als oudste der +zendelingen had hij de verplichting, de tractementen en de overige +gelden voor de zendingsposten, die door de boot in één bedrag aan +papier en zilver waren meegenomen, te verdeelen en van hier verder +te verzenden. Voor dit werkje trok hij zich in den salon terug en +weldra vernam ik van daar het geklikklak der ringgits. + +Na eenige uren voor Galela op de ree te hebben gelegen, gingen we +weer onder stoom, om tegen den middag voor Tobelo het anker te kunnen +laten vallen. + +Intusschen zetten we ons aan den lunch, waar het gesprek onder leiding +van den zendeling met den kapitein en den stuurman, die mede aanzaten, +weldra zeer druk werd. Doch het duurde niet lang of de vrede zou +verstoord worden. De stuurman, die, als zooveel menschen in Indië, +de zending en de zendelingen nu eenmaal niet kon uitstaan, had zich +in den loop van het gesprek schampere opmerkingen over hen in 't +algemeen laten ontvallen, wat door den zendeling niet onbeantwoord was +gebleven. Het kwam nu van het een tot het ander. De brave oude heer, +die zijn menschen niet voldoende scheen te kennen en met zijn eerlijk +hart ook geen diplomaat genoeg was om te zwijgen, ontwikkelde daar de +redenen van zijn rotsvast geloof, waarbij hij met zijn trouwe oogen +den stuurman aankeek alsof hij niet anders verwachtte dan dat deze +man nu toch wel met zijn denkbeelden zou instemmen. Deze echter, +die geen fijngevoeligheid of medelijden kende, maakte hem met zijn +zekere weten voor een zieligen stumper uit. In plaats van te zwijgen +ging de arme man trillend van zenuwen, waar hij op zulk een wijze +in het diepste en heiligste zijner overtuiging werd aangevallen, +voort en verkondigde daar, zooals hij tegenover zijn goeroe's en +zijn christengemeente steeds zonder tegenspraak gewend was, in een +stijgende extase, wat hij voor onomstootelijk waar hield. + +Ik hield mijn hart vast, toen ik keek naar het gezicht van den +stuurman, waarop de schamperheid met onmeedoogendheid afwisselde. Daar +was van dezen man een antwoord te verwachten op deze met veel +overtuiging gedane belijdenis, zoo pijnlijk kwetsend als slechts te +vinden was om daarmede zijn tegenstander voor goed den mond te kunnen +snoeren. Het bleef dan ook niet uit, en kort en goed schreeuwde hij +den zendeling, die alles zoo zeker wist en verklaarde, in het gezicht, +dat hij een arrogante en pedante ezel of idioot was; de keuze liet +hij aan hemzelf over. + +De arme man was nu inderdaad sprakeloos; hij hijgde naar adem en +trilde over zijn gansche wezen over zulk een beleediging niet hem; +maar zijn overtuiging aangedaan. Ik had deernis met den ouden heer, +die nauwelijks zijn veilige knusse hoekje had verlaten, en in de +eerste aanraking met de groote wereld daarbuiten, op zulk een wijze +zijn hoofd stootte. + +Maar iets van eigen schuld aan zulke pijnlijke ervaringen in hun +ontmoeting met de buitenwereld ligt bij de zendelingen zelve, daar zij, +voor een groot deel voortgekomen uit den kleinen burgerstand, waar de +gezichtskring niet bijster groot is, maar al te vaak verbeelden beter +te zijn dan anderen, en alles wat buiten hun wereldje ligt, in hun +geborneerdheid, als één brok zonde vaak liefdeloos verafschuwen. Wie +echter een jaar lang achter de schermen dezer kleine wereld heeft +kunnen kijken, zal eerbied hebben gekregen voor hun beginselvastheid +en voor hun ingetogen levenswijze, maar hij weet tevens, dat hier niet +minder afgunst en niet meer christelijke liefde heerscht dan elders, +terwijl weer andere fouten, die men in de groote wereld niet zoo kent, +in dit wereldje dikwijls leelijk om den hoek komen kijken. En tout +cas le diable ne perd rien. + + + + + +HOOFDSTUK V. + +UIT DE PRILSTE JEUGD EENER CULTUURONDERNEMING. + + +Terug te Tobelo. Na een landing van menschen en beesten en goederen, +die uren duurde, daar de boot door de tallooze koraalbanken steeds +een paar kilometer uit de kust op de reede moest blijven liggen, +zoodat iedereen en alles per sloep, per prauw of motorboot naar het +land moest worden geroeid of gesleept, was ik dan veilig en wel +te Tobelo weergekeerd en opnieuw ingekwartierd ten huize van den +civiel-gezaghebber. De koelies, die van Ternate waren meegegaan, +bleken reeds een onderdak te kunnen vinden in een der twee groote +loodsen, die men nog bezig was op het terrein te bouwen en waarvan +de daken in de verte op den weg daarheen reeds hadden verteld, +dat de bedrijvigheid alhier tijdens mijn afwezigheid niet geheel +had stilgestaan. Ook was een 9 M. breede weg van de kampong naar het +concessieterrein lijnrecht uitgezet en voor een groot gedeelte reeds +van de boomen en planten, die daar stonden, ontdaan. + +Op het terrein zelf aangekomen, wachtte mij echter een groote zorg, +die mij nog eenige weken achtervolgen zou. De eenige kali, die het +terrein doorsneed, was in haar benedenloop meestentijds droog, alleen +na hevige regens stroomde er water in. Zonder water zou het prachtige +terrein, waarvoor we nu stonden, voor cultures zoo goed als waardeloos +zijn. Het werd dus zaak water te zoeken; doch waar? We hadden hoop door +het graven van putten voldoende grondwater te zullen vinden. Er liepen +door dezen poreuzen bodem ondoordringbare leemlagen, die het grondwater +ophielden; doch hoe en waar deze te vinden waren, wist niemand. + +Zoo hadden we op goed geluk op verschillende plaatsen putten +laten graven, doch nergens was nog water gevonden. Waar de loodsen +werden gezet, hetgeen we het emplacement gingen noemen, was reeds +een dergelijke put tot een diepte van 10 M. gegraven en nog was +hij droog. Dat zag er leelijk uit en zou ons scheepje kunnen doen +stranden. Dieper graven en overal naar water zoeken was nu het consigne +geworden. Met de mannetjes, die ik tot mijn beschikking had, werden +binnen en buiten de grenzen van het terrein gaten gegraven en na +eenigen tijd bleek het, dat het grondwater in dezen doordringbaren +bodem even hoog stond als het niveau van den zeespiegel. Zelfs bleek +het, dat dit water rees en daalde naar gelang van eb en vloed. De +diepte der putten zou dus afhankelijk moeten zijn van de hoogte van +het terrein boven den zeespiegel, en daar het emplacement 15 M. hoog +bleek te liggen, zou vrij zeker tot deze diepte gegraven moeten worden. + +Intusschen leerde ik op mijn dagelijksche tochten ter nadere verkenning +en onderzoek door de kilometerslange rintissen of over moeilijk te +vinden en te volgen voetpaadjes, het oerwoud allengs meer kennen +en geraakte er steeds meer mee vertrouwd. We drongen door tot aan +den voet der bergen en vonden onzen weg door moeilijk doordringbare +glagahbosschen of door bamboestoelen (een groep bamboekokers uit +een zelfden wortelstok), die dank zij de slagen van den parang op +de lange kokers, die in een enkelen forschen slag doormidden waren, +ons voortgaan niet konden beletten. + +Onder het zwaarste hout was het doordringen het minst moeilijk; daar +onderschepten de zware kruinen hoog in de lucht het zonlicht totaal, +zoodat een weelderige vegetatie op dien bodem uitgesloten bleef. Wel +stonden er op dien altijd vochtigen boschgrond groote en kleine varens +en trachtte ook het jonge hout naar boven en naar het licht te streven, +doch het halflicht onder het dichte bladerendak dier reuzenstammen +verhinderde een opulenten groei. + +Het wemelde in zulk een woud van klein gedierte. Milliarden mieren, +groote en kleine, bruine en zwarte krioelden over den grond en over +omgevallen boomstammen; millioen- en duizendpooten en venijnige +schorpioenen scharrelden er tusschen. + +Griezelige spinnen, soms fraai gekleurd, sponnen haar groote +taaie netten met witte kruisen tusschen 't jonge hout, waaronder de +zwaarbehaarde vogelspin, met hare pooten uitgestrekt zoo groot als de +palm eener hand, me altijd een schrik op het lijf joeg. Aantrekkelijker +waren de vlinders, die met hun felle kleuren en in nooit te voren +geziene grootte zweefden door de roerlooze stilte van het woud, +of de tallooze wonderlijke insecten, waaronder allerlei soms bijna +lachwekkende spelingen der natuur. Daaronder waren de wandelende +takken en bladeren als frappante voorbeelden van de neiging der +natuur tot mimicry, waardoor zij natuurlijk uiterst moeilijk te +ontdekken waren. Tallooze hagedissen schoten telkens als weerlichten +weg; leguanen, waarop de inlanders gaarne jacht maakten terwille van +het lekkere vleesch, verdwenen kruipend tegen de hooge stammen in de +donkerte der kruinen. Soms vernam men in het lage hout het gedruisch +van een wild varken, dat op de vlucht sloeg, naast de herten, het +eenige gevaarlooze grootwild dat op Halmaheira te vinden was. Men +was er reeds binnen de grenzen der Australische fauna, waartoe veel +buideldieren, doch geen gevaarlijk wild behoorde. De koeskoes, de +oostersche opossum, een dier onschuldige buideldieren, werd dikwijls, +door de koelies doodgeslagen, uit het bosch meegesleept en boven het +vuur als smakelijk maal geroosterd. In de alang-alang ritselde wel +eens een slang, die daarmede hare tegenwoordigheid verried, wat haar +gewoonlijk het leven kostte. De menschelijke haat tegen deze beesten +was hier al even erg als een halfrond verder, waar de Drentsche boer +elken adder, die op zijn weg komt, met zijn klomp tracht dood te +slaan of met zijn zakmes in stukken tracht te snijden. + +Op den vlakken bodem van het woud passeerden we dikwijls hoopen, +uit aarde, bladeren en takken bestaande, die van een tot anderhalven +meter hoog en vele meters in omtrek waren. Deze hoopen werden door +de boschkip opgeworpen voor het bewaren en het uitbroeden harer +eieren. Wanneer men dan dezen vogel zag, die slechts iets grooter +was dan een patrijs en men liet zulk een aardhoop openleggen, dan +vond men daarin een zevental eieren, elk grooter dan een eendenei, +en stond men verbaasd over de ongerijmde energie die door dat beestje +was ontwikkeld en die in geenerlei vergelijking stond met de normen, +waaraan de natuur ons in dat opzicht heeft gewend. Het krijschen +van papegaaien en kakatoes, en soms 't geroep van den jaarvogel, +vergezelden ons op onze tochten langs de soms meters dikke stammen in +de vochtige koelte van het woud. Een voor een zouden die reuzen moeten +vallen en het moeten afleggen tegen die venijnige menschjes, die nu +zoo klein langs hun voeten kropen; met donderend dreunen zouden die +stammen en kronen ter aarde vallen, zoodat men in de kampong Tobelo +aan het rommelen van een aardbeving zou denken. + +De gladstammige kanariboomen van ruim 40 M. hoogte, die met hun +breede kruinen loodrecht naar boven streefden, zouden met vele andere +onbekende grootheden, waarvan het hout niet bestand was tegen het +Indische klimaat en het invreten van houtwormen, als waardeloos worden +verbrand en in den drogen tijd als dood hout langzaam wegsmeulend, +geheel tot asch verteren. De betere houtsoorten echter, zooals het +veel gebruikte harde ijzerhout (kajoe besi), lingowa, oetang kanari +en zelfs ebbenhout, zouden worden uitgezocht en bestemd worden voor +den bouw van huizen en loodsen. Ook zouden met dat woud de tallooze +lianen verdwijnen, die in allerlei dikten langs die hooge stammen van +de zware takken dropen, de klimplanten en de parasieten, waaronder de +orchideeën, die zich op de takken met hun kort stelsel van luchtwortels +hadden vastgehecht. + +Zoo leerde ik me in die bosschen steeds meer oriënteeren en allerlei +kleine verschillen opmerken, die eerst langzamerhand in het oog +vielen, waar het in den beginne een chaos van takken en bladeren was +geweest. Zoo, met die natuur vertrouwd geworden, was het een genot +soms alleen door de plechtige stilte van zoo'n eeuwenoud roerloos +woud te kunnen gaan. + +Herhaaldelijk was ik in de uitvoering van mijn taak genoodzaakt de +hulp van den oudsten der zendelingen in te roepen. Voor zijn grooten +timmerwinkel hadden we steeds bestellingen, van zijn geneeskundige +kennis en het hospitaal moesten we veel en zouden we op den duur, +met meer koelies, zeer veel gebruik moeten maken. Als vraagbaak voor +velerlei kleinigheden stond hij me met zijn kennis van land en volk +steeds bereidwillig ten dienste. + +Met leede oogen zag onze civiel-gezaghebber het aan, hoe ik meer +en meer achting voor zijn tegenstander begon te krijgen. Met nauw +verkropte woede moest hij het aanzien, hoe ook ik den zendeling, +waar deze mij zoozeer van dienst was, gaarne van dienst wilde +zijn en somtijds kon zijn. In zijn heerschzucht en zijn groot +gevoel van machthebber zou hij het liefst dezen omgang verboden of +deze samenwerking onmogelijk hebben gemaakt; nu echter was hij wel +gedwongen zich te bepalen tot eenige schimpscheuten en onvriendelijke +opmerkingen. + +Het was mij ook reeds op reis herhaaldelijk opgevallen, dat men den +naam van dezen zendeling veel noemde en daarbij dikwijls op minder +vriendelijke wijze. Doch het bleek me bij nadere kennismaking al +spoedig, dat hij voor deze streken een man van beteekenis was, +hetgeen alleen reeds reden genoeg was tot allerlei gepraat. + +Menigen avond, als het donker geworden en het werk afgeloopen was, +stapte ik het ruime erf van het zendelingenhuis op en zat met hem en +zijn vrouw onder de voorgalerij der gezellige woning. Daar hoorde ik +dan van hun leven en ontberingen in de eerste jaren van hun verblijf in +deze streken. Het was toen zoo vol ellende geweest, dat van een zestal +kinderen die in hun huwelijk geboren waren, slechts één meisje in het +leven was gebleven, en dit kind hadden ze op negenjarigen leeftijd, +als hun eenigen oogappel, terwille harer opvoeding, naar Batavia +moeten zenden. Doch uit de moeiten en ontberingen van dien eersten +tijd was langzamerhand veel goeds gegroeid, en nu kon hij wijzen op +den gestadigen bloei van 't geen hij in onderscheidene richtingen tot +stand had gebracht. Want naast zijn directen werkkring van zendeling, +had hij, met zijn energie en kijk op practische dingen, nog tijd en +lust gevonden voor allerlei werkzaamheden, waardoor hij tevens den +werklust bij zijn gemeente had aangewakkerd. + +In de timmerschool op zijn erf werkten dagelijks van 's morgens tot +het donker werd, onder het toezicht van een Chinees, een dertigtal +inlandsche jongens en aankomende mannen van allerlei stammen uit den +omtrek, zelfs Papoea's van Nieuw Guinea. Zij maakten daar kasten en +stoelen en tafels en bedden, en verder allerlei nuttig gerei, waar hier +steeds veel vraag naar was. Zoo noodig werd ook de bouw van een huis +in den naasten omtrek van hieruit geleid. Zoo was daar die schavende, +beitelende en hamerende troep voor de geheele Residentie Ternate een +unicum van bedrijvigheid. Ook het hospitaal eischte dagelijks door +de vele menschen die om hulp kwamen vragen, veel werk. + +Een klapperaanplanting van 10.000 boomen, waarmede reeds jaren +geleden door hem was begonnen, verlangde steeds meer toezicht, nu de +oogsten grooter werden en zeer belangrijk beloofden toe te nemen; +tevens waren proefaanplantingen van hevea, manilla-hennep en cacao +door hem aangelegd. + +Zijn kennis van de Tobeloreesche taal had hem in staat gesteld een +uitgebreid woordenboek dier taal samen te stellen en uit te geven; +en zoo werkte zijn veelzijdige bekwaamheid in veelzijdige richting +tot zegen van deze streek. + +Een geheel ander man was zijn jongere collega, die iets verder woonde +en die zich uitsluitend tot het geestelijk beroep bepaalde en het +practische, als zijnde niet in de eerste plaats zijn werk en niet +met zijn neiging strookende, liefst afwees. Jaren later gekomen, had +hij ook veel reeds gereed gevonden. Zijn huis, evenals de school, +waarin hij de inlandsche jongens tot goeroe opleidde, was door +zijn collega gebouwd. Zijn leven verliep tusschen die school en +dat huis en de kleine kerk, waarin hij ook geregeld een preekbeurt +vervulde. Hij was een aangenaam man in den omgang, die pratend +en luisterend zijn gezelschap met de belangwekkendste gesprekken +wist bezig te houden. Door de gunstige omstandigheden, die hij hier +van den dag zijner komst af gevonden had, was hij geheel buiten de +gewone moeilijkheden gebleven, waarmee de zendeling anders op deze +verre posten dikwijls te kampen heeft. In zijn huis, in gesprek met +hem en zijn vrouw, met de beschikking over zijn bibliotheek, waarin +de Hollandsche schrijvers voor het jaar '80, goed vertegenwoordigd +waren, waande men zich geheel in Holland terug, in een well-to-do +en zelfgenoegzaam Holland, waarmede de pisangs en de klapperboomen +op het erf en de tropische zon, die buiten de galerij scheen, in +'t geheel niet harmonieerden. + +Het was tegen het eind van Januari geworden, toen we konden +beginnen met klappernoten te verzamelen, die als zaadnoten op de +eerste kweekbedden zouden worden uitgezet. Onder leiding van een +Ternataanschen opzichter, die als zoodanig door mij was aangenomen, +wijl hij de taal van het volk en ook Hollandsch sprak, was de prauw, +die uit Ternate was meegebracht, met een zestal koelies bemand naar de +naburige eilanden en langs de kust gezonden, om deze eerste noten te +verzamelen. Het zou dagen duren, want de gezondste en zwaarstdragende +boomen die te voren door ons waren uitgezocht en gemerkt, lagen +ver uiteen. Er bleef mij in die dagen niet veel te doen over, dan +af te wachten en het toezicht te houden op het bouwen der loodsen +en het graven van putten. Alleen wanneer de boot zou binnenvallen, +die binnen eenige dagen verwacht mocht worden, zou daaraan spoedig +een einde komen. Dan opeens, als de fluit zou weerklinken, zou het +leven weer beginnen, dat nu langzamerhand uitging, elken dag wat meer, +totdat de eentonigste saaiheid van bijna werkelooze dagen was bereikt. + +Zoo brak de dag voor de aankomst der boot aan, doch wij hielden +er rekening mede, dat zij tenminste drie dagen te laat zou +binnenvallen. De dag verliep dan ook in ononderbroken rust, ook de +volgende dag en de dag daarop en de eene dag na den anderen, en ook +de prauw onder leiding van den opzichter kwam niet terug. Hoe keek +ik nu uit naar dien onruststoker uit de groote wereld, wanneer ik na +de paar menschen, die op het emplacement werkten bezocht, en gezien +te hebben, dat zij elken dag hun taak hadden volbracht, doelloos +ronddoolde door het woud. Zoo begon ik in die dagen te lijden aan +ongeduld, verveling en... verlangen, en in mijn dagboek vind ik uit +dien tijd een gedichtje: + + + Totdat... + + Weer komen er verlangens + Smartelijk los, + Terwijl ik wandelend ben + Door 't eenzaam bosch. + + Weer dwalen mijn gedachten + Van dit kruis, + Zij gaan, onmerkbaar eerst, + Naar 't ver tehuis. + + En peinzend denk ik dan: + "Hoe zal 't daar zijn!" + Ginds, waar mijn lieven leven + Groot en klein. + + De kleinen met hun spelen + Hun gevraag, + De groote stil verlangend + Tot het daag. + +Tot daag het uur van wederzien, +Tot daag 't geroep, 't gejuich der kleinen, +Tot het verlangen henengaat, +Hereend, vereend weer met de mijnen. + + +En eenzaam liep ik langs het heete, zwarte strand, turende over den +glimmenden waterplas naar de koraaleilanden voor de kust en over de +wijde toegangen daar tusschendoor naar de heel verre flauwe streep +aan den gezichteinder, of niet een rookwolk de komst van de boot zou +verraden. Of wel ik zocht langs de kusten dier eilanden, of niet de +uitgezonden prauw te ontdekken was, welker terugkomst althans eenig +werk zou verschaffen en eenigen voortgang zou brengen in de dagen, +die nu doelloos voorbij gingen. Doch verlaten, troosteloos verlaten +bleef de zee. + +Eenzaam liep ik er, zooals er voor mij duizenden in dit land geloopen +zullen hebben, zooals er na mij duizenden loopen zullen, in machtelooze +afwachting, in werkeloosheid door een groot verlangen overvallen, +dat tijdelijk alle belangstelling doofde. Ik voelde me onder dit volk +en te midden van deze natuur als een vreemdeling, als een indringer, +als een rustverstoorder en in mijn sentimenteele stemming zong ik, +als een dreun die me niet verlaten wou: + + + Nach der Heimat kehr' ich wieder + Nach dem treuen Vaterland. + + +Het was Indische maannacht geworden. Donkere silhouetten van +cocospalmen, van pisangs en manggaboomen en van de atappen dakjes der +inlandsche huisjes staken af tegen de lichte lucht, waarin de sterren +verbleekten. Zoo slenterde ik op een avond terug naar huis. Zwarte, +geheimzinnige schaduwen zag ik overal en uit de verte klonk uit de +heidensche kampong het sombere geluid der doffe slagen op de tifa, +waarop de inlanders ter aanvuring van nachtelijke bacchanaliën in +eentonigen cadans hun primitieve muziek uitvoerden. + +Gedrukt zette ik mij neer onder het galerijtje van het huis van mijn +gastheer en liet me vertellen van de bevolking en haar vrees voor +den blanke. + +Deze heidensche inlanders, met hun animistisch geloof (het geloof in +de macht van de geesten der afgestorvenen hier op deze aarde), hadden +een groot ontzag voor den Hollander. Hoewel zij hem onverschrokken +aanzagen, zouden zij hem toch niet spoedig aanvallen, daar hun geloof +hun leerde, dat zij, die in de kracht van het leven door een ongeluk +omkwamen of die in den krijg sneuvelden, hiernamaals een veel grootere +macht over de levenden bezaten dan zij, die door ouderdom of op het +ziekbed waren gestorven. Nu stond het bij hen vast, dat de Kompanie +een verbazend groot aantal van zulke geesten bezat, die in oorlogen +gesneuveld, nu onder de levenden de Kompanie en hare leden in geval +van een aanval zouden bijstaan. + +Met dit beschermende fluïdum der geesten onzer voorouders om +mij heen, gevoelde ik me voor goed rustig en veilig tegenover de +inheemsche bevolking, die overigens ook niets kwaadaardigs had. Kwam +men Tobeloreesche mannen en vrouwen tegen, dan zouden zij steeds +voor den