diff options
Diffstat (limited to '23796-h')
| -rw-r--r-- | 23796-h/23796-h.htm | 13966 |
1 files changed, 13966 insertions, 0 deletions
diff --git a/23796-h/23796-h.htm b/23796-h/23796-h.htm new file mode 100644 index 0000000..1aaad59 --- /dev/null +++ b/23796-h/23796-h.htm @@ -0,0 +1,13966 @@ + +<!DOCTYPE html +PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> + +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1"> + +<title>De Geschiedenis van Woutertje Pieterse Opnieuw verzameld uit de “Ideen”</title> +<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="author" content="Multatuli"> +<meta name="DC.Creator" content="Multatuli"> +<meta name="DC.Title" content="De Geschiedenis van Woutertje Pieterse Opnieuw verzameld uit de “Ideen”"> +<meta name="DC.Date" content="#####"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css"> +/* Standard CSS stylesheet */ + + + +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} + +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +} + +h1.docTitle +{ +font-size:1.6em; +line-height:2em; +} + +h2.byline +{ +font-size:1.1em; +font-weight:normal; +line-height:1.44em; +} + +span.docAuthor +{ +font-size:1.2em; +font-weight:bold; +} + +h2.docImprint +{ +font-size:1.2em; +font-weight:normal; +} + +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} + +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} + +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} + +.index +{ +font-size: 80%; +} + +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} + +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} + +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} + +h3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} + +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} + +h4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} + +h4.lghead +{ +margin-left:10%; +margin-right:10%; + +} + +.alignleft +{ +text-align:left; +} + +.alignright +{ +text-align:right; +} + +.alignblock +{ +text-align:justify; +} + +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} + +p.poetry +{ +margin:0 10% 1.58em; +} + +p.line +{ +margin:0 10%; +} + +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} + +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} + +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} + +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} + + +div.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} + +.epigraph .bibl +{ +text-align: right; +} + +.epigraph .poem +{ +margin-left: 0; +} + +.epigraph .line +{ +margin-left: 0; +text-indent: 0; +} + +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} + +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} + +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} + +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} + +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} + +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} + +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} + +.leftnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} + +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} + +a.noteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} + + +.red +{ +color: red; +} + +.displayfootnote +{ +display: none; +} + +div.footnotes +{ +margin-top: 1em; +padding: 0; +} + +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} + +p.footnote +{ +font-size: 80%; +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} + +p.footnote .label +{ +float: left; +text-align:left; +width:2em; +} + +.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption +{ +font-size: 80%; +} + + +.poem +{ +margin-left:5%; +position:relative; +text-align:left; +width:90%; +} + +.poem h4 +{ +font-weight:normal; +margin-left:5em; +} + +.poem .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left:-2.5em; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} + +.versenum +{ +font-weight:bold; +} + +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} + +.footnotes .line +{ +font-size:80%; +margin:0 5%; +} + +.poem .i0 +{ +display:block; +margin-left:2em; +} + +.poem .i1 +{ +display:block; +margin-left:3em; +} + +.poem .i2 +{ +display:block; +margin-left:4em; +} + +.poem .i3 +{ +display:block; +margin-left:5em; +} + +.poem .i4 +{ +display:block; +margin-left:6em; +} + +.poem .i5 +{ +display:block; +margin-left:7em; +} + +.poem .i6 +{ +display:block; +margin-left:8em; +} + +.poem .i7 +{ +display:block; +margin-left:9em; +} + +.poem .i8 +{ +display:block; +margin-left:10em; +} + +.poem .i9 +{ +display:block; +margin-left:11em; +} + +span.corr +{ +border-bottom:1px dotted red; +} + +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} + +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} + +.letterspaced +{ +letter-spacing:0.2em; +} + +.smallcaps +{ +font-variant:small-caps; +} + + +.caps +{ +text-transform:uppercase; +} + +.fraktur +{ +font-family: 'Walbaum-Fraktur'; +} + +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} + +h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure +{ +text-align:center; +} + +h1,h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} + +h1.label,h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} + +h5,h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} + +p,p.initial +{ +text-indent:0; +} + +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} + +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} + +.poem +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} + +p.quote,div.blockquote,div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} + +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} + + +ul { list-style-type: disc; } +ol { list-style-type: decimal; } +ol.AL { list-style-type: lower-alpha; } +ol.AU { list-style-type: upper-alpha; } +ol.RU { list-style-type: upper-roman; } +ol.RL { list-style-type: lower-roman; } +.lsoff { list-style-type: none; } + +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } + + + + + +/* Supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml +" */ + + + +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} + +body, a.hidden +{ +color: black; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} + +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} + +.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .versenum, .stage +{ +color: #001FA4; +} + +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} + +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} + +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} + + + + +/* Custom CSS stylesheet "Woutertje Pieterse/custom.css.xml" */ + + + +.nohead +{ +padding-top: 100pt; +} + +.argument +{ +font-style: italic; +} + +.argument p i +{ +font-style: normal; +} + + +</style></head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of De Geschiedenis van Woutertje Pieterse, +Deel 1, by Multatuli + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: De Geschiedenis van Woutertje Pieterse, Deel 1 + Uit de 'ideen' verzameld + +Author: Multatuli + +Editor: J. van den Berg van Eysinga-Elias + +Release Date: December 10, 2007 [EBook #23796] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK WOUTERTJE PIETERSE *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + +</pre> + + +<div class="front"> +<div class="titlePage"> +<h2 class="byline"><span class="docAuthor">Multatuli</span> + +</h2> +<h1 class="docTitle">De Geschiedenis van Woutertje Pieterse</h1> +<h1 class="docTitle">Opnieuw verzameld uit de “Ideen”</h1> +<h2 class="byline">Door + +<span class="docAuthor">Dr. J. van den Bergh van Eysinga-Elias</span></h2> +<h2 class="docImprint">Eerste Deel + +<br> +Amsterdam—Uitgevers-Maatschappij “Elsevier”—1921 +</h2> +</div><a id="d0e108"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e108">2</a>]</span><div class="div1"> +<p class="aligncenter">N.V. Electr. Drukkerij “Volharding” Ceintuurbaan 250 Amsterdam + + +<a id="d0e112"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e112">1</a>]</span></p> +</div> +<div class="div1"> +<h2 class="normal">INLEIDING.</h2> +<p>In de eerste jaren na 1860 heeft Multatuli zijn lezende en denkende landgenooten in heftige beroering gebracht: door de <i>Max Havelaar</i>, door zijn geschrift <i>Over vrijen-arbeid in Nederlandsch-Indië</i> en door zijne <i>Minnebrieven</i> wekte hij geestdrift eenerzijds, sterke afkeuring andererzijds door zijne excentrieke persoonlijkheid. + +</p> +<p>Voor den groeienden kring zijner aanhangers begon hij in 1862 zijne <i>Ideen</i> uit te geven. Deze verschenen op ongezette tijden per vel druks in een lossen omslag, dien M. als correspondentieblad met +zijne lezers en lezeressen gebruikte. Zoodoende kreeg hij voeling met zijnen lezerskring. De strijd om recht te verkrijgen +voor den Javaan werd verruimd tot een “strijd tegen Droogstoppelarij in alle beteekenissen”: “Ik trek te velde tegen al wat +op zedelijk, maatschappelijk en staatkundig gebied klein, gemeen, bekrompen of benauwd is”, verklaart M. in I. 403. + +</p> +<p>En dit deed hij—schrijvende naar den indruk van het oogenblik—in kernachtige spreuken en prikkelende paradoxen, in parabelen +en betoogen, soms zangerig en dichterlijk van taal, dan weer vlijmend scherp van toon. + +</p> +<p>M. leefde voor en in zijn geestelijken strijd. Hij was vol moed en vervuld van hoop, toen zijne Ideen bij velen insloegen. +Maar nieuwe denkbeelden dringen tot de groote hoop, ook tot die der intellectueelen uiterst langzaam door: ondanks een groeienden +kring van geestverwanten lieten werkelijke hervormingen op zich wachten. En dit maakt geestelijken strijd zoo ontmoedigend. +Deze ontmoediging heeft M. ruimschoots gekend en het heeft hem vaak bitter gestemd, ja het vervulde hem met walging. En dan +barst hij uit in een wanhoopskreet: “Wat poëzie, myn God, opdat ik niet verga van walging over zooveel walglyks òm my.” (I. +360–361.) En dan zegt Fancy hem tot troost een sprookje voor, een sprookje geboren uit heimwee naar de heerschappij van ’t +goede, schoone en ware. + +</p> +<p>Een zeer eigenaardig sprookje is de <i>geschiedenis van Woutertje Pieterse</i>: geen zweverig sprookje, dat buiten het alledaagsche leven omgaat, maar het wonderverhaal van een ontwakende dichterziel +temidden der meest stuitende <span id="d0e141" class="corr" title="Bron: alledaaagschheid">alledaagschheid</span> en van zijn streven naar goedheid, waarheid en schoonheid in een wereld, waar platheid, zelfzucht en eigengerechtigheid hoogtij +vieren. Het is de strijd van Multatuli’s eigen kinderjaren, dien hij eerst onbewust, later bewust gestreden heeft. + +</p> +<p>Toch moet de Woutergeschiedenis niet opgevat worden als M.’s autobiographie. In dieperen zin is dit wel het geval: het leed, +de droomen, de innerlijke strijd en ontwikkeling zijner kinderjaren zijn er in geteekend. Maar <i>niet</i> zijn ouderlijk huis, <i>niet</i> zijn moeder vooral. Alleen de schepping van Stoffel staat eenigszins in verband <a id="d0e152"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e152">2</a>]</span>met herinneringen aan een niet zeer beminden broeder en Leentje is historisch. Episoden als het romanlezen, de pepermenthandel +met de Hallemannetjes, de kantoorcarrière bij de firma Kopperlith, en het twijfelachtig genot van de uitnoodigingen op hun +“buiten”, Femke en Pastoor Jansen (voor wien een braaf dorpsdominee tot model diende),—dat alles is min of meer historisch. + +</p> +<p>De groei van een kinderziel in een gezin en een maatschappij, die door conventie verwrongen zijn, en die door de kracht van +dien zuiveren, innerlijken groei bestemd is om eenmaal de knellende vormen te verbreken, maar voorloopig moeite heeft zich +te schikken in de grootemenschenwereld, die hij niet verstaat: dat is de Woutergeschiedenis. + +</p> +<p>Voor het eerst heeft Multatuli in ons land den ontwikkelingsgang van het kind in een kunstwerk geschetst. Wat Rousseau met +zijn <i>Emile</i>, Bernardin de St. Pierre met <i lang="fr">Paul et Virginie</i>, von Sallet in <i lang="de">Contraste und Paradoxe</i> hebben gedaan, dat deed Multatuli op zeer oorspronkelijke wijze in zijn Woutergeschiedenis. De Fransche schrijvers plaatsen +hun kinderen <i>buiten</i> de werkelijkheid. Maar Multatuli plaatst Wouter <i>midden</i> in het leven. Hij laat Wouter opgroeien in een uiterst-bekrompen, kleinburgerlijke omgeving. Deze omgeving schetst hij met +scherpe humor; hij laat zien hoe bekrompenheid van woning samenhangt met die van lichaam en ziel: “begrippen van deugd, zedelijkheid, +godsdienst zijn veelal geschoeid op de leest van de ruimte waarin men zich bewoog”, en “er bestaat ’n zeer innige verwantschap +tusschen de benauwde tweede-achter-verdiepingsche denkbeelden, en de bekatechiseerde stofferigheid van zoo’n omnibus-bedstede. +<i>Alles is in alles.</i>” (I. 401.) + +</p> +<p>Wouter nu doorbreekt dien samenhang tusschen uiterlijke en innerlijke bekrompenheid. Hij ontwikkelt zich juist in sterke tegenstelling +tot zijn omgeving. Bij deze heerscht harmonie tusschen uiterlijke omstandigheden en innerlijk leven. Maar Wouter groeit innerlijk +tegen de verdrukking in door den adel van zijn aanleg. Telkens ontvlucht hij het ouderlijk huis om te droomen bij slooten +en molens en bruggetjes. Daar gaat de romantische boekenwereld voor hem open, daar vindt hij Femke en de liefde en uit al +die sensaties wordt Fancy geboren. + +</p> +<p>De tegenstelling tusschen Wouter en zijn familie vinden we terug in de tegenstellingen in de omgeving, waarin hij opgroeit: +’t huis Pieterse en consorten staat tegenover Vrouw Claus en Femke, huisdominee en Pennewip tegenover Pastoor Jansen, de holle +deftigheid der Kopperliths tegenover de wezenlijke superioriteit der Holsma’s. + +</p> +<p>In het tweede gedeelte der Woutergeschiedenis krijgt Wouter een lotgenoot: tegenover Wouter, die aan kleinburgerlijke bekrompenheid +tracht te ontkomen, verschijnt Prinses Erica, die zich tegen vorstelijke geesteloosheid en vormelijkheid verzet. + +</p> +<p>Wouter ziet in Erica de ware verschijning zijner Fancy, door wie de liefelijke Femke wordt verdrongen. Erica waant in de ruwheid +van het volksleven, in den degelijken eenvoud <a id="d0e184"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e184">3</a>]</span>van Vrouw Claus de ware menschelijkheid te hebben gevonden. + +</p> +<p>En onbewust spreekt ze waarheid, als ze bij vergissing in de donkere kroeg Wouter <i lang="de">Mein Bruder</i> noemt: want als zusterzielen zoeken beiden naar poëzie en ware menschelijkheid in de sfeer tegengesteld aan de eigene. + +</p> +<p>Het verzoenende beeld, dat deze uitersten moet opheffen, is geteekend in het gezin van dokter Holsma: niet in hoogheid van +rang of eenvoud van leven, maar in zuiverheid van gemoed, in innerlijken rijkdom schuilt de ware menschelijkheid. In de uitspraken +van Dr. Holsma, Zielearts en Opvoeder in den waren zin des woords, vinden we Multatuli’s eigen denkbeelden terug. + +</p> +<p>Wouters ontwikkeling wordt zeer uitvoerig geschetst: zijn kleeding, zijn leeren, zijn omgang met kameraden en vriendinnetjes, +zijn reageeren op moederlijke en Pennewipsche paedagogie, zijn tobben over de z.g.n. levenswijsheid der groote menschen en +dan het ontwaken in zijn gemoed van liefde en begeerte naar macht om het goede te doen zegevieren, zijn tobben, waarom een +almachtig God zooveel onrecht duldt, de botsingen van zijn ontwakend idealisme met het bestaande thuis, op school, in den +handel.—dat alles wordt in fijn gevoelde, humoristische tafreeltjes geschetst. + +</p> +<p>De Woutergeschiedenis is onvoltooid gebleven. Wel is het Multatuli’s plan geweest Wouter tot diens dood toe te volgen, daarom +liet hij hem dan ook omstreeks 1800 geboren worden. Maar de bittere stemming over kritiek op zijn werk en persoon, over het +uitblijven der zoo vurig bepleite hervormingen, verduisterden voorgoed de Fancy-verschijning in zijn gemoed. + +</p> +<p>En zoo verliezen we Wouter uit het oog als een jongen, die op het punt staat het groote leven in te gaan. Hij is bezield met +goede voornemens—maar de weg naar de hel is ermee geplaveid, voegt Multatuli er aan toe. + +</p> +<p>En zijn de eerste daad als hij met Pastoor Jansen op pad gaat om <i>eigen</i> domheid te herstellen, is een poging twee meisjes van <i>hare</i> domheid te redden: en dit stemt sceptisch of Wouter zijn goede voornemens inderdaad ten uitvoer zal leggen. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Multatuli beperkt zich niet tot het schetsen van Wouters wederwaardigheden: hij wijst telkens op fouten in opvoeding en onderwijs, +op bekrompenheid, op maatschappelijk onrecht. Hij trekt telkens een parallel tusschen de ontwikkeling der kinderziel en die +der menschheid: hij vindt hierin aanleiding opmerkingen over taalontwikkeling, mythologie, folklore en geschiedenis te plaatsen. + +</p> +<p>De grens tusschen deze uitweidingen en de Woutergeschiedenis is vaak moeilijk te trekken: soms zijn het korte kernachtige +spreuken, soms dijen ze uit tot lange vertoogen. + +</p> +<p>Zoo vinden we <i>hoofdstukken mèt</i> en <i>hoofdstukken zònder ideen</i>, ook wel eens <i>Ideen zonder hoofdstuk</i>, herhaaldelijk hoofdstukken met zijsprongen op ’t gebied van kunst, geschiedenis, zedelijkheid, politiek of literaire kritiek. +<a id="d0e224"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e224">4</a>]</span></p> +<p>Zoo is de Woutergeschiedenis in en door de Ideen heengewerkt, maar toch als een bewuste tegenstelling tot die Ideen. In de +Woutergeschiedenis geeft Multatuli de idee op de wijze van het sprookje, de idee gekleurd door het schoone licht der fantasie. +Maar telkens weer wekten de beelden door Fancy hem voorgetooverd den beschouwenden, kritischen geest van den schrijver; dan +onderbreekt hij Fancy om redeneerend, afbrekend en opbouwend aan <i>hare beelden zijne ideen</i> te demonstreeren. En dan gebeurt het niet zelden, dat hij van idee tot idee voortredeneerend, Fancy laat glippen. + +</p> +<p>Zoo is de Woutergeschiedenis zeer nauw, ja haast onverbrekelijk met de <i>Ideen</i> verbonden: en tòch, wie de bekoring van Fancy’s sprookje ten volle wil genieten, zal bij voorkeur achter elkaar die stukken +van de <i>Ideen</i> opslaan, waarin de Woutergeschiedenis wordt voortgezet, en de betoogen, die deze onderbreken, zooveel mogelijk overslaan. +Want ondanks alle uitweidingen is ze in zichzelven een eenheid van groote schoonheid. Dit nu komt beter tot zijn recht in +een afzonderlijke uitgave, dan in de <i>Ideen</i> zelve. + +</p> +<p>Wegens den innigen samenhang met de <i>Ideen</i> echter is Multatuli nooit overgegaan tot het bewerken eener afzonderlijke uitgave en heeft zijne weduwe sterk geaarzeld, +eer ze er toe kon besluiten. + +</p> +<p>In deze nieuwe afzonderlijke uitgave zijn weer meer stukken weggelaten, dan in die van Multatuli’s weduwe. De eenheid en samenhang +dezer kunstschepping zuiver te doen uitkomen is hierbij richtsnoer geweest, doch allerminst was het de bedoeling den samenhang +met de <i>Ideen</i> weg te doezelen; wie de Woutergeschiedenis volkomen wil leeren kennen, leze deze zoowel in de afzonderlijke uitgave, als +in de <i>Ideen</i>. + +</p> +<p>Daar vele der weggelaten betoogen in zeer nauw verband staan tot de Woutergeschiedenis, is in noten met enkele woorden naar +deze <i>Ideen</i> verwezen; minder belangrijke coupures zijn echter niet aangegeven. + +</p> +<p>Dat thans eene geïllustreerde uitgave verschijnt is geheel in den geest van den schrijver; dat vaderlandsche kunstenaars zich +niet geroepen voelden Wouter in zijn pittoresk milieu uit te beelden, was hem steeds een grievende teleurstelling.<a id="d0e261src" href="#d0e261" class="noteref">1</a> + +</p> +<p>Door besprekingen met den Heer Van der Valk over de keuze der illustraties en met ondergeteekende over het al dan niet weglaten +van sommige stukken heeft Mevrouw de Weduwe Douwes Dekker—Hamminck Schepel ook aan deze uitgave hare vriendelijke medewerking +verleend. + +</p> +<p>Dat een en ander <i>hare</i> goedkeuring verwierf, moge gelden als waarborg, dat de bewerking dezer uitgave het werk van Multatuli tot zijn recht doet +komen. + + +</p> +<p class="alignright">J. van den Bergh van Eijsinga-Elias. + + + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e261" href="#d0e261src" class="noteref">1</a></span> Zie de noot van 1872 bij Idee 512. + +</p> +<p class="footnote">N.B. Alle noten zijn van de hand van ondergeteekende, behalve die noten, welke (M.) geteekend zijn: deze voegde Multatuli +zelf aan zijn werk toe. +</p> +</div> +</div> +</div><a id="d0e276"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e276">5</a>]</span><div class="body"> +<div class="div1 nohead"> +<div class="epigraph"> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Wat poëzie, myn God, gy die in poëzie alleen bestaat. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wat poëzie, myn God, opdat ik niet verga van walging over zooveel walg’lyks òm my. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Lieve Fancy, wilt ge my een sprookje voorzeggen?<a id="d0e289src" href="#d0e289" class="noteref">1</a></span></p> +</div> +</div> +<p><i>Chronologisch-archaeologisch onderzoek naar den oorsprong dezer geschiedenis, en van den naam der hartenstraat. Over Poëzie +in ’n stad wier naam op dam uitgaat. Ongeneeslyke liefde, en vlechten van valsch haar. De held van deze historie verdedigd +tegen ’t vermoeden van misdaad. Apothéose van Glorioso. ’t Gevaar van den roem, en de veiligheid van ’t bovenste plankje. +De geduldige Kat van vader Van Alphen, die nooit zooveel geduld noodig had—ik meen de Kat—als de kinderen die z’n versjes +moesten leeren—de versjes van Van Alphen, meen ik—en als de martelaars van de ouderlyke ydelheid, die ze moesten aanhooren.</i> + +</p> +<p class="tb"></p><p> + + +</p> +<p>Het jaar weet ik niet. Daar ge er belang in stelt, lezer, het tydstip te weten, waarop de geschiedenis die ik u verhalen wil +aanvangt, zal ik ’n paar punten opgeven als <i>jalons</i>. + +</p> +<p>M’n moeder klaagde over duurte van levensmiddelen en brandstof. ’t Moet dus geweest zyn vóór de ontdekking der staathuishoudkunde. +Onze meid was getrouwd met den barbiersknecht die maar één been had. “Dat was zoo zuinig, meende de ziel, om ’t schoeisel.” +Daaruit zou men nu weer besluiten dat de staathuishoudkunde wèl uitgevonden was. + +</p> +<p>Hoe dit zy, ’t is lang geleden. Men zeide nog niet: ik heb <i>bepaald</i> pyn in ’t hoofd, Amsterdam had nog geen trottoirs, de <i>inkomende Rechten</i> bestonden nog, men gebruikte in zekere beschaafde landen nog galgen, en stierf niet zoo dagelyks aan anevrismen. Ja, ’t is +lang geleden. + +</p> +<p>Ik heb nooit begrepen waarom de hartenstraat <i>hartenstraat</i> genoemd wordt. Of moet men hartéstraat schryven, of hèrtenstraat? Nooit heb ik in die buurt meer hartelykheid opgemerkt dan +elders, en ook hertebeesten waren er niet menigvuldig, schoon er iemand woonde die kippen verkocht, en dus poelier genoemd +werd, dat kachelmaker beteekent. + +</p> +<p>Ik ben daar in-lang niet geweest; en herinner me alleen dat het ’n straat is die twee hoofdgrachten aan elkaar verbindt, hoofdgrachten +die ik zal laten dempen zoodra ik de macht heb Amsterdam te maken tot een der schoonste hoofdsteden van Europa. Wat een myner +vele plannen is. + +</p> +<p>Die ingenomenheid met de toekomst onzer hoofdstad, maakt me niet blind voor haar gebreken. Daaronder reken ik in de eerste +plaats haar volslagen ongeschiktheid tot tooneel van romantische voorvallen. Men ontmoet daar geen gemaskerde dominoos op +de straten... de burgerlyke stand wordt geregeld bygehouden... er is geen <i>Ghetto</i> geen <i lang="en">Templebar</i>, geen “Chinesche kamp”, geen <i lang="fr">Cour des miracles</i>... wie er ’n moord doet, wordt gestraft... en de meisjes heeten Mietjen of Jansjen. Alles proza. +<a id="d0e330"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e330">6</a>]</span></p> +<p>Er is moed noodig om ’n verhaal te doen aanvangen in ’n plaats die op “dam” uitgaat, en waar men dus moeielyk Emérence’s of +Héloïzes kan laten wonen. Wat ook weinig baten zou, wyl die frajigheden al lang geprofaneerd zyn. + +</p> +<p>Hoe maken ’t toch de fransche schryvers om hun Margots en hun Marions aantekleeden als idealen, en om niet te doen walgen +van de Henri’s en Ernesten die evenzeer doen denken aan <i lang="fr">M’sieu</i> Henri en <i lang="fr">M’sieu</i> Ernest uit den <i lang="fr">nouveauté</i>-winkel, als onze burgwallen aan vuil water? + +</p> +<p>Göthe was ’n moedig man: <i>Grietje</i>, <i>Klaartje</i>... + +</p> +<p>En ik: in de hartenstraat! + +</p> +<p>Maar ik schryf geen roman, dat ’s waar. En al schreef ik ’n roman, dan nog zie ik niet in, waarom ik die niet geven zou als +geschiedenis! En wel van iemand die in z’n jeugd verliefd werd op ’n houtzaagmolen, en lang heeft nagesukkeld aan die kwaal. + +</p> +<p>Want verliefdheid is ’n kwaal, al is ’t maar op ’n molen. + +</p> +<p>Men ziet dat m’n verhaal heel eenvoudig wezen zal. Te eenvoudig eigenlyk om alleen te staan. En daarom, als ’t me wat al te +mager voorkomt, zal ik er wat tusschenvlechten hier-en-daar, zooals de Chinezen doen met hun staarten wanneer die wat dun +zyn, omdat ze geen <i lang="fr">Eau de Lob</i> hebben en geen olie van Makasser... waar ik trouwens nooit ’n beer ontmoette die vet leverde aan Rowland. + +</p> +<p>In de hartenstraat dan was ’n leesbibliotheek. Een kleine jongen met ’n stadskleurig gezichtje stond op de stoep, en scheen +besluiteloos. Het was hem aantezien dat-i gebukt ging onder ’n plan boven z’n kracht. + +</p> +<p>Telkens stak-i de hand uit naar de kruk van de deur, en telkens veranderde hy die halfvolbrachte beweging in ’n onnoodig neertrekken +van ’t rechthoekig hemdskraagje dat als ’n juk op z’n schouders lag, of in ’n even onnoodig tegenhouden van ’n gemaakte kuch. + +</p> +<p>Schynbaar verdiept in de beschouwing der bonte twee-duits-prenten die de glazen voordeur van den aandoeningwinkel maakten +tot ’n staalkaart van onbegrypelyke dieren, vierkante boomen en onmogelyke soldaten, dwaalde z’n blik gedurig scheef-uit, +als van iemand die vreest betrapt te worden op misdryf. ’t Was duidelyk dat-i ’n opzet in den zin had dat ten-eeuwigen-dage +moest verborgen blyven voor de blikken van voorbyganger en nageslacht, en wie bovendien lette op de krampachtigheid waarmee +hy met de linkerhand onder ’t opgeschort kieltje iets scheen te betasten en te knypen in z’n broekzak, zou allicht op ’t denkbeeld +zyn gekomen, dat Wouter voornemens was huisbraak te plegen, of zoo-iets. + +</p> +<p>Want hy heette Wouter. + +</p> +<p>’t Is wel gelukkig dat ik op ’t idee ben gekomen z’n geschiedenis te verhalen, en ik beschouw ’t als ’n eerste plicht u te +zeggen dat-i volkomen onschuldig was aan poging tot huisbraak of moord. + +</p> +<p>Maar ’t zou me veel waard zyn hem even bondig te kunnen vryspreken van andere vergrypen. ’t Voorwerp dat hy heen-en-weer keerde +in z’n linkerbroekzak, was wel geen <i lang="fr">rossignol</i>, geen <i lang="fr">passe-partout</i>, <a id="d0e381"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e381">7</a>]</span>geen <i lang="fr">casse-tête</i>, geen <i>tomahawk</i> of <i lang="fr">machine infernale</i>... maar toch ’n papiertje dat de veertien stuivers inhield, waarvoor-i z’n Nieuw-Testament met gezangen had verkwanseld aan +den stalleman op <i>d’ouwenbrug</i>, en ’t plan dat hem zoo kleven deed aan die stoep in de hartenstraat, was niet meer of minder dan z’n intrede in de tooverwereld +der romanlektuur: hy wilde <i>Glorioso</i> lezen. + +</p> +<p><i>Glorioso!</i> Lezer, er zyn vele navolgingen, er is maar één Glorioso! + +</p> +<p>Al de Rinaldini’s en Fra Diavolo’s van later tyden mogen niet op één dag genoemd worden met den onvergelykelyken held die +gravinnen schaakte by dozynen, pausen en kardinalen uitplunderde als feilbare menschen, en Wouter Pieterse schuldig maakte +aan testamentsverduistering. + +</p> +<p>Maar dit laatste was Glorioso’s schuld niet, zeker niet. Men zou schromen ’n held of ’n genie te wezen—of ’n roover zelfs—als +men daarom belast werd met de verantwoordelykheid voor misdaden die na jaren kunnen begaan worden om onze geschiedenis machtig +te worden. + +</p> +<p>Ik protesteer ernstig tegen medeplichtigheid aan de vergrypen die na m’n dood zullen geschieden ter stilling van den dorst +naar kennis myner lotgevallen, en verklaar dat ik me op m’n weg naar roem niet laat terughouden door de bedenking, dat eenmaal +’n Nieuw-Testament met gezangen kon worden verkwanseld voor ’t “<i>Leven en de daden van Multatuli</i>”, schoon ik ’t niet duur vinden zou. + +</p> +<p>—Wat maalje daar toch, jongetje? Motje wat, kom in. Anders, ga heen. + +</p> +<p>Nu moest Wouter wel binnengaan, of hy had afstand moeten doen van <i>Glorioso</i>. Want de man die, bukkende over de toonbank, zich als ’n alikruik omwrong om de deur te openen, en onzen held die woorden +toetegrauwen, had geen gezicht dat uitlokte tot terugkeeren, als-i eenmaal toornig was gemaakt door doelloos “malen” aan de +deur. Althans Wouter, die eerst den moed niet had binnentegaan, durfde nu niet wegloopen. Hy voelde zich binnengetrokken... +’t was of de boekwinkel hem inslikte. + +</p> +<p>—<i>Glorioso</i>... asjeblieft, m’nheer, en hier... + +</p> +<p>Hy haalde z’n <i>machine infernale</i> voor den dag. + +</p> +<p>... en hier is <i>geld</i>! + +</p> +<p>Want hy wist van den schoolmakker die hem had aangestoken met de romanziekte, dat men in ’n leesbibliotheek “pand” eischte +van onbekende klanten. + +</p> +<p>De boekenman scheen zich “gedekt” te achten door de neergelegde veertien stuivers. Althans hy nam uit de kast ’n deeltje dat, +vet en belezen, op omslag en bladzyden teekens droeg van veel onzindelyk genot. + +</p> +<p>Ik ben zeker dat de preeken van dominee Splitvezel, die van hun bovenste plank in ongestoorde rust en met minachting neerzagen +op de lektuur van den dag, zich zouden geschaamd hebben hun onbezoedeld gewaad in aanraking te brengen met zooveel vuiligheid. +Maar ’t is niet moeielyk rein te blyven als men op de bovenste <a id="d0e439"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e439">8</a>]</span>plank staat, en nooit wordt uitgevraagd. Ik vind dus dat die preeken ongelyk hadden. En dat vind ik van veel preeken. + +</p> +<p>Na met ’n bevend stemmetje den man te hebben opgegeven hoe-i heette, verstopte Wouter z’n misdadig geluk onder ’t helend kieltje, +en vloog de deur uit, schichtig als ’n kat die haar prooi beet heeft, nadat ze “uren lang gedoken zat.” + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e289" href="#d0e289src" class="noteref">1</a></span> Noot van I. 360–361. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Een kort hoofdstuk in vyf deelen. 1e. De nederigheid van den schryver, blykende uit de erkentenis zyner onwetendheid omtrent +den naam van zekere poort. 2e. De invloed van Fransje Halleman op Wouter’s heldenziel. 3e. Verband tusschen dien invloed en +de profetiën van Habakuk. 4e. Nog iets over Habakuk, met ’n wenk over de onbegeerlykheid van gedrukte perzikken. 5e. Groote +menschen bezien door de kleine. +</p> +</div> +<p>Wouter liep, liep... en wist niet waarheen. Naar huis kon-i niet. Daar toch werd hy te streng bewaakt. Wat niet moeielyk viel, +want de ruimte was bekrompen. + +</p> +<p>Hy koos eenzame straten, en kwam eindelyk aan ’n poort die hy zich herinnerde meer gezien te hebben. Maar den naam wist-i +niet, en ik ook niet. ’t Was ’n platte lage poort in welks buurt het altyd zoo naar asch rook, en waar-i eens dien sprong +had gedaan, toen hy met Fransje Halleman was weggebleven van de katechizatie, die meende dat Wouter niet durfde wegblyven +en van de poort springen. Maar Wouter durfde wèl, en deed het, juist omdat Fransje Halleman getwyfeld had aan z’n durven. + +</p> +<p>Aan dat wegblyven had hy te danken dat-i zoo byzonder goed thuis was in <i>Habakuk</i>, wiens profetiën hy twaalfmaal moest afschryven tot straf. Die sprong bezorgde hem bovendien ’n barometer in z’n verstuikten +grooten teen, die uit edele wraak hem later altyd waarschuwde als ’t regenen zou. + +</p> +<p>In zekeren zin was Habakuk te beschouwen als Wouter’s overgang van de kinderlektuur tot de boeken waarin van “groote menschen” +wordt verteld. Sedert eenigen tyd namelyk voelde hy zich geschokt in z’n eerbied voor brave Hendrikken, en hy walgde van de +papieren perzikken der naarstigheid. Andere perzikken kende hy niet, omdat die zoo niet voorkomen in ’n burgerhuishouden. + +</p> +<p>Niets was natuurlyker dan dat-i vurig verlangde met z’n grootere makkers op de school te kunnen meespreken over de wonderen +die er gebeuren in de werkelyke wereld, waar men in ’n koets rydt, steden verwoest, prinsessen trouwt, en ’s avends opblyft +na tienen, al is er niemand jarig. Ook bedient men zichzelf aan tafel in die wereld, en heeft maar te kiezen wat men gebruiken +wil. Zoo meenen de kinderen.<a id="d0e460src" href="#d0e460" class="noteref">1</a> + + +<a id="d0e463"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e463">9</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e460" href="#d0e460src" class="noteref">1</a></span> In I. 364 trekt M. een parallel tusschen de ontwikkeling van individu en menschheid: “Ieder knaap heeft z’n heldeneeuw en +’t menschdom heeft ’n kieltje met ’n jukdraagje gedragen”. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Een Italiaansche roover op ’n buitensingel te Amsterdam. Proefje van ’t bitter lyden der deugdzame Amalia. Privat en Jouvin +met huwelyken en godsdienstige waskaarsen, de palladia der zedelykheid. Bewys van het fatsoen der Hallemannen, waaruit men +tevens kan te weten komen hoe eerlykheid ryk maakt. +</p> +</div> +<p>Wouter dacht volstrekt niet aan heldeneeuwen, toen-i heel ongevoelig voor de afwezige schoonheid van ’t landschap aan ’n moddersloot +kwam, waarover ’n onnoodig brugje lag, welks leuning hy uitkoos tot lezenaar, na goed te hebben rondgezien, en zich overtuigd +dat-i alleen was, en ongestoord kon overgaan tot het verslinden van z’n roover. + +</p> +<p>Ik heb ’n oogenblik den lust in my voelen opkomen, den lezer deelgenoot te maken van Wouter’s genot, door ’t leveren eener +schets van ’t onsterfelyk werk dat hem zoo boeide. Maar, behalve dat ik Glorioso’s geschiedenis niet recht ken—wat me trouwens +niet volstrekt beletten zou er over te spreke—heb ik u veel andere zaken te verhalen van dringender aard, en ben dus wel genoodzaakt +u te verwyzen naar de hartenstraat, in de hoop dat ge daar zult terechtkomen zonder uwen weg te nemen over <i>d’ouwen-brug</i>. Laat het u genoeg zyn te weten dat het “heel mooi” was. “De deugdzame Amalia, die, by flikkerend toortslicht, aan het treurig +sterfbed van hare verëerde moeder, in het somber cypressendal, plechtig had gezworen, dat hare vurige liefde, voor den edelen +roover, door het yzingwekkende valluik, en de verroeste ketenen, met derzelver zilte tranen... kortom, ’t was treffend. Ook +was er meer zedelykheid in dan in al die flauwe navolgingen. Al de leden der bende waren behoorlyk getrouwd, en droegen handschoenen. +In de grot stond ’n altaar met kaarsen, en de hoofdstukken waarin meisjes geschaakt werden, eindigden met eerbare puntjes +of geheimzinnige gedachtenstrepen die Wouter vergeefs tegen ’t licht hield om er meer van te weten. + +</p> +<p>Hy las tot “sterf verrader”. Toen was ’t donker, en hy begreep dat het tyd werd ’n eind te maken aan de voorgewende wandeling +met de Hallemannetjes “<i>dat</i> zulke fatsoenlyke kinderen waren.” Met weerzin sloot hy ’t dierbaar boekjen, en liep haastig weg, omdat-i vreesde beknord +te worden over z’n lang uitblyven. + +</p> +<p>“Hy zou nooit weer permissie krygen” werd er by zoo’n gelegenheid gedreigd. Maar Wouter begreep wel dat dit geen ernst was. +Daartoe wist-i te goed dat men graag de kinderen “eens van de vloer heeft, als men zoo klein behuisd is.” En: “de Hallemannetjes +waren zoo buitengewoon fatsoenlyk. Ze woonden naast ’n huis met ’n balkon, en hadden onlangs heel lief hun petjes afgenomen.” + +</p> +<p>Ik voor my geloof niet dat de Hallemannetjes fatsoenlyker waren dan de andere mannetjes onder Wouters kennissen. En daar ik +graag reden geef van m’n geloof, wil ik hier ’n voorval inlasschen dat iets vroeger had plaats gevonden. + +</p> +<p>Wouter ontving geen zakgeld. Z’n moeder zei dat hoefde niet omdat hy thuis alles kreeg wat-i noodig had. ’t Stuitte hem altyd +te moeten wachten op vergunning om “meetedoen” als z’n kameraadjes <a id="d0e486"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e486">10</a>]</span>met den bal speelden, en hem verweten dat hy ’t zyne niet had bygedragen tot aanschaffing van dat meubel. ’t Kostte drie duiten +in Wouter’s tyd. Nu zal ’t wel duurder wezen... neen, goedkooper... door de staathuishoudkunde. + +</p> +<p>En by veel gelegenheden meer had-i verdriet over z’n voortdurende geldeloosheid. Later zullen we zien of ’t waar was, wat +z’n moeder zei, dat-i thuis alles ontving wat hy noodig had. Zéker is het, dat men hem thuis niet de gelegenheid gaf om nu-en-dan +over ’n kleinigheid te beschikken <i>naar eigen wil</i>. Wat toch zoo heel prettig is voor kinderen. En voor menschen. + +</p> +<p>De Hallemannetjes—die zoo byzonder fatsoenlyk waren—gaven hem heel duidelyk te kennen dat het hun verveelde, langer alleen +de kosten te dragen van ’t verkeer. Fransje berekende dat Wouter’s vriendschap hun al negen stuivers gekost had—wat ik duur +vind, niet om de vriendschap, maar om ’t berekenen—en Gus zei dat het nog meer was, maar dat laat ik daar. Ook had deze hem +vier griften voorgeschoten, welke hy noodig had om z’n hof te maken by lange Ceciel die niet van hem weten wou omdat i ’n +insteekpakje droeg.<a id="d0e495src" href="#d0e495" class="noteref">1</a> Maar de griften had ze aangenomen, en overgedaan aan Gus voor ’n zoen. + +</p> +<p>De bittere verwyten der Hallemannetjes—die zoo byzonder fatsoenlyk waren—maakten Wouter wanhopig. + +</p> +<p>—Ik heb gevraagd aan m’n moeder, zeide hy, maar ze wil me niets geven. + +</p> +<p>—Dat gaat ons niet aan, antwoordden de Hallemannetjes <span class="abbr" title="die zoo byzonder fatsoenlyk waren"><abbr title="die zoo byzonder fatsoenlyk waren">d. z. b. f. w.</abbr></span> Je bent ’n klaplooper. + +</p> +<p>Wouter hoorde dit woord voor ’t eerst, maar begreep het terstond. Niets maakt scherpzinniger dan bitterheid van hart. + +</p> +<p>—Klaplooper, klaplooper... ik ben ’n klaplooper! + +</p> +<p>Schreiend liep hy heen, en koos ’n omweg om de straat te myden, waar lange Ceciel’s vader ’n lappenwinkel “deed”. Och, als +ze gezien had hoe hy als ’n klein kind liep te huilen op straat... zeker, dat was èrger dan de broek boven ’t buisje. + +</p> +<p>—Klaplooper, klaplooper! + +</p> +<p>Hy ontmoette veel groote menschen die misschien ook klaploopers waren, maar ze huilden er niet om als Wouter. + +</p> +<p>—Klaplooper! + +</p> +<p>Hy zag ’n diender, en haalde diep adem toen die voorby was. ’t Bevreemdde hem dat de man hem niet gevangen nam. + +</p> +<p>—Klaplooper! + +</p> +<p>Daar kwam de man van de vuilniskar, die ’t woord naklepperde met z’n ratel, ’t Was niet uittehouden! +<a id="d0e528"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e528">11</a>]</span></p> +<p>Onze arme lyder herinnerde zich, hoe de Hallemannetjes <span class="abbr" title="die zoo byzonder fatsoenlyk waren"><abbr title="die zoo byzonder fatsoenlyk waren">d. z. b. f. w.</abbr></span> hem eens hadden voorgespiegeld welke winst er viel te behalen op ’n kleinhandel in peperment. Voor vierentwintig stuivers +had men ’n grooten zak vol. By verkoop tegen zóóveel stuks voor ’n duit zou ’t voordeel enorm wezen, als men maar kapitaal +had om te beginnen. Dit hadden de Hallemannetjes precies uitgerekend. Want ze waren niet alleen byzonder fatsoenlyk, maar +knap ook. Knapheid en fatsoen gaan meestal samen. Maar, hadden ze gezegd, er moest <i>kapitaal</i> wezen. Zy zouden de inkoopen doen, <i>zy</i> zouden zich belasten met den verkoop, en als Wouter maar één gulden kon bydragen, was de zaak gezond. + +</p> +<p>—Klaplooper... klaplooper... + +</p> +<p>Wouter <i>stal</i> ’n gulden uit het “knipje” van z’n moeder, en bracht die aan de Hallemannetjes <span class="abbr" title="die zoo byzonder fatsoenlyk waren"><abbr title="die zoo byzonder fatsoenlyk waren">d. z. b. f. w.</abbr></span> + +</p> +<p>—Hoe kom je ’r aan? vroeg Gus, maar zorgde dat Wouter geen tyd had om te antwoorden, en tevens dat-i ’t antwoord niet verstond, +dat deze gaf door zwygende verlegenheid. + +</p> +<p>—Hoe kom je ’r aan—zonder vraagteeken alzoo—zie, nu zullen Franssie en ik ieder ’n dubbeltje byleggen, dat maakt vierentwintig, +en dan koopen <i>wy</i> de peperment. Op de Rozengracht is ’n fabriek... zóó’n zak voor vier schellingen! <i>Wy</i> zullen al de moeite doen, Franssie en ik. By ons op school is meer gelegenheid om te slyten, weetje! Kris Kloskamp heeft +er al twaalf besteld—hy zal betalen na de vakantie—<i>wy</i> zullen ons al de moeite getroosten... jy hoeft niets te doen, Wouter... en gelyk deelen, daar kunje-n-op aan... + +</p> +<p>Wouter ging naar huis, en droomde van ongehoorde winst. Hy zou ’n daalder teruggeven in ’t knipje van z’n moeder, en voor +lange Ceciel ’n potlood koopen van den man die er gaten mee prikte in ’t hout van z’n kruiwagen. Zóó sterk waren ze! Dat was +wat ànders dan ’n paar griften, dacht-i, en als lange Ceciel hem dan nòg niet wou hebben tot ’n vryertje, dan... neen, verder +dacht Wouter niet. Daar zyn op den weg onzer verbeelding afgronden die we niet durven peilen. Wy worden ze instinktmatig gewaar, +schrikken terug, sluiten de oogen, en... ik weet niet verder. Maar dit weet ik, dat Wouter dien avend heel gelukkig insliep, +in de hoop dat-i weldra ’n goed geweten hebben zou over ’t bestolen knipjen en ’n voldaan hart over z’n liefde tot lange Ceciel. + +</p> +<p>Helaas, helaas, Wouter had gerekend buiten de knapheid en ’t fatsoen van de Hallemannetjes! + +</p> +<p>Den volgenden dag namelyk zochten zy hem op toen-i de school verliet. Wouter die zich gevleid had hen te zien hygen onder +’t gewicht van ’n grooten zak, Wouter die zoo verlangend was te weten of Kris Kloskamp z’n kordate bestelling had volgehouden, +Wouter die brandde van nieuwsgierigheid naar den uitslag... och, hy voelde zich bitter teleurgesteld toen-i Gus Halleman ontwaarde, +die niet alleen geen zak peperment droeg, maar bovendien ’n zeer ernstig gezicht meebracht. Ook Franssie keek als de deugd. +<a id="d0e569"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e569">12</a>]</span></p> +<p>—Wel, hoe staat de zaak? vroeg Wouter zonder ’n woord te spreken. Hy was te nieuwsgierig om niet te vragen, en te angstig +om die vraag anders te uiten dan door ’t geluideloos openen van z’n mond en ’t vooruitsteken van zyn gelaat. + +</p> +<p>—Hoor eens, Wouter, we hebben ons bedacht... er is veel tégen. + +</p> +<p>Arme Wouter! Daar verongelukten in één schipbreuk z’n geweten en z’n hart. Weg, droomen van zedelyke rehabilitatie, weg, gapend +“moeder’s knipje” weg, houtborend potlood dat ’n opening klieven zou in ’t hart van lange Ceciel... weg... weg... weg... alles +weg! + +</p> +<p>—Je begrypt, Wouter, die peperment zou smelten... + +</p> +<p>—Ja...a...a, hikte de arme jongen. + +</p> +<p>—En die Kris Kloskamp, die ’r twaalf besteld heeft, weetje?... + +</p> +<p>—Ja...a...a... + +</p> +<p>Of Kris ook smelten zou? + +</p> +<p>...hy gaat van-school, en zal zeker niet weerom komen na de vakantie. + +</p> +<p>—Zoo...o...o? + +</p> +<p>—Ja, en daarom... en ook... we hebben uitgerekend, Franssie en ik, dat er veel minder in ’n pond gaan dan we meenden, omdat +de peperment tegenwoordig heel zwaar is, weetje? + +</p> +<p>—Ja, voegde Fransjen er by, met hoogen ernst als iemand die in levensgevaar ’n “eerst” beginsel verkondigt, ja, de peperment +is heel zwaar tegenwoordig. Voel eens, maar je moet ’t weeromgeven. + +</p> +<p>En hy bood Wouter ’n pepermentjen aan, dat deze heel goedmoedig woog op z’n vinger. De arme jongen gaf het trouw terug. Zwáár +vond-i ’t... och, hy was zoo bedrukt, en zou alles zwaar gevonden hebben op dat oogenblik. + +</p> +<p>Fransje stak ’t zware pepermentjen in z’n mond, en zei, al zuigende: + +</p> +<p>—Ja wezenlyk, heel zwaar... ’t is engelsche, weetje? En dan is ’r nog wat... niet waar Gus? ’t Fatsoen! Toe Gus, zeg jy ’t +maar. + +</p> +<p>—’t Fatsoen, Wouter! riep Gus bedenkelyk. + +</p> +<p>—We meenen ’t fatsoen, herhaalde Fransjen, alsof-i wat ophelderde. + +</p> +<p>Wouter zag beiden beurtelings aan, en scheen begrip tekort te komen. + +</p> +<p>—Zeg jy ’t maar, Gus. + +</p> +<p>—Ja, Wouter, onze pa is in de diakenie, weetje, en-i gaat rond met ’n zakje, en by ons “op” de gracht... + +</p> +<p>—Ja, riep Fransje, by ons op de gracht... weetje... daar woont m’nheer Krullewinkel die ’n buiten heeft... + +</p> +<p>—En ’n balkon ... + +</p> +<p>—’t Is maar om ’t fatsoen... weetje, Wouter? En als er huisbezoek komt, dan prezenteert onze mama... +<a id="d0e616"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e616">13</a>]</span></p> +<p>—Ja, dan prezenteert ze madera... heusch, en onze tabakspot is van zilver... + +</p> +<p>—Né, Franssie... maar ’t is net als zilver, weetje Wouter? + +</p> +<p>De arme jongen zei maar dat-i ’t wist, hopende eindelyk te weten te komen wat-i inderdaad <i>niet</i> wist: het verband tusschen al die dingen en <i>zyn</i> vervlogen hoop. Hy stamelde: + +</p> +<p>—Ja, Gus... ja, Franssie... maar de peperment? + +</p> +<p>—’t Is maar, weetje-n om je te zeggen dat we heel erg fatsoenlyk zyn. + +</p> +<p>—Ja. Gus. + +</p> +<p>—En braaf. + +</p> +<p>—Ja...a...a... Franssie! + +</p> +<p>Arme Wouter! + +</p> +<p>—En daar je zei dat je geen zakgeld krygt... + +</p> +<p>—Ja, Wouter, en weetje, omdat onze pa zoo fatsoenlyk is... als ’t winter wordt kan je ’t zien, dan gaat-i rond met ’n weesjongen... + +</p> +<p>—Ja, en-i schelt aan al de deuren. Nu, daarom zyn we bang dat je... + +</p> +<p>—Dat je... + +</p> +<p>—Die gulden... + +</p> +<p>—Die gulden, weetje? + +</p> +<p>—Dat je ’m niet... + +</p> +<p>—Dat je ’r niet eerlyk aankomt... dàt is het, zei Fransje, die ’n tweede pepermentjen uit z’n zak haalde en in den mond stak, +tot versterking zeker na dat beslissend woord. + +</p> +<p>’t Was er uit! Arme, arme Wouter! + +</p> +<p>—En daarom, Wouter, willen we niet met je mee doen. Maar <i>gelyk</i> deelen... dat is afgesproken! + +</p> +<p>—Ja, gelyk deelen, riep Gus. Je begrypt... <i>wy</i> hebben al de moeite gehad, en daarom... ziedaar, gelyk deelen! + +</p> +<p>De Hallemannetjes waren knap. Gelyk deelen: (20+2×2)/3 = 8, en alzoo... Wouter ontving acht stuivers. + +</p> +<p>—Weetje, zei Gus, ’t is omdat onze pa diaken is. + +</p> +<p>—Ja... en onze tabakspot... al is ’t dan geen zilver, ’t lykt precies op zilver. + +</p> +<p>Op deze waarachtige historie grondt zich myn ongeloof aan de buitengewone fatsoenlykheid van de Hallemannetjes, en ik hel +over tot de meening dat dit fatsoen eigenlyk niets was dan ’n uitvindsel van Wouter’s moeder, omdat ze “nauw behuisd” was. +’t Is de vraag of zy ooit iets zoo byzonder fatsoenlyks in die kinderen zou ontdekt hebben, als ze kans had gezien Wouter +met wat nut te gebruiken in ’t huishouden.<a id="d0e677src" href="#d0e677" class="noteref">2</a> + + +<a id="d0e680"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e680">14</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e495" href="#d0e495src" class="noteref">1</a></span> De overgang van zoo’n “insteekpakjen” op ’t “buisje boven den broek” was ’n enorme sprong, vooral omdat daarby ’n <i>vest</i> te-pas kwam, waarvoor by zoo’n insteekpakje geen plaats was. Hierby namelyk was het buisje gesloten, en de broek van alle +zyden daarop vastgeknoopt. Of die hierarchie in ’t kindertoilet nog bestaat, is me onbekend. In Wouter’s tyd speelde ze ’n +groote rol. En ook jaren daarna. Ikzelf heb menigen traan geschreid omdat het “open buis” met daarby behoorend “vest” my onmenschelyk +lang onthouden werd. (M.) +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e677" href="#d0e677src" class="noteref">2</a></span> In I. 366 schryft M. ’t ontstaan van veel wetten en zeden toe aan gebrek aan ruimte. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Verloren suikerpotten en zoekgeraakte bybels voor de rechtbank van ’t geweten. De onmannelykheid der natie, volgens Siegenbeek +en andere moralisten. De verdiensten en de gebreken van Leentje, beschouwd uit ’n menschenvriendelyk oogpunt. Verregaande +onkiesheid van de voorprinselyke spelmethode. De Hollandsche graven in verband met de pryzen van ’t vleesch, en de ongegronde +verdenking van Pennewip’s eer. Leentje’s onzichtbaar talent om kleeren en zielen te herstellen. +</p> +</div> +<p>Hoe ’t zy met die principe-barende vruchtbaarheid van de nauwte, Wouter kende de vrucht, al was-i niet zoo wysgeerig ingelicht +omtrent den oorsprong. Over z’n laat thuiskomen bekommerde hy zich dus niet zóó erg, als over de vreeselyke straf die hem +wachtte als men z’n nieuw testament met gezangen zou missen. Hy was teruggekeerd van z’n uitstapjen in de Abruzzen, en by +z’n terugkeer in Amsterdam viel hem de herinnering aan z’n boosheid—of liever ’t voorzien van de straf die er volgen zou op +die boosheid—drukkend zwaar op ’t gemoed. + +</p> +<p>Maar Wouter troostte zich met de bedenking dat-i ditmaal geen vingerhoed had weggemaakt, zooals laatst. Men zou ’t Nieuw-Testament +niet zoo gauw missen, dacht-i, omdat de Zondag nog vèr was, en in de week zou er niet naar gevraagd worden. + +</p> +<p>Nogeens: ’t was geen vingerhoed, geen breipen, geen suikerpot, of zoo-iets van dagelyksch gebruik... + +</p> +<p>Toen onze held thuiskwam, verstopte hy den vetten <i>Glorioso</i> achter de latafel van Leentje, van dezelfde Leentje die na den poortsprong z’n broekje herstelde dat zoo gaapte aan de knie, +zoodat z’n moeder ’t nooit geweten heeft. + +</p> +<p>Ja, ze is ten-grave gedaald zonder kennis aan die gescheurde broek! Ik weet niet of “broek” mannelyk is, en heb geen lust +het optezoeken, vooral omdat ik ’t toch niet begrypen zou, al vond ik “<i>broek, m.</i>” in ’n woordenlystje. Onlangs vond ik géén <i>m.</i> achter <i>natie</i>. Dat zal ’n scherpe geestigheid van Siegenbeek geweest zyn. + +</p> +<p>Of Wouters’s broek mannelyk was, weet ik niet, maar Leentje had de scheur geheeld, dat is de waarheid. Zoo heelde ze meer +breuken, en ontving daarvoor zeven stuivers in de week, en ’s avends ’n boterham. + +</p> +<p>Lang na Habakuk, dacht Wouter nog meermalen aan haar deemoedig: “goeien avend, juffrouw. Goeien avend, m’nheer en jonge-juffrouwen. +Goeien avend, Wouter”... en de rest. + +</p> +<p>Want Wouter’s moeder heette “juffrouw” om de schoenmakery. De jonge-juffrouwen waren z’n zusters, die dansen geleerd hadden. +En z’n broer was “m’nheer” sedert diens benoeming tot derden ondermeester aan de stads-tusschenschool. Hy had toen verlengstukken +aan z’n buis gekregen om ontzag inteboezemen aan de schooljeugd, en “Stoffel” paste toen niet langer, meende Wouter’s moeder. +Maar dezen noemde Leentje eenvoudig Wouter, omdat-i nog maar ’n kleine jongen was. Ook was hy haar drie stuivers schuldig, +of eigenlyk zes-en-twintig duiten, die hy haar nooit heeft teruggegeven, want toen hy, jaren later, die schuld wilde afdoen, +waren er geen duiten meer, en Leentje was ook dood. +<a id="d0e713"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e713">15</a>]</span></p> +<p>Dit speet hem zeer, want-i had veel van haar gehouden. Ze was foei-leelyk, nogal vuil, en bovendien wat onrecht van leest. +Ook beweerde Stoffel de schoolmeester, dat ze ’n booze tong voerde. Ze zou namelyk hebben oververteld dat-i bessen met suiker +had gedronken in <i>de Nederlanden</i>. + +</p> +<p>Ik wil dit wel gelooven, maar wat kan men verlangen voor zeven stuivers en ’n boterham? ’k Heb hertoginnen gekend met ruimer +inkomen, en toch niet aangenaam in den omgang. + +</p> +<p>Dat Leentje scheef was, kwam van ’t aanhoudend naaien. Ze hield het gansche gezin “heel” en verstond de kunst om een broek, +twee buisjes en ’n lakenschen pet te maken uit ’n duffelsche jas, en toch schoten er nog lappen over voor de <i>sous-pieds</i> die Stoffel noodig had voor z’n examen als sekondant naar de Kaap. Dat niet lukte, door ’n fout in Euklides. + +</p> +<p>Niemand buiten Wouter was tevreden met Leentje. Ik denk dat men bang was haar te bederven door te groote zachtzinnigheid. +De “jonge-juffrouwen” spraken gedurig van “stand” en “dat ieder op z’n plaats moest blyven.” Dit gold háár. Leentje’s vader +namelyk was ’n schoenmaker geweest die achterlapte, en de vader van de jonge-juffrouwen had ’n winkel “gedaan” waarin-i schoenen +verkocht die uit Parys kwamen. Dit maakt ’n groot verschil. Want het is deftiger iets te verkoopen dat gemaakt is door ’n +ander, dan zelf wat te maken. + +</p> +<p>De moeder meende dat Leentje wel wat zindelyker wezen kon. Dat juist gemeend was. Maar ik kom weer terug op den prys, en op +de moeielykheid van ’t wasschen, voor iemand die geen tyd, geen zeep, geen ruimte en geen water heeft. Duinwater was er nog +niet, en al was ’t er geweest, het zou toch niet doorgedrongen zyn tot Leentje.<a id="d0e730src" href="#d0e730" class="noteref">1</a> + +</p> +<p>Stoffel beschuldigde haar van dien verkeerden val in z’n hemdsboordjes, “die zoo nadeelig werkte op ’t respekt” en klaagde +dat ze hem altyd zoo mal aankeek, als-i “heeren had.” + +</p> +<p>Dat “heeren hebben” was ’n <i>privatissimum</i> over de leerwyze van Prinsen, die nog niet was uitgevonden, maar door Stoffel werd voorgevoeld. Leentje bracht thee by die +zaak, en was eenmaal niet geslaagd in ’t wegbyten van ’n lach, toen ze Stoffel z’n naam hoorde spellen, en uitvaren tegen +’t onkiesche ouwerwetsche “esse té” dat dan ook leelyk is. + +</p> +<p>En dan, die bessen met suiker! + +</p> +<p>Aldus had ieder z’n grieven tegen ’t arme Leentje. Maar Wouter hield veel van haar, en was met niemand buiten haar in huis +gemeenzaam, misschien wel omdat de anderen niet van hèm hielden, en hy dus wel genoodzaakt was, of genoopt althans, z’n troost +te zoeken by haar. Want alle aandoening zoekt ’n uitweg, en er gaat niets verloren, evenmin in de zedelyke als in de stoffelyke +wereld. +<a id="d0e747"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e747">16</a>]</span></p> +<p>Wouter’s moeder noemde hem: “die jongen.” Z’n broers—er waren er meer dan Stoffel—beweerden dat-i valsch en gniepig was, omdat +hy weinig sprak en niet van knikkeren hield. Maar àls-i wat zei, verweet men hem ’n geheel onbewezen verwantschap met de kat +van koning Salomo. De zusters verklaarden hem voor “sleets” of “sleetsch.” Ik weet niet hoe ze ’t spelden, omdat ik het alleen +heb van hooren-zeggen. Maar by Leentje kon onze Wouter altyd terecht. Zy troostte hem, en vond het schande dat men niet meer +“werk maakte van ’n jongen als hy.” Ze scheen dus te hebben ingezien dat-i niet ’n kind was als ’n ander. En dit vind ik ook. +Anders zou ik niet de moeite nemen z’n geschiedenis te vertellen. + +</p> +<p>Tot kort na de expeditie naar <i>ouwenbrug</i>, hartenstraat en aschpoort, was Leentje Wouter’s eenige vertrouwde. Haar liet-i de verzen lezen die versmaad waren door lange +Ceciel. Haar klaagde hy z’n smart over de onrechtvaardigheid van meester Pennewip, die hèm “redelyk” gaf, en “uitmuntend” +met ’n krul, aan ’t roodharig Keesje. Aan Keesje, die geen “som” alleen wist te maken en altyd steken bleef in de hollandsche +graven. + +</p> +<p>—Arme jongen, zei Leentje, je hebt wel gelyk. Ze kwamen in ’t huis van Beieren... ’t is wel schande! En dat om ’n duit op +’t pond. + +</p> +<p>Zy beweerde namelyk dat Pennewip goedkoop vleesch kreeg van Keesje’s vader die slachter was, en dat er alzoo knoeiery plaats +had met die graven en hun gedurig verhuizen. + +</p> +<p>Later heeft Wouter haar verdacht van vrome leugen op dat punt, omdat Pennewip, wel beschouwd er niet uitzag als iemand die +misbruik maakt van biefstuk. Maar in die dagen nam hy de ligtvaardige verdenking van ’s mans eer gretig aan, als pleister +op de zyne die gekrenkt was door Keesje’s voorzitterschap. Want waar onze eer in ’t spel is, of wat we daarvoor houden, geven +we minder om die van ’n ander. + +</p> +<p>Of, als z’n broers hem plaagden met ’n sarrend “professer Wouter”... of, als de zusters op hèm de schuld wierpen van dat “mal +gekrabbel op ’t behangsel”... of, als z’n moeder hem strafte voor dat opsnoepen van de rystebry die gister overschoot en nog +juist zoo goed zou geweest zyn voor morgen... dan was ’t altyd Leentje die Wouter’s gemoed in evenwicht bracht op dezelfde +handige manier als ze den winkelhaak in z’n kleeren onzichtbaar maakte met ’n onnavolgbaar “heen-en-weertje.” + +</p> +<p>O, leelyke vuile scheeve kwaadtongige Leentje, wat heeft Wouter je lief gehad! Wat al troost straalde hem tegen uit je koperen +vingerhoed, wat al bemoediging lag er in je maasbal, wat ’n zalving in je liefderyk: + +</p> +<p>—Daar heb je-n-’n naald, en ’n draad, en ’n lapje... naai ’n zakje voor je griften, m’n jongen, en vertel me nogeens van al +die graven die gedurig overgingen van ’n eene huis in ’t ander. + + + +<a id="d0e767"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e767">17</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e730" href="#d0e730src" class="noteref">1</a></span> In de <i>Ideen</i> 368, 370, 372–374 wordt gehandeld over het geweten en den bybel, over deugd en zindelykheid en over het verschil tusschen +zeggen en doen. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Diepzinnige achterhoudendheid van juffrouw Laps. Predikatie van Stoffel. Wouters standvastige trouw aan Glorioso. Roerende +terugblik op Scelerajoso’s dood, dien we, om ’t gevoel des lezers te sparen, en wegens zeer uitgebreide <i>binnenlandsche betrekkingen</i>, slechts lieten gissen op blz. 9. Fatsoenlyk sterfgeval van Glorioso. De laatste Koning van Athene. Bedorven magen en verscheurde +trommelvliezen, voorgesteld als gevolgen eener eigenaardige stofwisseling. +</p> +</div> +<p>Ik weet niet welke profeet onzen Wouter werd ingegeven tot straf van ’t wegmaken van z’n bybeltje. De huisdominee kwam er +by te-pas, en de man was puur ontsteld over zooveel boosheid. Juffrouw Laps die op de ondervoorkamer woonde, had er ook van +gehoord. Ze was zeer godsdienstig en beweerde dus dat zoo’n jongen opgroeide voor de galg, want: + +</p> +<p>—Men begon met ’n bybel, zei ze beteekenisvol, en eindigde met wat anders. + +</p> +<p>Niemand evenwel heeft ooit kunnen te weten komen wat dan toch dat <i>andere</i> wel wezen zou, als men begonnen was met ’n bybel. Ik denk dat zyzelf ’t niet wist, en dat ze ’t maar zoo zeide om de menschen +in den waan te brengen dat ze veel levenswysheid bezat, en meer van de zaken verstond dan zy uiten wilde. ’t Is my wel, schoon +’k niet houd van wysheid die zich niet openbaart in verstaanbare woorden, en als ’t myn zaak geweest was, zou ’k juffrouw +Laps den duim tusschen de deur gezet hebben. + +</p> +<p>Stoffel hield ’n napreek, waarin-i aanvulde wat huisdominee vergeten had. Hy sprak van Koran, Dathan en Abiram, die iets dergelyks +misdaan hebbende als Wouter, daarvoor waren gestraft met ’n ontydige begrafenis. Ook zeide hy: “dat de eer van de familie +op <i>d’ouwenbrug</i> was verloren gegaan, dat hy, als “eenige” oudste zoon van ’n onbesproken weduw, en als derde ondermeester op de stads tusschenschool, +verplicht was zorg te dragen voor de eer van ’t huis... + +</p> +<p>—Van Beieren, zei Leentje zacht. + +</p> +<p>...dat ’n huwelyk of ’n <i>andere konditie</i> voor de meisjes kon afspringen door Wouter’s schuld, want dat niemand zou willen tedoen hebben met meisjes, die... in ’t +kort, Stoffel beweerde “dat het schande was, en dat-i de oogen neersloeg voor ieder die kennis droeg van ’t feit. Hy had duidelyk +bemerkt dat “de jongens” er ook al van wisten, want Lodewyk Hopper had de tong tegen hem uitgestoken.” + +</p> +<p>En eindelyk: “dat-i bevreesd was over de Nieuwmarkt<a id="d0e798src" href="#d0e798" class="noteref">1</a> te gaan, omdat die hem zoo onaangenaam herinnerde aan de vreeselyke voorspelling van juffrouw Laps omtrent Wouter’s toekomst.” + +</p> +<p>Daarop volgde nog iets over die Koran, Dathan en Abiram, waarop de heele familie uitberstte in gehuil, omdat het zoo byzonder +treffend was. + +</p> +<p>Wouter troostte zich met de gedachte aan Glorioso, en als er gesproken werd van “dat andere” dat komen zou volgens juffrouw +<a id="d0e805"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e805">18</a>]</span>Laps, droomde hy van z’n huwelyk met de schoone Amalia wier sleep gedragen werd door zes pages. Juffrouw Laps zou zeker vreemd +hebben opgezien als ze die uitlegging van haar ingeslikten klimax ware te weten gekomen. + +</p> +<p>’t Spreekt vanzelf dat alle pogingen om onzen held te bewegen tot het openbaren der wyze waarop hy ’t ontvangen geld had besteed, +ydel waren. Men moest daarvan afzien, na ’t vruchteloos aanwenden van alle gebruikelyke middelen. Water en brood, water en +geen brood, brood zonder water, water noch brood, huisdominee, Stoffel, Habakuk, juffrouw Laps, tranen, slaag... alles te-vergeefs. +Wouter was er de jongen niet naar om Glorioso te verraden. Dit had-i juist zoo leelyk gevonden in dien Scelerajoso, die dan +ook slecht afspeelt, zooals we gezien hebben. + +</p> +<p>Zoodra ’t hem weer vergund was te wandelen met de Hallemannetjes d.z.b.f. waren, ylde hy naar de brug buiten de aschpoort, +om z’n boeiende lektuur voorttezetten, en hy herhaalde dit tot het rampzalig oogenblik waarop-i moest afscheid nemen van z’n +held, die op ’t laatste blaadje als berouwhebbend generaal-majoor sterft in de armen van de deugdzame Elvira. + +</p> +<p>Toen Wouter z’n boek had teruggebracht in de hartenstraat werd z’n blik aangetrokken door amandeltaartjes by ’n banketbakker +op den hoek. Hy handelde met Glorioso als de Atheners met Kodrus: niemand was waardig zoo’n held optevolgen, en binnen weinig +tyds was ’t overschot van ’t Nieuw-Testament veranderd in maagbedervend gebak. Dat ook weer veranderde. + +</p> +<p>Wat het aandeel der “gezangen” betreft in het saldo dat Wouter restte na z’n italiaansche reis, ze leverden zeer eigenaardig +de vaste stof tot ’n drietonige mondharmonika die ooren en ziel scheurde, en weldra door meester Pennewip werd gekonfiskeerd +als storend voor de schoolrust. + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e798" href="#d0e798src" class="noteref">1</a></span> Op die markt namelyk werd gegeeseld, gebrandmerkt en gehangen, in die dagen. (M.) +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Twee stokpaardjes. De lezer wordt bedreigd met verzen.</p> +</div> +<p>Pennewip was ’n man van den ouden stempel.<a id="d0e821src" href="#d0e821" class="noteref">1</a> Zoo althans zoud-i ons nu voorkomen, als we hem voor ons zagen in z’n gryze schooljas, dyvest, korte broek met gespen, en +dat alles gekroond met ’n bruin pruikje, dat-i gedurig heen-en-weer trok, en dat in ’t begin der week altyd zoo krulde als +er geen regen aan de lucht was. Want krullen kunnen geen nat verdragen, en zondags kwam de man met het yzer. + +</p> +<p>Doch dat ouwerwetsche is misschien maar denkbeeldig. Wie weet of-i niet modern was in zyn tyd, en hoe spoedig men ’tzelfde +van ons zal zeggen. Hoe dit zy, de man heette <i>meester</i>, z’n school was ’n <i>school</i> en geen <i>instituut</i>, wat dan ook de zaak minder goed uitdrukt, en ik vind het ’n vreemde manier van vooruitgang, de dingen <a id="d0e835"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e835">19</a>]</span>anders te noemen dan ze werkelyk heeten. Op z’n school, waar volgens de naïve gewoonte van die dagen, jongens en meisjes dooreen +zaten, leerde men—of kón men leeren—lezen, rekenen, schryven, vaderlandsche geschiedenis, psalmzingen, wollennaaien, breien, +merken en de godsdienst. Dit alles was aan de orde van den dag, maar wie uitmuntte in aanleg, yver of gehoorzaamheid, kreeg +nog bovendien onderricht in ’t verzenmaken, een kunstje waarin Pennewip veel liefhebbery had. + +</p> +<p>Hy maakte de jongens “klaar” tot het “aannemen” toe, en met behulp van z’n vrouw voerde hy de meisjes op tot ’n merklap met +’n rood vader-ons op zwarten grond, of ’n gespietst hart tusschen twee bloempotten. Dan waren ze volleerd, en des-verkiezende +klaar om grootmoeders te worden van onzen tegenwoordigen burgerstand. + +</p> +<p>Van natuurkunde was geen sprake in dien tyd. Dit punt laat trouwens ook in onze dagen veel te wenschen over. Dat jammer is. +Want het is ’n kind nutter te weten hoe ’t koren groeit, dan het te kunnen toespreken in vreemde taal. Maar ’t zou kunnen +samengaan. + +</p> +<p>Buiten ’t verzenmaken bereed meester Pennewip nog ’n stokpaardje, dat hem boven ieder ander aanspraak gaf op ’n troon. Hy +was bezeten door de verdeelwoede, een ziekte die aan weinigen bekend is omdat ze maar zelden en niet dan sporadisch voorkomt. +Ik heb die ziekte nooit goed begrepen, maar alle onderzoek naar de eerste oorzaak opgegeven zoodra ik inzag dat het moeielyk +omgaan is met stokpaardjes uit den stal van ’n ander, en zal me dus bepalen tot de korte beschryving van Pennewip’s onschuldig +dier. Hy bracht al wat-i zag, waarnam, of ondervond, tot familiën, <i>genera</i>, klassen, <i>species</i> en onderdeelen, en maakte alzoo de heele maatschappy tot één botanischen tuin waarvan hy de Linnaeus was. Hy beschouwde dit +als de eenige wyze om te geraken tot ’n helderen blik in de einddoelen der schepping, en tot de verklaring van alle duisterheden +in en buiten de school. Ja, hy ging zoo-ver, te beweren dat Wouter’s Nieuw-Testament weer zou te-voorschyn gekomen zyn, als +juffrouw Pieterse maar had kunnen opgeven tot welke klasse de man behoorde, die ’t gebonden had in zwart sjagryn. Maar dat +wist ze niet. + +</p> +<p>Wat my aangaat, ik zou niet eens gesproken hebben over Pennewip’s verdeelzucht, als ik niet kon gebruik maken van zyn arbeid +om m’n lezers eenig denkbeeld te geven van den kring waarin de held myner geschiedenis zich bewoog, even als ik gezegden Pennewip +ongestoord zou hebben laten onderricht geven in verzenmaken—dat <i lang="fr">après-tout</i> niet verboden is—wanneer ik niet voorzag weldra ’n paar gedichten van z’n leerlingen te zullen noodig hebben tot plaatselyk +kleursel. + +</p> +<p>Na de gewone hoofdafdeelingen van bezield en onbezield—waarby de goeieman stoutweg den mensch ’n ziel gaf—volgde ’n stelsel +dat er uitzag als ’n pyramide, waar God met engelen, geesten en verder toebehooren, bovenop stond, terwyl de oesters, polipen +en mosselen op de bazis rondkropen of stillagen naar verkiezing. Terhalverhoogte <a id="d0e856"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e856">20</a>]</span>stonden de koningen, schoolopzieners, burgemeesters, wethouderen en dominees-doktoren in de H. Godgeleerdheid. Daaronder, +professoren en kooplieden die niets zelf maken. Vervolgens, doktoren in wereldsche dingen—mits tweepaardig—advokaten en ongedokterde +dominees, kolonel van de burgerwacht, de rektor van de latynsche school, en zoo voort. Wysgeeren—maar ze moesten ’n <i>stelsel</i> hebben—dokters met één paard, en dichters kwamen later. Heel laag daaronder, en vry naby de mosselen, had-i de zevende onderafdeeling +geplaatst der III klasse van den burgerstand, en in die buurt hoorde myn held thuis. + + +</p> +<div class="blockquote"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<p>BURGERSTAND, III<sup>e</sup> KLASSE, ZEVENDE ONDERAFDEELING. + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p><i>Burgermenschen “op kamers” wonende.</i> + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p><i>a) Vrye opgang. Drie ramen. Twee verdiepingen met achterkamers. De jongens slapen alleen, maar kleeden zich in gezelschap +van de meisjes. Kraamschut. Leeren fransch, en reciteeren den</i> Kerstnacht. <i>De meisjes heeten</i> Lena, Maria, <i>soms—maar zelden</i>—Louise. <i>Ze borduren, en zeggen: U. De jongens op ’n kantoor. Houden meid, naaister, en ’n “mensch voor ’t grove werk.” De was nat +thuis. Lezen preeken van</i> v.d. Palm. <i>Zondags rookvleesch, schoon linnen, en likeur na de koffi. Godsdienst en fatsoen.</i> + + +</p> +<p><i>b<sup>1</sup>) Altyd nog drie ramen. Eén verdieping. Boven wonen buren die “tweemaal schellen.” (Zie b<sup>2</sup>)</i> Leentje, Mietje, Jansje. Louise <i>komt minder dikwyls voor. De onderdeur wordt opengetrokken met ’n touw dat glimt van lange dienst. Slapen in één kamer. Kraamschut. +Meid, “halve naaister” en ’n “mensch.” Zondags kaas, geen likeur, maar overigens godsdienst en fatsoen als-boven.</i> + + +</p> +<p><i>b<sup>2</sup>) Tweeschellige buren. Nagenoeg als-boven. Zonder meid, maar met ’n “mensch.” Naaister, kaas en schoon linnen van-tyd tot-tyd, +maar zelden. Godsdienst als-boven.</i> + + +</p> +<p><i>c) Tweede verdieping. Twee schuiframen. Kleine achterkamer die inspringt om de binnenplaats. ’t Heele gezin slaapt in twee +bedden. Van kraamschut geen spoor. De jongens heeten</i> Louw, Piet <i>of</i> Gerrit, <i>en gaan “op” horologiemaken of letterzetten. Soms naar zee, maar zelden. Gedurig twist met de buren over dien verstopten gootsteen +in ’t portaal. Overigens godsdienst als-boven. Hebben kennis aan “heel fatsoenlyke menschen.” Lezen den Haarlemmer samen met +III 7, b<sup>2</sup></i> (Pp.) <i>Geen meid of “mensch” maar ’n naaister van zeven stuivers en ’n boteram...</i> + +</p> +</div> +</div> +</div><p> + + +</p> +<p>Daar zyn we aangeland by juffrouw Pieterse. + +</p> +<p>De lezer weet nu vry juist wat-i te denken heeft van Wouter’s omgeving, en begrypt waarom ik z’n gezichtje stadskleurig noemde +toen we hem voor ’t eerst zagen in de hartenstraat. + + +<a id="d0e934"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e934">21</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e821" href="#d0e821src" class="noteref">1</a></span> I. 378 bevat een beschouwing over groote mannen en schoolmeesters. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Voorbereiding tot een avendje. Rolverdeeling. Stryd tusschen willen en zyn, geopenbaard in ’n kindermymering (daquerreotiep). +Moddersloots-droomen, stroohalm-wedvliet, eendenoorlog en molen-vertellingen, eindigende met ’n luchtreis. +</p> +</div> +<p>’t Was woensdag. Er zou ’n “avendje” wezen by de Pietersens. Juffrouw Laps was gevraagd, en ook de juffrouw boven den melkkelder, +wier man “aan de beurs” was. Voorts vrouw Stotter die zoo lang gebakerd had “maar altyd heel in ’t fatsoenlyke.” Dan de weduwe +Zipperman, “die ’n dochter getrouwd had met iemand van de assurantie, of ’t kadaster, of zoo-iets.” Voorts de juffrouw van +den koekbakker. Dat kon niet anders, want het was “zoo opvallend als men allerhande en janhagel liet halen zonder haar meetevragen.” +Dan de juffrouw van onder-achter die wel niet komen zou, dacht men “maar men wou graag de minste wezen na dat gekibbel over +’t gebroken glas.” En kwam ze nù niet, dan was ’t ook <i>uit</i>, zei juffrouw Pieterse. Ja, dan zou ’t uit wezen met de juffrouw van achter-onder. Ik zal nu maar terstond zeggen dat ze +niet gekomen is, en dat het dus met die juffrouw <i>uit</i> was. + +</p> +<p>De kleinere kinderen zouden vroeg naar-bed, met de belofte van ’n kop koude saliemelk aan ’t ontbyt “als men ze den heelen +avend niet hoorde.” ’t Is ook lastig de kinderen te “hooren” als men ’n avendje heeft. Wat voor hóórt, moet voor gáán. Wouter +kreeg vergunning om te wandelen met de Hallemannetjes, d. z. b. f. waren, en hy moest thuiskomen tegen acht uur, werd er gezegd, +maar op ’n toon die hem deed voelen dat-i niet zou bekeven worden als hy ditmaal wat langer uitbleef. Laurens, die natuurlyk +op ’t letterzetten was, en gewoonlyk ’s avends tegen zeven uur thuiskwam, was groot genoeg om van de party te wezen, maar +hy moest beloven stil te zitten en te bedanken by ’t tweede kopje. De groote meisjes hoorden er by, dat sprak vanzelf—ze hadden +de belydenis en den merklap achter den rug—en Stoffel zat voor. Hy zou de heeren te-woord staan als die zoo tegen tienen de +juffrouwen kwamen halen, en ’t gezelschap vermaken met vertellingen over Mungo Park en de bepalende lidwoorden, waarin-i zoo +byzonder sterk was. + +</p> +<p>Leentje zou blyven tot de “menschen” er waren, wyl ’t anders voor de jonge-juffrouwen zoo lastig was telkens de deur opentetrekken. +Ook kon ze wat helpen aan ’t wegzetten van de latafel, en aan al ’t geredder dat onafscheidelyk is van ’n avendje. “Maar ze +moest wat vlugger wezen, of anders deed men ’t waarlyk liever zelf.” + +</p> +<p>Het oudste der meisjes, juffrouw Truitje, zou voor de saliemelk zorgen. Pietje had de boterammen tot haar aandeel, en Myntje +de bestellen, “maar ditmaal moest er wat meer boter in, omdat ze laatst zoo droog waren.” + +</p> +<p>’t Zou allerprettigst wezen “als nu juffrouw Laps maar niet altyd het hoogste woord voerde, want dat was nogal haar zwak.” +Ook was het te hopen dat de weduwe Zipperman “wat minder opsneed van haar schoonzoon, omdat zoo-iets toch vervelend wordt +op ’t laatst.” En de juffrouw boven den melkkelder “mocht ook wel wat bescheidener wezen, want ze had niet altyd in ’n <i>toehuis</i> gewoond, <a id="d0e958"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e958">22</a>]</span>en ’n <i>winkel</i> was geen schande, en <i>op-kamers-wonen</i> ook niet... heere, neen!” Ook kon niemand weten waar-i toe komen zou. + +</p> +<p>Niemand begreep ook waarom de juffrouw van den koekbakker altyd zooveel fransche woorden gebruikte, dat niet te-pas komt in +den burgerstand, “en als ze-n-’t weer doet, Stoffel, zeg jy dan ook maar iets wat ze niet begrypt. Dan zal ze toch zien dat +wy óók geen volk van de straat zyn, en dat wy óók weten hoe ’t hoort.”—En “dat de juffrouw van onder-achter niet komt, raakt +me niet, ging juffrouw Pieterse voort, ’t raakt me volstrekt niet. Ik ben niet om haar verlegen... vier... vyf... dáár kan +Louw zitten, dan moet-i z’n beenen maar vóór zich houden... en dáár ’n stoel... ja, zóó... ’t is heel goed dat ze niet komt, +’t was toch te vol geworden... Leentje, ga aan je werk, en snuit je neus... of neen, ga ’ns even naar juffrouw Laps, en vraag +of de juffrouw me-n-’n paar krukjes wil leenen, zonder leuning, weetje... omdat die stoelen... zieje, tegen den schoorsteen, +dat schuift niet in... ja, vraag ’n paar krukjes aan de juffrouw, en zeg aan de juffrouw dat ’t voor my is, en dat ik de juffrouw +wacht tegen zevenen... maar doe ’t kompliment aan de juffrouw, en snuit je neus.” + +</p> +<p>Juffrouw Pieterse hield niet van persoonlyke voornaamwoorden. ’t Was zoo onbeleefd, vond ze. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Wouter was dien namiddag reeds vroeg uitgegaan naar z’n brug, die ditmaal wat minder overbodig was dan gewoonlyk. Want, na +de regens van den vorigen dag was er ditmaal wezenlyk water in de sloot, en in dat water zelfs beweging, zoodat de kleine +strootjes die hy gedachteloos of vol gedachten—wat byna ’t zelfde is—daarin wierp, werden meegevoerd naar den poel waar de +balken lagen die gezaagd moesten worden door de beide molens: “<i>d’ Morgenstond</i>” en “<i>den Arend</i>” welke sedert eenige weken getuigen waren van Wouters gedroom. + +</p> +<p>Na <i>Glorioso</i> namelyk, en de onmogelykheid om dat boek waardig te vervangen, was-i in de namiddagen die hy vry had, onwillekeurig weergekeerd +naar de plek waar-i kennis had gemaakt met de boekerige romanwereld, en hoe grof ook de kleuren waren van ’t eerste beeld +uit die wereld dat zich aan hem voordeed, ja, misschien juist òm de grofheid van die kleuren, hy voelde zich daardoor zóó +aangetrokken, dat-i zichzelf geheel veranderd voorkwam, en niet meer begreep hoe hy ooit z’n genot had kunnen zoeken in die +taartjes op den hoek. + +</p> +<p>Een vreemd verschiet had zich voor hem ontsloten. Hy droomde van dingen waaraan-i geen naam kon geven, maar die hem bitter +<span id="d0e987" class="corr" title="Bron: ontvreden">ontevreden</span> maakten met z’n werkelyken toestand. Hy wilde graag alles doen wat voorgeschreven is om in den hemel te komen, maar ’t bidden +zou zooveel beter gaan, meende hy in ’n grot met kaarsen. En wat het eeren van z’n moeder betrof, waarop deze altyd zoo aandrong... +waarom had ze geen sleep, zooals die gravin? Hy had z’n bybel niet moeten verkoopen... dat is waar... ook zou-i ’t <a id="d0e990"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e990">23</a>]</span>nooit weerdoen, dit had-i vast beloofd... maar dan behoorde hy toch ook ’n kistje te hebben met dukaten, en ’n veer op z’n +muts, zooals in ’t boek stond. + +</p> +<p>Ook verveelde hem z’n broer Stoffel, en z’n zusters, en juffrouw Laps, en huisdominee, en alles. En hy begreep niet waarom +de heele familie niet naar Italie ging, om daar ’n behoorlyke roovery optezetten. Maar Pennewip hoefde niet mee, dacht-i, +en Slachterskeesjen ook niet. + +</p> +<p>’t Zou hem benieuwen wat er gebeuren zou met z’n vers... + +</p> +<p>Alle woensdagen namelyk leverden de leerlingen die ’t minst ondeugend waren geweest, en daarom waard gekeurd werden meetedingen +naar den lauwer der eer, een gedicht op ’n onderwerp dat de meester had opgegeven. Wouter had ditmaal “<i>de deugd</i>” tot z’n deel gekregen, niet zonder toespeling op z’n vroegtydige verdorvenheid, en den wenk dat die dichtoefening mocht +dienstbaar wezen aan z’n zedelyke verbetering. Maar Wouter had al zoo dikwyls op de deugd gerymd, en hy vond dit onderwerp +zoo droog, zoo uitgeput, zoo vervelend, dat-i de vryheid had genomen iets anders te behandelen, en wel wat hem ’t naast aan +’t hart lag, de roovery. + +</p> +<p>Hyzelf was, als alle schryvers—en menschen—zeer ingenomen met z’n werk. Hy hield zich overtuigd dat de meester dit ook wezen +zou, en hem om-den-wille der voortreffelyke uitvoering de afwyking van de deugd vergeven zou. Het vers zou zeker naar den +burgemeester worden gezonden, die er kennis van geven zou aan den Paus, waarna deze Wouter tot zich zou roepen, en hem aanstellen +als hoofdroover. + +</p> +<p>Zoo droomde hy, en wierp z’n strootjes in ’t water. Ze dreven langzaam voort, en verdwenen tusschen de groenbemoste balken. +Onwillekeurig begon Wouter’s verbeelding verband te scheppen tusschen de richting der strootjes, en zyn indrukken. Daar ging +de gravin met haar sleep, maar ze haakte aan den kant, en bleef steken in de modder. De kuische Amalia had geen beter lot, +en raakte verward in ’t kroos. Nu Wouter-zelf: hy naderde Amalia’s kroos, en juist toen-i hoopte haar te redden uit haar gevangenschap, +of die te deelen zoo ’t behoort, werd-i opgeslokt door ’n eend. Die daaraan zeer verkeerd deed. Want het was Wouter’s laatste +strootje, en in ’t geklapper van den molen hoorde hy duidelyk Amalia’s verwytend geklaag: + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Warre, warre, warre, wou. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Waar is warre, warre, wou... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wouter die me redden zou?</span></p> +</div> +<p>Dit maakt hem verdrietig, en hy kon zich niet weerhouden ’n steen te werpen naar den eend die door z’n gulzigheid oorzaak +was van Amalia’s twyfel aan z’n riddereer. + +</p> +<p>De eend koos de beste party, en vertrok, na Wouter te hebben uitgescholden zoo goed hy kon. Maar de molens schenen zich niet +<a id="d0e1016"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1016">24</a>]</span>te storen aan de gebeurtenissen van den middag, en klapperden dapper voort. + +</p> +<p>Wouter hoorde in hun gekraak en gezaag allerlei liedjes, en vergat weldra Amalia en den Paus, om te luisteren naar de vertellingen +die ze hem deden. Om den lezer niet te brengen in de verkeerde meening dat er iets byzonders was in die molens, haast ik my +te zeggen dat ze knarden en knersten juist als andere houtzaagmolens, en dat alles wat Wouter meende te hooren en te verstaan, +niets anders was dan de weerklank der aandoeningen in z’n eigen gemoed. + +</p> +<p>—Wie ’t snelste draait? Wel... me dunkt... neen... gelyk beginnen... zóó! Neen, de <i>Arend</i> was vóór! Nogeens.. nu! Och, weer verkeerd! + +</p> +<p>Wie nu ’t eerst boven is... neen, dat gaat niet... nogeens... van die wolk af. <i>Morgenstond</i>, pas-op... mis weer! Ik kan ’r geen oog op houden... wat ’n gedraai! + +</p> +<p>Zoo, ben je moê? ’k Wil ’t wel gelooven! + +</p> +<p>Als ik eens op zoo’n wiek zat... ik zou me goed vasthouden... wat zou de molenaar gek kyken! + +</p> +<p>Waarom heetje <i>Morgenstond</i>? Hebje wat in den mond? En... <i>Arend</i>... kunje vliegen? Wilje my meenemen? <i>Ik</i> zou wel willen... wat ’n ruimte daarboven... en geen school! + +</p> +<p>Hoe is toch de eerste school begonnen? Wat was er ’t eerst... ’n school of ’n meester? + +</p> +<p>Maar die eerste meester moet toch op-school geweest zyn... en die eerste school moet toch ’n meester gehad hebben... + +</p> +<p>Of zou de eerste meester vanzelf... + +</p> +<p>Vanzelf? Neen, dat kan niet. Kunje draaien vanzelf? Door den wind? Kunje omkeeren, andersom-draaien vanzelf? Doe ’t eens, +<i>Arend</i>... toe! Kryg de <i>Morgenstond</i>... gauw, gauw... pak ’m beet... mooi! + +</p> +<p>Nu weer samen... <i>karre, karre, kra, kra</i>... steek-uit je armen... neem me mee... wilje niet? Goed <i>Arend</i>! Zet je hoed op... wat fladderen die linten... hoe heetje? <i>Warre, warre, warre, wou</i>... ik kon ’t niet helpen... ’t was die eend. Zeg, hoe heetje? <i>Fanne, Fanne, fan, fan</i>... heetje <i>Fan</i>? En jy, <i>Morgenstond</i>, hoe is je naam? <i>Sine, sine, sine, si</i>... wat is dat voor ’n naam, <i>si</i>? Nu tegelyk, komaan... samen... zingt ’n liedje samen: + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Fanne, fanne, fan, fan... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sine, sine, si, si... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Fanne, sine, fanne, sine, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Fanne sine... Fan... cy...</span></p> +</div> +<p><i>Fancy</i>... wat meenje daarmee? Heetje <i>Fancy</i>! En... wat is dàt... hebje vleugels? + +</p> +<p>Ja, “<i>d’ Morgenstond</i>” en “<i>den Arend</i>” waren ineengesmolten, hadden vleugels en heetten <i>Fancy</i>. + +</p> +<p>Fancy nam Wouter op, en voerde hem mee. +<a id="d0e1114"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1114">25</a>]</span></p> +<p>Toen ze hem weer neerzette op de brug, was ’t al lang donker. Wouter schudde zich af als iemand die nat is, wreef zich de +oogen uit, en ging naar-huis. We zullen later zien wat hem daar wachtte, doch moeten daartoe ’n paar uren teruggaan, en ik +hoop dat de lezer niet te <i>collet monté</i> is tot het aannemen van m’n uitnoodiging op de saliemelk van juffrouw Pieterse. Men bedenke dat haar man niets zelf maakte, +en alles van Parys kreeg. + +</p> +<p>In ’t voorbygaan echter, wenschte ik ’n kort bezoek te brengen by meester Pennewip. + + +</p> +<p><i>Dichtoefeningen, pruikevreugd, pruikeverdriet en pruikewanhoop.</i> + +</p> +<p>De school was ledig, en de banken zagen er uit alsof de leerlingen daarop al hun verveling hadden achtergelaten. De kaart +van Europa keek verdrietig neer op den stapel schryfboekjes, waarnaast de boutjes lagen die tot aan het tandvleesch waren +afgeschreven op de streepjes en haakjes waarmee sedert onheugelyke tyden de toegang wordt ontsloten aan alle geleerdheid. +Wel prykte nog die moeielyke breukensom in al haar luister op ’t zwarte bord, maar toch, de school was geen school meer, de +geest was er uit, ’t was ’n lyk. + +</p> +<p>Ja, de geest was vertrokken met de kinderen. Want dat dezen ’n groote hoeveelheid van dat artikel met zich omdroegen, zal +den lezer weldra blyken. + +</p> +<p>Wy weten reeds dat het heden de groote dag was, waarop meester Pennewip de dichterlyke voortbrenselen van ’t genie zyner leerlingen +keuren zou. Daar zat-i. Z’n veelbewogen pruikje deelde in de aandoeningen die hem bezielden by ’t lezen der dichtstukken, +en we zyn onbescheiden genoeg om over z’n schouders te zien, om op onze beurt bewogen te worden door indrukken van onwaardeerbaar +kunstgenot. + +</p> +<p>Pruik: recht en in rust. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“TRYNTJE FOP, <i>op haar muts</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>Ik heet Tryntje Fop. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En heb een muts op myn kop.”</span></p> +</div> +<p>—Niet kwaad... maar... laat zien—ja, zóó is ’t beter—die beide laatste woorden verzwakken den indruk van het geheel door derzelver +overtolligheid. + +</p> +<p>Meester haalde de beide verzwakkende woorden door, en nu had Tryntje Fop heel eenvoudig ’n muts òp, zonder kòp. Ik mag dien +styl wel. + +</p> +<p>Pruik: iets of wat links. + +<a id="d0e1150"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1150">26</a>]</span></p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“LUKAS DE BRYER, <i>op het Vaderland</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>Vaderland, koek en amandelen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik ga in de maneschyn wandelen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Koek, vaderland en brandewyn, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ik ga wandelen in de maneschyn. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Vyf vingers heb ik aan myn hand +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ter eer van ’t lieve vaderland.”</span></p> +</div> +<p>—Zangerig, zei meester, zeer zangerig! Er is diepte in die koek niet brandewyn, en ’t vaderland daartusschen. + +</p> +<p>Pruik: rechts. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“LYSJE WEBBELAAR, <i>op het beroep van haar vader</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>De kat viel van de trappe, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Myn vader verkoopt aardappe- +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Len en uyen.”</span></p> +</div> +<p>—Oorspronkelykheid... maar dat doorsnyden van de aardappelen keur ik af. + +</p> +<p>Pruik: links. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“JANNETJE RAST, <i>op een <span id="d0e1197" class="corr" title="Bron: windwijzer">windwyzer</span></i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>Hy staat op een schoorsteen van binnen vol roet. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En wyst aan den wind hoe hy waaien moet.”</span></p> +</div> +<p>—Dit is niet geheel juist... want, wèl beschouwd... maar als dichterlyke vryheid kan het er door. + +</p> +<p>Pruik: vooruit. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“GRIETJE WANZER, <i>op een rups</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>Het rupsje zonder schromen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Springt rond op alle boomen.”</span></p> +</div> +<p>—Beschryvende dichtsoort. Er is stoutheid in de voorstelling van die onbeschroomd rondspringende rups. + +</p> +<p>Pruik: in rust. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“LEENDERT SNELLEMAN, <i>op de lente</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>In de lente is het heel aardig. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In Mei is myn broertje jarig. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar nu heeft hy wintervoeten. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoodat wy de lente pryzen moeten. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dan gaan wy samen kuieren. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En op paasch, vacantie met eieren.”</span></p> +</div><a id="d0e1240"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1240">27</a>]</span><p>—’t Is jammer dat hy het rym zoo verwaarloosd. Zyne denkbeelden zyn inderdaad ongemeen, en goed ontwikkeld. Die overgang op +de eieren is zeer eigenaardig. + +</p> +<p>Pruik: in den nek. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">SLACHTERSKEESJE, <i>lofdicht op den meester</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>Myn vader heeft menigen os den doodsteek gegeven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar meester Pennewip is nog in leven. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Soms waren zy mager en somtyds vet. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En hy heeft zyn pruik op zy gezet.”</span></p> +</div> +<p>De pruik ging inderdaad op-zy, en nogal héél ver. + +</p> +<p>—Hm... ’t is zonderling... wat zal ik daarvan zeggen? + +</p> +<p>De pruik ging over-stag naar de uiterste rechterzyde. + +</p> +<p>—Wat heb ik met die ossen te maken? + +</p> +<p>De pruik protesteerde door eenige indrukwekkende bewegingen tegen alle verwantschap met die ossen. + +</p> +<p>—Hm... zou dat nu wezen wat de nieuwerwetsche boekenmakers <i>humor</i> noemen? + +</p> +<p>De pruik werd neergehaald tot aan de wenkbrauwen, wat twyfel aanduidt. + +</p> +<p>Ik zal dien jongen eens onderhanden nemen... + +</p> +<p>De pruik kwam weer terecht op ’t zenith, om haar tevredenheid uittedrukken over meester’s voornemen om Slachterskeesjen eens +terdeeg onder-handen te nemen. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“LUKAS DE WILDE, <i>op de godsdienst</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>De godsdienst is een goede zaak. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En geeft het menschdom veel vermaak.”</span></p> +</div> +<p>—Het gronddenkbeeld is juist en schoon, zei meester, maar hetzelve had iets meer uitgewerkt behooren te worden. + +</p> +<p>De pruik wipte duidelyk dat ze dit ook vond. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">TRUITJE GIER, <i>op juffrouw Pennewip</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>Het pad der deugd wyst zy ons aan. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie zou niet gaarne medegaan? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En in verloren oogenblikken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Leert zy ons naaien, stoppen en stikken.”</span></p> +</div> +<p>De pruik maakte een vreugdesprong, en de krullen omhelsden elkaar. Meester kon niet nalaten z’n vrouw terstond deelgenoot +te maken van Truitje Giers ontboezeming, die opgeplakt en boven den schoorsteen werd gehangen, ter eere van zangster en bezongene. + +</p> +<p>By ’t volgend gedicht hing de pruik waterig, slap en schynbaar <a id="d0e1312"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1312">28</a>]</span>onbewogen, maar de oplettende beschouwer had ’n hysterische geestvervoering kunnen waarnemen, in de trilling van haar krullen. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“KLAASJE VAN DER GRACHT, <i>op God</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>Grootmachtig Opperheer, verbazing, hoogverheven +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met stof, en stergewoel, van ’t aardsch bazuingeschal! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Verbeelding, tydsgewricht, Verzoening, juichend beven, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie zegt ons waar ’t gewoel, een einde nemen zal? +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Tot weêrklank van Genaè, met Eng’len op de transen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gevaar van ’t smalle pad, uit onbekend genot... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een vader weegt zyn kind, met eeuw’ge kroonbalansen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zich spieg’lend in, en door, en op, en onder God. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Laat vry de zondenval, op onwaardeerbre wyzen. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het zevenslotig boek, een zang van ’t boos geslacht, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nooit zal het sterflyk lied, by nacht naar onder ryzen.</span></p> +</div> +<p><i>Dit vers is saamgedicht door</i> Klaasje van der Gracht <i>van den katechiseermeester, boven den pottenwinkel, in de Peperstraat, oud dertien jaar, en ongevaccineerd ter eere der predestinatie, +waar de vliegende theeketel uithangt.</i>” + + +</p> +<p>—Verheven! Als z’n vader hem dááraan niet geholpen heeft, is het verbazend! Dit is nu al des jongelings derde gedicht op God, +en telkens heeft hy nieuwe denkbeelden over dat onderwerp. Hy groeit my boven het hoofd... het is verbazend! + +</p> +<p>Ook de pruik was verbaasd: ze verroerde zich niet. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“LOUWTJE DE WILDE, <i>op de vriendschap</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>De vriendschap is een schoone zaak. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En geeft het menschdom groot vermaak.”</span></p> +</div> +<p>De pruik scheen niet tevreden. De godsdienst van Lukas de Wilde werd voor den dag gehaald, en ter vergelyking neergelegd naast +Louwtjes vriendschap. + +</p> +<p>—Hm... zoo... het is mogelyk! Men ziet wel eens meer, dat één denkbeeld geboren wordt in twee hoofden tegelyk. Het kan wezen... +of zyn. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“WIMPJE DE WILDE, <i>op het hengelen</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>Het heng’len is...</span></p> +</div> +<p>—Hoe... wat is dat? + +</p> +<p>Ja waarachtig, ’t stond er: + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>“Het heng’len is een schoone zaak. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En geeft het menschdom veel vermaak.”</span></p> +</div><a id="d0e1384"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1384">29</a>]</span><p>De pruik was in voortdurende beweging. ’t Scheen wel dat ze meehengelde. + +</p> +<p>Meester bladerde de nog onïngeziene proeven door, zocht de voortbrengselen van de heele wilde-familie byeen, en... jawel! +Mietje de Wilde, Kees de Wilde, Piet en Jan de Wilde, allen verklaarden met eenstemmigheid dat godsdienst, vriendschap, hengelen, +droomen, bloemkool en goochelen schoone zaken waren die veel vermaak gaven aan ’t menschdom! ’t Was ’n stortvloed van schoone +zaken en vermakelykheden. + +</p> +<p>Wat zou de pruik doen? Ze deed wat in de gegeven omstandigheden ’t beste was, en meer kan men niet verlangen. Na ’t inzien +der vruchteloosheid harer <span id="d0e1391" class="corr" title="Bron: bemoejingen">bemoeiingen</span> om onderscheid te vinden tusschen hengelen en vriendschap, goochelen en droomen, godsdienst en kool, hield ze zich alsof +de zaak haar niet aanging en bleef in ’t juiste midden, met ’n uitdrukking in haar krullen, of ze met verlangen uitzag naar +’t vervolg, als de lezer. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“LEENTJE DE HAAS, <i>op admiraal de Ruyter</i>. +</h4> +<p class="line" style=""><span>“Hy is op een toren geklommen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En heeft daar touw gedraaid. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen is hy op zee gekommen, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En werd met roem bezaaid.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Hy wou ’t er niet by laten, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En heeft <i>Saleh</i> geveld. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen hebben heeren Staten +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hem aangesteld als held.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Toen is hy aangekomen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In ’t roofziek Engeland. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat heeft hy zonder schromen +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Belegerd en verbrand.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Hy heeft veel christenslaven +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Met vryheid overstrooid. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen hebben Neêrlands braven +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zyn glazen ingegooid.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Tot afschrik van verraders +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen hy de zee bevoer. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Was zyn naam bestevader, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zyn vrouw was bestemoêr.<span id="d0e1447" class="corr" title="Bron: ”"></span></span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Hy gaf de eer den Heere, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En was als Christen groot. +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toen kreeg hy door zyn kleeren +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een kogel, en was dood.”</span></p> +</div><a id="d0e1457"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1457">30</a>]</span><p>De pruik klapte toejuichend in de krullen. Ze scheen verheugd. Helaas... de vreugde van zoo’n pruik duurt niet lang! Ook de +hare zou weldra... maar wy willen de gebeurtenissen niet vooruitloopen. Spoedig, àl te spoedig zullen we haar zien... + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“WOUTER PIETERSE, <i>Rooverslied</i>...<span id="d0e1466" class="corr" title="Bron: ">”</span></h4> +<p class="line" style=""><span></span></p> +</div> +<p>—Hè... wat is dat? En de deugd... waar is de deugd? + +</p> +<p>Meester vertrouwde z’n oogen niet. Hy keerde ’t blad om en bekeek de achterzyde, of misschien de deugd zich daar verscholen +had... + +</p> +<p>Helaas... helaas... er was geen spoor van deugd te zien op Wouter’s blaadje! + +</p> +<p>Arme pruik! + +</p> +<p>Ja, arme pruik! Want na te hebben ondergaan wat nooit ’n pruik onderging, na te zyn getrokken, geplukt, gehavend en gemarteld +op ’n wyze die zelfs de verbeeldingskracht zou te boven gaan van de familie de Wilde, rukte meester Pennewip haar af, kneep +ze tusschen de krampachtig saamgevouwen handen, stamelde een kort: <i>heeremensechristenzieligehemelsegoeiegenadigedeugdvanmeleven</i>, hoe komt-i er aan!... plakte ze met ’n vuistslag weer op z’n schedel... dekte haar toe met z’n eerwaardig driepuntjen, en +vloog de deur uit als ’n bezetene. + +</p> +<p>Hy ging den weg op naar Wouter’s woning, waar we hem weldra zullen zien aankomen, na vooraf behoorlyk onzen plicht te hebben +vervuld als geschiedschryver van de gebeurtenissen die daar waren voorgevallen. + + +</p> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Een salieavendje. Mogelyke promotie van de baker. Vreeselyke gaping in de geleerdheid van den schryver, die niet eens weet +wat Wimpie geantwoord heeft en wie er schelde. Stoffel’s zoölogische geestigheid, oorzaak van ’n laatsten punischen oorlog. +Pennewip homœopaath en vredestichter <i>malgré lui.</i> Arme Wouter! +</p> +</div> +<p>—Heeremens... dâ-doeme plissier dat uwe der al bent. Leentje, sê-chou die stoel wech, en cheef ereis ’n tessie in die stoof... +toe as ’n meit, of ’k doe ’t liefer sellif. En-oe maak je ’t, mens? Juffrò-Laps k’mt ook, weet je?—Myntje, denk ’m je deeg, +en skei uit mê-kamme—ze ken niet f’n d’r hare blyve, die meit, as ’r folk is... ga sitte, mens... né, niet in die hoek... +’t tocht ’r so... + +</p> +<p>Het tochtte in dien hoek niet meer dan in andere hoeken. Maar... vrouw Stotter was ’n “vrouw” en geen “juffrouw.” Ze had dus +geen recht op de eereplaats, want eens-vooral, ’n juffrouw gaat boven ’n vrouw, zoo goed als ’n mevrouw gaat boven ’n juffrouw. +Ieder moet op z’n plaats blyven, vooral op bovenkamer III, 7. <i>b<sup>1</sup> of c</i>, (Pp) waar de <i>préséance</i> nauwkeuriger wordt in acht genomen dan aan ’t hof te Madrid, jazelfs met ’n angstvalligheid die ’t ceremonie-meesterschap +<a id="d0e1505"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1505">31</a>]</span>op die hoogte der maatschappy, tot ’n hoofdbrekend werk maakt voor menige juffrouw Pieterse. + +</p> +<p>Ik zeg dit maar, om door ’t woord “hoofdbreken” ongezocht te geraken tot de opmerking dat ik zooveel moeite heb gehad met +de juiste konstruktie der welkomstgroet van vrouw Stotter, en dat ik niet zal kunnen overgaan tot het meedeelen van haar antwoord, +voor ’t afleggen van ’n bezoek op dezen of genen III. 7, <i>b</i><sup>1</sup>. (Pp). + +</p> +<p>Want als ’t nu eens later iemand in ’t hoofd komt, vrouw Stotter te verheffen tot algemeene baker van ’t heele menschdom, +zal ’t dan niet vóór alles noodig zyn nauwkeurig te weten wàt ze gezegd heeft, en hòe ze ’t gezegd heeft? Lieve menschen, +moet het dan juist hebreeuwsch wezen of plat-grieksch, wat u aantrekt? Wat my betreft, ’k wasch m’n handen in onschuld, en +ga terstond naar de Noordermarkt. + +</p> +<p>Ik ben er geweest! Ziehier: + +</p> +<p>—Och me lieffe juffre Pieterse... ’k was so bedaan toe Louweris me kwam fraache. Want ’k sech al so teuche Wimpie, die musse +maakt, weetje—né, dankie f’r fuur. Strakkies, Pietje—’t zech al so teuche Wimpie, hoe sou juffre Pietersen ’t make, ’mdâ-’k +in so lang niet fâ-je chehoort-ep, weetje,—ja, lech ’m m’r neer,’t is m’n outje—je neemt ommes nie kwalik, dâ-’k m’r m’n outje +hep omchedaan?... en doe sei Wimpie, omdâ-we net aan de was wasse... + +</p> +<p>Wat Wimpie daarop gezegd heeft, weet ik waarachtig niet. Het “outje” van vrouw Stotter werd opgenomen, en neergelegd aan ’t +voeteneind op de bedstee in de achterkamer, met last aan de kinderen die daar saamgepakt lagen, de beenen niet uittesteken, +om baker’s “outje” niet te bederven. + +</p> +<p>—Wel mens, cha sitte... ja, dâ’s f’rons... ’t is tweemaal—Leentje, wâ-benje weer... d’r wordt cheskelt, hoorje niet!—’t Sel +juffre Sipperman wese... w’nt juffre Sipperman k’mt ook, weetje... + +</p> +<p>Ik weet alweer niet of ’t inderdaad juffrouw Zipperman was die gescheld had, en de lezer mag me verwyten dat ik geschiedenissen +vertel die ikzelf niet recht ken. Maar in ’t onzekere latende of ’t ditmaal juffrouw Zipperman was, of juffrouw Mabbel van +den koekbakker, of juffrouw Krummel “die ’n man op de beurs had” of juffrouw Laps... neen, die hoefde niet te schellen, want +ze woonde op de ondervoorkamer. Genoeg, vóór half-acht was ’t heele gezelschap kompleet, en Stoffel rookte z’n pyp alsof ’t +zoo hoorde. Leentje was weggegaan zonder boterham. “Die zou ze morgen wel krygen, omdat ’t zoo druk was vandaag, en men kon +niet alles tegelyk doen.” + +</p> +<p>—En toe hebbe ze daadelik ’n and’re chenome... uwe weet wel... die soo’n flakki op ’r neus het. + +</p> +<p>—Och, ’t is soo’n chemaal met-i meide... zei juffrouw Pieterse. Toe, neemt uwe d’r noch eentje, en lâ-je nie nooie... ’t is +’n koekie f’n j’eiche deech. + +</p> +<p>—Friskuus, zei de koekbakkersjuffrouw, met ’n konynenmondje, dat fatsoen beduidt. +<a id="d0e1532"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1532">32</a>]</span></p> +<p>—Kemän, of ’k sou denke dâ-je ’t niet lustte. + +</p> +<p>Dat mocht ze niet laten denken, want ze had ’t zelf gebakken. + +</p> +<p>—Dan mach ’k je nie riffesére, juffrouw Pieterse. Chobliseert en dankie wel. + +</p> +<p>—En uwé, juffre Laps, toe, mach ’k ’r j’eentje cheefe? + +</p> +<p>Juffrouw Laps koos janhagel. + +</p> +<p>—Skenkerissin, Trui!—Ja, fre Stotter, nou je hier bent, mô-je meedrinken, ’t wort je f’n harte chechunt, mens!—Pietje, feeg +de tafel ’r’s of... só, as ’n meit... en cha nou ’r’s kyke na de kleintjes, en sech dâ’k se nie hoore mot.—Och, juffre Mabbel, +’t is zoo’n chedoe mettie kindere... en hoe faart uwe’s Sientje mette kinkhoest? + +</p> +<p>—We hebbe d’r nou ’n machenetisseur bycheroepe, m’r ’t wil nie vatte... ’t m’nkeert ’m an de kleèrfenjanse fâ-de sonnebuul. + +</p> +<p>—Isset moooochelik... wat ’n mens al beleeft! En w’nneer komt-i... die kle ... klik... kleer... + +</p> +<p>—Dat leit ’m an de sénewe, juffre Sipperman. M’r nou het-i d’r slaapmussie, en d’r hempie waar ze-n-in gezweet het, weet uwe, +en nou sel ’t chou komme, seit-i. + +</p> +<p>—Wel mens, wat sech-i! M’r oe cháát ’t dan? + +</p> +<p>—Wel... dan sel de <span id="d0e1555" class="corr" title="Bron: sonnebull">sonnebuul</span> ’t seche, wâ-me doen motte. + +</p> +<p>Juffrouw Laps was er tegen. + +</p> +<p>—Ik dééj’t niet, ik dééj’t niet... fô-cheen werels choet! Want weetje wat <i>ik</i> sech? Ik sech maar, as Chot ’t wil, d’n mô-je beruste, dâ-sech <i>ik</i>! + +</p> +<p>—Ja, juffre Laps, m’r de juffr’ uit de chruttery het ’t ook chedaan, en d’r kint is veel beter. + +</p> +<p>—Dat seit uwé, juffre Mabbel, m’r <i>ik</i> sech dâ-se wat in d’r oochies het, wâ-me niet befalt... + +</p> +<p>—Wâ-dan, juffre Laps? + +</p> +<p>—Se kykt onstichtelik... en ik houw ’t f’r sonde... en dàt sech <i>ik</i> maar. ’t Benne allemaal m’r kunste die nie te-pas komme... en as Chot wil, mô-je beruste. + +</p> +<p>—Kom, Stoffel, prateris mee... je sitter by as de steeneman. Sechereis ’n ferssie op, of fertellis fâ-je school. Ja, juffre +Mabbel, i-ken ’n heel fers f’n buite, en dâ-ken-i opseche achtermekaar. En ook ken-i al de werrikwoorden f’n ’t frouwelyk +cheslacht. + +</p> +<p>—Moeder, wâ-praat uwe fan, zei Stoffel onvergenoegd, uwe sietâ-’k rook. + +</p> +<p>—Ja, ja, as je pypie uit is, meen ik, mô-je-n-’s ’n werrikwoord opseche.—Je sou seche, w’r haalt de jong’ ’t f’ndaan, juffre +Sipperman.—Hoe is ’t ’k weer, lobbes?... ik zou beskonke chewees syn, en hy sou beskonke chewees syn—och heere, begryp ’t +goet, mens, niet omdat-i dronke was, gut né, m’r ’t kwam so te-pas in s’n werrikwoort, ’tis ’m je slap te lachen, as-i bechint.—Skenkerissin, +Trui, en blaas es in de tuit... d’r sit ’n blaatje foor. + +</p> +<p>De lezer zal my ten goede houden, dat ik wat luchtig heenstap over de verdere geschiedenis van dat salieblaadje, en dat ik +ook in <a id="d0e1590"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1590">33</a>]</span>’t verder relaas van juffrouw Pieterse’s avendje, my eenige afwyking veroorloof van den juisten tekst der gesprekken.<a id="d0e1592src" href="#d0e1592" class="noteref">1</a> + +</p> +<p>Stoffel dreunde z’n vrouwelyk werkwoord op, met veel gevoel, en de dames schaterden van lachen toen-i haar vertelde dat hy +beschonken geweest was, en dat zy ’t wezen zouden. Daarop werd de buurt over den hekel gehaald, en de juffrouw van “onder-achter” +kreeg haar deel. Dat spreekt vanzelf want ze was er niet. + +</p> +<p>De godsdienst en ’t geloof speelden ’n groote rol, en juffrouw Laps gaf te kennen dat ze van plan was ’n “oefening” optezetten, +omdat de tegenwoordige dominees wel wat los heenliepen over de zaak en niet goed in de hoeken veegden. + +</p> +<p>—Ik zeg maar, ’t staat in de Schrift dat ’n mensch ’n mensch is, riep ze, en dáár kom <i>ik</i> maar op. Men moet ’t niet beter willen weten dan God-zelf. De zaligheid komt van de genade, en de genade komt door ’t geloof, +maar als je niet uitverkoren bent dan heb je de genade niet en je kunt niet gelooven... en dat is dan de reden dat je verdoemd +bent, zieje? Ik zeg maar: dàt is zeker, zoo goed als twee maal twee, zieje... en daarom wou ’k zoo graag ’n eigen oefeningetje +houwen... niet om geld of gewin... heere, neen... maar om ’n zakduitje op kermis en nieuwjaar. Denk ’r ’ns over juffrouw Mabbel. + +</p> +<p>Juffrouw Mabbel zei dat haar man er tegen was, omdat-i graag ’s avends uitging en zy dan op den winkel moest passen. Bovendien: +“’t kwam zoo slecht uit met bakken. Niemand kon begrypen wat dat ’n “werkelyk” beroep was.” + +</p> +<p>—Uwé dan, juffrouw Zipperman, vindt uwé ook niet dat ’t wel gaan zou? Ik zou koffi-zetten, en de zielen konden daar wat voor +neerleggen in de schoteltjes... want om geld is ’t me niet te doen, gut né! We zouden beginnen met ’t ouwe testament... en +dan... oefening, weet uwé... oefening, weet u? + +</p> +<p>Juffrouw Zipperman wist ’t wel, doch haar schoonzoon van de assurantie—of van ’t kadaster—had gezegd dat de dominees voor +die zaak betaald werden, en dat dus alle verdere oefening onnoodige kosten wezen zou. + +</p> +<p>Die heeren van ’t kadaster—of van de assurantie—zyn zoo gek niet. + +</p> +<p>—Wat denkt uwe d’r dan van, juffrouw Krummel? Vindt uwe niet dat zoo’n oefeningetje... + +</p> +<p>Juffrouw Krummel zei dat ze zich oefende met haar man, als-i van de beurs kwam. Lapsje was nu wel genoodzaakt zich te wenden +tot vrouw Stotter, schoon ze voelde dat er iets derogeerends in lag, zulke aanbiedingen te doen aan ’n “vrouw.” + +</p> +<p>—Och, me lieve juffrouw Laps, als je-n-’ns zoolang gebakerd had als ik, zou je de lust wel vergaan. Daar heb je nou m’nheer +Luttelmans van de Prinsengracht... dien heb ik gebakerd... en <a id="d0e1621"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1621">34</a>]</span>die zei altyd... want ik heb altyd heel in ’t fatsoelyke gebakerd, weetje... ’t is ’n huis met ’n hooge stoep, en in de gang +stond zoo’n klok, weetje, van regen en wind... en die zei altyd: “vrouw Stotter, zeit-i, je bent ’n goeie vrouw, zeit-i en +’n knappe baker, dat zal ik altyd van je zeggen, zeit-i, en, zeit-i, m’n heele familie zal je gebruiken, zeit-i maar zeit-i, +als de mensen je zoowat zeggen, zeit-i, moet je maar net doen of je ’t niet hoort”—dankie, juffrouw Pieterse, m’n koppie is +omgekeerd, dat zie je wel—en daarom zeg ik maar altyd... ieder moet weten wat-i doet. + +</p> +<p>—Maar zoo’n oefeningetje... vrouw Stotter. + +</p> +<p>—’t Is mogelyk, juffrouw Laps, ’t is wel mogelyk... maar ik heb al zooveel ondervinding van die dingen, dat ik maar zoo m’n +eigen gang ga, en dat ’s dan ook maar ’t beste. Want ik ben in ’n kraam geweest by m’nheer De Witte die ’n oom heeft aan ’t +stadhuis, weetje, want ik baker altyd heel in ’t fatsoenlyke, en die zei altyd, omdat-i zoo grappig was, weetje, die zei altyd: +“baker, baker, zeit-i, je bent m’n ’n baker!” Zoodat ik maar zeggen wil dat ’k heel goed weet wat ’k doe, want ik heb ’r al +wat ingespeld van m’n leven. Daar heb je nou m’nheer... hoe heet-i ook... ook op de Prinsengracht... neen, op de Kalkmarkt... +och, hoe heet-i... + +</p> +<p>De lezer zal vinden dat vrouw Stotter gedurig afweek van ’t punt in kwestie. Maar dat doen er wel meer. + +</p> +<p>—En uwé, juffrouw Pieterse, hoe denkt uwé over ’n oefeningetje? + +</p> +<p>—Och mensch, ik heb al zoo’n geoefen met m’n kinderen! Je weet niet wat ’t is, mensch, om ’r zoo negen groot te brengen. En +ik doe daar m’n godsdienst mee, want in de Schrift staat... Trui, geef kleine Kee ’r wat voor, ik hoor ’r weer. + +</p> +<p>Truitje had iets edels in haar houding toen ze naar de achterkamer ging om kleine Kee er “wat vóór te geven.” Men kon ’t haar +aanzien dat ze zich gestreeld voelde door de overdracht der moederlyke waardigheid. Kleine Kee scheen minder gestreeld. + +</p> +<p>—Waar was ik weer? Ja, dat is m’n godsdienst, zeg ik maar. ’t Is ’n getob met die kinderen, mensch, je wéét ’t niet! En ik +vind, als ik ze goed opbreng... ga jy nu ’ns, Pietje, en breng Simon terecht, die knypt zeker z’n zussie weer, dat doet-i +altyd als ’r volk is. + +</p> +<p>Simon werd terechtgebracht. + +</p> +<p>—Als er volk is, zyn de kinderen altyd zoo lastig... wat hoor ik daar weer? Myntje, ga ’ns gauw kyken, en zeg dat ze slapen +moeten. + +</p> +<p>Myntje ging, en kwam terug met de tyding dat “ze wat hadden omgegooid.” + +</p> +<p>Algemeene strafoefening. Vinnige boodschap van de juffrouw van “achter-onder.” ’t Is dan ook heel onaangenaam voor de juffrouw +van achter-onder, als de kinderen der juffrouw van boven-voor wat omgooien, achter. Vreeselyke opschudding. + +</p> +<p>Eindelyk: + +</p> +<p>De kinderen waren “terechtgebracht.” Juffrouw Zipperman zat <a id="d0e1649"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1649">35</a>]</span>weer in den hoek “waar ’t zoo tochtte” waaruit men ziet hoe alle aardsche grootheid ’n keerzy heeft, en dat ’n schoonzoon +by ’t kadaster—of de assurantie—regelrecht aanspraak geeft op zinkings. Juffrouw Laps was heel tevreden over de kordate manier +waarop de kinderen waren gekastyd. “’t Was juist als in de Schrift stond”, zei ze, en ze haalde een tekst aan waarin wordt +voorgeschreven iemand te slaan. Waar ’t staat, weet ik niet, maar ’k ben zeker dat het èrgens staat. Want in die Schrift staat +alles. Vooral van slaan. + +</p> +<p>—Kom, Stoffel, vertel jy nou ’reis wat, zei de vriendelyke gastvrouw, die toonen wilde dat haar kinderen méér konden dan knypen +en omgooien. + +</p> +<p>—’k Weet niks op ’t oogenblik, zei Stoffel, zonder de minste sokratische hovaardy. + +</p> +<p>—Och toe, zeg maar ’reis wat je verleden zei... och toe—zoo is-i altyd, juffrouw Mabbel, hy moet aan den gang geholpen worden, +anders gaat ’t niet. Maar dan weet-i ’t wel, dat zal uwe zien—toe, Stoffel!—hy zal moe wezen van z’n school, weet u... ’t +is ’n gedoe met zoo’n school! Ja, juffrouw Krummel, daar is ’n heele boel aan vast... zou u dat wel zeggen, dat alle woorden +mannelyk of vrouwelyk zyn. Is ’t niet waar, Stoffel? + +</p> +<p>—Né, moeder. + +</p> +<p>—Niet, wel nou kom-an... en verleden zei je—’t is maar, weet uwe, juffrouw Zipperman, om ’m aan ’t praten te krygen, maar +dat kan zoo in-eens niet, weet uwé, omdat-i moe is van z’n school—verleden zei je, dat alles... + +</p> +<p>—Né, moeder. Mannelyk, vrouwelyk of onzydig, heb ik gezegd. + +</p> +<p>—Nou hoort uwé ’t, juffrouw Mabbel... waar haalt-i ’t vandaan! Begryp ’ns baker, ik ben vrouwelyk, en de tafel ook, en je +muts ook—je korrenet, weetje—en jy ook... + +</p> +<p>—Né, moeder, kornet is mannelyk... alle mannelyke bedryven... en baker ook. + +</p> +<p>Baker keek heel vreemd. <i>Zy</i> mannelyk... dat had ze nooit geweten. + +</p> +<p>—Baker is mannelyk, ging Stoffel voort—nou begint-i! riep z’n moeder—alle woorden op k. e. r. zyn mannelyk: rakker, makker, +bakker... raker, maker, baker. + +</p> +<p>—Is ’t mogelyk! riepen de gasten uit één mond. + +</p> +<p>—Ja menschen, en nog meer, zei juffrouw Pieterse, je zult verstomd staan als je ’t hoort. Wat denkje wel dat je bent, juffrouw +Krummel? + +</p> +<p>—Ik... ik? Wat ik bèn? + +</p> +<p>—Ja, ja... wat je bent, wat je eigenlyk bent? + +</p> +<p>—Wèl... ik ben juffrouw Krummel, zei ’t mensch, maar ze zei ’t met wat twyfel, want ze las uit den zegepralenden blik van +juffrouw Pieterse, en op de diepzinnig saamgeknepen lippen van Stoffel, dat ze in ’t eind wel heel wat anders wezen kon dan +juffrouw Krummel. + +</p> +<p>De spanning was te mooi om die niet te rekken, en daarom, van <a id="d0e1686"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1686">36</a>]</span>’n byzondere zaak ’n algemeene makende, vroeg Stoffel’s moeder, kringsgewys rondgaande met haar blik: + +</p> +<p>—En uwé ook, juffrouw Mabbel, en uwé, juffrouw Laps, en uwé, juffrouw Zipperman, en jy, vrouw Stotter... wat denk jelui allemaal +wel dat je bent? + +</p> +<p>Ze wisten ’t geen van allen. Dit nu zal niemand vreemd voorkomen die de moeielykheid van zelfkennis heeft ingezien, maar zóó +meende de hoogschalke Stoffel ’t niet. De zaak zat dieper. Juffrouw Laps antwoordde het eerst, en riep met verwaande zelfgenoegzaamheid: + +</p> +<p>—Ik ben juffrouw Laps! + +</p> +<p>—Mis... mis... glad mis! + +</p> +<p>—Wel heerem’ntyd, ben ik juffrouw Laps niet? + +</p> +<p>—J...a...a...a... je bent wel juffrouw Laps, maar Stoffel heeft niet gevraagd <i>wie</i> je bent, maar <i>wat</i> je bent... daar zit ’m ’t fyne! + +</p> +<p>—Wàt ik ben? Wel... griffermeerd! + +</p> +<p>—J...a...a...a... dat ben je wel, m...a...a...r... né, dàt is ’t nu niet. De vraag is... wat je bént? Stoffel, help m-n-eens... + +</p> +<p>Stoffel zei tusschen twee rookwolken in, en dus zoo professoraal mogelyk: + +</p> +<p>—Juffrouw Laps, ik <span id="d0e1714" class="corr" title="Bron: wensCHte">wenschte</span> te weten wat gy zyt uit een dierlyk oogpunt. + +</p> +<p>—Daar bemoei ik me niet mee, zei juffrouw Laps, als iemand die op ’t punt staat zich beleedigd te voelen. + +</p> +<p>—Ik ben ’n baker, zei vrouw Stotter, en daar blyf ik by. + +</p> +<p>—En ik ben de juffrouw van den koekbakker, riep de overbuurvrouw, met iets beslissends in haar toon, die gissen deed dat ze +van plan was vasttehouden aan die meening. + +</p> +<p>—Goed, goed, juffrouw Mabbel, maar ik meen uit ’n dierlyk oogpunt... + +</p> +<p>—Als ’t onfatsoenlyk wordt, ga ’k liever heen, zei juffrouw Laps. + +</p> +<p>—Ik ook, voegden de juffrouwen Krummel en Zipperman er by, want we komen voor ons plezier. + +</p> +<p>—Menschen, wees bedaard... ’t staat in ’n boek—Stoffel, zeg ’t maar—je zult ’r om lachen, juffrouw Mabbel, en ’t mooiste is +dat ’t in ’n boek staat... je kunt er niets tegen zeggen—toe, Stoffel, zeg ’t maar! + +</p> +<p>—Juffrouw Laps, zei Stoffel plechtig—en er was ’n gewichtig oogenblik aangebroken in ’t avendje van juffrouw Pieterse—juffrouw +Laps, je bent ’n zoogdier. + +</p> +<p>Ik erken onbekwaam te zyn tot geschiedschryver van de krisis die er volgde op dat vreeselyk woord. + +</p> +<p>Juffrouw Laps, die meer rechtstreeks dan de anderen was aangevallen, en die bovendien als aanstaande oefenaarster iets meer +militants in haar karakter had, liet haar gelaat alle kleuren aannemen die gewoonlyk gebruikt worden om toorn afteschilderen. +De <a id="d0e1737"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1737">37</a>]</span>voorlaatste fransche romanschool ging tot groen, maar wyl ze geen fransch las, bepaalde zy zich tot ’n schrikinboezemend violet, +en riep... neen, ze riep niets, want ze had geen adem. Maar ze kneep haar janhagel tot gruis, en zag beurtelings Stoffel en +diens moeder aan, op ’n wyze die haar zeer zou hebben bezwaard in rechten, als deze personen dien avend waren komen te overlyden. + +</p> +<p>Stoffel ontging haar blik door, nagenoeg op de manier der inktvisschen als ze onaangenaamheden voorzien, zich te hullen in +’n dikken wolk van rook. Maar de arme juffrouw Pieterse die niet rookte, was wapenloos. Ze stamelde deemoedig: + +</p> +<p>—’t Staat in ’n boek, ’t staat waarachtig in ’n boek! Och, lieve menschen, wees bedaard... ’t staat in ’n boek! + +</p> +<p>Er kwam lucht in de keel van juffrouw Laps, genoeg lucht om haar te bewaren voor stikken. Ze wachtte daarna ’n oogenblik, +hoestte, wierp ’t mishandeld overschot van haar janhagel op tafel, en begon: + +</p> +<p>—Juffrouw Pieterse, je bent ’n keronje. Je mag zelf ’n zoogdier wezen, jy en je zoon, dat zeg <i>ik</i> je! Ik ben zoo fatsoenlyk als jy durft te denken, want m’n vader was in de granen, en nooit heeft iemand... zie zooveel op +me te zeggen gehad! Vraag alle menschen na me, en of ik me ooit heb opgehouden met manvolk of zoo-iets... en of ik niet ieder +’t zyne geef... en-i was fakter, weetje... en we woonden over ’t bessieshuis... want-i was in de granen, en dáár kan je na +me vragen, hoorje! Je kan, goddank, overal na me vragen... maar nooit of nóóóóit is me dat overkomen wat jy me aandoet, en +als ik me niet ontzag, zou ik je zoogdieren tot je bezoogdierd werd... ja, dat zou ik! En ik zeg je nou nog ’ns dat je-n-’n +keronje bent, jy en je zoon en je heele familie—weg, Trui!—m’n vader was in de granen, weetje... en ik ben te fatsoenlyk om +door jou... + +</p> +<p>—Maar mensch, ’t staat in ’n boek... omdeliefdewil, geloof me... ’t staat in ’n boek! + +</p> +<p>Houje mond, met je boek! Jy mocht wel zwygen van je boek, jy die Godswoord hebt verkwanseld en verdaan op <i>d’ouwenbrug</i>... + +</p> +<p>Dit was niet geheel juist. Dat had Wouter gedaan, en niet z’n moeder. Maar als men driftig is, neemt men wel eens meer ’t +een voor ’t ander. + +</p> +<p>—Stoffel, haal dan toch je boek, riep de moeder, en wys ’t toch aan de juffrouw... ach lieve god, wat heb ik begonnen! + +</p> +<p>—Loop naar de hel met je boek en je zoogdieren. Je hebt me niets te wyzen in je boek, dat zeg <i>ik</i> je! En ik zeg je nogeens dat je-n-’n keronje bent, jy en je lummel van ’n zoon, en je sletten van dochters die opgroeien +als... + +</p> +<p>Truitje, Myntje en Pietje, meenende te moeten ontkennen dat er iets haperde aan hare wyze van opgroeien, kraaiden nu ook mee. +’t Overige gezelschap schreeuwde er van-tyd tot-tyd ’n woordje tusschen. Er kwam weer ’n boodschap van de juffrouw van achter-onder, +die met de politie dreigde. De kinderen maakten gebruik van <a id="d0e1768"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1768">38</a>]</span>de opschudding, om hun konsigne te breken. Ze hadden ’t bed verlaten, en loerden door ’t sleutelgat. Juffrouw Pieterse riep +om haar “lodderyndoos” en zei dat ze ’t besterven zou. Vrouw Stotter eischte haar “oudje” en Stoffel speelde den inktvisch, +zoo goed-i kon. + +</p> +<p>Allen waren opgestaan en wilden vertrekken. “Men kon veel verdragen, maar dàt niet.” Juffrouw Krummel zou ’t geval meedeelen +aan haar man. Juffrouw Zipperman aan de assurantie of ’t kadaster. Vrouw Stotter zou ’t vertellen aan dien m’nheer op de Prinsengracht, +dien ze gebakerd had, en juffrouw Mabbel aan ik weet niet wien. Kortom, ieder wilde dezen of genen deelgenoot maken van de +zaak, en de hemel weet of ’t by die bedreiging zou gebleven zyn, als niet ter-goeder-uur de huisgenius der Pietersens op dat +oogenblik aan de bel had laten trekken door den waardigen man dien we zoo wanhopig deugdzaam achterlieten in ’t vorige hoofdstuk. + + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e1592" href="#d0e1592src" class="noteref">1</a></span> In I. 387 en 390 werpt M. de vraag op in hoeverre schoonheid realistische uitbeelding toelaat: “<span lang="fr">s’il faut de la boue, pas trop n’en faut</span>.” +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Nasleep van den àllerlaatsten punischen oorlog. Nederlaag van Hannibal-Laps door Scipio-Pennewip. Politiek baskule-systeem. +Litteratuur van de toekomst. Buitenkansje voor den lezer, die hier allerlei gewichtig nieuws verneemt dat nog gebeuren moet. +</p> +</div> +<p>Ja, daar werd gescheld... nog eens: ’t was ...f’r ons.” + +</p> +<p>Juffrouw Pieterse haalde adem, en daaraan deed ze wèl, vind ik, schoon ’t altyd dom is te zeggen wat men zou goedvinden te +doen als men ’n ander was dan men is. ’t Komt me echter nu zoo voor, omdat ik in haar geval adem zou gehaald hebben. In de +eerste plaats, daar ik berekenen kan dat ze ’t in lang niet gedaan had. Voorts, omdat ik weet hoe men in hachelyke omstandigheden +uitkomst wacht van elke verandering, en verandering van elke kleinigheid. En eindelyk, wyl ik denk dat juffrouw Pieterse op +dit punt wel ’n mensch zal geweest zyn als ’n ander. + +</p> +<p>—Och, me lieve menschen, zei ze, wees toch bedaard, daar zullen de heeren wezen. + +</p> +<p>De “dames” beweerden dat de “heeren” nog niet konden dáár zyn, wyl ’t nog te vroeg was, en juist deze twyfel òf ’t de heeren +waren, gaf ’n gunstige wending aan de vreeselyke krisis. + +</p> +<p>Twyfel werkt altyd verlammend, onverschillig of ze al dan niet in-verband staat met de zaak die ons bezighoudt. Bovendien, +als men gestoord wordt in toorn, is ’t heel moeielyk het juiste punt weertevinden waar men gebleven was. + +</p> +<p>Juffrouw Laps beproefde dit wel, maar ’t ging niet, want haar: “’n zoogdier... hebje van z’n leven, ’n zoogdier!” werd overstemd +door: “hedenm’ntyd, anders komt-i nooit voor tienen.” Juffrouw Pieterse maakte handig van die afleiding gebruik, en wist haar +gezelschap te bewegen weer plaats te nemen. Myntje zou “opentrekken”. Truitje werd belast met het “terechtbrengen” van de +kinderen—die er heel slecht by voeren—en de gastvrouw-zelf was juist begonnen met ’n nieuwe zoölogische verhandeling die ’n +ongehuichelde vrede zou herstellen onder de krygvoerende partyen, toen <a id="d0e1788"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1788">39</a>]</span>de deur geopend werd, en meester Pennewip zich vertoonde aan ’t nog ontstemd gezelschap. Ook hy was ontstemd, de lezer weet +het. + +</p> +<p>De homoeopathen zullen hier denken aan hun <i lang="la">similia similibus</i>, want de verrassing van z’n komst werkte gunstig op de aangevangen vredesonderhandelingen. Er werd stilzwygend ’n wapenstilstand +gesloten tusschen de krygvoerende partyen—niet zonder voorbehoud aan den Laps-kant, om den stryd weer aantevangen zoodra de +nieuwsgierigheid naar de oorzaak van Pennewip’s komst zou voldaan zyn—en ze ging hiertoe te gemakkelyker over, wyl men ’t +den man kon aanzien dat-i wat zeer gewichtigs had meetedeelen. De pruik riep duidelyk moord en brand, en daar hield ze van, +die goeie juffrouw Laps. + +</p> +<p>—Goeden avend, juffrouw Pieterse, ik ben uw onderdanige dienaar. Ik zie, ge hebt gezelschap, maar... + +</p> +<p>—Dat is niks, meester. Komt uwé maar in, en ga maar zitten. + +</p> +<p>’t Gezelschap was <i>niets</i>, en: “ga <i>maar</i> zitten.” Daar heerscht ’n zonderlinge beleefdheid op Burgerstand III, 7, <i>b</i><sup>1</sup>, (Pp). + +</p> +<p>—Wil uwe-n-’n koppie meedrinken, meester... saliemelk? + +</p> +<p>—Juffrouw Pieterse, zei de man op waardigen toon, ik ben niet gekomen om saliemelk te drinken! + +</p> +<p>—Maar ga toch zitten, meester... + +</p> +<p>Dit ging moeielyk genoeg, maar men schikte wat, en ’t kwam er toe. + +</p> +<p>Pennewip kuchte met ernst. Hy zag ’t gezelschap rond, haalde een rol papieren voor den dag, trok de pruik scheef, en sprak: + +</p> +<p>—Juffrouw Pieterse! Gy zyt een brave fatsoenlyke vrouw, en uw man... verkocht schoenen... + +</p> +<p>Juffrouw Pieterse zag juffrouw Laps aan, met ’n zegevierenden blik. + +</p> +<p>—Ja meester, dat deet-i! + +</p> +<p>—Val my niet in de rede, juffrouw Pieterse. Uw overleden echtgenoot verkocht schoenen. Ik heb uwe kinderen op myne school +gehad, van zóó groot af, tot de belydenis toe. Is dat niet waar, juffrouw Pieterse? + +</p> +<p>—Ja, meester, antwoordde zy benauwd, want ze begon angst te voelen over de indrukwekkende plechtigheid van Pennewip’s toon, +jawel, dat is waar, meester. + +</p> +<p>—En ik vraag aan u, juffrouw Pieterse, of gy u, zoolang gy, door middel van uwe kinderen, iets hebt te doen gehad met myne +school, klachten hebt—ik bedoel gegronde klachten, juffrouw Pieterse—over de wyze waarop ik—met behulp myner echtgenoote—aan +uwe menigvuldige kinderen heb onderricht gegeven in lezen, schryven, rekenen, vaderlandsche geschiedenis, psalmzingen, naaien, +breien, merken en de godsdienst? Dàt vraag ik aan u, juffrouw Pieterse? + +</p> +<p>Akelige stilte. De juffrouw van onder-achter had reden tot tevredenheid. + +</p> +<p>—Dàt vraag ik aan u, juffrouw Pieterse, herhaalde de meester, <a id="d0e1838"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1838">40</a>]</span>terwyl hy ’n neusknyper opzette die voor ouwerwetsch doorging in die dagen, doch bestemd was weer nieuwerwetsch te worden, +eenige tientallen jaren later. + +</p> +<p>—Maar, meester... + +</p> +<p>—Geen maren, juffrouw Pieterse. Ik vraag aan u, of u—want het is volkomen geoorloofd, juffrouw Pieterse, in dit geval het +voorzetsel achterwege te laten—ik vraag u of gy klachten hebt—ik bedoel natuurlykerwyze: <i>gegronde</i> klachten—over myn onderwys in lezen, schryven, rekenen... + +</p> +<p>—Gut né, meester, ik heb geen klachten, maar... + +</p> +<p>—Zoo? Geene klachten alzoo! Welnu, dan verklaar ik u... waar is uw zoon Wouter? + +</p> +<p>—Wouter?—’t Is waar ook—is-i niet thuisgekomen. Trui?—Wouter is uit wandelen, meester, met de Hallemannetjes. Dat zyn heel +fatsoenlyke kinderen, meester, en ze wonen... + +</p> +<p>—Zoo... met de Hallemannetjes... die op de fransche school gaan! Zoo... ei! Ei... zoo! Het is dus van de Hallemannetjes dat +men die dingen leert... van de Hallemannetjes, III, 7 <i>a</i><sup>1</sup>... misschien <i>a</i>... ja, wie weet... het kan wel II wezen... of zyn—want dat is hetzelfde, juffrouw Pieterse—het kan niet anders... zedeloosheid, +verderf... op de fransche school... Welnu, juffrouw Pieterse, ik zeg u dat uw zoon... + +</p> +<p>—Hè? + +</p> +<p>—Ik zeg u, dat uw zoon Wouter... + +</p> +<p>De meester zag rond, als wilde hy de ademlooze stilte inzuigen, die ’n gevolg was van z’n spookachtige voordracht. Juffrouw +Laps haastte zich den zegepralenden blik van zooeven met woeker terugtegeven aan de ongelukkige gastvrouw, die weer groote +behoefte had aan haar <i lang="fr">eau-de-la-reine</i>-doosje, niet zoozeer omdat ze wat ongunstigs hooren zou over Wouter “dien jongen” die haar altyd zooveel verdriet had gedaan, +als wel uit ergernis dat juffrouw Laps getuige was van ’n beschuldiging die zy gewis zou aangrypen als wapen in den zoölogischen +stryd. Dit geschiedde dan ook. + +</p> +<p>—Hèb ik ’t niet gezegd? Van dien Wouter komt nooit wat goeds. Men begint met ’n bybel, en eindigt met... wat anders. Ja, meester, +ik verwonder me niet over de zaak... in ’t geheel niet! Ik heb ’t lang voorzien. Wat kan men ook verwachten in ’n familie, +waar... + +</p> +<p>Juffrouw Pieterse begreep met bliksemsnelheid dat zich ’n gelegenheid opdeed om ’t voordeel te herwinnen dat ze verloren had. +Stoffel had gezegd: het stond in ’n boek... wat in ’n boek stond, moest meester weten; en dus: + +</p> +<p>—Meester, riep ze, is ’t waar of niet, dat juffrouw Laps ’n zoogdier is? + +</p> +<p>Ik ben overtuigd dat Pennewip deze vraag rangschikte onder de klasse der zonderlinge uitboezemingen, vooral na z’n onvoltooide +beschuldiging tegen Wouter. Hy keek over z’n bril heen en beschreef langzaam ’n kring met z’n blik, die overal vooruitgestoken +hoofden <a id="d0e1880"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1880">41</a>]</span>ontmoette, met lange halzen, open mond en teruggehouden adem. Vooral juffrouw Laps had iets dreigends in gelaat en houding, +dat duidelyk zeide: antwoord of sterf, ben ik ’n zoogdier? + +</p> +<p>—Wie heb ik het genoegen te spreken? vroeg Pennewip, waarschynlyk zonder te bedenken dat deze vraag de kwestie nog vreemder +maakte, wyl ’t nu den schyn kreeg of de dierlyke hoedanigheid van juffrouw Laps afhankelyk was van haar naam, woonplaats, +ouderdom, familiebetrekkingen en beroep. + +</p> +<p>—Ik ben juffrouw Laps van onder-voor, zei ze. + +</p> +<p>—Ah... zoo! Juffrouw Laps, gy behoort inderdaad tot de klasse der zoogdieren. + +</p> +<p>Er slaakte zich in ’t gezelschap ’n tienvoudige zucht. Juffrouw Pieterse triumfeerde weer. In de staatkunde en op boven-voorkamers, +is ’n volstrekt evenwicht onbestaanbaar. De partyen of mogendheden zyn voortdurend in op- of nedergaande beweging. + +</p> +<p>De mogendheid Laps, die niets gewonnen had met haar hevigheid van zoo-even, wilde nu eens beproeven wat gemoedelykheid zou +uitwerken: + +</p> +<p>—Maar, meester, hoe kan uwé dat zeggen? Myn vader was in de granen... + +</p> +<p>—Juffrouw Laps, antwoord my... + +</p> +<p>—Gut ja, meester, maar... + +</p> +<p>—Antwoord my juffrouw Laps: waar woont gy in, of juister uitgedrukt; wáárin woont gy? + +</p> +<p>—Waarin ik woon? Wel... in m’n kamer, hieronder... twee ramen... vrye opgang... kwart in den regenbak beneden... + +</p> +<p>—Dit was geenszins de bedoeling myner vraag, juffrouw Laps, Derzelver bedoeling was, te weten of gy behoort tot de byzondere +klasse van bewerktuigde wezens welke zich ophouden in eene oesterschelp? + +</p> +<p>—Ja, ja, juffrouw Laps, riep de zegepralende gastvrouw, dáárop komt de zaak neer, daarop komt nu juist de heele zaak neer, +zieje! + +</p> +<p>En Stoffel voegde er by dat eigenlyk de heele zaak dáárop neerkwam. + +</p> +<p>Juffrouw Laps zag in dat ze dan ’n verloren mensch was, want ze moest erkennen dat ze haar gewoon verblyf niet hield in ’n +oesterschelp. + +</p> +<p>Dit was ’n illuzie van ’t schepsel. + +</p> +<p>Met verbazing zag zy den meester aan, die zich volstrekt niet stoorde aan den indruk zyner ondervragingen, en met iets rechterlyks +in toon en pruik, voortging: + +</p> +<p>—Kunt gy leven in ’t water? Hebt gy kieuwen? + +</p> +<p>—In ’t water? Maar, meester... + +</p> +<p>Pruik links. Dat beduidde: geen maren. + +</p> +<p>—Of half in ’t water, half op het land? + +</p> +<p>—Meester hoe zou ik... + +</p> +<p>Pruik rechts: geen uitvluchten! + +</p> +<p>—Antwoord my, juffrouw Laps. Hebt gy koud bloed? Brengt gy levende jongen ter wereld? +<a id="d0e1928"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1928">42</a>]</span></p> +<p>—’t Is zonde, meester. + +</p> +<p>De pruik had iets van ’n stormram, en te-recht. Want daar volgde de stormrammige vraag: + +</p> +<p>—Kunt gy eieren leggen, juffrouw Laps? Dit vraag ik maar, slechts dit: kunt gy eieren leggen... hè? + +</p> +<p>Dàt kon ze niet! + +</p> +<p>—Dan zyt gy een zoogdier, juffrouw Laps. + +</p> +<p>En de pruik kwam weer in ’t midden, en in rust. Ze had juffrouw Laps uit het veld geslagen. + +</p> +<p>Ik stel er belang in, te weten hoe de lezer zich ’t gezelschap voorstelt, na dit verschrikkelyk vonnis, dat geen hooger beroep +toeliet, want Pennewip’s gelaat had het voorkomen van ’n gewysde. Ook was er geen spoor van gratie in z’n saamgeknepen wenkbrauwen. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>De gedachte is in my opgekomen, wat al verkeerde meeningen er zouden worden te-voorschyn gebracht over wat er na ’t zoo-even +verhaalde voorviel, wanneer ik hier op-eenmaal m’n boek sloot, en hoevele duizende gissingen ’t menschdom eeuwen lang zouden +bezighouden, als ik verhinderd werd voorttegaan door orgeldraaiers, of... door wat anders. + +</p> +<p>Het lust my ’n oogenblik toetegeven in dat denkspel, en ’k lees duidelyk in de dagbladen van de 50e eeuw: + + +</p> +<div class="blockquote"> +<p><span class="letterspaced">EERSTE BERICHT</span>. + +</p> +<p>“Er heeft weder ’n gevecht plaats gehad tusschen de Lapsianen en de Stoffelianen. De laatsten hebben ’t veld geruimd, doch +niet zonder hun geloof te bezegelen met veel bloed. De heilige lap is behouden, maar er is ’n gat in. Men ziet dagelyks ’n +nieuw treffen te-gemoet, waarby waarschynlyk de Krummelianen, Kadasteristen en Mabbelaars de behulpzame hand zullen bieden +aan de geloofsverwante Lapsianen, om ’n eind te maken aan het overwicht der Stoffelianen, die met behulp der Pennewippers, +’n hoogstverderfelyken invloed uitoefenen in Opper-Azie. + +</p> +<p>“Zonder te-kort te doen aan de heiligheid der zaak, komt het ons voor, dat wy, opper-aziaten, die de beschaving hebben gemaakt +tot ons privaat-eigendom, beter deden ons te bemoeien met de bebouwing onzer landeryen en ’t melken van onze koeien, dan gedurig +te stryden over dingen die zoo lang geleden zyn voorgevallen in ’t verloren hoekje gronds, dat by oude geschiedschryvers voorkomt +onder den naam: Europa.” + + + +</p> +<p><span class="letterspaced">TWEEDE BERICHT</span>. + +</p> +<p>“Naar men verneemt, is er gisteren een groote zege behaald door de oude Stotters op de nieuwe Stotters. Men weet dat sedert +eenigen tyd, de sekte der Stotters gescheiden is in twee hoofdafdeelingen. De oude Stotters hebben ’t genoegen gehad hun jonge +geloofsbroeders geheel uitteroeien, zoodat nu de vraag over de juiste kleur van vrouw Stotter’s oudje naar den zin der laatstlevenden +is beslist.” + + + +</p> +<p><span class="letterspaced">DERDE BERICHT</span>. + +</p> +<p>“Er is ’n nieuwe sekte van Stoffelianen opgestaan, die in zóóverre afwykt van de oude leer, dat ze op eenige punten de onfeilbaarheid +van Stoffel Pieterse in twyfel trekt. Die twyfel zou gegrond wezen op z’n malle houding in <i>de Nederlanden</i>. (Het bekende bessen-met-suikerdogma.) + +</p> +<p>“De oude Stoffelianen hebben ’n concilie gehouden, waarin besloten is, de ware leer te gaan verkondigen in alle landen waar +die nog niet is doorgedrongen. Er zal ’n algemeene kollekte worden gehouden, om ammunitie en Stofféliums intekoopen. Ook wordt +er ’n korps europeesche wilden aangeworven, die wel halsstarrig weigeren toetetreden tot het ware geloof, maar zeer bruikbaaar +zyn in godsdienst-oorlogen, waartoe zy (als de handgelden hoog zyn) ’n instinktmatigen aanleg schynen te bezitten.” + +<a id="d0e1975"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1975">43</a>]</span> + + +</p> +<p><span class="letterspaced">VIERDE BERICHT</span>. + +</p> +<p>“Er is sprake van de ontdekking der Janhagel, die door juffrouw Laps werd saamgeknepen, kort voor haar dood. Drie theologen +zyn in kommissie gesteld om dat eerwaardig overblyfsel der geloofsheldin te keuren. + +</p> +<p>“Reis-, verblyf- en keuringskosten zyn genomen ten laste van den Staat, en zullen bestreden worden uit equivalente verhooging +der belastingen op brood en brandstof.” + + + +</p> +<p><span class="letterspaced">VYFDE BERICHT</span>. + +</p> +<p>“By alle rechtzinnige boekhandelaars des aziatischen ryks is verschenen: <i>Nieuw en omstandig bericht van wat er heeft plaats gevonden op</i> III, 7, <i>b</i><sup>1</sup> (Pp), <i>na de kategorische verklaring des meesters over de ware natuur van juffrouw Laps.</i> + +</p> +<p>Alle weldenkende tydschriften doen hulde aan de homiletische en exegetische waarde van dit prachtwerk, dat naar den zuidoost-Afrikaanschen +tekst, met behulp der nieuwste bronnen, is vertaald uit het Europeesch. + +</p> +<p>De overzetting der laatste woorden van juffrouw Laps, geven ’n geheel nieuw inzicht in de bedoeling harer dierwording, en +toonen ten duidelykste aan hoe hare zoogvatbaarheid in nauw verband staat met de welbegrepen belangen van volksbeschaving +en verdere zoölogie. + +</p> +<p>Ook beweert men dat er ’n nieuwe lezing is uitgedacht van de laatste verzuchting des bakers, die ’n eind maakt aan den langen +stryd over zyn mannelykheid, en die de hooge waarde van Stoffel Pieterse’s grammatikaal-theologische roeping in ’t helderst +licht plaatst, waardoor op-nieuw de overeenstemming wordt aangetoond tusschen de wetenschap en de heilige boeken van ons geloof.” + + + + +</p> +<p><span class="letterspaced">ZESDE BERICHT</span>. + +</p> +<p>“De Krummels en Zipperlieden hebben elkaar de hand geboden, en in de geloofsartikelen opgenomen dat men niet volstrekt verplicht +is vasttehouden aan juffrouw Zipperman’s verkoudheid, met uitdrukkelyke bepaling evenwel, dat dit geloof niet schaden zal +aan de zaligheid, mits men vaststa in ’t kadaster, omdat de laatste opgravingen in Europa hebben aangetoond dat het venster +op III, 7, <i>b</i><sup>1</sup> (Pp) redelyk goed gesloten was. Deze ontdekking, in verband met de jongste nasporingen omtrent de kanonieke beteekenis van +de assurantie, schynt tot gezegde verbroedering geleid te hebben.” + + + + +</p> +<p><span class="letterspaced">ZEVENDE BERICHT</span>. + +</p> +<p>“Het blykt hoe langer hoe duidelyker uit de yverige nasporingen van den theologischen doctor Klesmeyer, dat juffrouw Laps +wel degelyk aan meester Pennewip ’n oog heeft uitgekrabd, wat natuurlyk hare talryke vereerders aangenaam is te vernemen. +Die geleerde onderzoeker heeft namelyk in ’t hooge Noorden, waar ons gezegend Azië grenst aan ’t oude Europa, ’n ysbeer ontmoet +die zich vermaakte met ’n éénglazigen neusknyper, uit welke ontmoeting de diepdenkende hooggeleerde scherpzinnige eer- en +geldwaardige Klesmeyer zyn stelling onweersprekelyk bewyst, vooral door die in verband te brengen met den gekromden voorvinger +en den gescheurden nagel van juffrouw Laps, op de autentieke schildery te Foppipolis.” + + + + +</p> +<p><span class="letterspaced">ACHTSTE BERICHT</span>. + +</p> +<p>“Het verheugt ons onze lezers te kunnen onthalen op de aangename tyding dat onze stad dezer dagen ’n waar feestgenot heeft +gesmaakt, en wel ’n genot dat meermalen zal kunnen herhaald worden. + +</p> +<p>Er is namelyk ’n aanvang gemaakt met het verbranden van alle in onze handen vallende personen die zich verstouten langer of +korter te zyn dan onze burgemeester. + +</p> +<p>De behoefte aan dezen maatregel werd sedert lang gevoeld, maar de onwil van eenige buitenmatige personen heeft ons tot-nog-toe +weerhouden gevolg te geven aan de algemeene billyke wenschen des volks, en de eerste beginselen van tucht, orde, godsdienst, +deugd en fatsoen. + +</p> +<p>De schuldigen zyn onder ’t meten en branden, tot afleiding en opbeuring, beziggehouden door dominee Stikleer, die hen gewezen +heeft op Stoffel’s verdienste en dood, in verband met de lengte van z’n buis, na de benoeming tot derden ondermeester, en +met z’n edel pogen tot algeheele ontworteling der onzedige oud-christelyke spel-methode. +<a id="d0e2037"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2037">44</a>]</span></p> +<p>Die welsprekende redenaar heeft alzoo door zyn gemoedelyke toespraak veel +bygedragen tot de vroolykheid en den genoegelyken afloop van ’n feest, dat in aangename +herinnering blyven zal by ieder die de juiste maat had.” + + + +</p> +<p><span class="letterspaced">NEGENDE BERICHT</span>. + +</p> +<p>We kunnen ons niet weerhouden ’n kort verslag te geven van de ingrypende leerrede die gisteren in onze hoofdkerk werd gehouden +door den eerwaarden Zielknyper. De waardige man had tot tekst gekozen baker’s onwaardeerbaar gezegde: “<span class="fraktur">dankie wel/ Juffre Pieterse/ m’n Koppie is omgekeerd/ dat zieje wel!</span>” +</p> +</div><p> + +</p> +<p>Hierop volgt ’n verslag van die preek. De nederige berichtgever uit de 50e eeuw noemt het kort. Dit moge waar zyn, maar ik +vind het zóó belangryk, zóó uitlokkend, dat ik geen weerstand bieden kan aan den lust om dat zielknyperig voortbrengsel van +de toekomst in z’n geheel te lezen. Ik ga naar den boekverkooper die de zaken van godsdienst tot z’n specialiteit maken zal +in die eeuw, en koop de preek. Ik doe dit gedeeltelyk om uwentwil, lezer, maar voornamelyk om myzelf, wyl ik in dat stuk genoemd +word met veel onderscheiding. Gy begrypt hoe aangenaam het is, te ontdekken dat men over zooveel eeuwen nog aan ons denkt. +Zie hier: + + +</p> +<div class="fraktur 