Europeaan uitwijken. De eersten waagden dan gaarne eens een +"Tabé Toewan!" en bleken aangenaam verrast wanneer men hun groet met +een "Tabé!" beantwoordde. De laatsten bleven dikwijls stilstaan en +wachten tot men voorbij was en sloegen daarbij schuchter en zedig de +oogen neer; zelfs gebeurde het dat zij op eenzame plekken op de vlucht +sloegen en in de hooge alang-alang verdwenen. Een kijkje te nemen +bij hun feesten scheen hen volstrekt niet te hinderen. Ongegeneerd +gingen ze dan met zingen en dansen en het uitstooten van kreten en +het maken van grimmassen voort, terwijl ze groote hoeveelheden sago +aten en sagoweer dronken, van welk vocht ze lodderig en halfdronken +werden. Vele mannen en vrouwen zagen er flink gebouwd uit, doch +ondanks het natuurleven van dit natuurvolk was het toch geen sterk +en krachtig ras. Vieze huidziekten, waaronder de framboesia tropica +vooral berucht was, kwamen hier veel voor en kinderen hadden somtijds +booze zweren over hun gansche lichaam verspreid. + +Met hun dooden sprongen zij om zooals hun geloof het hun ingaf. In +kleine doodenhuisjes op palen of in half gevulde graven, waarboven een +dakje, werden de lijken vlak in de nabijheid hunner huizen neergelegd, +terwijl blauw gekleurde borden en schalen van aardewerk, waarop +eten, daarnaast werden geplaatst. Ook wapens en huisraad werd daar +in de nabijheid neergelegd ten gebruike der afgestorvenen; want de +macht hunner geesten bleef op aarde groot, en daaraan was hun vrees +evenredig. Zoo trachtten zij die geesten steeds gunstig gestemd te +houden, om het booze af te weren en het goede te ontvangen. + + + +Na een week te zijn weggebleven, kwam ten slotte de prauw met een +volle lading van de mooiste noten aan den wal. De opzichter had voor +zijn lange uitblijven allerlei verontschuldigingen, van tegenwind, +en moeite hier, en moeite daar. Wat daar van waar was zou moeilijk +te controleeren zijn, doch de volle lading deed verder het hare om +den storm, die over zijn hoofd dreigde op te steken, te doen bedaren. + +De eerste grobak (ossenkar) met noten hoog opgestapeld, reed door +de kampong en over den breeden weg door de alang-alang velden naar +het emplacement, waar zij spoedig, een voor een en in lange rijen, +op de kweekbedden werden uitgelegd. Nu kon de groei beginnen en bij +steeds grootere en meerdere ladingen, die weldra zouden volgen op +steeds breedere basis. + +Wanneer nu de lang verwachte boot verscheen, zou met volle kracht het +werk kunnen worden aangepakt en daarmede de grond worden gelegd voor +een gezond begin. Doch wanneer kwam die boot! Reeds dagenlang was zij +over haar tijd, en de mogelijkheid dat haar een ongeluk was overkomen, +werd steeds grooter. + +Het was in die dagen--terwijl een hevige ingewandsziekte mij overviel, +die in dysenterie dreigde te ontaarden--dat, twaalf etmalen te laat, +de boot eindelijk binnenviel. De inlanders liepen van het strand de +kampong binnen en riepen: "Kapal masok! Kapal masok!" (de boot is +binnen). Een tijding, die aan iedereen in de kampong ontspanning en +vreugde zou brengen na de onzekerheid en het lange wachten en die +mij, was ik gezond geweest, in vuur zou hebben gezet. Nu bleef ik +onverschillig en roerloos op mijn veldbedje liggen, verzwakt en mat +door de hevige ziekte. + +Weldra bereikte mij de tijding dat Verster met het eerste vijftigtal +koelies uit de Minahassa aan boord was. Berichten uit Holland, +brieven, tijdschriften en couranten zouden binnenkomen. Werk zou +er in overvloed zijn. Na den stilstand was de hartslag van een +bedrijviger leven gekomen, doch dommelend moest ik blijven liggen +waar ik lag, terwijl om mij heen nu alles in de weer kwam. De een +na den ander verliet zijn huis. Christenen in hun witte baadjes, +Chineezen, Arabieren enz. spoedden zich naar de aanlegplaats of +trachtten prauwen en prauwtjes machtig te worden om naar boord te +roeien. Reeds kwamen passagiers, die ontscheept waren, over den weg +de kampong binnenstappen, en weldra zag ik de Minahassers met groote +en kleine bundeltjes op den rug passeeren. Zij maakten een geheel +anderen indruk dan men zich gewoonlijk van een troep koelies maken +zou. In licht gekleurde gestreepte broeken en witte of kleurige +baadjes, met een staand kraagje en een stroohoedje dandy-achtig +boven de gele en veelal nette en nog jonge gezichten, sommigen met +schoenen aan de voeten, zou men ze eerder gehouden hebben voor een +troep studenten eener inlandsche hoogeschool. Nu zou het te Menado +ontvangen en natuurlijk aanstonds verteerde voorschot, van f 40.- +per man, aan die nieuwe baadjes en nieuwe hoedjes wel niet vreemd +zijn geweest. Daarbij doet het uiterlijk van den Minahasser, wat +huidkleur en gelaatstrekken betreft, zeer sterk aan vermenging met +Japansch bloed denken; ja zelfs vindt men er onder, die hierin maar +zeer weinig van den Europeaan verschillen. Ook hebben zij, reeds van +ouder tot ouder Christenen zijnde, van den eersten tijd onzer komst +in Indië onafgebroken onder onzen invloed gestaan en gevoelen zij +zich dan ook veel meer aan ons gelijk dan de doorsnee-inlander. De +meesten hebben goed onderwijs gehad, schrijven vaak keurig en spreken +soms een woord Hollandsch. + +Weldra kwam Verster, vertelde in 't kort iets van de ellende, die +hij op deze reis had ondervonden, beklaagde me en verdween spoedig +weer met zijn mannetjes naar het emplacement. Het was me even +opgevallen, dat hij zeer zenuwachtig en neerslachtig was geweest, +doch onverschillig daarover verder dommelend, werd ik spoedig weer +afgeleid door passagiers van de boot, die aan land een kijkje kwamen +nemen en een praatje kwamen maken, mij zeer beklagend, zooals ik +daar lag. De post werd verdeeld en brieven van huis en over zaken +hielden me in spanning, en joegen me met zweepslagen uit den dommel +der zwakte. Den morgen volgende op dien dag, gevoelde ik me zoo slap +als een vaatdoek. Verster opperde toen het denkbeeld om mij, per extra +prauw, over de landengte van Dodinga naar Ternate te laten expedieeren, +opdat ik onder doktershanden zou kunnen beteren. Ik weigerde beslist +en liet de hulp inroepen van den oudsten zendeling, die dadelijk kwam +en mij, met zijn vele practische ervaring der gevaarlijke Indische +ziekten, er binnen eenige dagen met een streng dieet en het geregeld +toedienen van een homoeopathisch middel weer bovenop hielp. + +Terwijl ik in die dagen nog met huisarrest onder het galerijtje zat, +kwam op een morgen Verster uit het bosch terug en overviel me met de +mededeeling, dat we hier onmogelijk verder zouden kunnen gaan, daar +het terrein volgens zijn zeggen wegens watergebrek voor cultures niet +deugde; dat we derhalve niets beters konden doen dan aanstonds het werk +te staken en de koelies af te danken en op Java of elders beginnen, +daar alle werk hier tijd en geld verknoeien zou zijn. Er was toen, +door gebrek aan werkvolk, op het terrein nog geen water gevonden doch +overal was de aanwezigheid van grondwater theoretisch vastgesteld. + +Het bleek me toen, dat hij in dezen geadviseerd was geworden door den +oudsten zendeling, die op een wandeling het emplacement had bezocht +en daar in een kwartier tijds tot die conclusie was gekomen. Ik +moest hartelijk om deze meening lachen; doch Verster, die nu uiterst +zwaartillend en nerveus was, vatte de zaak heel anders op en vertrok, +om spoedig met den zendeling terug te keeren, die mij persoonlijk +zijn meening zou meedeelen. + +Nu had deze man, naast een bezadigde wijze van spreken, de gave +zijn meening helder en met overtuiging voor te kunnen dragen. Door +zijn leven te midden eener omgeving, waarboven hij ver uitstak, +had hij buitendien, daar alle tegenspraak hem vreemd was, een te +groot zelfvertrouwen gekregen, waardoor hij zijn oordeel vaak op te +stellige wijze uitsprak. + +Tegenover hem en Verster gezeten, hoorde ik de meening van die beide +autoriteiten hoofdschuddend en eenigzins lachend aan en weerlegde de +bezwaren van den zendeling. Dit bleef niet zonder indruk op hem,--een +half jaar later zou hij zelf voor de zendingsvereeniging een stuk grond +naast het onze voor de klappercultuur in concessie aanvragen,--en hij +vond de zaak bij nader inzien dan ook nog zoo kwaad niet. Ik dankte hem +voor zijn ongevraagd advies en bleef bij het eenmaal genomen plan om op +dit mooie stuk grond met de ontginning voort te gaan. Verster weigerde +echter en bleef koppig weigeren hier voortaan als administrateur op +te treden, hoewel ik hem verlof gaf een rapport over een en ander, +dat ik van mijn kantteekeningen voorzien, naar Holland te zenden, +zoodat hij, van alle verantwoordelijkheid ontslagen was. + +De zendeling vertrok en liet mij intusschen, nog zwak en nauwelijks +hersteld, met Verster achter, die, wijl ik zijn meening niet deelde, +woedend was en beweerde, volgens zijn contract alleen verplicht te +zijn op de oorspronkelijke concessie op Morotai te werken, weshalve +hij te Tobelo geen slag meer wenschte uit te voeren. Daar zat ik met +een administrateur, die alle redelijkheid verloren had, voor een taak, +die mijn taak niet was. + +Ook den volgenden morgen bleek Verster nog niet voor rede vatbaar te +zijn en weigerde beslist zijn werk weer op te vatten, ik had daar +naast me een man, die van aanleg werkzaam en flink was geweest, +doch wiens gestel door een funest Indisch leven van veel reizen en +zwerven en rooken en drinken en veel te veel praten, geheel ondermijnd +was geworden. Tegen de zorgen en moeiten der laatste maanden was hij +niet meer bestand geweest, terwijl het afkeurend oordeel en allerlei +inblazingen, die zich doen hooren, wanneer men trachten wil iets op +te bouwen, hem den nekslag hadden gegeven. Hij was door die kritiek +op onze, uit den aard der zaak, riskante onderneming gaan twijfelen +aan de uitvoerbaarheid der plannen. Niet intelligent genoeg had hij +de booze wereld en hare goede-raadgevers niet kunnen nemen voor wat +ze zijn. Inderdaad bleek het me later, dat hij op zijn terugreis van +Menado naar Ternate, door toedoen van mijn vroegeren gastheer daar, +met alles behalve goede adviezen van die laatste plaats naar Tobelo +was teruggekeerd, waarvan hij nu het slachtoffer dreigde te worden. + +Door de wijze waarop hij zich gedroeg, zou ik genoodzaakt worden hem, +wanneer hij niet bijtijds tot inkeer kwam, zijn ontslag te geven. En +reeds dreigde hij zelf met ontslag nemen, in de meening mij door +zijn onmisbaarheid te kunnen dwingen. Nu begreep ik, dat ik hem nooit +als zelfstandig administrateur zou kunnen achter laten, zoodat zijn +ontslag zelfs wenschelijk werd. Op een laatste scherpe aanmaning om +aanstonds aan het werk te gaan, waarop hij een weigerend antwoord gaf, +volgde dit ontslag. + +Na die tragedie was het verblijf met hem onder één dak zeer pijnlijk +geworden en was het me zeer welkom voorloopig mijn intrek bij den +jongsten zendeling te kunnen nemen. Van nu af ging ik elken morgen +bij het krieken van den dag van dit huis naar de loodsen in het bosch, +alwaar begonnen werd het werkvolk onder leiding van den opzichter en +eenige mandoers aan den arbeid te zetten. Dan was er den ganschen dag +volop werk tot 's avonds als het donker werd, waarop ik terugkeerde +om onder de galerij, bij de petroleumlamp, waar ook de zendeling met +zijn vrouw zat, nog menig uurtje aan correspondentie te wijden. + +In den put op het emplacement, die door bekwamere werklui sneller +kon worden uitgediept, werd na eenige dagen op 15 M. diepte water +gevonden, terwijl dit op andere gedeelten van het terrein, die lager +waren op geringere diepten eveneens overal werd aangetroffen. Daarmee +was deze cardinale kwestie ook practisch opgelost. + +Met de komst der menschen werd het in het bosch weldra bedrijvig en +vroolijk; vrouwen en kinderen, die met den vader waren meegekomen, +zag men den ganschen dag voor de loodsen; kippen liepen er +weldra rond en kakatoes en papegaaien slingerden aan hun stokken; +armzalige gladakkers snuffelden naar alles wat van hun gading was; +vuurtjes werden gestookt voor het klaarmaken van het middagmaal; +de wasch hing aan de drooglijnen uit, en zoo gaf al dat menschelijk +bedrijf aan die stille plek in het bosch een geheel ander aanzien, +dan ik daar tot nu toe gewend was geweest. Een fiets, die hier nog +een hypermodern vervoermiddel was en dan ook in den beginne zeer de +aandacht der bevolking trok, was uit Menado meegekomen en bekortte +me zeer den dagelijks herhaalde malen af te leggen afstand over een +smal voetpaadje, van het huis van den zendeling naar de ontginningen. + +Intusschen was ik nog niet geheel van Verster bevrijd. Uit een zeer +menschelijke neiging tot wraak en tot het zoeken van eigen voordeel +zou hij nog zooveel mogelijk trachten mij te dwarsboomen, nu hij in +mij zijn vijand meende te moeten zien. Als administrateur had hij het +beheer der gelden gehad. Na zijn ontslag was hij verplicht de boeken en +de kas, welke laatste altijd nog zwervende was geweest en die zich nu +ten huize van den civiel-gezaghebber bevond, aan mij over te dragen. Op +mijn aanmaning ontving ik een verantwoording, waaruit aanstonds bleek, +dat de man in zijn geëxalteerden toestand de grenzen der eerlijkheid +had overschreden. Aanstonds liet ik door den civiel-gezaghebber beslag +leggen op al het geld dat aanwezig moest zijn; en onder den druk van +zijn geweten en van een zeer begrijpelijke vrees gaf Verster op diens +aanmaning het papiergeld af, waarmede hij reeds in zijn zak liep en +het zilver, dat hij op andere wijze had verstopt. Daarmede was het +geld nu wel uit de handen van Verster gered, doch hiermede had ik +zelf de beschikking over bijna alles verloren en de dichtst bijzijnde +rechtbank voor dergelijke delicate zaken was die te Makasser, welke +plaats eerst na een reis van ruim 14 dagen te bereiken was. + +Verster begon, doelloos te Tobelo rondloopende, zich daar steeds +onbehagelijker te gevoelen. Zijn ontslag had tengevolge, dat hij zijn +ruime salaris had verspeeld, terwijl door de inbeslagname der kas het +resteerende bedrag hem voorloopig niet kon worden uitgekeerd. Weldra +zou het hem aan contanten gaan ontbreken. Schaamte en berouw deden +het hunne, en daar de terugkeerende boot naar Ternate nog een drietal +weken zou uitblijven, oordeelde hij het raadzaam na een week per +prauw daarheen terug te keeren. Op een morgen vernam ik, niet zonder +medelijden met hem te gevoelen, dat hij vertrokken was. Met vuur en +ijver was hij een tijdlang voor onze belangen opgekomen; toen hadden +zijn woelige natuur en zijn verbeelding hem parten gespeeld en zijn +kortstondige energie gebroken. Een man als hij zou onder de Europeanen +steeds meer blijken tot de categorie van gelukzoekers en zwervers, +waaraan Indië zoo rijk is, te gaan behooren. + +De onderneming begon zich te ontwikkelen en groeide met den dag. De +kweekbedden strekten zich steeds verder uit en voortdurend kwamen +er nieuwe ladingen noten. Reeds deden de eerste spruiten den dikken +vezelbast scheuren en rezen er stengels met zijwaarts gerichte bladeren +uit den grond op. Met donderend geweld ploften de reuzen van het woud +ter aarde, en door de open ruimte, die steeds wijder werd en over +den chaos van omgevallen stammen en kruinen en takken klonken de +bijlslagen den ganschen dag. Een timmerman, die was medegekomen om +de leiding van den bouw van huizen op zich te nemen, had zijn taak +aangevangen en onder een dakje van atap werd gezaagd en gehakt en +geschaafd aan de balken en stijlen voor het eerste huis. + +In een der loodsen was een gedeelte gereserveerd voor kantoor, +waar eindelijk de brandkast werd opgesteld, die, na uit Amerika te +zijn gekomen, de reis van Holland uit had meegemaakt en nu, na dien +tocht rondom de wereld, in het oerwoud eindelijk haar bestemming +had bereikt. Een beschuttend dak voor het kantoortje uitgebouwd, +werd weldra mijn galerijtje, waar ik, als mijn werk in het bosch +was afgeloopen en mijn aanwezigheid niet elders werd vereischt, de +administratie en correspondentie verrichtte en waar de Tobeloreezen +en handelaren, die materialen en goederen en zaadnoten leverden, +geduldig op betaling zaten te wachten, wanneer de Toewan Maatschappij +het bosch in was. + +De naam van Toewan Maatschappij had men mij te Tobelo spoedig gegeven, +ter onderscheiding van den Toewan Magistraat, den civiel-gezaghebber +en den Toewan Pendita (Geestelijke), den oudsten der zendelingen. + + + +Het was, na een onafgebroken zwerven van meer dan zes maanden, waarin +ik onder allerlei omstandigheden correspondentie en administratie had +moeten verrichten, een heerlijkheid daar een veilig plekje te hebben +gevonden, waar alles netjes bijeen was en elk stuk, uit de groote kist +met schrijf- en kantoorbehoeften uit Holland meegenomen, zijn plaats +had gekregen. Het was er heusch een echt kantoor, met agenda's en +memorandums en briefregistrators, copieerboeken en copieerpers. Nog +behielp ik me met een tafel en stoelen uit bamboe gemaakt, doch +een schrijftafel was bij de timmerschool in de maak. De brandkast +was als de kroon op het geheel; zij werd met haar kantoorboeken en +geheimzinnige geldkastjes, door de menschen uit de wildernis, die soms +eens familiaar kwamen kijken, steeds met ontzag aangekeken en nader +besproken. In dat leven van rondzwerven in het bosch en den geheelen +dag buiten zijn, en--wanneer het werk mij riep voor het primitieve +kantoortje--van hard afwisselend werken van den morgen tot den avond, +voelde ik me wonderwel thuis en gezond. En wanneer niet sterke banden +mij naar het vaderland hadden teruggeroepen dan zou ik mij zelven hier +tot administrateur hebben benoemd. Nu echter moest ik trachten een +opvolger voor Verster te vinden, wat in dezen uithoek der wereld niet +zoo gemakkelijk zou zijn. Met de komst van dien nieuwen functionaris +zou, wanneer hij de rechte man op de rechte plaats bleek te zijn, mijn +taak zijn afgeloopen. In het belang der onderneming zou zoo iemand, +nu de eerste bezwaren en moeilijkheden der vestiging waren overwonnen, +zelfstandig en op eigen verantwoordelijkheid dienen te handelen. + +Met de postprauw, die tusschen de aankomst der booten in naar Ternate +vertrok, gaf ik telegrammen mee naar Holland en naar relaties op Java, +om een tweeden administrateur te zenden. Er zouden voor de komst +van den nieuwen titularis ten minste een drietal maanden verloopen, +en zoo was ik in dien tijd mijn eigen baas en kon handelen naar eigen +inzichten en believen. + +Elken dag zag me de opkomende zon door de alang-alangvelden fietsen +naar den uitgestrekten woudzoom in het Westen, waarachter de Doekoenoe +en de uitgedoofde vulkaankegel van den Momoja verrezen. Dat eerste +begin van den dag, met de verdwijnende sterren en het verschieten van +het rood aan de wolkenvegen, en het scheren van de eerste zonnestralen +over de aarde, was in de open ruimte tusschen zee en woud een telkens +weerkeerend zalig beleven van den eersten morgenstond. + +Na den inspectietocht in den vroegen morgen door het woud verscheen, +tegen 8 uur, Ketjil met den etensdrager, waarin door de goede zorgen +van mijn gastvrouw een smakelijk ontbijt was geborgen. Soms genoot +ik van die versterkende rustpauze voor mijn kantoortje gezeten, +soms ook op een omgevallen boomstam in het woud, waar na een +langdurig zoeken de jongen mij toevallig had gevonden. Zijn anders +altijd goedmoedige gezicht had dan, door het sleepen met dien zwaren +etensdrager over boomstammen en struiken en door een warnet van takken +en ineengestrengelde lianen een grimmigen trek gekregen, doch zijn +goede humeur herstelde spoedig als hij neergehurkt tegenover zijn +etenden baas, geduldig zat te wachten. + +Schrijven, regelen, overleggen, een tweede rondgang en soms een derde +volgden, daarna tusschentijds even middageten bij den zendeling aan +huis en zoo keerde ik tegen den avond, als het werk der koelies was +afgeloopen, vermoeid huiswaarts. + +Op deze wijze verliep het leven geleidelijk, zonder horten of stooten; +alleen de komst der booten gaf eens in de maand eenige opschudding, +terwijl ook de Zondag eenige verandering bracht, daar het werk dan +moest worden stilgelegd. Daar er bijna uitsluitend met Christenen +werd gewerkt, had men tegenover hen, volgens contract, den Zondag +als vrijen dag moeten erkennen. Op dien dag werd ook door een der +zendelingen in een der loodsen op de onderneming gepreekt, waarbij het +in die primitieve omgeving steeds zeer ernstig toeging. Op planken, +die over kisten en balen waren gelegd, zaten de toehoorders en een +enkele toehoorster in hun Zondagsche plunje aandachtig luisterend op +rijen achter elkaar, terwijl de zendeling achter een tafel van bamboe +staande, in het Maleisch zijn preek hield. Als ouderling en voorzanger +trad steeds de timmerman op, die onder het laatste gezang tevens met +het kerkezakje aan den langen steel rondging. Kakelende en vechtende +kippen en hanen liepen soms, pikkend en verwaand rondkijkend, +tusschen het publiek of onder den geïmproviseerden preekstoel +door. Doch een goed zendeling is voor dergelijke stoornissen niet +in 't minst vervaard; hij heeft geen kerken of kathedralen, noch +plechtige stilte noodig, doch predikt als het zijn moet overal en +onder alle omstandigheden, waarbij de stemming of de indruk niet in +het minst behoeft te lijden. Integendeel, in dien soberen eenvoud is +iets stichtelijks en ontroerends. De oudste zendeling vertelde mij, dat +hij eens onder een boom staande voor slechts één mensch had gepreekt. + +Somtijds wandelde ik op zulk een Zondagmorgen met den voorganger mede +en woonde den kerkdienst bij. + +Het publiek, dat hier bijeenzat, was misschien meer stil-aandachtig +dan devoot, want eenmaal inziende, hoe geenerlei dwang