 poem
 "> +<h4 class="fraktur 
 lghead
 ">Voorzang.</h4> +<p class="line" style=""><span>O/ Baker vol van Zaligheid/ +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie zou Uw Lof niet zingen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>O/ Baker Die de Baker zijt +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van alle Stervelingen! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>O Baker/ hoor ons juichen aan/ +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Als wij met U uit baak’ren gaan.</span></p> +</div> +<div class="fraktur 
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>O Baker/ groot in Lief en Leed/ +</span></p> +<p class="line" style=""><span>In Kraamzaal of Saletje! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wie heeft zooveel als Gij reeds deedt’ +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gespeld in een Servetje! +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wij knielen bidden voor U neer +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En zingen/ Baker/ U ter Eer.</span></p> +</div> +<div class="fraktur 
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Zie op uw Kroost genadig neer +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van uwen Troon op Wolken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Er leeft als Gij geen Baker meer/ +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gij bakert alle Volken +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Gloei eeuwig door van Kindermin/ +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En speld ons in Uw Luiers in.</span></p> +</div><a id="d0e2093"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2093">45</a>]</span><div class="blockquote"> +<p>“Geliefde Medestotters! De rust van de kraamkamer, en de vrede van de luiermand kome, zy, en blyve overvloediglyk over u allen... +dat zy zoo! + +</p> +<p>“Wat is het dan toch, myne veelgeliefde Medestotters, dat u op elken Woensdag doen te-zamen komen in dit heilig stotterhuis? +Is het winstbejag, zucht naar aardsch genot? Is het de wensch om gezien te worden, de begeerte om u te verheffen boven uwe +medeburgers? In het kort, bestaat er eene reden van zinnelyken aard, die u hier saamvergadert aan den voet van dit gestoelte? + +</p> +<p>“Neen, neen, ik zie het aan uwe blikken, die met nedergeslagen oprechtheid en bedekte helderheid, luide uitroepen: “dat is +verre van ons! Wy zyn hier gekomen tot het opslokken van de kruimelen die er zullen afvallen van de feesttafel des eeuwigen +gastmaals. Wy dorsten naar het brood van de onbevatbare geheimenissen des Bakers, en ons hongert naar de springfontein zyner +onafzienbare zelfvolkomenheid.” + +</p> +<p>“Juist, myne geliefden, dàt is de ware stemming om optegaan tot de verhevene openbaring des onbekenden woords, want er staat +geschreven: “<span class="fraktur">daar zijn hooge Stoepen aan de Huizen</span>” en weldra zal ’t koppie worden omgekeerd. Wie wys is, zie toe dat hy de gesprokene woorden versta, opdat niet eenmaal de +dwaas zegge: “<span class="fraktur">dat zieje wel!</span>” + +</p> +<p>“Het is dan ook deze bemoedigende beschouwing, geliefden, die my aanleiding geeft, uwe onafgebroken opmerkzaamheid interoepen +by de behandeling van het punt dat me zal bezighouden op dezen heiligen bakerdag, een punt, zoo gewichtig, zoo treffend, zoo +uitnemend, zoo verheven, zoo diep, zoo belangryk, zoo indrukwekkend, zoo luistervol en onbegrypelyk... dat het niet te zeggen +is, en dat ik my dus voorstel kortelyk tot klaarheid te brengen. + +</p> +<p>“Gy vindt de woorden van mynen tekst die van deze verklaring den grondslag zal uitmaken, opgeteekend in het elfde <i>Stoffelium</i>, en daarvan het elfde hoofdstuk, het elfde vers. + +</p> +<p>“Ik heb gezegd: het elfde vers uit het elfde hoofdstuk des elfden <i>Stoffeliums</i>, waar we—met gepasten eerbied—het volgende lezen: +</p> +</div> +<p>Hier volgde de tekst dien we reeds kennen uit ’t negende bericht, en bovendien uit ons verslag van het salie-avendje. + +</p> +<div class="blockquote"> +<div class="body"> +<div class="div1"> +<p>“Hoe langer wy de onschatbare heilige <i>Stoffeliën</i> beoefenen, geliefde Stotters, hoe meer ons de diepe wysheid van alles wat daarin voorkomt in het oog springt, en hoe meer +we geraken tot de overtuiging dat die onvergetelyke wegwyzers ter zaligheid juist aldus moesten zyn geplaatst op ons pad, +om ons af te houden van de dwaalwegen der Kadasteranen, of wegtelokken van de poelen der Pennewipsche kettery. + + +</p> +<p>“Onder alle andere heilige uitspraken, worden wy in ’t byzonder getroffen door de voorgelezene tekstwoorden, die niet alleen +de laatstvoorgaande opmerking ten duidelykste bevestigen, doch bovendien ook dáárom zoo uiterst gewichtig zyn voor ons eeuwig +heil, omdat de Baker zich in die woorden openbaart in de volheid Zyner houding, en in al den rykdom van Zyne Bakerlyke waardigheid, +terwyl voorts de diepzinnige toespeling op de weer-en-windklok die in de gang stond, ons voldoende middelen aan de hand geeft +om onze Heilige Schriften te verdedigen tegen de goddelooze wereld, die voorgeeft te twyfelen aan Baker’s bestaan, en durft +beweren dat wy geen verstand hebben van natuurkunde. + + +</p> +<p>“Ik stel u te-dien-einde voor, geliefde Medestotters, my te volgen met uwe aandacht, als ik, na: + + +</p> +<div class="blockquote"> +<p>“<i>ten eerste</i>, den historischen zin myner tekstwoorden te hebben toegelicht, + + +</p> +<p>“<i>ten tweede</i>, zal overgaan tot de ontwikkeling van de stralen die daarin doorlichten, en wel: + +</p> +<ol class="lsoff"> +<li><i>a) Eerste straal.</i> De straal van Baker’s <i>goedheid</i>. + +</li> +<li><i>b) Tweede straal.</i> De straal van Baker’s <i>wysheid</i>. + +</li> +<li><i>c) Derde straal.</i> De straal van Baker’s <i>menschenkennis</i>. + +</li> +<li><i>d) Vierde straal.</i> De straal van Baker’s <i>matigheid</i>. + +</li> +<li><i>e) Vyfde straal.</i> De straal van Baker’s <i>Standvastigheid</i>. + +</li> +<li><i>f) Zesde straal.</i> De straal van Baker’s <i>algemeenheid</i>. + +</li> +<li><i>g) Zevende straal.</i> De straal van Baker’s <i>zelfkennis</i>. + +</li> +<li><i>h) Achtste straal.</i> De straal van Baker’s <i>edelmoedigheid</i><span id="d0e2203" class="corr" title="Bron: ">.</span> + +</li> +<li><i>i) Negende straal.</i> De straal van Baker’s <i>nederigheid</i>. + +</li> +<li><i>j) Tiende straal.</i> De straal van Baker’s <i>kuisheid</i>. +<a id="d0e2220"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2220">46</a>]</span></li> +<li><i>k) Elfde straal.</i> De straal van Baker’s <i>levenswysheid</i>. + +</li> +<li><i>l) Twaalfde straal.</i> De straal van Baker’s <i>onschuld</i>. + +</li> +<li><i>m) Dertiende straal.</i> De straal van Baker’s <i>dubbelslachtigheid</i>. + +</li> +<li><i>n) Veertiende straal.</i> De straal van Baker’s <i>eeuwigheid</i>. + +</li> +<li><i>o) Vyftiende straal.</i> De straal van Baker’s <i>waarheidlievendheid</i>. + +</li> +<li><i>p) Zestiende straal.</i> De straal van Baker’s <i>voorzichtigheid</i>. + +</li> +<li><i>q) Zeventiende straal.</i> De straal van Baker’s <i>geduld</i>. + +</li> +<li><i>r) Achttiende straal.</i> De straal van Baker’s <i>zedigheid</i>. + +</li> +<li><i>s) Negentiende straal.</i> De straal van Baker’s <i>geheimzinnigheid</i>. + +</li> +<li><i>t) Twintigste straal.</i> De straal van Baker’s <i>eenvoud</i>. + +</li> +<li><i>u) Een-en-twintigste straal.</i> De straal van Baker’s <i>liefde</i>. + +</li> +<li><i>v) Twee-en-twintigste straal.</i> De straal van Baker’s <i>trouw</i>. + +</li> +<li><i>w) Drie-en-twintigste straal.</i> De straal van Baker’s <i>yver</i>. + +</li> +<li><i>x) Vier-en-twintigste straal.</i> De straal van Baker’s <i>schranderheid</i>. + +</li> +<li><i>y) Vyf-en-twintigste straal.</i> De straal van Baker’s <i>fatsoen</i>. + +</li> +<li><i>z) Zes-en-twintigste straal.</i> De straal van Baker’s <i>goedertierenheid</i>. + +</li> +<li><i>z bis.) Zeven-en-twintigste straal.</i> De straal van Baker’s <i>volmaaktheid</i>. + +</li> +</ol><p> + + +</p> +<p>“om daarna: <i>ten derde</i>, over te gaan tot de beschouwing der bakerplichten, die uit de voorafgegane bakerbeschouwing voortvloeien. + +</p> +</div><p> + + + +</p> +<p>“Het menschdom, myne geliefden, was verzonken in duisternis en hooge belastingen. Alom werd ten duidelykste gevoeld dat er +verlichting noodig was, maar te vergeefs wendden zich de blikken naar het Oosten en naar het Westen, naar Zuiderpool en Noordermarkt. +Alles bleef even duur en donker. Daar schoot op-eens een golf van licht door den drabbigen hemel. Er werd door de aardbewoners +een ster gezien, die losberstte in geruischvolle stilte, en by het schuchter gedonder van die omstandigheid, kwam Stoffel +ter wereld. Hy leefde en leerde, zooals hy geboren was, met zachtmoedig geweld. + + +</p> +<p>“Het zou ons nu te vèr leiden, geliefden, als we thans ons bezighielden met zyn prille kindschheid en slanke jeugd... neen, +even als de reiziger die noode afscheid neemt van de bloemryke aardappelvelden langs zynen weg, maar toch met begeerige blikken +voorwaarts staart op den nabyliggenden berg der toekomst, zóó ook, geliefde Stotters, nemen wy voor heden afscheid van Stoffel, +en richten onze blikken op den tekst die voor ons staat als ’n berg van genot. + + +</p> +<p>“De saliemelk der deugd was genoten, en de tuitstoppende blaadjes waren verwyderd uit de monding des ketels door den krachtigen +moeder-gehoorzamenden adem van de oudste der dochteren des huizes. De yverige juffrouw Laps, die de onvergankelyke ziel stelde +boven ’t brooze lichaam, en de oefening der genade boven het streven naar zoeten drank... zy die woonde op de onder-voorkamer +van het huis dat gezegend was onder alle huizen... zy had toegegeven in de begeerte om meetepraten, en hieraan sluiten zich +de voorgelezene tekstwoorden met verbazende geleidelykheid. + + +</p> +<p>“Ik heb moeite, geliefden, my te weerhouden reeds nu uitteweiden over de voortreffelykheid die er ligt in die taal, maar de +vrees afbreuk te doen aan den straalbundel dien ik my voornam aftesteken in het tweede deel myner rede, doet my besluiten +u eenvoudig te wyzen op den eerwaardigen Baker Stotter, en op het bont-katoenen jak dat Zyne gelukzalige lenden met geestelyken +wellust omsluit. Ziet, geliefden, hoe Zyn geheel lichaam beeft van innigen zielevrede, ziet hoe Hy den vinger opheft by het +uiten der nadrukkelyke woorden: <span class="fraktur">dat zeiti!</span> Merkt op, hoe er spanning is by die herinnering aan de onvergetelyke klok, en geestdrift by het meten van die stoep... + + +</p> +<p>“Want hy moet die stoep gemeten hebben, myne geliefden! Het is van hoog gewicht, achtteslaan op deze byzonderheid. + + +</p> +<p>“Ja, geliefde Stotters, er zyn hooge stoepen, en er was een klok met wind in den gang! Dit geloof staat als een rots! Wat +er wankele of bezwyke, wy houden vast aan die hooge stoep en aan dien wind! Hoe ook de verdoolde mensch zich aankante tegen +de openbaring der Geheimenissen van het bakerschap, hy zal zich te-pletter stooten tegen ons stoepsel, en verbryzeld zal hy +worden door den wind onzes geloofs! + + +</p> +<p>“Maar, geliefden, vat gy het wel, begrypt gy wel ten-volle wat er in dien wind zit? Zyt gy wel geheel doordrongen van dien +wind? Doorblaast u die wind wel behoorlyk by uw opstaan en uw slapen gaan, by uw middagmaal en uw ontbyt? Dringt die wind +wel met voldoend stormgeweld door het weefsel uwer ziel, en doorbruischt hy wel behoorlyk de poriën van uwe gedachten? + + +</p> +<p>“Of—helaas, geliefden, vergeeft my deze schrikwekkende, maar noodige vraag—of is die storm wellicht in uwe harten geworden +tot een zuchtje? Is misschien uw <a id="d0e2366"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2366">47</a>]</span>wind weggekrompen tot eene labberkoelte, te zwak om ’t lichtste voorwerp voorttedryven naar, opteheffen tot, binnentestuwen +in de eeuwige gelukzaligheid? + + +</p> +<p>“En die stoep.... geliefden! Wat hebt gy met uwe stoep gedaan? Hebt gy wellicht verleid door de doemwaarde leeringen van de +Pennewippers, medegewerkt om de stoep des heils, de hooge stoep der zaligheid, de verheven stoep der genade, te verlagen tot +’n dorpeltje, hoog genoeg—ja, maar ter-nauwer-nood hoog-genoeg—om opteklimmen tot de bovenste plank uwer aardsche etenskast, +gy die eene stoep noodig hebt om den hemel te bereiken, een wind om u dien stoep optewaaien? + + +</p> +<p>“Zegt het my, zegt het my, geliefde verdwaasden. O, zegt het my, dierbare Medestotters, waar is uw stoep en waar is uw wind? + + +</p> +<p>“Gy zwygt? + + +</p> +<p>“Hemelsche Baker, zie in genade neder op dat zwygen, en neem onze belofte aan, dat we onze stoep zullen herstellen en onzen +wind aanblazen tot er de zaligheid op volgt. Dat zy zoo! + + +</p> +<p>“Doch laat ons voortgaan. Na de diepzinnige toespeling op die stoep en dien wind, haalt de verheven Baker met ernst en nadruk +de woorden aan van den man, die dagelyks die stoep beklom, dagelyks den adem diens winds voelde, de woorden van den man die +als het ware met die stoep en dien wind vereenzelvigd was: “<span class="fraktur">Je bent ’n goeie Vrouw/ Vrouw Stotter/ en ’n knappe Baker!</span>” + + +</p> +<p><i>Een goeie vrouw en ’n knappe baker!</i> Kan er treffender getuigenis worden gegeven, myne geliefden? Hy zegt niet: <i>Je bent ’n goeie vrouw, en daarmee uit!</i> En niet: <i>Je bent ’n knappe baker, en daarby blyft het!</i> Neen, duidelyk staat er: <i>Je bent ’n goeie vrouw èn ’n knappe baker</i>, zoowel dus het één als het ander.... het andere niet minder dan het één.... beiden te-zamen.... alles tegelyk! + + +</p> +<p>“Ik weet wel, geliefde Stotters, dat er sedert eenigen tyd onder de valsche geleerden dezer aarde lieden zyn opgestaan die +beweren dat het voegwoord: (en) in den grondtekst, zou behooren vertaald te worden met het tegenstellend: “<i>maar</i>” en dat alzoo de Heilige stoep-en-windman eigenlyk bedoelde de hoedanigheid des Bakers te stellen niet <i>naast</i> maar <i>tegenover</i> die der vrouw, maar de Baker die zorge draagt voor Zyne kraamkinderen tot het einde der eeuwen, heeft niet gewild dat er +twyfel wezen zou over een zoo gewichtig punt, en daarom heeft Hy toegelaten—wat zeg ik, Hy heeft bewerkt—dat de juiste tekst +Zyner woorden is bewaard gebleven in het <i>Stoffelium</i> naar de beschryvinge des Heiligen Multatuliï. + + +</p> +<p>“Ja Geliefden, dáár staat het: “<span class="fraktur">en een knappe Baker!</span>” Dat zegevierende “<span class="fraktur">en</span>” springt in het oog als een vonk van diamant, en wy kunnen den man niet genoeg danken, die door zyne nauwkeurigheid het menschdom +bewaard heeft voor de dwalingen die een onmiddellyk gevolg wezen zouden van de verkeerde lezing des onschatbaren voegwoords: +“<span class="fraktur">en</span>.” + + +</p> +<p>“<span class="fraktur">En</span>, geliefden, <span class="fraktur">en!</span> Uwe zaligheid berust op, hangt af van, is verscholen onder, spruit voort uit, gaat samen met, is te vinden in, wordt verzekerd +door... dat goddelyke <span class="fraktur">en!</span> + + +</p> +<p>“Doch verder nog gaat de helsche Pennewippery onzer dagen. Er zyn er die den braven eenvoudigen Multatuli zelven verdenken, +òf van onkunde, òf van opzettelyke verkrachting der waarheid.... + + +</p> +<p>“Verdoolden! Ziet ge niet waartoe gy wordt vervoerd door uwe zucht om alles te bekladden en te bederven wat ten leven leidt? +Beseft gy niet de ydelheid uwer pogingen om aftebreken wat opgebouwd werd door zoo heilige handen? Gevoelt gy niet dat elke +aanval op het gebied der Bakerlyke <i>Stoffelien</i> uitloopt op uwe beschaming? Was <i>Hy</i> niet heilig, <i>Hy</i> de eenige onvolprezen Baker Stotter in Zyn bonte jak? En als men dit toestemt—wat dan toch wel niet kàn ontkend worden—moet +dan niet ook <i>hy</i> heilig en onfeilbaar wezen, die de daden en woorden van dien Heiligen persoon heeft te-boek gesteld? En aldus die heiligheid +aannemende als uitgemaakt, kunnen er dan fouten wezen in zyn geschrift, geheel geschreven onder den invloed der begeesterende +indrukken van het pas ontloken Bakerdom dat, nog maagdelyk en nieuw, nog niet bedorven door menschelyke byvoegselen en helsche +Pennewipsels, eenen heiligenden invloed uitoefende op de schryvers die getuigen waren, of die althans achternaneven hadden +kunnen gezien hebben vàn de getuigen der gebeurtenissen die zy boekstaafden? + + +</p> +<p>“Weg van ons, gy wereldsche wysheid, die knagen wilt aan onze zaligmakende voegwoorden! Neen, aarde en hel, gy ontneemt ons +niet het vast geloof aan de juistheid, aan de zuiverheid, aan de geloofwaardigheid, aan de heiligheid onzes onvolprezenen +<i>Stoffeliums!</i> Met nederige fierheid zien wy neder op uw ydel gepoog! Met onzeggelyke gemoedsrust en betooverend zelfgevoel, roepen wy juichend +uit: “<span class="fraktur">Gij was een goeie Vrouw en een knappe Baker!</span>” + +<a id="d0e2454"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2454">48</a>]</span></p> +<p>“Doch dit is nog niet alles. Verder nog, hooger nog, dieper nog, sterker nog, grypt onze tekst in de dierbaarste belangen +onzer toekomst.... <i>Hy zal altyd ’n goeie vrouw en ’n knappe baker blyven!</i> Gevoelt gy wat dit zeggen wil, Geliefden? Wat hy was, was hy niet voor een oogenblik, voor heden, voor gisteren of voor den +dag van morgen... neen. Hy zal blyven wat hy was, altyd, eeuwig... <i>’n goeie vrouw en ’n knappe baker!</i> + + +</p> +<p>“De aarde zal verkruimelen en te-niet gaan: <i>Hy</i> zal blyven! De zon zal maan worden, of in ’t geheel niets! <i>Hy</i> zal blyven! Het heelal zal verzinken: <i>Hy</i> zal blyven voortbakeren ten einde toe! + + +</p> +<p>“O, Geliefden, wien duizelt niet het hoofd by het beschouwen van zulk een roeping! Hy zal bakeren, bakeren, bakeren tot er +niets meer zal te bakeren vallen, en toch blyven voortbakeren! Myne zwakke krachten schieten te-kort by dit denkbeeld! De +onnoozele mensch beschouwt, overpeinst, begrypt er niets van, aanbidt en... zwygt. + + +</p> +<p>“Ja, zwygen! Daarom verkondigen wy luide onze overtuiging! Zie, o mensch, gy die bouwt op de dingen van één dag, zie onze +vastigheid die gegrondvest is op de onomstootbare mannelyke schouderen der vrouw! Waar alles ligt, zal Hy staan blyven. Waar +alles bukt, zal Hy zich oprichten. Waar alles vergaat, zal Hy bloeien... bloeien in al de frisheid Zyner jeugd, als op den +stond toen Hy, tusschen juffrouw Mabbel en de Weduwe Zipperman, nederig naar den mensch, maar groot als uitverkoren Baker, +zegevierend getuigen kon: “<span class="fraktur">dat zeiti!</span>” + + +</p> +<p>“En Hy zal blyven wat Hy was, niet voor u alleen, niet voor my alleen, neen, wy lezen duidelyk in het hoofdstuk waaruit we +onzen tekst kozen: “<span class="fraktur">mijn heele Familie zal je altyd gebruiken!</span>” + + +</p> +<p>“Ziet gy, Geliefden: <i>zyne heele familie!</i> Wat is de familie van iemand die eene <i>zoo</i> hooge stoep heeft, en een windklok? Dat is het menschdom. Vrouw Stotter is de Baker van het heele menschelyke geslacht. Hy +is uw Baker, Hy is myn Baker, Hy is zyn Baker, Hy is haar Baker, Hy is onze Baker, Hy is ulieder Baker, Hy is hun Baker, Hy +is de Baker van ons allen, ja van allen... behalve van die vervloekte Pennewippers en andere verdoolden die van ons verschillen +in geloof. + + +</p> +<p>“Weg van Zyn Bakerlyken schoot, gy die geen deel aan Hem hebt, die niet zyt van de familie des mans des verheven stoepsels +en des windkloks! Weg van Hem, en vaart naar de diepe gewelven, waar geen Baker is. Betreurt daar uwe doemwaardige verstoktheid, +en vergaat in bakerlooze ellende! + + +</p> +<p>“Ja, Hij zal het menschdom bakeren ten einde toe! “<span class="fraktur">Ma</span>, staat er verder, <span class="fraktur">als de menschen je wat zeggen/ moet je net doen of je ’t niet hoort!</span>” De bedoeling dezer verhevene woorden is: het zal gebeuren dat uw zuigeling—het ingebakerd menschdom, namelyk—wederspannig +is, en zich krytend en schreeuwend teweerstelt... doe of je ’t niet hoort, Baker! Speld er maar dapper op toe. Beschouw elke +beweging als strydig met de ware beginselen van Bakerdom en deugd. Maak een pakje van Uwen voedsterling, en laat elke nieuwe +Bakerspeld luide verkondigen met kop en met punt: het Bakerdom heeft gezegevierd over de aangeboren verdorvenheid van de familie +des mans des verheven stoepsels en des windkloks! + + +</p> +<p>“<i>Doe net of je ’t niet hoort, Baker!</i> Stop uwe ooren voor de gebeden der omstanders. Luister niet naar de betweters die meenen dat schoppen en trappen en òm zich +slaan, de eerste natuurlyke uitspanning is van ons geslacht. Speld toe, Baker, speld toe! Er staat geschreven dat Gy Baker +zyt, en Baker blyven zult... baker dus het menschdom tot het einde der eeuwen. “<span class="fraktur">Gloei eeuwig door</span> zooals de psalmist zegt, + + + +</p> +<div class="fraktur 
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>“Gloei eeuwig door van Kindermin/ +</span></p> +<p class="line" style=""><span>En speld ons in Uw Luiers in! +</span></p> +</div> +<p>“Doch Hy is ook mensch, die Baker, en wat meer zegt—of volgens sommigen, minder—Hy is vrouw! Ja, Hy is vrouw op het avendje +van juffrouw Pieterse, en met echt vrouwelyke bescheidenheid en iets dubbelnaturigs dat ook de meest verstokte harten treffen +moet, hooren wy Hem in onzen tekst uitroepen: “<span class="fraktur">Dankie/Juffrouw Pieterse/ mijn koppie is omgekeerd/ dat zieje wel.</span>” + + +</p> +<p>“<i>Hy bedankte, Hy had zyn koppie omgekeerd, en zy zag het wel!</i> Verheven drieëenigheid van zinnediepte! Hy bedankte, ja... maar Hy bedankte niet alleen, Hy keerde te-gelyker-tyd Zyn koppie +om, en wel verre van Zich te bepalen tot die Heilige handeling, voegde Hy ter onzer leering daarby: <i>dat zieje wel!</i> + + +</p> +<p>“Voor ik overga tot de verklaring dezer hoogstgewichtigheid, maak ik de zielpynigende opmerking, Geliefden, dat sommigen beweren +dat het woord “koppie” in den europeeschen grondtekst tot een verbasterd taaleigen behoort, dat niet dan door lieden van den +laagsten stand, en slechts in den gemeenzamen omgang gebruikt <a id="d0e2532"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2532">49</a>]</span>werd waaruit zy aanleiding nemen, om een smet te werpen op de deftigheid van Multatuli den <i>Stoffelist</i>. Doch, zooals immer, valt ook deze steen neder in den hof des rampzaligen die den steen geworpen heeft. Want is niet juist +dat wedergeven van vrouw Stotter’s aanbiddelyke taal, letterlyk zóó als Zy moet gesproken hebben om begrepen te worden door +juffrouw Pieterse, een bewys voor de echtheid des Heiligen boeks? Zou niet de nooit volprezen Multatuli, indien hy ’t beeld +des Bakers had willen opsieren met franjekleederen of krulgewaden... + +</p> +</div> +</div> +</div><p> + + +</p> +<p>Hier komt dominee Zielknyper zoo uittewyden in myn lof, dat ik uit pure zedigheid genoodzaakt ben terugtekeeren tot den tyd +toen er nog inkomende-rechten bestonden, en dus vóór Baker-apothéose en anevrismen. + +</p> +<p>De lezer zal zich herinneren dat de preek, waarvan ik ’n fragment meedeelde, alleen mogelyk was door de veronderstelling dat +ik verhinderd ware geweest den indruk te schetsen, dien de nederlaag van juffrouw Laps by haar en hare zoog-lotgenooten teweegbracht, +en dat er dus vry spel ware gelaten aan de behendigheid van toekomstige godsdienstsmeden, om uit den katastroof op III, 7, +<i>b</i><sup>1</sup> (Pp) de elementen byeentezoeken tot ’n bruikbaar windselsysteem. + +</p> +<p>Daarvan gebeurt niets. De godenmakers die na ons komen, zullen zich moeten behelpen zoo goed ze kunnen, want wel verre van +m’n boek hier te sluiten, verklaar ik uitdrukkelyk dat het verbaasd gezelschap, na Pennewip’s beslissing, zich bepaalde tot +den uitroep: “Z...ó...ó...ó!” zonder iemand aantevliegen, te bekrabben, of ander molest aan te doen. + + + +</p> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Ontwikkeling der oorzaken van den lankwyligen vrede in Europa, waaruit tevens (alles is in alles!) den lezer ’t nut blyken +kan van de gezette studie der salieavenden. Vervolg en slot der dichtproeven, zeer geschikt voor rederykers en andere knappe +versöpzeggende kinderen. Arme Wouter... neen, ryke Wouter! +</p> +</div> +<p>De oplettende lezer die op menschkunde gesteld is, wil natuurlyk gaarne weten welke oorzaak ons vorig hoofdstuk zoo kalm deed +eindigen, en waarom ’t saliegezelschap zoo vreedzaam berustte in ’n geval dat nog kort geleden aanleiding had gegeven tot +zoo hevige ontploffing? + +</p> +<p>Nog geheel vervuld van den indruk der bakerspreuk, zal ik de oorzaken der betrekkelyke kalmte die er heerschte na Pennewip’s +vonnis, splitsen in drie deelen: + +</p> +<p><i>Vooreerst.</i> Men was reeds driftig geweest, en dus wat uitgeput. + +</p> +<p><i>Ten tweede.</i> Juffrouw Laps, de aanvoerster in den stryd, overzag met genialen blik het slagveld, en zonder juist te denken aan ’t wereldberoemd +gevecht van de Horatiërs en Curiatiërs, vatte zy met aangeboren talent de taktiek van ’t “verdeel en heersch!” Mèt de mogendheden +Stotter, Mabbel, Krummel en Zipperman tegen ’t “huis” der Pietersens... dat kòn. Maar nu dat huis gesteund werd door Pennewip’s +meesterlyk gezag, schreef de voorzichtigheid voor zich terugtetrekken uit den stryd. Want wie verzekerde Talleyrand-Laps, +dat ze rekenen kon op haar bondgenooten? Wie kon haar waarborgen dat niet de baker, of misschien juffrouw Zipperman <a id="d0e2565"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2565">50</a>]</span>zelve, zou overgaan tot den vyand, al ware het uit bekrompen eerbied alleen voor meester’s bewegelyke pruik? Neen, neen... +niet op zulken onzekeren bodem liet juffrouw Laps de artillerie voortrukken van hare welbespraaktheid. Zwygend zei ze: “’k +zal je later wel krygen!” en als we ons haar, en al de verhoudingen van ’t gezelschap, vermenigvuldigd denken met twintig- +of dertig-millioen, zouden we ons kunnen voorstellen den volgenden dag in deze of gene “onder invloed staande” Juffrelapsche +krant te lezen: <i>“De verhouding met het ryk der</i> Pietersens <i>is allerkordiaalst. Men spreekt zelfs van ’n vriendschappelyke byeenkomst der respektieve soevereinen, zonder ’t minste staatkundig +doel, en alleen om zich te verheugen in elkanders aanschyn. Men ziet hieruit alweder hoe ongegrond de geruchten waren omtrent +zekere spanning die er zou bestaan hebben over de ware natuur van onze geëerbiedigde vorstin. De lezer zal zich herinneren +dat wy die geruchten dan ook slechts onder reserve hadden meegedeeld.”</i> + +</p> +<p><i>Ten derde.</i> De derde en voornaamste reden van den wapenstilstand was: nieuwsgierigheid. Wie zich op-nieuw boos maakte, of boos blééf, +of boosheid blyken liet, zou moeten vertrekken. En wie vertrok, zou niet weten waarom meester Pennewip was komen vertellen +dat er weer wat aan de hand was met Wouter. Hieruit ziet men voor den duizendsten keer dat alle zaken haar goede zyde hebben. +Als Wouter Pieterse deugdzaam ware geweest in meester’s oogen, hadden die oogen waarschynlyk ’t lot ondergaan dat hun in zoo’n +geval door den archaeoloog Klesmeyer eenmaal in de oud-europeesche mythologie zou worden aangewezen. + +</p> +<p>—Maar meester, vroeg juffrouw Pieterse—na op ’t overwonnen zoogdier ’n blik te hebben geworpen die gelden kon voor ’n: “waar +blyf je nou?” met rang van overwinningsbulletin—maar meester, wat heeft die Wouter dan nu weer uitgevoerd? + +</p> +<p>—Ja, wat heeft Wouter weer gedaan? werd er bygevoegd door juffrouw Laps, die zich verheugde omdat het gesprek ’n andere wending +nam, en tevens over de nieuwe misdaad die zy vernemen zou, omdat ze zoo godsdienstig was. Want in de godsdienst is de zondaar +’n ding waarop men zich oefent. En juffrouw Laps hield veel van oefenen, zooals we gezien hebben. + +</p> +<p>Juist zou Pennewip ’n begin maken met de akte van beschuldiging, toen de bel ging... nogeens...—”’t was f’r ons”—en de arme +delinkwent trad de kamer in. + +</p> +<p>Hy was nog bleeker dan gewoonlyk, en er was reden toe want er waren vreemde zaken met hem gebeurd sedert Fancy hem opnam en +meevoerde... + +</p> +<p>—Juffrouw Pieterse, begon Pennewip, myne school is beroemd tot op Kattenburg... hoort gy dat, en verstaat gy dat? + +</p> +<p>—Och ja, meester. + +</p> +<p>—Ik herzeg: beroemd, en wel voornamelyk wegens de goede zeden die daar heerschen... ik bedoel natuurlykerwyze: op myne school +Godsdienst en deugd staan by my op den voorgrond. Ik <a id="d0e2591"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2591">51</a>]</span>zoude u verzen kunnen toonen over God... maar dit zal ik nu met stilzwygen voorbygaan. Het zy ulieden genoeg, te weten dat +myne school beroemd is tot op... wat zeg ik... zelfs heb ik ’n zoontje gehad van iemand op Wittenburg—van den blokkenmaker—en +eenmaal zelfs ben ik schriftelyk geraadpleegd over de verbetering van ’n knaapje wiens vader heel te Muiderberg woonde. + +</p> +<p>—Gut, meester! + +</p> +<p>—Ja, juffrouw Pieterse! ik ben nog in het bezit van den brief, dien ik u zoude kunnen toonen als ik zulks verkoos—de man was +doodgraver, en die jongeling had zich overgegeven aan het teekenen van ongepaste figuren op de zerken—maar juist dáárom—ik +bedoele om de godsdienst en deugd waaromtrent ik zoo beroemd ben—voel ik my verplicht u by dezen medetedeelen dat ik niet +verkies den goeden naam myner school te zien verloren gaan door uw deugniet van ’n zoon die dáár staat! + +</p> +<p>De arme Wouter was onthutst. Dat klonk anders dan ’n pauselyke aanstelling... die hy trouwens niet langer begeerde, want hy +had zoo-even ’n heel andere aanstelling bekomen die hem beter aanstond. + +</p> +<p>Z’n moeder wilde terstond overgaan tot wat zy haar godsdienst noemde en hem ’n kastyding toedienen, om den meester tevreden +te stellen en dezen te toonen dat ook in haar huis deugd en goede zeden op den voorgrond stonden. Maar meester vond beter +het gezelschap te doen weten wat er aan de hand was, om daardoor te gelyker-tyd het schuldbesef van den patiënt inniger te +maken. + +</p> +<p>—Uw zoon, juffrouw Pieterse, behoort tot de klasse der roovers, moordenaars, vrouwenschenners en brandstichters... + +</p> +<p>Meer niet. + +</p> +<p>“Heilige genade! Goeie hemelsche gerechtigheid! Barmhartige christenzielen nog toe! Och, lieveheeremenschelyke deugd, is ’t +mogelyk! Wat ’n mensch moet beleven!” Zoo omtrent—maar ik sta niet in voor de juistheid—was de stortvloed van uitroepingen +waaronder de tienjarige roover, moordenaar, vrouwenschenner en brandstichter bedolven werd. Arme Wouter! + +</p> +<p>—Ik zal u ’n stuk voorlezen van zyne hand, zei meester, en wie daarna nog twyfelt aan de verdorvenheid van dezen knaap... + +</p> +<p>’t Heele gezelschap beloofde dat men er niet aan twyfelen zou. Het stuk dat de meester daarop voorlas, was dan ook van ’n +aard dat die twyfel heel moeielyk viel, en ikzelf, die Wouter heb gekozen tot myn held, zal moeite hebben den lezer te overtuigen, +dat-i niet zóó slecht was als-i er uitzag in z’n vreeselyk + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">“ROOVERSLIED.</h4> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Met myn zwaard. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Op m’n paard. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>En myn helm op het hoofd.</span></p> +<p class="line" style=""><span>Er op in! En den vyand den schedel gekloofd, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>En vooruit!</span></p> +</div><a id="d0e2624"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2624">52</a>]</span><p>—Christenzielen, riep ’t heele gezelschap, is-i dol? + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“En vooruit! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Op den weg, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Langs de heg, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Met een houw en een stoot</span></p> +<p class="line" style=""><span>De dragonders verjaagd, en den markgraaf gedood...</span></p> +</div> +<p>—Lieve goeie god, wat heeft-i toch tegen dien markgraaf? jammerde de moeder. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Om den buit!</span></p> +</div> +<p>—Zieje, ’t is om den buit, zei juffrouw Laps, <i>ik</i> zeg maar altyd, men begint met ’n bybel, en... + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“En die buit +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Is myn bruid...</span></p> +</div> +<p>—Hebje van z’n leven... z’n bruid! De jongen heeft pas gewisseld! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“En die buit +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Is myn bruid... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>My gekocht met m’n staal...</span></p> +</div> +<p>—Met z’n st...a...a...a...l! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“En die buit +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Is myn bruid, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>My gekocht met m’n staal,</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ik voer, als een veêr, met my mee haar in ’t zaal, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Naar de grot...</span></p> +</div> +<p>—Hemelsche genade, wat wil-i in die grot uitvoeren? + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“Als de wind +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Zoo gezwind, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Jaag ik voort met myn vracht,</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ik sla op haar schreien en kermen...</span></p> +</div> +<p>—Och, gerechtige vrede, ’t mensch kermt ’r van! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>“En ik sla op haar schreien en kermen geen acht, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Wat genot!</span></p> +</div> +<p>—Dat noemt-i genot! Ik word ’r koud van! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“En dan weer +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Op-en-neer, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Rechts en links door het land...</span></p> +</div> +<p>—Lieve Jesis, daar gaat-i weer! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“En dan weer +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Op-en-neer, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Rechts en links door het land,</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hier een villa verwoest, daar een klooster verbrand, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Tot vermaak!</span></p> +</div> +<p>—De hel zit in dien jongen... tot vermaak! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“En dan voort +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Weer gespoord +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Naar een nieuw aventuur...</span></p> +</div> +<p>—Alweer? Waar wil-i in godsheeren-naam nu weer naar toe? ’t Is om te bezwyken... +<a id="d0e2726"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2726">53</a>]</span> + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>En dan voort +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Weer gespoord +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Naar een nieuw aventuur,</span></p> +<p class="line" style=""><span>En myn reisweg geteekend met bloed en met vuur, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Om de wraak...</span></p> +</div> +<p>—Goeie god, wat hebben ze ’m toch gedaan? + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“Want de wraak +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Is de taak +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Van den koning van ’t woud...</span></p> +</div> +<p><span id="d0e2749" class="corr" title="Bron: ">—</span>Is-i razend... ’k zal ’m koningen! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“Want de wraak +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Is de taak +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Van den koning van ’t woud...</span></p> +<p class="line" style=""><span>Die, alleen tegen allen zyn schepter behoudt...</span></p> +</div> +<p>—Wat ’s dàt voor ’n ding? + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>“Die, alleen tegen allen, zyn schepter behoudt, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>En banier! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Op, hoezee... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Wie gaat mee?</span></p> +</div> +<p>’t Gezelschap rilde op die uitnoodiging. + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“Op, hoezee... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>Wie gaat mee? +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Nu geen schepsel verschoond,</span></p> +<p class="line" style=""><span>Nu de mannen gehangen...</span></p> +</div> +<p>—Lodderyn! Trui, je ziet dâ-k... + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>“Nu de mannen gehangen, de vrouwen...</span></p> +</div> +<p>—Lodderyn... lodderyn! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“de vrouwen gehoond...</span></p> +</div> +<p>—Lodderyn, lodderyn, lodderyn... Trui! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 2em; "><span>“de vrouwen gehoond, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>Voor pleizier!”</span></p> +</div> +<p>—Voor pleizier... herhaalde meester op ’n graftoon, voor pleizier! Hy... doet... die... dingen... voor... zyn... pleizier! + +</p> +<p>’t Heele gezelschap lag in zwym. Ook Stoffel’s pyp was uitgegaan. Maar Wouter had iets kalms in z’n wezen, en toen z’n moeder +hem genoeg geslagen had om haar bezinning terug te krygen, legde hy zich niet ontevreden neer in ’n hoekje van de achterkamer, +waar-i weldra insliep om te droomen van Fancy. + + + + +</p> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Nauwkeurig bericht omtrent den toestand der hoofdpersonen van deze geschiedenis, na de katastrofe.</p> +</div> +<p>Den volgenden dag was er veel teruggekeerd tot de oude orde van zaken, en om niet den schyn van lompheid op ons te laden, +als bekommerden wy ons niet over de personen waarmee wy een zoo genoegelyken avend hebben doorgebracht, zullen we in ’t voorbygaan +<a id="d0e2810"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2810">54</a>]</span>aanstippen dat juffrouw Mabbel weer aan ’t bakken en machenetiseeren was gegaan, en vrouw Stotter aan ’t bakeren. Ze veroordeelde +de ongelukkige schepsels die aan hare zorg werden toevertrouwd tot ’n twee- of driemaandelyksche onbewegelykheid, zeker om +den pasgeborenen ’n prettig denkbeeld inteboezemen van hun nieuwbegonnen loopbaan, en om ze te straffen voor de brooddronken +luidruchtigheid waaraan ze zich hadden schuldig gemaakt voor hun geboorte. + +</p> +<p>Meester Pennewip hield zich als gewoonlyk bezig met het fatsoeneeren onzer gewezen aanstaande groot-ouwelui, en z’n pruik, +nog niet geheel hersteld van de ondergane aandoeningen, verlangde reikkrullend naar zondag. + +</p> +<p>Klaasje van der Gracht had den prys gekregen, met ’n plechtig: “ga zoo voort, myn zoon!” Dat-i gedaan heeft. Nog dagelyks +zie ik gedichten verschynen die zyn meesterhand verraden door duidelykheid, bondigheid en geestverheffing, en daar ik verneem +dat er kwaadwilligen zyn die beweren dat de ongevaccineerde Klaasjen overleden is aan de pokken, acht ik me verplicht hem +in bescherming te nemen tegen dien laster. ’t Genie sterft niet, dat spreekt vanzelf, anders zou ’t voor ’n genie niet de +moeite waard wezen zich te laten geboren worden. Doch al ware onze Klaas dood naar den mensch, zyn geest leeft voort in z’n +volgelingen, en dit vind ik ’n schoone onsterfelykheid. + +</p> +<p>Ook de familie De Wilde is niet uitgestorven, en zal niet sterven. Daar ben ik zeker van. + +</p> +<p>Juffrouw Krummel vroeg haar echtgenoot of ze werkelyk ’n zoogdier was, en hy die veel levenswysheid had opgedaan aan de beurs, +antwoordde na eenig overleg dat-i van zulke praatjes nooit meer geloofde dan de helft. “In dit geval: de laatste” zeid-i er +binnen-’smonds by. + +</p> +<p>Juffrouw Zipperman kadasterde burgerlyk voort, en was verkouwen. Maar ze had het er voor over, want ze was ’n “schikkelyk +mensch.” Alleen kon ze niet verdragen dat juffrouw Laps zoo hoog had opgegeven van haar vader “in de granen” en van haar deugd. +De oude Laps, beweerde zy, was niet <i>in</i> de granen geweest, maar er <i>onder</i>. Hy had ze namelyk gedragen in ’n zak op z’n hoofd, dat heel anders is dan granen te verkoopen, want wie wat verkoopt, staat +alweer wat hooger dan wie wat draagt. Dat had alzoo juffrouw Laps niet moeten zeggen. En wat haar deugd betrof, ieder wist +van die historie met den briefbesteller die zulke zware bakkebaarden had. “’t Was niet om ’t mensch te skandeliseren, heere +neen! ’t Was maar dat men ’t wist, en dat men er van sprak... dàt was ’t maar! Die juffrouw Laps mocht dus wel zwygen van +’r deugd.” Juffrouw Zipperman wou echter “de zegs<i>man</i> niet wezen, omdat kwaadspreken haar gewoonte niet was, maar de briefbesteller keek nog altyd naar boven, als-i voorbyging... +dat deet-i!” + +</p> +<p>Truitje en haar zusters zaten zoo goed mogelyk opgeschikt voor ’t venster, en als er jongelui voorbygingen, trokken ze haar +gezichten <a id="d0e2833"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2833">55</a>]</span>in ’n plooi alsof ze nooit iemand godsdienstiglyk hadden “terechtgebracht.” + +</p> +<p>De juffrouw van onder-achter vertelde in de komeny dat ze verhuizen wou “want ’t was ’n schandaal by de Pietersens... ’n wààr +schandaal.” En: “er had juist wat onder gestaan!” + +</p> +<p>Juffrouw Pieterse beredderde haar huishouden, en zag er uit als ’n “mensch”. Van-tyd tot-tyd “deed” ze haar godsdienst op +de kinderen die, als ze ’t voor ’t wenschen hadden gehad, gewis liever waren ter-wereld gekomen by Alfoeren, Dajaks of andere +verblinden die wat minder gevoeligheid belyden in hun godsdienst. + +</p> +<p>Juffrouw Laps had byzonder goed geslapen, dien nacht. Wat my genoegen doet. Ik zou wel meer van haar kunnen zeggen, maar dit +houd ik vóór me omdat ik nooit m’n onderwerp uitput. + +</p> +<p>Stoffel was naar z’n school gegaan, en had daar getracht aan de jeugd verachting inteboezemen voor rykdommen, naar aanleiding +van ’n gedicht dat gemaakt scheen op ’n vliering, door iemand die vermoedelyk niet veel last had van z’n rykdom. Maar de jongens +waren onoplettend, en schenen maar niet te vatten welk genoegen ’r in stak geen geld te hebben om knikkers te koopen. Stoffel +schreef die hardheid hunner harten toe aan Wouter’s wangedrag. Ze hadden zeker al gehoord van den aanslag op ’t leven van +dien markgraaf, en van dat zonderling logeeren in ’n grot. Daarom bewezen zy minder eerbied aan Stoffel, dan hem toekwam als +derden ondermeester met ’n verlengd buis. + +</p> +<p>En Wouter? + +</p> +<p>Deze was nog altyd in afwachting van de straf die hy zoo ruimschoots verdiend had, want z’n moeder had hem te kennen gegeven +dat de “terechtstelling” van den vorigen avend maar ’n voorloopige godsdienstoefening geweest was, en dat de eigenlyke bezoldiging +zyner zonde uitbetaald worden zou als ze daarover had gesproken met huisdominee. Wat billyk was. Want, in zaken van godsdienst, +heeft de dominee—huis- of niet—’n stem. Hy wordt er voor betaald, en studeert er voor. De menschen die dus beweren dat men +wèl doet de geestelyken uit z’n huis te houden, weten niet wat ze zeggen. + +</p> +<p>Maar intusschen wist Wouter niet wat-i zou aanvangen. Naar school gaan, kon-i niet. Meester had hem uitdrukkelyk verboden +verder meetescheppen uit die bron van Wetenschap. Wandelen mocht-i niet. “God weet wat je weer uitvoert als ik je-n-uit m’n +oogen verlies” zei de moeder, die voorgaf bevreesd te zyn dat-i weer zou losgaan op de klosters, maar eigenlyk alleen daarom +’t verlof tot uitgaan weigerde, omdat Wouter dat verlof gevraagd had. Want ze meende, als velen, dat het voor ondeugende kinderen +nuttig is, in alles te worden gedwarsboomd. + +</p> +<p>Als Wouter sluw ware geweest, had-i misschien voorgewend verliefd te zyn op die donkere achterkamer, om de trap te worden +afgejaagd tot zedelyke verbetering, en dan had-i ’n bezoek kunnen brengen aan z’n molens. +<a id="d0e2851"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2851">56</a>]</span></p> +<p>En de voorkamer was hem verboden omdat de jonge-jufvrouwen “hem niet konden zien.” Met deze woorden namelyk drukten zy haar +afschuw van roovers en Wouter’s verdorvenheid uit. + +</p> +<p>Ja, wèl was ze donker, die achterkamer! En ware zy maar alleen donker geweest, doch ze was bovendien vuil, bekrompen, en gevuld +met al de dampen die de dagelyksche atmosfeer uitmaken van III, 7, b<sup>1</sup> (Pp). + +</p> +<p>Als ’n looden domper drukt zoo’n verblyf iemand op ’t hart, en ik mag niet toegeven, aan wat misschien m’n plicht was, aan +de begeerte tot nauwkeurige beschryving van zoo’n hol, om niet oorzaak te wezen van de misselykheid die auteur en lezer bevangen +zou by zulke beschryving.<a id="d0e2861src" href="#d0e2861" class="noteref">1</a> + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e2861" href="#d0e2861src" class="noteref">1</a></span> Verder weidt M. uit over zyn plicht als schryver. Zelf betitelt hy I. 399–404 als “een malle uitval van den schryver, zeer +geschikt om de genegenheid van publiek te winnen, en dat monster over te halen tot hernieuwing van zyn abonnement.” (n.l. +op de <i>Ideen</i>). +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Wat vluchtige karakterstudie, gevolgd door ’n zot sprookje.</p> +</div> +<p>Maar als ik, die van-tyd-tot-tyd de werelddeelen doorjaag als ’n nieuwe Mazeppa, als ik zoo op-eenmaal toegaf aan den benauwenden +indruk van ’n keukenkamertje, hoe moet dan wel de ziel van dien armen Wouter zyn benepen geweest tusschen de muren zyner woning, +en in de sterk toegehaalde banden van z’n geheel bestaan. + +</p> +<p>De arme jongen was bewindseld en bezwachteld van z’n geboorte af. Kromme beentjes, bybelsche geschiedenis, engelsche ziekte, +met <i>twee woorden</i> spreken, versjes over deugd en gehoorzame jongetjes, mooi-handje geven, knielende avendgebedjes, toornige godsgerichten, +zwarte mannen voor stoute kinderen, “oogjes toe” voor en na ’n boteram, slapen met opgetrokken knieën, <i>zonde</i> doen, angst over gescheurde broeken, godsdienstoefeningen met of zonder akkompanjement van gevoeligheid... arme Wouter! + +</p> +<p>Ik weet wel dat duizenden en duizenden geen beter lot hebben, maar juist daarom zeg ik: arme Wouter! Misschien dat die uitroep +anderen opwekt tot de klacht: arme <i>wouters!</i> + +</p> +<p>En al ware dit zoo niet, wat den een past, is te min of te nauw voor ’n ander, en Wouter’s ziel was van ongewone leest. + +</p> +<p>Het kluchtig rooverslied dat hem was ingegeven door ’t pas gelezen boek, toonde hoe z’n maagdelyke verbeelding was getroffen +door de indrukken van wat hem groot voorkwam. Hy was nog geheel kind, en bovendien ’n <i>goed kind</i>. Hy zou geen vliegje hebben leedgedaan, zoodat de hoogst krimineele strekking van z’n lied alleen voortkwam uit de zucht +om op-eenmaal ’t <i>hoogste</i> te grypen, het <i>verste</i> te bereiken, de <i>eerste</i> te zyn, in ’t wedperk dat z’n kinderlyke fantazie hem had ingeleid. +<a id="d0e2902"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2902">57</a>]</span></p> +<p>Roover... goed! Maar dan ook ’n flinke roover, ’n roover boven alles, ’n roover zonder genade, ’n roover voor pleizier! + +</p> +<p>Van dat vrouwen-hoonen had-i eigenlyk geen begrip. Hy zei dat maar om ’t rym, en wyl-i uit ’n paar zinsneden van z’n boek +had opgemaakt dat het zoo’n byzonder aangename uitspanning was. + +</p> +<p>Als-i voor z’n veertien stuivers toevallig ’n <i>Karel Grandisson</i>—vervelender gedachtenisse!—had te lezen gekregen, zou z’n gedicht van dien woensdag heel anders uitgevallen zyn, en hy had +misschien... ja zeker had-i dan de hand van verzoening gereikt aan Slachterskeesje, en dien wellicht nog ’n paar griften toegegeven, +met volkomen vergiffenis voor ’t onjuist verhuizen van dezen of genen graaf. + +</p> +<p>Want het eigenaardige van gemoederen als dat van Wouter, is dat ze geheel zyn wàt ze zyn, en verder gaan, in welke richting +ook, dan oppervlakkig scheen te liggen in de macht der indrukken die hen ’t eerst die richting volgen deden. Er zou van zulke +karakters veel te wachten zyn, wanneer niet het toeval—d. i. deze of gene natuurlyke oorzaak die we niet kennen, en die we +<i>toeval</i> noemen uit schaamte over dat gebrek aan kennis—wanneer niet zoo’n toeval zich vermaakte de Wouters te doen geboren worden +in ’n kring waar ze niet worden begrepen... en dus mishandeld.<a id="d0e2917src" href="#d0e2917" class="noteref">1</a> + +</p> +<p>Wouter zat met beide elbogen op de tafel, en liet daarop het hoofd rusten. Hy scheen verdiept in ’t <i>over’shandsche</i> naadje dat Leentje bezighield, maar we zullen terstond zien dat z’n gedachten elders waren, en wel zeer ver van <i>Burgerstand III</i>, 7, <i>b</i><sup>1</sup>(Pp). + +</p> +<p>Men had haar verboden te spreken met “dien kwajongen” en slechts van-tyd tot-tyd, als juffrouw Pieterse de kamer verliet, +vond Leentje gelegenheid hem eenige troostwoorden toetevoegen, schoon ’t haar in ’t oog viel dat Wouter niet zoo bedroefd +was als men vooronderstellen zou van iemand die benepen zat tusschen de kastyding van gister en den huisdominee van morgen. +Want morgen zou de man komen om die zaak aftedoen. + +</p> +<p>—Maar, Wouter, hoe kon je spreken van brandstichten? + +</p> +<p>—Och... ik meende... sjt! + +</p> +<p>—En die graaf... wat was dat weer met dien graaf? + +</p> +<p>—’t Was ’n markgraaf... sjt! + +</p> +<p>—Wat is dat voor ’n graaf? Zeker weer uit ’n ander huis? + +</p> +<p>—Ja... ’t was de vader van Amalia. Maar dat is de zaak niet... ik heb je wat te zeggen, Leentje... sjt! + +</p> +<p>—Amalia? Wie is Amalia? + +</p> +<p>—Dat was m’n bruid<span id="d0e2951" class="corr" title="Bron: ,">.</span> Maar, Leentjen, ik wilde je zeggen... sjt! + +</p> +<p>—Je bruid? Benje gek, Wouter... je bruid? + +</p> +<p>—Ja, dat wàs ze... maar nu niet meer. Ik wou haar helpen, en dreef daarheen... toen kwam er ’n eend... maar, Leentje, dat +is de zaak niet... ik begryp nu alles... sjt! Ik ben voorbygedreven... sjt! +<a id="d0e2958"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e2958">58</a>]</span></p> +<p>—Wie ... waar ... wàt benje voorbygedreven? + +</p> +<p>—Amalia. Ze zat in ’t kroos ... ik begryp nu alles ... ik ben ... sjt! + +</p> +<p>—Ik begryp er niets van, Wouter. Maar zeg eens, die vrouwen ... waarom toch wou je die vrouwen... + +</p> +<p>Arme Leentje... <i>zy</i> was nooit gehoond! Ze had er zooveel voor over gehad! + +</p> +<p>—Die vrouwen stonden in ’t boek. Maar, hoor eens ... ik ben ... sjt! + +</p> +<p><span id="d0e2973" class="corr" title="Bron: ">—En dat klooster?</span> + +</p> +<p>—Dat doet er niet toe. Ik weet nu alles, alles... luister, ik zal ’t je zeggen, Leentje ... sjt! + +</p> +<p>—M’n god, Wouter, jongen, wat mankeert je? Je kykt alsof je gek bent! + +</p> +<p>Wouter was opgestaan. Hy hief zich hoog op, richtte een fieren blik naar de balken, legde de rechterhand op ’t hart, stak +de linker uit als om ’n spaanschen mantel te drapeeren... + +</p> +<p>Men bedenke dat Wouter nooit in den schouwburg geweest was... ... en zeide: + +</p> +<p>—Leentjen, ik ben ’n prins! + +</p> +<p>Daarop kwam de moeder binnen, en verwyderde hem met ’n paar oorvegen uit Leentje’s tegenwoordigheid. + +</p> +<p>Het prinsdom van Wouter lag in de maan... neen, veel verder. + +</p> +<p>Ziehier hoe hy gekomen was tot die nieuwe waardigheid. + +</p> +<p>Lang voor het begin dezer geschiedenis—ja, zéér lang geleden was er ’n koningin der geesten, juist als in <i>Hans Heiling</i>. Ze heette <span id="d0e2997" class="corr" title="Bron: A–OO">Α–Ω</span>. + +</p> +<p>Ze bewoonde geen hol, zooals in <i>Hans</i>, maar hield haar hof ver boven de wolken, wat luchtiger is en dan ook beter past voor ’n koningin. + +</p> +<p>Als ze uitging stoven de nevelvlekken op als stof, en met ’n waaierslag verjaagde zy de firmamenten. + +</p> +<p>Haar kinderen speelden met planeten als knikkers, en klaagden dat die zoo moeilyk waren weer te vinden na ’t wegrollen tusschen +’t huisraad. + +</p> +<p>Het zoontje der koningin, prins Upsilon, was verdrietig daarover, en verlangde gedurig ander speelgoed. + +</p> +<p>De koningin liet hem ’n doosje siriussen geven, maar binnen weinig tyds waren ook deze weer verloren. Doch ’t was Upsilon’s +eigen schuld. Hy had maar beter moeten achtgeven op z’n speelgoed. + +</p> +<p>Men stelde hem zoo goed mogelyk tevreden. Maar wat men hem ook gaf, gedurig vraagde hy wat anders, wat grooters, en méér. +Dit was ’n fout in ’t karakter van den kleinen prins. + +</p> +<p>De moeder, die als koningin der geesten ’n zeer verstandige vrouw was, begreep dat het voor den kleine nuttig wezen zou zich +’n beetje te gewennen aan ontbering. + +</p> +<p>Daarop gelastte zy dat men Upsilon eenigen tyd geheel zonder speelgoed laten zou. + +</p> +<p>Dit geschiedde. +<a id="d0e3021"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3021">59</a>]</span></p> +<p>Men nam hem alles af. Zelfs de komeet waarmed-i aan ’t kaatsen was met prinses Omikron, z’n zusje. + +</p> +<p>Prins Upsilon was driftig van aard, en vergat zich in z’n uitdrukkingen zóóver dat hy iets onëerbiedigs zeide over zyne moeder. + +</p> +<p>Ook prinses Omikron, verleid door zyn voorbeeld—want niets is verderfelyker dan slechte voorbeelden—wierp met driftig gebaar +haar palet tegen ’t heelal. En dat staat niet voor ’n meisje. + +</p> +<p>Nu bestond er in ’t ryk der geesten ’n wet dat wie ’t ontzag voor de koningin uit het oog verloor, of iets tegen ’t heelal +aangooide, daarvoor zou worden gestraft met tydelyk verlies van alle waardigheid. + +</p> +<p>Prins Upsilon werd ’n zandkorl. + +</p> +<p>Na zich ’n paarduizend eeuwen goed gedragen te hebben, werd hem de heerlyke tyding meegedeeld dat-i bevorderd was tot mosplantje. + +</p> +<p>In deze hoedanigheid paste hy braaf op, en deed wat ’n goed mosplantje behoort te doen. + +</p> +<p>Op zekeren morgen ontwaakte hy als poliep. + +</p> +<p>Dit geschiedde omstreeks den tyd toen de menschen begonnen hun spyzen te bereiden met vuur. + +</p> +<p>Hy bouwde ’n paar werelddeelen, en werd ’n eeuw of duizend daarna tot belooning van z’n yver veranderd in ’n garnaal. + +</p> +<p>Ook in deze betrekking had niemand de minste klachte over z’n gedrag, en weldra ging-i over in de klasse der zeeslangen. + +</p> +<p>Hy vermaakte zich heel onschuldig door schuilhokje te spelen met de zeelui maar deed niemand kwaad, en kreeg daarop vier pooten, +met rang van mastodont, en de vergunning zich wat te vertreden op ’t land. + +</p> +<p>Met wysgeerige gelatenheid schikte hy zich in dien nieuwen stand, en hield zich bezig met geologische opmerkingen. + +</p> +<p>Een paar millioen eeuwen later... + +</p> +<p>Als ik zoo van eeuwen spreek, houde men in ’t oog dat al die tyd te-zamen genomen in het ryk der geesten maar ’n klein kwartiertje +was... of juister: dat die tyd volstrekt <i>niets</i> was. Want <i>tyd</i> is uitgevonden tot gemak van de menschen, zooals wy spelboeken geven aan kinderen. Voor geesten is <i>toen</i>, <i>nu</i> en <i>dan</i> volkomen hetzelfde. Zy grypen <i>gisteren</i>, <i>heden</i> en <i>morgen</i> te-zamen met één blik, even als men zonder spellen ’n woord leest. Wat <i>was</i> en <i>wezen zal</i>, is. + +</p> +<p>Dit wisten de Egyptenaars en de Feniciërs heel goed, maar de Christenen hebben ’t vergeten. + +</p> +<p>Fancy begreep dat Wouter niet <i>lezen</i> kon, en daarom <i>spelde</i> ze hem Upsilon’s geschiedenis vóór, zooals ik doe voor den lezer. + +</p> +<p>Een paar millioen eeuwen later alzoo, klom-i op tot olifant, en ’n geestminuut of wat dáárna, dat is dus tien jaren—menschelyke +jaren ditmaal—vóór den aanvang van m’n verhaal, werd-i overgeplaatst in de klasse der menschen. + +</p> +<p>Wat-i als olifant misdaan had, weet ik niet. +<a id="d0e3096"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3096">60</a>]</span></p> +<p>Maar, had Fancy gezegd, om nu niet verder teruggezet, en om binnen weinig tyds hersteld te worden in z’n rang als prins van +den geeste, moest-i nu als mensch braaf oppassen, geen roofliederen maken, niets verkwanselen, zelfs geen bybel... en dan +zou ’t wel gaan. + +</p> +<p>Ook moest-i zich schikken in de sleepeloosheid van juffrouw Pieterse. “Dit wàs nu eenmaal zoo!” zei Fancy. + +</p> +<p>Die Fancy scheen ’n soort hofdame van Wouter’s moeder te wezen, die hem ’n bezoek bracht in z’n ballingschap om hem wat optebeuren +en moed in te spreken, opdat-i de tydelyke bestraffing die hem ten-deel viel, niet zou opvatten alsof men boos op hem was. + +</p> +<p>Zy beloofde hem te bezoeken van-tyd tot-tyd... + +</p> +<p>—Maar, had Wouter gevraagd, hoe vaart m’n zusje? + +</p> +<p>—Uw zusjen is ook gestraft ... ge kent de wet. Doch zy is ’n lief kind. Ze schikt zich geduldig in de kastyding, en belooft +beterschap. In den beginne is zy een luchtbolletje geweest, en heeft zich als zoodanig onberispelyk gedragen. Daarop werd +ze een maanstraal; en ook in die hoedanigheid was er niets op haar te zeggen. Zy schéén dat het ’n lust was, en uw moeder +had geestkracht noodig om haar straf niet te bekorten. Zeer spoedig is ze dan ook bevorderd tot geur, en voldeed byzonder, +want ze vulde de heelallen dat wy er hoofdpyn van kregen. Dit gebeurde omstreeks den tyd toen gy begonnen zyt gras te gebruiken. +Weldra werd ze ’n vlinder. Maar uw moeder vond die konditie niet geschikt voor ’n meisje, en liet haar daarom spoedig overgaan +in ’n sterrenbeeld ... zie, daar staat ze ... ònder ons. + +</p> +<p>Wouter zocht Omikron, maar vond haar niet... + +</p> +<p>—Zie, zeide Fancy, dáár ... rechts ... neen, iets verder ... dáár ... dáár ... de noordster! Dat is haar linkeroog. Het rechter +kunt ge niet zien, omdat ze bukt naar Orion, haar pop, dien ze op haar schoot houdt en liefkoost... + +</p> +<p>Wouter zag het duidelyk, en riep: + +</p> +<p>—Omikron ... Omikron! + +</p> +<p>—Neen, neen, sprak de hofdame, dat gaat niet, prins! Er staat uitdrukkelyk in den last der koningin dat uw straf cellulair +is. ’t Is reeds ’n groote gunst dat ge samen zyt opgesloten in één heelal. Toen onlangs uw broertjes den melkweg hadden bemorst +met zondvloeden, zyn ze heel ver van elkaar gezet. + +</p> +<p>Wouter was daarover zeer bedroefd. Hy had zoo graag ’n kus gegeven aan al die sterren met ’n pop op den schoot, die z’n zusje +waren... + +</p> +<p>—Ach, Fancy, riep hy, laat me samenwonen met Omikron! + +</p> +<p>Fancy zeide niet: ja, en niet: neen. Ze had iets in haar wezen als iemand die nadenkt over de mogelykheid van het tot stand +brengen eener hoogstmoeilyke zaak. + +</p> +<p>Maar Wouter, moed scheppend uit haar weifelen, herhaalde z’n bede: + +</p> +<p>—Ach, laat me samenwezen met m’n zusjen ... al moest ik weer <a id="d0e3129"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3129">61</a>]</span>gras eten of werelddeelen bouwen, ik zal eten en bouwen met lust en met yver als ik mag samenzyn met Omikron! + +</p> +<p>’t Schynt dat Fancy bevreesd was iets toetezeggen wat boven haar macht stond, en tevens dat het haar smartte die toezegging +niet te kunnen geven: + +</p> +<p>—Ik zal ’t vragen, fluisterde zy, en nu... + +</p> +<p>Wouter wreef zich de oogen uit ... dáár was ’t brugje ... dáár de sloot... + +</p> +<p>Hy hoorde de eend, die hem nog altyd uitschold uit de verte... + +</p> +<p>Hy zag z’n molens weer ... ja, ja ... zy waren het! + +</p> +<p>Maar ze heetten niet meer ... hoe was ook weer die naam? + +</p> +<p>Die molens heetten <i>d’Morgenstond</i> en <i>den Arend,</i> en zy riepen zooals houtzaagmolens gewoon zyn: + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Karre karre, kra kra...</span></p> +</div> +<p>Daarop was Wouter naar-huis gegaan, en we hebben gezien wat hem daar wachtte. + + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e2917" href="#d0e2917src" class="noteref">1</a></span> Aan het slot van I. 405 weidt M. uit over kindermishandeling door kortzichtigheid van opvoeders. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Plechtig bezoek van huisdominee, dat anders afloopt dan de scherpzinnigste lezer kan voorzien. Taal, genade, ’t huis op den +hoek, de gekompromitteerde vrouw uit Babilon, prikkelslangen, napreek met gevoeligheid... arme Wouter! +</p> +</div> +<p>Daar de lezer veel ondervinding heeft—ik zoek sedert jaren te-vergeefs naar iemand die zich beklaagt over gebrek aan die waar—zal-i +weten dat genoegens en rampen nooit zoo groot zyn als ze ons toeschenen in de verte. + +</p> +<p>Het was dus te voorzien dat de huisdominee die Wouter boven ’t hoofd hing, niet zoo zwaar op hem zou neerkomen als men zonder +deze wysgeerige opmerking meenen zou. Dit wàs ook zoo. + +</p> +<p>De man was eigenlyk maar beunhaas in ’t vak. Hy behoorde namelyk tot de klasse der katechizeermeesters en krankbezoekers, +en stond tot ’n wezenlyken dominee, als ’n likdoornsnyder tot ’n geneesheer. Maar voor de eksteroogen van III, 7, <i>b</i><sup>1</sup> (Pp) was-i bekwaam genoeg. En al ware hy dit niet geweest, ieder moet de tering naar de nering zetten. Menschen die op de +tweede verdieping wonen, kunnen geen aanspraak maken op grieksch in hun zielevoedsel. + +</p> +<p>Wouter zou dan ook gekapitteld worden in gewoon hollandsch. Juffrouw Pieterse had ’n schoon jak aan. Stoffel had pypen neergelegd, +en er was ’n stoel gezet voor juffrouw Laps die verzocht had van de party te wezen: “om de stichting” zei ze. De meisjes waren +uitgegaan, daar huisdominee geweldig met de armen slingerde als er indruk noodig was, en ze dus voorzagen dat er behoefte +wezen zou aan ruimte. + +</p> +<p>—Jon<i>ch</i>elin<i>ch</i> ... sprak de man, en er scheen al terstond indruk noodig te wezen, jon<i>ch</i>elin<i>ch</i>... + +</p> +<p>Het is zeer opmerkelyk hoe ’t geloof en de genade invloed hebben op de uitspraak van de meest gewone woorden. Huisdominee +zou <a id="d0e3189"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3189">62</a>]</span>zeker niet gezegd hebben, <i>lanche</i> pyp of <i>jonche</i> doperwten, maar de heiligheid verandert alles. En niet de uitspraak alleen, de heele taal, de woord- en zinvorming verandert +door ’t geloof. Ik ben niet ongenegen dit aantenemen als ’n bewys voor de kracht en de waarheid van die dingen, en denk ernstig +aan ’n verhandeling: “over den invloed der genade op de hollandsche taal.” Ja, ’k ga in deze meening zóó ver dat ik twyfel +koester aan de rechtzinnigheid van iemand die op dagelyksche manier, zonder zalving of gebrouw, my ’n opmerking meedeelt over +’t weêr, of tyding vraagt van m’n gezondheid. Zelfs in hoesten en niezen moet die genade zich openbaren, of de zaak is niet +zuiver. Let maar eens op of niet ’n dominee z’n neus anders snuit dan ’n ander? + +</p> +<p>—Jonchelinch, gy zyt diep gezonken... + +</p> +<p>Juffrouw Laps knikte dat dit juist geoordeeld was. Stoffel zoog aan z’n pyp, met ’n uitdrukking van onbeschryfelyke godzaligheid. +Juffrouw Pieterse hield ’n hoek van haar voorschoot gereed om by-de-hand te wezen als ze huilen moest. + +</p> +<p>—Jonchelinch, of juister gezegd: jonche dochter... + +</p> +<p>’t Gezelschap keek wel wat vreemd, maar men hield het voor ’n <i>lapsus linguae</i>. Ook moet men by geestelyke toespraken niet vitten op ’n woord. Dit is lastig voor den spreker, en leidt tot niets. + +</p> +<p>—Jonche dochter, uit kracht van myn ambt, en door de roeping als hoochepriester in den Heere... want ieder die ’t Evangelium +verkondigt, is ’n hoochepriester in den Heere... in den Heere... + +</p> +<p>De man zag rond alsof-i toestemming noodig had. Ieder knikte. + +</p> +<p>—In den Heere... + +</p> +<p>Nieuwe blik om bevestiging uittelokken. Die blik slaagde, maar ik kan niet ontveinzen dat men verwonderd was over z’n buitengewoon +lang toeven by dien “Heere.” + +</p> +<p>Ditmaal sloeg men de oogen neer om hem te dwingen voorttegaan. + +</p> +<p>—Door myn hoochepriesterschap... in den Heer... zeg ik u, jonche dochter, dat gy gelyk zyt aan de hoere van Babilon die hoereerde +met de koningen der aarde. + +</p> +<p>Niemand myner lezers mag den neus optrekken voor ’t juist weergeven van huisdominee’s taal. Ik erken dat ik, die geen christen +ben, de vryheid nemen zou de deur te wyzen aan iemand die zich zulke uitdrukkingen veroorloofde in myn stal. Maar christenen +kunnen toch welstaanshalve zich niet beklagen als men hen toespreekt met woorden uit hun bybel. + +</p> +<p>Dit was ’t dan ook eigenlyk niet wat de toehoorders hinderde. Juffrouw Laps vernam zelfs gaarne een-en-ander over de slechte +reputatie van die babilonische vrouw. Ze had daarby iets in haar houding dat te kennen gaf dat <i>zy</i> nooit in Babilon geweest, en dus buiten spel was. Juffrouw Pieterse en Stoffel waren te goed gewoon aan de onbeschofte platheden +der tale Kanaäns, dan dat zy daarover zouden verwonderd of ontsticht geweest zyn. Neen, de verbazing van ’t gezelschap had +’n heel anderen grond. + +</p> +<p>Men moet erkennen dat meester Pennewip by ’t oplezen van <a id="d0e3229"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3229">63</a>]</span>Wouter’s zondenregister zeer weinig kapitale misdaden ongemoeid had gelaten, en zie, daar komt huisdominee die ’t brandstichten +overslaat, het rooven vergeet, van moord en doodslag geen melding maakt, het vrouwenhoonen op den achtergrond laat, en in-plaats +van dat alles Wouter heel onverwacht beschuldigt van “hoerery met de koningen der aarde.” Dit was iets heel nieuws, en hoe +ook gewoon aan Kanaänitische beeldspraak, juffrouw Pieterse, vond het wat sterk. Zy waagde dus ’n bescheiden: <i>friskuus!</i> het afgekeurde stopwoord van de koekbakkersjuffrouw. Zoo gaat het. Men schimpt op iets vreemds, en neemt het over. Maar hier +was ’t geval ernstig genoeg om ’t gebruik van wat vreemds te wettigen. + +</p> +<p>—Friskuus, dominee! Wouter heeft... + +</p> +<p>Juffrouw Laps wilde ook wat zeggen, maar ze werd in de rede gevallen: + +</p> +<p>—Zwyg, o gy vrouwe van de muren Jericho’s, gy die ’n huis van ontucht bewoont op de wallen der stad... + +</p> +<p>—Maar dominee, de juffrouw woont onder-voor... + +</p> +<p>—Ja, en m’n vader was... + +</p> +<p>—Houd op met je gevlei... o gy Delilah-Rachab! En gy, vrouw... ik zeg u ... zoowaar de Heer leeft... dit meisjen is weggezonken... + +</p> +<p>—Maar dominee, Wouter is ’n jongen! + +</p> +<p>—Zwyg, en hoor de woorden des hoochepriesters! Ik zeg u dat zy is weggezonken in ’n poel van ongerechtigheid... + +</p> +<p>—Laat ’m begaan, fluisterde juffrouw Laps, daar zit wat achter. Hy zal op Wouter neerkomen met ’n omweg... dat doen ze wel +meer. + +</p> +<p>Hierin had juffrouw Laps gelyk. + +</p> +<p>—Dit meisje, ging huisdominee voort, met ’n uitdrukking van indruk die veel plaats noodig had, en die ons noopt de wysheid +te bewonderen van de dochteren des huizes, welker uitgaan ruimte liet aan dominee’s welsprekendheid, dit meisjen is ... ’n +meisje! + +</p> +<p>—In-godsnaam dan, zuchtte juffrouw Pieterse. + +</p> +<p>Maar dat toestemmen kostte haar inspanning. Want niets is moeielyker te gelooven dan ’n wonder dat men ziet. De wonderen die +men niet ziet, maken ’n onderscheid. + +</p> +<p>—In-godsnaam dan... + +</p> +<p>—Ja ... dit meisjen is ’n meisjen ... en wat meer zegt, ze is eene vrouw! Ja, ze is eene vrouw, en heeft gehoereerd... + +</p> +<p>—Och lievechristenzielen, ik kan er niet uit wysworden! + +</p> +<p>—Ik wel, zei juffrouw Laps, ik begryp ’t heel goed. + +</p> +<p>—Ja, slang ... jy begrypt me! Je geweten verklaart je de woorden die er stroomen van de lippen des mans Gods ... en je verdorvenheid +doet je de verzenen tegen de prikkels slaan. + +</p> +<p>Juffrouw Laps had reeds lang opgemerkt dat huisdominee zich by-voorkeur tot haar wendde. Ze had dit beschouwd als ’n hulde +aan haar diepere geloofskennis, en als des sprekers wensch zich te verzekeren dat de verheven zin zyner woorden beter werd +begrepen dan van den patient of de anderen kon verwacht worden. <a id="d0e3272"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3272">64</a>]</span>Maar toch wou ze nu graag een woordjen in ’t midden brengen over die verdorvenheid, om te protesteeren tegen de meening dat +deze haar privaat eigendom wezen zou: + +</p> +<p>—Ja zeker, dominee, verdorven zyn wy allen ... allen zonder onderscheid, maar... + +</p> +<p>—Zwyg, goddelooze vrouwe Babilons ... en vertrek uit je huis op de muren der stad. Je bent verdoemd, zeg ik je, en... + +</p> +<p>—Hé? vroeg juffrouw Laps verwonderd en ietwat beleedigd. + +</p> +<p>Want de vromen nemen verdorvenheid en verdoemenis met veel genoegen aan, zoolang men die dingen kollektief uitdeelt, maar +ze worden boos als men verklaart dat er iets hapert aan hen persoonlyk. + +</p> +<p>—Hé ... hoe meent u dat, dominee? + +</p> +<p>—Ik zeg dat je verdoemd bent, vrouwe uit <i>Josua twee</i> ... er hangen roode koorden uit je venster ... en je hebt gehoereerd met de koningen der aarde... + +</p> +<p>Tot-dusver was alles goed. Het hoereeren met koningen heeft iets deftigs, en schaadt niet. Maar: + +</p> +<p>... met de koningen der aarde, en met den briefbesteller die zulke dikke bakkebaarden heeft. + +</p> +<p>Dit was èrger dan “zoogdier.” + +</p> +<p>Voor juffrouw Laps den tyd had haar eer te herstellen door ’t verscheuren van den man gods, vloog Leentje de kamer in: + +</p> +<p>—De vent is dronken, juffrouw, hy is stomdronken ... hy heeft gebitterd op den hoek ... daar is-i de deur uitgegooid, en de +jongens loopen ’m na ... kyk hier! + +</p> +<p>En ze wees door ’t raam naar-buiten, waar inderdaad de straatjongens met veel gejuich ’n preek kommenteerden die huisdominee +scheen gehouden te hebben, want ze riepen: ho, ho, prikkelige slang met je verzenen ... houd je staart recht! + +</p> +<p>Stòmdronken nu was huisdominee niet, dit hebben wy gehoord, maar dronken was-i. In ’t wynhuis op den hoek had hy oefening +gehouden, en Leentje die dit wist of giste, was uitgeloopen om daarvan zekerheid te hebben, en door de openbaring van ’s mans +toestand de pyniging van Wouter te bekorten. In dit voornemen werd zy te-hulp gekomen door huisdominee zelf, die in ’t wynhuis +had hooren spreken over die geschiedenis van den briefbesteller, en by z’n aankomst in de woning van juffrouw Pieterse, zich +vergiste in den patient dien-i behandelen moest. + +</p> +<p>—En, voegde Leentjen er by, ’t is niet nu alleen ... ’t is niet altyd even erg, maar laatst met Habakuk... + +</p> +<p>—Zwyg jy, en ga aan je werk, zei juffrouw Pieterse, die beschaamd was omdat ze zich vergist had in de soort van wynberg dien +huisdominee bearbeidde. + +</p> +<p>My komt die vergissing heel verschoonbaar voor, en ik ben zeker dat ze nog lang had kunnen voortduren als de kloeke Leentje +daaraan geen eind gemaakt had. + +</p> +<p>Niet zonder moeite beschermde men huisdominee tegen de woede <a id="d0e3311"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3311">65</a>]</span>van juffrouw Laps. Stoffel hielp den man de trap af, zoo goed-i kon, en leverde hem over aan de straatjongens die terstond +’n liedjen op hem maakten, vol prikkelslangen en jenever. Ik heb dat dichtstuk niet kunnen machtig worden. Wat jammer is. +En iets te maken, en dat uittegeven als echten <i>codex</i>, strydt tegen m’n principes. + +</p> +<p>Zoodra juffrouw Laps zich ’n beetje hersteld had, koos zy de verstandigste party, en beschuldigde zichzelf van verkeerde opvatting. + +</p> +<p>—O ... o ... o! Zoo ziet men hoeveel oefening er noodig is, om vasttestaan in de leer! Ik herinner me nu klaar hoe er in de +Schrift wordt gesproken van verkeerde handelingen der dochteren Jeruzalem’s. Dàt heeft-i bedoeld met z’n briefbesteller. M’n +vader was in de granen, en ieder weet dus wie ik ben. De zaak is duidelyk, maar ik voel hoe langer hoe meer behoefte aan oefening +... aan oefening, weetje? + +</p> +<p>—Maar, lieve juffrouw Laps, de man was dronken... + +</p> +<p>—Zoo zegt Leentje, maar... + +</p> +<p>—En al dat volk op de straat! Hoor eens... + +</p> +<p>—Juist als met den profeet Eliza. Ook hem beschimpten de kinderen op de straat, en toen kwamen er beeren... + +</p> +<p>“Hei, hei ... pas op je verzenen!” klonk het buiten. + +</p> +<p>—Waarom zendt de Heer z’n beeren niet, klaagde juffrouw Laps die inzag dat de eenige wys om zich rein te wasschen van dien +briefbesteller, bestond in ’t verheffen van huisdominee tot profeet. En hierin had ze alweer gelyk. Wat ’n profeet zegt, kan +men opnemen zooals men wil. Een bruid is ’n kerk, een tempel is ’n lichaam, een vader is ’n zoon, een zoon is ’n geest, een +geest is ’n vader, één is drie, drie is één, en ’n briefbesteller is niemendal. + +</p> +<p>—Maar de man was dronken, herhaalde juffrouw Pieterse, alsof ze hierin ’n reden vond om huisdominee’s taal niet zóó ver wegtewerpen +als wanneer-i eenvoudig ware bezeten geweest door bybelwoede. + +</p> +<p>—En al waar-i voor ’n oogenblik gevallen, wat zou dat bewyzen? Blyft men niet altyd mensch, en is de val niet noodzakelyk +om de genade te doen uitkomen? Zeg, mensch, waar bleef de genade, zonder val? + +</p> +<p>Dit wist juffrouw Pieterse niet, en ik ook niet. + +</p> +<p>Ik vind dat die juffrouw Laps alweer gelyk had: zonder val geen genade, en zonder genade geen val. Die dingen hooren by-elkaar +als slot en sleutel, en wie er wat afneemt, doet verkeerd. Als men ’n gebouw wil laten bestaan, moet men niet hier-en-daar +’n pyler omhalen of ’n hoeksteen wegbreken. <i>Sit ut est, aut non sit.</i> Huisdominee was dus geheel in z’n recht, en juffrouw Laps ook, schoon zy eigenlyk de zaak alleen dáárom overbracht op het +terrein der H. Godgeleerdheid, wyl ze de aandacht wou afleiden van haar briefbesteller. + +</p> +<p>—Maar wat moeten we dan in-godsnaam aanvangen met dien kwajongen? riep Juffrouw Pieterse in ’t eind. +<a id="d0e3345"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3345">66</a>]</span></p> +<p>Stoffel begreep, by ontstentenis van huisdominee geroepen te zyn tot de preek van den dag. Hy behandelde <i>Ezechiel</i> en de afscheiding van de tien stammen, en deed er wat by uit <i>Mattheus</i>. Daarna ging-i over op de <i>Makkabeen</i>, en sloot met Daniel, Paulus, ’n <i>Onze Vader</i> en den H. Geest. + +</p> +<p>—Heel goed, zei juffrouw Laps, maar nu de straf? + +</p> +<p>Want de vromen zyn nooit tevreden voor er wat van straffen in komt, waarin ze, met het oog op de Schrift, volkomen konsekwent +zyn. + +</p> +<p>—Water en brood ... stelde de moeder voor, of ... wat zou je denken van de <i>Openbaring</i>? + +</p> +<p>—Ja ... zoo ... ik mag de psalmen nogal, of ... de geslachtsregisters ... Jakob gewan Juda, Zadok gewan Achim... + +</p> +<p>—Och, mensch, dat is alles al geprobeerd, en niets heeft geholpen. + +</p> +<p>—Als we hem eens ’n paar hoofdstukken lieten van-buiten leeren, van-achteren-af? + +</p> +<p>Jammer dat dit voorstel niet doorging. Misschien ware er wat voor den dag gekomen waarin slot en zin stak. + +</p> +<p>—Als ik hem eens by <i>my</i> nam, juffrouw Pieterse? Om ’t geld is ’t me niet te doen, je zou kostgeld kunnen geven... + +</p> +<p>Wouter rilde. + +</p> +<p>—Och ja, ging juffrouw Laps voort, je zou kostgeld kunnen geven, en ik zou hem oefenen ... want om ’t geld is ’t me volstrekt +niet te doen. <i>Oefenen</i>, weetje? + +</p> +<p>Ik heb niet juist kunnen te weten komen welke marteling er ditmaal voor Wouter werd uitgedacht. Ik denk dat men hem gemakshalve +geslagen heeft, en dit vind ik dan ook—alles in aanmerking genomen—maar het beste.<a id="d0e3391src" href="#d0e3391" class="noteref">1</a> + + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e3391" href="#d0e3391src" class="noteref">1</a></span> I. 414–437 zyn in hoofdzaak gewyd aan de vraag: is godsdienst noodig voor de zedelykheid? In I. 438 vindt men de geestige +gelykenis van Ornis over opvoeding. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Doorslaand bewys van Wouter’s beterschap, blykbaar uit ’n kerkelyk getuigschrift. Wouters eerste uitgang. Zyn studie in de +liefde. Kongrevische vertelling die dóórbrandt in water. +</p> +</div> +<p>Onze Wouter was bedrukt en neerslachtig. Zelfs Leentje had moeite om hem optebeuren, en te-meer omdat ze, ronduit gezegd, +niet goed kon wys worden uit haar beschermeling. + +</p> +<p>In ’t mazen zocht ze vergeefs haar weerga, en ik heb al gesproken over de onzichtbaarheid van haar heen-en-weertjes—dat toch +alles is wat men van heen-en-weertjes verlangen kan—doch haar bevattingsvermogen schoot te-kort by Wouter’s vertrouwelyke +mededeelingen, en ze kon zich niet onthouden van-tyd tot-tyd den jongen aantezien met ’n medelydenden blik die twyfel verraadde +aan de gezondheid van z’n verstand. Te-vergeefs bespaarde zy <a id="d0e3402"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3402">67</a>]</span>eenige duiten van haar schraal weekgeld om hem optevroolyken met de vroeger zoo welkome pepernoten ... helaas, Wouter’s ziel +was haar pepernoten ontwassen, en de ontdekking hiervan veroorzaakte Leentje bittere smart. + +</p> +<p>—Maar, beste jongen, wees dan toch verstandig, en laat je niet het hoofd op-hol brengen met zulke praatjes! Die Fancy, of +hoe ’t schepsel heeten mag, heeft je beet gehad. Of misschien heb je gedroomd. + +</p> +<p>—Neen, neen, neen, Leentje ... alles is de waarheid! Ik weet zeker dat alles wat zy gezegd heeft, de zuivere waarheid is. + +</p> +<p>—Maar Wouter ... die historie met je zusje ... dat had je dan toch vroeger moeten weten, dunkt me. + +</p> +<p>—Ik wist het ook, maar ik had het vergeten. Al wat Fancy zeide, wist ik. Het was me maar ontgaan. Terwyl ze sprak, kwam ’t +my weer duidelyk voor den geest. + +</p> +<p>—Ik zal eens naar die molens gaan, zei Leentje. + +</p> +<p>En dat deed ze. Naar Wouters aanwyzing vond zy de juiste plek waar die belangryke ontmoeting zou hebben plaats gehad. Zy zag +de balken, den modder, de eenden, het kroos ... alles was er, tot de aschlucht toe, alles ... behalve Fancy en haar vertellingen. + +</p> +<p>En ook Wouter-zelf vond Fancy daar niet meer. Te-vergeefs wandelde hy met de fatsoenlyke Hallemannetjes, zoo dikwyls men hem +thuis “van den vloer” wenschte. Te-vergeefs stond hy uren lang aan de leuning van z’n brugje, en luisterde naar ’t geklepper +van de molens. Ze vertelden hem niets, en zongen niet, en er kwam geen Fancy. + +</p> +<p>—Ze zal te veel bezigheid hebben aan ’t hof myner moeder, zuchtte Wouter, en bedroefd ging-i naar huis. + +</p> +<p>Maar als-i door ’t venster al de schoone sterren zag die zoo vriendelyk tintelden alsof ze hem toewenkten moed te houden, +dan werd hy iets beter gestemd. De treurigheid bleef, maar ze was minder bitter. Ze ging van smart over in heimwee, in zoet +verlangen “naar huis”, en met betraand oog, maar niet wanhopig meer, riep hy fluisterend: + +</p> +<p>—Omikron, Omikron!<a id="d0e3424src" href="#d0e3424" class="noteref">1</a> + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p>Na lang beraad, en op Wouter’s uitdrukkelyke belofte van beterschap, had eindelyk meester Pennewip zich laten verbidden, en +de hoofdroover-vrouwenhooner werd weer in genade aangenomen, of althans nagenoeg. Wouter mocht weer naar school gaan, en zich +oefenen in verzenmaken, schoonschryven, werkwoorden, kort-stomp-scherplange <i>o</i>’s, hollandsche graven en dergelyke wetenswaardigheden. + +</p> +<p>Meester zei dat het jongetje te Muiderberg nog verdorvener geweest was, en dat hy zelfs dáárvoor raad had geweten. Met Wouter +zou ’t dus ook wel gaan. Maar juffrouw Pieterse moest veranderen <a id="d0e3442"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3442">68</a>]</span>van huisdominee, want de tegenwoordige “behoorde tot de klasse der wynzuipers.” Nu, dat deed ze. Wouter werd op de katechizatie +“gedaan” by ’n wezenlyken dominee die na kerktyd uit ’n boekje “vragen overhoorde.” Den titel van ’t boekje weet ik niet meer +maar de eerste regels waren: + +</p> +<p>1e. <i>Vraag: Vanwaar hebt gy en alles wat er is, uw oorsprong?</i> + +</p> +<p>Wouter had graag willen zeggen: wel, van m’n moeder ... maar in ’t boekje stond: + +</p> +<p><i>Antw. Van God, die alles uit Niet heeft voortgebracht.</i> + +</p> +<p>2e <i>Vraag: Hoe weet gy dit?</i> + +</p> +<p><i>Antw. Uit de Natuur en uit de Openbaring.</i> + +</p> +<p>Wouter begreep dit niet, maar goedig en volgzaam als-i was antwoordde hy trouwhartig wat er in z’n boekje stond. Wel speet +het hem dat de pleizierige schoolvrye zondag, anders zoo uitnemend geschikt tot wandelen, bedorven werd door ’t “opzeggen” +der koningen Israels, wel was hy nayverig op de Joden die telkens werden “weggevoerd”—’n ongeluk dat hèm byzonder prettig +voorkwam—maar hy schikte zich met vroom geduld, en was niet de minste onder de zaligheids-leerlingen. Althans toen ’t jaar +om was, ontving hy ’n boekje met drie-honderd-vyf-en-zestig bybelteksten, één-en-twintig gebeden, even zooveel dankzeggingen, +een vader-ons, de tien geboden en de artikelen des geloofs. Er was ’n voorschrift by, hoe dat alles moest gebruikt worden: +eens <i>pr</i> dag, ’n jaar lang ... driemaal daags, ’n week lang by herhaling ... en de rest <i lang="la">quantum sufficit</i>. Voorin stond op ’n ingeplakt blaadje: + + +</p> +<div class="blockquote"> +<p class="aligncenter"> ter belooning +<br>aan <i>Wouter Pieterse</i> +<br>omdat hy<br> +de lessen in de Noorderkerk +<br>wel +<br>heeft opgezegd, +<br>en +<br>ter aanmoediging +<br>om +<br>ter eere Gods +<br>op +<br>den ingeslagen weg +<br>voorttegaan. +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>En daaronder stonden de namen van Dominee en Ouderling, met krullen die Pennewip zouden beschaamd gemaakt hebben. + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p>Het fatsoen der Hallemannen nam toe. De ouders van die kinderen huurden een tuin “aan den Overtoom.” Dat was zoo “heelemaal +buiten” zeiden zy, en “men kon toch niet altyd in de stad blyven.” Bovendien “de kosten waren zoo groot niet, want er was +één tuinman voor ’t heele pad, er stonden wel dertig bessenboompjes, en dat was toch altyd ’n aardigheid.” Ook zou er wel +gras genoeg zyn om ’t kleingoed te bleeken, en dat won zooveel uit op de wasch <a id="d0e3509"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3509">69</a>]</span>“want, zei de stamvrouw der Hallemannen, verleden was er yzersmet in Betsy’s <i>Kanesoe</i> ... dus was ’t heel goed om dien tuin te huren, en als de menschen er over spraken—want dat deden “ze” altyd—was ’t uit pure +jaloezie. Ook was er een regenbak by ... en juffrouw Karels had gezegd dat die lek was, maar dat was laster, want ieder moet +zelf weten wat-i doet, en àls je wat doet, heb je-n-altyd zoo’n gemaal met de menschen ... want ’t was vooraan op d’Overtoom +... en als je je dááraan storen zou, konje nooit iets doen ... en voor de kinderen was ’t ’n heele uitspanning ... die juffrouw +Karels moest maar letten op ’r zelf ... en als Gus jarig was, mocht-i jongeheeren vragen... + +</p> +<p>Gus werd jarig. Er zouden jongeheeren gevraagd worden, en, o geluk, Wouter was onder de uitverkorenen. + +</p> +<p>Het zou me te vèr leiden, hier te onderzoeken wat Gus en Franssie bewogen hun gewezen kommanditair-deelgenoot in den pepermenthandel +voortedragen tot kandidaat-feesthouder. De lyst der genoodigden werd opgemaakt en goedgekeurd, en daar juffrouw Pieterse zich +gestreeld voelde door den omgang van haar zoon met “menschen die ’n buiten houwen” werd ook van dien kant geen bezwaar gemaakt, +mits Wouter beloofde “heel fatsoenlyk te wezen, zich niet vuil te maken, niet te ravotten, z’n kleeren niet te scheuren” en +zoo-al meer. Ook zeide juffrouw Pieterse “dat ’t zoo lief van ’r was, dat ze dit toestond, want ’t was toch ’n heel ding voor +’n kind om zoo eens uittegaan.” + +</p> +<p>Ja, Wouter zou uitgaan! Voor ’t eerst uitgaan, voor het eerst eten, drinken, zich vermaken onder ’n vreemd dak. ’t Was ’n +hoofdgebeurtenis in z’n leven, en hy voelde al minder nayver op de Joden die zoo dikwyls uitgingen, en ten-laatste zelfs nooit +weer thuiskwamen. + +</p> +<p>De heugelyke middag was aangebroken. Met onbeschryfelyke fierheid stapte Wouter de poort uit. “’t Was rechts, links, weer +links, dan ’n brug over, en daarna rechtuit, het kon niet missen” had Gus gezegd. En de tuin heette <i>Stad-rust, dus</i>: “Wouter moest maar vragen, dan zou-i ’t zeker vinden.” + +</p> +<p>Dit was ook zoo. Wie voor ’t eerst uitgaat, komt altyd te vroeg. Wouter was op <i>Stad-rust</i> vóór de andere genoodigden, maar Gus en Franssie ontvingen hem vry wel, en stelden hem voor aan hun ouders, die zeiden dat +Wouter ’n lief gezichtje hebben zou als-i wat minder bleek was geweest. + +</p> +<p>De andere speelnootjes kwamen vervolgens opdagen, en ’t stoeien, draven, gooien, nam ’n aanvang, zooals dat by knapen gebruikelyk +is. De pret werd afgewisseld met wafelen en limonade “die heel langzaam moest gedronken worden, omdat de kinderen zoo bezweet +waren.” + +</p> +<p>Toen de stammoeder der Hallemannen melding maakte van de bessenboompjes en den zoo kwaadaardig belasterden regenbak, had ze +onder de volkomenheden van <i>Stad-rust</i>, ook dat prieel moeten opnoemen, waar Betsy zat met dien heer... +<a id="d0e3537"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3537">70</a>]</span></p> +<p>—Wie is dat? vroeg Wouter aan de kleine Emma, die meespeelde met de jongens. + +</p> +<p>—Wel, dat is Betsy’s vryer. + +</p> +<p>Nu weten wy uit de treffende geschiedenis van lange Ceciel, dat Wouter z’n eerste liefde reeds achter den rug had, maar toch +trof hem dat gezegde van Emma als iets vreemds. Tot-nog-toe was ’n vrystertje, in zyn meening, ’n meisjen aan wie men griften +en ulevellen geeft, en die Betsy scheen verheven boven zulke dingen. Wouter begreep terstond dat-i lange Ceciel niet behoorlyk +behandeld had, en op eenmaal beving hem de lust om te weten hoe ’n volwassen heer vryt met ’n meisje dat niet meer school-gaat. + +</p> +<p>—Haar vryer? + +</p> +<p>—Wel zeker ... geëngageerd! + +</p> +<p>Dit woord was Wouter te modern, en als nu de lezer scherpzinnig is, kan hy met vry veel juistheid berekenen in welk jaar onze +meid haar ekonomisch huwelyk aanging met den barbiersknecht. Men stelle zich slechts de vraag: wanneer is in de Klasse <i>Burgerstand</i>, III, 7, <i>a</i><sup>1</sup> (Pp) ’t flauwe “geëngageerd zyn” in zwang gekomen voor ’t hartelyke: vryen? + +</p> +<p>—Ge ... wàt? vroeg Wouter. + +</p> +<p>—Geëngageerd ... ze verkeeren. + +</p> +<p>—Wat is dat? + +</p> +<p>—Wel, ze willen samen trouwen. Weetje dàt niet? + +</p> +<p>Wouter voelde schaamte dat-i zoo’n eenvoudige zaak niet wist, en zooals meer gebeurt, hy schaamde zich nogeens, juist òver +die schaamte. + +</p> +<p>—Wel zeker, dat wist ik wel. Ik had niet goed verstaan. Emma... wilje met <i>my</i> trouwen? + +</p> +<p>Emma kon op ’t oogenblik niet, wyl ze geëngageerd was met haar mama. Maar zoodra ze weer vry werd, zou ze zich bedenken, en +dan had Wouter veel kans. Want ze keek hem heel vriendelyk aan voor ze weghuppelde om te voldoen aan ’n konvokatie tot “stuivertje-wisselen” +in ’n anderen hoek van den tuin. + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p>Als den lezer de <i>Spectator</i> van Van Effen bekend is, zal-i zich herinneren dat daarin voorkomt de heel aardige beschryving eener <i>burger-vryaadje</i>. Ik houd die beschryving voor echt, en vergeef dezen Justus makkelyker ’t afluisteren dan ’t verzinnen, ’t Eerste is nagenoeg +geoorloofd, jazelfs byna plicht in iemand die menschen bestudeert om <i>Spectators</i> of <i>Ideen</i> te schryven. Wie ’t afkeurt, moet ook den geneesheer veroordeelen die z’n patient bespiedt met het doel diens kwalen te leeren +kennen om ze te genezen. + +</p> +<p>Ik spreek dus Van Effen vry van onbescheidenheid, maar erken eenigszins jaloers te wezen op de gelegenheid die hy schynt gevonden +te hebben tot zoo nauwkeurige waarneming. Wy weten weinig van ’t huiselyk leven der trekvogels, de hartstochten der schelpdieren +ontsnappen voor ’n groot deel aan onze scherpzinnigheid, en toch staat in zekeren zin de natuurlyke historie van oesters en +zwaluwen in <a id="d0e3593"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3593">71</a>]</span>helder licht, wanneer wy die vergelyken met de kennis van onszelf. Vooral is die kennis moeielyk te verkrygen ten aanzien +van ’t geslachtsleven—in alle beteekenissen!—dat zich meer dan andere handelingen verbergt voor de blikken van den opmerker. + +</p> +<p>“Wat zouden die twee elkaar te zeggen hebben?” vraag ik altyd myzelf als ik ’n verliefd paar zie, en soms betrap ik my op +de verdrietige vraag: “<i>zouden</i> ze elkaar wat te zeggen hebben?” + +</p> +<p>Verdrietig, ja! Want het doet me leed als ik ’n lid van myn geslacht, ’n wederdeel dus van myzelf, een <i>mensch</i>, moet verdacht houden van gebrek aan adel, van onkunde in liefde, van verwaarloozing der schoonste—neen, van de eenige—kracht +der Natuur, van opstand tegen de aantrekkingswet. Liefde—ik heb ’t al meer gezegd, en men heeft myn bepaling zeer onzedelyk +gevonden, wat me genoegen doet—liefde is neiging tot éénzyn. + +</p> +<p>Maar gewis openbaart zich die neiging op oneindig veel wyzen. Gelyk overal, is ook hierin de Natuur éénvoudig in <i>regel</i>, veelvoudig in <i>toepassing</i>. De liefde van ’n dief zal wel beduiden: kom, laat ons saam uit stelen gaan. De goddiener vereenigt zich met z’n geliefde +in den gebede of in den psalme, en zoo al voort: “elck ghedierte naer synen aerdt.” + +</p> +<p>Of zou die neiging tot meedeelen, tot samenzyn, tot vereenigen, by sommigen tevens de begeerte wezen tot het <i>goede</i>? + +</p> +<p>By Wouter was het zoo, al wist hyzelf dat niet. Had-i niet eens, in naam van lange Ceciel, de vryheid weergegeven aan ’t vogeltje +dat zoo angstig rondvloog in de nauwe kooi? Wel had Ceciel daarom gelachen, en gevraagd of Wouter gek was? Wel begreep <i>zy</i> niet dat er verband was tusschen zyn medelyden met het arme dier, en ’t kloppen van z’n hart als-i háár naam kraste op de +bevrozen ruiten van de achterkamer, maar misschien zou ze dat verband begrepen hebben als ze Wouter had liefgehad. En dat +kon nu eenmaal niet, om dien broek boven ’t buisje. + +</p> +<p>Hoe dit zy, hèm ware ’t onmogelyk geweest te denken aan iets kwaads als-i Omikron riep. Daarby vergat hy lange Ceciel, en +zeker zou hy zeer verwonderd geweest zyn als deze verschenen ware op dien roep. Kleine Emma leek er meer op, vond-i nu. Zonder +te denken aan ’t schryven van ’n <i>Spectator</i>, voelde Wouter groote begeerte om te weten hoe de jongeheer die met Betsy in ’t prieel zat, zich kweet van ’t “verkeeren.” +Hy wist middel te vinden zich aftezonderen van z’n kameraadjes, en hoorde een-en-ander dat hem niet veel wyzer maakte in z’n +liefdestudie. + +</p> +<p>—Ja, ik heb ook gezegd: met Mei... + +</p> +<p>—Wel zeker, om de bovenhuizen... + +</p> +<p>—’t Is ’n gemaal! En wat zegt je moeder? + +</p> +<p>—Zóó ... zy vindt we moesten ’t nog ’n jaartjen aanzien. ’t Is zoo onfatsoenlyk gauw te trouwen. ’t Is net, weetje, of... + +</p> +<p>—Vier jaar... + +</p> +<p>—Ja, vier jaar, Louw en Anna zyn zeven jaar geëngageerd geweest... +<a id="d0e3640"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3640">72</a>]</span></p> +<p>Wouter was er grootsch op, dat-i nu precies wist wat dit beduidde. Hy begreep dat het zooveel wil zeggen als: samen ’n bovenhuis +huren, liefst in Mei. + +</p> +<p>—En kryg je nou die linnenkast? + +</p> +<p>—Neen ... die wil m’n moeder zelf houden. Maar als we nog ’n jaar wachten, zal ze ons ’n andere geven, zegt ze, ’n kleine. + +</p> +<p>—’k Had liever de groote. + +</p> +<p>—Ik ook. Maar, weetje, zy zegt: jongelui hebben geen groote kast noodig. Maar toen m’n zuster trouwde, heeft ze toch ’n groote +kast “meegekregen.” + +</p> +<p>—Zeg dan dat je ’r ook een moet hebben. + +</p> +<p>—’t Zal niet helpen. + +</p> +<p>—Probeer ’t maar ... ik trouw niet zonder die groote kast. + +</p> +<p>—’k Wil ’t wel vragen, maar ... + +</p> +<p>Van dit gehalte waren de gesprekken die Wouter afluisterde in ’t prieel. Hy was zeer onvoldaan, en verschool zich peinzend +in ’n donker hoekje. Wat hem eigenlyk ontbrak, wist-i zelf niet, maar toen kleine Emma hem kwam roepen, bleek er dat-i aan +heel iets anders had gedacht dan aan linnenkasten en vakante bovenhuizen, want met vroolyken schrik riep hy: + +</p> +<p>—Zou <i>zy</i> ’t wezen ... m’n zusje? + +</p> +<p>’t Was avend geworden, en het spel der kinderen zou binnens’huis worden voortgezet. De kleine gemeente was vermoeid. Er zou +<i>verteld</i> worden door een van de <i>grooten</i>. + +</p> +<p>Welke “<i>groote</i>” verdwaald was op <i>Stad-rust</i>, om dáár Moore’s <i>Peri en Paradys</i> te behandelen, weet ik niet. Men zal vinden dat het niet paste by Betsy’s “engagement” en die liefdesmorende linnenkast. +Maar evenals, volgens sommigen, ieder persoon ééns tenminste wordt bezocht door de fortuin, zoo ook schynt er in de platste, +minst dichterlyke omgeving, éénmaal althans iets voortevallen dat “aan wie ’t vatten wil” de gelegenheid geeft zich te verheffen +boven ’t alledaagsche. Eénmaal wordt den drenkeling toegeroepen: ge kùnt zwemmen, sla uw armen uit! + +</p> +<p>De “groote” volgde in z’n vertelling den engelschen dichter niet. + +</p> +<p>Hy volgde een van de vele wyzen waarop de <i>peri</i>-legende in alle talen is bezongen, nadat ze in de gemoederen van alle volken ontstaan was.<a id="d0e3692src" href="#d0e3692" class="noteref">2</a> + +</p> +<p>“<i>De</i> Peri <i>die voor de poorten van ’t paradys vruchteloos smeekte te worden toegelaten tot den heilstaat der gelukzaligen, bracht alzoo +na veel vergeefsche pogingen eindlyk als ’t schoonste wat de aarde opleverde, den laatsten zucht van ’n berouwhebbend zondaar, +en vond genade in de oogen des wachters aan de poort, om de heiligheid der gave die zy offerde...</i> + +</p> +<p>—Nu pandverbeuren! riep Gus. +<a id="d0e3705"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3705">73</a>]</span></p> +<p>—Pandverbeuren, pandverbeuren! riep de gansche kleine gemeente hem na. + +</p> +<p>Er werden panden verbeurd, gegeven en ingelost. Er moest “gezoend” worden, dat spreekt vanzelf. “Een raadseltjen opgeven.” +’t Werd niet geraden... natuurlyk. Wie ’t <i>wist</i>, mocht het niet zeggen! Dat is by raadsels zoo de gewone konditie. + +</p> +<p>—Wat zal de eigenaar van dit pand doen? + +</p> +<p>—Op één been staan! + +</p> +<p>—Over ’n strootje springen! + +</p> +<p>—Een vers opzeggen! + +</p> +<p>—<i>Neen</i>, ’n fabel... <i>la cigale</i>, of zoo-iets! + +</p> +<p>—Ja, ja, ja! + +</p> +<p>’t Pand was van Wouter. + +</p> +<p>—Ik ken geen fabel, zeid-i bedrukt, en fransch versta ik ook niet. + +</p> +<p>—Ik zal je helpen, riep Emma... <i>le pere</i>, <i>du père</i>. + +</p> +<p>—Och, dat ’s geen fabel... toe, Wouter! + +</p> +<p>’t Was ’n heele pret voor sommigen in den kring, dat Wouter geen fabel kende en geen fransch verstond. Als ’n bekwaam mensch +wist hoeveel genoegen hy velen doet met ’n blyk van wat <i>on</i>bekwaamheid, zoud-i waarlyk menigmaal zich dom houden uit louter menschenliefde. + +</p> +<p>Maar Wouter dacht ditmaal niet aan ’t pleizier van de anderen, dat-i ook niet zou begrepen hebben. Hy schreide, en was boos +op meester Pennewip die hem geen fransch en geen fabels geleerd had. + +</p> +<p>—Komaan, Wouter, komaan! plaagden de pandhouders. + +</p> +<p>—’t Hoeft geen fransch te wezen, vertel maar ’n fabel. + +</p> +<p>—Maar ik weet niet wat ’n fabel is. + +</p> +<p>—Wel, dat ’s ’n vertelling met beesten. + +</p> +<p>—Ja... of met boomen: <i>le chêne, un jour, dit au roseau</i>, zieje, er hoeft juist geen beest in te komen. + +</p> +<p>—Ja, ja... ’n fabel is ’n vertelling, anders niet... er mag inkomen wat ’r wil. + +</p> +<p>—Maar ’t moet rymen! + +</p> +<p>Wouter was op ’t punt z’n rooverslied optezeggen. Maar hy bedacht zich, en gelukkig! Want dat ware ’n groot schandaal geweest +in den huize Halleman, dat zoo byzonder fatsoenlyk was. + +</p> +<p>—Wel neen, ’t hoeft niet te rymen ook, riep ’n ander die al weer wyzer was dan de rest, “de koe geeft melk, Jantje zag eens +pruimpjes hangen, prins Willem de eerste was ’n groot wysgeer.” Zieje Wouter, ’t gaat vanzelf, komaan... vertel wat, of je +krygt je pand niet. + +</p> +<p>Wouter begon: + +</p> +<p>“Er was eens ’n jongetje gestorven, dat niet in den hemel mocht...<span id="d0e3777" class="corr" title="Bron: ">”</span> + +</p> +<p>—Ho, ho, dat ’s de geschiedenis van de <i>Peri</i>! Wat anders! + +</p> +<p>—Ik zal ’t anders maken, beloofde Wouter verlegen. + +</p> +<p>“Nu dan, dat jongetje mocht niet in den hemel, omdat-i... geen fransch verstond, en ook omdat-i dikwyls stout was geweest, +en ook <a id="d0e3789"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3789">74</a>]</span>omdat-i meestal z’n vragen niet had gekend, en ook omdat-i... omdat-i... + +</p> +<p>Ik geloof dat Wouter hier wat zeggen wilde over ’t onzalige “moedersknipje.” Maar hy slikte het in, uit vrees de Hallemannen +te grieven door ’n schynbare toespeling op den pepermenthandel. + +</p> +<p>“... omdat-i eens gelachen had onder ’t bidden. Want, dit is zeker, jongetjes die lachen onder ’t bidden, komen niet in den +hemel. + +</p> +<p>—Z... o... o... o? vroegen ’n paar schuldbewusten. + +</p> +<p>“Ja, die komen niet in den hemel. Nu had dat jongetjen ’n zusje +gehad, dat een jaar vóór hem gestorven was. Hy had veel van haar +gehouden, en toen hy dood was, zocht-i terstond naar z’n zusje. “Wie +is uw zusje?” vroeg men hem... + +</p> +<p>—Wie vroeg dat? + +</p> +<p>—Stil, val ’m niet in de rede, laat Wouter voortgaan. + +</p> +<p>“Ik weet niet wie dat vroeg. Maar ’t jongetje zei dat z’n zusjen... ’n blauw jurkje droeg, en kuiltjes in de wangen had... + +</p> +<p>—Net als Emma. + +</p> +<p>—Ja, net als Emma. + +</p> +<p>“Men zei hem dat er in den hemel ’n klein meisje was, dat er juist zoo uitzag. Ze was daar ’n jaar geleden gekomen, en had +verzocht haar broertje binnentelaten, die zeker naar haar vragen zou. Maar ’t jongetje mocht niet binnen... ik heb al gezegd +waarom.” + +</p> +<p>—Had <i>zy</i> altyd ’r “vragen” gekend? + +</p> +<p>—Zeker wèl! Dat spreekt vanzelf. Laat Wouter voortgaan. + +</p> +<p>“Hy was heel verdrietig omdat-i z’n zusje niet zou weerzien, en vond nu dat het sterven eigenlyk niet de moeite waard was +geweest. “Och, laat me toch binnen!” vroeg-i heel vriendelyk aan ’n heer die aan de deur stond... + +</p> +<p>—Aan de <i>poort</i>, verbeterden velen tegelyk, die zich gestuit voelden door de dagelyksheid eener <i>deur</i>, maar niet getroffen waren door de verhevenheid van Wouter’s begrippen over ’t sterven. + +</p> +<p>Zoo gaat het meer. + +</p> +<p>“Goed, aan de <i>poort</i>, zei de arme jongen, beschaamd dat-i zich zoo bezondigd had aan deftigheid. Maar die heer aan de poort zei: neen. Daarop +keerde ’t jongetje terug naar de aarde.” + +</p> +<p>—Dat kàn niet... eens dood, blyft dood, riepen de wysgeeren. + +</p> +<p>—Laat ’m toch voortgaan... ’t is immers maar ’n vertelling. + +</p> +<p>“Hy keerde terug naar de aarde, en leerde fransch. Toen-i daarna weer voor de... poort stond, zeid-i <i>owi, m’sieu!</i> Maar ’t hielp niets, hy mocht toch niet binnengaan. + +</p> +<p>—Dat geloof ik graag... hy had moeten zeggen: <i>j’aime</i>, <i>tu aimes</i>. + +</p> +<p>—Dat weet ik niet, zei Wouter nuchter. + +</p> +<p>“Nogeens ging-i naar beneden, en leerde z’n “vragen” zóó dat-i ze kon opzeggen van-achter-af, van: <i>Heer, kom haastelyk</i> tot: <i>met privilegie</i>. En dat deed-i aan de poort. Maar ’t hielp weer niet... hy mocht nog niet binnen.” + +</p> +<p>—Dat wil ik wel gelooven, riep ’n wyze. Om in den hemel te komen, moet men “aangenomen” zyn. Was-i aangenomen? +<a id="d0e3864"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3864">75</a>]</span></p> +<p>“Ach neen, zei Wouter, daarom juist was ’t zoo moeilyk! Hy beproefde telkens wat anders, maar ’t lukte niet. Hy zei dat-i +met z’n zusje geëngageerd was... + +</p> +<p>—Net als Betsy, riep Emma. + +</p> +<p>“Ja, net als Betsy. Dat hy haar zoo lief-had, dat-i zoo graag met ’r trouwen wilde... maar ’t hielp alles niet, hy mocht niet +in den hemel. Op ’t laatst durfde hy niet terugkomen uit vrees dat die heer aan de poort knorrig worden zou... + +</p> +<p>—Nu, en hoe is ’t verder? + +</p> +<p>—Ik... weet... niet... verder, stamelde Wouter, ik weet niet wat het jongetje doen moest om in den hemel te komen. + +</p> +<p>Wouter wist wèl verder, al kon hy niet onder woorden brengen wat-i wist. Dit bleek ’n uur later. + +</p> +<p>By ’t naar-huis gaan, toen het heele gezelschap verschrikt uiteenvloog om ’t rytuig te ontwyken dat in dolle vaart de poort +uitholde, gleed Emma onder de leuning van de brug door, en viel in de stadsgracht. Men loosde een gil... nòg een... + +</p> +<p>Wouter was ’t kind nagesprongen. + +</p> +<p>Als-i op dàt oogenblik gestorven ware, zou zeker de “heer aan de poort” hem niet hebben afgewezen omdat-i geen fransch verstond +of niet “aangenomen” was. + +</p> +<p>Maar toen-i nat en bemodderd werd thuisgebracht, zei juffrouw Laps dat men den Heere niet mocht verzoeken. En dàt was ’t toch, +als men te-water sprong zonder te kunnen zwemmen. + +</p> +<p>Ik vind dat die “Heer” ’t best te-pas komen zou by iemand die niet zwemmen kan. Wie ’t wèl kan, heeft meer kans zichzelf te +helpen. + +</p> +<p>En juffrouw Pieterse klaagde “dat er met dien jongen altyd wàt was.” + +</p> +<p>Nu, dàt vind ik ook. + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e3424" href="#d0e3424src" class="noteref">1</a></span> In I. 440 stelt M. de vraag, of die klacht werd verstaan, dat roepen gehoord, met verwyzing naar zyne <i>Geloofsbelydenis</i>, opgenomen in <i>Verspreide stukken</i>. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e3692" href="#d0e3692src" class="noteref">2</a></span> In I. 443 wyst M. er op hoe alle volkeren de herinnering aan een gouden eeuw bewaard hebben, doch dat deze fancy-verschyning +vervloog, toen priesters dit verlangen uit geldzucht gingen exploiteeren. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Groote verandering in de familie. Wouter’s benoeming tot lyfpoëet van jufvrouw Laps. De bergen in Azië, gebruikt als behoedmiddel +tegen europesche verwaandheid. +</p> +</div> +<p>Ik denk dat juffrouw Pieterse een erfenis had gekregen. Want de Pietersens verhuisden op eenmaal naar ’n “fatsoenlyker” buurt, +en de jonge-jufvrouwen kenden geen enkele meer van de meisjes waarmeê ze waren “op naaien geweest.” Zulke dingen hooren by +erfenissen, of by verhuizen “met verbetering.” En er waren nog andere blyken. Leentje werd plechtig uitgenoodigd haar verleden-deelwoord +“gezeid” te veranderen in: “gezegd” want jufvrouw Pieterse had opgemerkt, de “de mevrouw van hier-naast” zoo conjugeerde. +Dus zou ’t wel goed wezen. En Stoffel zei, dat hy ’t al lang geweten had: + +</p> +<p>—Maar moeder, dan moet uwe ook niet zeggen: remplizant. ’t Is <i>pla</i>, moeder. Denkt uwe maar om <i>plaats</i>... + +</p> +<p>—Remplaats... +<a id="d0e3907"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3907">76</a>]</span></p> +<p>—Né moeder, <i>pla ... plas</i>... + +</p> +<p>Jufvrouw Pieterse zei dat het lastig was, zoo op alles te moeten letten. Ze zou het heele woord dan maar liever myden, dacht +ze. Maar ’t zou moeielyk wezen, want er was juist “zoo’n gedoe over de militie” en ze vertelde gaarne: “hoe ze heel goed in-staat +was haar zoon te rempl... + +</p> +<p>—Né, moeder, <i>uwe</i> remplaceert Laurens niet... + +</p> +<p>—Och wat ’n gemaal! Ik meen maar dat de mevrouw van hiernaast gezeid heeft... + +</p> +<p>—<i>Gezegd</i>, moeder. + +</p> +<p>—Ja, juist... hoorje, Leentje... je mot zeggen: <i>gezegd</i>. Onthou ’t nou, en laat ik ’t nou niet weêr hoeven te zeggen... en snuit je neus. + +</p> +<p>Wouter had ’n jasje gekregen, met ’n kraagje zoo-als nu palfreniers dragen. De <i lang="en">garricks</i> hadden afgedaan, en <i lang="en">cloaks</i> waren er nog niet. ’t Gaat hiermee in de mode, als in de zoölogie. Meest-al vindt men van die overgangs-soorten, omdat Natuur +en kleêrmakers geen groote sprongen doen. En ’t spreekt vanzelf, dat nu ’t buisje boven den broek was geraakt. “’t Stond àl +te kinderachtig, hadden de jonge-jufvrouwen gezegd, voor ’n jongen die al rymen kon.” + +</p> +<p>Want, dat Wouter <i>rymen</i> kon, vertelde men aan ieder die ’t hooren wou. Eigenlyk was ’t nog-al valsch, roem te oogsten van ’n feit dat zoo kwalyk +werd genomen aan de persoon-zelf die ’t verrichtte. Dit bewyst alweer hoe ydelheid een groote rol speelt. Ook zorgde men wel +dat Wouter niet te weten kwam hoe men zich op zyne talenten verhief. Men sprak daarover slechts als hy er niet by was. + +</p> +<p>Het huis Pieterse handelde hierin als veel <i>natiën</i> gewoon zyn. Meermalen trachten ze tegen-over den vreemdeling zich te verheffen op deugd of genie—och, ook dàt is één—van +mannen die men wreed en dom pennewipte toen ze “er by waren” dat is: zoolang die mannen leefden. Wouter zou inderdaad grootsch +geworden zyn, wanneer hy alles had kunnen hooren wat men van hem zei, als-i niet tegenwoordig was. Jazelfs, ik ben niet vreemd +van ’t denkbeeld dat hy zou uitgeroepen zyn als wonderkind, wanneer-i voor die zotterny niet ware bewaard gebleven door z’n +“kinderachtigheid.” Stoffel namelyk trok den neus op voor ’t jongetje dat nog altyd zakjes naaide voor z’n griften, met ’n +yver en een inspanning als-of-i nooit verzen had gemaakt. En ook de jonge-jufvrouwen hadden Wouter onnoozel gevonden, by gelegenheid +eener kraamhistorie in de buurt. Wouter had zonder fluisteren gevraagd: “wat het was?” Nu... “zoo’n groote jongen moest toch +weten dat men fluistert by zulke gelegenheden.” + +</p> +<p>Het beeld van lange Ceciel was uitgesleten in Wouter’s hart, en ook de kleine Emma was vergeten. Zelfs Omikron moest van-tyd +tot-tyd haar gelaat toonen in de sterren, om ’t kind aan z’n liefde te herinneren. En zelfs, àls hy den avendhemel zag, als +hy werd aangedaan door dat onuitsprekelyk verlangen <i>naar het goede</i>... dan <a id="d0e3955"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3955">77</a>]</span>nog bestond Wouters’s aandoening niet zoozeer in het denken aan Omikron, dan wel in ’t onbewust ondergaan van liefelyke herinneringen. +Er bestond reeds in z’n twaalfjarig leven een mythische voorwereld, zoo moeielyk te scheiden van geschiedenis, en niet ongelyk +aan de groote geologische of voorgeologische waarvan Fancy scheen gesproken te hebben. In den grooten droom dien ’t kind droomde, +was verwarring tusschen zyn en niet-zyn. Hyzelf wist niet meer met juistheid te bepalen welke beelden hem waren voorgeteekend +door nuchtere werkelykheid, wèlke door zyne fantazie die trouwens evenzeer <i>werkelykheid</i> was. De kleuren der teekening vloeiden in-een, en na lang staren, na vermoeiend zoeken, na vergeefsch pogen om helder te +zien in z’n eigen hart, voelde hy iets als afmatting en moedeloosheid. Als-i ouder geweest was, zou hy waarschynlyk slechte +verzen hebben gemaakt, met tranen er in, en onmachtig verdriet. Maar daar ’t hem ontbrak aan de handigheid om weemoed te verkoopen +by de maat en op maat, zweeg de arme jongen, en droeg-i heel alleen de ergernis over de wanorde van z’n gevoel. + +</p> +<p>Zelfs wist-i niet dat hy verzen maken kon. Hy geloofde heel goedig dat z’n rooverslied beneden kritiek was, en groette Klaasje +van der Gracht, met ’n soort van eerbied. + +</p> +<p>Och, hy wist zoo weinig van Wouter! Zóó weinig dat niemand minder dan hyzelf in-staat zou geweest zyn de geschiedenis te schryven +van z’n eigen hart. + +</p> +<p>Maar dat-i verzen maken kon, hoorde hy van jufvrouw Laps. ’t Was hem een pure revelatie. + +</p> +<p>’t Mensch “had aanstaande week ’n oom jarig.” En ze legde een staatsie-bezoek af by de Pietersen’s om te vragen of Wouter +een “aardigheidje” wou maken voor die gelegenheid. Ze had er ’n ons ulevellen voor over. + +</p> +<p>—Maar, jufvrouw Pieterse, uwe moet hem zeggen dat het godsdienstig moet wezen, en dat m’n oom ’n <i>weduwman</i> is. Ziet u ... dat moet u er in brengen. En ik wou ’t graag hebben op de wys van psalm 103, dan kan ’t gezongen worden, want +m’n oom heeft die psalm op ’n liertje. + +</p> +<p>De begaafde lezer begrypt dat jufvrouw Laps niet sprak van Apollo’s lier. Ze meende zoo’n draaiding dat ’n jingelend geluid +geeft. + +</p> +<p>Jufvrouw Pieterse zou ’t Wouter zeggen als-i van school kwam, maar overlegde met Stoffel hoe ze haar verzoek of bevel zou +inrichten, dat Wouter daarin geen grond vond tot zelfverheffing. “Want, dat haatte ze als de dood ... in ’n kind.” + +</p> +<p>Ik ook, als ’t ongepast is, en dus onëerlyk. En dan vind ik ’t zeer aftekeuren maar niet alleen in kinderen. + +</p> +<p>—Heb je je les gekend, Wouter? + +</p> +<p>—Neen, moeder. Ik moest dertien bergen in Azië opnoemen, en ik wist er maar negen. + +</p> +<p>—Dat gaat niet met je. Ik betaal schoolgeld voor niemendal. Denk je dat het geld me op den rug groeit? Wat moet er van je +worden? +<a id="d0e3985"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e3985">78</a>]</span></p> +<p>Ja, dat zeg ik ook. Wat moet er worden van iemand die niet weet hoe allerlei bergen heeten, welke hy nooit zal hoeven te beklimmen?<a id="d0e3988src" href="#d0e3988" class="noteref">1</a> + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e3988" href="#d0e3988src" class="noteref">1</a></span> In I. 511 betoogt M. het verderfelyke van schoolonderwys. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Wouter’s eerste les in verzemakery, en z’n 1001e in nederigheid. Belangryke ontmoeting van ’n waschvrouw en haar dochter. +Onderricht in ’t alleen zaligmakend geloof. Beminnen, weten, stryden, de hoofdneigingen van individu en menschheid. +</p> +</div> +<p>De opdracht om ’n vers te maken, streelde Wouter. Jufvrouw Pieterse en Stoffel hadden zich vergeefs beyverd hun goede meening +omtrent zyn talent, te omzwachtelen met geringschatting. De arme jongen schrikte van genoegen, by de ontdekking dat men hem +“voor iets aanzag.” Hy had zóó vaak gehoord dat-i eigenlyk niemendal was, en nooit <i>iets</i> worden zou ... dat hy nu ter-nauwernood lette op al de pogingen die z’n moeder en broêr in ’t werk stelden, om hem te doen +gelooven dat de heele commissie eigenlyk een straf was voor z’n onkunde in de namen van bergen. “Ja,<span id="d0e4000" class="corr" title="Bron: ">”</span> zei Stoffel: + +</p> +<p>—Ja, ik kan je verzekeren dat het by my op school niet gebeuren moest ... maar nu moet je letten op behoorlyke afwisseling +van liggende en staande regels... + +</p> +<p>—Hè? vroeg Wouter. + +</p> +<p>—Wel zeker ... weet je dat nog niet eens? Heeft meester Pennewip je dat niet geleerd? Of heb je weêr niet opgelet? Kyk ... +zoo! + +</p> +<p>En Stoffel wilde voorbeelden bedenken. Maar ’t lukte niet. + +</p> +<p>—Trui, geef me je gezangboek. Kyk, Wouter: <i>hoog, omhoog, het hart naar boven</i>... dat ’s liggend, zieje, En: <i>hier beneden is het niet</i>... dat staat, weetje? En dan moet je er wat inbrengen van God... + +</p> +<p>—Ja, en dat-i wewenaar is, voegde de moeder er by. + +</p> +<p>—Haar oom... verbeterde Stoffel. En alle regels moeten even lang wezen. + +</p> +<p>—En je krygt ulevellen... en als je ’r niet meê terecht kunt, zei de moeder, vraag het dan maar aan Stoffel. + +</p> +<p>—Wel zeker, ik zal je telkens zeggen wat rymt, ’t is heel makkelyk... + +</p> +<p>Wouter had er wel zin in. Hy ging naar de achterkamer, nam een lei, en schreef er op. Maar mooi was ’t niet. Ook kon-i maar +niet verder komen dan: <i>Een weduwnaar van God... O God, een weduwnaar...</i> + +</p> +<p>Zou dat nu staan of liggen? dacht-i. De arme jongen beet de tanden slee op z’n grift, en ’t grift tot gruis... maar ach, ’t +ging niet. Hy was ’n oogenblik verwaand geweest, en werd daarvoor zwaar gestraft, want nu begon hy te gelooven dat z’n moeder +gelyk had, toen ze zeide: “dat er van dien jongen nooit iets komen zou.” + +</p> +<p>Hy vraagde aan Leentje, of zy wist wat liggende en staande <a id="d0e4036"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4036">79</a>]</span>regels waren? En daar zy ’t ook niet wist, besloot hy “morgen eens weêr te probeeren. Misschien zou ’t dan beter gaan.<span id="d0e4038" class="corr" title="Bron: ">”</span> Dit vond Leentje ook. + +</p> +<p>—My wel, zei de moeder, maar denk er aan dat je me niet veraffrenteert voor jufvrouw Laps ... want ik heb gezeid dat je ’t +kon ... en de man is jarig woensdag over acht dagen ... dus veel tyd heb je niet. + +</p> +<p>Wouter ging naar de aschpoort, zocht het brugje, en begon daar bitter te schreien. + +</p> +<p>—Ga eens kyken wat dat jongetje scheelt, hoorde hy ’n vrouw zeggen tot een meisje van veertien, zestien jaren, ’t kind heeft +zeker iets verloren. + +</p> +<p>—Heb je wat verloren, jonge-heer? + +</p> +<p>Wouter zag op, en schrikte. Want het was hem of-i dat gelaat herkende. ’t Deed hem denken aan Fancy. + +</p> +<p>—O, nu is alles goed ... nu <i>gy</i> daar zyt! Ik heb zoo naar u verlangd... + +</p> +<p>—Naar my, jonge-heer? + +</p> +<p>—Ja, ja, ja! Ik wist niet dat ik verlangde ... maar nu weet ik het. O, zeg het my toch spoedig ... wat staande regels zyn, +en hoe ik m’n vers moet maken. + +</p> +<p>Het meisje, dat met hare moeder waschgoed te bleeken legde op ’t gras, keek Wouter gek aan. Ze liep terug naar de moeder, +en zei niet te weten wat dat kind mankeerde. Maar dat er iets aan haperde was zeker. + +</p> +<p>—Hy ziet er uit, of-i geschrokken is, zei ze. + +</p> +<p>En daarop haalde ze uit ’n klein huisjen in de buurt, wat water dat ze Wouter toereikte in een theekopje. Wouter-zelf begon +te begrypen dat-i zich vergist had. Maar er was iets zoo goedaardigs in het voorkomen en in de wyze van doen van ’t meisje, +dat hy zich tot haar voelde aangetrokken, al heette zy dan maar Femke. Zoo noemde haar de moeder. En bovendien deze naam deed +hem denken aan Fancy, dat al veel was. + +</p> +<p>Femke wees Wouter ’n omgekeerd mandje aan, en noodigde hem uit, haar te vertellen wat de oorzaak was van zyn verdriet. Wouter +deed dit zoo goed hy kon, terwyl moeder en dochter zich bezighielden met haar “bleek.” + +</p> +<p>—Misschien kan <i>ik</i> je wel helpen, jonge-heer ... zei de moeder, want m’n man heeft ’n aangetrouwden neef die wewenaar is... + +</p> +<p>—Ja, jufvrouw ... maar de liggende regels. En er moet van God inkomen. + +</p> +<p>—Precies, jonge-heer. Och, ’t is ’n heele historie. Z’n vrouw was m’n mans nicht, weetje, want we zyn roomsch, en ze deed +haar geloof goed ... leg ’n steentjen op die asseldoekjes Femke, anders waaien ze weg ... ja, jonge-heer, ’t is ’n heel ding +met zoo’n bleek, je heb ’r geen begrip van, zoo ’n ding als ’t is ... nu, ze onderhield haar godsdienst, en daar deed ze goed +aan, want—dat zal je ook wel weten, jonge-heer—als ’n mensch z’n godsdienst niet doet, is <a id="d0e4077"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4077">80</a>]</span>er niet veel aan, maar hy ... trek dat hemd wat na je toe, Femke, de mouw hangt in de sloot ... maar hy gaf er niet om, en +zei dat ’t allemaal gekheid was ... maar toen ze stierf, en hy zag hoe ze bediend werd ... ’t was pater Jansen die ’r bediende, +jonge-heer, je zal hem wel kennen ... hy loopt altyd met zoo’n stokkie, en raakt er nooit meê aan den grond... + +</p> +<p>De vrouw zag Wouter vragend aan. De arme jongen zat op ’t omgekeerd korfje, met de ellebogen op de knie, en de kin in beide +handen. Hy luisterde met open mond, en spande zich in om te begrypen hoe die vertelling zou neêrkomen op verzemaken. Maar +van pater Jansen en diens aarde-verachtend stokje had hy nooit gehoord. Dit moest-i bekennen. + +</p> +<p>—Nu, ’t was pater Jansen die ’r bediende. En toen m’n mans neef dat zag ... giet niet bezyen, Femke, dan spat er de modder +zoo op ... ja, toen-i zag dat ’n mensch toch niet sterft als ’n stom beest, toen had-i ’r weet van, en naderhand heeft-i z’n +paschen gehouden net als ’n ander ... en toen-i verleden jaar z’n been brak, want hy is schilder, weetje, toen heeft-i negen +weken lang dertien stuiver van de armen gehad ... zoodat ik maar zeggen wil dat ik ook ’n wéwenaar in m’n familie heb. En +nu moet je opstaan van je mandje, jongeheer, want ik heb ’t noodig. + +</p> +<p>Wouter stond haastig op, alsof-i bevreesd was onbescheiden te wezen in ’t gebruik maken van de gastvryheid. En de vrouw ging +heen, na een ernstige vermaning aan Femke, om goed op de bleek te passen, en haar te roepen als ’r kwaêjongens kwamen. Want +dat gebeurde wel eens, zei ze. + +</p> +<p>—Ben je weêr beter, jonge-heer? vraagde de vriendelyke Femke. + +</p> +<p>—O ja, antwoordde Wouter, maar ik begryp niet hoe ik dat alles zal te-pas brengen in m’n vers. + +</p> +<p>Weinig lezers zullen, zonder myn hulp, hier op ’t denkbeeld komen, dat Wouter moed noodig had om z’n gebrek aan begrip te +erkennen. We zyn zoo gewoon aan ’t niet begrypen, dat wy uit traagheid daarin berusten. En ’t gedurig waarnemen van die berusting +in anderen, maakt ons beschaamd over onze stompheid waarmeê wy meenen alleen te staan. Waarlyk, er is moed noodig om alleen +dom te wezen, en hierdoor is de wysheid der menigte meestal niets dan commanditair wanbegrip. Laat een schryver, een spreker, +een redenaar, die zich verheugde over <i>algemeene</i> toejuiching, den indruk onderzoeken dien z’n arbeid gemaakt heeft op elk individu, dan zal hy meestal ontwaren, dat de algemeene +goedkeuring de som is van persoonlyk onverstand, en dat men niet hèm heeft toegejuicht, maar zichzelf een certificaat gegeven +van gelyke scherpzinnigheid als men, nog-al gewaagd, in alle anderen veronderstelde. De meeste schryvers, dichters, wysgeeren +van naam, hebben daaraan hun roem te danken. + +</p> +<p>Hoe dit zy, Wouter was oprecht, en zei ronduit aan Femke, dat z’n vers hem nog evenzeer bezwaarde als vroeger. + +</p> +<p>—Je moet bedenken, dat het rymen moet, Femke, dat alle regels <a id="d0e4098"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4098">81</a>]</span>even lang moeten zyn, dat ze moeten liggen en staan ... want dat heeft m’n broêr gezegd, die zelf schoolmeester is. + +</p> +<p>Femke peinsde, en op-eens: + +</p> +<p>—Ken je latyns? vraagde zy, of Wouter dan geholpen was. + +</p> +<p>—Ach neen... + +</p> +<p>—Nu, ’t doet er niet toe, riep ze, ’t hollandsch staat er naast ... ik zal je helpen. Wil je even op de bleek passen? + +</p> +<p>Wouter beloofde het, en Femke liep naar huis. + +</p> +<p>Daar naderden een paar jongens die met steenen wierpen. Wouter, in ’t diep besef zyner verantwoordelykheid voor de bleek, +riep hun toe daarmeê optehouden. Nu werd het erger. Zy naderden, en plaagden onzen kleinen bewaker, door op het waschgoed +te loopen. Hy had ’n gevoel of-i Femke-zelf zag mishandelen en vloog dapper op de bleekverstoorders in. Maar hy was de sterkste +niet, en alleen tegen twee, zoodat-i waarschynlyk zou bezweken zyn, als niet z’n dame tydig was weêrgekomen. Deze verloste +hem, en verjaagde de ondeugende aanvallers. Toen zy zag dat Wouter bloedde aan de lip, gaf ze hem een zoen. Het hart van den +knaap tintelde. Zyn ziel groeide op-eenmaal tot ongekende hoogte, hy voelde weêr—voor ’t eerst in langen tyd—dat prinselyke +waarmeê hy Leentje eens zoo verschrikt had. Z’n oogen flonkerden, en den armen jongen, die zoo-even geen vers wist saemtelymen, +doorschoten op-eenmaal de stralen van gevoel, van verbeelding en van moed, die den mensch maken tot dichter. + +</p> +<p>—O Fancy ... Fancy ... sterven voor u ... sterven met zulk een kus op de lippen! + +</p> +<p>Het speet hem dat de jongens weg waren. Ja, al waren er tien geweest, hy had lust in ongelyken stryd. + +</p> +<p>En Femke, die nooit dichterlyke uitboezemingen gehoord had, begreep hem terstond, omdat ze een onbedorven meisje was, en dus +in ’t bezit van de <i>rouerie</i> die de Natuur ten bruidschat geeft aan onschuld. Zy voelde Wouter’s ridderlykheid, en tevens dat ze een dame was, die ridderlykheid +beloonen kon. + +</p> +<p>—Je bent een lieve, lieve, jongen, zei ze, en greep zyn hoofd met beide handen, en kuste hem weêr, en nog-eens ... op ’n wyze +alsof ze ’t meer gedaan had. Wat toch niet waar was. + +</p> +<p>—En nu moest je eens kyken in dit boekje, waarin verzen staan Mischien zal ’t je helpen voor je tante... + +</p> +<p>—Ze is m’n tante niet, antwoordde Wouter, maar ’t boekje wil ik wel zien. + +</p> +<p>Hy legde ’t op de leuning van de brug, en begon te lezen. Femke, grooter dan hy, had den arm om z’n hals geslagen, en wees +hem met de andere hand wat hy lezen moest. Een lieve schildery! + +</p> +<p>—Zie, die regels zyn even lang, zei ’t meisje. + +</p> +<p>—Ach ja ... maar ze rymen niet. + +</p> +<p>En Wouter las: + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Allerreinste moeder, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Allerzuiverste moeder, +<a id="d0e4140"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4140">82</a>]</span></span></p> +<p class="line" style=""><span>Ongeschonden moeder, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Onbevlekte moeder, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Machtige maagd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Goedertierene maagd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Getrouwe maagd, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geestelyk vat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eerwaardig vat, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Schoon vat van devotie, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Geestelyke roos, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Toren van David, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ivoren toren, +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Deur des hemels...</span></p> +</div> +<p>—Maar Femke, hoe kan ik dat gebruiken voor myn vers? Ik begryp er niets van. + +</p> +<p>Nu moet ik erkennen dat Femke-zelf er ook niet veel van begreep. Sedert vier, vyf, jaren las ze dagelyks in dat boekjen, en +was altyd tevreden geweest met de maat van haar begrip. Maar nu ze door Wouter’s onnoozelheid <i>in morâ</i> gesteld werd, reden te geven van haar geloof, bemerkte zy voor ’t eerst dat zy even onwetend was als hy. Zy voelde schaamte +hierover, en sloeg ’t boekje dicht. + +</p> +<p>—Maar <i>ken</i> je dan ’t geloof niet? vraagde zy, alsof hun beider domheid het gevolg kon zyn van die byzondere omstandigheid. + +</p> +<p>—Zóó niet, zei Wouter. Ik heb ’t anders geleerd. + +</p> +<p>—Maar je gelooft toch aan Jezus? + +</p> +<p>—O ja, dat is de zoon van God. Maar ik wist niets van die vaten en torens. Hoort dat by ’t geloof? + +</p> +<p>—Wel zeker! En je kent de Heilige Maagd toch? Dat is Maria. + +</p> +<p>—Zoo? Maria? Ja, dan weet ik het. + +</p> +<p>—En ’t vagevuur? + +</p> +<p>—Daar weet ik niet van. + +</p> +<p>—En de biecht? + +</p> +<p>—Gut né... + +</p> +<p>—Maar hoe maak jelui ’t dan? + +</p> +<p>—Hoe meenje dat, Femke? + +</p> +<p>—Wel ... om zalig te worden. + +</p> +<p>—Ja, dat weet ik niet, antwoordde Wouter. Meenje, om in den hemel te komen? + +</p> +<p>—Wel zeker. Daarom is ’t te doen, en dat kan niet zonder de Heilige Maagd, en zonder zoo’n boekje. Wilje dat ik je ’t geloof +leer, Wouter? Dan komen we samen in den hemel. + +</p> +<p>Nu, dit wilde Wouter wel. En Femke begon: + +</p> +<p>—God schiep de wereld... + +</p> +<p>—Wat deed hy vóór dien tyd, Femke? + +</p> +<p>—Dat weet ik niet. Maar de menschen zyn slecht geworden door een slang, en toen heeft de Paus de slang vervloekt, want de +Paus woont te Rome, weetje. En toen is Jezus gekruizigd, om de menschen weer goed te maken ... dat is lang geleden... + +</p> +<p>—Ja, dat weet ik wel, zei Wouter. Jezus heeft het jaar veranderd. Hy begon met nul by z’n geboorte. + +</p> +<p>Dit wist Femke weer niet. Zoo vulde de een de wysheid aan van <a id="d0e4217"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4217">83</a>]</span>den ander, en Wouter was grootsch dat-i toch ook iets wist van ’t geloof, al was het dan volgens Femke ’t ware niet. + +</p> +<p>—Nu, Jezus heeft de menschen weêr goed gemaakt, en als je nu goed bidt uit zoo’n boekje, dan word je zalig. Begryp je ’t nu, +Wouter? + +</p> +<p>—Nog niet geheel. Wat is eigenlyk een ivoren toren? + +</p> +<p>—Wel, dat is zoo’n benaming van de Heilige Maagd. ’t Is by-voorbeeld alsof je ... <i>pater</i> tegen den pastoor zegt. Daar heb je nu... + +</p> +<p>Femke zocht een voorbeeld.<br> +...daar heb je nu je moeder, hoe noem je die? + +</p> +<p>—Wel ... ik zeg: moeder. + +</p> +<p>—Juist. Maar hoe noemt haar een ander? + +</p> +<p>—Dan zeggen ze jufvrouw Pieterse. + +</p> +<p>—Precies. Nu, als men de Heilige Maagd aanspreekt, zegt men: ivoren toren, juist zoo-als men je moeder jufvrouw Pieterse noemt. +Als men roept: <i>jufvrouw Pieterse!</i> dan is het, dat ze luisteren zal, en zoo wil <i>ivoren poort</i> zeggen, dat men onder de Heilige Maagd moet doorgaan, om in den hemel te komen. Want daarom is ’t te doen. + +</p> +<p>—Maar Femke, wat is dat toch eigenlyk ... een maagd? + +</p> +<p>Femke kleurde. + +</p> +<p>—Dat is iemand die nooit een kindje gehad heeft... + +</p> +<p>—Ik? vroeg Wouter verbaasd. + +</p> +<p>—Wel neen, malle jongen ... ’t moet een meisje wezen. + +</p> +<p>—Ben jy een maagd? + +</p> +<p>—Wel zeker... + +</p> +<p>Femke sprak de zuivere waarheid. + +</p> +<p>—Wel zeker ... omdat ik niet getrouwd ben. + +</p> +<p>—Maar Maria was toch getrouwd ... en Jezus was haar kindje. + +</p> +<p>—Dat is nu juist het heilige van de zaak, antwoordde Femke. En daarom heet ze <i>ivoren poort</i>. Begryp je ’t nu, Wouter? + +</p> +<p>Wouter begreep het niet. Maar hy vraagde verlof het boekje meê te nemen om er in te studeeren. Dit kon niet, want Femke moest +het dagelyks gebruiken, zeide zy, en Wouter berustte hierin met te-meer spoed, omdat-i voor geen schatten oorzaak zou willen +zyn, dat er iets bedorven werd aan Femke’s zaligheid. Maar Femke noodigde hem uit, dikwyls weêrtekomen. Ze wilde hem altyd +gaarne vertellen wat zy van de zaak wist, en als er iets haperde, zou ze ’t aan pastoor Jansen vragen. Dan kon Wouter heel +gauw zoo knap worden als de beste. + +</p> +<p>Wouter vertrok, na Femke hartelyk gegroet te hebben. De ontmoeting met dat meisje, dat geheimzinnige boekje, ’t zaligworden, +zyn gevecht met de bleekverstoorders, alles warde zich dooréén met de gedachte aan ’t vers dat-i maken moest. En—zonderling!—ook +scheen er verband tusschen dit alles, en zyne droomen van macht en heerlykheid. Dit had hem dan ook weêrhouden van veel vragen +en tegenwerpingen, die z’n gezond verstand hem zou hebben in den mond gelegd, by ’t kort begrip van Femke’s theologie. Hy +<a id="d0e4275"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4275">84</a>]</span>zou <i>begrepen</i> hebben dat haar weten ver beneden ’t zyne stond, maar in zyn onbestuurd <i>gevoel</i> veranderde alles van zin. Thuiskomende bladerde hy in Stoffel’s boeken, of daarin ook soms iets te vinden ware van heilige +vaten, ivoren torens, of allerzuiverste maagden. Maar, helaas, hy vond niets dan dorre schoolboekjes die over allerlei dingen +handelden, maar niet over de zaligheid. Wouter voelde neiging tot zweven, en z’n heele omgeving dwong hem tot kruipen. + +</p> +<p>Hy had aan Femke gevraagd, wat God deed voor hy de wereld schiep. Deze vraag namelyk had hem sedert lang beziggehouden. Hy +kon zich ’t <i>niet-zyn</i> niet voorstellen, en het verdroot hem, niet te kunnen doordringen tot de eerste oorzaak der dingen. Telkens als zyn ongeoefend +denkvermogen stuitte op ’n onmogelykheid, of afdwaalde op bypaden, bracht hy zich met inspanning terug tot zyn punt van uitgang, +om op-nieuw te beproeven of hy een doortocht vinden kon naar ’t ééne onbekende: de oorzaak van het <i>zyn</i>. + +</p> +<p>—Meester Pennewip heeft ’n vader en eene moeder gehad, zuchtte hy ... goed! En de oude heer Pennewip, die spekslager was ... +zou dàt ook de reden zyn dat Slachterskeesje ... neen, ik wil niet afdwalen. Die oude heer Pennewip moet ook ’n vader gehad +hebben ... en die weer ... en die ook ... en die weer ... ja altyd ... maar wie is de <i>eerste</i> Pennewip geweest? En wie zou de varkens geslacht hebben, vóór er spekslagers waren? En wat deden de spekslagers, toen er +nog geen varken was? + +</p> +<p>En waar is ’t eerste konyntje van-daan gekomen? En de eerste appel? Of ’t eerste pitje? En wat zou er eerst geweest zyn, een +appel of ’n pit? + +</p> +<p>En God? Toen hy aan ’t scheppen ging, moest hy toch een wil gehad hebben. Wat deed hy met dien wil, toen er niets was? Ik +begryp er niets van, en zou ’t toch zoo graag willen weten. + +</p> +<p>Ja, Wouter wilde zoo graag weten, wat sedert menschen-bestaan gezocht is door alle wysgeeren. ’t Was hem niet kwalyk te nemen, +dat-i bleef vasthouden aan die kinderlyke neiging om zich een <i>begin</i> te denken. En als veel anderen—ouder, maar niet veel wyzer dan hy—wanhoopte hy niet. Eenmaal zou hy ’t weten, dacht-i... + +</p> +<p>Aan hen die Wouter kinderachtig vinden, moet ik zeggen dat ik hem niet veel dommer vind dan Plato, Kant en dezulken. + +</p> +<p>En voor deze heeren kan geen jeugd worden aangevoerd als verlichtende omstandigheid, terwyl zy zich bovendien voor hun onkunde +lieten betalen als-of ’t wysheid geweest ware. + +</p> +<p>Eenmaal zou hy dat alles weten, dacht Wouter. Als-i maar zoo gerust ware geweest over den afloop van ’t vers, dat nog altyd +niet op stapel stond. Als dàt maar eerst klaar was, meende hy, dan zou hy de eerste oorzaak der dingen ook wel te weten komen. +Intusschen droomde hy van Femke, van haar blauwe oogen, van haar vriendelykheid, en van die zachte lippen. En van de stem, +waarmeê ze gezegd had: je bent een lieve, lieve jongen... + +</p> +<p>—Zou <i>zy</i> ’t wezen ... Omikron? dacht hy. +<a id="d0e4316"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4316">85</a>]</span></p> +<p>Zoo droomde ’t kind. En by den knaap, als in de ontwikkelingsperiode der menschheid, werkten de krachten van de driedubbele +veêr die ons voortdryft, in ééne richting. + +</p> +<p><i>Beminnen, weten, stryden</i>—alles saêmtevatten in: <i>beweging</i>—ziedaar de zielkundige analyse van ’t doel dat de jeugd aantrekt, en die tevens eenige opheldering geeft van de Wereldgeschiedenis, +vooral uit de tyden die we gewoon zyn duister te noemen, doch die in zekeren zin helderder voor ons oog staan, dan de zoogenaamd-strikthistorische. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>De knaap <i>Wouter</i>, evenals ’t kind: <i>Menschdom</i>, werd voortgedreven door ’n driedubbele kracht, door behoefte aan <i>liefde</i>, aan <i>wetenschap</i> en aan <i>stryd</i>. + +</p> +<p>Als in de <i>genesis</i>-legende, en in het drama van Faust, moest ook de weetgierigheid van Wouter, samensmeltend met de aantrekkingskracht die ’n +onbeduidend meisjen op hem uitoefende, het middel wezen om hem toeterusten tot den stryd dien hy zou te voeren hebben.<a id="d0e4350src" href="#d0e4350" class="noteref">1</a> + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e4350" href="#d0e4350src" class="noteref">1</a></span> In I. 513–517 wordt een uitvoerig betoog geleverd om de “duidelyke oprechtheid der legende tegenover de leugens der historie” +te stellen. Hiertoe worden proclamaties en Staatsstukken uit den tyd van de Bataafsche Republiek en van Koning Lodewyk en +een necrologie van <span id="d0e4352" class="corr" title="Bron: van">Van</span> der Palm als professioneele en professorale leugens op de kaak gesteld. Daartegenover stelt M. de psychische waarheid in +de legenden van Amor en Psyche, van Genesis en Faust. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Waarheid in legende.