op hen werd +uitgeoefend bij het ter kerk gaan, had er spoedig een groot verloop +van toehoorders plaats. Toen er weldra meer werkvolk op de onderneming +verscheen en voornamelijk bewoners van de Sangir- en Talaut-eilanden, +bleek het, dat deze in grooter afzondering levende eilandbewoners, +veel trouwer naar de Zondagmorgenpreeken kwamen luisteren dan de meer +geraffineerde Minahassers. + +Ten huize van den jongsten zendeling nam ik, indien aanwezig, deel aan +de gewoonten van dit huis. Reeds zeer vroegtijdig, gewoonlijk wanneer +het nog schemerend was, liet de heer des huizes een belletje door het +huis weerklinken, waarop de huisjongen en de jongens der school, die +in de bijgebouwen sliepen, in letterlijken zin hun matjes oprolden, +zich waschten en zich gingen klaarmaken voor den dag. Meestal zat ik, +als dat belletje weerklonk, reeds op de fiets, en in het donker of +halfdonker waren een drietal dier jongens, wier weekbeurt het was, +reeds buiten en in de keuken bezig om het huiswerk te bezorgen. Door de +talrijke reten der gebarsten gedek-wanden van het keukentje flikkerden +reeds de vlammen van een vuurtje, en daar buiten was er een bezig +hout te kloven; zelfs den zendeling ontmoette ik somtijds reeds op +dat vroege morgenuur op het erf, genietend van de koelte en van den +aanblik van het krieken van den dag en het opgaan der zon. + +Over het achtererf, langs een smal kronkelend paadje, tusschen +kletsnatte door den dauw bevochte alang-alang, kwam ik dan met de +fiets weldra op den rechten weg, die naar het emplacement leidde. Ten +huize van den zendeling was inmiddels een ieder ontwaakt en vond er +zijn werk. De leerlingen der kweekschool voor goeroes, de Papoeatjes, +de Amboneesjes, de Galelareesjes enz. verdwenen in het schoolgebouw +of in de studeerkamer van den zendeling en repeteerden en schreven +en zeiden lessen op, of kregen in het vroege morgenuur onderricht +in het zingen van kerkelijke liederen. Tegen acht uur was dan +het ontbijt in de achtergalerij klaar gezet, alwaar hij nu met +zijn vrouw plaats nam te midden van alle jongens, die zich langs +de wanden hadden geschaard. In het Maleisch werd door hem uit den +bijbel voorgelezen, waarna in diezelfde taal eenige psalmen werden +gezongen. De morgengodsdienst eindigde met gebed en soms met een +vermaning aan een of meer jongens, die dit hadden verdiend. De +jongens verdwenen nu onder het voorgalerijtje van hun slaaphuis, +waar op eenige lange tafels hun ontbijt was klaar gezet, dat steeds +uit sago en visch bestond. + +De middagtafel werd eveneens door bijbellezen en gebed voorafgegaan, de +avondtafel alleen met gebed, en elke maaltijd eindigde met gebed. Bij +de laatste maaltijden schaarden de jongens zich niet om de tafel, doch +'s avonds had na afloop van het dagwerk nog een bijeenkomst plaats in +de achtergalerij, waar alle Papoeatjes, Amboneesjes en Galelareesjes +enz. weer langs de wanden stonden, en waar ik in gezelschap van den +heer en vrouw des huizes ook steeds aan deelnam. Er werd dan weer +in het Maleisch uit den bijbel gelezen, er werden psalmen gezongen, +en er werd gebeden. + +Het werd me bij die telkens herhaalde godsdienstoefeningen, in dien +tredmolen van bidden en bijbellezen en psalmen zingen met de geheel +onontroerde gezichten dier inlanders voor me, wel eens vreemd te moede, +en ik kon den indruk niet van me afzetten, dat het dagelijksch verkeer +met de hoogste dingen zoo precies op de klok en in het openbaar, +en lukraak door allerlei stemmingen heen, het doel voorbijschoot en +leidde tot een familiariteit en tot een gewoonte, waarbij het gevoel +tot gebaar, het verhevene tot sleur werd. + +Wanneer we daar dan 's avonds zaten met al die jongens, geschaard +langs de wanden van de achtergalerij, de zendeling en zijn vrouw +aan het lange, ik aan het korte eind der tafel, waarop steeds het +roode tafelzeil met zijn grillige figuren lag, dan dwaalden onder het +eentonige Maleische gezang mijn gedachten van de krullen en dwarreling +dier figuren, na de herrie van den dag die mij in beslag had genomen, +naar andere dingen, totdat het Amen was uitgesproken, waarop we naar +de voorgalerij gingen voor het laatste werk of het laatste praatje +van den dag, terwijl buiten de Indische nacht was aangebroken en de +insecten om ons heen snorden en gonsden en tegen de petroleumlamp +botsten en tji-tjaks hun geluid deden hooren, roerloos zittend of +zich snel bewegend langs de gaba-gabawanden van het huis. + +De eerste boot, die van Ternate binnenviel, bracht als verrassing +den koeliewerver, dien we bijna vier maanden geleden van daar hadden +uitgestuurd, in gezelschap van een flinke ploeg werkvolk van de Sangir- +en Talaut-eilanden. We hadden deze werving, daar in den tusschentijd +niets van hem was gehoord, reeds als mislukt beschouwd en tevens als +een belangrijk geldverlies, naardien ons alleen was bericht, dat het +geld dat hiervoor te Menado was gedeponeerd, door een misverstand +in handen van den koeliewerver was gekomen, aan wien we dit niet +hadden toevertrouwd. Deze vermeende mislukking en het gevreesde +geldverlies had Verster zich indertijd zeer sterk aangetrokken en +was voor hem een der teleurstellingen geworden, die zijn vertrouwen +in onze onderneming hadden geschokt. Echter de werver was eerlijker +gebleken dan we dachten, en met niet geringe blijdschap ontwaarde ik +hem met zijn mannetjes aan boord van de binnengevallen boot. + +Met volle kracht konden we ons nu aan het ontginnen zetten, te meer +daar de Sangireezen en Talauters uitmuntende werklui moesten zijn. + +Tevens kwam met deze boot de inbeslaggenomen kas aan het adres van +den civiel-gezaghebber terug, welke kas door hem aan den resident van +Ternate was toegezonden. Het bleek, dat de civiel-gezaghebber in zijn +functie een dergelijke inbeslagname niet had mogen verrichten, weshalve +de resident er ambtshalve niets mede te maken wilde hebben. Intusschen +was aan Verster, op mijn verzoek, het hem nog toekomende salaris +door den resident uit deze kas te Ternate uitgekeerd geworden, +zoodat ik redelijkheidshalve mocht verwachten weer de beschikking +over het resteerende bedrag terug te krijgen. Dit was echter niet het +geval. De civiel-gezaghebber behield hetgeen hij had, in afwachting +van een advies, dat bij den officier van justitie te Makasser was +aangevraagd. Daar zou men nu op zulk een afstand de ellende van een +proces aan den gang kunnen krijgen met een tegenpartij die geen cent +bezat en om een bedrag, dat de groote onkosten van zulk een proces niet +zou dekken. Ik was allesbehalve over deze bureaucratische oplossing, +die de heeren ambtenaren aan deze zaak wilden geven, gesticht en +begreep, waar van mijne zijde redelijk gehandeld was en ik een proces +vóór alles vermijden wilde, dat ik dit geld uit de handen van den +civiel-gezaghebber terug moest hebben alvorens de justitie zich er +verder mee zou mogen bemoeien. Nu had onze civiel-gezaghebber, naast +een groot gevoel van eigenwaarde ook een groote mate van eigenliefde, +die, wanneer ze gestreeld werd, hem zoo gedwee en lieftallig maakte als +een lam. Doch hij had den laatsten tijd door allerlei kleine voorvallen +steeds meer getoond zijn macht tegenover mij te zullen laten voelen, +daar wegens mijn gemoedelijken en vriendschappelijken omgang met +den oudsten zendeling, dien ik steeds meer had leeren waardeeren, +zijn stemming tegenover mij niet verbeterd was. Hij kon mij deze +sympathie voor zijn tegenstander niet vergeven, doch hij zou ook des +te gevoeliger zijn, wanneer ik mij eens extra onderdanig tegenover +hem betoonde. + +Van deze zwakheid der eigenliefde moest ik in deze omstandigheid partij +trekken om mijn doel te bereiken, en zoo gebeurde het op een avond, +nadat er weer een kwestie tusschen ons was gerezen,--kwesties, zooals +hij er zoo dikwijls en met zoo velen had gehad--en die, per brief +behandeld, een zeer scherp karakter dreigde aan te nemen, dat ik naar +zijn huis stapte met het voornemen om, hoe ook, zoowel dit verschil +bij te leggen als te trachten het geld terug te krijgen. Slechts ter +wille der zaken, die ik vertegenwoordigde, kwam ik tot dezen stap; +doch eenmaal besloten, ging ik met het vaste voornemen, hem door mijn +houding en een gemoedelijk praatje in de gewilde stemming te brengen. + +Toen ik zijn erfje opliep, zag ik den geweldige met een ernstig en +gewichtig gezicht alleen onder zijn galerijtje zitten. Mij ziende, +scheen hij niet anders te verwachten dan met iemand te moeten praten, +die in de gerezen kwestie zijn opinie eens ronduit kwam zeggen. Ik +hield me echter zoo passief en zoo leuk en schikte me zoo geheel +naar zijn wenschen en regelingen, dat hij niet wist hoe hij het had, +terwijl mijn inschikkelijkheid hem geheel ontwapende en zachtmoedig +stemde. Ik dacht toen zoo voor me heen: "je bent nog zoo'n kwaje kerel +niet, als men maar een beetje met je weet om te springen." Toen ik na +eenigen tijd voorzichtig en terloops in het gesprek de in beslaggenomen +gelden aanroerde en op de teruggave daarvan zinspeelde, weigerde hij +eerst en wilde afwachten; doch tegen een zachten aandrang en eenige +vriendelijkheden aan zijn adres was hij niet meer opgewassen, en ten +slotte gaf hij mij wat hij in zijn gestreelde eigenliefde niet meer +weigeren kon. + +Dienzelfden avond nam ik van hem afscheid met de gedachte, die zich +in dit uur steeds meer aan mij had opgedrongen: "Jij bent nog zoo'n +kwaje kerel niet." + +Dit zou echter niet lang duren. Eenige dagen later, toen ik zijn huis +wilde passeeren, schoot juist op het oogenblik dat ik den uitgang +van het erf was genaderd, een inlander in snelle vaart uit het hekje, +gevolgd door den civiel-gezaghebber, die een dikken stok in zijn hand +had. De inlander vluchtte niet ver, doch bleef spoedig in gebogen +houding gelaten afwachten wat er komen zou. Daar daalde de stok op +het hoofd van den man neer, totdat deze brak en het bloed hem langs +het gelaat liep. Toen hij mij zag, trachtte hij een verklaring voor +zijn handelwijze te geven en poogde den indruk te verzachten door den +inlander mee naar zijn huis te nemen, waar hij hem eigenhandig verbond. + +Wie dezen man een stroobreed in den weg legde moest voor hem wijken +of bukken; ging het niet goedschiks, dan kwaadschiks en met geweld, +en van dat laatste genoot zijn wreede natuur. 's Avonds, wanneer we +onder de lamp zaten en het eene vliegje of kevertje na het ander, door +het licht aangetrokken, zich door het licht verblind in den lichtcirkel +op de tafel zette, was zijn gewone bezigheid, die beestjes een voor een +met duim en wijsvinger zoo ver mogelijk weg te knippen. In zijn leven +trachtte hij met menschen op gelijke wijze te doen, doch hij vergat dat +deze zich zulk een behandeling niet zoo gemakkelijk lieten welgevallen. + +Voor zijn uitgebreide taak, waarvoor hij niet de minste opleiding +had gehad,--hij was boekhouder bij de Paketvaart en de Landschapskas +geweest,--en waarvoor hij noch de kennis noch de gaven bezat, was +hij alleen in zijn eigen verbeelding berekend. Hij sloeg dan ook +herhaaldelijk de plank mis en was voor zijn meerderen en voor allen, +die met hem in aanraking kwamen een lastpost of, zooals men in Indië +zoo hartgrondig zeggen kan..... een ellendeling. Zag ik hem door de +kampong stappen, prenta's uitdeelend aan de hoofden, de sangadji, +de kapala kampong en anderen, die hem volgden en, met angst en beven +tegen den willekeurigen Weledelgestrengen opziende, hem toch achter +zijn rug bedrogen en uitlachten, dan moest ik zelf ook lachen, doch +tevens het arme Indië beklagen, dat door zulke in Indië zelf geboren +tirannen moest worden bestuurd. Met zijn waardige collega van Tidore +behoorde ook hij tot de noodhulp-ambtenaren die "op straten en pleinen +waren bijeengezocht." + +De voortgang, dien de ontginningen maakten, noopte uit te zien +naar steeds grooteren aanvoer van goede zaadnoten, en zoo was ik +genoodzaakt steeds meer goede vruchtdragende boomen voor de levering +dezer noten op te sporen. Gewoonlijk zond ik den opzichter hierop +uit; somtijds, als het werk het toeliet, ging ik zelf per prauw +en bracht daarbij bezoeken aan de koraaleilanden, die voor de kust +lagen. Al deze eilanden waren bewoond en bezaten meer of minder groote +klapperaanplantingen, door de bevolking aangelegd. Steeds werd ik bij +zulk een bezoek getroffen door den wirwar van planten en struiken +en boomen, waarmede zulke eilandjes, op de zacht glooiende, kale +witte strandjes na, waren begroeid. Slechts in de directe omgeving +der huisjes was soms eenige regelmaat te bespeuren. Daar stonden +soms op de erfjes een drie- of viertal klapperboomen en pisangs op +een rijtje bijeen, doch van een laan of een groep of een eenigszins +regelmatigen aanplant vond men slechts zelden eenige sporen. Vond men +een complex klapperboomen, dan stonden zij kris en kras dooreen, alsof +ze bij toeval geplant waren. Zag men die eilandjes van de zee uit, dan +leeken zij onbewoond en geheel verlaten, en met moeite ontdekte men +van dichtbij hier en daar een bescheiden huisje, bijna geheel onder +dat groen en zijn schaduw verborgen. Door hun kleinheid maakten zij, +van de zee uitgezien, den indruk onbewoonbaar te zijn. Doch wanneer +men eenmaal van het strand landwaarts-in wandelde en weldra niets +meer dan boomen en struiken om zich heen zag, totdat men in het +midden een grootere of kleinere kampong had ontdekt, dan begon men +zich te verwonderen over hun betrekkelijke grootte en over het vele, +dat daar groeide en over de vele menschen die daar leefden op wat, +van de zee uit, niet veel meer dan een verlaten en met wat struiken +en klapperboomen begroeid stukje land had geleken. + +De dagen verliepen in onafgebroken werkzaamheid, waarvan de resultaten +dag aan dag duidelijker werden. De open plek in het bosch was +een enorme ruimte geworden, waaruit hier en daar de kapala kajoes +(boomstronken) van de dikste stammen tot 6 M. hoog uitstaken. Een +drietal groote kweekbedden, op verschillende plaatsen aangelegd, +kwamen vol noten te liggen, waaruit overal met Indische groeikracht +de stammetjes en bladeren zich ontwikkelden. Het eerste huis kwam +in aanbouw, het geraamte stond er reeds en het dak kwam er op. Het +terrein in concessie verkregen, werd nauwkeurig afgepaald, een +hooger gelegen, eenigszins geaccidenteerd stuk grond bleek bij nader +onderzoek gemakkelijk uit te schakelen en te ruilen voor een lager en +vlak terrein, en zoo was overal ontwikkeling en groei en verbetering +merkbaar. Met vreugde en trots zag ik in wording en vol beloften voor +de toekomst, hetgeen door voet bij stuk te houden was blijven bestaan. + +Inmiddels was er bericht van Java ontvangen, dat men er daar in +geslaagd was een flinken administrateur te engageeren, die, daar +hij de veertig reeds gepasseerd en getrouwd was, zeker de noodige +bezadigdheid voor dezen post zou bezitten. Tegen het eind van Mei +zou ik hem met de boot mogen verwachten, en ik zou dan aan hem het +mooie werk moeten overdragen, wat mij zeer aan het hart ging. + +Alvorens de nieuwe titularis kwam wenschte ik nog een bezoek aan onze +bezittingen op de eilandjes Dodola besar en Dodola ketjil te brengen. + +Voor deze reis had ik slechts de beschikking over een prauw, en wel +over die van den oudsten zendeling, welke deze mij zeer bereidwillig +voor die reis afstond. Mijn Talauters, die met de zee vertrouwd waren, +waren uitstekende roeiers. Zij konden nu hun krachten eens toonen, +daar ik den tocht in zoo kort mogelijken tijd wilde doen, wijl een +langdurige afwezigheid van de jonge onderneming niet wenschelijk +was. De afstand Tobelo naar de Dodola's was linea recta 42 K.M. over +de zeestraat, welke afstand in twaalf uren moest worden afgelegd. Ik +besloot tegen het vallen van den avond te vertrekken; de zee was +'s nachts gewoonlijk kalmer dan des daags en aan de roeiers zou de +koelte van den nacht tijdens het langdurig werk zeer welkom zijn. + +In mijn dagboek vind ik dien tocht als volgt beschreven. + + + +19 Mei 1913. 't Wordt avond, 6 uur, en ik maak me klaar om met de prauw +den oversteek te doen naar de eilanden Dodola besar en Dodola ketjil. + +Ik kan niet zeggen, dat het me toelacht om twee nachten in een kleine +prauw op zee door te brengen, erg afhankelijk van wind en regen. Maar +ik verlaat het veilige huis en zeg het lekkere ruime bed vaarwel, +om mij aan de ongemakken van zulk een reis over te geven. + +'t Zal maannacht worden, de lucht is dreigend; 6 u. 10 min. steken +we van wal, vijf minuten later breekt reeds een bui los; de roeiers +worden terstond kletsnat evenals mijn rug, die niet voldoende door +het kleine tentje op de prauw kan beschermd worden. + +Met mijn pajong tracht ik me droog te houden. Spoedig scheidt het +met regenen uit, de maan breekt door de wolken, de bui trekt somber +zwart over de zee naar het Noorden af. + +De vier roeiers beginnen een eentonig lied te zingen, dat telkens +opnieuw krachtig inzet en dat den moed en de kracht er in zal houden, +om den ganschen nacht zonder ophouden met stevigen pagaaislag door +te roeien. + +'t Zijn vier contractanten der onderneming, menschen van de +Talaut-eilanden. Deze eilanden vormen met de Sangir-eilanden +twee groepen, die ten noorden van Celebes liggen op weg naar de +Philippijnen. + +'t Zijn Christenen, trouwhartige menschen, aan wie ik mij volkomen +toevertrouw. + +Twee zitten voor, twee achter in de prauw. + +Op de maat van den forschen pagaaislag word ik telkens op mijn bankje +naar voren en naar achteren geworpen. Het zware werk, dat vóór hen +ligt, mag ik van hen vorderen; als eilandenbewoners zijn ze aan +dit werk gewend, dat ze, te oordeelen naar hun luidruchtigheid, met +lust verrichten. Alle inlandsche indolentie en inertie is plotseling +geweken. + +De bergen van Halmaheira staan donker boven het glinsterende, door +de maan beschenen water. De eilanden voor de kust liggen als zwarte +plekken met fijne contouren van boomgroepen in de verte. + +Ik voel me weer als zwerveling verder van honk gaan. + +Een flauwe maanregenboog is zichtbaar tegen de verder trekkende bui. + +Het kleine vaartuigje met zijn vlerken aan beide zijden, waardoor zulk +een hulkje zoo zeewaardig wordt, volgt al spoedig, nu de eilanden zijn +gepasseerd, elke beweging van de wijde zeedeining. De vlerken ploffen +glijdend en spattend in het water en snijden, nu links dan rechts, +de golven. + +En verder en verder gaat het, dansend en met gezang, over de golvende +watervlakte, waarboven het boord van de prauw slechts een enkelen +decimeter uitsteekt. + +Uit mijn koffer neem ik de nachtutensiliën: deken en pyjama, trek +schoenen en kousen en jas uit, en over den koffer en de bank, waarop +ik zat, spreid ik mijn veldbedje uit en leg me verder, gekleed, +daarop neer, de opgerolde klamboe als kussen onder 't hoofd. + +Wel is het veldbedje te kort om languit te liggen, want het toch +reeds te kleine bedje kan niet geheel worden uitgeslagen; maar ik +vind voldoende ruimte om te slapen, zij het ook dat ik een der voorste +roeiers wel eens met mijn voeten tegen zijn achterdeel schop, of dat +een hunner door de forsche beweging mij raakt. + +Had ik te kiezen tusschen een nacht door te brengen in een +comfortabelen slaapwagen van een ratelenden nachttrein of in dit +primitieve prauwtje onder den blooten tropischen nachtelijken hemel, +ik koos het laatste. En zoo, terwijl de temperatuur nu het nacht wordt, +een weinig daalt, val ik onder de deken in slaap. + +Van zeeziekte bespeur ik in zoo'n klein dansend prauwtje niets, terwijl +een groote stoomboot mij spoedig onder de eerste slachtoffers telt. + +Wel hoor ik in dien nacht telkens het eentonig gezang der roeiers +en voel ik het deinen van het scheepje; dan keer ik mij om en slaap +weer in. + +Om vier uur word ik voor goed wakker. Nog altijd roeien die menschen +met denzelfden slag als tien uren geleden. Nog onder den indruk van +zwaar gedroom, dat mij in Holland verplaatste, kijk ik op en zie daar, +ongeveer twintig graden boven de oosterkim, waar straks de zon zal +opkomen, Venus in bijzonder gunstigen stand als een brok licht aan +den duisteren hemel staan. Jaren geleden had ik haar ook eens in de +Zwitsersche bergen, op zulk een wijze boven een bergrug te voorschijn +zien komen. Toen had ik versteld gestaan over de grootte dier planeet; +nu was ik verrast; immers over hetzelfde natuurphenomeen staat een +mensch maar eenmaal versteld. + +Aan de Westerkim is de maan aan 't ondergaan. Het eerste ochtendkrieken +ontstaat boven de bergen van het eiland Morotai. 't Is nu op mijn +horloge kwart voor vijf geworden. + +Na het eerste gloren ontstaan er teêre tinten in de lucht en de eerste +duidelijke wolkafscheiding steekt af tegen een rossen, dan rooden, +dan goudgelen horizon. Feller, steeds feller worden die kleuren; +om half zes zet ik den zonnehoed op en druk hem in mijn oogen, nu de +zon zelf verblindend boven Morotai te voorschijn komt. + +Spoedig denk ik nu mijn doel te zullen bereiken, dat voor de kust +van dat groote eiland ligt. Nauwelijks zijn de eilandjes tegen dien +achtergrond te onderscheiden. + +Vooruit! naar die eilandjes, die verder liggen dan ik eerst schatte; +'t wordt zes uur, zeven uur, zelfs half acht, alvorens de prauw over +de zeetuinen van koraalgesteenten op het witte strand van Dodola +besar heen kan worden getrokken. + +De twee kleine huisjes, waarin de vijf man wonen, die, onder toezicht +van een mandoer, elke maand door een nieuwe ploeg worden afgewisseld, +zijn gesloten. Ik open de deuren en vind ze verlaten. De menschen +doen dus hun plicht en zijn aan 't werk. Na eenig zoeken vind ik +ze bezig met den grond onder de klapperboomen schoon te maken. De +kranige roeiers krijgen vrijaf om den dag te verslapen. Een vind ik +een paar uren later met opgetrokken knieën op een stapel coprazakken, +met den bijbel op zijn borst, in slaap gevallen. + +Het spel der fantasie, in mijne jeugd bij 't lezen van Robinson +Crusoë gewekt, is werkelijkheid geworden. De waaiende palmenkruinen +op hun hooge stammen tegen de blauwe zonnelucht, de tropische hitte, +het schelle licht weerkaatsend van het witte zand der stranden, +waartegen de blauwe golven spoelen, het prauwtje daarginds, de huisjes +van gaba-gaba, atap en bamboe, de stilte van de natuur, die in den +ochtend nog overheerlijk is, de eenzaamheid van den blanke tusschen +zijn bruine broeders, het is hier alles in de werkelijkheid rondom mij. + +De inspectie over het groote eiland begint, waarbij een mandoer en +twee man volgen. Nu wordt de cultuurman wakker, die met critisch oog +de natuur bekijkt, om te zien welke voordeelen zij hem kan brengen. De +palmen worden naar den leeftijd getaxeerd, de rijpe klappers worden aan +eenige reeds overvloedig dragende boomen geteld, en de oogsten worden +voor de naaste toekomst zooveel mogelijk getaxeerd. Het wordt tegen +den middag ontzettend heet. Als dit werk gedaan is, gaan we terug, +achtervolgd door muskieten. Een geweldige wesp zet zich op mijn wang +en steekt me als met een gloeiende naald. De inlanders maken beenen, +ik hen na, want een gansche zwerm komt opzetten. Op 't heetst van den +dag leg ik me neer onder de klamboe van het veldbedje. Dan wordt het +tweede, veel kleinere eiland geïnspecteerd. + +Tegen den avond laat ik mij voor een der huisjes onder de galalaboomen +een veldtafeltje dekken, waaraan ik, op een veldstoeltje gezeten, +eindelijk eens met een flink maal begin. + +Door de goede zorgen van mijn gastvrouw te Tobelo is het een +tafeltje-dek-je geworden. Het landschap is met fijne overgangstinten +belicht, het wordt donker, maar reeds komt de volle maan op, die weer +dezen nacht den terugweg zal belichten. Van de bergen van Morotai, over +de zee die ons van dat eiland scheidt, komt de avondwind opzetten. Mijn +roeiers trachten een zeil te maken op de prauw, in de hoop dat het +nachtwerk, dat hen wacht, daardoor verlicht zal worden. + +Eindelijk is alles klaar en is de prauw geladen. Eenige mannen komen +nog met groote schelpen aandragen en dan gaan we den tweeden nacht +in. Een nacht van volmaakte windstilte, want nauwelijks is het geheel +donker geworden of de avondwind is ook ter ruste gegaan. + +Het eentonig gezang dat den pagaaislag begeleidt, is weer +aangevangen. Voor dertien uren zitten de roeiers weer op hun bankjes, +om onafgebroken te roeien. Na den heeten, vermoeienden dag komt er +op die stille zee een weldadige ontspanning. Alle gedachten aan zaken +en zorgen worden gebannen en de geest zweeft op luchtiger banen door +het onbegrensde, onder den goddelijken indruk van de ontzaggelijke +ruimte om mij heen. + +Toen ik 's morgens om vijf uur wakker werd, waren we onder de kust +van Halmaheira aangekomen. Op mijn vraag aan de roeiers of een van +hen ook vermoeid was geworden, klaagde slechts een over een beetje +pijn in zijn rug. + +Binnen veertien dagen zou de boot van Java kunnen binnenvallen, +waarmede, volgens de ontvangen berichten, de nieuwe administrateur, +de heer Van der Molen, mocht worden verwacht. + +Het huis op de onderneming was intusschen zoo ver klaar gekomen, dat +het hem zou kunnen ontvangen, te meer daar hij zijn vrouw voorloopig +op Java had achtergelaten. + +Toen de boot dan ook het anker liet vallen, vernam ik al spoedig van +bekenden, die aan wal stapten, dat de heer Van der Molen zich aan +boord bevond en elk oogenblik met de motorboot aan land kon komen. En +inderdaad, daar legde de motorboot aan de pier van koraalsteenen +aan en aan land sprong een rijzige man in groen kaki, met een klein +deukhoedje op zijn hoofd, een karwats in de hand en gevolgd door +vier blaffende en springende foxterriers, die na de lange reis dol +van vreugde waren weer vasten grond onder zich te hebben. + +Het was de heer Van der Molen. Wij maakten kennis, namen elkaar eens +op en de eerste vragen en antwoorden wisselden elkaar af. Ik had +verwacht met een krachtig en joviaal mensch kennis te zullen maken; +maar wat was dit voor een man met zijn smalle gezicht, zijn dwalende +en onrustige oogen, zijn onzekeren blik en met die diepe groeven in +zijn gelaat die van zielelijden spraken? Een neurasthenicus zeker! En +wat moesten die vier honden? Voor Indië zoo iets zeldzaams en vooral +zulke mooie exemplaren. Doch ik diende af te wachten, hoewel de +eerste indruk, waarbij men het type reeds terstond leert kennen, +allerminst gunstig was. + +Een boot vol bagage, kisten en koffers, zelfs een veldkeuken volgden +hem en tevens een Javaansche jongen. + +We wandelden achter den grobak, met bagage volgeladen, landwaarts. Hij +deed de eene vraag na de andere, en keek me onderwijl half angstig, +half brutaal aan, terwijl hij zeer ongeduldig was om zijn huis op +het emplacement van de onderneming te leeren kennen. Toen we daar +aankwamen, keken de aanwezige contractanten nieuwsgierig naar hun +nieuwen chef, en verbaasd en giechelend naar de vier fox-terriers, +die wild om ons heen stoeiden. Het huis stond hem nogal aan, de +ligging vond hij mooi, hij zou het zich hier eerst eens "senang" +maken, alvorens verder rond te kijken. + +Na dit eerste samenzijn had ik dien man voldoende gepeild, om met +een bezwaard hart en met allerlei vragen, waarop nog geen antwoord +te vinden was, dien avond naar huis te gaan. Hoe zou ik ooit aan +zoo iemand mijn werk met vertrouwen kunnen overdragen? Hoe kwam hij +er toe naar deze positie te hebben gedongen? Hoe was het mogelijk, +dat men zulk een man hier heen had gestuurd? Maar hoe werd ik hem +weer kwijt, en hoe moest ik me dan helpen? + +Vol innerlijken wrevel na die eerste kennismaking, zat ik dien avond +peinzend bij den zendeling onder de galerij en verlangde, waar ik +in de toekomst mijn werk onder leiding van zoo iemand mislukken zag, +naar Holland terug, weg uit dit akelige Indië met zijn zwervers, zijn +dépravés en zijn ellendelingen, waarmee niets aan te vangen was. Dat +Indië, waarover men in Holland wel kon fantaseeren, doch waarvan men +voor die werkelijkheid staande, met allerlei onverwachte ongunstige +factoren rekening had te houden, welke men den eerlijken strijder, +bij een slechten afloop, niet steeds in zijn voordeel zou boeken. + +Dien avond ging ik in een bittere stemming naar bed. + +Den volgenden morgen toen de rol werd gehouden, bleef het huis, +waar Van der Molen sliep, gesloten. Eerst tegen 7 uur ging de deur +open en kwam mijnheer, in morgentoilet, met een paar slaperige oogen +eens kijken. Tegen den middag gingen we een eindje het bosch in. De +man was toch administrateur en moest toch wel eenige belangstelling +toonen en van een en ander nota nemen. De eerste dagen liet ik hem +zoo aan zichzelven over, totdat hij zich in zijn huis met behulp +van zijn jongen goed en wel had ingericht. Toen verzocht ik hem +'s morgens op de rol te verschijnen en in zijn kwaliteit op te treden. + +Mijnheer verscheen echter niet op de rol en hij zag gaarne dat ik +voorloopig de administratie bleef voeren. Voor een wandeling door het +bosch, voor een kijkje hier en een kijkje daar, waarbij zijn vier +honden hem altijd vergezelden en het meest zijn aandacht in beslag +namen, was hij wel te vinden. Voor hetgeen hem echter interesseeren +moest, bleef hij vrij wel doof. Hij was afgetrokken als een man +wiens gedachten steeds door iets anders van het naastliggende worden +afgeleid, als een speculant die voor zijn ondergang staat. + +Wel bemerkte ik, dat hij zich eenigszins voor de contractanten +interesseerde, en dat hij tijdens mijn afwezigheid lange gesprekken +met hen hield; voorts dat de aanwezige gereedschappen en voorraden door +hem in oogenschouw waren genomen, want weldra kwam hij met aanmerkingen +over de veel te geringe hoeveelheden, die hij had gevonden. Daarop werd +door hem een lijst gemaakt van alles wat hij wenschte te bestellen. Die +bestellingen liepen echter zoo de spuigaten uit dat, ik hem hier en +daar wel attent moest maken op de al te buitensporige hoeveelheden, +die hij nu wenschte te laten komen. Daar zouden, onder meer, 300 kilo +spijkers en 100 kilo schroeven door hem worden besteld, verder blikken +lijnolie en roode menie, verf, ijzergaas en prikkeldraad enz. in +zulke hoeveelheden, dat we een aparte loods voor dien noodeloozen en +kostbaren opslag zouden moeten bouwen. De verzending der brieven met +deze bestellingen zou echter voorloopig op de terugkomst der boot +moeten wachten. + +Intusschen vermeerderden van zijne zijde de aanmerkingen met den dag, +waarvan de diepere oorzaak was, dat de man geen energie en geen lust +had tot het opbouwende werk dat hier gedaan moest worden. + +Daarenboven was hij door 't vernemen der praatjes van Verster op +zijn lange reis naar hier vergiftigd. Deze had namelijk van Makassar +tot Tobelo alle plaatsen die door de boot werden aangedaan, met zijn +laster besmet. Hij had dit zoo bont weten te maken, dat zelfs onder +de zendelingen op de verafgelegen posten, door hem op zijn terugreis +bezocht, een tijdelijke verkoeling was ontstaan. + +Intusschen zat ik met mijn nieuwen titularis, die mij met telkens +hernieuwd wantrouwen lastig viel, die steeds meer aanmerkingen begon +te maken, steeds meer cognac begon te drinken, waarvan hij met andere +spiritualiën een goeden voorraad bij zich had, die steeds onbeschaamder +werd en als administrateur meer bedierf dan goed deed. + +In zijn huis hingen verscheiden portretten zijner vrouw, een +zeer wereldsche dame, een vrouw die het hier geen twee weken zou +uithouden. Zijn geschiktheid voor deze positie, die hij als getrouwd +man anders zou hebben, werd daardoor ook niet beter. Zijn praatjes +over allerlei perkara's (wat ruzie of kwestie beteekent, een der +eerste woorden die men in Indië leert kennen), waarin hij gewikkeld +was geweest, gaven mij al spoedig de zekerheid, dat ik binnen niet +al te langen tijd ook dezen man zijn ontslag zou moeten geven. + +Doch wat dan? + +Op een morgen maakte hij het zoo bont en toonde zich, met zijn +verzwakten geest en zijn ondermijnd lichaam, zoo in 't geheel niet +opgewassen voor zijn taak, dat hij zelf door den last, die hem nu +reeds scheen te drukken, het woord ontslag noemde. Het was de tiende +dag van zijn verblijf te Tobelo. + +Toen hij eenmaal het fatale woord ontslag genoemd had, moest hij +vernemen, dat dit des te eerder des te beter gewenscht was. + +Dien middag verscheen ik met twee getuigen in zijn huis en reikte hem +in hun bijzijn zijn ontslagbrief over. Hij kon dan met dezelfde boot, +waarmede hij gekomen was en die binnen zeven dagen terug zou keeren, +naar Java teruggaan. De brutaliteit van mijnheer en zijn eischen over +het uit te keeren salaris kenden nu evenwel geen grenzen, hoewel hij +vrije passage heen had gehad en ik hem vrije passage terug plus een +bedrag in contanten waarborgde. + +Men moet zelf in een bijna rechtloozen staat, zooals die verre posten +in de Buitenbezittingen, wanneer goede ambtenaren ontbreken, practisch +nog zijn, met dergelijke desperado's of hoe men zulke menschen +noemen wil, te doen hebben gehad, om te weten hoe moeilijk men zulke +patienten, die daarbij nog altijd met recht en wet schermen, tot rede +kan brengen. Slechts het dreigement hem op staanden voet uit het huis +en van de onderneming te laten zetten, kon hem dwingen tot het teekenen +van een stuk, waarin hij, na ontvangst van zijn salaris, zijn passage +en nog een extra uitkeering, afstand deed van alle eischen, die hij +volgens zijn contract misschien nog eens meende te kunnen laten gelden. + +Kreunend en bijna jankend als een geslagen hond gaf de man, die nooit +iets had uitgevoerd of van plan was geweest iets uit te voeren, ten +slotte toe. Ik liet hem in het huis, waar hij kon blijven tot de boot +zou komen. + +Zie zoo, dat was afgeloopen. Doch nu een derde administrateur! Hiervoor +zou ik zelf moeten zorgen. Het was mij bekend, dat bij de +Batjan-maatschappij ten Zuid-Westen van Halmaheira een jonge +getrouwde assistent, een Hollander, naar verbetering van zijn positie +haakte. Hij had reeds door bemiddeling van anderen zijn diensten, +die ik toentertijd niet gebruiken kon, aan mij aangeboden. Zeer +waarschijnlijk was deze jonge man nog daar ter plaatse en allicht zou +hij nog gaarne voor deze betrekking in aanmerking komen. Ik zou van +geluk mogen spreken, indien ik er in slagen kon hem te engageeren, +daar ik in het andere geval naar Java zou moeten reizen. Men bedenke +daarbij wat zulk een reis, die slechts eens in de maand te doen is +en waarvan de duur even lang is als van Europa naar Java, terwijl ik +hier onmisbaar was, voor mij moest beteekenen. + +Ook deze reis reeds, naar Batjan en terug, zou door de slechte +verbindingen reeds weken kunnen duren. + +Nog een week had ik voor me, om mij op mijn langdurige afwezigheid +voor te bereiden. Het was weer de oudste zendeling die mij hielp, +door zich genegen te toonen gedurende mijn afwezigheid den opzichter +en de mandoers te controleeren, wat voor mij van onschatbare waarde +was. Onder dien zedelijken invloed, hoopte ik, zou het ontginningswerk +niet te veel te lijden hebben; maar in elk geval, nood breekt wet en +zoo maakte ik mij weer gereed tot een zwerftocht, waarvan het einde +nog niet te overzien was. Weer werden een paar koffers gepakt en werd +alles voor het vertrek gereed gemaakt. + +Op de onderneming ging ondanks die strubbelingen het werk geregeld +zijn gang. Van der Molen ontweek mij door ook overdag veel te bed te +blijven of in zijn achtergalerijtje weg te kruipen, wanneer ik in +het kantoortje verscheen, dat reeds gedurende eenigen tijd naar de +binnengalerij van dit huis was verplaatst. + +Het was op een Zondagmorgen, dat ik plotseling verrast werd door de +ontvangst van een schrijven van zijn hand, waarin hij mij mededeelde +den avond te voren, terwijl hij in de ontginning wandelde, van een +boomstam te zijn gegleden, waarbij hij zich ernstig in de zijde had +gewond en nu met ondragelijke pijnen te bed lag. + +Met den oudsten zendeling, die eenige medicijnen medenam, spoedde +ik mij daarheen en vond hem in zijn slaapkamer te bed krimpend +van pijn. Uiterlijke teekenen van een verwonding waren niet te +constateeren, doch hij deed ons een omstandig verhaal, hoe hij den +avond te voren om zes uur dat ongeluk had gekregen en sedert dien tijd +hier met die pijnen lag. Bij navraag aan zijn Javaanschen jongen bleek, +dat de Toewan om zeven uur 's avonds nog springlevend was geweest. We +begrepen nu niets meer van dien man, die daar waarschijnlijk den +zieke speelde. Hij deed het echter zoo natuurlijk, dat we in twijfel +verkeerden, te meer daar we volstrekt geen reden voor simuleeren +konden ontdekken. + +Den dag daarop lag hij nog evenzoo. Hij at niet, kreunde maar en +dronk soms wat koffie en cognac. Het werd mij in dat huis steeds +ongemoedelijker, tot ik den derden dag van zijn ziekte eens weer in +zijn slaapkamer kwam en niet wist of ik lachen of huilen moest. Met een +verwilderd gezicht, in een vuil geworden pyjama, onder een vuile deken +lag hij daar nog steeds in een donkere, benauwde kamer, waarin alleen +door reten in den gaba-gabawand eenig licht drong. Met een zwakke +stem zuchtte hij slechts. "Wanneer komt die boot nou?" Tranen had +hij in zijn oogen, ongeschoren waren zijn kin en wangen, het magere +gezicht was nog magerder dan anders en om zijn hoofd had hij, als +een tulband, natte doeken gewikkeld. Hij was, zooals hij daar lag en +zich gedroeg, een toonbeeld van de diepste menschelijke ellende. Toen +dacht ik een oogenblik dat hij niet toerekenbaar meer was en kreeg +medelijden met hem. Weer klaagde hij over pijn in de zijde. Tegen +zijn zin werd bij nu op een langen dekstoel naar buiten gedragen, +waar hij frisschere lucht had en naar de groene boomen, de zon en de +blauwe lucht kon kijken. Misschien zou hem dat wat opkwikken. Een +aanbod om geneeskundige hulp van den zendeling te halen, sloeg hij +zeer beslist af en zoo liet ik hem liggen met de verzekering, dat +hij mij elk oogenblik kon laten roepen, als hij hulp noodig had. + +Zoo bracht ik eenige uren per dag in dit "unheimisch" geworden huis +door. Hij, kreunend op zijn bed, ik werkend aan de schrijftafel. Het +weergalmen van de fluit der verwachte stoomboot maakte hieraan +plotseling een einde. Iedereen kwam in beweging, ik zelf niet het +minst, want weer heette het vertrekken en nog laatste orders geven +en een laatste hand leggen hier en daar. + + + + + +HOOFDSTUK VI. + +NAAR BATJAN. OPNIEUW TE TERNATE. + + +Voor Van der Molen was een draagbaar in gereedheid gebracht, om den +zwaar zieken man naar boord te kunnen dragen, daar hij dien afstand +toch onmogelijk te voet zou kunnen afleggen. Tot mijn niet geringe +verbazing bedankte hij er hooghartig voor. Na uit zijn bed te zijn +gestapt, kleedde hij zich aan en legde met zijn vier fox-terriers den +driekwartier gaans langen weg naar de aanlegplaats te voet af. Of +ik om hem of om mijzelf weer lachen of huilen moest wist ik niet, +maar tragikomisch was het geval nu zeker geworden. + +Aan boord vernam ik van den kapitein en den stuurman en van eenige +passagiers, die met hem hadden gereisd, hoe zonderling hij zich reeds +op de heenreis had gedragen en hoe men mij algemeen beklaagd had met +de aanwinst van zulk een nieuwen administrateur, terwijl men overtuigd +was geweest, dat hij met dezelfde boot ontslagen teruggestuurd zou +worden. En met zulke menschen sluit men in Indië contracten van 5 +jaren, met een aanvangsalaris van f 500.- in de maand. Zoo weinig +stellen deze menschen, die geen cent bezitten, dergelijke posities +op prijs. + +Zoo kwam ik weer, na maanden, te Ternate terug met mijn tweeden +afgedankten administrateur op weg naar een derden. Vele bekenden der +Hollandsche kolonie trof ik aan, die allen min of meer begaan waren +met het noodlot, dat mij achtervolgde. + +Na een etmaal aan den steiger te hebben gelegen, vertrok de boot +tegen den nacht naar Batjan, de eerste haven die nu door haar zou +worden aangedaan. + +Ik had mij altijd voorgesteld, wanneer ik eens weer tusschen de +vulkanen van Ternate en Tidore door zou varen, de Moluksche Zee in, +dat ik dit zou doen met bestemming naar het vaderland, een heerlijke +toekomst in het verschiet, terwijl het welslagen van de onderneming +op Halmaheira, overgelaten aan vertrouwde handen, verzekerd zou zijn. + +Niets van dat alles! Met een bezwaard hart had ik mijn werk half +voltooid moeten achterlaten, en een geheel, onzekere toekomst lag voor +me. Zou ik op Batjan slagen? En zoo niet, wat dan? Dan wachtte mij een +zwerftocht door den Archipel en een tijdverlies van dagen en weken, +dat zich tot maanden zou rekken. En zou het op Java gelukken? + +Van Batjan zou ik, als ik daar niet slaagde, op een of andere wijze +moeten trachten Ternate weer te bereiken, vanwaar dan over Menado en +Makassar naar Java gereisd zou moeten worden. + +Wat zou men in Holland moeten denken? In Holland, waar men zich de +moeiten en de bezwaren, die de toestanden in de Buitenbezittingen +opleveren, niet kon voorstellen. Daar zou men immers binnen een +enkelen dag den stroom van goede sollicitanten naar zulk een goed +gesalarieerde betrekking niet kunnen weren. + +Later kreeg ik op Java eens inzage van sollicitatiebrieven naar een +betrekking van assistent op een groote onderneming. Het was leerzaam +zulk een collectie eens door te snuffelen en teekenend voor Indië, +op welk een wijze vele sollicitanten zich zelven trachtten aan te +bevelen. De een schreef, als aanbeveling: ik ben wettig getrouwd; +een ander dat hij getrouwd was, doch dat het hem onverschillig was +of hij zijn vrouw zou kunnen meenemen of niet; een derde, dat hij +geen geld meer had en dus nu wel verdienen moest--want er waren geen +veeren meer te plukken van een geplukte kip; een vierde.... dat hij +het wel eens probeeren wilde, enz. + +Het was reeds geheel dag, toen we de ruime baai van Batjan, omgeven +door een kring van bergen, binnenstoomden. Tot mijn verwondering had +ik dezen morgen reeds tijdig aan de ontbijttafel in het eetsalon den +heer Van der Molen zien verschijnen, die zich de vorige dagen aan +boord bijna niet had laten zien. Hij zag er weer beter verzorgd uit +en scheen zich wat monterder te gevoelen. Dit was 't laatste wat ik +van dezen man zag, van wien ik de dupe was geworden, en die van den +beginne en ook nu nog een raadsel voor mij was gebleven. + +Het eerste wat ik, aan den wal gekomen, vernam was dat de assistent, +die door mij werd gezocht nog te Batjan vertoefde, echter op een +eenzaam gelegen landpunt aan het eind van de baai, op een afstand +van ruim twee uren per prauw van hier. + +Met den civiel-gezaghebber wandelde ik het plaatsje binnen, dat +veel grooter dan Tobelo, maar onaanzienlijker dan Ternate, echter +de residentie is van een sultan, van den Sultan van Batjan, wiens +witte woning met atappen dak wij bij het binnenvaren van de baai +hadden opgemerkt. Kleine toko's wisselden af met grootere en kleinere +inlandsche huisjes langs den grooten weg en langs de zijwegen. Na +een tijdje zoo te hebben gewandeld bereikten we een groot plein, +waaraan een ruim woonhuis lag, dat een uitzicht had op zee, het huis +van den kapitein-civiel-gezaghebber. + +Al spoedig had ik het er goed. De vrouw van den civiel-gezaghebber +noodigde mij aan de middagtafel, en in het paviljoen van het huis van +een vermogenden planter en zakenman vond ik een uitstekend onderdak. + +Deze laatste, een Hollander dien ik te Ternate reeds had leeren +kennen, was, zooals jaarlijks voor een