</p> +</div> +<p>—Maar, Wouter, lees je dan thuis geen boeken over ’t geloof? + +</p> +<p>Dit vraagde Femke aan haar vrindje, toen deze den volgenden dag weèr by haar zat op ’t omgekeerd mandje. + +</p> +<p>—Ja, maar ze zyn niet mooi. + +</p> +<p>—Ken je niet wat van-buiten? + +</p> +<p>Wouter zei ’n vers op van een protestanterig gezang, dat geen genade vond in den smaak van Femke. Maar wel vond ze dat-i ’t +mooi opzei. + +</p> +<p>—Lees je niets anders? + +</p> +<p>Wouter bedacht zich. Hy doorliep snel de bibliotheek van Stoffel: <i>Werken van ’t dichtlievend genootschap</i>... Ippel, <i>Aardrykskunde... Verhandeling over de spelling... Reglement op de brandwacht... Geschiedenis van Jozef, door</i> Hulshoff ... <i>De brave Hendrik ... Vader Jakob onder zyne kindertjes ... Preêken van domine</i> Hellendoorn... <i>Kathechismus van</i> idem... Hoorn <i>liedeboek</i>... + +</p> +<p>Hy voelde heel goed dat er van dit alles niets te-pas kwam by Femke. Eindelyk: + +</p> +<p>—Ik weet wel iets, maar ’t is niet van ’t geloof... het is van Glorioso... +<a id="d0e4393"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4393">86</a>]</span></p> +<p>Femke beloofde te zullen luisteren, en Wouter vertelde. Eerst sprak hy afgebroken, en met al de <i>en toens</i> die niet gemist kunnen worden by een hollandsch verhaal, maar weldra verplaatste hy zich in den toestand van z’n held, en +verhaalde beter dan-i gelezen had in dat voddig boek. By elke schaking, by elk heldenfeit, stond hy op van z’n korf, en bootste +de daden van z’n held na, zoodat Femke er van schrikte. Maar prettig vond ze ’t toch, en toen hy eindelyk zweeg, was er een +vonk van zyn zonderling bestuurde maar oprechte geestdrift gevallen in haar hart, dat als ’t zyne klopte van verrukking over +al ’t schoone dat zy gehoord had. Beider wangen gloeiden, en waarlyk als ’r een trekschuit had gereed gelegen naar Italië, +ik geloof dat Femke oogenblikkelyk ware meêgereisd om deeltenemen aan zooveel gevaar, zooveel aventuren, en... zooveel minnary. +En ’t fraaist was, dat er uit Wouter’s vertelling bleek hoe zuiver zoo’n italiaansche roover in ’t geloof is. + +</p> +<p>—Weet je niet nog iets? + +</p> +<p>—Ja, zei Wouter die op-streek raakte. Ja nog iets... ’t staat in een klein boekje ... een almanak, geloof ik. + +</p> +<p>En hy verhaalde: + +</p> +<p>—Femke, er was eens in een groot land een koning die Inca heette. Al de koningen van dat land heetten Inca... + +</p> +<p>—Zoo als hier Oranje ... + +</p> +<p>—Ja, zoo-als hier Oranje. Maar daar in Peru—want het land heette Peru—waren de koningen uit de zon gekomen, en als ze stierven, +keerden zy terug naar de zon. En zy mochten niet trouwen met ’n meisje dat niet uit de zon voortkwam. Dat was zoo de wet in +Peru... + +</p> +<p>—Is ’t waarlyk gebeurd, Wouter? + +</p> +<p>—Het staat zoo in ’t boekje, Femke. Nu was er een koning die drie kinderen had, eene dochter en twee zoons. De zoons heetten +Telasco en Kusco, maar den naam van ’t meisje heb ik vergeten. + +</p> +<p>—Zeg maar Marie. + +</p> +<p>—Dat is, geloof ik, geen peruaansche naam. Neen, Louise is beter, of... Emma. Of wil je dat ik Femke zeg? + +</p> +<p>—Wel neen, zeg maar Emma. Anders weet ik niet of je van my spreekt, of van die prinses. + +</p> +<p>—Goed: Emma. Emma was ’t eenige zonnekind in heel Peru. En niemand wist wie na den dood van den koning, Inca worden zou, want +Telasco en Kusco waren gelyk geboren. Gebeurt dat meer? + +</p> +<p>Wel zeker, dat zyn tweelingen. Een nicht van ons heeft er drie te-gelyk gehad... dat kan heel goed. + +</p> +<p>—Nu, Telasco en Kusco waren tweelingen, en de koning wist niet wie hem zou opvolgen. Hy hield van beiden evenveel, en ook +het volk van Peru had graag beiden tot Inca gehad. Maar dat mocht niet, omdat er in de wet stond dat er altyd maar één Inca +wezen zou. Toen riep de koning alle priesters by elkaar op een hoogen berg, om nader aan de zon te wezen... want de zon zou +beslissen wie koning worden moest. +<a id="d0e4427"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4427">87</a>]</span></p> +<p>—Maar Wouter, dat kan niet waar zyn. + +</p> +<p>—Het staat zoo in ’t boekje, Femke. En ... ’t is lang geleden, heel lang. Dat land Peru is een land van vroeger tyd, weetje, +net als de ivoren poort. + +</p> +<p>Femke was maar halftevreden. Maar, nieuwsgierig naar ’t verhaal, hield ze zich of Wouter’s oplossing haar voldeed. + +</p> +<p>—Op bevel van den koning, maakten de priesters twee groote brandstapels, en legden daarop veel groote kransen van bloemen. +Maar ze staken het hout niet aan ... dit moest de zon zelf doen. + +</p> +<p>—Dat kan heel goed ... met ’n brandglas. + +</p> +<p>—Neen, zonder brandglas, want de Peruanen hadden geen brandglazen. En bovendien het was juist te-doen om den wil van de zon +te weten. De kransen op den éénen brandstapel waren gelegd of ’t een letter T was, dat beduidde Telasco. Op den ander had +men een K geschreven ... ik meen: met bloemen. Die K wilde zooveel zeggen als Kusco. Nu viel de koning op de knieën, en alle +priesters ook, en zy zongen een gebed aan de zon... + +</p> +<p>—Dat was heel slecht, Wouter. Men mag voor niemand knielen, dan voor de Heiligen. En dat bidden mag ook niet ... dat is afgodery. + +</p> +<p>—Ja juist, ’t staat ook in ’t boekje dat die menschen in Peru afgodendienaars waren. Maar, Femke, dat moet je nu zóó beschouwen, +zie ... ’t is lang geleden ... en ’t was een ander volk ... een heel ander volk, moet je denken. Daar heb je nu by-voorbeeld +... in Frankryk ... daar noemen ze een vader: <i>père</i> ... dus je ziet wel dat ieder volk zoo z’n eigen manieren heeft. + +</p> +<p>Femke knikte, als byna overtuigd. + +</p> +<p>—Zy zongen een gebed aan de zon. Telasco, Kusco en Emma zongen meê, want zy waren nog nieuwsgieriger dan de anderen, dit begryp +je wel, want als Kusco’s houtstapel ’t eerst brandde, zou hy Inca worden, en Telasco bleef maar prins. En als Telasco’s stapel +’t eerst aanging, werd <i>hy</i> koning, en niet Kusco. Nu, voor Emma was ’t ook een heele zaak ... want ze moest trouwen met den nieuwen Inca. Ze wou dus +graag weten wie ’t wezen zou... + +</p> +<p>—Maar ... ’t waren haar broêrs! + +</p> +<p>—Wel ja. Dat moest zoo, omdat zy ’t eenige zonnekind was. Ze woonden in Peru, moet je denken, daar was alles anders dan by +ons... + +</p> +<p>—Ja, dat ’s waar, zei Femke, die bang was dat te veel ongeloof haar de vertelling kosten zou. ’t Zal wezen als met Glorioso +en die gravin. Zulke dingen gebeuren hier niet ... dat vind je alleen in verre landen. + +</p> +<p>—Ja ... of heel lang geleden. Nu dan, na lang bidden stak de zon geen der beide brandstapels aan... + +</p> +<p>—Hé... zei ’t meisje verwonderd, want na al ’t zonderlinge dat ze vernam, had ze zich gereed gemaakt nog meer vreemds te hooren. + +</p> +<p>—Neen, de zon stak ze niet aan, maar riep den Inca en ’t volk <a id="d0e4466"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4466">88</a>]</span>van Peru toe, dat Emma kiezen moest tusschen Telasco en Kusco. Wie ze ’t meest beminde zou koning zyn. + +</p> +<p>—Toen was ’t gauw uit, dacht Femke, en dat zei ze. + +</p> +<p>—Juist andersom. Emma wilde niet kiezen. De zon had haar een maand tyd gegeven, om te bedenken. Zy peinsde en overlegde, en +kon niet tot een besluit komen. Of, als ze een oogenblik meende te weten wien zy voortrok in haar hart, dan wilde zy ’t niet +zeggen, omdat ze den ander te lief had om hem te bedroeven. Want zy wist dat beiden haar beminden, en dat haar voorkeur van +den één, de dood van den ander wezen zou. Zy vraagde om raad by Telasco. Deze raadde haar aan, Kusco te kiezen... + +</p> +<p>—Hé? riep Femke weêr. En er was een vragende toon in haar uitroep. Zy meende niet goed verstaan te hebben. + +</p> +<p>—’t Was in Peru ... en heel lang geleden. En daarop smeekte zy Kusco, haar te zeggen wat ze doen moest. Kusco beweerde dat +Telasco haar gelukkig maken zou, en dat zy dien kiezen moest. Ook vond hy Telasco waardiger om Inca te worden, dan zichzelf. + +</p> +<p>Alzoo vond Emma by de broeders geen troost. En by de priesters ook niet. En ook niet by den koning, die in ’t geheel geen +raad geven wou, omdat het een zaak van de zon was, waarmeê hy zich niet mocht bemoeien. Emma was troosteloos. Ze wist hoe +lief Kusco haar had. ’s Avonds in ’t woud had ze hem beluisterd, toen-i een lied zong waarin hy zeide dat-i zonder haar niet +leven kon. Toen was zy hem om den hals gevallen, en ze ging naast hem zitten op de zodenbank, en ze zei: lieve Kusco... en +ze legde ’t hoofd tegen zyn schouder, en begon bitter te schreien, omdat ze hem zoo erg liefhad. Er is een plaatje by, Femke. + +</p> +<p>—Kun je ’t boekjen niet eens meêbrengen? vraagde het meisje. Ze wilde zoo gaarne dat prentje zien. + +</p> +<p>—Ach neen, ’t boek is van Stoffel, en hy heeft gezegd dat ik niets mag wegnemen uit z’n kastje. Dat is zyn bibliotheek, weetje, +omdat-i schoolmeester is. Nu, zy weende van liefde. En Kusco ook ... kàn dat? + +</p> +<p>—Wel neen! + +</p> +<p>—In ’t boek staat het toch. Maar hoor verder. Toen ze daar zoo zaten, kwam Telasco. Hy beluisterde hen—één oogenblik maar—en +trad op-eens te voorschyn. Daarop viel hy op de knieën voor Kusco, en zeide: “heil u, Inca van Peru, de dochter der zon heeft +u gekozen.” En hy boog z’n hoofd tot de aarde, en wilde Kusco’s voet op z’n nek plaatsen. Dat beduidde onderwerping, in Peru. +Maar Emma en Kusco stonden haastig op, en beiden te-gelyk riepen zy dat Telasco zich vergist had. “Zy heeft <i>u</i> lief, broeder, sprak Kusco, aan <i>u</i> denkt zy, van <i>u</i> droomt zy, <i>u</i> bemint zy, o Telasco! Gy zyt koning in haar hart, en dus Inca van Peru.” + +</p> +<p>Telasco sidderde. Want hy had Kusco te lief, om te willen dat het waar was. Twyfelend zag hy Emma aan, en nu werd het eerst +recht moeielyk voor hem, want nu viel ze hèm om den hals, en kuste hem innig, en trok hem naast zich op de bank van zoden. +Maar terwyl <a id="d0e4500"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4500">89</a>]</span>ze aan de eene zyde Telasco omarmde, trok ze met de andere hand Kusco tot zich, en... toen zat ze in ’t midden, tusschen de +beide broeders. En als ze Telasco kuste, zuchtte zy: “Lieve Kusco!” en als ze Kusco liefkoosde, fluisterde zy Telasco’s naam... +och, Femke, ’t was zoo moeielyk! + +</p> +<p>—Ja, zuchtte Femke, ’t was een moeielyk geval. + +</p> +<p>—En als Telasco meende dat ze iets hartelyker tegen Kusco was, zeide hy: “Gy moet kiezen, Emma!” in de hoop dat ze Kusco gelukkig +maken zou. Maar hy durfde niet aandringen op die keus, als hy meende te gevoelen dat ze hèm kiezen zou. Want hy kon wel z’n +eigen smart dragen, maar hy schrikte voor de wanhoop van z’n broeder. + +</p> +<p>En Kusco riep: “Kies, Emma!” telkens als zy zich wendde naar Telasco’s zyde, maar hy zweeg als Emma’s hoofd op <i>zyn</i> schouder lag. Hy vreesde den dood niet—want, Femke, hy wilde sterven als-i niet leven kon met háár—maar hy was bekommerd +over Telasco’s jammer, als deze Emma’s beeld zou moeten verdryven uit zyn hart. Kun je dit alles begrypen, Femke? Ik weet +niet of ik ’t goed vertel, maar ’t staat zoo in ’t boek... + +</p> +<p>—Ja, ik begryp het heel goed antwoordde Femke. Ze waren tweelingen, zieje, daar komt het van. + +</p> +<p>Nu moet ik als waarheidlievend geschiedschryver betuigen geen geloof te slaan aan Femke’s begrip. Ik verdenk haar van “schipperen” +met het geloof aan Wouter’s vertelling. Zy drong zich het begrypen op, omdat zy zich voelde aangetrokken door de liefde en +offerzucht der drie helden van ’t heelal. Ze was niet geleerd genoeg om met spot neêrtezien op ’t verhevene, al werd het haar +dan ook meêgedeeld op ’n wyze die hier-en-daar barok schynt. De jeugd—van individu en Mensheid alweêr—is romantiek. Ze heeft +behoefte aan onmogelykheid, of wat daar naby komt, en nu Wouter eenmaal Femke zoo ver had vervoerd dat zy zich verplaatste +in zoo vreemde toestanden, vond zyne geloofwaardigheid een sterken bondgenoot in Femke’s vurige begeerte om ’t vervolg te +weten dier aandoenlyke geschiedenis. <i>Zy</i> had hem—met minder moeite, want Wouter was jonger, en bovendien <span id="d0e4518" class="corr" title="Bron: onëvenredig">onevenredig</span> kinderlyker—haar “ivoren toren en geestelyke vaten” ingegeven, nu zou ’t hem weldra gelukt zyn haar ’t zonnestelsel te doen +slikken. Maar de arme jongen wist dit niet. Om te ontleden hoe zucht tot <i>weten</i> wordt afgeleid door behoefte aan <i>liefde</i>, had hy eenige tientallen jaren ouder moeten wezen, en niet zelf de patient van dit zielkundig verschynsel. De lezer zal +wel zoo goed zyn myne opmerkingen aftescheiden van Wouter’s indrukken, en niet den natuuronderzoeker verwarren met den kikvorsch +die dezen tot onderwerp diende van z’n galvanische proef. Wie te traag is om de analyse te volgen van ’n menschenhart, abonneere +zich op de romans van Xavier de Montépin, Paul Féval, Ponson du Terrail, en dergelyken. Wie zich verheven waant boven de ontleding +van een gemoed, raad ik aan octrooi te verdienen op ’t uitvinden van iets belangrykers. En wie, eindelyk, myn <a id="d0e4527"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4527">90</a>]</span>werk afkeurt als onvolledig, of myn slotsommen als onwaar... ik zal hem dankbaar zyn voor terechtwyzing. Maar in dat geval +wenschte ik de blyken te zien van wat inspanning en studie, want dat kost het my ook... en nog iets. + +</p> +<p>Wouter vond het prettig, dat Femke de gedeeldheid van Emma’s hart begreep, en tevens de edelmoedigheid der beide broêrs. Wanneer +hy dàt had moeten uitleggen, ware hy moedeloos geworden. Nu drukte Femke’s snel begrip het zegel op zyn ingenomenheid met +de peruaansche historie, en hy vond ze schooner dan ooit. Deze indruk maakte hem welsprekender dan-i tot nog toe geweest was. +Het werd hem nu een punt van eer, Femke’s goede meening te rechtvaardigen, en onwillekeurig overgaande van den verhaaltoon +tot dramatische voorstelling, voerde hy zyne personen sprekende in. Er was een <i lang="la">quousque tandem</i> van teederheid in ’t naspreken van Telasco’s woorden: + +</p> +<p>“Dochter der zonne, beslis! <i>Hy</i> heeft u lief, Kusco, myn broeder, de edele Kusco. Is er een ree vlugger op ’t gebergte, een jager zekerder van zyn schot, +een held onder de dapperen van Peru, vlugger, zekerder, heldhaftiger dan hy? + +</p> +<p>“Dochter der zonne, beslis! Hy heeft u lief, Kusco, myn broeder, de edele Kusco. Zie, ik verraste hem in den slaap, en hoorde +hoe hy droomend uw naam sprak. Hy strekte zyne armen uit, als om u te zoeken, hy klemde u vast aan zyn hart, en zyne lippen +bewogen zich als kussende. Dochter der zonne, beslis, en kies den edelen Kusco!” + +</p> +<p>“Niet alzoo, antwoordde Kusco. Ook ik heb Telasco bespied, den verhevensten telg van de Inca’s. Hy schreef uwen naam, o dochter +der zon, met kunstigen knoop in z’n gordel en luid heeft hy dien naam geroepen in den stryd tegen de vyanden van Peru. Zy +vloden op dien roep, als ware de beschermende zon zelve neergedaald, om de belagers van haar kinderen te verdelgen. Kies Telasco, +den dapperen Telasco... o gy verhevene dochter van ’t licht!” + +</p> +<p>“Kusco kwam my te-hulp in den stryd. Zonder hem ware ik verslagen. <i>Hy</i> heeft de pryzen behaald in alle spelen der jonkheid van ’t land. Hy worstelde, streed en overwon in uwen naam... + +</p> +<p>“Telasco <i>liet</i> my de overwinning! Hy doodde z’n eerzucht in uwen naam... + +</p> +<p>“Kusco heeft u bezongen in heerlyke gedichten... + +</p> +<p>“Telasco heeft ze gezongen op goddelyke melodie... + +</p> +<p>“Bedenk dat Kusco sterven zal, wanneer gy niet hem boven alles bemint, hem alleen... + +</p> +<p>“Meent ge dat Telasco zou leven zonder uw liefde? + +</p> +<p>Eindelyk sprak het meisje: + +</p> +<p>“Ik heb u lief, Telasco, en u Kusco, heb ik lief. Ik kàn niet kiezen, zoo waar ik eene dochter ben van het licht. Myne hand +beeft zoodra gy me aanraakt, o Kusco, maar Telasco, ze trilt evenzeer als zy den druk voelt van uwe hand. Myn hart siddert +by de gevaren des oorlogs, als ik weet dat gy beiden vooraan staat in de reien der <a id="d0e4565"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4565">91</a>]</span>kinderen van de zon, en ik kàn niet beslissen hoe ik den pyl richten zou, die bestemd was één uwer te treffen... als ik veroordeeld +was die richting te bepalen. + +</p> +<p>“Als ik uw gezang hoor, o Kusco, dan voel ik al ’t wee en al de zaligheid van ’n liefde die my oneindig schynt, maar toch +is er in myn hart plaats voor ’n alles verterenden gloed, by ’t inzuigen der goddelyke tonen uwer muziek, o Telasco, als zy +de woorden van Kusco begeleidt. Myn ziel leeft door ’t genieten van uw beider bestaan. Uw beider namen hoor ik roepen door +den tortel in ’t geboomte, door den wind als ze suist of buldert. Uw beider naam staat me in liefelyke kronkeling geschreven +op de vlakte van ’t meer, in rangschikking van kleur op de blaadjes der bloemen, in gloeiend schrift op de zon zelve, die +vlekkelooze oorsprong van ons bestaan. En, Telasco, als ik neêrkniel naast den Inca, om met al de kinderen van Peru onzen +god te bidden om zegen voor zyn land, dan was myn bede één zucht: uw naam! En, Kusco, by ’t danken voor de zegeningen die +de oorsprong van het licht schonk aan ’t blinkend land van Peru, dankte ik, de dochter der Inca’s, met dit ééne woord: Kusco! + +</p> +<p>“Daarom, o edele broeders, laat me vry van keuze, ik kàn niet... ik kàn niet!” + +</p> +<p>Aldus sprak de dochter der zon. + +</p> +<p>Maar Telasco antwoordde: + +</p> +<p>“De zon heeft gesproken, en gezegd dat gy kiezen zoudt, Aztalpa<span id="d0e4577" class="corr" title="Bron: ..">...</span> + +</p> +<p>—Hé? Emma heette zy... + +</p> +<p>—Neen, Aztalpa, riep Wouter, wien de geestdrift het geheugen weergaf, ze heette Aztalpa. Telasco zeide: + +</p> +<p>“De zon heeft gezegd dat gy kiezen zult. Zoudt gy ’t gebod der zon niet opvolgen?” + +</p> +<p>“Laat my sterven, Telasco!” + +</p> +<p>“Neen, <i>ik, ik</i>!... riepen beide broeders tegelyk ... + +</p> +<p>“Beslist gylieden wien uwer ik moet kiezen... ik zal gehoorzamen.” + +</p> +<p>“Kies Telasco! riep Kusco. + +</p> +<p>“Kies Kusco! riep Telasco. + +</p> +<p>Maar het meisje kon niet gehoorzamen aan beider gebod te-gelyk, en durfde niet ongehoorzaam wezen aan één der geboden. + +</p> +<p>Telasco bedacht zich. + +</p> +<p>“Ik weet, ik weet! riep hy. Hoor Aztalpa, en gy Kusco, hoor naar myn voorstel. Dat heeft my een god ingegeven! Zyn niet de +vederen uwer pylen blauw, myn broeder? Zyn niet de myne rood? Hooraan! Morgen, voor ’t verschynen der zon, zullen wy te-zamen +uitgaan naar ’t jachtveld. Wy zullen ons in het kreupelhout plaatsen... gy, honderd schreden voorby den boom die Aztalpa’s +naam draagt, door ons beiden gesneden in de schors. Ik, honderd schreden van deze zyde van dien boom. Daar zullen wy het uitzicht +hebben op den heuvel, waarlangs ’t wild vlucht, als het wordt opgejaagd door de jachtgezellen. Wy beiden leggen aan op de +eerste hinde die er <a id="d0e4605"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4605">92</a>]</span>opdaagt uit het woud. Als de vederen van den pyl die haar dooden zal, rood zyn, wil ik dat Aztalpa my kieze. Als ’t uw pyl +is Kusco, die ’t wild treft ... als de getroffen hinde <i>uw</i> kleur draagt... + +</p> +<p>De beide broeders bedekten zich ’t gelaat, als vreesden zy iets te zien, wat uitslag spellen zou van den vreeselyken stryd +dien Telasco voorsloeg. + +</p> +<p>“Ik neem aan! riep Kusco op eens, ja, Telasco, ik neem uwen voorslag aan. Waarlyk, die straal van licht in uw hart was een +boodschap der goden. Ik neem aan, ik neem aan ... my zal zy kiezen, als de vederen blauw zyn! O stem toe, Aztalpa, beloof +dat gy berusten zult in den uitslag van Telasco’s voorstel!” + +</p> +<p>“Zweer ons dat met duren eed, Aztalpa! smeekte de andere broeder. + +</p> +<p>En het meisje beloofde, en riep daarby de heilige zon aan, haar hart te richten naar de kleur der veeren van den pyl welke +den volgenden dag de eerste hinde treffen zou, die er opdaagde uit het woud. + +</p> +<p>Den volgenden morgen vroeg, by ’t eerste licht der zon, hoorde Telasco van verre hoe de jachtgezellen het wild opjaagden met +trom, bekkens en geschreeuw. En daar, recht vóór hem, lag de kleine heuvel, waar gewoonlyk ’t wild het geboomte verliet, als +het schrikkend wegvlood voor ’t gevaarspellend geraas. Zóó jaagde anders Telasco niet. Zóó was de buit te licht gewonnen, +en zelfs kwam zoo’n jacht hem voor als verraad. En ook nu jaagde Telasco niet op die wyze, want zie, z’n pylkoker lag naast +hem, en de hand die de boog moest spannen, ondersteunde het hoofd. + +</p> +<p>Toch greep hy eindelyk langzaam de roodgeveêrde pyl, toch vatte z’n trage linkerhand den boog, om gereed te zyn tot misschieten, +als de eerste hinde zich vertoonen zou. “Misschien heeft de opmerkzame Kusco myn pylen geteld, by ’t samen uitgaan, dezen +nacht.” Zoo dacht hy, en maakte zich gereed tot zorg dat er één pyl zou ontbreken aan ’t getal... + +</p> +<p>Het gerucht kwam nader. Weldra zou... + +</p> +<p>Daar vloog een hert, hooggeweid ... wilde buffels ... zwynen ... bevallige gazellen ... méér herten, méér buffels ... zwynen +weer ... o God, de hinde, de hinde ... daar was zy! Daar stond het verschrikte dier hygend op den heuvel, blootgesteld aan +de wisse schoten der beide jagers ... neen, ditmaal beschermd door Telasco’s en Kusco’s edelmoedigheid. + +</p> +<p>Want Telasco schoot in de lucht, en hy volgde z’n pyl met de oogen, maar sloot ze weer om zich voortestellen hoe de pyl hemzelf +het hart doorboorde. + +</p> +<p>En ook Kusco doodde de hinde niet. Hy verborg z’n pyl in den grond, en dekte dien toe met wat aarde, en het scheen hem of +hy daar zichzelf begroef. + +</p> +<p>Maar beide broeders staarden verwonderd op de hinde die ongedeerd verder vluchtte. +<a id="d0e4632"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4632">93</a>]</span></p> +<p>“Gy hebt my bedrogen, Telasco, gy hebt niet geschoten! riep Kusco, die wild te-voorschyn sprong. + +</p> +<p>“Ik heb wèl geschoten, broeder. Maar gy, gy hebt <i>my</i> misleid. Gy hebt misgeschoten met opzet! antwoordde Telasco, die z’n broeder te-gemoet snelde. + +</p> +<p>“Ik zweer u dat ik niet heb misgeschoten met opzet, Telasco. + +</p> +<p>En bedroefd keerden de twee broeders naar huis, en verhaalden aan Aztalpa wat er geschied was. Beiden klaagden zy over misleiding. + +</p> +<p>Ditmaal viel er een straal van licht in Kusco’s ziel. Hy zeide: + +</p> +<p>“Wederom zullen wy ons, tegen den dageraad, plaatsen in het kreupelhout, Telasco. Weer zullen de jachtgezellen het wild opjagen +naar den heuvel. Weder zal de kleur van den pyl die de eerste hinde treft, Aztalpa’s keuze bepalen, maar ... Telasco, zweer +my dat gy schieten zult, ditmaal! + +</p> +<p>“Ik zàl schieten! En gy, beloof my dat gy treffen zult. + +</p> +<p>“Ik zàl treffen! + +</p> +<p>“Gy zult schieten zoo goed als een jager dat kan? Met het doel om te raken en te dooden? Werkelyk, de eerste hinde? Waarlyk? +Zult ge?” + +</p> +<p>“Ja, ja, ik beloof dat alles. En gy, Telasco?” + +</p> +<p>“Kusco, ik beloof het u.” + +</p> +<p>Den volgenden dag lagen de broeders in hinderlaag, als den vorigen. Wel waren ze nu inderdaad jagers, die begeerig loerden +op wild. Straks omklemde de linkerhand de slangenhouten boog. Duim en voorvinger van de rechter weerhielden den pyl tegen +’t halfgespannen koord. Het oog staarde over den gestrekten duim, zich richtend langs de punt van de schicht naar de opening +van het woud. O, lang vóór de hinde den top des heuvels bereikt had, zou zy ditmaal getroffen zyn! Daar vloog een bison snuivend +uit de wildernis...zwynen...herten... een hinde... + +</p> +<p>Doodelyk getroffen stortte ’t arme dier neer... + +</p> +<p>“Ik groet u, Inca van Peru!” + +</p> +<p>Dit riepen Telasco en Kusco te-gelyk, haastig te voorschyn tredend uit het kreupelhout. + +</p> +<p>“Gy hebt verwonnen, Kusco... ’t was <i>uw</i> pyl! + +</p> +<p>“<i>De uwe, Telasco!</i> ’t Kàn de myne niet geweest zyn ... myn hand sidderde toen ik schoot. + +</p> +<p>“Myn oog was verduisterd toen ik aanlegde. + +</p> +<p>“Heil u, Inca van Peru, Telasco bemind door Aztalpa! + +</p> +<p>“Heil u, Inca van Peru, Kusco den lieveling der zon. + +</p> +<p>“<i>Gy</i>, broeder! + +</p> +<p>“<i>Gy!</i>” + +</p> +<p>“Ik verzeker u dat <i>myn</i> pyl... + +</p> +<p>“’t Kàn de myne niet geweest zyn... + +</p> +<p>“Den heuvel op! + +</p> +<p>Dit laatste riepen de beide broeders te-gelyk. En te-zamen ylden zy naar de plek waar de hinde gevallen was... +<a id="d0e4703"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4703">94</a>]</span></p> +<p>“Ik zie uwe kleur ... riep Kusco, nog op een afstand. + +</p> +<p>“Onmogelyk broeder... de pylveêr is... blauw! En ’t <i>moet</i> blauw zyn, want... + +</p> +<p>“Het <i>moet</i> rood zyn, want... + +</p> +<p>Twee schichten hadden de hinde het hart doorboord. Beide broeders hadden getroffen, maar beiden hadden geschoten met verwisselde +kleur. + +</p> +<p>Want ’s nachts was Kusco, voorzichtig als ’n misdadiger, geslopen in de woning van Telasco, en hy had een rooden pyl geroofd +uit den koker zyns broeders. En niet moeielyk was deze diefstal, want Telasco’s legerstede was ledig. Er was niemand ter bewaking +van de wapens, waarmeê hy niet wilde overwinnen... + +</p> +<p>Waar was de zorgelooze Telasco, toen Kusco hem beroofde? Telasco was ter-sluik zyns broeders woning binnengetreden, om den +blauwgeveêrden pyl te stelen, waarmeê hy Kusco wou maken tot Aztalpa’s uitverkorene, tot Inca van Peru. Begryp je ’t, Femke? + +</p> +<p>—Ja ... maar... + +</p> +<p>—Je moet altyd denken, ’t was vèr van hier, en ’t is lang geleden. Luister verder. Nu waren de beide broeders zeer bedroefd, +en Aztalpa ook. Ze wist niet wat ze doen moest, en bad aan de zon. Dit deed Kusco ook, en ook Telasco. Maar de zon antwoordde +altyd hetzelfde: dat Aztalpa kiezen moest... + +</p> +<p>—Antwoordde de zon altyd, als men haar om raad vraagde? + +</p> +<p>—Altyd. ’t Staat zoo in ’t boekje... ’t was vèr, weetje. Nu, Aztalpa moest kiezen. Daar was niets, niets, niets tegen te doen. +En toch wou ze niet, en riep maar al dat zy liever sterven wilde. + +</p> +<p>Toen kreeg Telasco weder een licht in zyn ziel, en hy zeide: + +</p> +<p>“Verhevene dochter van de zon, u geschiede naar uwe begeerte. Gy wilt niet kiezen, Aztalpa... welnu, ge zult sterven... + +</p> +<p>—O God, riep Femke... + +</p> +<p>—Stil, Femke, luister goed. Telasco meende het niet, dat zal je zien. Hy zeide dat zy sterven moest, en daar-i begreep dat +Aztalpa niet zou gelooven dat hy dit inderdaad bedoelde legde hy haar uit, waarom: + +</p> +<p>“Gy moet sterven, Aztalpa. Om uwentwil zou er verdeeldheid komen in ’t land van Peru. Ieder die Kusco bemint, wenscht dat +ge my kiest, omdat men weet hoe ’t den goeden Kusco zou bedroeven, my verstooten te zien. En wie my liefheeft, vordert dat +ge aan Kusco uwe hand reikt, wyl men beseft hoe ’t my zou smarten, gelukkig te wezen by zyn wanhoop. Gy moet sterven, Aztalpa! +Geen burgeroorlog mag ’t gevolg zyn der verdeeldheid van uw hart. Na uwen dood, als ge zult opgevaren zyn tot den oorsprong +van uw bestaan, zal er geen scheiding wezen tusschen de offerwolken die u onze liefde boodschappen, noch tweërlei toon in +de zangen des volks van Peru. Eenstemmig zullen onze gebeden opstygen, en er zal geen wanklank van verdeeldheid zyn in onze +lofliederen. Daar ... daar ... daarboven, zyt ge ons beiden even naby, Aztalpa! Daar kunt ge ons beiden gelyk deel geven in +den oneindigen rykdom uwer <a id="d0e4740"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4740">95</a>]</span>bescherming. Gy zult Kusco antwoorden in ’t ruischen der palmen, zonder dat ik te-vergeefs naar uw stem luister in de muziek +van de zee. Hem en my zult ge verschynen in den droom... en myn arm zal niet slap nêervallen by de gedachte aan Kusco’s verlatenheid, +noch hy bedroefd zyn door ’t besef dat zyn genot my de ziel verscheurt. Voor ’n liefde als de uwe, Aztalpa, is almacht noodig. +Wéés almachtig, gy kunt het, gy moogt het, gy moet het! Dat is de wil der zon, die ’t wist dat gy noch Kusco zoudt kiezen, +noch my, maar dood en verheffing tot geest, omdat een menschenhart te nauw is tot bevatting van zoo veel gevoel. + +</p> +<p>Sterf dus, Aztalpa, sterf, en verhef u tot licht. In uw hart is geen plaats voor ons beiden, maar wel zal er plaats wezen +voor ons beiden op uw graf, als ge zyt opgevaren ten hemel... + +</p> +<p>Aldus sprak Telasco. + +</p> +<p>Kusco zweeg. + +</p> +<p>En Aztalpa zeide: + +</p> +<p>“Broeders, ik ben bereid.” + +</p> +<p>En kort daarna vergaderden de priesters en de koning, in het woud op den berg, waar men gewoon was te offeren aan de zon. +En daar was veel volks byeen gekomen om den rook te zien, waarin Aztalpa zou opvaren. Want, nadat zy gedood was, zou ze verbrand +worden. + +</p> +<p>Je weet, Femke, de rook gaat altyd naar boven. Dat is om optestygen, weetje? + +</p> +<p>—Ja, antwoordde ’t meisje, met ’n overtuiging als-of ze Velleda zelf was. Och, ze had ’r boekje vergeten, en was ontrouw aan +al haar Heiligen. + +</p> +<p>—O God, Wouter, ’t doet me zeer! Moest Aztalpa nu waarlyk sterven? ’t Was wreed van Telasco... + +</p> +<p>—Wat zou jy gedaan hebben, Femke? + +</p> +<p>—Ik zou, ik zou... ik weet het waarlyk niet, Wouter. + +</p> +<p>—Zieje, ’t was moeilyk. Nu, daar stond Aztalpa, tusschen de beide broeders. Ze was in ’t wit gekleed, en een witte sluier +hing haar over ’t gelaat. Het volk zong een treurig lied. Men knielde. Aztalpa omhelsde haren vader, groette de menigte met +de hand, en riep: + +</p> +<p>“Ik ben gereed. Broeders, geleidt my!” + +</p> +<p>Zy reikte aan beiden de hand, en trad fier naar den brandstapel. Kusco’s houding was gebogen, en zyn tred was wankelend. Maar +Telasco scheen moediger. O, Femke, hy wist dat Aztalpa niet sterven zou... + +</p> +<p>Een diepe ademhaling verluchtte Femke’s gemoed. Met open mond staarde zy Wouter aan, als wilde zy de vreeselyke ontknooping +opvangen met al de kracht van haar ziel. + +</p> +<p>—Neen, zy zou niet sterven, en ik geloof dat Telasco het wist. Hy trok den gewyden dolk, bad Aztalpa om vergeving... Kusco +stond met de handen voor ’t gelaat... Aztalpa kruiste de armen voor de borst...zy boog het hoofd... +<a id="d0e4774"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4774">96</a>]</span></p> +<p>Daar viel ze eensklaps op de knieën voor Telasco: + +</p> +<p>“Broeder... één oogenblik! Eéne bede! ach, laat my den dood ontvangen van Kusco’s hand!” + +</p> +<p>Telasco slingerde den dolk weg, en riep: + +</p> +<p>“Geloofd zy de zon, zy heeft gekozen! Volk van Peru, daar staat uw Inca! Aztalpa, vaarwel!” + +</p> +<p>Alle Peruanen bogen daarop het hoofd voor Kusco. + +</p> +<p>Maar, toen deze z’n broeder zocht, was Telasco verdwenen. Men heeft hem nooit wedergezien. Vindje ’t niet mooi, Femke? + +</p> +<p>—Hoor, Wouter, als dat meisje geweten had hoe Telasco haar verzoek zou uitleggen, had ze ’t niet gedaan. Maar de vertelling +is mooi. Ik wou wel eens weten, of zoo iets waarlyk gebeuren kan? + +</p> +<p>—Ver van hier, en lang geleden, Femke. In allen geval, ’t staat zoo in ’t boekje. Maar nu moet ik naar huis want ik heb geen +stuiver om den poortman te betalen, als ik binnen kom na achten. Och, Femke, ik wou zoo graag dat m’n vers al af was... + +</p> +<p>—’t Zal wel gaan. Denk maar aan Telasco. Die had ook iets moeielyks te doen. + +</p> +<p>—Neen, ik zal denken aan ’t meisje. Goeden avend, Femke... + +</p> +<p>Wouter kreeg een zoen, zoo hartelyk als-i verdiend had met z’n vertelling. En droomend van Aztalpa, die op ’n bleek paste, +stapte hy door de aschpoort, en naar huis. De maan scheen helder, en ’t speet hem, dat-i niet nog wat by Femke had kunnen +blyven. Hy verbeeldde zich dat hy nu by ’t maanlicht, beter nog dan anders zou verteld hebben. Maar ’t kon niet, om den stuiver, +dien-i niet had. + + +<span class="smallcaps">Wouter’s</span> <i>droom</i>. + +</p> +<p>—Moeder, Wouter knypt me! riep Laurens, den volgenden nacht, en jufvrouw Pieterse klaagde, met recht vind ik, dat “die jongen” +zelfs in den slaap z’n rust niet houden kon. + +</p> +<p>Ziehier de oorzaak waarom Wouter z’n broeder Laurens zoo onheusch bejegende. + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<h4 class="
 lghead
 ">DAAR ZAT EEN SLAPEND MEISJE IN ’T GRAS... OF ’T FEMKE WAS?</h4> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Wat stond zich de maan te vervelen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Dien avend in ’t luchtruim alleen! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De sterretjes waren verdwenen. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Omdat zy te flikkerend schéén.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Het is voor zoo’n maan niet pleizierig +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Alleen aan den hemel te staan. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Die eenzaamheid brengt aan het kniezen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En helpt het humeur... naar de maan.</span></p> +</div><a id="d0e4827"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4827">97</a>]</span><div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Ze zocht hier-en-daar wat verstrojing, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En troostte wat smachtend gevoel, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En hielp een paar dichters aan verzen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Maar bleef als die verzen zoo koel.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zy straalde wat hoop in de harten, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En droogde in ’t voorbygaan een traan, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Maar ’t mooist wordt ten-laatste vervelend... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Ze had dit zoo vaak al gedaan.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zy gaapte, en ze keek, en ze staarde... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Vervelend was al wat ze zag. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Och, riep zy, als dàt niet verandert, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Dan neem ik als maan m’n ontslag.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Ik sta als een gek te schynen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“En schitter me kreupel en lam. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Geen mensch die me ’r ooit voor bedankte, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Of die er notitie van nam.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Dat menschvolk is bitter ondankbaar! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Voor ’t zonnetje maakt men zich mooi, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Háár opent men deuren en vensters... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Als ik kom dan... gaan ze te-kooi.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Men moest daar beneden bedenken +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Dat ’k nooit van m’n overvloed scheen. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Ikzelf sta in ’t kryt by m’n zuster... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Die leent me... sints Genesis één.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>”’t Is drukkend—vooral aan famielje— +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Zoo’n schuld van ’n eeuw of wat licht! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Ik schrik als de zon me komt manen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 1em; "><span>“En bleek wordt m’n mane-gezicht.”</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Zoo pruilde op een avend het maantje, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En dit had de nachtwind verstaan. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Hy vond dat ze recht had tot treuren, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En was met haar droefheid begaan.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En suizend begon hy te jagen +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Langs wegen en vaarten en wei: +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Hop ... hop ...al wat mee kan, aan ’t dansen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Wy geven de maan een party!</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Hop, hop... in de rondte... naar boven... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Omlaag weêr... omhoog weêr... hop, hop!” +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Daar dansten de bladen in de ronde, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Of schuifelden voort in galop.</span></p> +</div><a id="d0e4918"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e4918">98</a>]</span><div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Daar knakten de takken der boomen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En zeiden de stammen vaarwel, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En zwierden als dansende spoken, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En speelden een wonderlyk spel.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Daar vlogen de pannen der daken, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En namen hun deel aan het feest. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De schoorsteenen bogen deemoedig, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Als waren zy hoflui geweest.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De molens vergaten het malen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En noodden de boomen ten dans, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En walsten met hunne beminden +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Op hun muren en wallen en schans.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Hop, hop... in de rondte... vooruit maar... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Dien weg uit... omlaag by de poort... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>“Wat ’n vischlucht!... om ’t even... vooruit maar! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Hop, hop weêr, en lustigjes... voort!”</span></p> +</div> +<p><i>Daar zat een slapend meisje in ’t gras... of ’t</i> Femke <i>was?</i> + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Daar naderde joelend de bruiloft, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En huppelde om ’t slapende kind. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Haar bleekgoed rees op van de zoden, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En danste op muziek van den wind.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Daar neigden de hemden potsierlyk, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En boden elkaêr hun manchet. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Daar danste een pudiek chemisetje +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Met ’n onderbroek een menuet.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Daar lonkte de slaapmuts van passie, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En maakte haar pluimpje zoo mooi. +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En drukte aan het fladderend jabootje +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Heel sentimenteelig de plooi.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De zakdoeken werden zoo dartel, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En waagden zich boven hun stand, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En reikten aan nuffige kraagjes +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Hun opengewerkten rand.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>De slobkous, verliefd van complexie, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Maakte aan een fichutje de cour, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En sloot het verrukt in z’n knoopen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En zuchtte zoo innig: bonjour!</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Daar walste een bretel met een vestje<span id="d0e5010" class="corr" title="Bron: ">,</span> +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Een kindersok met een servet,<a id="d0e5015"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5015">99</a>]</span> +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En ’t windje gaf lustig de maat aan, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En maakte geen eind aan de pret.</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En warrelde vroolyk daartusschen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En joeg alles rond op de baan ... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En suisde: “hop, hop ... à vos dames ... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>“Wy geven een bal aan de maan!<span id="d0e5030" class="corr" title="Bron: ’">”</span></span></p> +</div> +<p><i>Daar zat een slapend meisje in ’t gras... of ’t</i> Femke <i>was?</i> + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En dichter en dichter gedrongen, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Sprong alles om ’t slapende kind ... +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Daar fladderden wild haar de lokken +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>Omhoog, op muziek van den wind ...</span></p> +</div> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>Eén glimlach ... één zucht ... en daar stond ze! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 6em; "><span>En ylings ... de stoet nam haar meê, +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 4em; "><span>En droeg haar ... o hemel ...</span></p> +</div> +<p>—Femke ... Femke! + +</p> +<p>—Femke, Femke! riep Wouter in den slaap, en greep naar de verschyning, die in een wolk van kousen, sokken, onderbroeken, hemden +en halsboordjes, op weg was naar de maan ... + +</p> +<p>Het was by die gelegenheid, dat de letterzettende Laurens zoo geknepen werd, dat-i wel genoodzaakt was tot het nachtrumoer +waarmeê dit hoofdstuk zoo dramatisch begint. + +</p> +<p>Het “huis” Pieterse vergaderde voor Wouter’s bed. Daar was de edele stamvrouw, gehuld in ’t eerbied-inboezemend jak, dat in +breede plooien neerviel op den zwart-merinossen rok. Daar was Truitje met haar domme blauwe oogen. Myntje en Pietje... och +wat zeg ik: zoo heetten de meisjes niet meer, na ’t verhuizen. Truitje was Gertrude geworden, zoo goed als ’n ongekeurde vorstin +van Hessen. Myntje heette nu Mina, en wie haar pleizier woû doen, sprak de <i>a</i> uit als een <i>e.</i> Dat gaf zoo’n fransche klank, vond ze. Maar haar onnoozel gezicht stond nog precies even onbeduidend als voor de naamsverandering. +En Pietje heette Petró. Stoffel had gezegd dat dit een fatsoenlyke naam was. + +</p> +<p>Hyzelf kwam ook voor ’t licht, en verbaasde zelfs z’n moeder die zooveel van hem wachtte, door z’n deftigheid in gang en houding. + +</p> +<p>—Wat scheelt je dan toch, jongen? riep ieder tot Wouter. + +</p> +<p>—O, moeder, moeder ... Femke! + +</p> +<p>—De jongen is gek, was ’t eenstemmig oordeel der Pietersens. + +</p> +<p>En geheel ongelyk hadden ze niet. Wouter ylde. + +</p> +<p>—Ze zouden haar wegdragen ... al draaiende ... altyd in de rondte ... en ze sloot zich aan den rook die opstygt ... opstygt +... dochter van de zon, beslis ... hier is Telasco ... neen, sterven zult gy niet, Emma, Aztalpa ... Femke, o god, blyf, blyf +... ik zal op de bleek passen ... ik zal de hinde schieten ... blyf, Femke, blyf ... <a id="d0e5081"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5081">100</a>]</span>een weduwnaar met god ... samen door de ivoren poort ... daar gaat ze weêr ... alléén ... omhoog ... Omikron, blyf! + +</p> +<p>—Als we eens den dominee lieten roepen? vraagde de moeder, aarzelend. Ze wist niet of er gebeden moest worden, of gestraft +... of beide. + +</p> +<p>En voor ’t eerst van z’n leven misschien, had Stoffel een goede gedachte: + +</p> +<p>—Moeder, ik geloof dat er een dokter noodig, is ... Wouter is ziek. + +</p> +<p>Zoo was het. De arme jongen was aangetast door ’n zenuwzinkingkoorts. Dit was een geluk voor hem, want de geneesheer die hem +behandelde, was een menschenkenner, die door liefderyke terechtwyzing een heilzamen invloed had op Wouter’s gemoed. Maar dit +kon eerst later geschieden, want in den beginne was de ziekte van ’t kind gevaarlyk. Ook voor jufvrouw Pieterse was de kennismaking +nuttig. De dokter vertelde haar, tot ’r groote verbazing, dat men z’n kinderen niet als pakgoederen mag opstapelen in een +bedstee. Dat er lucht, licht, leven, beweging, <i>genot</i> noodig is tot ontwikkeling van ziel en lichaam. Dat <i>straffen</i>—met of zonder <i>Heer</i> dan—niet te-pas komt. Dat haar godsdienst best achterwege kon blyven by de opvoeding ... en meer zaken van deze soort, die +jufvrouw Pieterse nooit gehoord had, en waartegen ze nog-al niet heftig opstond, omdat de dokter ... + +</p> +<p>—Gut, jufvrouw Laps, uwe moest eens maken dat uwe hier was, als-i komt. Hy schryft z’n receppies met ’n gouwe pen, en z’n +koetsier heeft een bruine beer om z’n hals ... + +</p> +<p>Ja, juist! zoo’n gouden pen en een beerehuid! Och, als alle menschen die waarheid voorstaan, hun koetsier behoorlyk konden +kleeden, dan zou ’t gauw gedaan wezen met veel vooroordeelen. Maar meestal is dit zoo niet. Jazelfs, ik ken waarheidlievende +personen die in ’t geheel geen koetsier houden, met of zonder beerevellen dan. En ook de gouden pennen zyn gewoonlyk in verkeerde +handen. + +</p> +<p>—Ik wou maar, dat jufvrouw Sipperman eens kwam juist als de dokter er was. Ga ’t haar eens zeggen, Sertrude ... dat Woutertje +ziek is, meen ik ... en zeg dat we koffidrinken zoo tegen twaalfe ... zoo laat kwam-i gister. En jy Leentje, ga eens na de +kommeny ... er moet toch zout wezen ... en maak ’n praatje ... ’t is niet om te praten, weetje ... je weet, ik hou niet van +praterigheid ... ’t is maar, weetje, om te weten of de menschen ’t gezien hebben? En jy, Petró, denk er om dat je me een schoone +mus geeft als-i weêrkomt, want ’t is m’n ’n man ... zoo’n dokter! Ik ben der ontdaan van, zoo als-i sprak ... en je moet hem +niet zoo aangapen, Mina, dat staat niet ... maar ik ben benieuwd of ze ’t gezien hebben in de komeny. + +</p> +<p>Ik wou niet graag te hard oordeelen, maar waarachtig, ik geloof dat jufvrouw Pieterse schik begon te krygen in Wouter’s ziekte. +Er was iets voornaams in dat dokters-koetsje voor de deur. <i>Alas, poor mankind!</i> + + +<a id="d0e5111"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5111">101</a>]</span> + + +</p> +<p><i>Weêr een avendje.</i> + +</p> +<p>—Maar, lieve jufvrouw Pieterse, hoe moet het nu met m’n oom? Jelui bent allemaal gevraagd, en ik heb ’m gezegd dat er een +vers wezen zou. + +</p> +<p>—Dat ’s moeielyk, jufvrouw Laps. Je begrypt dat het wurm nu geen verzen maken kan. Wat denk je over Stoffel? Als we ’t hèm +eens vroegen? + +</p> +<p>—Ik heb er niets tegen, als er maar een vers is. Anders ben ik geskandeliseerd. + +</p> +<p>Stoffel werd uitgenoodigd Wouters plaats te vervullen. Hy had er veel tegen. + +</p> +<p>—Moeder, uwe begrypt dit zoo niet, maar eigenlyk zou ik te-kort doen aan ’t respekt. Want, ziet-u, als men zoo omgaat met +de jeugd, dan is respekt nummer een, en zoo’n vers... + +</p> +<p>—Maar de jongens op je school hoeven ’t niet te weten... + +</p> +<p>—’t Woord komt altyd verder dan de man, moeder. Dat weet uwe zoo niet. Op de diaconie-school was een kweekeling die ook verzen +maakte ... en wat is er van gekomen? Hy is naar de Oost, moeder ... en hy is me nog de helft schuldig in een kruik inkt. Zieje, +moeder, dat komt er van. Ieder moet op z’n zaken passen. Zoo’n vers ... dat is goed en wel voor een jongetje als Wouter ... +maar als men zelf onderwyzer is... + +</p> +<p>—En meester Pennewip dan? vroeg jufvrouw Laps. + +</p> +<p>—Juist, riep Stoffel, als-of deze aanhaling hem hielp in de bewysvoering. Juist, zieje, meester Pennewip... + +</p> +<p>—Ik heb een vers van hem gelezen, Stoffel! + +</p> +<p>—Juist ... je hebt een vers van hem gelezen ... dat is ... dat komt... hoe zal ik ’t je nu precies uitleggen, jufvrouw Laps. +Je begrypt, by zoo’n vak als ’t onderwys, heb je allerlei soort van dingen. Daar heb je by-voorbeeld de aardrykskunde. Nu +zal ik maar eens zeggen: Madrid ligt aan den Manzanares, begrypt u, moeder? + +</p> +<p>—Jawèl, jawèl, Stoffel, dat is byv. of je zeggen zou... + +</p> +<p>—Amsterdam aan ’t Y. Precies. En dan heb je weêr heel andere dingen, want jufvrouw Laps, je kunt je niet voorstellen, wat +er al zoo by dat onderwys te-pas komt. Een kruidenier mengt z’n suiker met wat anders, en dan moet ik kunnen uitrekenen hoe +duur hy ’t pond moet verkoopen, om geen schaê te hebben, verbeeld je eens! En dan heb je nog de gezelschapsrekening, en de +breuken, en de werkwoorden ... maar nu moet ik weg, anders slaan de jongens den boel stuk. + +</p> +<p>Stoffel ging dien middag vroeger naar z’n school dan gewoonlyk, en liet jufvrouw Laps heel ongesticht achter. ’t Mensch wou +maar niet begrypen, hoe Madrid en die kruidenier met de breuken, hinderpalen konden wezen voor Stoffel’s rymgenie of schoolmeestersfatsoen. +Jufvrouw Pieterse praatte het goed, ik weet niet hoe, en ze stuurde jufvrouw Laps naar meester Pennewip zelf. + +</p> +<p>De man zag vreemd op, by ’t bezoek van het vertoornde zoogdier, maar was weldra gerust gesteld omtrent haar bedoeling. +<a id="d0e5147"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5147">102</a>]</span></p> +<p>—Tot welke klasse behoort uw oom, jufvrouw? + +</p> +<p>—Wel ... tot de klasse van ... van ... meent u weer iets van oesterschelpen en eieren? + +</p> +<p>—Geenszins, juffrouw. Ik bedoel op welken trap hy staat ... ik bedoel ... op welke hoogte ... ik herzeg op welken trap ... +als gy deze uitdrukking begrypt—het is eene beeldspraak, juffrouw—op welken trap dan van den ladder der maatschappy? + +</p> +<p>—In de granen, meester. Meent u dat? + +</p> +<p>—Dit is niet voldoende, jufvrouw Laps. Men kan in de granen zyn ... als koekbakker ... als broodbakker ... als kleinhandelaar +... als groothandelaar ... als tusschenhandelaar ... en ook deze bedryven hebben weder derzelver eigenaardige onderverdeelingen. +Daar hebt ge by-voorbeeld: Jozef in Egypte. Deze godsman,—die door sommigen onder de klasse der Aartsvaders wordt gerangschikt, +ofschoon anderen beweren ... doch dit zullen wy onbeslist laten—zeker is het, dat Jozef granen opkocht, en op den bovensten +trap stond, want, jufvrouw Laps, wy lezen in <i>Genesis XLI</i>... + +</p> +<p>—Ja, dat weet ik. Hy reed in Farao’s wagen, en droeg een witte zyden rok. Myn oom is fakter. Dat was m’n vader ook. + +</p> +<p>—Zóó ... o ... o! Fakter ... ten-rechte gezegd: factor ... ei! Daarvan zegt <i>Genesis</i> niets ... en ik weet niet met zekerheid of deze klasse van personen ... + +</p> +<p>—Myn oom is wéwenaar ... + +</p> +<p>—Ziet ge, daar hebt gy ’t verschil reeds. Wy lezen uitdrukkelyk dat Jozef huwde met Asnath, de dochter van Potifera, den priester +te On, en nergens vinden wy dat deze zyne echtgenoote—of volgens sommigen, echt<i>genoot</i>—reeds overleden was, toen hy zich toelegde op den graanhandel. Dus jufvrouw Laps ... ik zou u raden, als ’t u ernst is uwen +oom te bezingen in een godsdienstig lied, u te begeven naar een myner leerlingen ... Klaasje van der Gracht. + +</p> +<p>En meester Pennewip beduidde haar, waar ze dat wonderkind vinden kon. Weder moet ik vergeving vragen als myn oordeel te scherp +is, maar ik verdenk Pennewip van een leelyk gebrek. Zie, ik meen te weten dat hyzelf het gevraagde vers zou geleverd hebben, +als jufvrouw Laps oom een wit kleed van den Koning had gekregen, of den Haag was doorgereden in een hofkoets. Maar ’t bezingen +van een “fakter” liet hy over aan ’t genie van den <i>vliegenden theeketel</i> in de Peperstraat. Dit was niet mooi van Pennewip. Kon die oom het helpen, dat-i nooit in een put was gegooid door z’n broêrs? +Dat-i niet verkocht was aan Arabieren? Dat-i geen droom kon uitleggen? En dat men tegenwoordig geen scherpzinnigheid beloont +met ringen, witte rokken, galakoetsen en onderkoningschap? + +</p> +<p>Hoe dit zy, jufvrouw Laps stapte naar de Peperstraat, en maakte kennis met den ouden Heer van der Gracht, die zich gevleid +voelde door ’t bezoek. + +</p> +<p>Er werd plechtig besloten dat Klaasje dienzelfden avend nog het vers kant en klaar zou maken. Hy zou ’t den volgenden ochtend +by jufvrouw Laps komen opzeggen, en als ’t waardig werd gekeurd de <a id="d0e5184"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5184">103</a>]</span>tolk te zyn van hare gevoelens jegens ’r oom, zou Klaas meêgenood worden op ’t avendje. En, had z’n vader gezegd, dan zou +hy ’n witten das om hebben, met ’n opstaand boordje. + +</p> +<p>—ja, net als Jozef, zei jufvrouw Laps ... zoo zieje hoe de Schrift toch alles vooruit wist. + +</p> +<p>En ’t mensch, thuiskomende, las Genesis XLI na, en trachtte overeenkomst te vinden tusschen Jozef’s verheffing en de apotheose +die Klaasje van der Gracht verbeidde. Zy droomde dien nacht dat ze een mantel in de hand hield. + +</p> +<p>De <i>poëta laureatus</i> meldde zich den volgenden morgen by haar aan, en dreunde z’n vers op. Wy zullen het later hooren, als het wordt voorgelezen +op ’t avendje dat ons wacht, maar voor-af moet ik melding maken van een voorval dat dien achtermiddag ten huize van de Pietersens +plaats vond. + +</p> +<p>Wouter, zwak, maar niet ylend meer, lag te-bed. De dokter had rust voorgeschreven. Het kind telde de bloemen van ’t behangsel, +en dwong zich die anders te rangschikken in zyne verbeelding. Hy liet ze over elkaêr springen, inëenvloeien. Hy zag er gezichten +in ... personen ... legers ... wolken ... och, alles leefde! Wel was ’t vermoeiend, maar hy kon niet anders. En als-i zich +omkeerde naar de muur-zy, was ’t nog erger. De hieroglyfische krassen vertelden allerlei dingen die hy niet noodig had te +weten, en overlaadden hem met onnoodige indrukken. Hy moest de oogen wel sluiten, maar vond geen rust. Het was hem, of-i werd +meêgevoerd door de wilde bruiloft, en zyns ondanks moest deelnemen aan ’t bal dat de nachtwind aan de maan gaf. Alles draaide +en warrelde hem van binnen. Hy greep met beide handen zyn hoofd als om de afmattende slingering zyner gedachten tot stilstand +te brengen, maar ’t baatte niet. Dat behangsel, die gordynen, die muur, die bloemen, die dans, dat opnemen van Femke door +den wervelwind ... zyne poging om haar vasttehouden .... + +</p> +<p>Het kind berstte in tranen uit. Hy wist nu, dat alles verbeelding was. Hy wist dat-i ziek was. Hy wist dat schoorsteenen niet +konden dansen, en dat geen meisje wordt weggewalst van de aarde, om de maan wat op te beuren in haar eenzaamheid ... maar +toch ... + +</p> +<p>Schreiend riep hy zachtkens Femke’s naam, zacht genoeg om niet te worden gehoord door zyne verwanten, luid genoeg om wat lucht +te geven aan zyn beklemd gemoed ... + +</p> +<p>—Wat is dat? ... riep hy op-eens, antwoordt ze? Is dát ook verbeelding? + +</p> +<p>Inderdaad, Wouter hoorde zyn naam noemen, en ’t was Femke’s stem! + +</p> +<p>—Ik <i>wil</i> weten of ik droom, zeî ’t kind, en hy richtte zich overeind in z’n bed. Dàt is een roode bloem ... daarnaast een zwarte ... +ik heet Wouter ... Laurens is op ’t letterzetten ... dit is alles juist ... ik droom niet ... + +</p> +<p>En hy luisterde weêr, en boog zich buiten de bedstede, en opende mond en oogen zoo wyd mogelyk, als-of long en gezicht konden +ter-hulpe komen aan zyn gehoor ... +<a id="d0e5212"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5212">104</a>]</span></p> +<p>—O God ... Femke’s stem! Ja, ja, zy is het! + +</p> +<p>Ditmaal was hy zéker. Hy sprong van ’t bed af, de deur uit, rolde de trap af, en viel buiten kennis neder aan de voeten van +’t bleekmeisje, dat in ’t portaal beneden een harden stryd voerde met het gezin der Pietersens. + +</p> +<p>Femke had Wouter gewacht, den dag na die peruaansche vertelling. Eerst meende zy dat het om ’t prentje was, waarop Aztalpa +de beide broeders omhelsde. Ze hoopte nog altyd dat Wouter’s schoolmeesterlyke broeder wel te bewegen zou zyn, één uurtjen +afstand te doen van den almanak die zooveel schoons bevatte. En ook zonder dat prentje, Femke verlangde Wouter weêrtezien. +Om z’n persoon kon ’t niet wezen—zoo’n kind!—maar Wouter vertelde zoo aardig. En misschien vloeiden in ’t hart van dat meisje +Wouter’s persoon in-een met de verhalen die hy deed. Analyseeren, verdeelen, is een hulpmiddel tot studie. <i>Qui bene distinguit, bene docet</i>, ja, en zelfs: <i>qui bene distinguit, bene discit</i>... dit alles is waar, maar Femke verstond geen latyn. Zy onderwees niet, en leerde niet, ze onderging slechts. De Natuur +die niet studeert, en maar eenvoudig daarstelt, vulde haar hart met allerlei aandoeningen door elkaêr, en liet het over aan +dezen of genen professer in de ichthyologie, om uittemaken hoe de vinnetjes in elkander zaten, waarmeê Femke—die lieve karper!—zou +rondzwemmen in den vyver van haar zestien jaren. + +</p> +<p>—Leg ’t goed in de zon, riep haar de moeder toe... + +</p> +<p>En dit vertaalde Femke aldus: <i>zon</i>... <i>Peru...</i> Aztalpa... Kusco... Wouter! + +</p> +<p>—Jaag de kinderen weg... ze gooien vuil op de bleek... Femke vertaalde: <i>moedig in den stryd tegen de vyanden van</i> Peru... <i>hy de edelste telg der</i> Inca’s... Telasca... Wouter! + +</p> +<p>Och... alles riep: Wouter! + +</p> +<p>En hy kwam niet! Den eersten dag was zy bedroefd. Den tweeden, ongeduldig. Den derden, ongerust... + +</p> +<p>—Moeder, ik wil gaan zien waar dat jongetje blyft, dat ’n vers moest maken... + +</p> +<p>—Ga je gang, meid! zei de moeder. En weet je ’m te vinden? + +</p> +<p>Femke antwoordde toestemmend, maar ze jokte. Zy wist niet waar Wouter woonde, doch voelde zekeren schroom om dit te erkennen. +Er lag moed in haar voornemen om ’t kind optesporen, welks woning zy niet wist, en die moed wilde zy verbergen. Waarom? + +</p> +<p>Dit begreep zyzelve niet. Misschien vreesde zy ’t: <i>hoe mal!</i> dat zoo vaak ons weerhoudt van iets goeds. Er is ’n eigenaardige <i>pudeur</i> in liefelyke aandoeningen. Veelal verbergen wy ’t goede dat in ons is, en pronken liever met fouten. Dit is huichelary <i>à rebours</i>. + +</p> +<p>Het meisje kleedde zich zoo mooi ze kon, en ze nam het weinige geld mede, waarover zy beschikken mocht... eenige stuivers. +Ze liep met gejaagdheid onder de aschpoort door, en liet zich een winkel wyzen waar men boeken verhuurde. Zeer natuurlyk kwam +ze terecht in de Hartestraat. De loop der straten die in ’t eerste <a id="d0e5266"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5266">105</a>]</span>hoofdstuk der geschiedenis, onzen Wouter onwillekeurig had geleid naar de aschpoort, voerde nu Femke van die poort naar den +boekwinkel, waar we onzen held het eerst aantroffen. Minder beschroomd dan Wouter—Femke was ouder, had meer omgegaan met menschen, +en dacht minder na—vraagde zy flinkweg den onvriendelyken man van den winkel: “om ’t boek over die gravin met den sleep?” + +</p> +<p>—Hé? Hoe is de titel?” + +</p> +<p>—Daar weet ik niet van, zei Femke. Maar ’t is over een roover ... de Paus komt er ook in ... of eigenlyk ... och ’t is my +te doen om een jongetje dat gelezen heeft in zoo’n boek. Ik wilde u vragen waar dat jongetje woont ... en ik wil er graag +voor betalen ... + +</p> +<p>—Kom je my hier voor den gek houden? Denk je dat ik hier zit om jongetjes optezoeken. + +</p> +<p>—Maar m’nheer, ik wil er voor betalen, zei ’t meisje, en zy legde haar schat op de toonbank. + +</p> +<p>—Scheer je weg, meid, wat weet ik van je jongetje! + +</p> +<p>Nu werd Femke boos: + +</p> +<p>—Je hoeft me niet wegtejagen als-of ik kwaad deed ... dat laat ik me niet doen. Als je ’t niet zeggen wilt, dan kun je ’t +laten ... maar ik zeg je, dat je heel onvrindelyk bent. + +</p> +<p>En ze wilde vertrekken. Maar eensklaps: + +</p> +<p>—Zeg, wil je my ook geen boeken verhuren? + +</p> +<p>—Dat kan er na wezen... ik ken je niet. En wat wou je hebben? + +</p> +<p>—Ik vraag ’t boek van den roover en Amalia, zei Femke. + +</p> +<p>O, zy verhief zich in rang! Ze had ditmaal geen berichten te vragen om-niet ... zy voelde zich <i>klant</i> nu. + +</p> +<p>—Ik weet van geen roover en Amalia. Meen je Rinaldo Rinaldini? + +</p> +<p>—Neen. Zyn er nog andere boeken over roovers? Toe, <i>asjeblieft</i>, help my... + +</p> +<p>Femke zei dit op een toon die den man vermurwde. Hy verwaardigde zich optestaan, en den catalogus ter-hand te nemen. + +</p> +<p>Vry spoedig noemde hy Glorioso... + +</p> +<p>—Dàt is het... juist, dàt is het! riep Femke verrukt. + +</p> +<p>—Maar je moet pand geven, zei de man, terwyl hy op een trapje klom, om ’t dierbaar boek te krygen. + +</p> +<p>—Neen, neen ... ik heb ’t boek niet noodig, ik wil maar weten waar het jongetje woont, dat het gelezen heeft. Och, ik wil +er zoo graag voor betalen! + +</p> +<p>En ze wees op den schat, dien ze offeren wilde. Maar dat hoefde niet, zei de man. “Hy was zóó niet, of hy wilde wel een dienst +doen, als men ’t hem vrindelyk vraagde.” Och, Femke zag er zoo lief uit, en ze had iets in haar stem dat stuursheid moeielyk +maakte. + +</p> +<p>De man zag na in ’t register, waar-i spoedig den naam vond dien Femke opgaf: Wouter Pieterse, met vermelding van de woonplaats. +Hy wees het haar, en wilde nu bovendien uitleggen, hoe zy den kortsten weg nemen kon.... + +</p> +<p>Femke was al de deur uit, en had zelfs vergeten, haar neêrgelegd <a id="d0e5318"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5318">106</a>]</span>geld meêtenemen. De man liep haar achterna om ’t terug te geven, maar-i had moeite om ’r intehalen. Zoo liep ze! + +</p> +<p>Aan de opgegeven woning gekomen, vernam zy dat de familie Pieterse, verhuisd was “naar een fatsoenlyker buurt.” ’t Was nog +al ver, maar ’t meisje liet zich niet afschrikken. By de Pietersens aangeland, werd ze ontvangen met een barsch “wat moet +je?” van de jonge-jufvrouwen. + +</p> +<p>—Och, jufvrouw, ik wilde weten hoe Wouter ’t maakt? + +</p> +<p>—Wie ben je? + +</p> +<p>—Ik heet Femke, jufvrouw, en m’n moeder is een waschvrouw ... maar ik wou weten hoe ’t met Wouter is? + +</p> +<p>—Wat heb jy met Wouter te maken? vraagde nu jufvrouw Pieterse, die kwam aanloopen op ’t gerucht. + +</p> +<p>—Och jufvrouw ... wees ’r niet boos om ... ik wou ’t zoo graag weten ... en m’n moeder weet er van, dat ik hier ben om ’t +te vragen. Wouter heeft my verteld van Telasco, en van dat meisje dat sterven moest ... o god, jufvrouw, zeg me of hy ziek +is ... ik kan er niet van slapen ... + +</p> +<p>—Jy hebt niks te maken met Wouter ... je kunt heengaan ... ik zeg je nu dat je heen gaat ... ik houd niet van volk aan de +deur ... + +</p> +<p>—Om-godswil, jufvrouw! riep ’t meisje, en wrong de handen. + +</p> +<p>—De meid is mal! Duw ’r de deur uit, Trui, en gooi die toe ... + +</p> +<p>Truitje begon dit bevel uittevoeren. Myntje en Pietje maakten zich gereed haar bytestaan, maar ’t moedig kind hield vol. Ze +greep de leuning van de trap, en klemde zich vast. + +</p> +<p>—Gooi ’r de deur uit, die brutale meid ... + +</p> +<p>—O god, jufvrouw, ik ben niet brutaal ... och, ik zal terstond gaan ... zeg my maar of Wouter ziek is? Toe, jufvrouw, zeg +me dat! Dan zal ik gaan ... o, dadelyk! Och, zeg my of Wouter ziek is, jufvrouw ... en ... of ... hy ... sterven ... zal? + +</p> +<p>Hier berstte ’t kind in schreien uit. Alleen vrouwspersonen van de soort als waarmeê zy te-doen had, konden ongeroerd blyven, +by ’t aanzien van Femke’s smart. Maar de jufvrouwen Pieterse hadden burgerlyke zielen. + +</p> +<p>Femke zou begrepen zyn geworden door lager gemeen, of door adel. ’t Is met gevoel, als met het goud der speelbanken. Dat komt +niet in aller handen. Daar zitten courtisanes en marquises naast elkaêr. De “heele fatsoenlyke menschen, die schoenen verkochten +uit Parys” komen daar niet. + +</p> +<p>—Ik ga niet, gilde Femke ... o god, ik ga <i>niet</i>! Ik <i>wil</i> weten, of ’t kind ziek is ... + +</p> +<p>Men hoorde boven aan de trap een deur openen. Wouter vertoonde zich, rolde de trap af, viel als een bom op de strydenden, +en daarna voor Femke’s voeten in zwym. + +</p> +<p>—Heerejesis, die jongen! kermde de moeder, en de meisjes stonden roerloos. Maar Femke nam Wouter op, en droeg hem naar boven. +Men wees haar Wouter’s bed, en daar legde zy ’t kind neer. Niemand had den moed haar te verjagen, toen ze zich neêrzette <a id="d0e5360"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5360">107</a>]</span>voor de legerstede, en als er op dat oogenblik had moeten gestemd worden over voorrecht, rang, gezag ... o, aller stemmen +waren op Femke gevallen. Maar zyzelve wist niet dat ze groot was. Ze schreide, en mompelde: “Och, neem ’t me niet kwalyk jufvrouw, +maar ik kon er niet van slapen ... zoo dacht ik aan dat kind!” +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>De avend is dáár, Leentje past op Wouter, en ’t huis Pieterse is present by den jarigen weduwnaar. Jufvrouw Laps hield de +eer van den salon op. + +</p> +<p>—’t Is een raar geval, jufvrouw Pieterse, zei de jarige oom. En wat wou ze eigenlyk, dat meisje? + +</p> +<p>—Gut m’nheer ... dat weet ik niet. En ik heb al honderdmaal aan Gertrude gezegd, dat ik er niets van begryp. Verbeelje ... +een vreemd schepsel, zoo maar baasspelen in je huis ... en ik zeg al zoo tegen Mina! gooi ’r toch de deur uit ... en toe zei +Petró ... + +</p> +<p>—Nou ... ik had haar ter-dege beet, blufte de dappere Petró, en toonde een blauwe plek aan de pols, waaruit <i>ik</i> zou besluiten dat Femke háár had beet gehad. + +</p> +<p>—Ze moet weêrkomen, riep Gertrude, ik zal ’t haar verleeren! + +</p> +<p>—En <i>ik</i>, zei Mina. + +</p> +<p>Zoo was ieder heldhaftig geworden, na den stryd. Dit gebeurt wel meer. Maar zeker is ’t, dat Femke’s naam <i>nu</i> niet zou getriumfeerd hebben, als er ware gestemd geworden over zedelyke waarde. + +</p> +<p>—Een gemeene meid, m’nheer! + +</p> +<p>—Een <i>heele</i> gemeene meid! + +</p> +<p>—O, zoo’n gemeene meid! + +</p> +<p>—En hoe is uwe toen eindelyk van haar verlost? + +</p> +<p>—Ja, dat was moeielyk... ik zei... + +</p> +<p>—Né moeder... <i>ik</i> zei... + +</p> +<p>—Né, <i>ik</i>! + +</p> +<p>—Né, <i>ik</i>! + +</p> +<p>Ieder wilde wat gezegd hebben. Ieder wilde doorgaan voor ’t middelpunt der gebeurtenissen die ’r werden verhaald. + +</p> +<p>—Ik wou wel ’ns weten waar de jongeheer van der Gracht blyft, zei jufvrouw Laps. Ja, oom, er is ’n verrassing... + +</p> +<p>’t Was jufvrouw Pieterse niet aangenaam, dat er werd uitgezien naar iemand anders, als zy iets te vertellen had. + +</p> +<p>—Nu dan, wy zeiden ... ja wat zeiden we ook, Sertrude? + +</p> +<p>—Moeder ... ik zei ... dat het schande was. + +</p> +<p>—Ja dat heb ik ook gezeid. Nu ... toen vroeg dat schepsel koud water ... en toen we ’t niet gauw genoeg gaven, stond ze op, +en liep naar de pomp ... brutaalweg, net of ze thuis was! En ze pompte ... en maakte een doek nat, en legde dien op Wouter’s +hoofd. Ik was ontdaan over zooveel brutaligheid. En ze huilde, of ’t naar jongen was, m’nheer! Nu, ’t kind kwam by, en toen +gaf ze hem een zoen ... verbeelje, daar we by waren! + +</p> +<p>Ja, riepen de drie dochters, we waren er allemaal by! +<a id="d0e5429"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5429">108</a>]</span></p> +<p>—En toen bleef ze nog wat zitten voor ’t bed, en praatte met Wouter ... + +</p> +<p>—Waar toch de jongeheer van der Gracht blyft? zuchtte jufvrouw Laps. ’t Is maar, weet u, oom, omdat we ’n verrassing hebben. + +</p> +<p>—En eindelyk ging ze heen ... en ze liep als een prinses. + +</p> +<p>—Net ’n prinses ... betuigden de meisjes, die niet wisten dat ze waarheid zeiden. + +</p> +<p>—En ze zei tot Wouter dat ze terugkomen zou. Maar je begrypt, dat zal mis wezen ... + +</p> +<p>Daar ging de schel. Jufvrouw Laps vloog op ... och ja, de katechiseermeester van der Gracht stapte met zyn zoon de kamer in. +Jufvrouw Pieterse had er spyt van. Ze gevoelde dat de ster van haar discours verbleeken zou voor de zon van ’t vers dat Klaasje +meêbracht. En ook zonder vers, wat zagen die anderhalve katechiseermeesters er deftig uit! Wat ’n stap, wat ’n houding, wat +’n stem... en boven alles die witte das, en guillotine-boordjes! + +</p> +<p>—Myn heer en jufvrouwen, de Heer schenke u Zynen onmisbaren zegen op den avend van dezen dag! Dit is myn zoon Klaas ... van +wien u wel gehoord zult hebben. Hy is my te na om hem te pryzen ... maar u begrypt wel ... als men vader is ... nu, alle zegen +komt van boven! + +</p> +<p>—Ja oom, er is een verrassing. + +</p> +<p>—Juist, jufvrouw, een ware verrassing. De gelukwenschen aan dezen heer ... op den heugelyken dag van zyn verjaren ... brengt +ons in de stemming van den Psalmist ... en ik verheug my door de genade ... want mynheer ... alles komt van boven ... dat +zal uwe ook wel weten. + +</p> +<p>—Ga zitten, man, ik dankje wel! zei de gastheer, die begreep dat er een felicitatie was uitgesproken. Koud buiten? + +</p> +<p>—Ja, ’t is frissies. Koud kan ik niet zeggen, ’t Is wat je noemt ... frissies, weet u. De Heer geeft het weêr naar zyn welbehagen +... en daarom zeg ik maar: frissies. Alles komt van boven. + +</p> +<p>—Och ja! riep ’t heele gezelschap en meende wonder verdienstelyk te wezen. Verbeelje ’t lot van een armen drommel die in dezen +kring eens had moeten verkondigen dat sommige dingen van beneden komen? Gelukkig was men ’t eens, ditmaal. + +</p> +<p>—Wel oom, wat dunkt u, zullen we nu maar beginnen met de verrassing? + +</p> +<p>—Ga je gang, nicht. Wat is het? + +</p> +<p>—Och, een kleinigheid, mynheer, antwoordde de katechiseermeester. Myn zoon is een dichter. Pryzen zal ik hem niet ... want +hy is me te na ... maar ’t is mooi, dat durf ik gerust zeggen. ’t Is niet om te roemen ... alles komt van boven ... neen, +roemen zal ik niet. Als ik roem, mynheer, dan roem ik in den Heere. Maar ik zeg dat het mooi is. + +</p> +<p>De dichter Klaas maakte z’n mondje klein, alsof-i met z’n lippen te drinken gaf aan een vogeltje. +<a id="d0e5462"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5462">109</a>]</span></p> +<p>Hy sloeg de oogen neèr, en speelde met den ondersten knoop van z’n vest. Z’n heele gezicht stond naar verzemakery. Er was +iets knoeierigs in dien jongen, iets van een gekramden schotel... neen, hy leek op ’n verfrommeld papier... neen, op ongestreken +linnen... neen, op ’n gebruikt servet... neen, op ongaar brood... + +</p> +<p>Och, wat weet ik het, waarop die lummel geleek! Ga naar een christelyke jonchelings-vereeniging. Daar vindt ge modellen in +overvloed van de soort die ik bedoel, <i>adept-clowns</i> in de kermistent des Heeren, <i>pierrots van de onanie</i>. + +</p> +<p>—Dus, myn heer, ’t is niet om te roemen ... haal ’t maar voor den dag, Klaas. Als vader, mynheer, moet ik u zeggen ... ’t +is mooi! Want ziet u, in de Schrift ... + +</p> +<p>Klaas haalde z’n vers voor den dag. + +</p> +<p>... in de <span id="d0e5479" class="corr" title="Bron: Schrfit">Schrift</span> wordt, om zoo te zeggen, niet gesproken van weduwnaars ... de Heer zal daarvoor wyze redenen gehad hebben. Wat doet nu de +jongen? Hy volgt Gods wenk, en heeft een vers gemaakt vol weduwen ... + +</p> +<p>Klaas legde ’t vers voor zich op tafel. + +</p> +<p>... vol weduwen. Ja, ik zou durven zeggen, hy heeft er byna al de weduwen in gebracht, die in de Schrift staan. + +</p> +<p>—Heb ik niet gezegd dat er eene verrassing wezen zou, riep jufvrouw Laps. + +</p> +<p>—Lees jy nu maar op, Klaas! Er zyn er zeventig, mynheer ... zeventig weduwen! Lees nu maar op, jongen! + +</p> +<p>Klaas stroopte z’n armen op, streelde z’n boordjes, en begon: + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Al de weduwen der Heilige Schrift</span></p> +<p class="line" style=""><span>Worden hier tot een vers gezift;</span></p> +<p class="line" style=""><span>Ter verblyding op ’t verjaren</span></p> +<p class="line" style=""><span>Van godzalige weduwnaren;</span></p> +<p class="line" style=""><span>Juichend, bloeiend in den Heer,</span></p> +<p class="line" style=""><span>Aan Jehovah lof en eer.</span></p> +</div> +<p>—Dat is ’t opschrift, lichtte de vader toe. + +</p> +<p>—Ja, dat is het opschrift. Nu begin ik: + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>In Genesis XXXVIII, vers 11 kan men lezen</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat ’n weduw in ’t huis van haar schoonvader moet wezen;</span></p> +<p class="line" style=""><span>En Exodus XXII, ik zeg ’t zonder vrees,</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zegt in vers 22, beleedig weduw noch wees...</span></p> +</div> +<p>—Merk op, myn heer, dat het vers en ’t kapittel beide twee-en-twintig zyn. Daarmeê heeft de Heer zeker eene bedoeling gehad... +want Gods wil is ondoorgrondelyk, en alle zegen komt van boven. Ga voort, Klaas! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Twee verzen later ontsteekt de toorn des Heeren;</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hy zal alle vrouwen in weduwen verkeeren;</span></p> +<p class="line" style=""><span>Uit Leviticus XXI, vers 14 blykt gewis</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat een weduw geen goede vrouw voor een priester is;</span></p> +<p class="line" style=""><span>Eén hoofdstuk daarna (maar een vers minder) doet ons weten</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat een weeuw zonder kinderen ’t brood van haar vader mag eten;</span></p> +<p class="line" style=""><span>En Numeri XXX, vers negen, wel geteld,</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zegt, dat de belofte van een weeuw ten haren laste geldt;</span></p> +<p class="line" style=""><span>In Deuterononium X, vers 18, betuigt de Heer met geschreeuw...</span></p> +</div> +<p>—Hé? vroeg jufvrouw Laps. + +</p> +<p>—Ja, dat wil zeggen: <i>majesteit</i>, legde de Katechiseermeester uit. <a id="d0e5546"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5546">110</a>]</span>Luister maar verder, jufvrouw... ’t is niet om te roemen... ik zeg maar: luister verder! Ga voort, Klaas! + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style="text-indent: 20em; "><span>met geschreeuw,</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat Hy altyd recht doet, en kleêren geeft, aan wezen en weeuw;</span></p> +<p class="line" style=""><span>In Deuteronomium XIV, vers 29, worden wy gespoord</span></p> +<p class="line" style=""><span>Om alle drie jaar iets te geven aan de weduwen in de poort;</span></p> +<p class="line" style=""><span>Twee hoofdstukken later, vers 11 en 14 kunt ge lezen</span></p> +<p class="line" style=""><span>Hoe men met de weduwen in de poort vroolyk moet wezen;</span></p> +<p class="line" style=""><span>In Hoofdstuk XXXIV, vers 19, staat vermeld</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat men een schoof voor de weduw moet achterlaten op ’t veld;</span></p> +<p class="line" style=""><span>In de twee volgende verzen wordt van de weduw geschreven</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat ze druiven en olyven krygt die aan den boom zyn gebleven.</span></p> +<p class="line" style=""><span>Kapittel XXVI, vers 12 en 13, zegt ’t voort:</span></p> +<p class="line" style=""><span>Spreekt weêr over de weduw die te eten krygt in de poort;</span></p> +<p class="line" style=""><span>Een hoofdstuk verder laat de Heer door Mozes betuigen,</span></p> +<p class="line" style=""><span>In vers 19, dat men ’t recht van de weduw niet mag buigen;</span></p> +<p class="line" style=""><span><i>Twee</i> Samuel XX, vers 3, spreekt er uitdrukkelyk van</span></p> +<p class="line" style=""><span>Dat Davids bywyven leefden als weduwen, by ’t leven van haar man...</span></p> +</div> +<p>—By... <i>wat</i>? vraagde jufvrouw Pieterse. + +</p> +<p>—Bywyven, jufvrouw, antwoordde de oude heer van der Gracht. Uwe ziet hoe de jongen er alles inbrengt, wat in betrekking staat +tot weduwen... + +</p> +<p>—De regels zyn niet even lang, klaagde Stoffel... en ze liggen en staan niet om-en-om. + +</p> +<p>—Hoor Stoffel, daarin kan je gelyk hebben... omdat je schoolmeester bent ... maar dàt kan <i>my</i> nu niet schelen. Ik vind die by ... by ... by ... hoe zal ik zeggen? + +</p> +<p>—Juffrouw Pieterse, uwe moet niet vinden, riep jufvrouw Laps. + +</p> +<p>—Juist, zei de katechiseerman, alle zegen komt van boven. Ga voort Klaas! + +</p> +<p>—<i>Noen, zulke dingen wil ik niet hooren ... ’t is om de meisjes.