half jaar zijn gewoonte was, +naar Europa vertrokken, doch hij had zijn huis onder toezicht van den +bestuursambtenaar, voor doortrekkende gasten beschikbaar gesteld. Hoe +innig dankbaar was ik dien gastheer voor zijn royale beschikking en +hoe weldadig deed het mij aan, daar in dat huis een comfort te vinden, +waaraan ik niet meer gewend was, terwijl mij de vrije beschikking over +een bibliotheek werd gegeven, die de vele uren, hier waarschijnlijk +door te brengen, op de aangenaamste wijze zou kunnen vullen. + +Met den huisbewaarder, den mandoer van mijn gastheer, en mijn jongen +werd alles voor een tijdelijke huishouding geregeld, zoodat ik me +hier weldra geheel thuis voelde en dankbaar en knus genieten kon van +een der lichtzijden van het Indische leven in de Buiten-bezittingen, +nl. van een onbeperkte gastvrijheid. Een van mijn eerste bezigheden +was, mij aan de schrijftafel van mijn gastheer te zetten om hem een +brief met welgemeenden dank te doen toekomen. + +Den volgenden morgen stapte ik in een prauwtje, dat mij naar de +landpunt zou brengen, die naar het Westen aan den uitgang naar zee +te zien was. Langs een strand, waar rijen klapperboomen met wuivende +kruinen en zware vruchtentrossen stonden, werd ik voortgeroeid. De +wind stond in de baai en weer danste ik in een notedop met in het +water kletsende vlerken over hooge blauwe witgekuifde golven voort. De +landpunt, ook met klapperboomen begroeid, werd steeds duidelijker +zichtbaar; een paar wrakken van gestrande schoenertjes teekenden zich +daar tegen den wal af, een dak gluurde tusschen de stammen door, +en toen ik eindelijk, tegen dien wind in, na eenige uren mijn doel +genaderd was en op het strand wilde stappen, verscheen tusschen de +hooge slanke stammen der klapperboomen een jonge man geheel in het +wit, met een zonnehoed op het hoofd--de assistent, dien ik zocht en +die hier met vrouw en kind woonde. + +Onder de wuivende kruinen wandelden we samen naar zijn huis, dat dicht +bij de kust iets verder in de schaduw van die boomen lag. Een jonge +vrouw zat onder de galerij van het vriendelijk uitziende witte huisje, +dat we naderden. Verwonderd een haar onbekend heer in gezelschap van +haar man in deze verlatenheid te zien naderen, stond zij, nu verschrikt +over haar ongegeneerd toilet, snel op om dit nog inderhaast eenigszins +in orde te maken, maar reeds te spoedig stapten we het voorgalerijtje +binnen en lachend accepteerde ik gaarne de excuses over haar kleeding, +waar men in Indië en dan in de Buiten-bezittingen niet al te nauw +op dient te letten. Aan bloote voeten en half opgemaakte haren went +men gauw; aan sarong en kabaai, een dracht die de slanke inlandsche +vrouw goed kleedt, went men bij de breeder geheupte Hollandsche +vrouw moeilijker. + +Daar zij verrast waren over mijn komst, deelde ik spoedig het doel +van mijn reis mede, en al pratende kwam ik tot de overtuiging hier +een paar jonge menschen voor me te hebben, die met weinig ervaring, +in gelukkigen overmoed van de jeugd naar Indië waren gegaan, droomende +van prachtige vooruitzichten en vertrouwende op beloften, die niet +altijd werden of konden worden vervuld. Zij waren de eersten niet en +zouden ook de laatsten niet zijn, die, bekoord door het zonneland in +de verte, gelukkig hun vleugels in vrijheid ruim uit te kunnen slaan, +hun vaderland hadden verlaten, om daarginds door het Indische lot op +ongelooflijk hardhandige wijze uit hun droom te worden gewekt. Wat +daar onder zulke omstandigheden aan heimwee en teleurstellingen, in 't +bijzonder onder de jonge vrouwtjes geleden wordt, wie zal het precies +zeggen. Doch levens worden er voor altijd geknakt en gaan er te gronde. + +Doch deze menschen waren jong en nog niet gebroken; maar zooals ze +daar zaten tusschen inlanders, verlaten van andere blanken, met een +inboedeltje, dat bestond uit een paar rieten stoelen en een tafeltje, +een ijzeren bed, een wiegje, wat portretten en de noodzakelijkste +lijfgoederen en het noodzakelijkste eetgerei, kon toch moeilijk +aan eenige illusie voldoen. Het huisje met het zinken dak onder de +klapperboomen was niet onvriendelijk, maar lag steeds in het halflicht, +met een eentonig uitzicht tusschen de slanke klapperstammen op de +verlaten, soms door een prauwtje bevaren zee. Bij harden wind vielen +de zware noten dikwijls met donderend geraas bij dag en bij nacht op +het zinken dak hunner woning of in de omgeving van het huis, waardoor +het wandelen en het spelen van een kind daar ongeraden werd. Bezoek +kwam er nooit, en slechts zelden mochten ze eens van hier met een +prauw naar Batjan. Dag in dag uit zaten ze daar eenzaam tusschen de +stammen van de klapperboomen op de verlaten zee te turen. + +De man had zijn werk met een ploeg contractanten, die in de nabijheid +woonden, zij had haar kind, maar de eene dag was als de andere, +de financiën plaagden en de toekomst gaf weinig vooruitzichten noch +zekerheid, en daarmede groeiden de bezwaren. De royale opvattingen +vóór en tijdens hun komst in Indië en hun groote verwachtingen hadden +voor zuinigheid plaats moeten maken en voor het gespartel met een door +allerlei bezwaard inkomen. Maar, zooals gezegd, ze waren niet gebroken, +en hunne illusies werden nog altijd gesteund door de levenskracht +hunner jeugd en door niet-opgegeven verwachtingen voor de toekomst. + +En waarlijk, die jeugdige taaiheid zou misschien niet bedrogen +uitkomen. Het bezoek dien dag zou er reeds iets van kunnen +verwezenlijken. Eerlijke jonge menschen, die kunnen en willen werken +om zich een positie te verschaffen, zijn in deze streken zeldzaam. Aan +hun werklust behoefde ik niet te twijfelen, en zoo kwam ik met mijn +voorstellen voor den dag. Er werd overlegd en gepraat, de gezichten +werden glunder, het jonge vrouwtje zette een kop thee, hij gaf me een +sigaar en in beginsel waren we het spoedig eens geworden. Ik zou zijn +chef te Batjan trachten te spreken te krijgen, om daarna zoo spoedig +mogelijk terug te keeren en hem den uitslag van dit bezoek mededeelen. + +Mijn indruk van dit jonge paar menschen, dat Indië reeds van de +hardste zijde had leeren kennen, was zeer gunstig voor de betrekking, +die ik had aan te bieden en tegen den middag ging ik, met den wind +mee, in snelle vaart over de hooge golven terug naar Batjan, met de +zekerheid een paar menschen gelukkig te hebben achtergelaten. + +Het was eenige dagen later, dat ik aan boord van de Nora, welk scheepje +tijdelijk hier lag, in gezelschap van den civiel-gezaghebber, die +een inspectiereis naar de naburige eilanden ging doen, opnieuw op +weg was naar het paar aan 't einde van de baai. Met den chef van den +assistent was het tijdstip bepaald, waarop deze laatste zijn ontslag +uit zijn oude betrekking zou kunnen krijgen. Met de noodige papieren +bij mij trok ik er nu weer op af. + +Toen de Nora de landpunt naderde, verscheen tusschen de ranke +klapperstammen weer dezelfde gestalte van eenige dagen geleden. Hij had +zeker met verlangen mijn komst tegemoet gezien en zou in ongeduldige +afwachting moeten zijn over den loop der dingen. De Nora stopte. Na +afscheid te hebben genomen, ging ik van boord en liet me naar den +wal roeien, en na eenig wenken en wuiven verdween het witte scheepje +over de donkerblauwe golven om den hoek, op zijn inspectietocht naar +verdere eilanden. + +Met den assistent wandelde ik naar zijn huis en daar zaten we weer +onder het galerijtje en sloten de overeenkomst af. Hij zou met de +eerstvolgende boot, die binnen twee weken verwacht werd, naar Tobelo +komen, om daar de administratie der onderneming op zich te nemen. Het +was voor den jongen man een promotie, die in een streek als deze +alleen nog mogelijk was. Met mijn nieuwen jongen administrateur, die al +zijn verwachtingen nog op de toekomst bouwde, was ik zeer ingenomen, +en hoogst gelukkig was ik gestemd, nu ik inzag van de toekomst alles +goeds te mogen verwachten. + +Op uitnoodiging van de vrouw des huizes zou ik dien middag daar blijven +rijsttafelen. Daarvoor had zij getracht van Batjan het een en ander +te laten komen, doch bij mijn komst was nog niets gearriveerd en zoo +overkwam daar een gastvrouw het ergste wat haar overkomen kon, een +genooden gast niet eens een behoorlijk maal te kunnen voorzetten. 't +Was het soberste wat Indië schaft--rijst met kip. En daar zij geen +kokkie had en als Hollandsche de geheimen der rijsttafel nog lang niet +machtig was, werd het ook niet anders dan rijst met ongevarieerde kip. + +'t Zal voor de gastvrouw onpleizierig zijn geweest, en de excuses +en de verklaringen bleven niet uit. Voor mij, die zag hoe weinig zij +hier gewend waren, hoe zij zich hadden leeren schikken, was dit een +bewijs te meer voor hun geschiktheid voor 't nieuwe ambt. Vroolijk en +wel aten we in een klein achtergalerijtje taaie kip en droge rijst +en een pisang na, alle drie overtuigd, dat het spoedig voor ieder +onzer beter zou worden. Zij vertelden mij toen, hoe sober hun leven +was en hoe moeilijk het was geweest daarin de kleinste afwisseling +te brengen en zich van het eenvoudigste te voorzien. + +Hun eten bestond altijd uit rijst en kip, doch wilden zij voor de +afwisseling zich eens op visch tracteeren, dan moest de baboe naar +het strand gaan en daar wachten, soms urenlang, tot er een prauwtje +met een visscherman voorbij schoot, die genegen was van zijn vangst +iets te verkoopen. + +Voldaan over mijn ondervindingen en met de beste verwachting nam +ik dien middag afscheid, in de hoop hen binnen eenige weken met de +eerstvolgende boot te Ternate te zien arriveeren, waar ik hun komst +zou afwachten om gezamenlijk naar Tobelo door te reizen. Hoe ik vóór +dien tijd van Batjan naar Ternate zou komen, was me nog niet duidelijk, +doch allicht zou er zich de een of andere gelegenheid voordoen. + +Voorloopig zat ik nu goed en wel te Batjan ingekwartierd, maakte +er kennis met den sultan, die een graadje flinker bleek dan zijn +Ternataanschen collega en schreef en las, en las en schreef. Met +Shackleton zat ik in sneeuw en ijs, met Stanley in de Afrikaansche +oerwouden, en door de eenzijdige doch ware oogen van Bas Veth bekeek +ik Indië. + +Na zoo eenige dagen te hebben doorgebracht, vernam ik dat een klein +stoombootje van de Batjan-maatschappij naar Ternate zou vertrekken, +waarmede ook passagiers vervoerd konden worden. + +Het was op zekeren middag tegen 2 uur, dat ik me aan boord van de +Adrienne begaf, in gezelschap van allerlei oosterlingen, waaronder +ook eenige hadji's. Ik installeerde me daar zoo behagelijk mogelijk +voor een reis van een etmaal tusschen de westkust van het zuidelijk +gedeelte van Halmaheira en de eilanden die er voor lagen, totdat +Ternate bereikt zou zijn. + +Voor voldoend eten en drinken had mijn jongen gezorgd, en zoo op een +vouwstoel half zittend, half liggend, naast een miniatuur kajuitje, +op een plaatsje waar ik me nauwelijks verroeren kon, liet ik het +panorama van het landschap langs me heengaan. Zwaarbegroeid waren +de bergen op het groote eiland rechts, eveneens waren de eilandjes +links dicht met oerwoud bezet, soms met klapperboomen daar tusschen; +somtijds lag er een huisje aan het strand en een prauwtje op het +stille water tusschen de beschuttende eilanden. + +Nu eens spiegelde een groote watervlakte als een meer voor ons oog, +dan voeren we door een nauwe geul en leek het vaarwater als afgesloten, +doch op het laatste oogenblik werd een doorgang gevonden. Door een +wisseling van vergezichten over het water en op het landschap, voeren +we verder en zoo werd bij mij de indruk wakker of we stoomden in de +Noorsche wateren, tusschen het vastland rechts en de scheren links, +daar, waar ook het landschap voor den boeg bij het varen door engten +en wijdten, in eenzelfde eentonigheid toch telkens wisselt. + +Hoe dwaas het schijne Noorwegen te vergelijken met deze omgeving, toch +moet hier ook lang voor mij reeds iemand getroffen zijn geworden door +de toevallige overeenkomst van die ver uiteenliggende landen. Waarom +anders zou aan dat eiland tusschen Ternate en Tidore, aan dien ronden +kop, overblijfsel van een scherpen vulkaankegel, de Maleische naam +van Noorwegen, van Maitara, gegeven zijn? + +Paarlvisschers, als Noorsche kust- en fjordenbewoners met hun scheepjes +op de spiegelende watervlakten, waren hier met hun witte schoenertjes +op zoek naar de kostbaarheden op den bodem der zee. Een bedrijf, +dat steeds moeilijker en riskanter was geworden, daar men steeds +dieper naar die schatten moest zoeken, wijl de gunstigst gelegen en +ondiepste banken reeds lang waren leeggehaald. Maar tot nu toe waren +in deze verre residentie met haar exotische wonderen, als parelen, +koralen, amber, schildpad en paradijsvogelhuiden, nog niet veel +Europeanen rijk geworden met het zoeken naar die schatten. Bedrog en +slechte organisatie en moeilijk te houden toezicht, en somtijds een +onverwacht en ongehoord fluctueeren der prijzen, bleken nog steeds +onoverkomelijke bezwaren voor een rustig, winstgevend bedrijf.-- + +Toen het tegen den avond was geworden spreidden eenige hadji's naast +me hun kleedjes uit en met hun gezichten naar Mekka, hier naar het +Westen gekeerd, begonnen ze, zonder zich in 't minst aan hun omgeving +te storen hun eindelooze gebeden en wierpen zich met het voorhoofd +ootmoedig tegen den grond. De wijze waarop ze aanbaadden was oostersch +extatisch; hun vervoering (gekunsteld of niet) maakte indruk door hun +levendige gebaren van wijduitgespreide armen tot gevouwen handen, door +de expressie dier scherpe gezichten, die onder den witten tulband met +gesloten oogen naar den hemel wezen of zich ter aarde bogen in diepste +verootmoediging. Dat Allah voor hen groot was, heel groot, oneindig, +onbegrijpelijk groot, hoog boven de menschelijke sfeer en ons weten, +zeiden ze zoo duidelijk in hun gebarentaal en door den klank hunner +stemmen, dat men de taal zelve niet behoefde te verstaan. + +In het midden hunner voorhoofden waren twee eeltplekken, ontstaan +door de geregelde soms vrij onzachte aanraking met den grond. Ook bij +den Sultan van Batjan had ik die eeltplekken daar als twee wratten +opgemerkt. Of bij velen dat eelt als bewijs hunner vroomheid alleen +door die vrome handelingen is gegroeid en niet door een of andere +kunstbewerking, blijft voor den twijfelaar altijd nog een vraag. + +Toen de avond viel, werden de lichten aan boord opgestoken en zocht +ieder een zoo gemakkelijk mogelijk plaatsje. Overal aan dek lagen +de menschen languit op matrassen en matjes, zoodat men zich niet +verplaatsen kon zonder over lichamen heen te moeten stappen. Op mijn +vouwstoeltje ging ik, als al de anderen, onder den blooten hemel +den nacht in, dommelend en droomend onder het eentonig gestamp der +machine. Den ganschen nacht stampte zij door, den ganschen nacht lag ik +daar, soms wakend en naar de heldere sterren kijkend en naar de zwarte +silhouetten der bergen tegen de lichtere lucht, soms droomend van +huis en van Europa, in het zalige visioen van een spoedigen terugkeer. + +Toen het morgen werd en de zon achter de bergen van Halmaheira verrees, +bleek het dat we nog steeds tusschen eilanden stoomden, doch nu met +de piek van Tidore in groote verte reeds op den achtergrond. Geheel +er door bedekt, moest daarachter de vulkaan van Ternate liggen, die, +na Tidore gepasseerd te zijn, van dichtbij hoog boven het zeevlak +zou verrijzen. + +Het duurde nog uren alvorens we het hoofdplaatsje Soa-Sioe aan den +oostelijken voet van Tidore's vulkaan voorbij voeren. In schroeiende +tropische hitte lag het daar, onbeschut tegen de hoogstaande zon, +op de morgenzijde van die helling te blakeren, en ik herinnerde mij +weer de vreeselijke hitte, die ik hier bij mijn vroeger bezoek reeds +vóór den middag had meegemaakt. + +De zon zou weldra in het zenith komen, toen we, Tidore voorbij, +Ternate met den vulkaan voor ons zagen en een bries uit het Westen +over de wijde watervlakte tusschen Halmaheira en dien kegel eenige +afkoeling bracht, na de hitte in de nauwere doorgangen tusschen de +eilanden geleden. + +Nu had ik Ternate weer voor me, waar op de eerstkomende boot zou moeten +gewacht worden en waar ik nog steeds vóór mijn terugkeer naar Holland +met het langzaam werkende residentiekantoor allerlei te regelen had. + +Het scheepje deed tegen één uur zijn stoomfluit hooren en weer +wist iedereen te Ternate terstond, dat het de Adrienne van Batjan +was, die haar anker op de reede had uitgeworpen. Landende aan den +residentssteiger, een kleine pier met een seinlicht, die de vorige +resident hier had laten bouwen, kwam ik weldra mijn vroegeren +gastheer te gemoet, die me aan land had zien gaan en me nu weer +op de vriendelijkste wijze uitnoodigde bij hem te komen logeeren, +daar er in het hotel geen plaats meer te krijgen was. En zoo zaten +we spoedig weer onder zijn voorgalerij, nu in gezelschap van een der +officieren van het kleine garnizoen, die den laatsten tijd bij hem +inwoonde. Weer kon ik gaan tennissen en kegelen en 's avonds op bezoek +gaan of, om den tijd te verdrijven, gaan kaartspelen; weer was het +bij mijn gastheer het breedopgevatte jonggezellenleven, en weer was +het afwachten tot de boot kwam, die mij naar Tobelo terug zou brengen. + +Intusschen was het met mijn oude liefde tot bergbestijgen reeds +lang mijn plan geweest, indien de omstandigheden het mij toelieten, +de piek van Ternate (1579 M.) te beklimmen. Die omstandigheden waren +nu gekomen. + +Na informatie was het me gebleken, dat een bestijging van dien top +bij groote uitzondering werd ondernomen. De sultan leverde dan gidsen +en dragers, de eersten om den langen weg door het oerbosch te wijzen +en ten slotte een pad te kappen door het hoogste, geheel onbegane +gedeelte, de tweeden om een vrij belangrijke bagage te dragen, +waaronder eenige flinke plaids, daar steeds een bivak aan den tocht +verbonden is en het daar boven koud is in den nacht. Ook moet er water +worden meegenomen daar dit op den ganschen berg niet is te vinden, wijl +het losse vulkanische gesteente den gevallen regen te spoedig doorlaat. + +Aan elkeen, dien ik te Ternate leerde kennen en die eenige geschiktheid +voor zulk een tocht in dit klimaat bezat, stelde ik voor dien +goenoeng-api (vuurberg) te bestijgen. Maar Europeanen in Indië en +bergbestijgen zijn twee, en geen wonder, waar groote inspanning in +dit klimaat bij velen als uit den booze wordt beschouwd en waar de +bergsport zeker zonder de eigenaardige groote bekoring is, die haar +in Europa nog steeds populairder doet worden. + +Eindelijk leerde ik iemand kennen, die deze bestijging tweemaal had +ondernomen, maar die mij verzekerde dat na de laatste uitbarsting, in +1907, deze tocht de moeite niet meer loonde, daar een groote wal van +losse steenen, die toen om den krater was gevormd en die van Ternate +uit achter den hoogsten met alang-alang begroeiden top was te zien, +elke poging om in den kratermond te zien, verijdelde. Buitendien +werd het uitzicht onder het stijgen en dalen door zwaar hout geheel +belemmerd, terwijl het wanneer men boven was gekomen zeer tegenviel. + +Dit zette den domper op mijn plan om desnoods alleen te gaan, te meer +daar de terugkomst in de daghitte een toenemende kwelling zou moeten +zijn en een nachtelijke afdaling door het donkere, slecht begaanbare +bosch niet doenlijk was. + +Doch tusschen de piek van Tidore en die van Ternate rees die ronde +kop, dien men Maitara had gedoopt, omhoog. Slechts 360 M. hoog, tot +boven met eenige klapperboomen begroeid, zou ik voor dat tochtje toch +allicht gezelschap kunnen vinden. + +Het was op een morgen tegen achten, dat ik aan het strand zocht naar +een vlerkprauwtje met eenige roeiers om mijn metgezel en mij, want ik +had er een gevonden, naar dat eilandje te brengen. Maar met dat luie +volk duurde het een goed uur alvorens we eindelijk met de beenen onder +ons gevouwen, meer op dan in het prauwtje zaten, terwijl een roeier +voor en achter het lichte ding door het water deed schieten. Toch +duurde het anderhalf uur, eer we den voet zetten aan het witte strand +van Maitara, waar vredig een kleine kampong onder palmen lag verscholen +en waar prauwtjes schilderachtig lagen op het zand. + +Het was elf uur geworden, alvorens we het paadje insloegen, dat naar +den top leidde. De hitte was reeds groot, maar zou nog toenemen +en zeker heel erg zijn, toen we, onder de palmen vandaan gekomen +een schaduwlooze helling met alang-alang begroeid voor ons zagen +liggen. Mijn kennis ging voorop met haastigen pas, zooals ieder doet, +die nog nooit een helling voor zich zag. 't Paadje, door de bloote +voeten van inlanders gemaakt, was glad en ging niet in zigzag naar +boven; we hadden linnen schoenen aan met gladde zolen, zeer ongeschikt +voor die helling. + +Zeker is er moeilijk een warmere positie denkbaar dan tegen den middag +te klimmen op een berghelling onder de tropen, terwijl de zon bijna +loodrecht boven ons hoofd staat en daarbij de weg door het manshooge +alang-alang leidt, dat elk zuchtje wind tegenhoudt. Mijn kennis gaf +reeds spoedig verdachte teekenen erg aan dien hitte-invloed onderhevig +te zijn; hij keek reeds met eerbied en telkens naar boven, bleef soms +even staan, keek dan nog eerbiediger naar boven onder het fronsen +van zijn voorhoofd, zette zijn zonnehoed achter op het hoofd en greep +naar zijn zakdoek, die in zijn hand bleef en lachte, half verlegen, +zijn figuur verliezend door die plotselinge onverwachte nederlaag. + +Nu kon ik de hitte verdragen als een inlander, maar toch ook begonnen +zich op mijn lichtbruine kakipak reeds donkerbruine natte plekken +te vertoonen. Mijn kennis, die echter eenmaal een haastigen pas had +aangegeven en dien ondanks de kleine rustpauzen steeds weer aannam, +had mij aan dien pas gewend, dien men dan dikwijls volhoudt tot men +het op moet geven. + +Zoo nam ik weldra de leiding. Lang kon het immers niet duren, maar +toch in die smoorhitte tijdens het zware werk, waardoor ook het hart +meesprak, scheen het een werk van uren; totdat ik boven was en op mijn +horloge ziende zag, dat het 40 minuten had geëischt. Mijn tochtgenoot +zat halverwege onder de weinige schaduw van een papajaboompje met de +handen onder het gebogen hoofd en met den hoed in den nek naar de zee +te turen, waarschijnlijk peinzend over den vreeselijken onzin om op +bergen te klimmen, waar toch immers niets te halen viel. + +Toch viel er iets te halen daarboven en wel een uitzicht over den +grooten waterplas door het bergland van Halmaheira, Ternate en Tidore +begrensd, terwijl westelijk het uitzicht vrij was op de Moluksche +Zee, waar lucht en water in het onafzienbare wegdeinden. Ook was +het uitzicht vrij over de breede met zwaar woud begroeide voeten +dier kegels, terwijl een lichtgroene band onder water om het gansche +strand van Maitara, zuiver en rein als de kleur van het gletscherijs, +wees op banken van koraal, dat zich hier om de eilanden had vastgezet. + +Al rondkijkende in het wijde panorama kwam ik langzamerhand bij en +bemerkte toen, hoe een hevige dorst door het groote vochtverlies +mij kwelde, maar water zou hier nergens te vinden zijn, doch eenige +klapperboomen, hoe schaarsch ook, stonden op den top en even daaronder +op de berghelling. Aan deze laatste hingen een paar jonge klappers, die +met een zakmes gemakkelijk konden worden geopend om het dorstlesschende +klapperwater er uit te kunnen drinken. Maar hoe ze te krijgen? Wel +waren de boomen nog jong en was de kroon niet meer dan acht meter boven +de helling, doch juist dit laatste maakte het plukken bezwaarlijk, +daar de noten met versnelde beweging naar beneden zouden huppelen, +indien ze na losgemaakt te zijn naar beneden werden geworpen. Het zou +dus zaak zijn de noot na den pluk bij het neerglijden langs den stam +in den arm te houden. + +De opdracht was moeilijk, maar het vooruitzicht den dorst te kunnen +lesschen in een tropische hitte verleidelijk en zoo begon ik in den +rechten stam te klimmen. Waarlijk de kroon werd bereikt; nu de beenen +krampachtig vastgeklemd om den stam en door den rechterarm met alle +kracht omhelsd. De linker was nu vrij en kon een der gladde dikke noten +bereiken, die door draaien van links naar rechts eindelijk losliet +en in de holte van den gekromden elleboog terechtkwam. Zonder op mijn +kleeren te letten, die men in Indië bij het dozijn telt, liet ik me, +langs den ruwen stam schurend, naar beneden glijden. Daar stond ik, +wel opnieuw oververhit, maar nu triomfeerend met mijn schat; nu nog het +zakmes gekregen, maar o! schrik! bij die beweging viel de onhandige +noot op de helling, waarop ik nog stond.... ik stortte me voorover, +nog eens weer voorover de helling af, nog eens weer en... greep voor +de derde maal mis. Met steeds grootere sprongen verdween mijn schat +in de diepte. + +Daar stond ik te braden, kletsnat, met de tong aan het gehemelte +gekleefd, met hevig bonzend hart en kloppende slapen. + +Wat nu? doch dit kwam slechts een moment bij me boven. Een +bergbestijger geeft den moed niet op, en waren het nu al geen +duizelingwekkende afgronden en duistere gletscherspleten die +dreigden, het dreigement dat nu gekomen was, was niet minder erg en +de overwinning zou misschien kostelijker zijn. + +Weer ging het in den stam naar een tweede noot die iets verder hing, +ook deze raakte los, maar de inspanning van het laatste uur had me +niet handiger gemaakt, zij viel.... en bleef liggen. De goden hadden +schijnbaar medelijden gekregen met dien worstelaar diep onder hen. + +Onder de noot zette ik mij neer en voorzichtig, alsof het een goudklomp +was, vatte ik haar aan en dronk haar voor viervijfde leeg. De rest +bracht ik uit naastenliefde aan mijn tochtgenoot, die nog iets hooger +was gestegen, maar die het eindpunt niet bereikte. Hoe gretig ging +ook bij hem dat eene slokje naar binnen. + +Het neerdalen langs het gladde steile paadje op het heetst van +den dag terwijl de hitte naar beneden gaand steeds toenam, was een +kortstondige marteling en was ons daar beneden niet een inlander +tegemoet gekomen, die als een kat tegen een 20 M. hoogen palmboom +opwandelde, waaruit hij ons een zestal noten toewierp, dan waren er +allicht nog ongelukken gebeurd. + +Mijn tochtgenoot klaagde 3 dagen later nog over pijn in zijn +beenspieren door de krampachtige wijze van dalen langs het gladde +paadje, waarop de gladde schoenen zoo weinig vat hadden gehad. + +Ik zeide niets, maar leed in stilte. Ik, die de piek van Ternate +(1579 M.) had willen bestijgen. + + + +De tijd kroop voorbij, ondanks het zoeken naar ontspanning in +dagelijksche wandelingen langs het strand van het eiland en ondanks +de verstrooiing die de Europeesche samenleving bracht. Eindelijk brak +de dag aan, waarop de boot van Batjan met den jongen administrateur +en zijn huisgezin aan boord, verwacht mocht worden. De dag verstreek +zonder dat er iets gebeurde, de volgende dag eveneens, de dag daarop +weer; alleen bracht de middag toen even de emotie, dat een boot op +de reede aankwam, doch het bleek de Chineesche te zijn, die eens in +de zes weken Ternate met een bezoek vereerde. + +De dagen die wachtende heengingen waren reeds tot een week geklommen, +toen zich eensklaps het gerucht verbreidde, dat de verwachte +boot tusschen Batjan en Ternate, even na het verlaten van het +eerstgenoemde plaatsje, op een blinde klip was geloopen en daar +vastzat en assistentie van andere booten noodig had. + +Daar zat ik nu weer. Mijn administrateur met zijn heele hebben en +houden aan boord van een gestrande boot en het vertrek van Ternate naar +Tobelo voorloopig op losse schroeven gezet. Afwachten, geduld oefenen, +dagen en weken misschien was het parool! Mogelijk zouden we eerst, +wanneer deze niet vlot kwam of ernstig beschadigd bleek te zijn, met +de volgende boot, die een maand later kwam, naar Tobelo kunnen gaan. + +Wie hier niet gelaten, in betrekkelijk nietsdoen, wachten kon, terwijl +toch ernstige bezigheden elders riepen, bereikte hier niets, dan dat +hij op verkeerde wijze zich leerde verstrooien en zijn zenuwen in +de war bracht. Dus bleef ik den toestand leuk opnemen, zooals mij +de omstandigheden in het afgeloopen jaar wel hadden geleerd. Tot +mijn geluk heerschte er in die dagen onder de Hollandsche families +een aangename geest en ook bij mijn gastheer was het leven en +de huishouding geregelder dan het vroeger was geweest. De bij hem +inwonende officier was daarvan de goede genius en ook hijzelf bevond +zich bij die regelmaat in eigen huis niet slecht. Daarbij kwam, +dat zijn illusieloos bestaan den laatsten tijd verhelderd werd +door een verwachting in de toekomst. Hij maakte zich namelijk een +illusie over de voordeelen der exploitatie van guano-concessies, die +hij op eilanden ten noorden van Nieuw-Guinea wilde aanvragen. Deze +kostbare vogelmest moest daar sinds eeuwen in holen en spelonken voor +het opgraven liggen. Op zijn reizen per paket-vaartboot langs de +noordkust van Nieuw-Guinea was hem door een zendeling op dien buit +gewezen en nu verkneuterde hij zich in de rijkdommen, die daar voor +hem lagen opgestapeld. Dit vooruitzicht--een droom, een Indische +droom en zooals zooveel Indische droomen niet voor verwezenlijking +vatbaar, althans niet voor zijn verslapte energie--gaf hem toch een +zekere flinkheid terug, door de hoop, in de toekomst, Indië nog eens +als nabob vaarwel te kunnen zeggen en dan, in Holland teruggekeerd, +de menschen daar als richard te kunnen imponeeren. Dit stokpaardje, +door mijn gastheer bij voorkeur in de avonduren bereden, gaf door +tegenwerpingen onzerzijds en door het opwerpen van de moeilijkheden +en bezwaren, die hem op dezen langen weg nog tegemoet zouden komen, +aanleiding tot heel wat hilariteit, maar met zijn fantasie overwon +hij die moeilijkheden gemakkelijk, en het eind was steeds, dat hij +zichzelven als een bewierookt rijkaard in de aangename weelde van de +grootste hotels door de hoofdsteden van Europa zag zwerven. De ironie +van het leven had er voor gezorgd, dat de opgestapelde vogelmest het +'m dan zou moeten doen. + +De groote gouvernementsstoomer was naar Menado vertrokken, om +meerdere assistentie te halen en zou, teruggekeerd over Batjan, de +passagiers van het vastgeraakte schip meenemen. Eenige dagen verliepen +zonder dat er iets vernomen werd; toen verscheen tegen den avond +de gouvernementsstoomer, de Zwaluw, weer op de reede, krioelend van +passagiers van het veel grootere schip, die allen op dien stoomer waren +overgegaan. Onder hen waren ook de enkele eerste klasse passagiers, +waaronder mijn administrateur met zijn huisgezin. De verhalen van het +ongeval waren zeer eensluidend. Het schip had in den vroegen morgen +Batjan verlaten en was onder bevel van zijn gezagvoerder een route +gevolgd, die alleen door dezen kapitein werd genomen en wel door de +zeestraten tusschen Halmaheira en de daarvoor liggende eilanden, +terwijl de andere kapiteins steeds buiten de eilanden om de open +zee namen. + +Het was ongeveer dezelfde route geweest, die de Adrienne had gevolgd +en die wel voor kleine, doch niet voor groote schepen aangewezen +was. Bij een bocht tusschen de eilanden, die door dezen gezagvoerder +reeds herhaaldelijk was genomen, was het schip zonder schokken op een +rif geschoven en zat daar nu zoo vast, dat het waarschijnlijk geheel +ontladen moest worden, om dan bij hoog water met behulp van eenige +andere schepen te worden vlot gemaakt. + +Voor allen die aan boord waren was het een schrik geweest te +bemerken, dat het schip eensklaps stil en scheef was gaan liggen. Het +administrateursvrouwtje had een oogenblik het ergste gevreesd en +vertelde nu nog opgewonden welk een angst zij met haar kind had +doorgemaakt. De dagen aan boord van het scheef- en stilliggende schip +waren daarop in een steeds toenemende verveling gesleten, totdat +tenslotte de Zwaluw uitkomst had gebracht door hen allen over te +nemen. Doch wegens de vele passagiers aan boord hadden zij slechts +verlof kunnen krijgen de allernoodzakelijkste bagage mee te nemen, +zoodat het huisgezin nu te Ternate, van het noodigste verstoken, zat. + +Dagen verliepen, waarin ik met mijn administrateur toch eenig werk in +besprekingen en allerlei regelingen had gevonden, en steeds kwamen +van de boot betere berichten binnen. Eerst, dat zij met vereende +krachten van twee assisteerende schepen vlot was geraakt; toen, dat +zij waarschijnlijk weinig averij had bekomen en dat men bezig was de +lading stukgoederen, die op de naburige eilanden was gelost weer in +te laden. Tenslotte kwam ook de boot zelve, en nu kon binnen een dag +de reis naar Tobelo worden voortgezet. + + + +Het was in den morgen van den 4den Augustus, nadat we 's nachts de +noordpunt van Halmaheira waren omgestoomd, dat ik den administrateur +van het dek der boot op een zware rookpluim wees, die, een eind +landwaarts in van de Oostkust van Halmaheira, zich statig in het +luchtruim verhief. Daar moest het terrein der jonge onderneming liggen, +waar men nu in den drogen tijd met het branden der boomstammen en +houtresten van het reeds omgehakte gedeelte van het oerwoud bezig +was. De schoorsteen rookte dus nog; een goed voorteeken. + +De boot naderde de kust en de reede. Men had haar van het strand +reeds ontdekt, zooals bleek uit prauwtjes en prauwen, die vlot +werden gemaakt om de langverwachte, die zooveel over haar tijd was, +te ontvangen. Welk een spanning moest er nu steeds meer op al die +plaatsen van Ternate af langs de kust van Halmaheira en Nieuw-Guinea +tot het uiterste station aan de Humboldtbaai zijn ontstaan door het +wekenlange uitblijven dezer boot, waarvan men de reden niet gissen +kon en, wegens het ontbreken van elk ander verkeersmiddel, ook van +telegraaf en telefoon, niets gewaar kon worden. Alleen reeds doordat +de aanvoer van rijst, waarop men met den voorraad rekende, uitbleef, +moest hier en daar reeds ernstige zorg zijn ontstaan, terwijl zij die +familieleden wachtten in de grootste ongerustheid moesten verkeeren. + +De administrateur en zijn vrouw keken met spanning naar de +dichtbegroeide kust, die aan onze blikken voorbijgleed, doch waaraan +voor een nadere kennismaking met hun toekomstige verblijfplaats nog +niets bijzonders te bespeuren viel. + +Als altijd gaf de landing hier een drukte van belang. Menschen en +goederen moesten in prauwen en sloepen en motorbooten aan land worden +gebracht, terwijl de boot buiten de koraalriffen eenige kilometers +uit de kust bleef liggen. Aan land was het de oudste zendeling met +zijn vrouw, die ik het eerst ontmoette en die als altijd bereid +waren hulp te verleenen, en ons, die daar aan den wal werden gezet, +terwijl niemand voor onze ontvangst toebereidselen had kunnen maken, +aan de middagtafel noodigden. Dat was een uitkomst, want zooals ik daar +een oogenblik te voren het jonge vrouwtje met een wanhopig gezicht +tusschen bagage en rommel voor een vervallen goedang en tusschen +inlanders van allerlei rassen, met haar kind op den arm in de felle +zon had zien staan, vreesde ik voor een eersten slechten indruk, dien +zij daar moest ontvangen. Doch zij kende Indië en in 't bijzonder de +toestanden der buitenposten reeds voldoende, om weer spoedig op haar +verhaal te komen en dien indruk onder de koele galerij van het huis +van den zendeling te vergeten. + +Dien middag wandelden we, de kinderwagen door de baboe geschoven +voorop, den rechten weg af naar het emplacement. Hoe groot leek daar +reeds het terrein tijdens mijn afwezigheid in het oerwoud opengelegd +en hoe prachtig waren die duizenden bibits op de kweekbedden aan +weerszijden van het emplacement opgekomen. + +Eindelijk had ik hier dan den man gebracht, onder wiens leiding +de zaak tot bloei zou kunnen komen, en op wien ik meende tenslotte +in alle opzichten te kunnen vertrouwen. Zijn belangstelling en zijn +plannen getuigden van de grootste ambitie, zijn vooruitzichten zouden +geheel met de ontwikkeling hier samenvallen, zijn toekomst zou geheel +van het welslagen hier afhangen. + +Het huis met de bijgebouwen en den grooten kippenloop te midden van +de ontginning in de ruimte gelegen, stond hem wel aan. De eerste +dagen van het nieuwe leven daar liet zich goed aanzien, en toen ik +'s avonds alleen huiswaarts keerde, naar het huis van den oudsten +zendeling, wiens gast ik nu was, was er een groote tevredenheid +en rust over me gekomen; want het was zeker dat het doel mijner +groote reis was bereikt, nu aan alle factoren om te kunnen slagen +was voldaan. Daarmede begon tevens mijn taak hier af te loopen. + + + + + +HOOFDSTUK VII. + +EEN TAAK DIE AFLOOPT. + + +Opwekkend was het met mijn nieuwen man, die zooveel belangstelling +toonde en zijn eigen inzichten had en opmerkingen maakte, het terrein +met de ontginningen, de kweekbedden en de onontgonnen wouden af te +loopen en plannen te maken voor het werk in de toekomst. + +Waar gehakt en gebrand was, was het een chaos van stammen en kruinen +en stronken en stapels verbrand hout, waardoor het verdergaan daar zeer +werd bemoeilijkt, doch we klommen en klauterden er over en wrongen ons +er door, waar het noodig was. We liepen in het nog ongerepte woud alle +eindeloos lijkende rintissen af, die door de koelies, onder leiding van +mandoers met behulp van de equerre, met den parang lijnrecht naar alle +zijden van het terrein waren geslagen. Soms geleken die rintissen, +daar waar het onderhout dicht opeen en waar de onontwarbare glagah +stond, op lage tunnels, waar men in gebogen houding moest trachten +door te komen. Soms, tusschen de bamboe, was het onder onze voeten +een geknap en gekraak van belang en steeds moest daar op de lange +bamboekokers, die na elken doortocht opnieuw den weg versperden, +de parang weer worden gebruikt. + +Springend van steen op steen, volgden we de kali in haar ganschen +kronkelenden loop over het terrein. Daarbij werden we getroffen +door de natuur van het woud, zooals zich het van den bedding dier +kali aan onze blikken voordeed. Aan de beide oevers, die soms laag, +soms een vijftal meters hoog waren, daar waar het riviertje zich een +diepen weg door den bodem had uitgeschuurd, rezen de reuzenstammen +met hun bladerendos omhoog. Elke bocht bracht een nieuwen kijk op +dien dichten groei van allerlei hout, waarvan de bebladerde takken +soms tot het midden van de kali reikten, zoodat een natuurlijke +schaduwrijke berceau ontstond. En waar zij breeder was geworden, +weken die takken terug en we zagen de strakke blauwe lucht boven ons +en de zon door het groen schijnen op de ronde lichtgrijze steenen, +waarover we onzen weg vervolgden. + +Een enkele Tobelorees, ook vrouwen, die de bedding dezer kali als een +natuurlijken weg door het bosch gebruikten, ontmoetten we hier. Een +dezer Tobeloreezen, van honden vergezeld, was op wilde varkens op +de jacht geweest en knielde nu bij zijn buit neer, die door honden +opgejaagd en achtervolgd in de speer van den listigen jager was gerend. + +Zoo de geheele concessie doorkruisend, kreeg de nieuwe meester hier +in korten tijd een overzicht der terreinverhoudingen en leerde het +werk kennen, dat voor hem lag.--Nieuwe heeren, nieuwe wetten--en +zoo stelde hij spoedig allerlei veranderingen en regelingen voor, +die ik hem gaarne zag invoeren. + +"We kunnen wel zien, dat u een administrateur hebt", zeide op een +morgen de zendeling tot mij, toen hij mij met een boek onder de +galerij van zijn huis vond zitten. + +"Och ja, hij moet het nu weten en wil het ook weten, en dat is maar +goed ook. Ik laat hem nu zoo veel mogelijk alleen scharrelen"--was +mijn antwoord. Inderdaad liet ik hem steeds meer zijn gang gaan, +zag toe en hielp waar hulp gewenscht was; doch na eenigen tijd had +hij, zooals noodig was, alle draden in handen en daarmede liep mijn +verblijf op Halmaheira ten einde. + +Gedurende den tijd, welken ik nog op Tobelo vertoefde, logeerde bij +den jongsten zendeling de zendeling van Morotai met zijn huisgezin, +vrouw en vier kleine jongens van 1/2 tot 6 jaar oud. Zij hadden zich +op een goeden dag op een stoombootje, dat toevallig de door hen +bewoonde kampong had aangedaan, ingescheept, om uit een benarden +toestand van ziekte en teleurstelling te geraken en hulp in meer +bewoonde en bewoonbaarder oorden te zoeken. + +Deze menschen hadden zoo afgelegen van alle beschaving en verkeer +geleefd, dat de kinderen de eenvoudigste zaken nog dikwijls niet +kenden. Zoo zagen de beide oudsten den eersten dag van hun komst de +ossenkar vol verbazing voorbijrijden en juichten en riepen, dat zij +nog nooit zulke groote bokken hadden gezien, terwijl ook de kar het +eerste voertuig was dat zij onder de oogen kregen, en een fiets voor +hen een wonderding was uit een onbekende wereld. + +In de kleine samenleving, waarin we daar verkeerden, ontmoette ik +dezen zendeling en zijn familie herhaaldelijk. Dan kwam steeds de +vraag in mij op, hoe men iemand als hem, tot hulp en steun en tot +bekeering van anderen naar zulk een uithoek van de wereld had kunnen +zenden. Deze man, in een achterhoek van Holland geboren, was na zijn +opleiding voor zendeling te hebben genoten, met zijn vrouw naar de +Oostkust van Morotai vertrokken, om er het evangelie te prediken. Door +zijn leven in eenzame streken was hij een zwijgend en gedrukt mensch +geworden, die weinig of geen menschenkennis bezat en zeker allerminst +geschikt was om in afgelegen streken het evangelie te brengen en den +stoot tot een nieuw en opgewekt leven te geven. + +Wat dien man bewogen had zulk een taak op zich te nemen, had wel zijn +oorzaak in een verkeerd begrepen steunen op de hulp van God. In het +gevoel van dien steun had hij zich geworpen in een leven dat hij niet +beheerschen kon en waarbij hij vastraakte. Nu moest God helpen, nu +werd in den angst naar uitredding en zelfbehoud God om alles gevraagd, +om alles gebeden. + +Deze man, die als een stug boertje op de hei zijn bestaan had +moeten vinden, had hier niets anders bereikt, dan dat hij en zijn +vrouw lichamelijk en geestelijk gebroken waren, vier kinderen hadden +gekregen, terwijl geen blijvend resultaat van eenig belang door zijn +werken als zendeling was bereikt. + +Zijn vrouw wilde nu met hem en het verdere gezin, op advies van +den dokter te Ternate, daar hij ook aan malaria leed, naar Holland +terug. Zeker zou dit het verstandigst zijn geweest, doch schuw voor +de wereld, bleef hij weigeren. Koppig is die man blijven weigeren +en het einde was, dat man en vrouw uiteengingen, hij naar Morotai +terug, naar Boesoe-Boesoe op de Oostkust, waar nooit een blanke kwam, +waar harde winden vaak alle verkeer over zee onmogelijk maakten, en +zij met haar vier kinderen naar Holland. Daar zit nu de man alleen, +in vrijwillige ballingschap. [3] + +Nog in die laatste weken zou mijn verblijf vergald worden door den +civiel-gezaghebber, die van den eersten dag mijner komst alhier +tot nu, langs allerlei wegen en door allerlei middelen, getracht +had mij de aanmatiging van zijn veel te groot machtsbegrip te doen +gevoelen. Het was reeds in het eerste uur van mijn komst te Tobelo +begonnen. Steeds had hij sinds dien tijd tegenover mij, zooals +ook tegenover de zendelingen en de bevolking, zijn lastige natuur +bot gevierd. Hulpvaardigheid en opgedrongen diensten, waardoor +hij de menschen aan zich trachtte te verplichten, afwisselend met +willekeurige domme maatregelen en ingrijpende veranderingen, waarvoor +ieder buigen moest en waardoor de goedaardige bevolking dikwijls te +lijden had, speelde hij met de bewoners zijner