</i> + +</p> +<p>Nu ja, de meisjes bekeken heel fatsoenlyk haar nagels. Dat wil in zoo’n geval zeggen dat men heel braaf is, niet weet wat +bywyven zyn, en in-weerwil van die onwetendheid, toch openlyk betuigt nooit iemands bywyf te willen worden. + +</p> +<p>—Ga voort, Klaas! + +</p> +<p>—Volstrekt niet! Als ik geweten had dat er zulke dingen zouden worden gezegd, had ik myn meisjes thuis gelaten ... + +</p> +<p>—Maar, jufvrouw, ’t staat in de Schrift! Uwe zal u toch niet verzetten tegen ’t woord des Heeren? + +</p> +<p>—Né ... ik verzet me niet. Maar ik wil niets hooren dat onfatsoenlyk is. Myn man ... + +</p> +<p>—Uw man verkocht schoenen, dat weet ik wel, jufvrouw ... maar uwe zal toch niet tegen de Schrift ... + +</p> +<p>—Ik doe niets tegen de Schrift ... maar ik houd niet van gemeenigheid. Kom, Sertrude ... + +</p> +<p>Men ziet, jufvrouw Pieterse was fatsoenlyk geworden. Vroeger was zy zoo prikkelbaar niet, en de jonge-jufvrouwen hadden wel +erger dingen uit die <i>Schrift</i> geslikt, zonder de minste walging. Maar ’t verhuizen van een zystraat naar ’n hoofdstraat ... en kinderen met fransche namen +... en ’n dokter met bont op z’n koetsier ... och, <a id="d0e5625"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5625">111</a>]</span>’t is zoo moeielyk schrifturig-gemeen te blyven, als zooveel krachten samenwerken om ons te dryven op den fatsoenlyken weg. + +</p> +<p>Als ik nu ’n roman schreef, en dus vryheid had de gebeurtenissen te regelen naar myn zin, zou ik jufvrouw Pieterse nog-eens +laten erven, om den lezer te doen zien hoe ze door nòg meer fatsoen, weêr terug viel in ’t gemeene. De bybelwoede openbaart +zich ’t duidelykst by <i>groot</i> en <i>klein</i> gemeen. De tusschenstand schrikt terug voor ’n naaktheid van uitdrukking, die geoorloofd schynt in straatkansel- of hoftaal, +maar die den moed te-bovengaat van iemand wiens “fatsoen” <i>bewys</i> noodig heeft. + + +</p> +<p>Extra-fine-superior-water-colours ... warranted! <i>Oude en nieuwe prenten. Stoffelsche wyshedens.</i> + +</p> +<p>De ziekte van onzen Wouter nam ten-laatste een gunstigen keer. Toen hy zich sterk genoeg voelde om voor ’t eerst het bed te +verlaten, vond de familie dat-i “groot” geworden was. En wie dit niet zelf kon zien, zei ’t den anderen na. Maar niemand scheen +inniger van de zaak overtuigd dan juffrouw Pieterse. “De jongen was uit al z’n kleeren gegroeid, verzekerde zy, en ’t zou +heel wat <i>in</i> hebben, hem weer fatsoenlyk voor den dag te doen komen!” Na van Wouters ziekte zooveel <i>wichtigkeit</i> te hebben geoogst als maar eenigszins mogelyk was, begon ’t mensch zich nu al toeteleggen op ’t uitbuiten van de belangwekkende +bereddering die er kon worden vastgeknoopt aan z’n beterschap. + +</p> +<p>’t Kind zat prenten te kleuren, die hy met ’n verfdoos ten-geschenke had gekregen van den dokter. De verf was echt Engelsch, +had Stoffel gezegd, en zeker van de beste soort, want er stond ’n woord op, dat niemand begrypen kon: <i>warranted!</i> En ook de moeder hield zich overtuigd dat het wel “goed spul” wezen zou, omdat “zoo’n dokter toch ’n heele man is!” + +</p> +<p>Och, die prenten! Ze waren voor Wouter nogal byzonder, omdat-i op weinig uitzondering na tot-nog-toe geen ander soort gekend +had, dan de figuren die den huiselyken tegenspoed van <i>Jan de Wasscher</i> moesten voorstellen, of iets dergelyks. Dit nu zou niet volstrekt onbelangryk geweest zyn, wanneer ze hadden moeten dienen +tot vermaak van volwassenen, of van dezulken onder hen die genoeg ontwikkeld zyn om stof tot opmerking te putten uit het allergeringste. +Maar kinderen staan te laag om ’t dagelyksche te waardeeren. Sommigen myner lezers zouden waarschynlyk even als ik, veel geven +willen voor ’n eenigszins volledige verzameling van de prenten waarop men in Wouter’s tyd de kleine gemeente vergastte, en +toch zuilen misschien slechts weinigen zich een der eigenaardigheden herinneren, waardoor die kunstgewrochten zich onderscheidden. +Ze waren namelyk op allerzonderlingste wyze gekleurd. Op elk der twaalf vakken waarin gewoonlyk zoo’n vel papier—dat in <a id="d0e5661"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5661">112</a>]</span>de kinderwereld <i>de</i> prent heette—verdeeld was, had de smaakvolle fabrikant twee of drie kladden verf gesmeten, zonder in ’t minst acht te slaan, +noch op de plek waar ze te-land kwamen, noch op den eisch der figuren die ze geheel of gedeeltelyk raakten. De rechter-bovenhoek +van ’n huisjen op den linker-voorgrond, mocht mèt ’n stuk hemel en ’n paar helften van boomen of de bovenlyven van twee of +drie wandelaars, geel zyn. Ergens in de lucht hing ’n roode of groene vlek, en in den linkschen vóórhoek zwommen twee koeien, +’n sloot, en ’n heele kudde schapen met herder en al, in ’t blauw. Zoo’n prent was “gekleurd” en kostte, dùs toegetakeld, +in Wouters tyd twee duiten. Waar de finantieele krachten der kleine koopers zoover niet reikten, konden ze ook ’n halve bekomen, +by welke gelegenheid het viertal plaatjes dat de middelste rei vormde, <i>sans façon</i> werd doorgescheurd, en al zoo vry geschonden de wereld intrad. Maar dit scheen onze jeugdige kunstliefhebbers niet te deren. +Een halve prent was hun ’n even bruikbaar voorwerp als ’n halve koek. + +</p> +<p>’t Spreekt vanzelf dat Wouter aan zoo’n vandaalsche berusting ontgroeid was. En dikwyls had hy zich dan ook in ’t bezit gezien +van wat beters, doch nooit van ’n schat als die hem nu van den goeden dokter was ten-deel gevallen. Z’n nieuwe prenten bestonden +meerendeels uit omtrekken in koperdruk, zoodat-i volle ruimte had iets als smaak by ’t kleuren te-pas te brengen, en bovendien +zich kon oefenen in ’t schaduwen. De geheele familie vermaakte zich met de geschiedenissen die daarop waren voorgesteld. Men +vond er <i>Genoveva, den verloren Zoon, de ridders van de ronde tafel, Ursyn en Valentyn, de vier Heemskinderen, gevechten tusschen Grieken +en Turken, het overtrekken van den Balkan, den dood van Marco Bozzaris, ’t beleg van Silistria, Salomo’s Recht, de wyze en +dwaze maagden, de geschiedenis der schoone Helena “princesse van het Oosten”</i> en wat er al verder by zoo’n kollektie behoort. + +</p> +<p>Boven alles echter voelde Wouter zich aangetrokken door de personen uit eenige in zyn tyd populaire treur- en zangspelen. +Hy bezat de zeer nauwkeurig gekostumeerde afbeeldingen der figuren uit <i>Macbeth</i>, <i>Othello</i>, <i>Koning Lear</i>, <i>Hamlet</i>, <i>Tooverfluit</i>, <i>Barbier van Sevilla</i>, <i>Freyschütz</i> en nog ’n tal van andere stukken, waarvan het een hem nog romantischer voorkwam dan het ander. En hy vermaakte zich met het +kiezen der kleuren voor de kleeding van z’n helden en heldinnen, waarby meermalen de raad der gansche familie werd ingeroepen, +zoodat zelfs Leentjen er by te-pas kwam. Gewoonlyk was men ’t on-eens, maar dit zette de zaak gewicht by. In één opzicht slechts +scheen de familie door ’n soort van H. Geest geleid te worden tot eenstemmigheid: gezichten en handen moesten vleeschkleurig +zyn, en de lippen rood. Dit had men altyd zoo gezien, en bovendien ... waarom anders zou die verf <i>vleesch</i>kleur heeten? Hamlet voer er slecht by, en kreeg ’n welvarender tint dan by z’n melancholie paste. + +</p> +<p>—Ik wou wel eens weten wat al die poppen toch eigenlyk beduiden, klaagde Wouter. +<a id="d0e5702"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5702">113</a>]</span></p> +<p>—Dat moet je dan maar aan Stoffel vragen, antwoordde z’n moeder. Wacht tot-i van z’n school komt. + +</p> +<p>En dit geschiedde. Stoffel, de tot voorganger gestempelde apostel van den huize Pieterse, vervulde vry nauwkeurig dezelfde +rol die we dagelyks hooren opdeunen door soortgelyke wezens in de Maatschappy. Zelden erkende hy iets niet te weten, doch +hy had zich de hebbelykheid aangewend, eenige nietszeggende woorden uittestooten op ’n toon alsof er geurige wysheid van z’n +lippen vloeide. Z’n heilbegeerige hoorders waren voldaan, of liever ze drongen zich dit op. + +</p> +<p>—Wat al die poppen beduiden? Ja, zieje... ’t zyn, om zoo te zeggen, de portretten van verschillende personen. Daar heb je +nu, by-voorbeeld, die daar... met ’n kroon op z’n hoofd, dat is ’n koning. + +</p> +<p>—Je ziet, Wouter, dat Stoffel je alweer te-recht helpt, seurde de moeder. + +</p> +<p>—Ja moeder! Maar ik wou zoo graag weten wèlke koning, en wat-i gedaan heeft? + +</p> +<p>—Wel zei Stoffel, ’t staat er onder. Je kunt toch lezen? + +</p> +<p>—Macbeth? + +</p> +<p>—Wel zeker! Dat is Macbeth, ’n beroemde koning uit den ouden tyd. + +</p> +<p>—En die daar, met ’n zwaard in de hand? + +</p> +<p>—Ook ’n koning... of ’n generaal... of ’n held... of zoo-iets. ’t Is iemand die vechten wil... misschien David, of Saul, of +Alexander de groote... maar je begrypt dat men niet altyd alles zoo precies weten kan. + +</p> +<p>—En die dame met de bloempjes? Ze schynt ze stuk te plukken. + +</p> +<p>—Zy? Hm... dat is... laat zien: Ophelia. Ja, dat is Ophelia, zieje? + +</p> +<p>—Ja. Maar waarom gooit ze die blaadjes op den grond? + +</p> +<p>—Waarom? Waarom? Zoo kan je zooveel vragen? + +</p> +<p>Hier kwam de moeder haren Ruben te hulp. + +</p> +<p>—Ja, Wouter, je moet niet meer vragen dan ’n mensch antwoorden kan. + +</p> +<p>Wouter vraagde niet meer. Maar wel nam hy zich voor, ’n gelegenheid te zoeken om te doorgronden wat toch al die poppen beteekenden? +En dit was dan ook de reden waarom die eenvoudige figuren hem meer belang inboezemden, dan al de andere platen waarop heele +geschiedenissen waren voorgesteld. + +</p> +<p>De geschiedenis van Genoveva was op de prent geheel uitverteld, en liet weinig te gissen over. De auteur der onderschriften +had de zaak volkomen afgedaan, en al stuitte Wouter hier-en-daar op ’n woord dat-i niet vertalen kon—’t spreekt immers vanzelf, +dat we hier te-doen hebben met duitsch fabrikaat?—toch was de hoofdzaak helderder dan geschikt zou geweest zyn om arbeid te +geven aan Wouters fantazie. En... zonderling, met de onopgehelderde byzaken bemoeide zich die fantazie niet. +<a id="d0e5739"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5739">114</a>]</span></p> +<p>Of is de gemakkelykheid waarmee mensch en menschdom op zekere leeftyden heenstapt over ongerymdhedens, <i>niet</i> zonderling? Ze blyft in-allen-geval opmerkelyk. + +</p> +<p>Maar we willen nu liever dat gebrek aan <i>kritiek</i>, in Woutertje beschouwen. De deugdzame Genoveva werd op ’t laatste plaatje volkomen gelukkig, en de verrader behoorlyk gestraft. +Hoe was er voor de zoo lang verstooten vrouw geluk denkbaar, aan de zyde van ’n woesteling als de echtgenoot die haar op zoo +ongegronde verdenking in de wildernis jaagde? Wie stond haar borg dat-i niet straks op-nieuw een dergelyke dollemanskuur aan +haar begaan zou? En... vanwaar bekwamen de kinderen zulke mooie kleertjes? Ze schitterden van kleur en galon. Wouter zag dit +wel, en hy was er wel jaloers op... + +</p> +<p>Dat was wat anders dan de afgelegde buisjes en broeken van Laurens, waarmee hy gedreigd werd door de overleggende moeder! + +</p> +<p>Nu ja, hy had wel de onburgerlyke weelderigheid van zoo’n woestynleven opgemerkt, en zich voorgenomen by gelegenheid ’n plekjen +optezoeken, waar ’t ongeluk zoo fraai gekleed kon gaan, maar ’t kwam hem niet in den zin, naar de herkomst van zoo’n garderobe +te vragen.<a id="d0e5754src" href="#d0e5754" class="noteref">1</a> + +</p> +<p>De deugzame Genoveva kwam er dus goed af. En <i>Salomo’s Recht</i> ook. Al had ons kereltje lust en bekwaamheid gehad tot kritisch onderzoek, van Salomo zoud-i afgebleven zyn, omdat het hier +’n bybelsche zaak gold. Een poging om naar aanleiding van dit vreemd geval, zekere beschouwingen te plaatsen over ’t Beleid +der Justitie in Israël, zou in ’t huis Pieterse niet vriendelyk opgenomen zyn. En daarmee zou men nog heden in de meeste kringen +z’n hof niet maken. Gelukkig dat Wouter zelf deugdzaam en godsdienstig genoeg was, om Salomo byzonder knap te vinden, en om +niet te denken aan al ’t ònrecht dat gewis niet uitblyven kòn, in ’n land waar ’t Recht scheen aftehangen van zulke kunstjes. + + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e5754" href="#d0e5754src" class="noteref">1</a></span> In I. 1048 toont M. dergelyke ongerymdheden aan in de Grieksche en Romeinsche mythologie en in andere meer moderne mythologieën... +en ook in de sentimenteele romans van Feith. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Bevolking-statistiek van een onbekend Keizerryk. De geest van <i>Femke</i> komt manen, en wordt in die funktie welwillend bygestaan door <i>Wouters</i> neus. We staan voor ’t kleine te laag. Rehabilitatie van <i>Petrus. Ophelia</i> zonder vlekken... niet <i lang="en">warranted</i> voor de toekomst. Beschouwingen van <i>Stoffel</i> en <i>Leentjen</i> over dramatische kunst. +</p> +</div> +<p>Niets alzoo boeide onzen Wouter zoozeer, als die zwygende ernstige peinzende, tot opheldering uittartende poppen. Als sfinksen +drongen zy zich aan z’n verbeelding op, en schenen te eischen dat hy hen zou toespreken, en dwingen tot antwoord. Zonder dat +hy zich reden wist te geven van z’n indrukken, kwamen die stomme <a id="d0e5786"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5786">115</a>]</span>beelden hem als spoken voor, die om zynentwil verschenen waren. Als geesten die hem iets te zeggen hadden, die hem kenden, +en van hem wilden gekend zyn. + +</p> +<p>Met huivering en iets als schaamte hield hy lange gesprekken met de voorwerpen van z’n vereering, en al verstond-i de antwoorden +niet, toch voelde hy zekere voldoening. Al die voornaam gekleede personen schenen het niet beneden zich te achten, in aanraking +te komen met het kind dat zich zoo nederig voelde in z’n katoenen nachtjapon, met ’n “bakkertjen” op ’t hoofd. + +</p> +<p>Toch waren de onderwerpen van de gesprekken die hy voerde, stipt besloten binnen de grens van de gegevens waarover hy in z’n +herinnering te beschikken had, al zou dan ook menigeen, indien Wouter overluid had durven denken, telkens hebben uitgeroepen: +waar haalt de jongen ’t vandaan? Och, hy rangschikte. En zelfs de onwillekeurigheid waarmee dit geschiedde, had hare niet +moeielyk aantewyzen oorzaken. Hoe nauwer z’n omgeving, hoe wilder de sprongen die hy wel maken <i>moest</i> om de leedjes van z’n ziel uittestrekken, zoodra hy rondhuppelde op ’t onbegrensd terrein dat hèm behoorde. O, die dolle +Keizer Wouter in ’t breed domein dat-i bezig was te veroveren! O, die onverzadelyke Alexander Philipse in z’n nachtjurk! + +</p> +<p>Maar... dat domein was schraal bevolkt. Dit is waar. Hy moest zich vergenoegen met de gegevens die z’n eigendom waren, met +de weinige personen die hy kende, en met het mikroskopisch-kleine beetje dat-i beleefd had. + +</p> +<p>De helden van z’n prenten bracht-i in aanraking met den dokter die hem zoo liefderyk had behandeld, of met de sujetten uit +z’n nog altyd niet vergeten Glorioso. Ook de welbekende peruaansche geschiedenis leverde eenige onderdanen aan z’n Ryk. Hy +huwde Telasko uit aan de min van Juliet, en de priesters van de Zon kregen ’n schitterende <i>revanche</i> op Elias en <i>I Kon.</i> 18. Meester Pennewip ontving ’n splinternieuwe pruik, en wel van gouddraad, waartoe ’t model werd ontleend aan den strooien +krans van zekeren King Lear, die ’r heel verdrietig uitzag, en z’n leed scheen te willen verzetten door met ’n soort van arlekyn +gehurkt in ’n hoekje te zitten. Leentje zei, die magere man met bellen was zeker ’n nar, want: “narresleden rinkelden óók +zoo. Dat zou Wouter van den winter hooren, zoodra er sneeuw lag.” + +</p> +<p>Waar onze kleine man verlegen was om sujetten die tot brug konden dienen tusschen weten en gissen, tusschen tastbaarheid en +droom, maakte hy gebruik van de personen die hy onder z’n venster zag voorbygaan. Met zoo’n sober materiaal moest-i zich behelpen. +Toch deed-i dit liever dan dat-i uit armoed aan bouwstoffen, zou hebben gebruik gemaakt van z’n onmiddellyke omgeving. Het +scheen hem niet in den zin te komen, een van z’n verwanten te kiezen tot paranimf zyner gedachten. Zelfs Lady Macbeth, die +er toch niet heel vrindelyk uitzag, en zoo huiselyk haar handen <a id="d0e5807"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5807">116</a>]</span>waschte, scheen hem van hooger natuur dan z’n moeder of jufvrouw Laps. Niets kwam hem aanzienlyker voor, dan daar als pop +op zoo’n prent te staan. + +</p> +<p>En de kleeding! Kronen, diademen, <i>toques</i> en beretten! Helmen met fladderende vlerken, met ’n bos pluimen, met yzeren tralies als ’t venster van ’n gevangenis! Zwaarden +en dolken met kruisgevest waarop men zweren kon! Lange sleepen, gepofte mouwen, gordels met afhangende <i>châtelaine-</i>keten... alles van goud zeker, en hy zou er dan ook braaf wat gittegom aan te-koste leggen! En wat aardige kereltjes waren +die pages met ’n vogel op den kruk! Zelfs zoo’n vogel was byzonder, en gaf raadsels op. Want hy had ’n kapjen over z’n gezicht, +als iemand die niet bekend wil zyn. Neen, neen, al die schoone zaken behoorden by Wouters omgeving niet! “Hoe is ’t mogelyk, +dacht-i, dat iemand die zulke prenten bezit, ze verkoopt? De dokter heeft ze zeker geërfd.” + +</p> +<p>Al had-i geweten dat Lady Macbeth de gepersonifiëerde voorstelling was van misdaad, dan nog zoud-i ’t heiligschennis geacht +hebben, haar in aanraking te brengen of te vereenzelvigen met de draagsters eener deugd, die hem instinktmatig tegenstond +door burgerlyke ordinairheid. De eerste, inbreuk op deze richting was door dien strookrans van Koning Lear veroorzaakt, en +misschien zou ’t daarby gebleven zyn, wanneer hy niet op een-maal in Ophelia’s gestalte iets ontdekt had, dat hem herinnerde +aan... Femke. Zóó ook zou zy kunnen staan, meende hy, bloemen vernielend, en de blaadjes om zich heen strooiende... + +</p> +<p>Hy schrikte! + +</p> +<p>Wel had-i ’n flauwe herinnering dat er gedurende z’n ziekte iets met het meisje was voorgevallen, maar ’t rechte wist-i niet. +Aztalpa’s moeielyke keus... staande en liggende regels van ’t vers dat-i niet had kunnen maken... de bons van z’n val, toen-i +in z’n ziekte Femke’s stem gehoord had... de wilde bruiloft van ’t bleekgoed... pater Jansen met de zaligheid... alles was +hem één verwarde klomp herinnering. En hy nam zich dit kwalyk, als iemand die door slordigheid iets kostbaars liet verloren +gaan of bederven. Hy trilde by ’n onbestemd gevoel, en spande zich in om terug te vatten wat ontglipt scheen aan z’n gemoed. +Toen-i met ’n paar gemaakt-onverschillige woorden naar “dat meisje” gevraagd had... + +</p> +<p>O, die kleine huichelaar! Waarom noemde hy ’t lieve kind niet by haar naam? Als ik liegen mocht, zou ik bepleiten dat-i ’t +goed meende. Men zou kunnen veronderstellen dat in zyn gevoel Femke’s naam te liefelyk klonk voor de ooren van Sertrude, Mine +en Petró... + +</p> +<p>Neen, neen, neen! Zóó is ’t niet geweest. De besten onder ons hebben iets van Petrus, met z’n: ik ken dezen man niet! Juist +de besten het meest. Ik zal trachten hiervan iets uitteleggen. Misschien verklaart dit het vertrouwen van Jezus op den apostel +die hem verloochende. +<a id="d0e5827"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5827">117</a>]</span></p> +<p>Och, de preek is te makkelyk. Ik vrees dat de lezer me begrypen zal voor ik gereed ben, en me de konklusie afsnyden met ’n: +dat spreekt vanzelf, ik heb ’t nooit anders ingezien. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Om Petrus te leeren begrypen, den moedigsten van Jezus’ volgelingen, behoeft men zich slechts voortestellen dat er, vóór ’t +verraad, aan <i>Judas</i> gevraagd was: zyt gy ook niet uit zyne discipelen? Judas zou waarachtig niet neen gezegd hebben! Een betuiging kost den laaghartige +niets, maar den oprechte is zy ’n daad. Petrus was niet gereed voor ’n offer, vooral omdat het gevorderd scheen zonder dat +het op ’n offer geleek. Voorzeker zou hy z’n heer niet verloochend hebben, indien hem de vraag ware gedaan door gewapende +en dreigende krygslieden. Hy had z’n karakter niet by-de-hand, omdat de ondervraging geschiedde door ’n dienstmaagd, en... +eens verloochend hebbende, struikelde hy over de geringe moeielykheid van ’t terugkomen op z’n woord, hy die zich met moed +en lust zou hebben teweer-gesteld tegen ’t schrikkelykst gevaar. Waar ’n held zich klein toont, is ’t by vergissing... het +toonen niet, maar ’t klein-voelen zelf. We kunnen dien toestand vergelyken by de penurie van den ryke die, ongewoon aan geringe +geldelyke bezwaren, verzuimd heeft zich by zekere gelegenheid te voorzien van pasmunt. + +</p> +<p>Wel jammer, dat die pasmunt zoo’n groote rol speelt in de wereld! En heel onbillyk, dat lieden die <i>gewoon</i> zyn aan kopergeld, zich zoo vermeien in den nood van den millionair wanneer hy tengevolge van <i>hun</i> armoed, z’n bankpapier niet gewisseld kan krygen! +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Waarachtig, onze Wouter zou Femke niet verloochend hebben als men den dood gezet had op z’n... liefde! Nu, liefde was ’t eigenlyk +niet. Misschien ook was het dit wel, of iets er van. Maar dan moeten we ’n gansch ander woord zoeken voor de duizend-en-een +aandoeningen die daarvoor in de wereld en litteratuur gewoonlyk worden aan de markt gebracht. + +</p> +<p>Naar “dat meisjen” alzoo had-i gevraagd, ’t Was al veel dat-i z’n lippen niet kon dwingen tot de uitdrukking: “die meid” gelyk +volgens anderen de ware lezing was in de huisannalen der Pietersens. + +</p> +<p>En men had hem afgescheept met ’n paar onverschillige woorden, die hem deden voelen dat er in die omgeving geen plaats was +voor z’n roman, al stelde hyzelf die zoo byzonder hoog niet. Hy nam zich voor, Femke te bezoeken, zoodra hy ’t huis zou kunnen +verlaten, en klaagde aan z’n moeder, dat het “bakkertje” hem zoo kneep... omdat-i niet graag door Femke, als ze soms mocht +voorbygaan, wou gezien worden met ’n kinderachtige pluimmuts. Zoo’n ding paste niets by peruaansche brandstapels. En zelfs +by “ivoren poorten” maakte het ’n ontwydend effekt. + +</p> +<p>Al was er veel uitgesleten van de indrukken die hem overweldigden, en neerwierpen op ’t ziekbed, toch was-i braaf genoeg om +iets als zelfverwyt te voelen dat-i zich zoo lang had bezig gehouden <a id="d0e5855"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5855">118</a>]</span>òf met niets, òf met iets anders dan ’t meisje dat hem zoo’n hartelyken zoen gaf, toen-i dapper geweest was. Dat wegwerpen +van vernielde bloemen door Ophelia, had wel iets van: zie Wouter, zóó hebje met my gedaan! Waren we niet afgesproken dat... + +</p> +<p>Wel neen, afgesproken was er niets. Toch kwam ’t Wouter voor, dat-i ’n woordbreker was en ’n gloed van schaamte overtoog z’n +gelaat. + +</p> +<p>Die Ophelia... ja, ja, ze wàs het! Want zie, daar kwam Petrò met ’n bak hemden en sokken en allerlei ondergoed, dat zich in +een der talryke stadiën bevond, die men ’t vuillinnen laat doorloopen, voor ’t geschikt is om weer op-nieuw vuil gemaakt te +worden. Wasschen, spoelen, styven, rekken, mangelen, stryken... weet ik het! Het zoodje rook naar loog... zóó’n lucht was +er ook by Femke’s bleekgoed, en alzoo riep Wouter’s neus hem toe: ja, ja, zy is ’t wel, zy, de dame met de uit elkaar gereten +bloempjes... de heele kamer ruikt er na! + +</p> +<p>—Als je beter bent moet je-n-eens naar den dokter gaan, zei de moeder, en hem bedanken voor je beterschap... naast God. En +me dunkt dat je ’m dan met-een wel ’ns kon laten zien wat je al zoo gekleurd hebt. + +</p> +<p>—Ja zeker, moeder, dàt zal ik doen! Ik zal haar den heelen prins van Denemarken geven... ik meen... hem, den dokter! + +</p> +<p>—Ga je gang, jongen. Maar zorg dan, dat je ’r geen vlekken op maakt. En denk er aan, dat die geest van den ouden ridder heel +bleek moet zien. Stoffel heeft het gezegd... omdat het ’n geest is, weetje. + +</p> +<p>—Ja, moeder. Ik zal ’m heelemaal wit maken. + +</p> +<p>—Goed. En als je nu eens die dame daar in ’t geel zette? + +</p> +<p>De moeder wees met ’n breipen op Ophelia. + +</p> +<p>—Neen, o neen, riep Wouter snel. Ze was in ’t blauw! + +</p> +<p>—Ze was? Wie was? + +</p> +<p>—Ik meen maar, moeder, dat ik al zoo veel gelen heb. En daarom wou ik haar... deze... die—Ophelia heet ze, ’t staat er onder—nu +eens blauw maken. De dame die ’r handen wascht, kan dan weer geel zyn? + +</p> +<p>—My wel, zei de moeder. Als je maar zorgt dat er geen vlekken op komen. + +</p> +<p>De ontwikkelde lezer weet dat Lady Macbeth tamelyk bevlekt was, lang voor ze in prent werd gezet. Maar Ophelia’s beeld is +rein uit Wouters handen gekomen. Wat daarmee later geschiedde... + +</p> +<p>Helaas! + +</p> +<p>Ik zal nog veel moeten toenemen in menschkunde en schryftalent, voor ik dàt behoorlyk schetsen kan. Maar ik zal m’n best doen. +Gelukkig dat we nog in lang zoo ver niet zyn. Er is ruim tyd tot oefening. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>De slimme Stoffel was te weten gekomen wat dat dan toch eigenlyk voor prenten waren. Hy hing ’n tafereel op van zaken die, +hoe <a id="d0e5891"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5891">119</a>]</span>bekend ook in andere kringen, door de Kinderen-Pietersens voor nieuw werden aangezien. Een van Stoffels kollegaas was verwant +aan de tooneelwereld, en had hem verhaald dat zulke afbeeldingen van kostumes ’n groote rol spelen onder de behoeften van +akteurs. By deze zelfde gelegenheid vernam men nu een-en-ander over de stukken waaraan Wouters prenten ontleend waren, en +over tooneelspelen in ’t algemeen. + +</p> +<p>’t Was voor Wouter ’n geluk, dat het juist Stoffel was, die deze kennis in ’t huis bracht. Van elken anderen kant gekomen, +ware ze misschien afgeweerd als onbehoorlyk, en zeker onwelwillend nageplozen als iets verdachts. De woorden “tooneel” en +“schouwburg” hebben nog thans in de ooren van velen ’n zeer onzedelyken klank, en dat was ’n heele of halve eeuw geleden nog +veel erger dan tegenwoordig. Maar ’t genoegen van wysheid te verkoopen, noopte Stoffel tot gunstiger voorstelling van de zaak, +dan-i anders had kunnen overeenbrengen met de bekrompenheid die by hem de funktien van ’t geweten vervulde. + +</p> +<p>—Zie je, moeder, er is komedie en komedie. Uwe moet onderscheid maken tusschen ’n treurspel en... de vertooning van allerlei +gekheid, waaruit ’n mensch niets leeren kan. Er zyn van die komedies, die... heel treurig zyn, en de menschen huilen er van... +heele deftige menschen. + +</p> +<p>—Gut, zei jufvrouw Pieterse. + +</p> +<p>—Ja, moeder! En dan zyn er weer andere stukken waar ze by zingen en muziek maken, en dat kan ook heel mooi en zedelyk wezen, +en dat noemen ze dan by voorbeeld... ’n <i>opera</i>. En heel veel fatsoenlyke menschen gaan er heen. Uwe ziet, moeder, dat daarin niets onzedelyks is, en dat men niet zoo bekrompen +moet zyn, en alles zoo terstond afkeuren. By de oude Grieken speelden ze ook komedie, en daarin studeeren nog tegenwoordig +onze eerste professers. + +</p> +<p>—Is ’t mogelyk! + +</p> +<p>—Ja, moeder. Al die prenten van Wouter zyn genomen uit wezenlyke stukken, en ’t zyn heele geschiedenissen. Ik kan nu zoo op-eenmaal +niet alles vertellen, en wil maar zeggen dat er ook goede komedies zyn. + +</p> +<p>—Dàt moet ie dan toch eens aan juffrouw Laps vertellen! Zy, zegt altyd... + +</p> +<p>—Wat <i>zy</i> zegt! ’t Mensch heeft nooit ’n komedie gezien. + +</p> +<p>Dit was wel waar, maar de heele Pietersens-familie was op dit stuk geen haar breed verder. Slechts Leentje misschien... + +</p> +<p>—Daar heb je ’t! riep de moeder. Ze zal dien donderdag avend in de komedie geweest zyn... want het was ’n donderdag... zoo +zieje, hoe dan toch <i>obboedekon</i> alles aan den dag komt!<a id="d0e5922src" href="#d0e5922" class="noteref">1</a> +<a id="d0e5925"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5925">120</a>]</span></p> +<p>Een geheimzinnige zaak nu was ’t geweest, dat Leentjen eens ’n achtermiddag verlof had gevraagd wegens “schrikkelyke hoofdpyn”—by +burgerluî is elke pyn terstond <i>schrikkelyk</i>—en... er was later gebleken dat ze den avend van dien dag niet by haar moeder thuis was gebleven. Den storm die hierdoor +werd opgewekt, kan ik overslaan, omdat de goede Virgilius dien voor my beschreven heeft: <i lang="la">quos ego</i>... en <i lang="la">ite, deae pelagi</i>! Gut, wat de tritons zich weerden... Trui, Mine, Petró! En Aeolus, de brave Stoffel! Alles blaasde braafheid, en ’t Ryk der +ondeugd sidderde. + +</p> +<p>—Als ’t schepsel dan in-godsheerennaam maar zeggen wou waar ze geweest was, kermde de moeder. Ik kan toch geen <i>sichetten</i> over den vloer houden, die den nacht hebben doorgebracht... god weet waar! + +</p> +<p>Den nacht? Dit stond juffrouw Pieterse heel leelyk! Die vervloekte liefdeloosheid der hyperbolen! Den nacht? + +</p> +<p>Ze wist beter dan gy en ik, lezer—want ze had het van Leentje’s moeder, die er niet om jokken zou—dat de stumpert “heel bedaard +zoo tegen elven was thuis gekomen onder begeleiding van de kleermakers-juffrouw van hier-naast.” + +</p> +<p>Den nacht? Den nacht? + +</p> +<p>Wàt toch, om ’s hemels wil had de onbehagelyke Leentje met haar nachten kunnen uitvoeren? ’t Viel het onnoozel meiske reeds +moeielyk genoeg, niet groots te worden op de hoogdravende verdenking. Ach, wat had er veel anders moeten zyn, voor ze ’r aan +denken kon iets te gebruiken van de massa deugd die by haar braak lag! En dat wist juffrouw Pieterse ook wel. Ze schoof dien +problematischen nacht maar tusschen de dithyramben van haar verontwaardiging, om de delinkwente te dwingen tot bekentenis. + +</p> +<p>Maar Leentje was taai en verklapte niets. Ze had geheimhouding beloofd aan de kleermakers-juffrouw, die zich “zoo in-acht +moest nemen voor de menschen, omdat haar man ’n <i>nieuwlichter</i> was.” + +</p> +<p>Deze zaak was verheven tot rang van mysterie. En de belangstelling nam toe, toen men in Leentje’s naaidoosjen ’n afgescheurd +stuk vond van ’n “personen-” lystje. Ook had men Leentje betrapt op ’t neurien van ’n lied dat voor ’t eerst uit haar mond +gehoord werd, en duidelyk heenwees op onbekende relatien. Het was de roerende aria: “’k bèn vol eer, ’k bèn vol eer, ziet +ik ben d’r ’n man vol eer!” + +</p> +<p>En nu eindelyk was, na Stoffels bekeering tot het tooneel, ’t plechtig oogenblik aangebroken, waarop al die duisternissen +zouden worden opgehelderd. Leentje werd geroepen, en viel door de mand. + +</p> +<p>Ach ja, ze had “de komedie” bezocht, en wel die van den befaamden Jan Gras, den toenmaligen Apollo van de <i>Elandstraat</i>. + +</p> +<p>Ik ben daar nooit geweest, maar wel herinner ik me, met welken eerbied ik sommige schoolmakkertjes aanzag, die over dien tempel +der Muzen wisten meetespreken. + +</p> +<p>’t Spreekt vanzelf dat Leentje begon te schreien. Ze meende iets zeer verschrikkelyks geopenbaard te hebben en wilde juist +beloven <a id="d0e5968"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e5968">121</a>]</span>dat ze ’t nooit weer zou doen, toen ze tot haar verwondering vernam “dat er volstrekt geen kwaad stak in zoo’n uitspanning, +en dat de grootste professers wel eens daarheen gingen... + +</p> +<p>—Né, moeder, dàt heb ik niet gezegd. Ik heb gezegd dat onze Grieksche professers... + +</p> +<p>—Nu, dat’s hetzelfde, riep juffrouw Pieterse. Ik bedoel maar dat ’n mensch zich wel eens veramuseeren mag. En zeg me nu eens +<i>fransiman</i> wat je daar zoo al gezien hebt. + +</p> +<p>Leentjen aan ’t vertellen. Wouter legde z’n penseel neer. Petrò’s strykyzer werd er koud van. Ook Stoffel luisterde, en wel +met de eigenaardige uitdrukking van iemand die heel nieuwsgierig is, doch niet wil laten merken dat-i wat nieuws hoort. By +elke zinsnede uit Leentjes mond, zette hy ’n gezicht alsof-i zelf dat even goed zou hebben kunnen vertellen, als-i ’t maar +niet zoo druk gehad had met z’n pyp, en hy keek z’n moeder aan met blikken die haar sommeerden te erkennen dat-i dit alles +vooruit had geweten. De wereld is vol Stoffels. + +</p> +<p>Het spreekt vanzelf dat Leentjen en de kleermakers-juffrouw waren onthaald geworden op “De Onechte Zoon” van Kotzebue. Hoogstens +was er kans geweest dat ze “<i>Menschenhaat en Berouw</i>” of “<i>De dood van Rolla</i>” als eersteling plukte op den akker van haar tooneel-ondervinding. Maar die “<i>Onechte Zoon</i>” gaat voor. Er is meestal ’n hysterisch element in de uitspattingen van burgerlyke styfheid, en de kleermakers-juffrouw die +aan nieuwlichtery getrouwd was, en sedert jaren op den sprong stond eens van de wereld te snoepen, had geen weerstand kunnen +bieden aan de aanlokkelyke onechtheid van dezen titel. Kotzebue was ’n <i>faiseur</i> die z’n zaak verstond. Geen van z’n stukken maakte dan ook zooveel opgang als dat fameuse “<i>Kind der Liebe</i>.” Of deze benaming aanduidt dat men de behoorlyk geregistreerde kinderen zou moeten beschouwen als voortbrengsels van haat +of onverschilligheid, durf ik niet beslissen. + +</p> +<p>Ziehier iets van Leentje’s verhaal. + +</p> +<p>—Eerst was er muziek, juffrouw, en ze speelden heel mooi, en toen ’t scherm opging was er ’n groot bosch, en ’n vrouw zat +te huilen onder ’n boom, en er was ’n baron die haar zoon gevangen nam omdat-i ’n jager was, en toen moest-i in de gevangenis, +en hy heeft toen heel mooi gesproken, en de moeder ook, maar de baron zei dat-i heer en meester op z’n land was, en de gauwdieven +straffen zou, en hy was woedend van kwaadheid, en toen zei de moeder... neen, er kwam ’n ander die zei... neen, zoo was ’t +ook niet, maar toen viel de gordyn weer, en de kleermakers-juffrouw kocht wafelen die rondgeprezenteerd werden in de zaal +door arme jongetjes, en we hebben chocolaad gedronken, omdat de kleermakers-juffrouw zei dat ’t alle dagen geen kermis was. +En er zat ’n heer achter ons, die alles uitlei, en die de kopjes van ons aannam toen ze leeg waren. Ook zeid-i dat de menschen +hier zoo mooi speelden, en dat er maar één komedie van Jan Gras was, en de kleermakers-juffrouw heeft ’m ’n pepermuntje geprezenteerd, +maar hy zei dat we-n-’ns <a id="d0e6000"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6000">122</a>]</span>moesten kyken naar ’t scherm, omdat daarop allerlei geschilderd was, groote beelden in ’n wolk, en bloemen, en ’n man die +op ’n instrument speelde, en er vlogen engeltjes om-heen ... snoepig! En de muzikanten speelden weer, maar begryp nu eens +wàt, juffrouw? Ze speelden: <i>mooie meissies, mooie bloemen</i>... + +</p> +<p>—Foei, riepen de drie gratiën. Zoo’n gemeene straatdeun!<a id="d0e6007src" href="#d0e6007" class="noteref">2</a> + + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e5922" href="#d0e5922src" class="noteref">1</a></span> In I. 1049c zet M. uiteen, dat de belangstelling van de meeste menschen gericht is op het abstracte en niet op het praktische +en zakelyke. “Het schynt den mensch meer te hebben aangetrokken zich te verdiepen in de eigenschappen van z’n goden, dan onderzoek +te doen naar den aard der dingen die hy onder de oogen had.” +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e6007" href="#d0e6007src" class="noteref">2</a></span> In I. 1049d geeft M. eene aardige beschouwing van dit straatliedje. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Vervolg: <i>Onechte Zoon</i>, gekompliceerd met ’n <i>echt</i> zilveren doosje, <i>onechte</i> eerlykheid, <i>echte</i> naïveteit van <i>Leentje, onechte</i> bravigheid der juffrouwen <i>Pieterse</i>. +</p> +</div> +<p>—En toen ging de gordyn weer omhoog, juffrouw, heelemaal vanzelf, maar de heer die achter ons zat, zei dat het gedaan werd +door menschen die men niet zien kon, misschien wel door den onechten zoon, want zeid-i, zoolang de gordyn neer was, zat-i +niet in de gevangenis, en mocht heen-en-weer loopen net als ’n ander. En toen prezenteerde de kleermakers-juffrouw hem weer +’n pepermentje, maar hy zei: “kyk nu liever naar ’t stuk, juffrouw, want je bent hier nu eenmaal voor je geld.” We hadden +twaalf stuivers betaald ... twaalf stuivers de man, weet u, buiten de wafels en de chocola. En toen zei de baron ... och, +uwe begrypt, ik kan alles nu zoo precies niet vertellen. Ik wil maar zeggen dat die oude vrouw gedurig huilde, en niet tot +bedaren komen kon, omdat ze zoo ongelukkig was. Want, juffrouw, begryp eens, die onechte zoon was haar eigen zoon, en hy was +ook ’n onechte zoon van dien baron. Uwe begrypt hoe de menschen daarmee inzaten ... omdat-i ’n onecht kind was, weet u, die +nergens te-recht kon. En papieren had-i ook niet, en de moeder ook niet. En daarom zoud-i nu sterven ... omdat-i zonder permissie +gejaagd had. Gut, het was zoo mooi, juffrouw! Maar toen viel het scherm weer, en we namen nog ’n wafel. En toen zei die heer +achter ons, dat er altyd zooveel slecht volk in de zaal was ... zakkenrollers, weet u? En ’t was heel goed, zeid-i, dat men +stukken speelde met ’n gevangenis er in, om de menschen te waarschuwen tegen slechtigheid. Want, zeid-i, eerlyk duurt het +langst. En toen wou juist de kleermakers-juffrouw hem weer ’n pepermentje prezenteeren, maar ... och, ze schrok zoo, want +haar doosje was weg. En we zochten in onze zakken, en op den grond, en in onze stoven, en we zochten overal, want ze had het +van haar peetemoei ... en dus, uwe kunt begrypen hoe ’t mensch ontdaan was. En we vroegen aan den heer achter ons, of hy ons +ook zeggen kon wie ’t gedaan had? En hy vroeg of ’t doosje van zilver was? Ja, zei de kleermakers-juffrouw, ’t was van echt +zilver, en ... dat ze ’t van ’r peetemoei had. En toen vroeg-i of ’t glad of geribd was? En de juffrouw zei dat het geribd +was. En toen zeid-i dadelyk dat het dan zeker gestolen was door ’n zakkenroller, maar hy kon niet zeggen door wien, omdat +er zoovéél in de zaal waren, <a id="d0e6034"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6034">123</a>]</span>zeid-i. Maar anders... ’t was zeker door ’n zakkenroller gedaan. + +</p> +<p>—Hyzelf kan ’t wel gedaan hebben! riepen ’n paar toehoorsters. + +</p> +<p>Leentje was verontwaardigd, en wees die verdenking met drift terug. + +</p> +<p>—Neen, juffrouw Sertrude, zeg uwe zoo-iets niet! Dat’s zonde! ’t Was ’n allerfatsoenlykste man, dat kan <i>ik</i> u zeggen! Den heelen avend is er geen onvertogen woord over z’n lippen gekomen en hy noemde my “juffrouw” zoo goed als de +kleermakers-juffrouw zelf! En hy is zelf opgestaan om den dief te zoeken, en hy vroeg waar de juffrouw woonde, en als-i ’t +doosje vond, zeid-i, zoud-i ’t haar terugbrengen. Hy had ’n wit piqué vest aan, met paarse bloempjes... och, hoe kan uwe zoo +iets zeggen! + +</p> +<p>—Nou, ga maar voort met je <i>Onechte Zoon</i>, eischte het Publiek. + +</p> +<p>—Gut, juffrouw, de muziek was zoo mooi! En als ze speelden, was er ’n heer, die met ’n stok wees hoe de wys was. Maar er werden +veel wyzen gespeeld, die ik nooit heb hooren zingen, en dus niet navertellen kan. + +</p> +<p>—Maar vertel dan toch van ’t stuk! + +</p> +<p>—Ja, ziet u, dat ’s zoo makkelyk niet! ’t Was heel mooi, maar er zyn zoo van die dingen die men zelf moet gezien hebben om +ze te begrypen, want ik kan niet alles zoo nadoen. De baron merkte dat die jager in de gevangenis z’n eigen zoon was, omdat-i +eens... in vroeger tyd... kennis had gehad... weet u... + +</p> +<p>Er heerschte ’n sterke spanning onder Leentjes auditorium. Al de hoorders hygden naar de door den titel beloofde onechtheid, +en Leentje wist geen raad met ’r vertelling. Ze werd vuurrood. + +</p> +<p>—Hy had die oude vrouw vroeger gekend, en toen was-i met haar in... konversatie geweest, zal ik nou maar zoo ’reis zeggen, +en ze zouden getrouwd zyn, maar... er was iets tusschenbeide gekomen... en... daarom heet het stuk de <i>Onechte Zoon</i>... + +</p> +<p>Wouter luisterde met evenveel inspanning als de anderen, maar z’n verbeelding was rustiger. De beurt was nu aan de meisjes +om de teugels lostelaten van háár fantazie. Ze keken voor zich. De nuchtere Stoffel kende ’n paar boekenfrazen van-buiten, +die hy hier te-pas bracht. + +</p> +<p>—Juist! Hy had hare onschuld misbruikt—zoo wordt zulks genoemd—en daarna haar ten-prooi gelaten aan de schande. Ik kan u niet +genoeg zeggen, moeder, hoe de jeugd zich daarvoor moet in-acht nemen. Ik zeg ’t de jongens alle dagen op m’n school... + +</p> +<p>—Hoorje ’t, Wouter? Let daar ’ns goed op, en onthoud wat Stoffel zegt. + +</p> +<p>Toen Stoffel merkte dat z’n kommentaar in den smaak viel, ging hy voort: + +</p> +<p>—Juist, moeder! De deugd moet geëerd worden. Dat is Gods wil, en wat God doet, is welgedaan. Onder alle zonden is de wellust... +’n zeer groote zonde, omdat God het verboden heeft, en omdat alle zonde hier of hier-namaals gestraft wordt... + +</p> +<p>—Hoorje ’t, Wouter? +<a id="d0e6075"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6075">124</a>]</span></p> +<p>—Hier of hier-namaals, moeder! Gepaste vreugd màg wel, maar ongeoorloofd zingenot is... niet geoorloofd. Dat rukt alle banden +van de menschelyke Maatschappy... uwe ziet wel, dat zoo’n komedie heel mooi wezen kan, als men ’t maar goed opvat, en alles +behoorlyk weet uitteleggen. Dàt is het maar! + +</p> +<p>—En hoe liep het toen af met dien baron? + +</p> +<p>—Wat zal ik u daarvan zeggen, juffrouw! Hy heeft veel gesproken, en was erg bedroefd omdat hy eens... die oude vrouw... + +</p> +<p>—Verleid had, viel Stoffel hulpvaardig in, daar Leentje ’t ware woord niet vinden kon, of niet noemen durfde. Men noemt zulks +verleiden. + +</p> +<p>—Ja juist, zoo zei dat mensch ook. En hy beloofde haar dat-i ’r nooit weer zoo-iets zou aandoen. En toen zeid-i tot den onechten +zoon, dat men altyd op ’t pad van de deugd moet blyven, en dat-i met die oude vrouw trouwen zou. Ze was er erg mee tevreden. + +</p> +<p>—Dat geloof ik, riepen de drie meisjes, als uit één mond, en met ’n snelheid die verklapte waar eigenlyk ’t zwaartepunt ligt +van sommige zedelykhedens. Dàt geloof ik graag, riepen ze, toen werd ze ’n ryke barones! + +</p> +<p>—Ja, zei Leentje, ze werd ’n groote dame. En de onechte zoon viel den baron om den hals, en toen speelden ze ’t “<i>Kamertje van ’n Waschmeisje</i>” en de zoon was huzaar, en zong: “<i>’k bèn vol eer, ’k ben vol eer, zie ik ben d’r ’n man vol eer!</i> Maar waar de oude baron gebleven is, weet ik niet. En toen zyn we naar huis gegaan, maar de kleermakers-juffrouw had geen +pleizier meer, omdat ze haar doosje kwyt was. Of die heer ’t haar nog thuis gebracht heeft, zou ik de juffrouw niet kunnen +zeggen. + +</p> +<p>Hier was de vertelling uit. + +</p> +<p>De meisjes dachten: barones! + +</p> +<p>Stoffel: de deugd! + +</p> +<p>De moeder: twaalf stuivers “de man” buiten wafels en chocolade! + +</p> +<p>Wouter: die jager! ik zou wel zoo’n jager willen zyn in een bosch... in ’n heel groot bosch... heelemaal alleen... + +</p> +<p>Hy nam z’n penseel op, en zag Ophelia aan: + +</p> +<p>...heelemaal alleen in ’n groot bosch, met... Femke! + +</p> +<p>Zoo had ieder z’n byzondere indrukken, die niet alleen onderling verschilden, maar ook in dezelfde persoon telkens verwisselden +van kleur. Kotzebue zou vreemd hebben opgezien, als-i Leentje’s verhaal gehoord had. Vreemder nog, wanneer hy had kunnen weten +wat het achterliet in de gemoederen van haar hoorders. Deze verwondering zou trouwens het deel zyn van èlken kunstenaar, die +’n blik sloeg in de gemoederen van z’n publiek. Gelukkig ditmaal dat er aan Kotzebue’s fabrikaat niet veel te bederven viel. +Of de uitwerking van z’n effektstuk op de gemoederen van Leentje’s auditorium ook zoo onschuldig was, zou ik niet durven verzekeren. +De meisjes berekenden dat het “verleiden” op zichzelf nu juist zoo heel erg niet wezen zou, als men maar zeker was dat zoo’n +baron... tenlaatste... en niet àl te laat... +<a id="d0e6112"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6112">125</a>]</span></p> +<p>Er zou, meenden zy, ’n niet onaardige <i>carrière</i> te vervaardigen zyn uit ’n reeks van goed geëxploiteerde jeugdige misstappen. ’t Mutsenmaken was er niets by. + +</p> +<p>Petrò vroeg met gemaakte onverschilligheid, hoe oud de huilende vrouw zoo ongeveer kon geweest zyn, en voelde zich versterkt +in haar deugd, toen Leentje heel onnoozel antwoordde: + +</p> +<p>—Zoo tegen de zestig, juffrouw... + +</p> +<p>Deze <i>Odyssee</i> der bedelende gewezen onschuld kwam Petrò wat lang voor. Maar ’t “mutsenmaken” stond haar weer erg tegen, toen Leentje voortging: + +</p> +<p>—Tegen de zestig, toen ze onder dien boom zat. Later, toen de baron terugkeerde tot de deugd, en haar trouwen wilde, fleurde +ze erg op. Ze kan toen zoo-wat ’n goeie veertigster geweest zyn... + +</p> +<p>“Dat vervloekte mutsenmaken!” riep... geen van de diep nadenkende meisjes, maar ze dachten ’t. + +</p> +<p>In één opzicht was de heele familie ’t eens. Ieder wilde gaarne ook eens zoo’n “komedie” zien. Maar juffrouw Pieterse zei +dat de kosten haar “begrootten.” En dit werd nog erger, toen Stoffel ’n booze tyding thuis bracht over den “troep van Jan +Gras in de <i>Elandstraat</i>, waar geen fatsoenlyke familie zich vertoonen kon.” Dit was hem verzekerd door iemand die ’t wel weten kon, want hy was ’n +bloedneef van den rol-uitschryver by den grooten Schouwburg op ’t Leidsche Plein. Dàt was de ware komedie! + +</p> +<p>—Verbeeld u eens, moeder, die is van de stad, en de Burgemeester zelf zoekt de stukken uit... om de zedelykheid, weet u. En +begryp eens, als er in zoo’n stuk staat: “o God!” dan verandert de Burgemeester dit in: “o hemel!” omdat het niet te-pas komt, +van onzen-lieven-heer te spreken in ’n zaal waar ook wel gedanst wordt. Want... gedanst wordt er ook, moeder. Maar als wy +er eens heen gaan, kunnen we best ’n stuk afwachten waarin niet gedanst wordt, en dat heelemaal is nagezien door den Burgemeester...<a id="d0e6138src" href="#d0e6138" class="noteref">1</a> + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e6138" href="#d0e6138src" class="noteref">1</a></span> I. 1050a, 1051b: verhandeling over de stelling: “Het waardeeren van kunst door de regeering is <i>Volkszaak</i>.” +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p><i>Laps</i> versus <i>Pennewip. Wouters</i> embryologische studiën. +</p> +</div> +<p>De groote meerderheid des Volks, de kleine burgerstand, heeft geen geschiedschryver. Met haar bemoeit zich noch de filoloog, +noch de physioloog, noch de psycholoog, noch de schilder, noch de dichter, noch de filosoof, noch de staatsman. Ze staat voor +politie en justitie te hoog, voor aesthetische beschouwing te laag: ze is <i>onpoëtisch</i>. + +</p> +<p>Ik zou waarlyk geen kans zien deze meening te verdedigen, naar den stipten zin dien <i>ik</i> aan al die benamingen hecht. Doch als men met de dagelyksche opvatting daarvan tevreden is, zal ze waarschynlyk geen verdediging +noodig hebben. Reeds in den aanvang <a id="d0e6163"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6163">126</a>]</span>der Wouter-geschiedenis zag ik de moeielykheid in, den lezer belangstelling inteboezemen voor ’n romanheldje dat, by-gebrek +aan roman, naar veler meening eigenlyk geen behoorlyk heldje wezen kan. Wouter zelf zou dan ook de laatste geweest zyn, die +zich voor zooiets uitgaf. En juist dááronder leed hy. En hoe hy in z’n gedachten dat ondichterlyke van z’n toestand noemde, +kan ik niet zeggen. Hyzelf had er evenmin ’n benaming voor. Hoogstens voelde hy iets ontevredens, iets benepens. Ook kwam +’t hem niet in den zin, zich aftescheiden van z’n omgeving, veel minder nog zich daartegenover te stellen. + +</p> +<p>Behalve door z’n zeer onbestemde begeerte om iets meer van al die poppen te weten, voelde hy de eigenaardige ontevredenheid +die hem kwelde, ’t smartelykst als er diligences of reiskoetsen voorby z’n venster reden. Dat <i>vice-versa</i> en <i>sauvegarde</i>—zóó stond er op de postwagens in zyn tyd—kwamen hem voor als tooverspreuken die hy wel niet begreep, doch waarachter gewis +iets zeer belangryks schuilen moest. En die reizigers! Hoe voornaam, zoo van-verre te komen, van héél ver, misschien wel van +Rotterdam! En zou ieder nu precies weten waar-i wezen moest, en wat-i daar te doen had, zonder broer Stoffel? Zoo’n koetsier, +en de man die naast hem zat met ’n trompet... och, die menschen waren toch ook eenmaal kinderen geweest! Hoe hadden ze ’t +toch aangelegd om ’t zoo ver te brengen? En hoe of ze ’t wel maakten met de roovers? Of zouden die alleen in Italië zyn? Dat +zou toch jammer wezen! + +</p> +<p>Hy was nu geheel hersteld, en wachtte slechts op de nieuwe broek en de verdere nieuwigheden die z’n moeder voor hem liet vervaardigen +uit de afgelegde kleedingstukken van z’n broer, om ’t voorgenomen bezoek by den dokter te maken. Te-gelyk met nieuwe plunje +kwam juffrouw Laps. Ze was zeer verontwaardigd, dat men op ’t punt stond: “den medicynmeester meer eer te geven dan den Heere.” +Wouter moest eerst z’n kerkgang doen, zei ze. Dat stond in de Schrift! En als-i ’t niet deed, zou de Heer z’n koninkryk vàn +hem nemen. Juffrouw Pieterse kon er vast op rekenen. + +</p> +<p>—Gut, mensch, ik heb er niet tegen dat-i naar de kerk gaat ook, zei de moeder, maar... we zyn ver van zondag, en omdat nu +de blauw-lakensche broek van Laurens zoo netjes “ingenomen” is... + +</p> +<p>—Dat zyn juist de wereldsche dingen die ’n mensch van ’t ware pad leiden, betuigde juffrouw Laps. + +</p> +<p>—Maar zou dan nu ’t kind vyf dagen thuis moeten blyven, alleen omdat-i nog niet in de kerk geweest is? + +</p> +<p>—Wat beteekenen die vyf dagen, juffrouw Pieterse! De Heer is wel veertig dagen in de woestyn gebleven, en veertig nachten... +denk eens! En al dien tyd zonder eten... dat’s wat anders! Geloof me, juffrouw Pieterse! je moet je niet van je weg laten +brengen door Laurens z’n broek. Maar ’t is netjes gedaan, dat moet ik zeggen. Wat vraagt de man er voor? + +</p> +<p>Gedurende ’t nu volgend gesprek over de handigheid van den kleermaker, zat Wouter te peinzen over die woestyn. Hy had er <a id="d0e6185"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6185">127</a>]</span>wel zin in. Het kwam hem zeer byzonder voor, en daarom belangwekkend. Eensklaps vroeg hy aan juffrouw Laps, hoelang <i>zy</i> in de woestyn geweest was? + +</p> +<p>—Heb je van je leven... zoo’n kwajongen! Waar haalt-i de ondeugendigheid vandaan? Neen, mannetje, ik ben nooit in de woestyn +geweest, en dat hoeft ook niet, omdat ik m’n godsdienst thuis doe, weetje, en... om de andere tyden, zieje. De Heer leefde +in ’t Heilige Land, en... ’t is lang geleden. Jy met je malle vragen zoudt ’n mensch verlegen maken. Ik blyf er by, juffrouw +Pieterse, dat je verdriet van den jongen hebben zult. ’t Is je eigen schuld. Je had ’m al lang z’n wyzigheid moeten verleeren. + +</p> +<p>—Maar ’t kind heeft niets miszeid, jufvrouw! + +</p> +<p>—Zoo? Vindt uwe dat? Nu, <i>ik</i> vind dan op myn beurt... + +</p> +<p>We schenken haar met koninklyke mildheid de uitlegging van ’r verstoordheid. De zaak was, als in veel gevallen van deze soort, +dat grof bedrog zich niet op z’n gemak voelt tegenover naïveteit. Juffrouw Laps was minder bevreesd voor Stoffels rhetoriek +dan voor Wouters eenvoud. + +</p> +<p>En zie, daar kwam ook die andere vyand aanrukken, en nog wel met het beraamd plan haar eens duchtig onderhanden te nemen. +Stoffel zou de komedie-veldtocht openen! De slimmert had zich van ’n bondgenoot voorzien: hy trad de kamer binnen met... meester +Pennewip! + +</p> +<p>Na de gewone begroetingen werd het gesprek al zeer spoedig op ’t onderwerp gebracht, dat dienen moest om juffrouw Laps ten-onder +te brengen. Ze liet zich niet onbetuigd, en lokte zelfs den aanval uit, door flinkweg al wat naar ’n schouwburg geleek, tot +zaken van de hel te verklaren. + +</p> +<p>—Uwe verkeert in de soort van dwaling die ik rangschik onder de zeer algemeene, zei meester Pennewip, en wel van de allerbekrompenste +klasse. Myn jonge vriend hier—hy wees op Stoffel—heeft my uw vooroordeel op dit punt kenbaar gemaakt, of... te kennen gegeven. +En het is juist hierom dat ik... + +</p> +<p>—Dat moet je nu niet zóó opnemen, riep de moeder, alsof de meester expres daarom hier gekomen was. ’t Is maar, zieje dat Stoffel +by-toeval... + +</p> +<p>—Neen, juffrouw Pieterse, ik kom voorbedachtelyk hier, om over de zaak te spreken. + +</p> +<p>Als om deze betuiging kracht bytezetten, haalde hy z’n neusknyper voor-den-dag, en begon ’n verhandeling over allerlei soorten +van vermaak. Hy verdeelde de genoegens in geoorloofde en verbodene. De “zinnelykheid” kreeg er duchtig van langs, en Wouter +had zoo gaarne de beteekenis van dit woord willen vragen, maar de ruwe wys waarop hy zooeven berispt was, had hem schuw gemaakt. +Hy zou ’t onderzoek naar die afschuwelyke zonde dan in ’s hemelsnaam maar uitstellen tot-i groot was. + +</p> +<p>—Maar, meester uwe zal toch niet ontkennen dat zoo’n komedie ’n wereldsche zaak is, riep juffrouw Laps. +<a id="d0e6215"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6215">128</a>]</span></p> +<p>Dit woord “wereldsch” heeft ’n booze klank, en Pennewip moest al z’n onderscheidingsvermogen te-hulp roepen, om niet z’n thema +prys te geven aan zoo’n aanval. + +</p> +<p>—Zekerlyk... zekerlyk! De zaak is wereldsch, maar... ook wereldsche zaken laten zich onderscheiden in behoorlyke en onbehoorlyke, +in dezulke die Gode welbehagelyk zyn, en andere zaken, die... die... + +</p> +<p>—Dàt’s niet waar, meester! Wat wereldsch is, is verdoemd... dat zeg ik maar! ’t Staat in de Schrift! + +</p> +<p>Het doet me leed voor Pennewip, maar ik moet erkennen dat-i by deze gelegenheid niet zeer dapper op den vyand insloeg. En +ook Stoffel durfde den ingeprenten afschuw van dat vreeselyk woord niet aan. + +</p> +<p>Het ontzag voor ’n klank speelt in de geschiedenis der dwalingen, een zeer groote rol, ja de hoofdrol. Zoodra het aan de verspreiders +van ’n wanbegrip gelukt is, hun theses te stempelen met ’n eigenaardige benaming, zal die naam langer leven dan ’t oorspronkelyk +geloof aan de redeneering waaruit ze voortsproot. De afgezaagde tegenstelling van zoogenaamd-verheven begrippen met woorden +als: <i>wereld</i>, <i>zinnelykheid</i>, <i>vleeschelyke begeerten</i>, enz. heeft die uitdrukkingen tot spoken gemaakt, waardoor nog altyd menigeen zich laat verschrikken, al zoud-i dan ook overigens +ontwikkeld genoeg zyn tot nagenoeg zuivere redeneering. De oorzaak hiervan is, dat men na lang gebruik van die klanken zich +’t denken heeft afgewend. Dit is ook van toepassing op heel andere kringen dan die waarin Woutertje op dit oogenblik met open +mond zat te luisteren. + +</p> +<p>Pennewip stamelde, en nam ’t eene snuifje voor, ’t andere na. De goeie man bedacht niet dat hyzelf zoo druk bezig was met +offeren op ’t altaar der vervloekte zinnelykheid. En ook z’n vyand dacht er niet aan. Gelukkig! Want de minste aanmerking +zou Pennewip op den weg geholpen hebben om de zinnelykhedens te gaan verdeelen in klassen, en haar te wyzen op de vreeselyke +zonde die ze beging door ’t slorpen van haar sterk gesuikerde thee. + +</p> +<p>Wat overigens dat “wereldsche” van den Schouwburg aanging, de man scheen er niet aan te denken dat ook z’n school toch wèl +beschouwd ’n wereldsche zaak was. En z’n pruik! En z’n dyvest! En z’n neusknypertje. En... de heele juffrouw Laps zelf immers +ook? Wat ànders? + +</p> +<p>Ach, hy kwam zoo ver niet! De argumenten uit de wapenkamer der geloovery hadden z’n kracht gebroken. Z’n tegenvoetster begreep +dat ze aan de winnende hand was, en om hem te vervolgen tot in z’n uiterste schuilhoeken: + +</p> +<p>—Neen, riep ze, van de komedie moet uwe niet spreken, meester! Al zulke dingen zyn verlokkingen des duivels... dat zeg ik! +Daar heb je nu by my in de straat, de juffrouw boven den spekslager... die heeft ook op ’n komedie gespeeld—althans zoo zeggen +de menschen—en ze is getrouwd, laat zien... verleden Maart... zes maanden... reken maar na meester—uwe ziet dat ik de <a id="d0e6243"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6243">129</a>]</span>waarheid zeg!—zes maanden, zeg ik, en wat gebeurt er? Ze ligt in de kraam, meester, zoo zondig als ik hier voor je zit... +dat komt van dat vervloekte komedie-spelen! + +</p> +<p>O, o, o, onze Wouter! Wat al ooren had-i open, om zooveel belangryks optevangen! Zooveel kittelende geheimenissen! Wel wist-i +niet of de ware knoop van de zaak in de spekslagery zat, of in de maand Maart, of in de komedie, of in dit alles te-gelyk, +of in een-en-ander uit dit alles, maar... prikkelend wàs het! Er was ’n kindje geboren omdat de moeder komedie-gespeeld had! +Ziedaar dan eindelyk één der vraagpunten beantwoord, die hy zich sedert ’n jaar zoo gedurig voorlegde. Helder was de zaak +nog niet, vooral daar-i de zoo gretig afgeluisterde inlichting in nauw verband bracht met Leentjes relaas over den “<i>Onechte Zoon</i>.” Ook daaruit was hem zekere verwantschap gebleken tusschen de geboorte van ’n kind en komediespel, en omdat nu deze beide +onderwerpen gelykelyk schenen te deelen in den afschuw dien juffrouw Laps ten-toon spreidde voor wereldsche zaken, lag het +in de rede dat hy ze vry onbepaald vereenzelvigde. Hoe dan ooit z’n moeder er toe gekomen was zich aan zoo-iets overtegeven, +begreep-i niet. Maar... ook dat probleem werd bewaard voor de toekomst. Intusschen was hy zeer benieuwd naar ’t stuk dat hèm +had voortgebracht. Een treurspel? Of ’n komedie met zang en muziek... ’n <i>opera</i>, zooals Stoffel dat genoemd had. Die muziek-geboorte kwam Wouter zoo heel verwerpelyk niet voor. Hy voelde inderdaad iets +in zich dat naar ’n synfonie geleek. Maar ’t benauwde hem, omdat-i te ongeoefend was om ’t stuk te spelen. + +</p> +<p>Juffrouw Laps ging voort: + +</p> +<p>—Ik vraag uwe, meester, wat kan er om Krrrristis-wil terecht komen van zoo’n kind? In zonde ontvangen en geboren, hè? + +</p> +<p>Wouter werd angstig. De meester trok verlegen aan z’n pruik, en mompelde iets van “christelyke liefde en Gods byzondere goedheid.” +Maar juffrouw Laps was slecht te spreken op dat stuk. Liefde... goedheid... nu ja, voor de uitverkorenen. Maar men mocht niet +nederzitten met de goddeloozen. En dat had de juffrouw boven den spekslager gedaan! En daarom zei zy maar dat zoo’n komedie... + +</p> +<p>—Maar, mensch, de meester is toch ook geen man van gister of eergister, viel juffrouw Pieterse in. + +</p> +<p>—Dàt’s mogelyk, maar ik hou me-n-aan de Schrift. En daarin staat van geen komedie.<a id="d0e6263src" href="#d0e6263" class="noteref">1</a> + +</p> +<p>Wat Pennewip aangaat, hy durfde haar begrippen omtrent gewone komedies niet aan, toen zy de zaak op ’n zoo verheven terrein +bracht. Toch was de man niet byzonder dom. Maar: geloof, schoolmeestery en verzen... welke hersens zyn bestand tegen zoo’n +cerberus van biologie? +<a id="d0e6268"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6268">130</a>]</span></p> +<p><i>Lapsen-triumf. Galgebrokken. Weldadighedens</i> in extremis. <i>De roem van</i> Floris V <i>gestaafd door de verhevenheid van’n komma. Letterkundige oefeningen onder de leiding van meester</i> Pennewip. + +</p> +<p>—Maar hebje dan wel ooit ’n komedie gezien? vroeg Pennewip, schoon hy ’t antwoord wel raden kon. + +</p> +<p>Het mensch betuigde haar zondagsche verontwaardiging over ’t veronderstellen van zoo’n mogelykheid, en riep daarby duchtig +haren Heer aan. + +</p> +<p>—Of gelezen? + +</p> +<p>—Né, meester! Wat <i>ik</i> lees, lees ik in de Schrift ... dat lees ik! + +</p> +<p>—Voorzeker behoort de H. Schrift tot de klasse der alleruitstekendste boeken ... jazelfs, men kan zeggen, Gods Woord <i>is</i> het alleruitstekendste boek. Dit zal niemand betwisten, juffrouw. Doch het is den mensch geoorloofd, of ... vergund ... + +</p> +<p>De meester haalde hier ’n boekjen uit den zak, dat-i voor de gelegenheid had meegebracht, en betoogde dat men niet juist terstond +ieder als verdoemd behoefde te beschouwen, die ... nu-en-dan ... met mate ... onder opzien tot hooger ... + +</p> +<p>—Wel zeker, riep Stoffel, by my op school ook! De jongens lezen in ’n <i>Chrestomathie</i> van ’t <i>Nut</i> ... + +</p> +<p>—In wát voor ’n ding? snauwde juffrouw Laps. + +</p> +<p>—In ’n <i>chres ... to ... ma... thie</i>, juffrouw. <i>C,h,r,e,s ... kres!</i> + +</p> +<p>—Of, volgens sommigen: <i>gggres</i>, kommenteerde de meester. <i>Krisius</i> of... <i>Gggristus</i> ... + +</p> +<p>—Dat zyn allemaal heidensche nieuwigheden! Ik zeg maar: Kristisss ... want zóó heet de Heer, en niet anders! Jelui zult me +toch m’n geloof niet willen afnemen? + +</p> +<p>—Maar juffrouw ... + +</p> +<p>—Ik wil er niets van weten! Dat komt van al die wereldsche geleerdhedens! Wat zegt Paulis ... of neen, wat zeiën ze tegen +Paulis? Ze zeiën dat-i gek was van geleerdheid. En zóó is het! Want ik zeg: Kristisss is Kristisss, en daar ga ik niet af, +al ging jelui op je hoofd staan met je beîen. En voor Wouter is ’t ook niet goed, juffrouw Pieterse, dat-i zulke praatjes +aanhoort, ’t Kind is pas ziek geweest, en als de Heer hem niet gespaard had, zoud-i nu al voor ’t Gericht staan ... zoodat +ik maar zeggen wil, dat ik vasthoud aan m’n geloof. Maar als-i uitgaat, moet-i ’ns by me komen, dan zal ik hem eens onder-handen +nemen, want met z’n kathechizatie zit het er dun op. Dat heb ik al lang gemerkt. En nu, dankje voor je koppie thee, juffrouw +Pieterse ... né, meester, geen woord meer ... ’t is zonde! Verlokken laat ik me niet ... ik blyf by den Heer ... nou, stuur +’m eens by me—Wouter meen ik—als-i uitgaat. + +</p> +<p>Onder dit gerammel was ’t schepsel opgestaan, en ze vertrok, met overwinnaarsblikken ’t slagveld overziende, waarop ze zooveel +roem meende behaald te hebben. + +</p> +<p>Juffrouw Pieterse was niet tevreden met den uitslag van den veldtocht. Ze had van haar beide maarschalken meer verwacht. Pennewip +en Stoffel beweerden dat juffrouw Laps te dom was voor <a id="d0e6336"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6336">131</a>]</span>’n behoorlyk debat. Wie zal dit ontkennen? Maar ’t was de eenige reden niet. Ze vond in haar steil <i>entiérisme</i> zekere kracht, die haar tegenstanders niet konden putten uit het al te flauw bewustzyn dat er iets kon bestaan, wat naar +gezond verstand geleek. Ze zou dan ook met behulp van haar frazeologie de overwinning behaald hebben op veel ontwikkelder +vyanden nog, dan ze zoo-even uit het veld sloeg. De eerste pogingen tot overgang van volstrekt geloof tot onafhankelyk nadenken, +werken verlammend, en het is niet te verwonderen dat zoo weinigen de kracht bezitten, zulke pogingen doortezetten tot het +uiterste toe. Zeker is het, dat deze kracht niet kon gezocht worden by den ouwerwetschen Pennewip en den bekrompen Stoffel.<a id="d0e6341src" href="#d0e6341" class="noteref">2</a> +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>En wat heeft uwe daar dan voor’n boekje? vroeg juffrouw Pieterse. + +</p> +<p>—Het is een voortbrengsel, of anders gezegd: een werk van een onzer eerste vaderlandsche dichters, sprak Pennewip met plechtigheid, +jazelfs... ik zou durven zeggen van den eersten of... den voornaamsten, ook wel de Vorst der nederlandsche dichteren genoemd. +Hy is ’n man, juffrouw, die in godzaligheid voor niemand behoeft uit den weg te gaan. In den vollen zin des woords zou ik +hem durven rangschikken onder de Belyders. Dit boek, juffrouw, bevat eene komedie, en wel van de soort die wy gewoon zyn treurspelen +te noemen... omdat er iemand in sterft. + +</p> +<p>—Zieje, moeder, precies wat ik uwe altyd gezegd heb, reklaamde onze Stoffel. + +</p> +<p>—Ja, juffrouw, daar wordt in gestorven. Ziehier op ’t laatste blaadje zekere Machteld... <i>“dank, Hemel, ik bezwyk</i>” zegt ze, en ze stort neder op ’t lyk van Floris... ah ja, die Floris zelf is ook dood. ’t Is inderdaad een treurspel. + +</p> +<p>Zie slechts hier. Hy overleed vier regels vroeger aan de gevolgen van een groot verraad... en... en... + +</p> +<p>Meester bladerde. + +</p> +<p>... op deze bladzyde, of pagina, sterft er ook een. “<i>Graaf, vaarwel! Gedenk my met gebeden! (hy sterft.)</i>” staat er. Uwe ziet dus wel dat het een treurspel is. + +</p> +<p>—Net wat ik zei, moeder! + +</p> +<p>—Ja, ’n treurspel! En wel van ’n dichter, juffrouw, ’n dichter... hoor eens: + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Woerden (<i>de hand aan den degen slaande</i>).</span></p> +<p class="line" style=""><span>Zoo straff’ de Hemel my...! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Velzen (<i>hem weerhoudende en op Floris toeschietende</i>). +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Laat my hem ’t hart doorstoten!</span></p> +<p class="line" style=""><span>De Edelknaap (<i>tusschen beiden schietende met uitgetogen’ degen, en Velzen een’ stoot op het harnas toebrengende</i>).</span></p> +<p class="line" style=""><span>Sta, Moorder, neem de proef...! +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Velzen (<i>dezen den opgeheven’ dolk in de borst dryvende, die er in zitten blyft</i>). +</span></p> +<p class="line" style="text-indent: 12em; "><span>Lig daar, vermeetle wulp!</span></p> +</div><a id="d0e6399"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6399">132</a>]</span><p>—Wat zegt uwe dáár van? vroeg de meester. + +</p> +<p>Alles was ’n oogenblik stom van verbazing. + +</p> +<p>—Ja, zei eindelyk Stoffel, en alles zoo krek met staande en liggende regels. “Wulp” stáát weer, zieje Wouter? + +</p> +<p>’t Kind had den moed niet, te vragen wat ’n <i>wulp</i> was? Gelukkig. + +</p> +<p>In ’t voorbygaan hoop ik dat de lezer aandachtig genoeg is om me ’t kwalyk te nemen dat ik aan Stoffel ’t woord: <i>krek</i> in den mond leg, omdat het alleen by boeren, en dan nog slechts in sommige streken van ons landje gebruikelyk is. Welnu, +dit is niet altyd zoo geweest. In den tyd van m’n verhaal was de uitdrukking: “<i>Correct</i>” wel reeds gedaald tot de sfeer der Pietersens, maar nog niet voorgoed naar ’t land verhuisd. + +</p> +<p>Pennewip keurde Stoffels opmerking volkomen goed, en zei dat men zóó de voortbrengselen der letterkunde moest genieten... + +</p> +<p>—Let daar dan goed op, Wouter, vermaande de moeder. + +</p> +<p>—En méér nog, juffrouw, ging de meester voort. Om de ware grootheid van zoo’n dichter goed te beseffen, moet men vooral bedreven +zyn in... de taal. De kunde van zoo’n man is verbazend. Al wat ik aan myne voedsterlingen, leeraar, of... onderwys, of... +inprent—want leerären is zooveel als onderwyzen, juffrouw. Ik zoude ook vryheid gehad hebben te zeggen, alle zaken waaromtrent +ik mynen leerlingen onderricht mededeel—nu, juffrouw, dat alles is hem tot in de fynste byzonderheden bekend. De man kon gerust +eene school opzetten... niet dat ik hem dit aanraad—de verdiensten zyn gering, juffrouw!—doch ik bedoel slechts dat dezelve +de daartoe noodige bekwaamheid wel bezitten zoude. Zoolang ons Vaderland zulke personen in deszelfs boezem draagt... + +</p> +<p>Het heele gezelschap was één poging tot verbaasdheid. Stoffel knikte tevreden, alsof er nu eens eindelyk wat verkondigd werd, +dat de moeite van ’t aanhooren waard was. Al de anderen, op Wouter na, steunden op elkaar. Zoo gaat het meer. We hebben hier +’n vry juist model van <i>’t profanum vulgus</i> voor ons. + +</p> +<p>Toch verstoutten zich de gelaatstrekken van Pennewips publiekjen, iets vragends uittedrukken. Een beetje opheldering scheen +niet ongewenscht. Het was alsof men stilzwygend beloofde dat de bewondering er niet onder lyden kon. Men scheen niet te vragen: +waarom moeten we dat zoo mooi vinden? De bedoeling was: mooi-vinden zùllen we... help ons maar aan ’n reden! + +</p> +<p>Nu, die reden zou Pennewip leveren: + +</p> +<p>—Zie eens hier, juffrouw! Ik weet wel, of liever, ik kan gissen of... veronderstellen—volgens sommigen: vóóronderstellen, +omdat het ’n onderstelling is die de zekerheid als ’t ware voorafgaat—ik kan dan als nagenoeg uitgemaakt aannemen, dat uwe +zich in den regel, of... gewoonlyk, of... wat men zou kunnen noemen: dagelyks en... uitsluitend, niet bemoeit met deklinatien... + +</p> +<p>—Gut né, meester! + +</p> +<p>...ook wel genoemd: verbuigingen. Maar uwe zult toch wel <a id="d0e6440"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6440">133</a>]</span>begrypen, of inzien, dat alles om ’t zoo eens uittedrukken deszelfs eischen heeft, niet waar? + +</p> +<p>Juffrouw Pieterse betuigde met ’n hoofdknikje dat zy de gegrondheid van deze meening volkomen inzag of... begreep. Pennewip +scheen dit zeer verstandig te vinden, en ging voort: + +</p> +<p>—Ziet uwe daar die komma wel, of... juister gezegd die... <i>apostrofe</i>? + +</p> +<p>—Jawel, jawel, meester, riep juffrouw Pieterse, o zeker, zeker, ik zie ’m heel goed. Kyk jy ook eens, Trui! + +</p> +<p>—En dáár staat er nog een, ging Pennewip voort. Laat de andere juffrouw ook eens zien. + +</p> +<p>’t Boek ging rond. Juffrouw Pieterse was bly dat de inspanning tot begrip, die weldra van haar zou geëischt worden, ’n beetje +verdeeld werd over ’t heele gezelschap. Om de verantwoordelykheid nog wat verder afteleiden, betrok ze ook Wouter in de zaak. + +</p> +<p>—Laat het kind toch ook ’ns zien! Hy is er net in de jaren voor. Kyk nu goed, Wouter! Een jongen als jy moet altyd probeeren +wat te leeren. Zieje ’m nu wel, die... die... hoe heet het ook, meester? + +</p> +<p>—Wat de gedaante aangaat, juffrouw, zoude men het eene komma kunnen noemen, doch ten-gevolge der eenigszins verheven plaats +waarop de zeer kundige schryver dat teeken zette, ontvangt hetzelve de kracht... + +</p> +<p>Wouter tuurde in ’t boek, en was verdrietig over z’n domheid. ’t Mocht hem niet gelukken iets schoons te zien. + +</p> +<p>... de kracht of de beteekenis of de strekking... + +</p> +<p>Wouter wreef z’n oogen uit, en kon maar niet aan ’t genieten raken. Hy was te eenvoudig-oprecht om verbazing te toonen die +hy niet voelde. + +</p> +<p>—Het onleent aan z’n verheven plaats de strekking, ging meester voort, om de hoofdeigenschap diens uitgetogenen degens te +verklaren. Die degen is vierde naamval, juffrouw! En dit is almede de eigenschap des opgehevenen dolks. + +</p> +<p>—Precies! riep Stoffel. + +</p> +<p>—Vierde naamval! De kundige dichter... + +</p> +<p>—Kyk dan toch in ’t boek, Wouter, en luister goed, riep de moeder. Zieje ’t nu? + +</p> +<p>—’t Is ’n afsnydingsteeken, riep Pennewip. En waarom? Wat doet de Edelknaap? Hy schiet tusschen-beiden. + +</p> +<p>—Zie je ’t nu eindelyk, Wouter? + +</p> +<p>’t Kind staarde op het boek, en werd bleek van verdriet, en begon te beven. Och, het was dan wáár, wat men altyd zeide, dat +er van hem nooit iets zou te-recht komen! Hy voelde zich wanhopig. + +</p> +<p>—De Edelknaap schiet tusschen-beiden... waarmee? Waarmee, juffrouw? + +</p> +<p>Juist! Waarmee... waarmee... komaan, Wouter, zeg jy nu eens, waarmee die... hoe heet-i ook? +<a id="d0e6483"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6483">134</a>]</span></p> +<p>—De Edelknaap. De vraag is, gelyk ik u reeds zeide, waarmee schiet hy tusschen-beiden? Waarmee? waarmee? + +</p> +<p>Alles zweeg. + +</p> +<p>—Ik zoude myne vraag dan aldus kunnen inkleeden: waardoor wordt “uitgetogen degen” taalkundiglyk gesproken... geregeerd? Welnu? +Door... mê... mê... mê... + +</p> +<p>Al blatend monsterde hier onze Pennewip z’n auditorium op eigenaardige wys.<a id="d0e6492src" href="#d0e6492" class="noteref">3</a> + +</p> +<p>—Mê... mê... wel nu, juffrouw, weet uwe ’t nog niet? + +</p> +<p>—Is ’t iets van... ’n schaap, meester? + +</p> +<p>—Geenszins, juffrouw. Het woordje <i>met</i> behoort tot de klasse der voorzetsels... + +</p> +<p>—Precies, betuigde Stoffel. + +</p> +<p>...en regeert alzoo—let wel op!—den vierden naamval. Die komma of die apostrofe is, gelyk ik u reeds zeide, of... deed opmerken, +een afsnydingsteeken. Wat dèn opgehevenèn dolk aangaat... besef wel, juffrouw, dat ik op dezen oogenblik my niet bezig houde +met het vervaardigen van... poëzie, en dus geene aanleiding vinde iets aftesnyden. Ge begrypt dit immers wel? + +</p> +<p>—Ja, ja, meester, o ja! Zie je ’t nu eindelyk, Wouter? + +</p> +<p>Met tranen in de oogen bleef ’t kind verklaren dat-i niets van de zaak gewaar werd. Het gebluf van de anderen op snel begrip, +had hem in den waan gebracht dat er in dat boekjen iets van die uitgetogen of opgeheven moordtuigen te zien was, iets tragisch, +iets heldhaftigs, of iets van dien edelknaap althans. En nu de meester bovendien van afsnyden begon te spreken: + +</p> +<p>—Ik zal nooit iets leeren, jammerde hy. + +</p> +<p>—Dan moet je maar beter luisteren, als de meester of Stoffel je wat uitlegt, zei de moeder. Ja, meester, hy is altyd zoo achterlyk +geweest. <i>Senie</i> in leeren heeft-i volstrekt niet, en ik kan ’t er maar niet in krygen. + +</p> +<p>Dit kon den meester nu minder schelen, als hy maar mocht voortgaan met onderwyzen. Z’n bewondering over die fameuze afsnydings-teekens +was nog niet uitgeput. + +</p> +<p>—Het zal u voorzeker bekend zyn, juffrouw, dat de woorden verdeeld worden in mannelyke, vrouwelyke en onzydige? + +</p> +<p>—Ja, meester, dat heeft Stoffel ook gezegd. + +</p> +<p>—Juist! “Degen” is mannelyk, en “dolk” ook, dit begrypt u? + +</p> +<p>—Wel zeker, dat ’s heel duidelyk. + +</p> +<p>En al de meisjes riepen: zeker, zeker! + +</p> +<p>De meester had met welgevallen die gulle betuigingen aangehoord, en z’n stoel gepolyst door wenden en keeren om ieder op z’n +beurt gelukkig te maken met ’n blik van goedkeuring. Z’n tevredenheid scheen eindelyk domicilie te kiezen by de vrouw des +huizes. Met schouder, oog, duim en wysvinger trachtte hy haar in de ziel te grypen: +<a id="d0e6539"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6539">135</a>]</span></p> +<p>—Mannelyk alzoo! Deklineer uwe nu eens “uitgetogen degen” juffrouw, of—indien u dit misschien gemakkelyker mocht voorkomen—beproef +eens het te verbuigen. + +</p> +<p>—Ja, ja, juist! Dat moet jeluî nu maar ’ns doen met je allen, riep ze. En jy Wouter, doe ook mee, dan leer je wat, niet waar, +meester? En ik moet abseluut na de keuken, anders laat ze weer de gort aanbranden... want we eten gort, meester, en we hebben +’n nieuwe meid. ’t Schepsel weet van toeten noch blazen... ’t is ’n gedoe! + +</p> +<p>Onder dit voorgeven trok zich juffrouw Pieterse magnificentelyk van ’t slagveld terug. Met veel gehaspel trachtte nu Pennewip +de rest van z’n auditorium aan ’t verstand te brengen hoe inkunstig de auteur van het treurspel de uitgetogenheid van dien +degen had weten te knotten, zonder ’t minste nadeel voor de ware taalkunde. Dáárin zat ’m ’t fyne van de zaak, zeide hy, en +al de meisjes waren ’t weer volkomen met hem eens. Maar Wouter had ’n gevoel als iemand die op distelen kauwt, en dan nog +verzekeren moet dat ze hem byzonder goed smaken. ’t Ergste was dat-i by voortduring de oorzaak van dat verschil met de anderen, +bleef zoeken in zyn verregaande stompzinnigheid. + +</p> +<p>—Ook in konjugatien is de man een eerste meester, in konjugatien of... vervoegingen! De juffrouwen kennen toch de aanvoegende +wys? + +</p> +<p>De juffrouwen knikten. + +</p> +<p>—Aanvoegende, byvoegende, ook wel genaamd de byvoegelyke wys? + +</p> +<p>“Zeker, zeker, heel partikulier!” schenen alle blikken te antwoorden. + +</p> +<p>—Welnu dan, zie eens hier. Wat staat daar? “<i>Zoo straff’ de Hemel my!</i>” Ook daar heeft de schryver met veel oordeel een afsnydingsteeken geplaatst, en gy ziet wel... + +</p> +<p>—Daar wordt zoo-waar gescheld, riep Trui, en Leentjen is er niet om open te doen. + +</p> +<p>Aldus retireerde zich juffrouw Sertrude. + +</p> +<p>—Uwe dan, juffrouw. <i>Dat ik straffe, dat gy straffet... dat hy</i>, of <i>dat de Hemel</i>... + +</p> +<p>—Precies, zei Stoffel. Zeg jy ’t nu eens, Petrò! <i>Dat de Hemel</i>... welnu, hoe is ’t verder? + +</p> +<p>—De Hemel? Wel... de hemel? Daar gaat de groentevrouw voorby... ze heeft me gister ’n zesthalf voor ’n schelling in de hand +gestopt... + +</p> +<p>Weg was Petrò. Ze verzaakte den “hemel” voor vier aardsche duiten, want zooveel bedroeg ’t verschil tusschen de twee muntstukken +die ze noemde. + +</p> +<p>En ook Mine wist middel te vinden om haar gebrek aan taalkundig schoonheidsgevoel te bemantelen onder ’n overhaaste vlucht. + +</p> +<p>Wouter torschte nu de les alleen. En hy spande zich trouwhartig in om te begrypen wat Pennewip en Stoffel bedoelden. Dit gelukte +<a id="d0e6584"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6584">136</a>]</span>redelyk wel wat hun taalkundery aangaat, maar z’n begrip bleef steken in ’t verband daarvan met de treurspelkundige schoonheid +die er uit voortvloeide, naar ’t zeggen van z’n meesters. + +</p> +<p>Hy droomde dien nacht heel angstig, en werd telkens met schrik wakker. De onmogelykheid eens eindelyk ook iets te begrypen +van wat allen anderen zoo duidelyk voor oogen scheen te liggen, pynigde hem vreeselyk. Hy bad God om vergiffenis voor z’n +domheid, en beloofde z’n best te doen om even knap te worden als Petrò, als Trui, en zelfs als Stoffel of Pennewip. Maar, +als dit mislukte, of als ’t soms te veel gevergd was... dan verzocht-i God hem toch asjeblieft maar bekwaam genoeg te maken +voor bleekersjongetje. Dàt zou dan toch met eenige inspanning wel gaan, meende hy. En als God z’n wensch niet al te onbescheiden +vond, zou hy van zyn kant dapper meewerken om ’t zoo ver te brengen... <i>dat ik straffe ... dat gy straffet... dat hy</i>... en dan ’t afsnydingsteeken, precies ’n komma, maar wat hooger. God kon nu zelf zien hoe hy z’n best deed... <i>straffe... straff’</i>... komma in de lucht... ’n bleekersjongetje... + +</p> +<p>Zoo sliep hy in. Maar kort daarop kwam weer ’t een-of-ander teeken z’n slaap afsnyden. Pennewip had eer van z’n taalkunde! + +</p> +<p>De schrandere lezer heeft opgemerkt hoe kunstig de kleine deugniet alle toespeling op Femke in z’n gebedjes oversloeg. God +mocht eens denken dat-i om harentwil zoo bescheiden was. En ook hyzelf moest erkennen dat-i liever koning was geworden—om +Femke prinses te maken!—of kondukteur van zoo’n diligence—om haar ver, vèr weg te brengen naar ’n vreemd land!—of roover... +om z’n dame te omhangen met ’n snoer van diamanten, en... op haar schoot te zitten in ’n grot. + +</p> +<p>Nu ja, dat zou ’t allermooist wezen, maar omdat dit nu eenmaal niet kon, door z’n verregaande domheid... + +</p> +<p>Neen, neen, hy zei van dit alles aan God niets in z’n gebedjes. De Heer zal zeker gemeesmuild hebben over de arglistige poging +van den kleinen huichelaar, om hem ’n beetje te foppen in de waarde van ’t gevraagde. Zoo’n aanstelling tot bleekersjongen +zou zeker geen zware post geweest zyn op ’t budget van ’t heelal, maar als de zaak dreigde uitteloopen op den schoot van Femke... + +</p> +<p>Gelukkig dat de Heer van oudsher aan onoprechte gebeden gewend is, en wel weten zal waaraan hy zich by zulke gelegenheden +te houden heeft. Hy begrypt, byv. dat het bidden om vergiffenis voor ’n vyand, niet... <i>krek</i> is, omdat juist de zachtmoedigheid van ’t slachtoffer de schuld der beulen verzwaart, en daar de slachtoffers dit weten... + +</p> +<p>’t Is te hopen dat alle gebeden daarboven worden overgezet in <i>waarheid</i>, en dat er voor Wouter iets beters moge weggelegd zyn, dan de ruwaardy van ’n bleekveld. + +</p> +<p>Maar dat-i veel van Femke hield, is waar, al zeid-i er niets van in z’n gebedjes. God zal ’t wel begrepen hebben, denk ik, +want menschkunde is godenplicht. +<a id="d0e6614"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6614">137</a>]</span></p> +<p>Pennewip had de fameuze “komedie waarin driemaal gestorven wordt” in den huize Pieterse achtergelaten. De juffrouwen stelden +zich aan of ze ’t lazen, maar Wouter deed meer nog dan lezen. Met den ernstigen wil om te begrypen, bestudeerde hy ’t stuk. +En dit gelukte hem tendeele, maar hy slaagde volstrekt niet in de voorgeschreven opgetogenheid. Hy bleef Glorioso mooier vinden. +En ’t peruaansch geschiedenisjen ook. En zelfs dat arme <i>Roodkapje</i>. + +</p> +<p>Om rechtvaardig te zyn jegens den auteur van dat sterfstuk, moeten wy erkennen dat de manier waarop men hem by ’t kind had +ingeleid, niet zeer geschikt was om de schoonheden te doen uitkomen, die sommigen gewoon zyn de <i>dichterlyke</i> te noemen. De meester had door z’n taalkundige opmerkingen ’t genieten vry moeielyk gemaakt, en aldus in dezen kleinen kring +vry nauwkeurig de rol vervuld die onze scholen spelen in de klassieke litteratuur. We zouden van de antieken meer geleerd +en genoten hebben, wanneer ze ons niet waren vergald geworden door skolastiek. + +</p> +<p>Toch beweer ik niet dat het boekske waarmee men voorgaf Wouters hongerige ziel te spyzigen, heel veel verloor aan dat vooropstellen +van komma’s in de lucht en dergelyke merkwaardigheden. De auteur verdiende niet beter. Pennewip zou ’n lofwaardig werk hebben +gedaan, indien hy met verontwaardigd sarkasme dezelfde zotternyen had voor den dag gebracht, die nu slechts uitvloeisels waren +van z’n nuchtere schoolmeestery. + +</p> +<p>De lezer kan reeds weten dat het werkje waarmee onze Wouter zich moest bezig-houden, de meer of min bekende “<i>Floris de Vyfde</i>” van Bilderdyk was.<a id="d0e6632src" href="#d0e6632" class="noteref">4</a> + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e6263" href="#d0e6263src" class="noteref">1</a></span> Hier volgt (in I. 1051c) eene uitweiding over het Hooglied als drama in het bizonder en het hysterisch element in den Godsdienst +in ’t algemeen. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e6341" href="#d0e6341src" class="noteref">2</a></span> Verder weidt M. in I. 1052 uit over de genadeleer als premie op het zondigen, in verband met het bedenkelyke karakter van +Laps. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e6492" href="#d0e6492src" class="noteref">3</a></span> Idee <i>1052b</i> en <i>1052c</i>: Humor en psychologische beoordeeling by den Duitschen romanschryver August Lafontaine. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e6632" href="#d0e6632src" class="noteref">4</a></span> In I. 1053–1058c geeft M. een vernietigende kritiek op de <i>Floris de Vyfde</i> van Bilderdyk. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Over middelpuntschuwende en aantrekkende krachten, negatieve en pozitieve polen of zoo-iets, blykbaar in ’n paar bezoeken +die <i>Wouter</i> byna niet aflegt. +</p> +</div> +<p>Wouters kerkgang was achter den rug. De dominee had by deze gelegenheid zoo byzonder mooi gepreekt, zei Stoffel. En: “alles +was zoo toepasselyk!” + +</p> +<p>—’t Is nu maar te hopen, moeder, dat het vruchten draagt. + +</p> +<p>—Zeker, Stoffel! En dat-i me niet weer z’n nieuwe broek scheurt. Er moet zoo zuur voor gewerkt worden. + +</p> +<p>Dit was wel weer eenigszins hyperbolisch gesproken, want “zuur gewerkt” werd er in den huize Pieterse niet. Dat Wouters moeder +zich met haar huishouden zooveel onnoodige drukte op den hals haalde, geschiedde uit pure liefhebbery. ’t Mensch meende, dit +hoorde er zoo by. Ook ’t klagen daarover, of liever ’t roemen op die bereddering, lag in haar mond bestorven. Ze zou vreemd +hebben opgezien als men haar gezegd had dat ze best kon gemist worden in de huishouding van ’t Heelal. +<a id="d0e6653"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6653">138</a>]</span></p> +<p>Dat Wouter de bezoeken die hy had afteleggen, moest uitstellen tot na z’n kerkgang, was ’n gevolg der bygeloovige vrees voor +de dreigementen van Juffrouw Laps. Deze had zich beroepen op II Kronieken 16, vers 12, en tegen zulke argumenten was de ontkiemende +liberalistery van juffrouw Pieterse niet bestand. Wel bleef ze er by dat men nu juist niet <i>alles</i> wat in de Schrift stond, zoo precies op iedereen kon toepassen... + +</p> +<p>—Ja, ja, ja, dat kan de Mensch wel, als ’t ware geloof er maar is, en ... de Genade! Waarom anders, m’n lieve mensch, zou +de Heer die verdoemelyke zwakheid van Koning Asa hebben laten te-boek stellen door den H. Geest? Alles heeft z’n beteekenis, +weetje! + +</p> +<p>—Och ik ben zóó niet, of ik wil wel naar raad luisteren ... + +</p> +<p>—Dat ’s ’t ware! Dan ben je gered, mensch! En ... stuur ’m eens by me, na zondag. Of ... al wàs ’t zondag, maar na kerktyd +dan. Dan kan-i me met-een wat van de preek vertellen, schoon die dominees... och wat weet zoo’n kind daarvan! + +</p> +<p>Juffrouw Laps hield niet van dominees. Als velen zag ze die heeren voor “geleerd” aan, en ze meende dat geleerdhedens niet +te-pas kwamen. “Gods Woord, zei ze, was zóó ingericht dat ieder ’t begrypen kon zonder grieks of latyns ... als-i de genade +maar had. Dáárop kwam alles neer.” Op den broodnyd na, die haar deze meening in ’t gemoed lei, ben ik dit geheel met haar +eens. En juist hierom vind ik die “Genade” zoo’n leelyk ding. Om konsekwent te zyn, moeten de Lapsen zich weinig bekommeren +over “goede werken” en zelfs niet erg opzien tegen de kwade. Nu, konsekwent wàs onze oefenaarster. + +</p> +<p>—Ja, ja, zondag na kerktyd! Ik reken er vast op ... + +</p> +<p>En, om de uitnoodiging dringender te maken, sprak ze van de lekkernyen die ze gewoon was haar gasten op dat uur voortezetten. + +</p> +<p>Wanneer wy aannemen—en dit mogen we—dat juffrouw Laps op ’n bezoek van Wouter byzonder gesteld was, moet men erkennen dat +er diepe kinderkennis lag in het toevoegen van gebakjes aan de voorgespiegelde napreek. Als waarheidlievend geschiedschryver +mag ik niet verhelen dat m’n held voor verlokkingen van deze soort geenszins ongevoelig was. En ... er was wel zoo-iets noodig +om de vurige godsdienst-oefenaarster in zyn oogen beminnelyk te maken, of althans niet ten-eenen-male afschuwelyk. Hy was +bang voor haar, doch ’t spreekt vanzelf dat-i dit niet durfde zeggen. Ook blyft het de vraag of-i ’t wist, want de tyd was +nog ver, dat hy beginnen zou zich rekenschap van z’n aandoeningen te geven. Een tyd die voor velen nooit aanbreekt! + +</p> +<p>Instinktmatig voelde hy angst voor ’t alleen-zyn met dat schepsel. Ze was hem de levendige voorstelling van al de akeligheden +die Jehovah noodig had om van tyd tot-tyd wat respekt inteboezemen aan Israël ... donder en bliksem, pestilentie, verzwelgende +afgronden, booze zweeren, vlammende zwaarden en verder goddelyk gereedschap. Indien hy den moed had gehad rond-uit te spreken, +<a id="d0e6675"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6675">139</a>]</span>zoud-i haar verzocht hebben de beloofde versnaperingen hier-of-daar neerteleggen buiten haar woning. Hy zou die dan wel vinden, +meende hy. Maar dezen moed had-i niet, en hy moest er dus wel in berusten dat z’n moeder over hem beschikte, en ’t bezoek +toezei. + +</p> +<p>—En waarom ben je ’r nu niet heengegaan? vroeg ze, toen Stoffels opgetogenheid over de preek wat begon te bedaren. + +</p> +<p>Wouter beriep zich op de bekende buikpyn die alle kinderen ten-dienste staat, zoodra ze zich aan onaangename plichtjes willen +onttrekken. Deze ziekte zou te genezen zyn door ’t aankweeken van eenige vertrouwelykheid tusschen ouders en kroost. Waarom +toch durfde Wouter niet erkennen dat het bezoek van Juffrouw Laps hem tegen de borst stuitte? Hy wist immers zeer goed dat +in zyn omgeving de sympathie met z’n speciale vyandin zoo byzonder groot niet was? + +</p> +<p>Velen vergissen zich in de meening dat de leugen altyd ’n uitvloeisel wezen zou van ’t <i>belang</i>. Aanvankelyk is ze, even als sommige lichamelyke wanstaltigheden, slechts ’n gevolg van knelling. Een kind dat geen weerklank +verneemt op de uiting zyner aandoeningen, wordt beschroomd, en vreest zich belachelyk te maken. Het gedurig vermanen, onderwyzen, +berispen, werkt verlammend. De jonge ziel trekt schuw haar begeerige voelhoorntjes in en sluit weldra ook de onschuldigste +gewaarwordingen in haar binnenste op. Hieruit vloeit dat hygen naar ’t onbekende voort, naar ’t verre—dikwyls naar ’t onbereikbare—dat +mensch en Menschdom kenmerkt. Want de Maatschappy werkt hierin op gelyke wyze als het gezin en ’t ouderlyk toezicht. “Dat +mag niet!” en: “dat is onbehoorlyk!” wordt er van alle kanten geroepen, zoodra iemand zich veroorlooft zichzelf te zyn. “Hoe +dwaas!” is terstond het algemeene oordeel over alles wat afwykt van den regel waaraan men gewend is. De meesten gaan ’n wyden +stap verder, en noemen ’t “misdadig” wanneer de eenling zich aanmatigt z’n individualiteit te bewaren, of zelfs wanneer-i +blyk geeft daarnaar te streven. + +</p> +<p>’t Gevolg is: <i>leugen</i>. Want de lust om zich te verzetten tegen overmacht, is weinigen gegeven. En de kracht! + +</p> +<p>Opmerkelyk is ’t dat de enkele die dit beproeft, niet het minst wordt uitgejouwd door de velen die eenmaal dezelfde aandrift +voelden, doch uit lafhartigheid en gemakzucht het strydperk ontweken of verlieten. Wie ’n waarheid verkondigt die tegen den +gewonen sleur inloopt, vindt z’n gevaarlykste tegenstanders niet onder de aanhangers der bestreden dwaling, maar onder hen +die, in den grond van hun gemoed zyn meening toegedaan, niet verdragen kunnen dat ’n ander den moed had die meening te openbaren. +Het vóórgaan wordt door achterblyvers opgenomen als verwyt. Er zyn duizenden en duizenden die evenmin als Wouter lust zouden +hebben juffrouw Laps te bezoeken, maar Woutertje had buikpyn noodig om zich te vrywaren tegen verkettering over z’n tegenzin. +En dit lukt niet eens altyd, want: + +</p> +<p>—Ik geloof niets van je buikpyn, zei de moeder. ’t Is maar weer <a id="d0e6695"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6695">140</a>]</span>omdat je ’n ondeugend kind bent, die nooit wil doen wat men hem zegt. + +</p> +<p>Daar Stoffel dit ook vond, werd er krygsraad gehouden, en Wouter veroordeeld den zwaren tocht te ondernemen. De katechizatie +die hem te wachten stond ... och, ’t leek niets naar ’n katechizatie! Hy werd ontvangen met ’n vriendelykheid die hem verbaasde, +en heelemaal in de war bracht. + +</p> +<p>—Zoo lieve jongen, ben je daar? Wat kom je laat! De kerk is lang uit. Ga zitten, ventje. Kyk eens wat ik voor je bewaard heb, +expres voor jou! + +</p> +<p>Ze drukte hem op ’n stoel, en schoof hem allerlei lekkernyen toe. Wouter was verlegen. En dit werd er niet beter op, toen +ze hem streelde en liefkoosde. + +</p> +<p>—En vertel nu eens wat van de preek, zeide zy toen het kind zich aan haar onverwachte vriendelykheid zoo goed mogelyk poogde +te onttrekken. Wat heeft de dominee al zoo gezegd? + +</p> +<p>—De tekst was... + +</p> +<p>—Nu ja, straks als je mond leeg is. Eet maar eerst ’n paar taartjes. ’n Mensch kan niet alles te-gelyk doen. Daar is chokola, +en ’n likeurtje kryg je-n-ook. Ik heb altyd gezegd dat je ’n lieve jongen bent, maar ze moeten niet zoo op je hakketeeren. +Sla maar toe, m’n jongen, en doe gerust of je thuis was... + +</p> +<p>Nu, dit was eigenlyk ’t ware woord niet om Wouter op z’n gemak te zetten. Thuis! + +</p> +<p>Na de eerste verrassing over de vreemde ontvangst, begon hy angstig te worden. Zonder de minste redeneering, en alleen om +... om...ja waarom? Op-eens stond-i op, en verzekerde dat z’n moeder hem bevolen had niet lang uitteblyven. + +</p> +<p>Er was weer geen woord van waar. Juffrouw Laps protesteerde, maar Wouter hield vol. In-weerwil van haar dringende vriendelykheid +wist-i zich door den vyand heenteslaan. + +</p> +<p>Na beloofd te hebben dat-i zeer spoedig weer “eens zou terugkomen” raakte hy de trap af, en op-straat. Hier doorstroomde hem +’n onbeschryfelyk gevoel van verlossing. Onbeschryfelyk vooral voor hemzelf. Nooit was hy zoo ... hartelyk behandeld, nooit +althans bejegend met zooveel vertoon van hartelykheid. Vanwaar dan z’n tegenzin? Hy herinnerde zich dat ze hem by z’n vertrek +’n kus had willen geven, en dat-i zich door ’n snelle wending daaraan onttrokken<span id="d0e6717" class="corr" title="Bron: ,"></span> had. Waarom? Dit wis-i alweer niet, maar het denken hieraan verzaakte hem ’n zenuwachtige rilling zooals de schok waardoor +we soms in den overgang van waken tot slapen worden gestoord. + +</p> +<p>En zoud-i nu terstond naar huis gaan? Wat zou hy opgeven als reden van z’n spoedige terugkomst. + +</p> +<p>Onwillekeurig richtte hy z’n schreden naar de aschpoort. Het was z’n voornemen niet, Femke te bezoeken, volstrekt niet, waarlyk +niet! Hy had z’n gekleurde Ophelia immers niet by zich? Ligt hierin niet ’n duidelyk bewys dat-i by ’t verlaten van z’n woning niet aan Femke gedacht had? +<a id="d0e6726"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6726">141</a>]</span></p> +<p>En zelfs toen-i op den buitensingel z’n molens in ’t gezicht kreeg... + +</p> +<p>Ach, ze zwegen! Was er geen wind, of hielden ze zondag? + +</p> +<p>De buitensingel was vol wandelaars. Juister gezegd, en vooral amsterdamscher: er was veel volk op de been, dat daar “kuierde.” +<i>Gewandeld</i> wordt er door de zondagsmenschen eigenlyk niet. Woord en zaak zyn te voornaam voor de burgerlui die daar heen-en-weer slenteren, +en zich verbeelden dat ze “buiten” zyn, omdat ze stoffig zand in-plaats van straatsteenen onder de voeten hebben. Het zondagsgenoegen +van de meesten is heel melankoliek! Of schynt dit maar zoo? Genieten de wandelaars meer of iets anders dan op hun gelaat te +lezen staat? We willen dit hopen. + +</p> +<p>Wouter volgde een der stroomingen, en wel juist die waardoor hy Femke’s huisje nader gedreven werd. Toen hy voor de lage omheining +stond, die ’t erfjen afschutte aan den wegkant, durfde hy niet binnengaan, en daar hy dit niet aan zichzelf bekennen wilde, +schoof hy de schuld van z’n beschroomdheid op Ophelia die thuis gebleven was. + +</p> +<p>—O, als ik m’n prent maar hier had! zuchtte hy. Dan zou ik zeker ... + +</p> +<p>Dit is de vraag! Ik geloof dat Wouter, met prent en al, even schuw zou geweest zyn. Hy wist niet wat-i zeggen zou, en zelfs +niet of hy iets te zeggen had. Wat zoud-i antwoorden als Femke’s moeder hem vroeg: “maar mannetje, wat kom je hier eigenlyk +doen? + +</p> +<p>Wy, schryver en lezer, <i>wy</i> zouden misschien kunnen antwoorden. En ’t is de vraag of onze wysheid wyzer wezen zou dan de domheid van ’t kind dat daar +weifelend stond te leunen op ’t lage hekje. Hy staarde met open mond het huisjen aan. Z’n knieën knikten, ’t hart bonsde, +tong en verhemelte waren droog. Waarom toch? + +</p> +<p>Een klein zuiltje rook dat uit den schoorsteen opsteeg, maakte hem wakker. Als er eens brand kwam in Femke’s huisje! Dàn immers +moest-i wel binnen gaan! Dàn zou ’t hem vrystaan haar te redden haar in z’n armen te nemen, haar wegtedragen, ver weg, heel +ver ... tot aan ’t einde der wereld, of buiten de stad tenminste! Hier-of-daar waar men gekleed gaat in rood fluweel en groene +zyde, ergens waar de heeren groote zwaarden dragen, de dames lange sleepen! Wat zoo’n sleep Femke goed zou staan! En ze zou +te-paard zitten, en hy zou haar volgen ... neen, naast haar ryden met ’n valk op z’n vuist! + +</p> +<p>—Als er maar brand kwam! + +</p> +<p>Maar er kwam geen brand! Dit zag Wouter ook wel. Die rook ... och, ’t was zoo’n gewoon huishoudelyk rookje! Hy staarde op +andere huisjes in de buurt, waar ook iets scheen gekookt te worden, en overal veroorloofden zich de schoorsteenen getuigenis +afteleggen van ’n bezigheid, die niet van Femke’s bezigheid scheen te verschillen. Hoe was ’t mogelyk! + +</p> +<p>Eén onderscheid bleef er toch, al wisten die domme wolkjes zelf het niet: zy hadden Femke gezien! Ze waren gezien door Femke! +<a id="d0e6755"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6755">142</a>]</span>Zoo-even nog huisden ze in de turven die door háár hand waren geschikt op de vuurplaat! Warlend hadden ze dat verblyf verlaten, +bly misschien dat ze werden opgezonden om straks Wouter van haar te groeten... ach waarom steeg ze niet mee op, zyzelf! ’t +Zou juist hebben gepast by z’n aandoeningen. En al hadden alle wandelaars geroepen: “zie daar geschiedt ’n wonder. Een meisje +stygt uit den schoorsteen ten-hemel!” ... Wouter zou gezworen hebben dat het geen wonder was, maar Femke die omhoog zweefde, +gedragen door de opgetogenheid van z’n hart. + +</p> +<p>Hèm kwam ’t eer als wonder voor, dat ze niet scheen te weten dat hy dáár stond, zoo vurig verlangende haar te zien, zoo getergd +half-voldaan door ’t aanschouwen van iets dat misschien door haar gezien was, en toch, toch te schuw om ’t erf optegaan, den +klink van de deur te lichten, en binnentredend te roepen: “Femke, hier ben ik ... waarlyk, ik kon niet eer, maar nu, zoodra +ik kòn: hier ben ik!” + +</p> +<p>Want hy had ’n gevoel alsof hy zich over z’n lang wegblyven verontschuldigen moest. Juist andersom dan by veel andere verhoudingen +waarin men zich van gemaakte afspraken tracht te ontslaan, voelde hy zich als ’t ware gebonden door afspraken die niet gemaakt +waren. + +</p> +<p>Daar naderde ’n troep wandelaars die te lang schenen gerust te hebben in een der etablissementen langs den weg, waar men “ververschingen” +bekomen kon. Al te ververscht, plukten zy in ’t voorbygaan Wouter van z’n hekje, en namen hem in de vlucht van hun sukkeldrafje +mee. + +</p> +<p>Nu dit was zoo kwaad niet. Waarom toch zoud-i daar langer staan kyken naar dat huisjen en dien rook? ’t Zou wel zonderling +wezen als nu juist op dit oogenblik de zoo vurig gewenschte brand kwam. En ... zonder brand? Bovendien, daar-i Ophelia niet +by zich had... + +</p> +<p>Maar... morgen! Morgen zoud-i zeker z’n prent meenemen. En hy beloofde zichzelf dat-i dan niet zoo kinderachtig zou blyven +staan voor dat hekje! + +</p> +<p>Hy voelde schaamte tegenover de bonte heerschappen met pluimen, zwaarden en harnassen, op z’n prenten. Zeker hadden zy moed, +al die koningen, ridders en pages ... waarom anders zou men ze hebben uitgeteekend, en zoo prachtig opgetooid? Als ’t niet +beterde, zou men nooit hèm op ’n prent zetten, zoo’n laffen durfniet! + +</p> +<p>Maar hy zou zich beteren, ongetwyfeld, waarlyk, zeker, heusch! Hoe verder hy zich verwyderde, hoe mannelyker hy zich voornam +den volgenden dag onvervaard het huisjen intestappen, en flink tot Femke’s moeder te zeggen: goeden dag, juffrouw, hoe vaart +u! + +</p> +<p>Het viel hem moeielyker te bepalen wat-i aan Femke zelf zeggen zou. Telkens maakte hy lange redevoeringen gereed, die sterk +naar boeken en boekjes riekten, en dus niet veel deugden. Nu-en-dan zelfs betrapte hy zich op ’n regel uit Bilderdyks “<i>Floris</i>” en voorziende dat het meisje hem niet begrypen zou, wapende hy zich in de <a id="d0e6776"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6776">143</a>]</span>voorbaat met de verzekering dat dit de woorden waren van onzen grootsten dichter. + +</p> +<p>Of ze dáárvoor gevoelig wezen zou? + +</p> +<p>En by dezelfde gelegenheid zoud-i dan tevens haar vragen wat ’n “wulp” was, en ’n “echtkoets” en “kuisheid” en zoo voort. +Al wat-i niet wist en toch zoo gaarne weten wilde, zoud-i aan haar vragen, en al verwachtte hy dan niet dat het ongeleerde +meisje hem op den weg helpen kon, het was hem reeds ’n heerlyk vooruitzicht al die mysteriën met haar te zullen bespreken. + +</p> +<p>Aldus begon zich in den knaap het in-eenvloeien te openbaren der verschillende soorten van ontwikkeling, waarop ik vroeger +gewezen heb. Ik beweer nog altyd niet dat we hier met eigenlyke liefde te doen hebben, maar zeker is het dat Wouters neiging +voor Femke, welken rang die dan ook mocht innemen op zielkundig, en—waarom zouden we ’t ontkennen?—ook op stoffelyk gebied, +zich vereenzelvigde met lust tot onderzoek. Och, hy wist wel dat er van haar niets te leeren viel, vooral niet omtrent zaken +die te-huis behooren in ’n boek. Maar er waren er ook van andere soort, en Femke kwam hem zoo heel groot voor, of liever: +“groot.” Ze was volwassen, en dit brengt in de oogen van ’n kind ’n hooge waardigheid mee. + +</p> +<p>Doch al zou er blyken dat ze in geen enkel opzicht instaat was z’n nieuwsgierigheid te bevredigen, dan nog voelde hy zich +sterk tot haar getrokken door de begeerte háár iets meetedeelen van <i>zyn</i> kennis. En waar deze te kort schoot, zoud-i met onbeperkte gulheid Femke deelgenoot maken van z’n onkunde. Ook dan toch gàf +hy haar wat, en ze zouden iets in gemeenschap bezitten. Het kwam hem verrukkelyk voor, te-zamen met haar iets niet te weten, +waaruit natuurlyk ’n vereenigd streven naar kennis moest voortvloeien. + +</p> +<p>Hy was brandend nieuwsgierig naar alles wat ze hem zou te zeggen hebben, daar-i ’t waarschynlyk vond dat ook zy levenslang +al haar aandoeningen had opgespaard voor haar eerste vrindje. Met schrik bedacht-i nu dat hy van die vriendschap niet zeker +was! Ze had in z’n ziekte naar hem gevraagd ... nu ja, maar misschien was ze juist toevallig voorby z’n huis gekomen, en dan +was ’t zoo heel moeielyk niet, even aanteschellen, en te vragen: hoe vaart Wouter? + +</p> +<p>O, dat valsche mensch-exemplaartje! Hyzelf durfde niet binnengaan. Femke had wèl gedurfd, en toch... toch mocht ze niet al +de eer hebben van den moed die Wouter zoo onbereikbaar toescheen toen ze gevorderd werd van hemzelf. Zoo zyn we. Het doet +niet tot de zaak dat het meisje, niet als Wouter geplaagd door aandoeningen die ze meende te moeten verbergen, minder moed +behoefde dan hèm voor zoo’n bezoek noodig voorkwam. Want dit verschil was hem onbekend. Hy had evenmin besef van haar eenvoudigheid, +als bewustzyn van de oorzaken die hem beletten eenvoudig te zyn, en ’t ware dus eerlyk geweest haar te bewonderen met dezelfde +overdryving als waarmee hy zichzelf beschuldigde van lafheid. Maar dit deed-i niet. Hoogstens verdiepte hy zich in gissingen +omtrent de manier waarop ze hem had weten te vinden. +<a id="d0e6793"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6793">144</a>]</span></p> +<p>’t Is waar ook, dacht-i, hoe wist ze waar ik woonde? Hy berekende dat ze zich veel moeite moest getroost hebben om dit uittevorschen, +en hieruit putte hy weer wat hoop dat-i wel inderdaad Femke’s vrindje was. Haar éérste vrindje? Wie kon dit weten? Zoo’n groot +meisje heeft al zoolang geleefd met haar moeder, en met schoolkameraadjes, en met jongetjes die haar komen bezoeken by de +bleek! En met pater Jansen... + +</p> +<p>Dien pater Jansen had-i graag ’n hartelyken stomp gegeven. Wat moet men doen om <i>pater</i> te worden, Femke’s pater? Als er mogelykheid was op zoo-iets! Met het grootst genoegen zoud-i dan aan Femke uitleggen al +wat maar eenigszins dienen kon voor haar zaligheid, en hy wou haar graag ’n zoen geven, elken keer als ze haar “vragen” goed +had opgezegd. Jazelfs, hy zou haar ’n zoen geven als daaraan wat haperde of ook al wist ze ’t eerste woord niet van haar lesjes +met die ivoren torens. Och hy zou voor Femke zoo’n vriendelyke pater zyn! + +</p> +<p>Hoe legt men het toch aan, om ’t zoover te brengen in de wereld? En kon men er zeker van zyn, dat ’n pater altyd durfde binnengaan +als-i ergens wezen wilde? + +</p> +<p>Hy zag duidelyk in, dat-i vóór alles die gekke beschroomdheid moest overwinnen. Wat zou Mungo Park wel gezegd hebben, als-i +hem daar zoo besluiteloos had zien staan voor dat hekje? Zeker, zeker, dit begreep hyzelf wel, zóó kon men geen werelddeelen +innemen. O, meende hy, als ’t maar om Afrika ware te doen geweest, dan zoud-i wel doorgedrongen zyn tot in ’t binnenste binnenland, +nog veel dieper-in dan ver over de blauwe bergen die den achtergrond vormden van al de prentjes in z’n boekje. Maar ... dat +hekje? En ... Femke’s moeder? En ... Femke zelf? Ware hy maar zeker geweest háár te vinden, alléén haar! “Toch niet, antwoordde +hy zichzelf, dàn juist zou ik niet hebben durven binnengaan!” + +</p> +<p>Nu kwam ’t hem voor, dat-i liever Femke’s moeder had gevonden. Hy zou dan aan die vrouw gezegd hebben ... ja wat? Neen, neen, +zoo heel aanlokkelyk was de ontmoeting met Femke’s moeder niet. + +</p> +<p>Zou men ook aan Mungo Park gevraagd hebben: wat kom je hier in Afrika eigenlyk doen? + +</p> +<p>En ... àls men ’t gevraagd had ... welnu, <i>hy</i> kon makkelyk antwoorden. Zoo’n reiziger in ’n boek met prentjes is nooit verlegen. + +</p> +<p>Hier begon Wouter schoone toespraken te houden tot al de negerkoningen die hy met lans en zwaard overwonnen had. En al de +vrouwen des lands kusten hem de handen terwyl-i voorby reed, zittende op ’n schimmel met vuurrooden schabrak. En hy informeerde +zich heel minzaam naar de lieve meisjes die Park hadden verpleegd in z’n ziekte: “omdat de vreemde witte man ver was van moeder +of zusters, en geen huis had.” Hy zou ze koninklyk beloonen... + +</p> +<p>Want Wouter was koning in al dat veroverde land Koning, en ... Femke koningin! Wat de groote fluweelen mantel haar prachtig +staan zou! En die gouden diadeem! + +</p> +<p>Ach, er was ter-nauwernood verf genoeg in Wouters gemoed, om <a id="d0e6820"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6820">145</a>]</span>al die heerlykheid naar behooren te kleuren. Maar wàt er mocht overschieten, <i>zy</i> kwam niet te-kort. Háár sierde hy op in z’n vlammende verbeelding, haar ’t eerst, haar ’t meest, haar byna alleen. Byna, +ja ... want hyzelf was er by, maar kon dit anders? Hoe zou ze koningin van heel Afrika kunnen wezen, zonder ’n koning! En +wie anders kon dit zyn dan hy, Wouter, haar vrindje? + +</p> +<p>Och dat veroveren van werelddeelen was zoo’n gemakkelyke zaak, meende hy. Wel speet het hem zeer dat-i pas dertien jaren oud +was, en dus gevaar liep dat anderen hem vóórkwamen en Afrika bezetten, terwyl hy door den verraderlyken Pennewip werd opgehouden +met verbuigingen en die vervloekte <i>regula de tri</i>! En hy wist zeer goed dat er nog zooveel andere zaken moesten geleerd worden, voor men werelddeelen veroveren kan, of zelfs +koning worden van ’n kleiner land. Ook z’n zakgeld moest eenige veranderingen ondergaan, want zes duiten in de week waren +by de grootste zuinigheid inderdaad niet toereikend voor z’n plannen. De Hallemannetjes ... nu ja, die kinderen ontvingen +hooger toelaag, maar ze dachten gelukkig niet aan Afrika. Voorloopig vreesde hy hun konkurrentie niet, doch wel dat misschien +hier-of-daar ’n ander kind, iets nader aan ’t grootzyn dan hy, hem den pas zou afsnyden. En nog meer belemmeringen sloegen +z’n vlucht neer. Hoe moest hy ’t aanleggen, dacht-i, om niet bekeven te worden door z’n moeder, wanneer hy op z’n tochten +in dat onmetelyk binnenland eens wat langer uitbleef dan de huistucht der Pietersens veroorloofde? + +</p> +<p>Inderdaad, al die moeielykheden waren niet te miskennen. Onze kleine droomer zag geen kans ze uit den weg te ruimen, en daar +toch z’n verbeelding niet verkoos zich te laten stuiten, sprong ze er over heen. + +</p> +<p>Al wat er met hem en Femke in Afrika geschiedde, zou beschreven worden in fraaie boeken met gekleurde plaatjes. Hy zag zich +op ’n salomonischen troon waarvan ’t model aan z’n prentenbybel ontleend was, en ze zat naast hem... zy! En groots was ze +niet, want ze wilde ’t heel wel weten “voor ’t aangezicht van ’t geheele volk” dat ze vroeger maar ’n bleekmeisje zonder kroon +of statie was geweest, even buiten de aschpoort. Dit mocht bekend zyn aan allen die daar geknield lagen voor haar troon, en +ieder mocht het vertellen aan ... ieder, wanneer men dan maar nooit vergat er by te zeggen dat ze koningin was geworden omdat +Wouter haar had liefgehad. En ’t volk hoefde nu voortaan niet te knielen, zou ze zeggen... + +</p> +<p>Nu ja, dacht Wouter, by buitengewone gelegenheden staat dat zoo kwaad niet. Als hy bezoek ontving van z’n moeder en van Stoffel, +by-voorbeeld. Die twee mochten ’t wel eens zien, vond-i, hoe al die menschen hem vereerden, en... háár vooral, haar die zoo +onheusch was bejegend toen ze in z’n ongesteldheid naar hem was komen vragen. Maar als moeder en Stoffel ’t éénmaal gezien +hadden, was ’t genoeg. Dan zoud-i alles vergeven, en voor z’n moeder ’n groot huis laten bouwen, vol regenbakken en waschtobbes. +Ook besloot-i ’n ruime school te laten oprichten voor Pennewip, met <a id="d0e6836"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6836">146</a>]</span>groote zwarte borden, inktkokers, schryfboekjes en kleurige landkaarten van Europa, en tabellen van ’t vervelende nieuwematenstelsel. +En hy zou z’n ouden meester vergunnen daarin den ganschen dag onderwys te geven, van ’s morgens vroeg tot ’s avends laat... +ja, den geheelen nacht dóór! Mocht dit soms de jongetjes vervelen.. + +</p> +<p>Wouter was bezig met de moeielyke oplossing van ’t vraagstuk hoe hy te-gelyker-tyd Meester Pennewip en de afrikaansche jeugd +zou tevreden stellen, toen Leentje de deur opende. Zonder het te weten namelyk had-i z’n woning bereikt, en daar aangescheld, +zoodat hy zich vry onverwachts zag overgeplaatst in ’n geheel anderen kring dan waarin hy sedert ’n half uur zich bewoog. +Hy had inderdaad eenige inspanning noodig om te begrypen wat z’n moeder bedoelde, toén ze hem vroeg hoe z’n bezoek was afgeloopen, +en of Juffrouw Laps tevreden was geweest over ’t verslag van de preek? + +</p> +<p>Preek? Laps? Och, wat was dit alles ver! Stamelend en zonder eigenlyk te weten wat-i zeide, sprak hy eenige woorden uit die +z’n moeder en Stoffel in den waan brachten dat het door hem afgelegd examen niet naar den eisch was afgeloopen. Wat zoud-i +dan ook over den uitslag van z’n bezoek uit ’n godgeleerd oogpunt kunnen zeggen? De heele theologie was immers allerschandelykst +achterwege gebleven. En ook dit kon-i niet erkennen zonder zekere gaping te doen in ’t oog vallen, die z’n relaas heel onvolkomen +maken zou. Hy was lang genoeg uitgebleven om de vier boeken <i>Mosis</i> aftehandelen, en begreep dat die tydruimte niet te vullen was met twee taartjes en ’n kop chocola. Voorbereid op ’t na-examen +dat hem tehuis wachtte, was hy volstrekt niet. Van ’t oogenblik af dat-i de aschpoort en z’n molens had weergezien, had-i +zoo weinig aan juffrouw Laps gedacht, dat ’t mensch zonder genade zou gestikt zyn, als hy belast ware geweest met het leveren +van haar adem. + +</p> +<p>’t Was ’n geluk dat-i niet van pater Jansen sprak, of van dien rook, of van Afrika. Een geluk dat-i gedeeltelyk te danken +had aan z’n hakkelen, want wie goed luisterde naar z’n mededeelingen, kon in waarheid betuigen dat-i volstrekt niemendal zei. + +</p> +<p>Behalve de niet geheel willekeurige tegenzin om melding te maken van dat uitstapje naar den buitensingel, bestond er nog ’n +reden die Wouter belette ’n duidelyk verslag te geven van z’n bezoek. Hy was even verlegen iets te zeggen over de ondervonden +vriendelykheid, als-i over die onverwachte vriendelykheid zelf geweest was. Ze had hem zeer gestuit, en nu kwam ’t hem voor +dat er iets laakbaars lag in ’n aandoening die hy zeker nog minder by z’n moeder en Stoffel zou kunnen rechtvaardigen dan +by zichzelf. “De jongen lykt wel mal, meende hy te hooren zeggen. Als men hem beleefd ontvangt, loopt-i boos weg. Wat is er +aantevangen met zoo’n kind?” + +</p> +<p>Z’n stamelen bracht evenwel ’n heel andere werking voort dan-i verwachten kon. Er scheen ’n reaktie te hebben plaats gehad +sedert men hem de deur uitzond. Misschien hadden z’n beide inkwiziteurs zich bezig gehouden met wat ergernis over de schriftgeleerdheid +<a id="d0e6851"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6851">147</a>]</span>van de oefenaarster, althans Stoffel brak Wouters gehakkel af met z’n gewoon: + +</p> +<p>—Zie je wel, moeder, juist wat ik altyd zei. Daar hoort wat toe om ’t háár naar den zin te maken. Ze weet altyd alles beter +dan ’n ander... + +</p> +<p>—Zóó is het, riep de moeder. ’t Mensch is gek en verwaand, dat zeg ik! En zeg jyzelf nu eens, Stoffel, of men van zoo’n kind +vergen kan dat-i alles precies onthoudt, wat de dominee gezegd heeft? Dat kan ikzelf niet. En jy ook niet. En de meester ook +niet. En ik zeg dat geen mensch dit kan. En dit dan te verlangen van zoo’n kind! Ze doet het maar om den profester te spelen +... dáárom doet ze ’t! + +</p> +<p>Dit was Stoffels gevoelen ook, en de moeder werd welsprekend door z’n byval. + +</p> +<p>—Wat verbeeldt ze zich wel, ging ze voort. Meent ze misschien dat zyzelf ’n dominee is, omdat ze zooveel teksten uit het hoofd +kent? Het mocht wat! En dan met al die wysheid te liggen sikkeneeren op ’n kind dat pas ziek geweest is! ’t Is ’n ware schande! +Wat hoefje ook daarheen te gaan, Wouter? Je hebt niks met het mensch te maken. Wat doe je in haar huis? Ik zeg maar altyd... + +</p> +<p>Hier bedacht de redenaarster dat zyzelf Woutertje tot z’n bezoek gedwongen had. Ze viel zich daarom in de rede met ’n vermaning +om z’n zondagsche broek uittetrekken. En haar ontevredenheid over de verkeerde richting die ze aan haar oratie gegeven had, +uitte zich in ’n splinternieuwe zooveelste lykrede op Wouters vorig pakje: “waarvan ze zoo weinig pleizier had gehad, omdat-i +zoo <i>sleetsch</i> was. Er moest zoo zuur voor gewerkt worden!” + +</p> +<p>—En dan zoo’n kind ’n heel uur lang op ’n droogje te laten zitten! En ze had nogal gezegd... + +</p> +<p>Dit was nu toch meer dan Wouters rechtsgevoel verdragen kon. Hy viel z’n moeder in de rede, en verzekerde dat juist integendeel +z’n gastvrouw hem zeer gul ontvangen had, en dat ze zelfs... + +</p> +<p>Hier stuitte hy weer op de bovenmatige vriendelykheid waaraan-i geen naam geven kon. Waarom toch? + +</p> +<p>Uit verlegenheid weidde hy breed uit over de chokolade... + +</p> +<p>—Zoo? Wel, jongen, waarom sprak je daar dan niet terstond van? Nu, dat’s hetzelfde. Ik wil maar zeggen: dàt had er dan ook +nog moeten bykomen, dat ze je niet eens wat voorgezet had! Want... zóó zyn die menschen! Altyd hebben ze wat te vitten op +’n ander, maar naar zichzelf kyken ze nooit. Ik geloof óók wel aan de Genade, en ik houd er óók wel van zoo nu-en-dan eens, +als m’n huishouden aan-kant is, wat degelyks te hooren uit de Schrift, of van ’t Geloof, of zoowat, maar om nu juist eeuwig +en altyd dáárover te praten ... neen! In ’t praten zit ’t ’m niet, wat zeg jy, Stoffel? Ik zeg dat ’n mensch z’n werk moet +doen in de wereld, en jy, Wouter, trek toch je nieuwe broek uit, dat heb ik je nu wel al honderdmaal gezegd. Trui, geef ’m +z’n ouwe!” + +</p> +<p>Trui gehoorzaamde. En Wouter ook. Maar hy beloofde zich vast en zeker, dat-i in Afrika alle dagen op z’n zondags zou gekleed +gaan. + + +<a id="d0e6878"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6878">148</a>]</span></p> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Onze held legt weer ’n bezoek af, en woont akelige tooneelen by. Sporen van kannibalismus in <i>Europa</i>. Saturnalie op dokters studeerkamer. Vreeselyk tafreel van kinderen die hun vader mishandelen. +</p> +</div> +<p>Den volgenden dag schelde Wouter by den dokter aan. Z’n hartje beefde, want dat huis zag er heel voornaam uit. Hy werd binnen +gelaten en, na aangemeld te zyn, uitgenoodigd: “maar boven te komen.” Dit “maar” is ’n onbeminnelyk uitvloeisel van amsterdamsche +dienstmeiden. Ik gis dat ze hiermee geen ander kwaad bedoelen dan zekere voorbereidende oefening in ’t gebruik van stopwoorden, +met het plan om eerlang aan ’t verzenmaken te gaan, en historische treurspelen te schryven. + +</p> +<p>Dokters-Kaatje was nog zoo ver niet. Ze geleidde Wouter heel prozaïsch naar de “studeerkamer” waar dokter Holsma bezig was +met het vervullen van den natuurlyken vaderplicht: hy onderwees z’n kinderen. + +</p> +<p>Er waren er drie. Een jongen, wat ouder dan onze Wouter, zat alleen in ’n hoek aan ’n klein tafeltje te schryven of te rekenen. +De beide anderen, ’n knaapje van Wouters leeftyd, en ’n meisje dat een paar jaar jonger scheen, stonden by de tafel waaraan +de dokter gezeten was, en waarop ’n groote aardglobe stond, die blykbaar ’t onderwerp was van de les. Dit begreep Wouter eerst +later, want hy had nooit met kennis zoo’n grooten ronden bol gezien. Hy wist niet dat er nog ’n andere manier bestond om de +ligging van landen aanschouwelyk voortestellen, dan op de platte kaarten. Zoo was er meer in de kamer, dat-i wel zag, maar +ter-nauwernood waarnam, en niet opmerkte. Toch prentte zich alles diep in z’n geheugen, en later, veel later eerst, geraakte +hy in-staat zich rekenschap te geven van de indrukken die hy by z’n binnentreden opving. + +</p> +<p>Toen de meid de deur der Kamer opende, vernam hy de stemmen der kinderen, en ook die van den vader. Zelfs hoorde hy lachen, +maar zoodra hy z’n figuurtje vertoonde, werd alles als door ’n tooverslag op-eens doodstil. De twee kinderen by de groote +tafel stonden als soldaatjes. Er was iets styfs in hun voorkomen, dat Wouter zeker zou hebben doen lachen, als-i niet te verlegen +geweest was om ’t komieke daarvan te vatten. Zelfs het meisje zette haar lief gezichtjen in ’n plooi van officieelen ernst... +o deftiger dan hy ooit by de oudste menschen had waargenomen, zelfs in de kerk. Gedurende den tyd dat de dokter Wouter verwelkomde, +en hem ’n stoel aanwees, stond de kleine jongen zoo-waar met den pink op den naad van de broek, als wachtte hy op ’n: ingerukt +... marsch! of: rechts-om ... keert! + +</p> +<p>De grootere die alleen zat, had by Wouters binnentreden steelsgewys ’n oogenblik opgekeken, en hem aangezien met de eigenaardige +uitdrukking van vyandelykheid jegens onbekenden, die den mensch zoo ongunstig onderscheidt van sommige andere diersoorten, +en die we vooral kunnen waarnemen by wilden, kinderen en ... sommige vrouwen. Het onuitgesproken: “<i>wie ben jy?</i>” heeft by zulke gelegenheden den rang van stilzwygende oorlogsverklaring. +<a id="d0e6899"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6899">149</a>]</span></p> +<p>By kinderen is dit verschynsel dagelyks waartenemen, en ik geloof dat het aan weinigen onbekend is. Om ’t optemerken by de +mensch-exemplaren die in de aardrykskundige schoolboekjes uitdrukkelyk “wilden” genaamd worden, zou de Europeaan op-reis moeten +gaan. Wat de derde soort van individuen betreft, die zich aan deze specifiek-humane ongerymdheid schuldig maken ... men behoeft +slechts acht te geven op de blikken waarmee “dames” die elkander op ’n wandeling ontmoeten, dit kenmerk van haar al te primitieve +menschelykheid ten-toon spreiden. Ze meten elkaar, wegen elkaar, oordeelen, beoordeelen, veroordeelen, en verdoemen elkaar. +We zien daaruit dat de slagtanden van ’t kannibalismus nog altyd niet geheel-en-al zyn uitgevallen. Laat ons aannemen dat +de lieve Natuur dit aldus heeft verordend, opdat we niet te grootsch zouden wezen tegenover honden en engelen. Zy bewaarde +de <i>rudera</i> uit ’n lang verloopen tydperk onzer ontwikkeling, als om ons toeteroepen: “vergeet niet dat ge eenmaal zoo geweest zyt. Ge +ziet wel, als niet die Mevr. A, B, C, enz. ’n zyden japon aan ’t lyf en ’n heer aan den arm hadden, zouden ze elkaar opeten!” + +</p> +<p>’t Is mogelyk dat die “dames” ’t zoo kwaad niet meenen, en dat enkelen, ook zonder heer of zyden lappen, zich wel van anthropofagie +zouden onthouden. Ik heb de hier bedoelde <i>mene-mene-tekel</i>-woede waargenomen by zachtmoedige schepsels, die in gewone omstandigheden waarlyk niet in-staat zouden zyn ’n levend konyn +te verslinden. Om evenwel deze zachtmoedigheid niet meer eer te geven dan haar toekomt, moet men hierby niet uit het oog verliezen, +dat zoo’n beestje zich nooit schuldig maakte aan ... ja, waaraan? + +</p> +<p>Wat is dan toch eigenlyk de misdaad van ’n dame die op de wandeling mededames ontmoet? Haar misdaad? Wel, men kent haar niet. +Is dit niet onvergeeflyk? Ze veroorlooft zich te bestaan, dáár te zyn, te loopen, te ademen, zeker soort van jurk te dragen +zelfs, en ... men kent haar niet! + +</p> +<p>Het is te verklaren dat soms de lintjes van Mevrouw A. niet behagen aan Juffrouw B. ’t Is verschoonbaar dat de hoed van Freule +C. niet in den smaak valt van Miss D. Het is begrypelyk dat de Wed. E. ’n heel ander streepje zou gekozen hebben dan dat waarmee +Mlle F. vandaag zoo byzonder mooi schynt te willen wezen ... maar toch, ligt er in dit alles ’n reden om elkaar zoo boos aantezien, +en maar heel-eventjes-byna niet te byten? + +</p> +<p>In dat: “ik ken je niet, dus: vyandig!” openbaart zich ’n zonderlinge opvatting van humaniteit. Misschien noemde ik die ten-onrechte: +primitief. Wel schynt ze te dagteekenen uit den tyd toen we in holen of op boomen woonden, maar ’t is te veronderstellen dat +ze door andere gewoonten van liefelyker aard is voorafgegaan. Het kan zyn dat die kleinsteedsche barbaarsheid eenmaal iets +nieuws was, en voor beschaving doorging. Ze wyst op stamgemeenschap, die ’n gevolg was van wryving. Op aansluiting, die samenging +met afzondering. Op gebrek aan voedingsmiddelen, dat elken vreemde <a id="d0e6916"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6916">150</a>]</span>deed aanzien als ’n indringer, als ’n veroveraar, als ’n dief. Eenmaal moet dit anders geweest zyn. Geheel onvervalscht primitief +zyn alzoo onze wilden, dames en kinderen niet! De geslachtsboom hunner schuwheid klimt hoogstens op tot de troglodieten, maar +gewis niet tot het paradys. + +</p> +<p>Zoo... damesachtig dan, had Willem Holsma den kleinen bezoeker even aangekeken, heel even! Wouter zelf bemerkte het niet, +maar Dr. Holsma wel. En Willem scheen te weten dat z’n vader scherp zag. Vandaar de haast om voorttegaan met de sinussen waaraan-i +bezig was, of met den Titus Livius die hem vandaag begunstigde met ’n <i>pensum</i>. + +</p> +<p>—Zoo, ventje, ben je daar, zei de dokter. Komaan, dat’s heel braaf van je. Wat heb je daar? + +</p> +<p>En op-eens zich tot de soldaatjes keerende: + +</p> +<p>—Help me onthouden, jongens, dat ik je straks aan-tafel iets vertel van ... Olivier van Noort. Jy ook, Willem, denk er aan. + +</p> +<p>Wouter kneep verlegen in de opgerolde hooggekleurde <i>Lady</i> Macbeth, en wist niet recht hoe hy z’n geschenk aan den man zou brengen. Hy vond die kamer zoo prachtig, en die meubels, +en die groote kasten vol boeken ... och, z’n prent kwam hem zoo leelyk voor! Hy had het ding wel willen inslikken. + +</p> +<p>Men had hem van-huis allerlei lessen meegegeven, en voorgeschreven hoe hy staan, zitten en spreken moest. Hy stond daar dus +vry links, en sprak bedremmeld. Met groote moeite bracht-i er uit, dat hy den dokter kwam bedanken “voor z’n beterschap... +naast God.” + +</p> +<p>Het was koddig te zien hoe de beide soldaatjes zich op de lip beten, en ik moet erkennen dat ook Holsma zelf niet zonder inspanning +’n ernstig gelaat vertoonde. + +</p> +<p>—Naast God? Ja ... juist! Heel juist! Braaf gezegd, kereltje! En heb je dan nu God wel bedankt? + +</p> +<p>—Zeker, m’nheer! Alle avenden in m’n bed, en gister in de kerk ... + +</p> +<p>De kleine Sietske werd hier bezocht door ’n dykbreuk van ondeugendheid. Ze proestte in lachen uit. Het ongeval dreigde aanstekelyk +te worden. Willem scheen redenen te hebben z’n neus veel harder te snuiten dan voor ’t gewone doel van dien handgreep noodig +is. Ook Herman bewoog zich, en keek Wouter schalks aan. Maar de dokter scheen met dit alles geen genoegen te nemen. Hy sloeg +met ’n liniaal op tafel, dat de aardbol er van sidderde. + +</p> +<p>—Orrrde! riep hy met ’n donderende stem, die Wouter bang maakte. Orrrde! Wat is dat hier voor ’n samojeedsch huishouden onder +de les? Ik zal jelui allemaal ... orrrde! + +</p> +<p>Daar begon ’n klok te slaan. Sietske scheen te tellen, en stak by elken slag ’n vinger op. + +</p> +<p>—Ik zal jelui allemaal ... + +</p> +<p>—Vyf! juichte Sietske. M’n hand is uit, kyk maar, tot den pink toe: vyf! Vyf uur, vadertje, mannetje, tirannetje! Hoera... +hoera! + +</p> +<p>De beide jongens begonnen meeteschreeuwen. ’t Was ’n <i>quodlibet</i> <a id="d0e6957"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e6957">151</a>]</span>van <i>gaudeamus</i> en <i lang="fr">vive la joie</i>, en <i lang="en">God save the King</i>... help mee, jongens! <i><span lang="fr">Vive la vacance, le maître en pénitence...</span> Wilhellemus al van Nassouwe... met de ellebogen door z’n... hoed.</i> Help! Herman! Help, Willem! Wraak, wraak, wraak! <i lang="fr">A bas les tyrans! Amour sacré</i>—pak ’m beet, Willem, jy bent de sterkste—<i>de la patrie ... de heer van Son is ’n brave kapitein ... hy regeert z’n volkje</i>, neen... <i>daar gang ’n patertje langs den kant</i>... wraak! <i lang="de">So, so wie ich dich liebe</i>—wraak, wraak, wraak! Houdje goed, Herman, dapper! Ik zal de linkerhand wel houden. Toe, jongens!—<i>Hier ligt myn Damon</i>, neen ... <i>io vivat, io vivat ... boum, boum, boum</i>... hoera! <i lang="fr">Dans son bivouac, le troubadour fidèle</i> ... wraak! <i lang="fr">Fleuve du Tage</i> ... wraak! <i lang="en">Oh, shall he, boys ... oh, shall he, boys ... oh, shall he</i> ... wraak! <i lang="la">Pro salute horum</i>—geen latyn, riep Sietske—<i>hop maar Jannetje, hop maar ... sing, Sally, ho</i> ... wraak! + +</p> +<p>Wouter wreef z’n oogen uit, en vertrouwde z’n ooren niet. Wat-i hier zag gebeuren, ging z’n begripjen àl te ver te-boven. +Nooit had hy kunnen droomen dat de wereld tooneelen opleverde, als waarvan hy hier ’n voorbeeld zag. Van tooveren had-i wel +eens meer gehoord, en ook het ten-hemel varen van Elias in ’n gloeienden wagen kwam hem, na wat bybelstudie, zoo erg vreemd +niet voor. Maar dat Willem, Herman en Sietske hun vader, zoo’n deftigen dokter, om den hals vielen, tegen hem opklauterden, +en hem byna de kleeren van ’t lyf plukten ... ongehoord! Hy had niet zoo ruw durven omgaan met ’n ouden pantoffel van z’n +moeder, of met Stoffels afgelegde kleeren. ’t Verbaasde hem dat de wereld niet verging. + +</p> +<p>—Nu, nu, nu, riep de onttroonde tiran, wat inschikkelykheid, jongens! Kan ik ’t helpen, dat jelui geen pleizier hebt in aardrykskunde? + +</p> +<p>—Breng ’t dierbaar dochtertje naar den spiegel, papa, riep nu Sietske die te-paard op z’n schouders zat. + +</p> +<p>De vader gehoorzaamde. Maar hy hinkte, want Herman was op z’n linkervoet gaan zitten, en omarmde de kuit. Willem trok hem +aan den arm voort. By den spiegel gekomen, begon de kleine amazone te deklameeren en te gestikuleeren: + +</p> +<p>—O, dierbaar <i>Afrika</i>... + +</p> +<p>Een schrik doortrilde Wouters leden. Daar roerde ’t nest waarlyk z’n werelddeel aan, zyn Afrika! Was ’t niet of ze ’t er om +deed! + +</p> +<p>—O, <i>Afrika, Sofala, Monomotapa, Monoëmugi</i> ... prachtig! Nog ’n oogenblik, papa, dierbare schooltiran—houd vast, Willem, toe!—ik wil heel Afrika aan den spiegel vertellen, +en zien hoe ik m’n gezicht vertrek. <i>Mesopotamië, mesopomamo</i> ... mondvol, mooi! <i>Nigritië</i>—blyf staan, papa, ik ben nog niet half klaar. Willem, help me! M’n paardje trappelt zoo ... hu, hu!—<i>Aethiopië</i>—Herman, houd z’n beenen vast ... niet kittelen, dan val ik.—<i>Marokko ... Schiermonnikoog ... hu, hu, paardje, met je vlassen staartje ... Alexandrië, Soudan, Egypte ... Weesp, Rotterdam, +Haarlemmermeer, Kolvemersburgwal</i>—de les is uit, ik mag zeggen wat ik wil—<i>Krom-elleboogsteeg, Algiers, Cleopatra, Karel de Groote</i>... wie vangt me? +<a id="d0e7041"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7041">152</a>]</span></p> +<p>—Ik, riep Willem. + +</p> +<p>Sietske werkte zich omhoog tot ze op vaders schouders stond, en sprong op Willem toe, die haar handig opving en op den grond +zette. + +</p> +<p>—Oef! riep de dokter. + +</p> +<p>—Oef, oef, oef? O, dierbare vader, we zyn nog lang niet aan <i>oef!</i> Twee volle uren les, en dan terstond: <i>oef!</i> Waar zou dat heen? O, neen, dierbare tiran van <i>Monomotapapa</i>, van <i>Monoë ... muggen, muggi</i> bedenk dat ’n welgeschapen kind z’n rechten heeft. ’t Is ’n ware schande ... ga jy ’ns voort Herman, ik ben ’r heesch van! + +</p> +<p>—’n Ware schande ... nu jy, Willem! + +</p> +<p>—’t Is ’n ware schande, m’nheeren, zoo afrikaans-miserabel heden-ten-dage de europesche vaders hun nederlandsche kinderen +behandelen. + +</p> +<p>—Weg met de ouders! Roep mee, papa! + +</p> +<p>—Weg, weg, weg met ... + +</p> +<p>... met de kinderen, smokkelde papa er tusschen. Maar Sietske betrapte hem op dien vreeselyken wanklank. + +</p> +<p>—Wat moet ik hooren, sakkerloot! Geen schelmstukken, dierbare Vader! <i>Orrrde... orrrde! Wat is dat hier voor ’n samojeedsch huishouden ... nà de les!</i> + +</p> +<p>—Juist, schreeuwden de jongens, <i>orrrde</i> na de les! Dat is de ware, rechte orde! + +</p> +<p>—En ... wat zie ik daar? riep Sietske. Wie heeft daar de mooie nieuwe prachtige hemelsche verrukkelyke liniaal stuk geslagen? +’n Zaag, ’n zaag, papa’s onschuldige liniaal is ’n zaag! O, die vaders, die vaders! Toe, papa, wees gezeggelyk, en roep mee: +leven de kinderen! + +</p> +<p>—Ja, ja ... uit onbeklemde borst, papa! + +</p> +<p>—Leven de dierbare ... papaas, riep de vader, en hy werd voor dien oproerkreet weer duchtig gestraft. + +</p> +<p>—Als ik vader ben, zal ik me heel anders gedragen, zei Herman. + +</p> +<p>—Ik ook! beloofde Sietske. Nooit, nooit, nooit meer dan ’n halve sekonde les in ... de eeuw. Nooit <i>Sofala, Monomotapapa</i> ... kom-aan, dierbare vader, roep mee: leven de kinderen! Of anders... + +</p> +<p>—Leven de... + +</p> +<p>Weer sloeg de klok. Eén slag. Nu stak de vader ’n vinger op. + +</p> +<p>—Kwartier, jongens! De saturnalie is uit! Komt allen mee—jy ook, mannetje—mama wacht ons zeker met het eten. + +</p> +<p>Willem nam Sietsken op z’n rug, en Herman besteeg Papa. Zoo gleed de familie de trap af. Wouter volgde, maar <i>Lady</i> Macbeth verdween platgedrukt in z’n zyzak. Hy was onthutst, en had moeite zich te overtuigen dat-i hier dezelfde persoon +zag, die... + +</p> +<p>Beerevellen? Gouden pen? Maar hoe was dit alles mogelyk? Het was immers toch geen droom, dat hy en al de zynen zoo hoog tegen +de duizelingwekkende deftigheid van dien man hadden opgezien? Hy begreep er niets van. + +</p> +<p>In de eetkamer heerschte weder ’n geheel andere toon dan vóór en na vyven in de school. +<a id="d0e7110"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7110">153</a>]</span></p> +<p>—Stel den jongeheer aan mama voor, zei de dokter. + +</p> +<p>Hy wendde zich tot Willem. Maar Sietske vroeg: + +</p> +<p>—Papa, mag ik het doen? + +</p> +<p>Holsma knikte. De kleine meid nam Wouter met kluchtige deftigheid by de hand, en leidde hem naar ’n dame die aan de gedekte +tafel bezig was met sla-aanmaken. + +</p> +<p>—Mama, dit is ’n jonge-heer ... gut, ik moet je naam weten! Hoe heet je? + +</p> +<p>—Wouter Pieterse. + +</p> +<p>—Dit is de jongeheer Wouter Pieterse, die papa komt bedanken omdat-i ... ziek geweest is, en die ... de jonge-heer blyft hier +immers eten, papa? + +</p> +<p>... die hier blyft eten, Mama. + +</p> +<p>—Als mama ’t goedvindt, zei de vader. + +</p> +<p>—Juist, als mama ’t goedvindt. + +</p> +<p>Mevrouw Holsma zette Wouter met ’n paar vriendelyke woorden op z’n gemak. ’t Was noodig! + +</p> +<p>De kring waarin hy zich hier bevond, behoorde tot den deftigen middelstand, maar onzen Wouter kwam alles vorstelyk voor. Men +wees hem ’n plaats aan, en ’t deed hem genoegen dat-i zat. Drievierde van z’n postuurtje was nu geborgen onder de tafel. Dit +was zóóveel gewonnen voor z’n pynlyke beschroomdheid. Byna alles wat-i zag en hoorde, verbaasde hem. Toen-i z’n handen vouwde... + +</p> +<p>—Wou je bidden, mannetje? vroeg de dokter. + +</p> +<p>—J...a, m’nheer, stamelde Wouter. + +</p> +<p>—Dat’s ’n zeer goede gewoonte. Ga gerust je gang. Doe je dat altyd aan-tafel? + +</p> +<p>—Ja, altyd... by warm eten, m’nheer! + +</p> +<p>Er was tucht in dat huis: niemand lachte. + +</p> +<p>—Bid jy er maar gerust op toe, jongen! + +</p> +<p>De dokter maakte gebruik van ’t oogenblik dat Wouter de oogen gesloten had, om zonder ’n woord te spreken z’n kinderen tot +beleefdheid te vermanen. Ze volgden dien wenk trouw op. ’t Was hun schuld niet, dat-i later inzag ’n zonderling figuur te +hebben gemaakt in <i>dien</i> kring. + +</p> +<p>—Je doet er zeer goed aan, zei Holsma. Wy doen ’t niet, en ... daaraan doen we misschien ook goed. + +</p> +<p>—Wel zeker, zei de moeder. Ieder moet handelen naar z’n overtuiging. + +</p> +<p>Dit zoo eenvoudig woord trof Wouter dieper dan iemand had kunnen veronderstellen. <i>Hy</i> ... ’n overtuiging! Het korte gezegde van Mevrouw Holsma kende hem ’n waardigheid toe, ’n gewicht, en ’n recht, waaraan hy +nooit gedacht had. Onder ’t gebruiken van de soep, dacht hy voortdurend: ik mag ’n overtuiging hebben! + +</p> +<p>Het was hem vroeger nooit in den zin gekomen dat ’n zaak ànders kon worden opgevat, dan ze door z’n moeder, of door Stoffel, +of door wien ook—mits ’n volwassen persoon!—werd voorgesteld. De geheele kwestie over bidden of niet-bidden kwam hem niet +zóó <a id="d0e7163"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7163">154</a>]</span>belangryk voor, als ’t vernomen nieuws dat <i>hy</i> ’n overtuiging hebben kon. Z’n gemoedje zwol er van... + +</p> +<p>De dokter, die ’n menschenkenner was, korrigeerde den loop dien Wouters gedachten namen: + +</p> +<p>—Ieder moet handelen naar z’n overtuiging. En om tot overtuiging te geraken, moet men veel onderzocht hebben. <i>Ik</i> ben overtuigd dat onze kleine gast heel gaarne wat van die dopërten zou willen. Help ’m eens, Sietske! + +</p> +<p>Sietske deed het met veel gratie. + +</p> +<p>Wouter had den zin van Holsma’s woorden zeer goed begrepen, en ... zelfs de oorzaak van dien overgang op de dopërten. Hy <i>voelde</i> ten-minste dat de schoolmeestery na klokkeslag <i>vyf</i> zonder genade ter-zy gezet was, en dat de vriendelyke gastheer hem slechts even ter-loops had willen waarschuwen tegen koppige +onbekookte betwetery, zonder daaraan den makkelyken toon opteofferen, die inderdaad aan-tafel heerschte. + +</p> +<p>In-weerwil namelyk van z’n beschroomdheid, of liever juist inverband met deze eigenschap, was Wouter hoogst-intelligent. De +oorzaak dat dit onbekend was aan byna allen die hem tot-nog-toe gadesloegen, lag in ’t gebrek aan zelfvertrouwen, dat hem +belette zich te uiten. Gewoonlyk scheen het alsof hy veel later dan anderen iets begreep, omdat hy—fyner bewerktuigd misschien, +en meer eischende van z’n doorzicht—niet zoo spoedig als vele anderen met de slotsommen zyner overleggingen tevreden was. +Gedurende z’n ziekte had Holsma deze eigenaardigheid opgemerkt, en hieruit vloeide de belangstelling voort, die hy ’t kind +betoonde. + +</p> +<p>Wouters beschroomdheid was gedeeltelyk ’n gevolg van de methode waarop men hem ’t weinigje kennis dat-i bezat, had meegedeeld. +Al wat men hem leeraarde, was steeds in de oogen der sprekers ’n onomstootelyke zaak geweest. Tweemaal twee is ... zóó-veel, +Prins die of die is ’n held, brave kinderen komen in den Hemel, God is groot, de Batavieren zyn byzonder dapper, ’t ware geloof +is in de Noorderkerk, enz. enz. Hy wist niet dat er <i>twyfel</i> bestond, en hield dus z’n begeerte om iets meer van de zaken te weten, voor ongepast en zelfs misdadig. Slechts enkele malen +had-i even beproefd lucht te geven aan z’n weetgierigheid, maar ’t was hem slecht bekomen. Op de katechizatie was z’n rechtsgevoel +gestruikeld over die vuile historie van Jakob en Ezau. Byna voelde hy ’n oogenblik den moed iets aftekeuren in ’t gedrag van +den aanstaanden aarts-vader, en hy begon reeds met ’n enkel bescheiden woordje ... maar de dominee overlaadde hem met verwyten. +“Zulke vragen pasten geen kind!” heette het. Wouter moest bedenken dat de Heer vanplan was uit Jakobs stam voorttekomen, en +dat alzoo die linzen-historie volkomen <i lang="en">fair play</i> was. “Men moest niet verstokt zyn.” De arme jongen bad dien avond wel ’n uur lang dat God hem toch niet zoo erg verstokken +zou. En ’t hielp. Het duurde vele jaren voor-i zich weer waagde aan zedekundige analyse van Jakobs handelingen, en van Gods +ingenomenheid met dien schurk. +<a id="d0e7195"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7195">155</a>]</span></p> +<p>Zoo ging ’t met alles. Uit vromen afschuw van verstoktheid, berustte hy in al wat men hem zei. Doch daar hy de aldus opgedrongen +denkbeelden niet verteren kon, werd z’n ziel daarmee niet gevoed. Hy sprak, ook in z’n binnenste, al de klanken die hem waren +voorgepreekt, geloovig na, en verweet zich z’n ontevredenheid als iets ondankbaars, en als ’n overblyfsel van de oude verstoktheid +die God zeker niet zoo heelemaal op-eens genezen kon. + +</p> +<p>Het schynt zonderling dat hy niet dacht aan de mogelykheid van beredeneerden twyfel. Hy wist toch dat duizenden en millioenen +menschen veel zaken geheel anders beoordeelden dan z’n moeder en Pennewip, en dat dus de mogelykheid zich kon voordoen, jazelfs +de noodzakelykheid, dat er soms ’n <i>keuze</i> tusschen meeningen moest gedaan worden. Welnu, hieraan dacht-i niet! Dit was dom, bekrompen en—by Wouter in zeer letterlyken +zin nog—kinderachtig, maar ’t was zoo... + +</p> +<p>Toch kunnen we ’t hèm niet zeer kwalyk nemen, als we opmerken hoe ’t heele menschelyk geslacht aan ’tzelfde euvel mank gaat. +Wouters onaanzienlyke omgeving scheen hem groot toe, omdat-i haar van te naby waarnam, en nog niet gewoon was z’n blik te +vestigen op voorwerpen die verder-af lagen. Men behoeft slechts ’t huis Pieterse en Woutertje zelf eenige malen te vergrooten, +om ’n gelyk-soortig verschynsel <i>overal</i> te kunnen opmerken. De een zweert by z’n dorp, de ander by z’n gemeente, ’n derde by z’n vak, enz. Zelden ontmoet men ’n +wydte van blik, die zekere altyd betrekkelyk nauwe grenzen overschrydt. ’t Verschil ligt in de maat onzer bekrompenheid, maar +... bekrompen zyn wy allen. Byna altyd keuren wy de zeden, manieren, denkbeelden, die niet in ons kringetje tehuis behooren, +onvoorwaardelyk af. En zelfs daar waar ons oordeel zich eenigermate heeft vry gemaakt, blyven we toch onbewust altyd nog de +slaven van onzen smaak. + +</p> +<p>En een der tegenstellingen waaruit de gansche wereld gemaakt is vinden wy ook hier. In-weerwil der gehechtheid aan ’t naast +omliggende, worden wy beheerscht door ’n zucht om alles te verheffen en naar alles te haken wat vreemd en ongewoon is. Trekvogels +en hokvast te-gelyk, beminnen wy wat ons benauwt, en we schrikken voor ’t geprezene terug, zoodra ’t afwykt van de zaken die +wyzelf veroordeelden, maar die ons ketenen met de kluisters der gewoonte. Dat loven en roemen van ’t vreemde zèlf is ’n gewoonte +van zekere wereldverbeteraars, en de minste huisbakkene niet. Ze gelyken hierin op den oester die de vlucht van den arend +bezong. ’t Beest rymde zoo mooi, dat Jupiter hem ’n paar vlerken zond, met ’n aanstelling tot vogel. Maar de zanger wees die +onderscheiding af omdat-i ’t jammer vond de schulp te verlaten,waarin hy geen wieken bergen kon.<a id="d0e7210src" href="#d0e7210" class="noteref">1</a> + + +<a id="d0e7213"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7213">156</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e7210" href="#d0e7210src" class="noteref">1</a></span> Het gemis aan besef van voortdurende verandering blykt o.a. uit naïve anachronismen in de werken van dichters en beeldende +kunstenaars, zoowel middeleeuwsche als moderne (I. 1060a–1061); maar het blykt ook uit bekrompenheid van blik en conservatisme +op politiek, zedelyk en godsdienstig gebied. (I. 1061–1061b.). +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>De lotgevallen van ’n vlalepel met een handleiding tot het begraven van ongelukken, ’n Oude historie uit <i>Straat Magellaan</i>, niet ontoepasselyk op andere straten. +</p> +</div> +<p>De eigenaardige beschroomdheid die soms getuigenis geeft van iets goeds, vindt men nu-en-dan by kinderen, en ze wordt door +opvoeders gewoonlyk verkeerd beoordeeld, ’t geen blykt uit de overdrevenheid waarmee ze het tegendeel pryzen. “Dàt zal ’n +man worden!” hoort men dikwyls zeggen van den knaap: <i lang="fr">qui ne doute de rien</i>. + +</p> +<p>Ons Woutertje twyfelde aan alles wat hem niet werd ingegeven van buiten-af, en dus aan z’n eigen zelfheid het meest. Men meene +vooral niet dat ik dit goedkeur of aanprys. Ik neem hem slechts in bescherming tegen den àl te ongunstigen uitslag eener vergelyking +van zyn linksheid met de <i lang="fr">suffisance</i> van anderen. Het mag niet ontkend worden dat ziekelyke zwakte ’t gevolg wezen kan van te fyne bewerktuiging, en dit is wel +te betreuren. Doch er is versterking denkbaar, terwyl ’t verfynen van grove organismen my moeilyk of onmogelyk voorkomt. + +</p> +<p>Wouter dan was beschroomd en links. Na al het zonderlinge dat-i op de studeerkamer van den dokter had bygewoond, voelde hy +zich wel eenigszins voorbereid op ongewone dingen, maar dat Willem en Herman, en zelfs de nog jongere Sietske, zoo onbeschroomd +op hun bord durfden nemen wat ze verkozen, verbaasde hem alweer veel meer dan de luchtvaart van Elias. By Genoveva in de bekoorlyke +wildernis, jazelfs in Afrika, kon ’t niet vryer en gemakkelyker toegaan. Hy was ontsteld van de vreemdheid. Inderdaad ontsteld +en zenuwachtig, en wel zóó dat-i, toen z’n buurmeisje hem aan ’t dessert ’n schotel roomvlâ overreikte... + +</p> +<p>Geschied is het, o goden! En ... ik moet het vertellen. Kon ik nu maar, als ’n oude kroniekschryver, de schuld werpen op raadgevers: + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>“de dat riet en dede niet wale.”</span></p> +</div> +<p>Helaas! Welke geheim-hofraad ter-wereld kon Wouter geadvizeerd hebben, den porseleinen lepel over den rand van de schaal te +doen buitelen, en dat ding—met wat vlâ er by, waarachtig!—te doen neerkomen in Sietske’s schoot? Hy deed het, <i>hy</i>! Hoogst-eigenhandig. en <i>proprio motu</i>! Geen Stoke kan ’t goedpraten. En zelfs Bilderdyk niet. + +</p> +<p>Och, hoe droevig! Juist begon-i ’n beetje verder op z’n stoel te schuiven dan by de soep! Nog ’n oogenblikje maar, en hy zou +inderdaad gezeten hebben. Misschien ook had-i weldra iets gezegd. Was hem niet ’n land van Afrika in den zin gekomen, dat +Sietske vergeten had optezeggen tegen den spiegel? Dàt had-i willen noemen! Niet om doortegaan voor knapper dan zy, o neen, +maar om iets minder dom te schynen dan-i er zeker uitzag. Helaas, na die malle lepel-historie ... och! Hy had liever ’n pink +gemist, z’n hand, z’n arm ... alles! Ja ... hy wou dat-i ergens onder den grond zat! + +</p> +<p>Al deze indrukken bestormden hem te-gelyk. Voor-i nog genaderd <a id="d0e7250"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7250">157</a>]</span>was tot de vraag hoe z’n onhandigheid zou worden opgenomen, ja terstond na de katastroof, en alsof ’t er by behoorde, begon +Sietske: + +</p> +<p>—Papa zou iets vertellen over Olivier Van Noort. + +</p> +<p>Ze stond even op, reinigde haar jurkjen, en bood Wouter ’n anderen lepel aan, dien ze van ’t wandbuvet had genomen. + +</p> +<p>—Toe, papa, over Olivier Van Noort! Papa heeft het beloofd. + +</p> +<p>En allen drongen om ’t hardst op de toegezegde vertelling aan. Ook Mevrouw Holsma scheen daarin byzonder veel belang te stellen. +Wouter voelde heel goed dat men bezig was de herinnering aan z’n ongelukje te bedelven onder gesprek. Dit roerde hem. Hy was +waarlyk zulke liefelykheid niet gewoon, en toen Sietske weer plaats had genomen, zag ze dat er ’n traan over z’n wangen rolde. + +</p> +<p>—Mama, ik heb ’n zilveren lepel by de vlâ gelegd. Dit is immers goed? Zoo’n porseleinen ding is topzwaar... ik heb ’t wel +al driemaal laten vallen, en Herman kan er ook niet mee terecht. + +</p> +<p>De moeder knikte haar vriendelyk toe. + +</p> +<p>—Krygen we nu Van Noort, papa? + +</p> +<p>—Ik durf haast niet. Jelui zult zeggen dat ik weer van geografie begin. + +</p> +<p>—Foei, papa, aan tafel! + +</p> +<p>—Ja, ja, zei de moeder, ik heb al lang gemerkt dat de saturnalie van maandag, woensdag en vrydag ’t hevigst is. ’t Huis dreunt +altyd na de geografie. + +</p> +<p>—’n Vol kwartier is te lang, klaagde Holsma. + +</p> +<p>—Oude privilegien, papa! zei Willem. + +</p> +<p>—Nu, dit mag waar zyn. Maar toen de zaak aldus werd ingesteld, was je alleen. Dat ging nog. Jy bent eigenlyk de uitvinder +van die barbaarsheid. Toen Herman ’t eerst in de les kwam... + +</p> +<p>—Zóó’n kereltje was je toen, wees Willem, misschien wel wat héél laag. Je kon geen <i>a</i> voor ’n <i>b</i>. + +</p> +<p>—Dàt is niet waar! Moeder had me lezen geleerd. Mama, mag ik u de helft geven? Ik heb hier de mooiste abrikoos van den heelen +schotel ... waarlyk by-ongeluk! Toe, mama, neem hem heelemaal. + +</p> +<p>—Omdat ik je lezen geleerd heb? + +</p> +<p>—Olivier Van Noort, papa! + +</p> +<p>—Lezen ... hm! bromde de vader. Alsof je lezen kon! Zie me zoo’n verwaand kereltjen eens! + +</p> +<p>—Ik niet lezen! O papa, luister eens: + +</p> +<p>Herman nam ’n ulevel, ploos er ’t devies uit, en las: + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Een vader die z’n zoontje plaagt ...</span></p> +</div> +<p>—Dat staat er niet, riep Sietske. <i>l’Amour est un enfant tromp ...</i> + +</p> +<p>—<i>Trompette</i>, zei Willem. + +</p> +<p>—Olivier Van Noort, papa! + +</p> +<p>Men hoorde bellen aan de huisdeur. Een oogenblik daarna trad ’n heer de kamer in, die door de kinderen met veel blyken van +genegenheid als oom Sybrand begroet werd. + +</p> +<p>De huisheer noodigde de gansche familie in den tuin, en droeg <a id="d0e7317"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7317">158</a>]</span>Herman op, ’n klein boekje dat-i hem uitduidde, van z’n studeerkamer te halen: + +</p> +<p>—Maar jongen, sla nu niet verraderlyk de globe stuk. Dat arme ding kan ’t niet helpen dat jelui zoo’n dommen hekel hebt aan +geografie. + +</p> +<p>Herman beloofde plechtig dat-i by deze byzondere gelegenheid niet den minsten sluipmoord begaan zou. In den tuin komende, +waar de anderen reeds gezeten waren, bracht-i ’t 5e deeltje mee van de “<i>Nederlandsche Zeereizen, naar oorspronkelyke journalen uitgegeven door</i> Bennet <i>en</i> Van Wyk.” + +</p> +<p>—<i>Lees</i> nu eens wat je daar vindt aangestreept met potlood, zei Holsma. We zullen zien of moeder die abrikoos eerlyk aan je verdiend +heeft? + +</p> +<p>—O papa, al... + +</p> +<p>—Nu? + +</p> +<p>—Al komt er nu soms ’n domheid van my aan den dag... + +</p> +<p>—Dat zou moeder niet kunnen helpen, meen je? Heel goed, jongen! Lees maar op. + +</p> +<p>Herman las: + + +</p> +<div class="blockquote"> +<p>“Den volgenden morgen (5 <i>November</i> 1599) ging men weder onderzeil, om de vermaarde, doch zeer gevaarlyke straat <i>Magellaan</i> aan te doen, waartoe zy reeds veertien maanden besteed, en meer dan honderd man van het scheepsvolk door ziekten enz. verloren +hadden. + + +</p> +<p>Toen zy in den mond der straat kwamen, die hier 7 mylen breedte heeft, liep de Admiraal Van Noort, met het jagt er binnen; +dan tot groote verwondering van den Admiraal, werd hy door het schip van den Vice-admiraal Jakob Claesz Van Ilpendam niet +gevolgd, die op hunne vorige ankerplaats <i>de los Virgene(?)</i> weder ankerde, zonder dat men de redenen, die hem daartoe bewogen, konde doorgronden.” + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p>“Den 10n November deed de Admiraal met een schot sein voor den Vice-Admiraal, om by hem aan boord te komen, daar hy—Van Noort—geene +sloep had, om naar hem toetezenden; hierop kwam de Schipper van den Vice-Admiraal met eene sloep aan boord, wien hy den toestand +van zyn schip te kennen gaf, en zeide, dat hy begeerde den Vice-Admiraal in persoon te spreken, terwyl hy hem eenen brief +voor hem medegaf, waarby hy verzocht om een anker en een touw, hetgene hy zeer benoodigd had. + + +</p> +<p>Den volgenden dag schreef de Admiraal nogmaals aan Van Ilpendam, zyn vorig verzoek herhalende; dan kreeg tot antwoord, dat +hy geen anker noch touw wilde afstaan, en meende evenveel magt te hebben als de Admiraal zelf. Zulk een grof antwoord, werd +door Van Noort zeer kwalyk genomen, en dit schryven door hem bewaard.” + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p>“Den 24n November passeerde de Admiraal de eerste engte, die slechts ½ myl wyd is. De Vice-Admiraal bleef echter terug.” + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p>“Den 14n December kwam tot groote vreugde der overige schepelingen, het Vice-admiraalschip, dat steeds achteruit was gebleven, +by de andere schepen ten anker.” + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p>Den 28n December werd aan boord van den Admiraal de breede Krygsraad belegd, waarin besloten werd den Vice-Admiraal in apprehensie +te houden, doordien hy zich aan plichtverzuim en ongehoorzaamheid had schuldig gemaakt; dit vonnis ter uitvoer gebragt zynde, +liet de Admiraal de artikelen van beschuldiging opmaken, waarvan kopy aan den Vice-admiraal werd gegeven, ten einde hy zich +binnen den tyd van drie weken op dezelve kon verdedigen; by voorraad werd tot Vice-admiraal bevorderd ... +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>—De naam van den plaatsvervanger doet er niet toe, zei Holsma. Volgende bladzy! +<a id="d0e7379"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7379">159</a>]</span></p> +<p>Herman sloeg ’n blaadjen om, en ging voort: + + +</p> +<div class="blockquote"> +<p>“Den 8sten (<i>Januari</i> 1600) ging eene sloep en jol van den Admiraal aan land, om mosselen te zoeken. Het volk dat in de jol was, kwam het eerst +aan land, en werd door de inboorlingen, die zich verscholen hadden, overvallen, die er twee van afmaakten, en eenen kwetsten, +doch het volk der sloep, dat gewapend was, dreef hen op de vlugt, terwyl zy de dooden evenwel met zich voerden, waardoor men +veronderstelde, dat het menschenëters waren.” + +</p> +<hr class="tb"><p> + + +</p> +<p>“Den 24n dier maand werd de Vice-Admiraal Jacob Claesz. Van Ilpendam voor den breeden krygsraad geroepen, om zich tegen de +hem ingeleverde beschuldigingen te verdedigen, en daar hy by meerderheid van stemmen veroordeeld werd... +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>—Genoeg! riep Holsma. + +</p> +<p>En hy tikte met ’n waarloos tuinstokjen ’t boek toe. + +</p> +<p>—’t Zal me benieuwen wie goed geluisterd heeft. + +</p> +<p>—Ik kan de mosselen niet by de zaak te-pas brengen, zei de moeder. + +</p> +<p>—Die mosselvangst hoort er toch by, zei de dokter. Ik streepte dit aan, om de opmerking die de matrozen by deze gelegenheid +maakten aangaande de bewoners van dat land. + +</p> +<p>—Als ze maar ’t ware verstand van mosselen hadden, riep Sietske. Er zyn vergiftigen onder. + +</p> +<p>—Er was ’n <i>R</i> in de maand. + +</p> +<p>—Aan de zuidpool hebben de maanden andere namen, en de mosselen ’n ander ... klimaat, meende Herman. Wat wy <i>Februari</i> noemen, komt daar in ’t hartje van den zomer. + +</p> +<p>—Neen, zei Willem, de zomer heeft in die streken geen hart. Wel komt hy in ’t hartje van Februari ... als-i komt. Maar gewoonlyk +komt-i byna niet. De straat Magellaan ligt tusschen 52 en 54 breedte-graden. + +</p> +<p>—Dat is niet nader aan ’n pool dan wy hier op den Kolveniers-burgwal. + +</p> +<p>—Ja, maar ... zieje, de onderste helft van ... de kaart is veel kouder en natter, riep Sietske. + +</p> +<p>—Wat ’n barbaarsche uitdrukking! + +</p> +<p>Sietske beweerde dat Willem pedant was. Hy plaagde haar met: “ja, kind!” Ze zei, ’t kwam van Livius en kegelsneden. + +</p> +<p>—Pedanterie, kind, is de byzondere deugd die ’n oudsten broeder versiert. + +</p> +<p>De dokter zei er niet duidelyk neen op, en vroeg wat-i genoteerd had? + +</p> +<p>Vaders gewoonte kennende, had het aanstaand studentje by ’t begin van de lezing, ’n zakboekjen uitgehaald, en daarin nu-en-dan +iets opgeschreven. Hy beweerde dat de <i>taal</i> van ’t voorgelezene zeer onzuiver was, en wilde voorbeelden daarvan aanhalen. Maar ze werden hem geschonken. + +</p> +<p>—Zeker, de taal is slecht, zei oom Sybrand. Hadden de verzamelaars maar liever den oorspronkelyken tekst van de journalen +geëerbiedigd! In-plaats van de eigenaardigheden der uitdrukkingswyze van oude zeelui, geven ze ’n modelletje van de hedendaagsche +rechtschryvery. En als die malle verwaandheid zich maar tot spelling <a id="d0e7436"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7436">160</a>]</span>bepaalde! Ze hebben ook den styl ... verbeterd, naar ze meenen. Zulke lui zouden in-staat zyn, Mozes en Aäron ’n paar horloges +op zak te geven, en—om de deftigheid—onzen Lieven-heer ’n staart-pruikjen in den nek. Wat niet geschuurd, geschaafd, gevyld, +gelikt, en ... bedorven is, deugt niet in het oog van die heeren. Het is de vraag of een van de zeeluî die deze journalen +schreven, ooit zulk slecht hollandsch leverde als zyzelf. Hun slordigheid van uitdrukking doet ons naar de oorspronkelyke +manuskripten verlangen. Maar men kan zeker zyn dat de moderne verbeteraars de geslachten der woorden trouw hebben opgezocht +in de boekjes die daarover heden-ten-dage ... hoe heeten ook de taalkenners van deze week? + +</p> +<p>—Siegenbeek en Weiland, oom. + +</p> +<p>—Zulke menschen stichten veel kwaad. Ze lokken de aandacht van de hoofdzaken af, om die te vestigen op allerlei gekheid. Wie +precies weet wat mannelyk of vrouwelyk is, en waar-i ’n onnoodige letter meer of min mag gebruiken, gaat voor bekwaam, geleerd +en bruikbaar door, en kan alle andere bekwaamheid missen. Zoo schryven ze nu “zoo” en “oogen” met twee <i>o</i>’s, naar ik hoor. Straks verandert dit weer. Dan komen er weer nieuwe professers die hun leven gewyd hebben aan de ontdekking +dat er twee <i>o</i>’s zyn in “vrolykheid” en maar één in “drogen” ... + +</p> +<p>—Hé, oom! riepen de kinderen, met ’n verbazing die het tegenwoordig geslacht verbazen zal. + +</p> +<p>—Geloof me jongens, ze zyn er gek genoeg toe! Hm ... gek? Als men op zoo’n goedkoope manier aan den kost komen kan! Gek zyn +de menschen die zich laten bedotten door zulke kwakzalvers. Tegen dien tyd zullen dan ook de reizen van onze ouwe zeeluî weer +vertaald moeten worden in nog nieuwer spelling, die dàn de ware alleen-zaligmakende wezen zal. Op die wyze wordt er nooit +iets klassiek. + +</p> +<p>—’t Is waar, zei de dokter, dat die schoolverwaandheid veel bederft. Waar de “letterkundige” bekwaamheid van deze soort een +maal voet heeft gevat, matigt ze zich alles aan. Er wordt byv. in die boekjes gesproken van “roeiriemen” en “verdek”, woorden +die nooit over de lippen van ’n zeeman komen. Ook geloof ik niet dat men op zeeschepen ’n “jol” heeft. Ik ten-minste heb aan-boord +nooit van zoo’n ding hooren spreken. Ze hebben daar ’n barkas, ’n boot, sloepen en vletten. Maar dit kan ik mis hebben. Als +bewys hoe ver de verwaandheid van lettermannen gaat, in veel journalen supprimeeren zy brutaal-weg de oorspronkelyke berichten +over Landen en Volken, en geven ’n pover artikeltjen over zoo’n land of volk uit hun eigen “Aardrykskundig Woordenboek” in +de plaats. Die berichten zyn onvolledig en onnauwkeurig, zoodat ze over weinig jaren even verouderd zullen wezen als die van +de arme schepelingen, zonder daarvan de autenticiteit te bezitten, noch vooral het naïve. Ze missen dus al de belangrykheid +der eerste rapporten die den stempel van hun tyd dragen. We vernemen nu niet welken indruk ’n nieuw ontdekt of weinig bekend +land op de eerste bezoekers <a id="d0e7454"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7454">161</a>]</span>maakte, noch welk nieuws ze van hun tochten te-huis brachten, en wat er meer of min geloovig werd aangenomen... + +</p> +<p>De geschiedenis der dwalingen is de geschiedenis van ons geslacht! + +</p> +<p>... we moeten slikken wat zekere m’nheer Van Wyk <i>thans</i> over de door oude reizigers bezochte streken... meent te weten. Als zulke menschen den bybel vertaalden, zouden ze de verspieders +die Jozua naar Kanaän zond, laten terugkeeren met ’n hedendaagsche beschryving van Palestina, liefst van eigen maaksel, en +by grieksche mythologie zouden ze erfzonde en drieëenheid te-pas brengen, omdat die sprookjes voorkomen in hun kathechismus. +Ze meenen dat er niets bestaan kan zonder hun schoolwysheidje van vandaag. Maar zeg eens, Willem, wat heb je meer in je boekje? + +</p> +<p>—Papa, den 10en November had Van Noort geen sloep, en den 8en Januari ging men van z’n schip met ’n sloep aan-wal om mosselen +te zoeken. <i>Quaeritur</i> waar die sloep vandaan kwam? + +</p> +<p>—Hy kon zich ’n sloep hebben doen afstaan van een der andere schepen. Maar ik herinner me iets van ’t maken van zoo’n vaartuig. + +</p> +<p>De dokter bladerde even: + +</p> +<p>—Ziedaar, zeide hy. En Herman las: + + +</p> +<div class="blockquote"> +<p>“Dienzelfden dag—2 December—verzeilden de schepen naar een ruime opene baai, alwaar de Admiraal de timmerlieden en volk aan +land zond, om eene sloep te bouwen, waarvan de kiel 37 voeten lengte had; ook werd de smedery aan land opgezet, waartoe men +smeekoolen van het hout dat er in overvloed voorhanden was, liet branden. Zy vertoefden hier twaalf dagen, wanneer de sloep +afgetimmerd was. Deze hunne legplaats, verkreeg den naam van den <i>Oliviers-baai</i>.” +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>—Dit vraagstuk is dus opgelost. Wat heb je meer? + +</p> +<p>—De uitdrukking “<i>in apprehensie</i> houden” bevalt me niet. + +</p> +<p>—’n Stadhuiswoord! + +</p> +<p>—Juist daarom. By mosselen en matrozen komt dit niet te-pas, dunkt me. + +</p> +<p>—Maar ’t was ’n rechtzaak! + +</p> +<p>—<i>Apprehendere</i> beteekent aanvatten, aangrypen... + +</p> +<p>—O hemel, daar komt Livius! + +</p> +<p>—Neen, kind... Suetonius. <i lang="la">Apprehendo bucculam</i>—voel maar!—beduidt: ik knyp m’n zusjen in haar linkerwang, om haar eerbied inteboezemen. + +</p> +<p>—Domme jongen, met je latyn! + +</p> +<p>—En wat heb je nu tegen de <i>apprehensie</i> van dien Ilpendam? + +</p> +<p>—Ook op dien naam heb ik aanmerking. Ik geloof niet dat de man zoo heette. ’t Zal iemand geweest zyn die van het dorp Ilpendam +geboortig was. De naam Jacob Claesz komt me voor ’n zeeman van zyn tyd gepaster voor. + +</p> +<p>—Dit kan gegrond zyn. + +</p> +<p>—En Van Noort dan? riepen ’n paar anderen. Die had ook ’n vàn! + +</p> +<p>—Dat was ’n Admiraal! + +</p> +<p>—De ander was Vice-admiraal. Dat scheelt zooveel niet. + +</p> +<p>—Hm! Dien <i>rang</i> hadden ze eigenlyk geen van beiden. Het waren tydelyke titels ... zooveel als Bevelhebber en Onderbevelhebber van <a id="d0e7528"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7528">162</a>]</span>de expeditie. ’t Heele eskader was slechts vier schepen sterk, en by ’t uitzeilen bemand met 284 koppen. Dit is te weinig +voor ’n admiraal in gewonen zin. Waar blyven je aanmerkingen over <i>apprehensie</i>? + +</p> +<p>—Wel ... de krygsraad kon hoogstens besluiten hem in hechtenis te <i>nemen</i>. De beteekenis van <i>apprehendere</i> is: aangrypen, aanvatten. Men kan iemand niet in “aangryping” houden. + +</p> +<p>—Korrekt! zei de vader. Korrekt als ’n zonnestelsel... + +</p> +<p>—Met deklinatien, mompelde oom Sybrand. Hy heeft byna gelyk, maar hy weet niet waarom. + +</p> +<p>—Willem, verschik je stoel even. Je poot staat op m’n breikatoen. + +</p> +<p>—Willems poot heeft mama’s draad in <i>apprehensie</i> ... gehouden, plaagde Herman. + +</p> +<p>Oom Sybrand fluisterde Sietske in ’t oor. + +</p> +<p>—<i>Hoe weet je, dat apprehendere</i> “aangrypen” beteekent? + +</p> +<p>—’t Staat in alle woordenboeken, kind. + +</p> +<p>—Wat nu, oom? Laat me niet in den steek. + +</p> +<p>Oom fluisterde: “’t is knoeilatyn, neen ... ’t is latyn ... ook ’n knoeitaal!<span id="d0e7565" class="corr" title="Bron: ">”</span> + +</p> +<p>—’t Is knoeilatyn, of ... zoo-iets. Ik heb niet goed verstaan, oom. Niet te veel te-gelyk! + +</p> +<p>—Kind, bezondig je niet. Als ’t niet te veel eer voor je was, zou ik je ’t woord wyzen by Cicero. + +</p> +<p>—Oom? + +</p> +<p>Sybrand fluisterde. + +</p> +<p>—Je heele Cicero verstond z’n eigen latyn niet. + +</p> +<p>—O goden, wat moet ik vernemen, hier in m’n vaders eigen tuin! Kind, ga naar ’t land, en sny biezen! Profaan wezen, ik ontërf +je! Kandidaat-bakvisch, stekelbaars, witbloedig gekorvene boosdoenster, gekneusd atoom, o gy gedrochtelyke zuster, <i>horresco</i>! Papa, ik ben verontwaardigd. + +</p> +<p>—Dit schynt wel! + +</p> +<p>—Je zit weer op m’n kluw, jongen! + +</p> +<p>—Oom, wat moet ik nu zeggen. Geef me ’n flinken latynschen vloek, toe! + +</p> +<p>—Vraag ’m naar den wortel. + +</p> +<p>—Juist! Precies! Zeg eens, wysheid, weet je wel eens wat de wortel is van je ... Cicero? + +</p> +<p>Tot Wouters verademing berstten allen in lachen uit. Hy had nooit scherts bygewoond, en meende dat Willem inderdaad op Sietske +verstoord was. Z’n misverstand was te natuurlyker, omdat-i de kleine weerlichtjes van ’t gesprek niet volgen kon. Ook waar-i +nagenoeg begreep wàt er gezegd werd, vatte hy den toon niet. In de omgeving waaraan hy gewoon was, heerschte iets zwaars dat +hem neerdrukte. Hier evenwel scheen alles te huppelen, te zweven. En toch voelde hy zeer goed dat er in dezen kring geen spraak +was van lichtvaardigheid. Zou dàt nu wezen wat Juffrouw Laps “wereldsch” <a id="d0e7595"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7595">163</a>]</span>noemt, dacht hy, en zou nu die heele familie niet in den hemel komen? Dit denkbeeld verontrustte hem. Hy vond dat het toch +jammer wezen zou! Maar die uitdrukking van den dokter over erfzonde en drieëenheid... + +</p> +<p>Doch z’n aandoeningen waren te gemengd om hierby lang stil te staan. Wat hem bovenal trof, was z’n eigen onwetendheid. Het +verdriet hierover werd nog grooter, toen ’t gesprek ’n litterarische wending nam, waarbyd-i gedurig werd gekweld door den +indruk: och, dit zou ik ook wel kunnen <i>begrypen</i> ... als ik ’t maar <i>wist</i>!... + +</p> +<p>Oom Sybrand leî aan Willem uit dat er veel eenzydigs was in de manier waarop men de zoogenaamde klassieke talen behandelde.<a id="d0e7607src" href="#d0e7607" class="noteref">1</a> + +</p> +<p>Daar kwam zoo-waar ’n boodschap van Juffrouw Pieterse. Ze liet vragen, waar Wouter bleef? ’t Speet hem zoo! Hy zag den dokter +verzoekend aan. + +</p> +<p>—Wou je gaarne nog wat blyven, mannetje? + +</p> +<p>—Ja, m’nheer, ik weet nog niet wat er verder met dien Vice-admiraal gebeurd is. + +</p> +<p>—Kyk, dat bevalt me! riep Holsma. Hy heeft goed geluisterd. Juist over ’t vonnis van dien Jakob Claesz had ik ’n opmerking +te maken. Kaatje, zeg dat de jongeheer nog wat blyft. Hy is hier wèl. + +</p> +<p>Wouter had zich nooit zoo gelukkig gevoeld. + +</p> +<p>—Dat’s waar ook. We weten nog niet welk vonnis die krygsraad uitsprak. De tucht moest gehandhaafd worden. Toch niet de kogel? +vroeg Sybrand. + +</p> +<p>Holsma schudde ontkennend het hoofd. + +</p> +<p>—Dit verwondert me. Nu, des-te-beter, als men meende dat zóó’n strengheid niet noodig was... + +</p> +<p>—Het vonnis was strenger, zei de dokter. Het was vreeselyk! Lees eens voort, Herman, waar je zoo-even ophield. Juist het eigenaardige +van de straf trof me zoo. Hy werd veroordeeld tot ... leven onder menschen die hem dooden zouden. + +</p> +<p>Herman las: + + +</p> +<div class="blockquote"> +<p>“Den 24sten (<i>Januari</i> 1600) werd de Vice-Admiraal Jakob Claesz. Van Ilpendam voor den breeden krygsraad geroepen, om zich tegen de hem ingeleverde +beschuldigingen te verdedigen, en daar hy by meerderheid van stemmen veroordeeld werd, besloot men hem alvorens van hier te +vertrekken, aan land te zetten, welk vonnis dan ook den 26sten werd ten uitvoer gebracht; men gaf hem wel eenig brood en wyn +mede; dan dit kon niet lange strekken, zoodat hy spoedig onder de inboorlingen moest geraken, die hem waarschynlyk zouden +afmaken. Nadat het vonnis volvoerd was, beval de Admiraal dat men op de schepen een gebed zoude doen, waarby een ieder vermaand +werd zich aan zulk een streng voorbeeld te spiegelen.” +</p> +</div><p> + + +</p> +<p>—Er ligt ’n vreeselyk treurspel in die gebeurtenis, zei oom Sybrand. + +</p> +<p>—Men kan zich inderdaad geen pynlyker tragedie voorstellen, hernam de dokter. We zagen uit de ontmoeting met die matrozen, +hoe vyandelyk de stemming der ingeborenen was. Ik laat nu daar, of ze werkelyk menschenëters waren. Het wegdragen hunner gesneuvelde +landgenooten zou misschien kunnen pleiten voor zekeren graad <a id="d0e7641"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7641">164</a>]</span>van beschaving. Misschien moesten die lyken met eenige plechtigheid teraarde besteld of verbrand worden. Er wordt evenwel +ook op andere plaatsen in ’t Journaal van kannibalismus gesproken. Van ’n kind dat men aan-wal geroofd, en geleerd had zich +eenigszins in ’t hollandsch uittedrukken, vernamen onze reizigers dat z’n landgenooten—sommige stammen althans—zich daaraan +inderdaad schuldig maakten. Doch hoe dit zy, de krygsraad verkeerde in de <i>meening</i> dat de ongelukkige dien men verstiet, onder menschenëters kwam. De zeer christelyke Nederlanders benoemen ’t barbaarsche +Vuurland tot beul. + +</p> +<p>—En dat gebed! + +</p> +<p>—Niet waar? ’t Is om te yzen! Zoo’n afschuwelyke klucht na ’t bloedige voorstuk! Na de katastrofe, de parodie! God moest er +bykomen om de akeligheid kompleet te maken! Dit ontbreekt nooit! Zeker hadden die Vuurlanders ’t ware geloof niet, en zy aten +hun gevangenen op, of maakten ze af, zònder God. Maar zy die ’t ware Geloof hadden, doemden den ongelukkige tot zoo’n straf +... mèt God! Wat is beter? Ik zie hierin geen ander verschil dan dat de geloovers by gelyke wreedheid nog den schimp voegden +van de bespotting. + +</p> +<p>—Maar, papa, de tucht moest gehandhaafd worden, zei Willem. + +</p> +<p>—Ongetwyfeld! Indien ik lid van den krygsraad geweest was, had ik—voor-zoover ik vertrouwen mag op de zeer gebrekkige mededeeling +der zaak in ’t Journaal—voor den dood gestemd. Ik zou dit zeer treurig hebben gevonden, maar ... noodzakelyk! En zelfs duid +ik het noch Van Noort noch den Krygsraad ten-kwade, dat ze maar van hun tyd waren. De straf van “aan-wal zetten” schynt in +vroeger eeuwen by zeelieden gebruikelyk geweest te zyn. Alexander Selkirk die ’t model leverde van Robinson Crusoë, was op +zoo’n wys op z’n eiland geraakt. En ook in de oude Journalen van onze zeeluî komen dergelyke gevallen vry dikwyls voor. Maar +ik blyf er by, dat het ’n <i>wreed</i> gebruik was. Tracht u eens den toestand voor den geest te halen van den veroordeelde die met ’n weinig brood en wyn op zoo’n +ongastvrye kust aan-wal stapt! Hy <i>wist</i> wat er met de matrozen die oesters gezocht hadden, gebeurd was. Stel u eens voor, wat hy gevoelen moest toen de sloep die +hem gebracht had, zich verwyderde! Toen de matrozen—kort geleden nog z’n ondergeschikten—hem dwongen de hulk te verlaten! +Toen ze hem “vaarwel” zeiden! Denkt eens na, jongens, over de vreeselyke beteekenis van dàt <i>vaarwel</i>! Die wegvarende sloep was ’t laatste punt van z’n aanraking met de maatschappy. Die matrozen zouden ’t schip weerzien: hun +<i>te-huis,</i> waar ze kameraden hadden, en leeftocht, en aanspraak op onderlinge bescherming. Dit alles was voor hem verloren, onherroepelyk! +En men gaf hem wat brood en wyn mee, om de marteling te rekken van ’t besef dàt dit alles voor hem verloren was! Zou dit weinige +voedsel langer duren dan ’t ontwyken van de wilden dien men had opgedragen hem te verscheuren? + +</p> +<p>De schepelingen die daar wegroeiden, zouden misschien ’t Vaderland weerzien, hun dorp, hun huis, hun gezin! En ze zouden van +de <a id="d0e7668"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7668">165</a>]</span>reis verhalen! En daar klonken stemmen—de ongelukkige moet ze gehoord hebben in z’n verlatenheid!—stemmen die aan de teruggekeerden +vraagden: “waar is myn zoon, waar is myn broeder, waar is myn echtgenoot, waar is onze vader, uw Vice-admiraal Jakob Claesz. +Van Ilpendam?” + +</p> +<p>Denkt eens, kinderen, wat hy moet ondergaan hebben by ’t staren op den geringen voorraad voedsel die hem was meegegeven. Hoe +vreeselyk moet hem ’t aanschouwen geweest zyn van den wedloop die er zou gehouden worden door wilden en ontbering, en waarvan +de prys zyn leven was! Wie of wat bestemde de richting die hy insloeg? Waar zoud-i na eenig doelloos omzwerven zich ter-ruste +leggen en waarom? Immers wat baatte het of hy rustte, of zich vermoeide, of rechts liep, of links ging, of hy by ’t strand +bleef of heuvels beklom, of neerdaalde in laagten, of ’n woud indrong... wachtte hem niet overal de akeligste dood? + +</p> +<p>Zeker zal hy aan ’t strand gestaan hebben, wuivend met muts of doek, en roepend, schreiend, vloekend, smeekend... waanzinnig +van woede, van berouw, van angst, van ongegronde hoop, en van ’t besef vooral dat er voor hem niets te hopen viel. Toch immers +lag daar nog altyd ’n schip, daar lagen vier schepen, waaronder het zyne, zyn “<i>Fredrik Hendrik</i>” waarmed-i zoo trotsch geparadeerd had in het Y voor Amsterdam. Daar immers voer ’n sloep, bemand met hollandsche matrozen. +Daar waren menschen, schepelingen, zyn ondergeschikten nog kort geleden... medemenschen en landgenooten ook thans nog. Zouden +ze hem op die kille kust overlaten aan z’n lot? Maar dit was onmogelyk, onmogelyk! Dit kon niet waar zyn! + +</p> +<p>En toch, toch... + +</p> +<p>Hadden niet zyzelf hem uitgeworpen? Waren zyzelf het niet, die den laatsten band afsneden, waarmee hy gehecht was aan de mensheid, +zy die hem met ’n marlpriem de vingers losbraken van doft en sloepsboord, toen hy zich daaraan vastklemde met den kramp der +wanhoop? + +</p> +<p>Als er ’n hond ware achtergebleven in de wildernis, zou men medelyden gehad hebben, en voorzeker had men zich moeite gegeven +om ’t arme dier te redden. Maar hèm redde men niet! Hem mocht, hèm wilde men niet redden! + +</p> +<p>Indien een van de roeiers ’n muts had achtergelaten aan den wal... misschien zouden zy teruggekeerd zyn om ’t verlorene te +zoeken. Maar om hèm aftehalen keerde men niet terug! + +</p> +<p>Hoe moet hy gestaard hebben op de vlag van het schip, de welbekende vlag, het symbool eenmaal van gezamenlyke kracht, van +vereeniging, van broederschap. En nu? Weldra zoud-i haar voor ’t laatst gezien hebben, haar en alle andere kenmerken van welke +nationaliteit ook, haar en de sporen van al wat menschelyk is. Spraak, taal, kennis, geheugen, bekwaamheid, moed... alles +was hem voortaan overbodig. En zelfs de hoop, die laatste gezellin van den ongelukkige, kon hem slechts byblyven in ’n maat +die door pyniging hem ontrukte aan de weldadige wezenloosheid der vertwyfeling. <a id="d0e7687"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7687">166</a>]</span>Alle aanraking met de mensheid was hem afgesneden, op ’t vooruitzicht na, verscheurd en verslonden te worden door ’t laatste +deel dat-i van die mensheid ontmoeten zou. + +</p> +<p>De Krygsraad vonniste “by meerderheid van stemmen” staat er. Niet by <i>algemeene</i> stemmen. We mogen dus aannemen dat enkelen een minder wreede straf hadden voorgesteld. Ook zullen er onder de overige schepelingen +wel sommigen geweest zyn, die den veroordeelde genegen waren. Volstrekte eenstemmigheid in ’n zaak van dezen aard is ondenkbaar. +Misschien heeft men aangedrongen op verzachting van het vonnis, op gratie, op... de doodstraf! Dit moet den ongelukkige bekend +zyn geweest, en voedsel gegeven hebben aan martelende hoop. De mogelykheid bestond immers, dat men aan-boord van ’t admiraalschip +na de aanvankelyke uitvoering van ’t vonnis, zich geroerd voelde? Het kòn immers wezen dat die aandoening zich bemachtigde +van Van Noort zelf? Was deze niet eenmaal z’n ambtgenoot, z’n kameraad, z’n makker, z’n vriend? We kunnen aannemen dat de +keus van den onderbevelhebber der expeditie met de wenschen van den chef overeenstemde. En al ware het dat de Admiraal ontoegankelyk +bleef voor medelyden, bestond er niet eenige kans dat hy zou moeten toegeven in den algemeenen aandrang? Zou ’t niet zelfs +kunnen liggen in ’n welbegrepen taktiek, de opgelegde straf te verzachten, om in den vervolge de aanspraak op gehoorzaamheid +te versterken door ’n beroep op de thans in-acht genomen matiging? + +</p> +<p>De arme balling moet <i>gehoopt</i> hebben. + +</p> +<p>Zoolang die schepen daar lagen... + +</p> +<p>Helaas! + +</p> +<p>Daar klinkt het schril maatgeluid der matrozen by ’t ankerwinden! Hy hoort het neerklikken van den pal in ’t braadspil.<a id="d0e7705src" href="#d0e7705" class="noteref">2</a> Elke tik van den yzeren tong die het terugloopen van den windenden cylinder belet, verkort den kabel die ’t schip verbindt +met anker en bodem. Het vaartuig sliert onwillig met flauwe bochten in de richting van de plek waar ’t anker den grond vat. +En hy, de ervaren zeeman, neemt nu duidelyk de verandering in toon en tempo van den maatzang der matrozen waar. In-den-beginne +waren die klanken haastig, verward, ongelykmatig. Ze getuigden noch van inspanning, noch van de noodzakelykheid om de krachten +van allen te vereenigen in gelyktydigen <a id="d0e7729"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7729">167</a>]</span>ruk. Gedurende het ophalen van de “bocht” liep het geklikklak van ’t yzeren staafje den nog onnoodigen maatzang voorby. Naarmate +het touw aan bocht verloor, en de hoek zich verstompte die ’t op den bodem beschreef, volgden de gillende tonen langzamer +op elkander. Ze werden scherper afgedeeld in tempo, en begonnen nauwkeuriger overeen te stemmen met het vertraagd neertikken +van den pal. Na elken lang uitgehaalden gil der matrozen, die allengs getuigde van grooter krachtsinspanning, hoorde men den +metaalslag van ’t kleine voorwerp, als ’n uitroepingsteeken op de verzekering dat er ’n stap méér was gedaan ter-voorbereiding +van ’t wreed vertrek. Eindelyk staat de kabel loodrecht. De nu aantewenden kracht werkt vertikaal. Het schip neigt den boeg +als ’n toornig rund dat den vyand afwacht op de laaggehouden hoorns. Als ’n onwillig paard dat den kop neerbuigt tusschen +de gestrekte voorbeenen. De <i>Frederik Hendrik</i>, <i>zyn</i> schip, <i>zyn</i> trouw schip, wil niet van de plaats. Het breekt z’n waterlyn, en heft den achtersteven omhoog, en <i>jumpt</i>, en schynt zich te willen laten neerhieuwen in de diepte, liever dan z’n bevelhebber te verlaten, die daar handenwringend +om genade staat te smeeken op ’t vreemde strand... + +</p> +<p>En nog altyd haakt de yzeren klauw van het anker in de slib, in ’t zand, in de steenen, in ’t koraal, in de spleet van ’n +onderzeesche rots misschien... + +</p> +<p>Zou die bodem medelyden met hem hebben, en ’t anker niet loslaten? + +</p> +<p>Helaas, de grond is week, en niet bestand tegen ’t laatste “<i>o... ho... ho... iiii!</i>” dat ’n eind maakte aan allen twyfel. + +</p> +<p>De zeilen, reeds onder ’t ankerhieuwen gedeeltelyk van de belemmerende geitouwen ontslagen, klepperden en fladderden besluiteloos, +Van-tyd tot-tyd sloegen ze <i lang="en">back</i>, en vertoonden een schyn van onwil tot het verrichten van den dienst dien men straks van hen vergen zou. Met hun bolle zyden +drukten ze tégen de masten, als poogden zy uit angst voor de noodlottige beslissing, den arbeid der matrozen te verzwaren. + +</p> +<p>Maar ook dit had opgehouden. Door ’n kleine beweging van ’t roer boden de vaartuigen hunne zyden aan den toedringenden luchtstroom. +De zeilen werden gespannen en gericht. De balling hoort de kommandoos van schoot-aanhalen en brassen... de eigenaardige zangen +ook, die alweder de rukkende uitvoering van deze bevelen vergezellen... de schepen zetten koers... verwyderen zich... raken +uit zicht... het vreeselyk vonnis is wel inderdaad ten-uitvoer gelegd in al z’n strengheid! + +</p> +<p>De goede dokter hield hier eenige oogenblikken op, als om den indruk waartenemen, dien deze schildering op de kinderen maakte. +Wouters maagdelyk gemoed was zeker ’t meest aangedaan. Het kostte hem moeite zich voortestellen dat er sedert die gebeurtenis +ruim twee eeuwen verloopen waren, en hy betrapte zich telkens op den wensch, ’n schip uitterusten, dat koude verre Vuurland +optezoeken, en den armen verlatene aftehalen! Even als by die droomery <a id="d0e7761"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7761">168</a>]</span>met de wegvlietende strootjes, meende hy de stem van den ongelukkige te hooren, die verwytend riep: waar blyft Wouter? + +</p> +<p>Als ’n bliksem schoot hem de gedachte door de ziel: maar God dan? Waar bleef God? Wat heeft God voor den armen Jakob Claesz. +gedaan? + +</p> +<p>De dokter bemerkte dat hy iets zeggen wilde, en kwam z’n beschroomdheid te-hulp door hem vriendelyk aantezien. Dit gaf onzen +kleinen wysgeer moed, en wel eenigszins hakkelend, maar toch met iets ferms in z’n toon, alsof hy ’n zwarigheid oploste, vermande +hy zich tot de opmerking: + +</p> +<p>—Hy zal gebeden hebben, en op God vertrouwd! + +</p> +<p>Indien iemand die niet gelooft, ronduit z’n meening zegt in ’n kring van geloovers, neemt men ’t hem zeer kwalyk dat hy den +moed heeft van de leer aftewyken. Twyfelaars en ontkenners zyn gewoonlyk zachtmoediger. Niemand van ’t gezelschap riep: foei! + +</p> +<p>Waarlyk, dit zou ànders geweest zyn, als Willem of Herman zich in den huize Pieterse uitdrukkingen veroorloofd had, die evenzeer +indruisten tegen de dáár gehuldigde begrippen, als Wouters gezegde tegen ’t gezond verstand dat in dézen kring geëerbiedigd +werd. Zelfs de kleine Sietske begreep reeds dat God niet op-eenmaal om-den-wille van Jakob Claesz. den aard der Vuurlanders +veranderen kon, en dat het hopen op Gods hulp den hoogsten graad van wanhoop aanduidt. Maar de dokter die zeer goed wist welken +indruk Wouters onnoozelheid gemaakt had, beschermde hem goedig tegen de nogal gemakkelyke tegenwerpingen die hy had uitgelokt, +en bracht het gesprek op ’n ander onderwerp. + +</p> +<p>—O zeker, m’n jongen, het is te hopen dat hy... op een-of-andere wys den moed hebbe opgedaan om z’n lot te dragen. En al ware +dit zoo niet... er zyn nog andere opmerkingen over deze zaak te maken. Bedenk eens hoe het gevoel van de wegzeilende schepelingen +moet geweest zyn, toen zy den veroordeelde uit het oog verloren! En wat al inspanning was er vooraf gegaan! Het drama had +zeker reeds lang geduurd, voor zich de onwilligheid van den onderbevelhebber duidelyk genoeg openbaarde, om daarvan melding +te maken in ’t Journaal. Hy moet aanhang gehad hebben, zéker op ’t schip dat rechtstreeks onder z’n bevel stond, misschien +wel op de andere schepen ook. Van Noort was zeer streng, en zal daartoe hoogstwaarschynlyk byzondere redenen gehad hebben. +Wie zegt ons of hy op de aanhankelykheid en ’t plichtsbesef van alle bevelhebbers, officieren en manschappen onvoorwaardelyk +rekenen kon? In-allen-geval <i>wist</i> hy niet, in-hoe-verre daarop staat te maken viel. Tusschen ’t eerste blyk van ongehoorzaamheid en ’t by-een roepen van den +krygsraad, ligt ’n geruime tyd. Er moet in die weken veel voorgevallen zyn, waarvan Herman niets heeft voorgelezen, en dat +dan ook niet in ’t Journaal van de reis staat, althans niet in de jammerlyk verknoeide uitgaaf die daarvan dezer dagen in +’t licht kwam. Hebben de heeren taal- en stylverbeteraars iets weggelaten, dat in deze zaak eenige opheldering zou kunnen +geven? Ik weet het niet. Dat <a id="d0e7778"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7778">169</a>]</span>er reeds vóór ’t beleggen van den krygsraad wryving en spanning bestond, blykt uit de uitdrukkelyk vermelde vreugd die er +by de schepelingen heerschte, toen de Vice-admiraal zich op den 14n December weder by ’t eskader had gevoegd. Men gevoelt +dat er angst bestond voor den uitslag der oneenigheid. Nu, die uitslag was dan ook treurig genoeg! + +</p> +<p>—’t Zou nòg erger geweest zyn als de weerspannigheid vasten voet had gekregen, meende oom Sybrand. Ik bewonder de geestkracht +van Van Noort. In zùlke omstandigheden zyn zùlke mannen noodig. + +</p> +<p>—Misschien! + +</p> +<p>—Het komt me voor, dat hy z’n plicht deed. Het behoud van <i>allen</i> was hem opgedragen en daarom moest hy, waar ’t noodig bleek, streng te-werk gaan met den enkele die zich verzette, en ’n +slecht voorbeeld gaf. + +</p> +<p>—Dit kàn gegrond zyn. ’t Is evenwel jammer dat er in datzelfde Journaal blyken voorkomen van ’n ruwheid, die ’t recht geven +tot twyfel of er ook in deze zaak wel met de noodige matiging is te-werk gegaan. Van Noort heeft eenmaal ’n spaanschen loods +over-boord doen werpen, omdat de man beweerde dat hy op ’t Admiraalschip vergiftigd was. Doch zoowel in deze zaak als in die +van den armen Jakob Claesz. zyn de berichten zeer schraal. Er blykt, byv. niets van de <i>oorzaken</i> der weerspannigheid van dien onderbevelhebber. Indien het hem ware te-doen geweest om zich aan ’t gezag van Van Noort te +onttrekken, had hy zich zeer gemakkelyk van ’t eskader kunnen afscheiden, wat dan ook by dergelyke expeditien herhaaldelyk +geschiedde, ’t Was moeielyker by-een te blyven, dan elkaar uit het oog te verliezen. Wy weten te weinig van de zaak om ’n +oordeel te vellen. Ook dit voorval, als de geheele Geschiedenis—ik bedoel, de groote!—is zeer onvolledig geschreven. We kunnen +slechts raden, gissen. Alleen de vreeselykheid van ’t geslagen vonnis ligt ons duidelyk voor oogen. En wat me daarin ’t meest +treft, is de lakonieke vermelding van de waarschynlykheid dat “de inlanders den veroordeelde wel zouden afmaken.” Ik weet +ter-nauwernood wat onmenschelyker is, de veronderstelde aard van die Vuurlanders, of ’t gebruik-maken van hun wreede eigenaardigheid? +’t Menschen-eten is verboden, maar wel scheen het geoorloofd, aan mensch-eters ’n mensch te eten te geven. De Romeinen wierpen +hun misdadigers in ’t wilde-beestenperk. Hier zien wy de funktien van verscheurend dier opdragen aan <i>menschen</i>! + +</p> +<p>—’t Waren <i>wilden</i>... + +</p> +<p>—Ja, maar zy die ’t vonnis sloegen, gingen voor <i>beschaafd</i> door. En bovendien, ook die wilden behooren tot ons geslacht. Het trof me reeds als kind, dat Robinson Crusoë, die zich zoo +ongelukkig waande op z’n onbewoond eiland, van schrik dacht te sterven toen hy door ’t zien van voetstappen ontdekte dat z’n +eiland <i>niet</i> onbewoond was. Och, kinderen, ’t is zoo treurig dat de mensch ’n vyand van den mensch is. +<a id="d0e7810"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7810">170</a>]</span></p> +<p>—De beschaving... + +</p> +<p>—Beschaving legt ’n vernis over onze boosaardigheid, en nog niet eens altyd. De aard der wilden breekt telkens door. Let er +maar eens op, met welke blikken wy of... sommigen onzer, iemand begroeten dien we niet kennen! + +</p> +<p>De dokter zag Willem even aan. + +</p> +<p>—Het schynt wel of ieder die zich verstout eenigszins aftewyken van de maniertjes waaraan wy gewoon zyn reeds daarom alleen +onze vyand is. Zuivere welwillendheid is zeldzaam. Waar we haar ontdekken, werd ze gewoonlyk opgewekt door oorzaken van-buiten-af. +Op en door zichzelf schynt ze niet te kunnen bestaan. Waarom toch? + +</p> +<p>Holsma sprak hierop weder van beschaving, van de <i>ware</i> die iets anders en iets meer behoort te zyn dan vernis. Hy betoogde dat er in geestelyke ontwikkeling ’n hefboom ligt om +’t zedelyk standpunt te verhoogen, en eindigde met de opmerking dat het laagstellen of minachten van ’t onbekende veelal voortsproot +uit gebrek van zelfkennis. + +</p> +<p>Toen Wouter vertrok, deden de kinderen hem uitgeleide tot aan de huisdeur, en Willem was byzonder vriendelyk. + +</p> +<p>De dokter namelyk had ’n byzondere manier van zedepreeken. Hy wist wel op welk onderwerp ’t gesprek zou uitloopen, wanneer-i +begon met die treurige geschiedenis van Jakob Claesz. En ook ik had er m’n redenen voor, toen ik van de troglodieten overstapte +op Olivier Van Noort. + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e7607" href="#d0e7607src" class="noteref">1</a></span> Hier volgt (in I. 1062) een uitvoerige beschouwing over de rol van klanknabootsing in de woordvorming. +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e7705" href="#d0e7705src" class="noteref">2</a></span> De werktuigkundige verbeteringen van den laatsten tyd hebben waarschynlyk dit werktuig van de schepen verdrongen. Het was—of +is—’n zware cylinder die met handspaken in beweging werd gebracht, en die in tegenstelling van ’t vertikaal staand <i>gangspil</i>, in horizontale richting niet ver van den boeg dwars over ’t schip geplaatst was. De zeer sterke rechtstandige balken waarin +de as van dit spil zich beweegt, heeten <i>betings</i>. Het winden wordt aan-boord <i>hieuwen</i> genoemd, waarschynlyk ’n klanknabootsing van den krachtregelenden maatzang dien de matrozen by dezen arbeid aanheffen. Of +’t woord “braadspil” iets te maken heeft met het engelsche: <i>broad</i>, weet ik niet, maar wel dat het aan-boord der schepen nooit anders dan <i>onzydig</i> wordt gebruikt. Wie daar, op ’t gezag onzer taalkundige woordenboeken, van <i>de</i> braadspil sprak, zou worden aangezien voor ’n vreemdeling of <i>nederlandsche-taal</i>professor. (M.) +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Een splinternieuwe <i lang="la">gradus ad Parnassum</i>, niet precies dezelfde die <i>Faust</i> ten-geschenke kreeg van <i>Mephisto</i>. Twee ouwerwetsche spiegels voor hedendaagsche spelprofessors. Wenken omtrent ’n meer nieuwerwetsche wyze van taalbeschouwing. +</p> +</div> +<p>Wanneer de lezer gewoon is aan effekt-romans, zal ’t hem bevreemden te vernemen dat Wouters bezoek by de familie Holsma grooten +invloed uitoefende op ’t ontwikkelingsproces van z’n geest. Het spreekt vanzelf dat dit zich niet terstond openbaarde, doch +er was ’n kiem van verandering in z’n gemoed gelegd, die niet weder kon verstikt worden. Van zelfstandig denken was nog geen +spraak, maar hy wist nu toch dat er iets àls zelfstandig denken mogelyk was, al durfde hyzelf zich die weelde niet aanmatigen, +waartoe hem dan ook de noodige rypheid ontbrak. Niet hy, Wouter, zou ’n meening hebben, maar hy begon toch intezien dat er +andere meeningen bestonden dan die van z’n omgeving, en dit was ’n groote stap. + +</p> +<p>Boven alles echter—heel gelukkig inderdaad!—drukte hem z’n gebrek aan kennis. Het was hem duidelyk geworden dat de kinderen +in wier gezelschap hy eenige uren doorbracht, zoo veel meer wisten dan hy, en dit maakte hem zeer bedroefd. Wat baatten hem +al z’n koningen Israëls! Wie was het toch die zoo schrikte van voetstappen? De arme jongen had nooit iets van De Foe’s kluizenaar +gehoord. <a id="d0e7845"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7845">171</a>]</span>Hy vroeg aan Stoffel, en deze zou wel in-staat geweest zyn hem intelichten, als Wouter den naam van Robinson maar onthouden +had. + +</p> +<p>—Voetstappen? Voetstappen? Hoe kan ik je antwoorden, als je niet zegt welke voetstappen? Voetstappen van <i>wien</i>, meen ik. Men moet altyd namen noemen, als men iets te vragen heeft. + +</p> +<p>—Juist, zei de moeder, als je wat weten wil, moet je namen noemen. En maakte mevrouw-zelf de slâ aan? Dat vind ik al heel +zonderling! Nu, de knecht zal zeker uit geweest zyn. + +</p> +<p>By al de verhalen die Wouter omtrent z’n wedervaren werden afgeperst, had hy instinktmatig vermeden melding te maken van de +byzonderheden die in z’n omgeving niet te rekenen hadden op ’n gunstig onthaal. Geen woord van de saturnalie! Niets van ’t +verzuimd bidden by warm eten! Ook verzweeg hy de gemakkelykheid waarmee die kinderen zich schenen te bewegen, en de ongedwongenheid +hunner deelneming aan ’t gesprek. Toch was de schroom om zaken aanteroeren die in zyn kring minder gewild waren, misschien +overbodig. Men vergeeft zooveel aan beerevellen! Maar dit ging z’n berekening te-boven. + +</p> +<p>Juffrouw Pieterse informeerde zich herhaaldelyk of-i wel “fatsoenlyk” geweest was? En Wouter beaamde dit in alle oprechtheid +zonder eigenlyk te weten wat ze bedoelde, daar hy in z’n gemoedje noch ondervinding noch besef had van het tegendeel. Ja toch +... de geschiedenis met dien topzwaren vlâlepel! Zou dàt misschien onfatsoenlyk geweest zyn? Hy wilde de beslissing dezer +vraag liefst niet laten afhangen van z’n moeder, en zweeg er dus over ... och, hoe lief van de wilde Sietske, z’n onhandigheid +zoo te bedekken! Maar dit zou hyzelf ook gedaan hebben, al wist-i dan zooveel minder dan de kinderen van den dokter. + +</p> +<p>Met schrik vernam hy dat de dag naderde, waarop z’n gedwongen afwezigheid van Pennewips school een eind nemen zou. Meer dan +ooit voelde hy dat de bronnen van kennis die daar voor hem ontsloten werden, niet voldoende waren. Of althans hy meende dit. +Maar aan tegenstand was niet te denken. Hy was ontevreden met zichzelf, met alles! “Van my zal nooit iets terecht komen!” +zuchtte hy. + +</p> +<p>Hy verscheurde z’n <i>Lady</i> Macbeth die hem leelyker voorkwam dan ooit. En ... Ophelia? + +</p> +<p>O hemel, den ganschen dag had hy niet aan Femke gedacht! Dit kwam hem zeer slecht voor. Was ’t omdat ze maar ’n bleekmeisje +was, en omdat de kinderen van den dokter zooveel voornamer waren? + +</p> +<p>Dit denkbeeld verschrikte Wouter erger, dan de gedachte aan diefstal of moord. Hy kon niet leven met zoo’n zelfverwyt, en +nam de eerste gelegenheid waar, om de schuld af tedoen. Want ’n schuld wàs het, naar-i voelde. + +</p> +<p>En dit gevoel gaf hem moed. Met z’n gekleurde prent in de hand, stapte hy ditmaal moedig ’t welbekende hekje binnen, en klopte +aan <a id="d0e7871"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7871">172</a>]</span>de deur van Femke’s huisje. Er werd “binnen” geroepen. Z’n hart bonsde benauwend, maar nu moest-i z’n heldenstuk wel dóórzetten. +Hy stond op-eenmaal voor ’t meisje, dat met haar moeder bezig was aan vrouwelyken arbeid. De hartevrouw van m’n held stopte +kousen, ruwe dikke onoogelyke wollen kousen! ’t Is hard voor ’n schryver, zoo-iets te moeten boekstaven. Om evenwel aan Wouters +onbedorvenheid de eer te geven die haar nog altyd toekomt... + +</p> +<p>Want afkeer van praktischen eenvoud <i>is</i> bederf! + +</p> +<p>... om hem te schetsen zooals hy wàs, zy hier erkend dat die kousen hem in ’t minst niet hinderden. De periode van verdraaide +poëzie en valsche romantiek was nog niet voor hem aangebroken. + +</p> +<p>Wanneer hyzelf had moeten beschryven hoe hy ’t aanlei om z’n bezoek te rechtvaardigen, en iets te zeggen dat tot inleiding +van ’n gesprek zou kunnen dienen, zouden deze byzonderheden waarschynlyk voor ’t nageslacht zyn verloren gegaan. En ook ik +weet maar ten-deele hoe de overgang geschiedde, tusschen z’n bedremmeld binnentreden en ’t plaatsnemen op ’n matten stoeltje +dat Femke hem vriendelyk toeschoof. Hyzelf herinnerde zich daarvan niets dan den bezielenden blik waarmee ze hem aanzag, en +haar uitroep: + +</p> +<p>—Ah! + +</p> +<p>En ze had hem de hand toegereikt. + +</p> +<p>—’t Is de jongeheer van onlangs, zeide zy tot de moeder, als begrypende dat deze zich Wouter niet herinnerde. ’t Is de kleine +jongen die zoo ziek geweest is. En hoe gaat het nu? Je ziet bleek. + +</p> +<p>—Ga zitten, jongeheer. Ja, je ziet er bleekjes uit. Zeker van de wurmen? + +</p> +<p>—Wel neen, moeder! ’t Kind heeft zenuwkoortsen gehad. + +</p> +<p>—Ja juist, koorts! Ik wil maar zeggen dat het ook wel eens van de wurmen komen kan. Geef ’n kommetje, Fem, en schenk hem in. +Je moogt immers wel koffi drinken? Anders, als je met wurmen geplaagd bent... + +</p> +<p>Ik moet erkennen dat die wurmen van Vrouw Claus onzen Wouter meer hinderden dan haar kousen. ’t Mensch scheen zich voorgenomen +te hebben hem daarmee te plagen, en kwam er gedurig op terug. + +</p> +<p>—En waar bleekt je moeder? vroeg ze. Niet dat ik ’n ander wil onderkruipen, godbewaarme, maar... àls ze soms niet tevreden +was met ’r waschvrouw... ’t kon gebeuren, zie je. Nu, dan is ieder zichzelf de naaste, en ik rekommandeer me. Als er inktvlekken +in ’t goed zyn, maakt Fem ze ’r uit, met “zuringzout” weetje? En nooit raakt er ’n stuk weg ... ja, eens is ’t gebeurd, ’n +paar mansetten, maar die hebben we vergoed met ’n zesthalf ... vraag maar aan Femke. + +</p> +<p>Helaas! Dàt zou hy nu van Femke moeten vernemen, hy die haar zooveel anders te vragen had! Vrouw Claus maakte ’t hoe langer +hoe erger. Ze tastte hier niet de valsche poëzie aan, waarmee hy nog niet besmet was, ze stoorde, belemmerde en bedierf de +<i>werkelyke</i> vlucht van z’n gemoed, die beter pleging verdiende. + +</p> +<p>En zie, het meisje begreep ’t ongepaste van dien wanklank! Zou <a id="d0e7905"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7905">173</a>]</span>dit aan fyner bewerktuiging te danken geweest zyn? Was ’t ’n gevolg van de betrekkelyke maagdelykheid harer indrukken? Speelde +hier de liefelyke jeugd ’n rol? + +</p> +<p>Van alles wat, misschien. Doch zeker is ’t, dat de herinnering aan de manier waarop Wouter haar had ingeleid in de geheimenissen +van Aztalpa, grooten invloed op haar beoordeeling uitoefende. Ze had Wouters ziel in groot ornaat gezien. En al was dan ook +de opschik waarmee hy by die gelegenheid z’n welsprekendheid getooid had, te bont en te kleurig voor geoefenden smaak ... +Femke’s smaak was niet geoefend. Voor haar vertegenwoordigde Wouters opgetogenheid <i>het</i> schoone, <i>het</i> verhevene, en daarom stond ze hoog genoeg om zich gestuit te voelen door de platheid van den toon dien haar moeder aansloeg. +Ze zon op middelen om daaraan ’n eind te maken. Maar ook hier alweer, even als in Wouters eigen omgeving voor hemzelf, was +de rechte weg afgesloten. Femke kon immers niet zeggen: moeder spreek toch wat ... peruaanscher! + +</p> +<p>’t Eenige wat ze voorloopig doen kon, was hem te vragen wat het rolletje beteekende, dat-i nog altyd in de hand hield? + +</p> +<p>Zeer bedremmeld bracht Wouter uit, dat dit ’n geschenk voor háár was. Het meisje voelde zich getroffen door de hartelykheid +die hierin doorstraalde, en verzekerde met ’n eenvoud die meer ernst bevatte dan iemand gissen kon, dat ze die prent altyd +bewaren zou. + +</p> +<p>—Ja, zei de moeder, en dan moet je de kreukels er uit stryken. Want ... stryken doen wy ook, jongeheer. We brengen de wasch +kant en klaar thuis, en nooit heeft iemand de minste reden tot klacht. Zeg dit gerust aan je moeder. Daar heb je nu by-voorbeeld +je kraagje ... ik zeg dat het niet goed gestreken is. De ruimte zit in ’n plooi over ’t stiksel heen. Ook is ’t slordig geblauwd +... vraag maar aan Femke. Zeg, Fem, is ’t niet streeperig? + +</p> +<p>Ei ... zyn hemdskraag slordig geblauwd? Streeperig? Niet goed gestreken? En dat alles was nogal door de wyze Petrò gedaan! +Ook dáárin alzoo bestond verschil van opvatting of methode? En ook dáárin alzoo was de traditie van den huize Pieterse niet +alleen-zaligmakend? Het scheen er dezer dagen op toegelegd, onzen Wouter te schokken. + +</p> +<p>Maar Femke zat op heete kolen. Na eenig vruchteloos onderzoeken wie Ophelia was, en na even vruchtelooze pogingen om ’n gesprek +aantevangen dat in Wouters smaak vallen kon, bedacht zy ’n uitgang. Er moest volstrekt iets hier-of-daar bezorgd worden, meende +zy, en: “de jongeheer kon wel ’n eindje meegaan.” + +</p> +<p>—My wel, zei de moeder. + +</p> +<p>Het jonge paar vertrok. + +</p> +<p>Femkes boodschap scheen weinig haast te hebben. Ze sloeg met Wouter een der paden in, die in den omtrek van Amsterdam <i>de</i> paden genoemd worden, en dan ook niets zyn dan dat. Wie daar wandelt moet leeftocht van indrukken meenemen om zich niet te +vervelen. +<a id="d0e7934"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7934">174</a>]</span></p> +<p>Nu, dáárvan had onze Wouter voorraad! Hy had Femke zóóveel te zeggen, dat-i byna niet spreken kon. En ook zy had zich meer +met hem bezig gehouden, dan zyzelf zich bekennen wilde, meer vooral dan hy gissen kon. Ze begon met de mededeeling dat ze +aan haar moeder geen bericht had gedaan van de onvriendelyke ontvangst die haar ten-zynent was te-beurt gevallen, en wel omdat +ze wilde voorkomen dat haar moeder, indien Wouter eens mocht terugkeeren... + +</p> +<p>—O, Femke, je dacht er dus aan, dat ik je zou komen opzoeken? + +</p> +<p>—Ja, zei ’t meisje aarzelend maar toch met ’n flinkheid die Wouter verrukte. Ja, ik dacht wel dat ik je weer zou zien. En +ik heb ’n mis laten lezen voor je beterschap. + +</p> +<p>—Heusch? vroeg Wouter die ter-nauwernood wist wat dit beduidde. Heb je dat heusch voor me gedaan? + +</p> +<p>—Ja, en zelf gebeden ook! Want ik had het jammer gevonden, als je gestorven waart. Ik geloof dat je-n-’n goed jongetje bent. + +</p> +<p>—Ach, ik had eer moeten komen! En dit wilde ik ook, maar ... Femken, ik durfde niet. + +</p> +<p>Hy verhaalde hoe hy op dien zondag in haar nabyheid geweest Was. Het meisje schreef z’n beschroomdheid aan vrees voor haar +moeder toe. + +</p> +<p>—M’n moeder is ’n heele brave vrouw, zieje. Ze zal niemand te-kort doen, maar ... och, je begrypt me wel. Ze heeft de gewoonte +niet, met menschen omtegaan. Ik ben beter thuis in de wereld, omdat ik kindermeisje geweest ben, wel drie weken lang. Als +noodhulp, weetje, want voor ’n wezenlyke kindermeid was ik nog te jong. ’t Was by ’n nicht van ons, waar de meid ziek was, +want we zyn eigenlyk van beste familie, weetje. Maar dit doet er niet toe. Zeg me liever, of je nu heelemaal beter bent? + +</p> +<p>Wouter gaf verslag van z’n ziekte, en geraakte onwillekeurig op ’t onderwerp dat hem voornamelyk bezig-hield, op z’n onkunde. + +</p> +<p>—Alle kinderen verstaan fransch, klaagde hy, en dit wordt niet onderwezen op m’n school. En wie geen fransch verstaat, kan +nooit ’n groot man worden. + +</p> +<p>—Och, dat geloof ik niet. De kruienier in de Molstraat heeft drie eigen huizen, en ik weet dat-i geen woord fransch spreekt. + +</p> +<p>Wouter had eenige moeite haar aan ’t verstand te brengen dat hy iets anders bedoelde dan ’t bezit van drie huizen, ofschoon +ook dit hem niet verwerpelyk voorkwam. + +</p> +<p>—Ik wilde zoo graag ... zieje ... zoo graag ... iets als ... ja, hoe zal ik je dit uitleggen? Ik wou... + +</p> +<p>De afrikaansche heerschappy zweefde hem op de lippen. Maar hy had den moed niet, z’n eigen droomen in woorden overtezetten. + +</p> +<p>—Je weet, Femke, dat we hier in Europa wonen. Nu, daar ginds, ver in ’t zuiden, heel ver ... ik zal ’t voor je uitteekenen. +We kunnen hier wel ’n oogenblik zitten, niet waar, dan zal ik je precies uitleggen wat ik bedoel. +<a id="d0e7965"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e7965">175</a>]</span></p> +<p>Hy geleidde ’t meisje naar ’n stapel gezaagde planken, en nam daarop naast haar plaats, nadat-i hier-of-daar ’n takje had +weten machtig te worden, dat hem dienen zou tot graveerstift om ’n wereld in ’t zand te teekenen. + +</p> +<p>—Dit is Europa. De aarde is rond ... dat wil zeggen, ze bestaat uit twee helften ... als pannekoeken ... kyk, ’t lykt wel +’n bril. Nu, met die eene helft hebben we niet te maken, dat is Amerika ... zet ’r gerust je voet op. <i>Hier</i> wonen wy ... daar ligt Engeland ... heel omlaag is Afrika. De menschen zyn daar ... onbeschaafd. Ze kunnen niet lezen zelfs, +en dragen maar heel weinig kleeren. Maar als er ’n reiziger komt, behandelen zy hem zeer vriendelyk. ’t Staat in ’n boekje. +Daar wou ik heengaan, en aan al die menschen lezen leeren, en kleeren geven, en zorgen dat er in ’t heele land geen onrecht +geschiedde, en dan zouden wy... + +</p> +<p>—Ik ook? vroeg Femke verbaasd. + +</p> +<p>—Ja zeker! Ik wou je vragen met my daarheen te gaan? We zouden man en vrouw zyn. Je begrypt wel, als ik koning werd in dat +land ... dat jy dan ... + +</p> +<p>—<i>Ik?</i> Koningin? + +</p> +<p>Het meisje berstte in lachen uit. Ze vertrad, onwillekeurig op-staande, al de koninkryken die Wouter zoo-even aan haar voeten +had neergelegd. + +</p> +<p>—Maar ... wil je dan niet m’n vrouw worden? + +</p> +<p>—Wel neen, malle jongen! Ik begryp niet waar je de gekheid vandaan haalt. Weet je dan niet dat je nog maar ’n kind bent? + +</p> +<p>—Wil je dan wachten tot dat ik groot ben? Wil je my niet aannemen voor je vrindje? + +</p> +<p>—Wel zeker! Maar dan moet je niet zulke zotte praatjes bedenken. Niet dat je later niet naar Afrika zoudt kunnen gaan. Waarom +niet? Er gaan zooveel menschen op-reis! By ons op ’t “pad” woonde vroeger ’n timmerman, die met z’n heele familie naar Haarlem +verhuisd is. Maar ... trouwen! + +</p> +<p>Weer lachte zy schaterend. En Wouter leed er pyn van. De arme jongen trof ’t ongelukkig met z’n eerste liefdesverklaring. +Op-eenmaal werd het meisjen ernstig: + +</p> +<p>—Ik geloof dat je ’n goed kind bent, zeide zy, en ik houd veel van je... + +</p> +<p>—En ik! riep Wouter. O, Femke, ik heb altyd aan je gedacht in m’n ziekte ... als ik denken kon. Want ... in de koorts ... +ik kan niet weten waaraan ik gedacht heb in de koorts, maar ’t zal wel aan jou geweest zyn! En met de prent die ik voor je +kleurde, heb ik gesproken alsof jy het was. En die prent antwoordde, en begon zóó op je te lyken, dat ik heusch meende jezelf +te zien. En dan heette ik Kusco of Telasco, en jy was Aztalpa, de dochter van de zon. Zeg. Femke, mag ik je vrindje wezen?. + +</p> +<p>Het meisje bedacht zich eenige oogenblikken, en voelde in haar onverschoold rein-menschelyk hart, aandrang tot het verrichten +van <a id="d0e8000"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8000">176</a>]</span>’n goede daad. Hoe werkte die aandrift? Waaruit ontstond ze? Was zich ’t zeventienjarig meisje bewust van den invloed dien +Wouters ... kinderachtigheid op haar uitoefende? Waarschynlyk niet. En ook ik kan niet zonder inspanning doorgronden waarom +ze zich moeite gaf ditmaal naar ’n antwoord te zoeken dat iets minder krenkend was dan ’n lach. + +</p> +<p>Ze lachte dus niet. Het zou wreed geweest zyn tegenover de teederheid die onmiskenbaar in z’n toon lag. + +</p> +<p>—Zeker, zéker mag je m’n vrindje zyn! Maar ... maar ... + +</p> +<p>Ze zocht ’n voorwaarde, ’n beletsel, iets dat hem niet kwetste, en toch terugvoerde naar ’t standpunt dat z’n leeftyd hem +naar hare meening aanwees. Hy was gegroeid sedert z’n ziekte, dit is waar, maar toch ... Femke had kans gezien hem op den +arm te nemen en de heele stad doortedragen, hem die ’r zoo prettig van droomde háár te redden uit ’n brand. + +</p> +<p>—M’n vrindje, ja ... maar ... dan moet je-n-ook alles voor me doen wat ik verlang. + +</p> +<p>Alles slechts? Och, ’t kwam Wouter zoo weinig voor! + +</p> +<p>—Alles, alles, alles! Wat? O, gauw, zeg me wat ik voor je doen kan! + +</p> +<p>’t Werd benauwend voor ’t meisje. Want ze wist niet wat ze eischen zou. En ze was nu wel genoodzaakt iets te noemen. Welnu +dan, ze had altyd gehoord dat vlytig leeren nuttig voor kinderen was. Als ze hem eens dáártoe aanspoorde? + +</p> +<p>—Luister, Wouter, ik heb uit jok aan m’n moeder verteld dat je-n-’t knapste jongetje van je school was ... + +</p> +<p>—Ik? riep Wouter met komieke verbazing. + +</p> +<p>Het schynt zonderling—doch we nemen dezelfde anomalie in de groote-menschenwereld waar—dat hy nooit had achtgeslagen op de +onevenredigheid tusschen z’n hoogdravende aanspraken en verregaande onbekwaamheid. Hy wilde alles, en kon niets. Deze rekenfout +was te opmerkelyker in hem, omdat hy zich die onbekwaamheid zoo goed bewust was, en dus niet als vele anderen ter verontschuldiging +zich beroepen kon op eigenwaan. De allereerste in ’n heel werelddeel... dit kon wel. ’t Wenschje was billyk en matig, maar: + +</p> +<p>—Maak dat je binnen drie maanden de eerste bent op je school, zei Femke die niet weten kon dat er sarkasme lag in haar eisch. +Zieje, anders mocht misschien m’n moeder te weten komen dat ik over je gejokt heb, en dit wou ik niet graag. Als je zorgt +dat het geschiedt... + +</p> +<p>—O, Femke, ik zal het doen! + +</p> +<p>—Ga dan nu naar-huis, zei ze, en begin er terstond aan. + +</p> +<p>Zoo zond ze hem weg. By ’t afscheid nemen vond ze op-eenmaal dat-i te groot geworden was om hem ’n zoen te geven. En toen +pater Jansen, die ’n paar uur later haar moeder bezocht, vroeg van wien ze die prent had ... + +</p> +<p>De man zei dat Ophelia in ’t Hollandsch zooveel beduidde als <a id="d0e8032"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8032">177</a>]</span>Flora die in vroeger tyd beschermheilige van rozen en vergeetmenietjes geweest was. + +</p> +<p>...toen, toen werd Wouter in haar oogen weer op-eenmaal ’n heel klein kind. Dat-i nog in de wieg lag durfde ze wel niet zoo +rechtuit zeggen, maar toch: + +</p> +<p>—Och, heeroom, die prent is van ’n jongetje, van ’n klein jongetje. ’t Kind zal zoo omstreeks de tien jaar oud zyn, of ... +negen. Ja, ouder dan negen is-i zeker niet! + +</p> +<p>—Ben je mal, meid, riep de moeder. De jongen is vyftien! + +</p> +<p>—Ja juist, vyftien, of ... zoo-iets. Ik wil maar zeggen dat-i nog ’n kind is. + +</p> +<p>Ze bloosde, en was verstoord op haar moeder, en borg Ophelia in ’n verscholen hoekje. Vrouw Claus en pater Jansen hebben de +nieuwe uitgaaf van de bloemengodin nooit weergezien. + +</p> +<p>“O, Femken, ik zal het doen!” had Wouter gezegd. + +</p> +<p>Er begon waarlyk kans te bestaan dat-i wat vlugger leerde, nu Pennewips schoolkennis voortaan de livrei dragen zou van Femkes +invloed. Wouter begreep zeer goed dat ze met het vergen van den voorgewenden dienst, geen andere bedoeling had dan z’n eigen +belang. Maar die bedoeling zelf was liefelyk, en ’t zou hem immers leelyk hebben gestaan wanneer-i, na zóó hoog te hebben +opgegeven van wat hy wel voor haar zou willen doen, op dien onverwachten eisch geantwoord had: o, alles alles, maar ... juist +dit ééne niet! + +</p> +<p>Dat-i liever z’n dame gediend had in ’n gevaarlyke expeditie, spreekt vanzelf. Maar men heeft z’n heldendaden niet voor ’t +kiezen. Herkules en St. Joris zelf zouden zich heden-ten-dage wel moeten vergenoegen met het bevechten van miniatuur-draken. +Hoe dit zy, Wouter nam z’n taak ernstig op. Hy begon z’n “<i>Ippel</i>” z’n “<i>Strabbe</i>” z’n “<i>Oefening in ’t kunstmatig lezen</i>” z’n “<i>Vaderlandsche</i>- en andere <i>Geschiedenis</i>-boekjes” lief te krygen als gewaardeerde vyanden, die hy onder de oogen zyner uitverkorene verslaan zou in eerlyken stryd. +Zelfs over “<i>Pietersons Geslachtlyst van nederduitsche naamwoorden</i>” begon z’n gemoedsstemming zeker waas van poëzie te verspreiden, dat alle andere Herkulessen zou beschaamd gemaakt hebben +over de nietigheid van hun werk. + +</p> +<p>Tournooi-verslagen had-i nog niet gelezen. Geen toovergodin bezorgde hem ’n gewyd harnas. Geen Minerva leverde hem ’n Meduza-kop +tot schild ... och, niets van dat alles, maar toch ... Slachterskeesje mocht oppassen! + +</p> +<p>Tot Wouters eer moet ik zeggen dat-i den jongen ridderlyk waarschuwde. En werkelyk, drie maanden daarna was hy de eerste van +de school. Pennewip zelf was wel genoodzaakt te erkennen: + +</p> +<p>—Het is bevreemdend! Men zou ook kunnen zeggen, het is ... verwonderingwekkend, jazelfs in zekeren zin voorbeeldeloos, of +... zonder voorbeeld! + +</p> +<p>De allernaaste aanleiding tot dezen uitroep was dat Wouter in zeker opstel heel kordaat van ’n wyf had gesproken: “dat zyn +muts betastede en op deszelfs hoofd zettede.” +<a id="d0e8076"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8076">178</a>]</span></p> +<p>Was ’t niet jammer, de lieve geestdrift van ’t kind te verknoeien aan zulken onzin?<a id="d0e8079src" href="#d0e8079" class="noteref">1</a> + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e8079" href="#d0e8079src" class="noteref">1</a></span> In I. 1067–1074 beproeft M. eene zielkundige ontleding van Femke, met lange beschouwingen over onschuld, zinnelykheid en hysterie. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p><i>Wouter</i> moet ’n beroep kiezen. De keerzy van den roem. <i>Wouter’s</i> begrippen over kommanditair wereldbestuur. Oorzaken van ’n ergernis die, viâ <i>Missolunghi</i> uitloopt op <i>Femke</i>. +</p> +</div> +<p>Wouters uitgeleerdheid op de school bleef nog altyd zonderling afsteken by de rechten die men hem scheen toetekennen in den +huiselyken kring. De oorzaken hiervan waren: eerstens, dat hy de jongste was, en bovendien ’n <i>iongen</i>n die tegenover meisjes altyd eenige jaren minder telt dan z’n doopceel. Ten-tweede ging hy diep gebukt onder de atmosfeerdrukking +der verwaandheid van z’n broêr Stoffel. + +</p> +<p>—Nu ja, moeder, de eerste by Meester Pennewip. Maar ziet u, daarom is-i nog geen professer. Er zyn nog heel andere scholen +in de stad, waar hy misschien de allerlaagste wezen zou. + +</p> +<p>—Wel zeker, Stoffel, dat zeg ik ook altyd. Er zyn andere scholen. Maar ik wou nu maar weten wat we met ’m zullen aanvangen. +Letterzetten wil-i niet. En naar zee ... nu dat’s me-n-ook wat! + +</p> +<p>“Dat ’s me-n-ook wat!” beduidt: ’t is te gek om van te spreken. Onder de tallooze plannen, wenschen, idealen, waarmee Wouter +zich sedert eenigen tyd had bezig gehouden, behoorde ook de op-eens ontwaakte lust om zeeman te worden. Geheel vreemd was +hem dit denkbeeld nooit geweest—er was iets Afrikaansch in—maar hy voelde zich daarin versterkt door de geschiedenis van den +ongelukkigen Jakob Claesz. De gedachtenloop die hiertoe leidde, is niet moeielyk nategaan. + +</p> +<p>Met de eigenaardige beschroomdheid die we dikwyls in hem waarnamen, had-i z’n wensch geopenbaard. Maar ze was met even eigenaardige +afkeuring ontvangen geworden. In zeer veel hollandsche huisgezinnen namelyk, is de zeevaart—als baden en zwemmen—’n uitspatting, +’n misbruik, ’n losbandigheid, ’n paradox, ’n <i>hors d’oeuvre</i> of ’n ondeugd. + +</p> +<p>—De goeie God zal me bewaren, hoop ik, voor zoo’n affront, riep de moeder. Heb ik je daartoe opgebracht? Heb ik er dàt nu +van, jongen, dat ik je zoo goed heb laten leeren van sogrefie en alles? Zal je dan nooit ophouden met akeligheid! + +</p> +<p>Wat zou Wouter doen? Hy mompelde iets van ontdekkingsreizen, van onbekende koninkryken, van Straat <i>Magellaan</i>... helaas! + +</p> +<p>Stoffel vond ook dat zoo-iets niet te-pas kwam en verhaalde treffende voorbeelden van jongelui die naar zee waren gegaan nadat +ze zich aan-wal niet goed gedragen hadden, waaruit hy met de logiek die in zyn kring voldoende was, betoogde dat men nooit +naar zee moest gaan. +<a id="d0e8122"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8122">179</a>]</span></p> +<p>En Wouter van zyn kant, had geen lust in al de schitterende loopbanen die men hem voorsloeg. Hy wilde geen schoolmeester worden, +geen schoenmaker, geen leerling op ’n notariskantoor, geen bediende in ’n winkel, geen aptekersjongen... + +</p> +<p>Om rechtvaardig te zyn moet ik erkennen dat de redenen van z’n tegenzin in al deze vakken, niet veel gegronder waren dan de +bedenkingen die men tegen het door hem gekozene inbracht. + +</p> +<p>De gesprekken die hieruit voortvloeiden waren kurieus, doch hadden de verdienste dat zekere hoofdzaak ruiterlyker by den naam +werd genoemd, dan by zulke gelegenheden wel eens ’t geval is. De meer of mindere kans op “geld-verdienen” werd flinkweg op +den voorgrond gesteld, en zelfs de vraag: welk vak mogelykheid aanbood om <i>zeer spoedig</i> “in de verdiensten te komen?” Alleen Stoffel meende aan boekerige deftigheid schuldig te zyn, nu-en-dan de gemeenplaats over +’t “worden van ’n nuttig lid in de Maatschappy” voor-den-dag te brengen. Toevallig—en zeer by-uitzondering—had-i hier met +’n kind te doen dat deze versleten en huichelachtige fraze in ernst opnam. Wouter wilde inderdaad iets tot-stand brengen, +iets leveren: + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>de plaats betalen die het lot hem bood.</span></p> +</div> +<p>...en iets meer dan dat, als ’t mogelyk was! Kon hy ’t helpen dat het hem toegelegd plaatsje zoo bekrompen