afdeeling als de kat +met de muis. Even liet hij hen in 't geloof braaf en goed voor hen +te zullen zijn en hun vrijheden en rechten te eerbiedigen, om hen +later te kwellen en te onderdrukken, al naar zijn luim het hem ingaf. + +Zijn entrée te Tobelo had zich indertijd gekenmerkt door een speech +tot de verzamelde bevolking, waarbij hij waarschijnlijk Multatuli's +bekende toespraak tot voorbeeld had gehad. Twee dagen later was hij +aan zijn stoel gebonden geweest, daar hij op diezelfde bevolking zijn +knie uit het lid had geschopt. + +Mijn samenleven met hem te Tobelo eindigde met een onverkwikkelijke +correspondentie en met een dwaze aanklacht zijnerzijds bij den resident +en de rechtbank te Makasser. + +De officier van justitie had op gevraagd advies van den resident naar +aanleiding van de op mijn verzoek inbeslaggenomen gelden, de zaak niet +voldoende kennende, ambtshalve moeten adviseeren deze gelden voorloopig +niet weer af te geven. Echter dit geld was intusschen weer in mijn +bezit gekomen en nu wenschte ik dit, om een proces te vermijden niet +weer aan hem af te geven. Hij echter eischte òf het bedrag in geld +terug òf een cheque ter waarde van dat bedrag. Gaarne wilde ik hem +en had hem reeds een schriftelijke verklaring gegeven, waarbij ik mij +aansprakelijk stelde voor alle schade, welke hij door de teruggave van +dit geld ooit zou kunnen lijden. Van deze regeling, waarbij in gemoede +een einde kwam aan een anders zeker sleepend wordende zaak, wilde hij +echter niets weten. Hij wilde en zou het geld nu eenmaal terug hebben +en zou dit op de meest krachtdadige wijze trachten door te zetten. + +De eene brief na den anderen volgde en steeds in boozeren toon, +totdat hij mij schreef bij den resident en de rechtbank te Makassar +een aanklacht wegens misbruik van vertrouwen te zullen doen, waardoor +ik volgens hem met den strafrechter zou kennismaken. + +Daar was nu wel om te lachen en dit gebeurde ook, maar toch voorzag +ik op mijn terugreis naar Holland te Ternate en te Makasser bij +de door hem ingelichte ambtenaren een lange uiteenzetting van een +onverkwikkelijke zaak. Door hem en met behulp van zijn vrouw werden +althans reeds ellenlange brieven en stukken voor deze ambtenaren +in gereedheid gebracht. Met zijn Indische inzichten scheen hem +mijn houding in deze zaak een misdaad, en bleek hij de hoop te +koesteren, dat ik, zoo al niet te Ternate dan toch zeker te Makasser +in hechtenis genomen zou worden. Had de vrees voor zijn meerderen +hem niet weerhouden dan zeker zou hij mij reeds te Tobelo door een +paar pradjoerits achter slot en grendel hebben gezet. + +Kwam ik hem nu in de kampong of elders tegen dan keek de machtige +ernstig voor zich, zijn vrouw draaide me, wanneer ik haar +beleefdheidshalve groette den rug toe en ik zelf kon niet helpen +dat er een spotlachje op mijn gezicht kwam over de ongemoedelijke +beleedigde Indische majesteit. En nu had ik die majesteit nog wel +altijd in mijn brieven in de volledigste titulatuur en met de mooiste +phrasen aangesproken; iets waarop een Indisch opgevoed mensch verbazend +gesteld is en waaraan men alleen reeds al zijn wel en wee tegenover +hem te danken kan hebben. + +Intusschen naderde de dag van mijn vertrek. Op de onderneming was +nu onder de nieuwe leiding, die met lust en ijver was opgevat, het +werk in vollen gang. Er werd gehakt en gebrand en geplant; het huis +werd steeds bewoonbaarder gemaakt, terwijl de plannen voor een groot +nieuw administrateursgebouw klaar lagen. + +Zoo, terwijl ik bij een der kweekbedden stond en zag hoe rij aan rij +van nieuw aangekomen zaadnoten door het werkvolk werden uitgelegd, +hoe dichtbij en in de verte de boomen krakend en knappend vielen +en hoe aan alle zijden de rook van het brandende hout over de +opengelegde terreinen trok, klonk eensklaps luid en schel de fluit +van de binnenkomende boot, die me naar Java terug zou brengen. + +Het zwerven was ik moe, en Indië en zijn ellende ook, alleen niet dit +werk, dat ik nu goddank in vertrouwde handen achterliet. Het werkvolk +zag me gaan; den opzichter en de mandoers drukte ik de hand. Voor het +laatst liep ik den rechten weg door het open veld naar de kampong +en vond in het huis van mijn gastheer de koffers door den jongen +gepakt en klaar gezet, om door de ossekar naar de aanlegplaats te +worden gebracht. + +Daar lag op de reede de boot, waarop ook de zendelingen en de +administrateur zich begaven, om een laatste afscheid te nemen. Ook +keek nog eenige malen de civiel-gezaghebber, die zich met zijn vrouw +aan boord had begeven, mij gewichtig-somber voorbij en beet zich van +spijt op de lippen, dat hij den vogel niet hier reeds in zijn netten +kon vangen. Nog eenmaal keerden zij met staatsie den vertrekkende +den rug toe, en nog eenmaal moest ik een spotlachje onderdrukken over +het abnormale machtsbegrip en het gebrek aan gemoedelijkheid bij deze +menschen met hun zonderling "point d'honneur". + +Toen het donker werd gingen de zendelingen en de administrateur van +boord. Wuivende met zakdoeken en hoeden, terwijl ze in de motorboot +stonden van het schip, die hen naar land terugbracht, verdwenen +zij uit het gezicht. Daarmede was de verbinding voor langen tijd +afgesneden. Eerst na maanden en in Holland teruggekeerd zou ik opnieuw +weer iets van hen kunnen vernemen. + +Er was een episode in mijn leven afgesloten, waarop ik met tevredenheid +terugzag en waarvan eens de vruchten in de toekomst te plukken +zouden zijn. + +Voor mij lag de lange reis over Ternate, Ambon, Banda en Makassar +naar Soerabaja; vandaar met den trein over Java, met een bezoek aan +de Preanger, om te Batavia scheep te gaan naar Genua, alwaar ik mijn +vrouw hoopte terug te zien. Dan zou een reis langs de Italiaansche +meren en door het Zwitsersche bergland de belooning wezen voor een +tijd van veel ontberen. + +Europa met zijn rijke cultuur en zijn wonderen lokte; daar zou de +afgestompte geest zich weer kunnen verfrisschen aan al datgene, wat +men in dit verre land ontbeert en wat ons tenslotte hunkeren doet +naar beschaving en cultuur. + +Nog lag Tobelo daar verborgen onder het zware groen, doch in den +geest was ik reeds met zevenmijlslaarzen vooruit gesneld, nu geen +zorgen en moeiten zijn vlucht meer remden. + +Een lange zeereis lag voor me met al haar genoegens en lasten. + +Reeds stonden de sterren eenige uren aan den hemel, toen de boot +het anker lichtte en door het gevaarlijke vaarwater van klippen en +eilandjes in het duister langzaam haar weg zocht naar de open zee. + +Vaarwel Tobelo! Eens hoop ik terug te keeren om de vruchten te zien +van het werk hier verricht. + + + + + +HOOFDSTUK VIII. + +TERUG NAAR HUIS. + + +Wie, die lange bootreizen heeft ondernomen, heeft niet ondervonden +dat het gemakkelijke luie leventje van passagier in 't geheel niet +strookt met de eischen onzer bedrijvige menschelijke natuur. De eerste +dagen en vooral wanneer men uit een drukken werkkring komt en behoefte +heeft aan rust en ontspanning werkt het passagiersleventje bij mooi +weer weldadig kalmeerend. Men leeft dan aan boord van een modernen +stoomer in een roes van bedaarde feestvreugde, van 's morgens dat +men op dek verschijnt tot 's avonds dat men zijn hut opzoekt. + +De goede bediening, het overvloedige eten, steeds stipt op tijd, +het gezelschap van medereizigers, het zekere weten dat men van +buitenaf niet gestoord zal worden en dat elke nieuwe dag aan boord +slechts daar is om voor zijn genoegen te leven, brengt den eersten +tijd de ontspanning, welke tot die feestelijke stemming leidt. Doch +na eenige dagen kan reeds bij velen een bedenkelijke inzinking dier +opgewektheid waargenomen worden. De behoefte aan bezigheid doet zich +gevoelen, het onafscheidelijk gezelschap begint na de eerste week +te vermoeien en te vervelen, de belangstelling voor de meegebrachte +boeken is tot het nulpunt gedaald, en reikhalzend gaat men uitzien +naar het einde der reis. De zekerheid echter, dat men nog eenige +weken op dezelfde wijze zal moeten blijven leven, doet iedereen zich +in zijn lot schikken en de gelatenheid is op aller gezicht te lezen +en in aller wezen te herkennen, en nog slechts somtijds breekt hier +en daar de ware vreugde door. Velen liggen urenlang op een dekstoel +in een doffe lethargie, anderen leunen in gezelschap in een slepend +gesprek urenlang tegen de reeling en turen over de zee, of ijsberen +twee aan twee als dagelijksche gezondheidskuur op het dek heen en +weer. Men speelt kaart en domino, wat men thuis misschien nooit deed, +drinkt meer dan zijn gewoonte is en is vatbaar voor grappen en grapjes, +waaraan men op 't land niet denken zou. De dag moet doorgebracht, +hoe ook. + +Aan boord van de paketvaartbooten, die steeds weer voeling krijgen +met het land, die onderweg passagiers afzetten en nieuwe opnemen, +komt de stemming niet tot die uitersten van vreugde en verveling. Men +gevoelt zich niet zoo slachtoffer van het onvermijdelijke, daar men +in alle plaatsen die men aandoet, telkens van boord kan om zich eens +vrij te bewegen; men wordt niet een wekenlang afgesloten gezelschap, +waar nooit een nieuw gezicht tusschen te verwachten is. + +De eerste drie weken mijner reis tot Batavia beloofden dan ook, +met het bezoek aan de Preanger, niet zonder opwekkende afwisseling +te zijn, altijd voor zoover Indië zulk een afwisseling kan geven. + +Van Ternate over Ambon en Makasser naar Soerabaja gaande, moge +er in de opeenvolging dier plaatsen in grootte en fraaiheid van +aanleg een sterke climax te vinden zijn, de witte huizen onder +het zware geboomte mogen steeds grooter en comfortabeler worden; +de sociëteiten mogen wat inrichting betreft of als bouwwerk, van +een ongezellig wit gebouwtje met keukenvloertegels en eenige wrakke +tafels met wat wrakke schommelstoelen tot een monumentaal gebouw met +moderne inrichting wisselen, de hotels mogen op dezelfde pijlsnelle +manier van oud-Indisch tot modern-geriefelijk naar boven schieten, +een waarachtig interesse, iets wat ons oog treft als een werk van +kunst, levert die reis ons niet op. + +Eer treft ons, verwende Europeanen, het oude Indië het meest, zooals +we dat nog onvervalscht op Ambon en Ternate vinden, waar we door den +primitieven bouw der huizen, die met witte muurtjes zijn omgeven en +door de ouderwetsche forten met hooge bastions en diepe grachten aan +den ouden tijd der Compagnie herinnerd worden. Eer worden we op Banda +getroffen, waar de herinnering aan den rijken tijd der perkeniers, +de eigenaars der eertijds schatten opbrengende notemuskaattuinen, uit +de talrijke groote, geheel verlaten en bouwvallig geworden huizen ons +tegemoet treedt. Eer treffen ons die telkens weer opdoemende talrijke +eilanden met hun eindelooze dichtbegroeide groene kusten, eer staan +we verstomd over al hetgeen in deze dun bevolkte eilanden nog door +menschenhand eens tot stand kan worden gebracht en droomen we, als +echte westerlingen, van een florissante, maar nog verre toekomst dier +vruchtbare streken. + +Doch laat ik niet vooruitloopen op mijn reis, maar eens afwachten +wat ik bij het aandoen van die havens te vertellen heb en welke +ontmoetingen ik er nog zou hebben. + +Met mijn vroegeren gastheer van Ternate, die met deze boot weer +een lange reis langs de noordkust van Nieuw-Guinea had gemaakt en +teleurgesteld over zijn guano-concessie terugkeerde, deelde ik dien +eersten nacht, terwijl wij om de noordpunt van Halmaheira voeren, +de hut, die door hem reeds meer dan drie weken was gebruikt en in +dien tijd in den toestand van een uitdragerswinkel was geraakt. De +kooi, waarin ik slapen moest, was ingenomen door schoenen, scheer- en +kapgerei, papieren, sigaren, sigaretten enz., de kapstokken hingen vol +met kleeren, in de kleine ruimte op den grond stonden halfuitgepakte +koffers, vuile wasch slingerde overal rond; het was er een janboel, +zooals alleen een heer en dan een verindischte celibatair kan maken. + +Dien eersten nacht aan boord was verre van aangenaam, en toen ook de +wind zich verhief en de boot haar bekende beweging op de lange deining +der hooge golven aannam, verwenschte ik zeereizen en al haar gevolgen, +en voelde ik mij ziek en ellendig toen we den volgenden dag onder de +beschutting van den vulkaan van Ternate in kalmer water aankwamen. + +In Ternate aan wal gestapt, wandelde ik nog eens langs den +strandboulevard onder de oude tamarindeboomen, door de Chineesche +wijk, langs het fort met zijn lange en hooge blauwgrijze muren en +zijn typische Hollandsche poort, door de Arabische kampong tot bij den +kedaton van den sultan. In lange rijen, soms twee, soms drie, soms vier +achter elkaar, waartusschen straten en straatjes, liggen de huisjes +en de grootere gebouwen langs de zeekust aan den oostelijken voet van +den dichtbegroeiden vulkaan met zijn kaal uitstekenden grauwen top, +waarover zich een rookwolk kronkelt. + +Nog één nacht sliep ik aan den wal en bracht den avond door in een +kring van bekenden, die mij benijdden nu ik terugging naar Holland, +naar het prikkelender leven der noordelijke stranden. En toch daar +teruggekeerd, wacht den meesten een groote teleurstelling. Zij voelen +zich daar in bekrompener enger omgeving ook niet aanstonds op hun +plaats en eerst na langen tijd schikken zij zich geleidelijk weer in +het leven in het vaderland, dat zij dikwijls geheel ontgroeid waren. + +Na een langdurig onderhoud met den resident, met wien ik nu tot mijn +spijt over den strijd met zijn civiel-gezaghebber voor het eerst een +onaangename woordenwisseling had, waarbij hij werd ondersteund door +zijn nieuwen gewestelijken secretaris, die niet binnen de parlementaire +perken wist te blijven, nam ik voor goed afscheid van Ternate en van +de achterblijvenden, die op de vertrekkende boot nog een kijkje kwamen +nemen. Voor het laatst zag ik, terwijl we de Moluksche Zee instoomden, +de vulkanen van Ternate en Tidore in al hun grootheid rechts en links +en daartusschen het eilandje Maitara met zijn klapperboomen tot den +top. We gingen de beschaving tegemoet. + +Een hut alleen en deze gezellig inrichten, rustig zitten op het +achterdek en turen over de blauwe Indische wateren en over het groene +Indische land, over de onmetelijke rimboe, die ik voor goed achter me +liet, was een genot dat vergezeld ging met de droomen over de toekomst, +die voor me lag. Zoo tusschen de open zee en eilandjes en 't groote +eiland doorvarend kwamen we te Batjan. Naar nadere kennismaking +verlangde ik niet, ondanks het goede dat ik er gevonden had. Bij +'t uitstoomen der wijde baai passeerden we dicht den oever, waar +'t eenzame witte huisje, waar ik mijn administrateur had gevonden, +nu onbewoond, tusschen de palmen lag. Adieu ook hier! + +Namlea en Kajeli op het eiland Boeroe, waar prauwen vol flesschen +kajapoetiholie, netjes verpakt in gaba-gaba kistjes, werden ingeladen. + +Toen naar Ambon met zijn door zendelingen en dominee's gevleide en +over 't paard getilde bevolking, die, wijl zij christelijk is, zich +ver boven den gewonen inlander verheven acht en in haar vereering +en liefde voor het Vorstenhuis en de Regeering, waarin zij den +besten Hollander overtreft, een steunpilaar is voor ons gezag in den +Oost. Een volbloed Ambonees van de hoofdplaats is een verschijning, +die door zijn verkeerd geplaatst gevoel van eigenwaarde in den +beginne eenigszins op de lachspieren werkt. Wanneer men des Zondags +of op feestdagen deze menschen in stroomen naar de kerk ziet gaan, +de vrouwen in witte kabaja's het zwarte haar glad over het hoofd van +achteren in een stijven wrong, de kondé, door spelden vastgehouden, +op mooie gestikte muiltjes, de tjenilla's, met naar boven gebogen +punten, dan maken deze vrouwen een waardig gedeelte uit van dien +stoet; alleen haar al te groote voorliefde voor zwarte kleeren, +zeker wijl deze kleur deftig is zooals ook het kerkgaan onder deze +menschen deftig is, behoort niet in dit heete zonneland; de mannen +echter in zwarte broeken, zwarte jassen, liefst diplomaten, zwarte +hoeden en schoenen, met een boordje om den hals en manchetten over +de zwarte handen maken door die kleeren en door de wijze waarop zij +om hun figuur hangen een allerkomieksten indruk. Men ziet het hen +aan, dat zij zich in die zwarte kleeren met het witte vest, waarop +liefst een dikke horlogeketting bungelt, trots gevoelen en meenen er +uit te zien als een Engelschman, die naar de Derby of de Ascot gaat, +terwijl in werkelijkheid die hoeden en jassen en broeken van slechten +snit een staalkaart geven van lang vergeten modes. + +Een Ambonees gevoelt zich een heer, die liefst zijn tijd aan grootdoen +besteedt, graag goeroe is, of in 't leger dient, maar die van gewoon +aanpakken niet veel weten wil. Een zwaren koffer dragen weigert hij +beslist en staat raar te kijken, wanneer men zich als blanke niet +geneert, na zijn weigering, dit zelf te doen. + +Ambon met zijn rechte straten en nette huisjes en zijn ligging aan +een diep-ingesneden baai door bergen omringd, maakt een vriendelijk +en prettigen indruk en een wandeling de bergen op over veel beloopen +paadjes naar Sojadiatas met een uitzicht over het plaatsje en de wijde +baai en met een korte kennismaking met het achterland, dat heuvel op, +heuvel af gaat met diep inliggende valleien daartusschen, is zeer +aan te bevelen. Op mijn heenreis had ik er van genoten. + +Nu zou een uitnoodiging van een Chinees Tjia Ke Beng om zijn +klapperaanplant in oogenschouw te nemen een welkome aanleiding geven +om den morgen van den dag, dien we in Ambon stillagen aan land te +gaan en beweging te nemen. We gingen met zijn vieren, de Chinees, +twee medepassagiers en ik, 's morgens reeds vroeg op stap. Eerst Ambon +door, door de hoofdstraat met toko's en cafétjes aan weerszijden, +dan langs het fort, het plaatsje uit, de kust volgend met een ruim +uitzicht over de baai tot de bergen aan de overzij. Langs den weg +dien we wandelden kwamen we reeds spoedig onder de klapperboomen, +die landwaarts in op het heuvelachtig terrein overal te zien waren. Op +den harden koraalbodem waarop somtijds maar weinig aarde en humus lag, +groeiden die boomen toch, met hun wortels in de vele spleten en gaten +der karang vastgehecht, welig. Het was in den aanplant gekomen een +lastig terrein, hoog en laag met weinig vlakke stukken, waardoor we +na eenige uren te hebben rondgeloopen en rondgekeken blij waren toen +de Chinees ons bij een huis in het midden van dien aanplant bracht, +waar tot onze verrassing onder een ruime pendoppe met een wonderlijk +mooi en vrij uitzicht over de gansche baai van Ambon een uitstekend +ontbijt klaar stond. Vriendelijker en beter gastheer dan dezen Chinees +heb ik nog niet leeren kennen. Zelf nauwelijks iets gebruikende zorgde +hij dat zijn gasten van alles volop uit blikken en blikjes tot zich +namen, totdat de huisjongen met gefrappeerde champagne verscheen +en we daar in den morgen reeds den roes van dien kostelijken koelen +drank over ons lieten komen. Onder de vrijgelegen pendoppe, waar het +minste zuchtje wind doorstreek, bleef het koel. Door de wellevendheid +van onzen uitmuntenden gastheer, rekte dat ontbijt zich ongemerkt en +ging over tot eenige uren van vroolijk samenzijn terwijl we van het +zeldzame uitzicht op de Indische natuur genoten. + +Toen ik dien middag voor het gewone middagslaapje mijn benauwde hut +in de stilliggende boot opzocht sliep ik in alsof het voor den nacht +was geweest. + +'s Avonds werden we aan boord getracteerd op den in Ambon veel +voorkomenden mangistan, een vrucht met een dikken blauwrooden bast, +waarbinnen, om de pitten, een smakelijk zuurachtig wit vruchtvleesch +zit. Deze vrucht, met den geurigen mangga, wordt van het eerste +oogenblik, dat men Indische vruchten leert eten, door een ieder +lekker gevonden. + +Van Ambon koerste de boot Zuid-Oost naar de eens zoo rijke Banda-groep, +de specerij-eilanden bij uitnemendheid, die als overblijfselen van +een reusachtigen, onder de zee gezonken vulkaankegel waarop weer +nieuwe kegels zich vormden als een vijftal eilandjes midden in de +Bandazee liggen. Vroeg in den morgen stoomden we den nauwen ingang +tusschen den Goenoeng Api en Banda Neira binnen, zwenkten in het +nauwe maar diepe Zonnegat tusschen die eilandjes en meerden vlak aan +den oever voor het plaatsje Banda. Een uitgestorven doode plaats, +waar van de vele groote huizen nog slechts een enkele was bewoond, +de rest was verlaten en zag er vervuild en verwaarloosd uit; zelfs +daar waar eens de rijkdom dezer eilanden zich op een uitgezochte +plek had saamgetrokken, waar van een grootschen aanleg aan een wijde +binnenbaai tusschen Banda Neira en Groot Banda, een heerlijk uitzicht +op dit laatste eiland was te zien, zelfs daar waren de huizen verlaten +en bouwvallig geworden. Toch waren van daar, ver aan den overkant +tusschen het groen der notenperken, die tegen het gebergte waren +aangelegd, nog witte landhuizen der perkeniers te ontdekken. + +Tijdens een bezoekje aan de soos, waar we de nieuwste dagbladen vonden, +kwam ik op de kegelbaan, waar de namen der kegelaars van den vorigen +avond nog op het zwarte bord stonden vermeld, tot de ontdekking dat +Verster zich op het eiland moest bevinden, want tusschen die namen +stond de zijne met de mij bekende voorletters. Op een weerzien was +ik niet gesteld, maar op dit kleine plekje grond zouden we elkaar +moeilijk kunnen ontwijken en inderdaad toen we het hotel passeerden +zat daar in de binnengalerij Verster in pyjama alleen, naar buiten +te staren. Ik zag bij hem den reflex der emotie van het onverwachte +weerzien en was me bewust, hoe hij tot 't laatste oogenblik het +voorbijwandelende groepje nakeek. + +Hoe zou het hem te moede zijn, nu hij, zooals ik vernam, op weg +naar de Key-eilanden was, waar hij een ondergeschikt baantje bij de +Paketvaart had gekregen. + +Nauwelijks waren we aan boord terug en in afwachting van vertrek, of +op zijn mooist uitgedost verscheen Verster op het dek in gezelschap van +den controleur en wandelde mij brutaliseerend op de campagne rakelings +voorbij om zich met den bestuurs-ambtenaar in mijn nabijheid neer te +zetten. Hij had dezen heer schijnbaar ingelicht en was nog bezig hem +in te lichten, want ik werd van het hoofd tot de voeten bekeken alsof +het signalement van een misdadiger moest worden opgenomen. Prettig +was de situatie niet, doch er zat voor mij niets anders op dan +me dat zoo leuk mogelijk te laten welgevallen en te doen alsof ik +zeer geinteresseerd was bij het boek, dat ik in mijn handen had. Elk +oogenblik moest ik echter verwachten door den zeer nerveuzen Verster +op minder aangename wijze te zullen worden aangesproken, doch het +bleef bij een zwijgende manifestatie en toen na een pijnlijk uurtje de +laatste fluit voor 't vertrok weerklonk, gingen de heeren van boord, +zooals zij gekomen waren. Op den steiger zag ik hem nog staan, toen +we tusschen den Goenoeng Api en Banda Neira het Zonnegat verlieten +en door den nauwen uitgang het ruime sop instoomden. + +Als hij geweten had hoe de gevolgen zijner booze intenties mij nog +steeds niet hadden losgelaten, en er straks te Makassar nog rekenschap +van me zou worden gevraagd, dan kon hij zich over het gelukken dier +gevolgen zijner kwaadwilligheid vrij tevreden in de handen wrijven. + +Doch nu we het land weer vaarwel hadden gezegd, waren we voor +het oogenblik weer gevrijwaard voor de wereld en haar ontelbare +misverstanden, want onder het kleine clubje passagiers aan +boord heerschte die vriendelijke rustige stemming van menschen, +die voor hun genoegen den korten tijd dat zij samen zijn willen +doorbrengen. En daarbuiten om het ijlende schip sprak alles van een +harmonisch wereldgebeuren; daar spoelden bedachtzaam in lange rijen +de blauwe golven van de Banda Zee, waarboven nu de overlichte heete +middaghemel der tropen stond. De verblindende zon zond hare stralen +loodrecht op dat watervlak waar het duizelde van licht, de vliegende +visschen sprongen bij scholen uit het water, de lijnrechte zoglijn gaf +de eenige teekening over die vlakte tot waar lucht en water elkaar +schijnbaar raakten en een onafzienbaar lange pluim van rook scheen +in die kalme atmosfeer in hare afmetingen naar de eindeloosheid van +zee en lucht te willen dingen. + +Naar Tifoe, waar aan de Zuidkust van Boeroe een eenzame zendingspost +was gevestigd, stoomden we nu en hoopten daar morgenmiddag aan te +komen. Toen we den volgenden dag Boeroe in 't zicht kregen, en langs +de kust voeren om eindelijk op een afstand te stoppen voor den nauwen +ingang van de baai van Tifoe, bleek het, dat het met de zee, die +hier op de kust stond niet geraden was onder deze omstandigheden dit +gevaarlijke vaarwater binnen te varen. De kapitein liet de stoomfluit +met volle kracht haar doffe doordringende stooten naar het land zenden, +zoodat het van de bergen weerkaatste. Na eenigen tijd verscheen daarop +een prauwtje aan den ingang der baai doch dit kon blijkbaar ondanks +alle moeite die de roeiers aanwendden niet tegen den wind en de golven +inkomen. Wij zagen hen worstelen en terugkeeren en telkens opnieuw een +poging wagen, doch het scheen niet doenlijk. Nog een half uur bleef +onze boot wachten, toen bleek het dat geen communicatie met den wal +mogelijk was en post en goederen voor den zendeling en anderen bleef +aan boord en ging mee naar Makasser. + +Twee onafgebroken zeedagen lagen voor ons, alvorens we die haven zouden +bereiken. De eilanden Wangi-Wangi, Boeton en de Saleier kwamen in die +dagen als schemerachtige landen in de verte het eentonige gezicht op +den waterplas verbreken. De dagen aan boord gingen heen met lezen en +schaken en domineeren en met een wandeling over het dek der gansche +boot, die, nu terugkeerend, slechts weinig passagiers der derde en +vierde klasse aldaar herbergde. Maar die weinige, die aan boord waren, +hadden allen hun papagaaien en kakatoe's uit de Papoe meegenomen, +zoodat het er een geslinger en gekrijsch was van belang. Den tweeden +dag kwam de kust van Celebes aan stuurboord boven den horizont +en de vele booten, die we passeerden en die we in de verte zagen, +gaven te kennen, dat we in een drukker vaarwater waren gekomen en een +belangrijke haven naderden. Tenslotte verrieden in den vroegen morgen +van den volgenden dag bakens en oorlogsschepen en paketvaartbooten, +die voor anker lagen, dat Makasser, de groote doorvoerhaven der +Molukken, was bereikt. Nauwelijks was de boot binnen of een vriend +uit mijn jongensjaren van mijn komst verwittigd, stapte me tegemoet +en noodigde me voor de dagen, die ik hier verblijven zou te gast. + +In zijn auto ging het langs de ruime pleinen, waaromheen de woningen +der Europeanen stonden tot we op het erf van zijn geriefelijke woning +uitstapten. Eindelijk voelde ik me meer thuis en veiliger dan ooit, +onder menschen die ik langer en beter kende dan allen, die ik tot nu +in Indië had ontmoet. De indruk in de beschaafde wereld terug te komen +was hier, waar, door het Indische droomleven, de polsslag klopte van +een zich snel ontwikkelde havenstad, zeer sterk. + +Dien avond aan een gezellig souper, waar gastheer en gastvrouw nog +meerdere gasten samenbrachten, ontbrak een der genoodigden en wel +hij die als ambtenaar, met de post door dezelfde boot aangebracht, +welke ook mij tot Makasser had vervoerd, een schrijven van den +civiel-gezaghebber van Tobelo had ontvangen, waarin deze een klacht +tegen mij had ingediend. Om praatjes te vermijden meende deze ambtenaar +alvorens mij te hebben gehoord, elke particuliere samenkomst met den +aangeklaagde te moeten vermijden. Reeds spoedig vernam ik ook dat een +der advocaten te Makasser door den civiel-gezaghebber verzocht was +hem in deze zaak in rechten bij te staan. Er werden dien avond onder +vroolijk gelach talrijke glossen over het gedwongen bezoek aan het +parket gemaakt en mijn hupsche gastvrouw beloofde mij den volgenden +morgen te zullen vergezellen om met vrouwelijke welbespraaktheid een +goed woordje voor me te doen. + +Onder den behagelijken invloed van teruggevonden comfort werd nog +lang onder den blooten hemel op het erf, terwijl de zwoele Indische +nacht om ons henen lag en het onophoudelijk gesjirp en gezang der +insectenwereld zich overal uit het geboomte deed hooren, genoten van +de stemming der nachtelijke uren. + +Den volgenden morgen meldde ik mij aan het parket om een eind te maken +aan de vervolging van den ambtenaar te Tobelo. Ik was, om eerlijk te +zijn, toen ik daar binnentrad in een zeer kwaadaardig humeur over +de wijze, waarop men ook hier naar ik meende, een zaak van weinig +beteekenis opvatte. Na een korte uiteenzetting der feiten, waarbij ik +door mijn geprikkelde stemming niet altijd even vriendelijk bleef, nam +de advocaat van mijn tegenpartij, die ook bij dit onderhoud aanwezig +was, tot mijn groote voldoening terstond genoegen met de mondelinge +verzekering, die ik den civiel-gezaghebber reeds lang schriftelijk +had gegeven, terwijl de betrokken ambtenaar geen aanleiding vond +tot een verder onderzoek over te gaan. Zoo wist ik den betrekkelijk +rechtloozen Staat verlaten te hebben, die daar achter Makasser lag +en was binnen een half uur bevrijd van een vervolging, die daarginds +reeds maanden had geduurd. + +Toen ik nu in vriendschappelijk gesprek met den advocaat dankbaar +en gelukkig door de teruggevonden redelijkheid het parket verliet, +vertelde deze mij, dat Verster zich indertijd na zijn terugkomst +uit Ternate om rechtskundige hulp tot hem had gewend, doch dat hij +na door hem ingelicht te zijn en de bedoeling begrepen te hebben, +voor de eer daarvan had bedankt. + +Reeds op mijn heenreis had ik te Makasser geprofiteerd van de +gelegenheid, die hier geboden werd om met een auto een tochtje het +binnenland in te maken over Maros naar den waterval van Bantimoeroe, +waar het gebergte van het binnenland begint en waar steil het +conglomeraat gesteente uit de vlakte rijst. Daar bij dien waterval, bij +een pasangrahan had ik voor het eerst een weldadige ontroering voor de +natuur van dit land ondervonden. De steile muur van begroeide rotsen +waarvan het water neerstortte was als een machtigen onbeklimbaren +bergwand geweest, en, daar boven dien val waar het riviertje kalm +door het hooger gelegen woud gleed en waar talrijke kleurige groote +vlinders over het water zweefden, was voor het eerst iets geweest, dat +mij met het Indische landschap met zijn zware groen en te overmachtige +natuur had verzoend. + +Geen heerlijker vervoermiddel door dit land en in dit klimaat dan +de snelle auto. Haar snelheid wekt op en doet het eentonige van +het landschap niet zoo sterk gevoelen, terwijl zij een verkoelenden +luchtstroom brengt in de warme stille atmosfeer. + +Naast mijn gastheer deed ik nu een toertje in den donkeren avondstond +over de goede wegen achter Makasser, langs bosschen en velden, door +kampongs en langs eenzame huisjes, waar de inlanders bij lichtjes +zaten. Het voortsnellende schijnsel der hel-brandende lantaarns in +het duister vooruit over den weg en tegen de boomen en het bladerendak +daarboven, het gesnor en gebrom van den motor, het getoeter bijwijlen, +wanneer er menschen in den lichtbundel waren te zien, verbrak op de +meest schreeuwende wijze 't geheimzinnige van den donkeren Indischen +nacht en gaf een gewaarwording of we brutale heiligschenners waren, +die het ontzag voor de demonische macht der aloude geesten trotseerden. + +Toen ik den volgenden dag naar de haven wandelde, waar de beschikbare +kaderuimte geheel door lossende en ladende schepen werd ingenomen +terwijl daar buiten op de reede nog de paketboot, die me tot hier +had gebracht, wachtende was op een plaatsje om ook tot lossen en +laden over te kunnen gaan, begreep ik hier nog ettelijke dagen te +kunnen blijven. Echter een kleine paketboot, die een wekelijkschen en +directen dienst met Soerabaja onderhield zou morgen vertrekken en zoo +besloot ik daarmede naar Java over te steken en zeide Makasser en haar +ruime pleinen, haar drukke handelswijk, waar statige kantoorgebouwen +verrezen, haar bedrijvige haven, die door haar gunstige ligging een +groote toekomst tegemoet ging, vaarwel. Weer hoorde ik de golven +ruischen om het schip dat met den sterken bries mee, klein als het +was danste op de lange deining van de rumoerige Java Zee. Het was +propvol aan boord en benauwd in het smalle warme eetsalon, waarvan +aan beide zijde de kleine hutten der passagiers waren. Men at, +die benauwenis ontvluchtend, aan dek waar het slingerende schip in +zijn hevigste slingeringen de borden en de glazen van de tafel deed +glijden tot groote consternatie van de slap neerliggende zeezieke +menschen. 'k Gevoelde me als een held nu ik na al dat zeevaren bemerkte +onverschillig te zijn geworden voor die gevreesde ziekte en aan de +goede tafel mee-at met hen, die ik vroeger, als lijder onder die +omstandigheden, altijd in stilte had benijd. Nu werkten die hooge +zeeën, die het galopeerend schip in zijn snelle vaart voor wind en +golven naijlden als een vreugdevolle opwekking, als een ontspanning, +om in het nietsdoen op het volle dek uren naar te zitten kijken. + +Elke naijlende zware zee, waaraan we ontsnapten bracht dichter bij +het doel, bij Java eerst en dan... Europa! O, hoe nam het verlangen +toe, nu het zoo snel voorwaarts ging, terug naar het mooiste deel der +wereld, waar wij Hollanders van nature, van geboorte en van aanleg +hooren. Italië, Zwitserland, Duitschland, mijn vaderland! Spoedig +zou ik terugzien de landen, waarvan ik zoo innig hield, van welk +weerzien men in den Indischen angst altijd als van een lenteontwaken +droomt. Dan zou ik van me af kunnen schudden de Indische sfeer van +matheid en loomheid en illusieloos leven die me te pakken kreeg en +weer wakker kunnen worden voor het hoogere, het betere, van Europa's +leven en natuur, 'k Zou van Indië weer langzaam kunnen herstellen, +van dat land welks rijk bezit we betalen met zoo veel ziele- en +geesteslijden van duizenden onzer. + +Zeker, 't is onze eigen schuld, een schuld die we vrijwillig betalen, +niet de schuld van het land, dat voor de geaardheid van den Inlander +en niet voor de onze is, welke niet kan zonder de tinteling van kou +en de prikkeling van afwisselend leven. Wel is de Inlander behept met +al onze gebreken en deugden, welke hij dan ook zeer spoedig bij ons +herkent en te onderscheiden weet, zooals de leerling zijn meester voor +de klas in korten tijd doorschouwt, doch hij is weer niet als wij, in +zooverre hij nog kinderlijker en droomiger is en met een veel geringere +mate van energie, vooral van geestelijke energie, is toegerust. Ja, +zelfs de Alfoer, de nog half wilde, staat veel minder ver van ons af +dan veel Europeanen in hun waanwijsheid wel willen aannemen, ook hij +doorziet ons in een oogenblik, met den kijk der aangeboren slimheid +van het natuurvolk. De Minahasser is zelfs, althans wat zijn uiterlijk +aangaat, meer Hollander dan menige Indo, en de Javaan?.... ik leerde +er weinigen kennen, doch wanneer men de brieven van Kartini leest, +wordt het ons duidelijk dat de volbloed Javaansche, die zelfs nooit van +haar eiland kwam, kan voelen en denken als het ontwikkeldste edelste +Hollandsche meisje. Hare uitingen zijn als zoovele openbaringen over +het eenmaal mogelijke geestes- en zieleleven van haar volk. + +De volbloed Inlander is een sympathiek menschentype uit een ras bestemd +voor de heete luchtstreek, zooals wij het zijn voor de gematigde. Het +is niet anders, doch wat in Indië het leelijkste is onder de menschen +komt van den Hollander, die wel tegen veel inlandsche misbruiken +streed en veel goeds bracht, doch die daarbij tevens zooveel leelijks +verwekte, dat men er versteld van staat. + +Ons leven in Indië is tegen onze natuur, is gedwongen en zal eeuwig +zoo blijven, en zoo min als de Inlander in Holland zou aarden, +zoo min aardt ooit de Hollander en zijn nageslacht in Indië, tenzij +dit laatste verinlandscht en daaraan ontkomt dit nageslacht dan op +den duur ook niet. En toch in Holland teruggekeerd verlangt hij, +die Indië leerde kennen, soms onbestemd naar dit land terug. 't Is +het vrijere, zorgeloozere en ook grootschere leven daar, dat hem +dat verlangen influistert en dan "all times when old are good"; en +'t waren immers ook zijn beste levensjaren, die hij hier doorbracht. + +De golven vervolgden het schip niet meer met de woede van den vorigen +dag, het was onder de beschutting van eilanden en eilandjes gekomen +en Madoera's kust lag in de verte reeds aan stuurboord en Java's +kust zou spoedig aan bakboord zichtbaar worden. Doch we ijlden snel +door een steeds smaller wordende vaargeul tusschen ondiepten aan +weerszijden. We hadden een loods aan boord gekregen. Steeds meer +schepen werden gepasseerd en eindelijk tegen den middag van dien dag +zagen we voor ons veel schepen op de reede liggen en boven Java's +lage kust, die reeds geruimen tijd was te zien, staken masten en +seinpalen uit en omtrekken van daken waren tegen de lucht zichtbaar. + +We hadden Soerabaja bereikt. + +De ontscheping alhier, waar de groote booten op de reede moeten +blijven liggen, duurde langen tijd, en aan den wal gekomen gaf de +bagage door gebrek aan koelies weer een langdurig oponthoud, alvorens +de troostelooze Oedjong, de benedenstad van Soerabaja, een hel van +stof en zon om leelijke pakhuizen, oude huisjes en vunzige kantoren, +waartusschen schreeuwende koelies, ratelende sado's en toeterende +auto's, verlaten werd en ik goed en wel in het Simpanghotel onder +mijn galerijtje zat. + +Daar was ik nu weer in het volle leven terug, het leven van jagen en +haasten naar geld in deze drukke handelsstad. 's Morgens reeds tijdig +begonnen de auto's met employé's en chefs over de gladde breede wegen +te vliegen, allen één kant uit het hotel voorbij; van de bovenstad +naar de benedenstad, waar de handelskantoren zijn. Tegen den avond +keerden diezelfde auto's weer vol terug naar de woonstad met weer +dezelfde menschen van den morgen. + +Na inkoopen en bestellingen te hebben gedaan, na met vrienden uit +mijn kinderjaren te hebben gedineerd en onder de hooge boomen voor +de societeit te hebben nagepraat, verliet ik Soerabaja om vóór het +vertrek van Batavia nog iets van den Preanger te zien, waarvan men +mij zooveel had verteld. + +De Hollanders zijn nu eenmaal geen bergvolk en dus op dit punt over +'t algemeen niet verwend, wie onzer echter de zegen is deelachtig +geworden de Zwitsersche dalen met hun schilderachtige dorpjes, de +meren met hun bekoorlijke oevers en diep kleurig water, de alpenweiden +met haar bloemenschat, de heldere stroomen en vele watervallen, de +steile rotswanden en diepe afgronden, de gletschers en de eeuwige +sneeuwtoppen goed te leeren kennen zal in een vulkanisch bergland, +zooals het gebergte op Java uitsluitend is, veel van dit schoons geheel +missen. Slechts een hooggebergte, dat uit het massale oergesteente +door plooiingen van den aardkorst is opgebouwd, zal dit overweldigend +grootsche en schoone kunnen geven. + +In onzen Archipel zal men alleen op Nieuw-Guinea in het Sneeuwgebergte +bij de Wilhelmina- en de Carstens-toppen naar een werkelijk grootsch +bergland te zoeken hebben. Reeds hebben ons de eerste berichten bereikt +over de pracht van dat binnenland daar onder den aequator en reeds +zijn er plannen gemaakt voor een herstellings- en ontspanningsoord in +deze koele hooge streken op de wijze als Darjeeling aan den voet van +den Himalaya. Dan zal men inderdaad vernemen van een bergnatuur zoo +schoon en grootsch, dat ook de verwende toerist en de alpinist hier +hun hart vol bewondering voor een indrukwekkend hooggebergte zullen +voelen kloppen. + +Eenige uitstapjes in de Preanger, die ik van Garoet uit maakte naar de +heete bronnen van den Kawa-Kamodjan, naar het meer van Bagendit, een +avondwandeling over den weg naar Tjikoeray leerden mij een liefelijk +berglandschap kennen, waarin de helgroene sawah's en de begroeide +berghellingen afwisselden met de vulkanen, die aan alle zijden uit +dat land oprezen. De morgen- en avondkoelte door de hoogere ligging +(710 M.) deden, na de eeuwige warmte, heerlijk aan en verkwikten +geest en lichaam als een bad. Het goede hotel van Horck met zijn +gezellige paviljoentjes deed het overige om het verblijf er aangenaam +te maken. Het vele volk uit de omliggende dessa's, dat 's morgens de +landwegen opvroolijkte op weg naar de markt te Garoet, de menschen in +kleurige dracht in troepen aan 't werk in de sawah's bij 't snijden +der padi, gaf een levendig, vroolijk en vredig beeld. + +Doch wat ik ook op Java en in het verdere Indië aan natuurtafereelen +zag, het kon me slechts bij uitzondering brengen tot het groote geluk +van het natuurgenot, dat ik zoo dikwijls in Europa had gevonden. + +En nu, nu de wegen steeds gebaander zouden worden, die ik te volgen +had, eindig ik mijn verhaal als zwerver, moe en verreisd, verlangend +naar het vaderland. + +In Europa kwam ik terug anders dan ik was gegaan, loomer, doch rijker +aan ervaringen, aan bittere ervaringen soms, die harder waren geweest +dan hier mochten blijken. Doch ondanks dat gevoelde ik mij dankbaar +nu mijn zending was geslaagd. + + + +Het was de klank van een vrouwenstem, die een juichlied zong bij +'t wederzien in Europa, het waren de over-bekoorlijke oevers der +Middellandsche Zee en der Italiaansche meren onder een serene +najaarslucht, het was de kleurrijke herfstgetinte groei tegen de +bergwanden van de Val Bregaglia, het waren de sneeuwtoppen van het +Engadin, de cultuurschatten der steden, het waren als grootste zegen +en laatste verlangen de hooge stemmen van twee kindertjes bij de +aankomst in Holland, die de Indische moeheid van me af deden vallen +en het geluk eener ontroering weergaven, die ik zoolang had ontbeerd. + + + +_Naschrift_. En nu, nadat er meer dan drie jaren sedert mijn vertrek +van Tobelo zijn verloopen, ligt daar ten noorden en achter die kampong +reeds een groot open terrein, waarop in eindelooze rijen de jonge +klapperboomen bij duizenden staan. Dag in dag uit wordt er ontgonnen +en uitgebreid, geplant en verbeterd en steeds steviger en sterker is +de grondslag geworden, waarop wordt voortgebouwd, om met geduld eens +het doel te bereiken, dat werd gesteld. + +Doch van allen, die ik eens daar heb leeren kennen, is er reeds nu +niet één meer op de plaats, waar hij toentertijd stond. + +Allen zijn ze gegaan, de een na den ander, niemand heeft zich +gehandhaafd of zich kunnen handhaven. Er hebben daar in dat +maatschappijtje stormen gewoed die zelfs de stevigststaanden +omverwierpen; tot zelfs de zendelingen, die ik te Tobelo leerde kennen, +zijn verdwenen. + +Zoo is nu eenmaal voor den Europeaan het leven in de afgelegen deelen +der Buitenbezittingen, waar de menschen nog vaak als stukgoederen +worden heen en weer geworpen. + + + + + + +AANTEEKENINGEN + + +[1] Intusschen is deze Sultan, om zijn handelwijze tegenover het +Gouvernement, afgezet en naar elders overgebracht. + +[2] Nieuw Guinea wordt in deze streken steeds »de Papoe" genoemd. + +[3] Ten slotte is ook hij teruggekeerd, ziek en verslagen naar lichaam +en geest. + + + + + +End of Project Gutenberg's Een jaar in de Molukken, by H. R. Roelfsema + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK EEN JAAR IN DE MOLUKKEN *** + +***** This file should be named 24468-8.txt or 24468-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/4/4/6/24468/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |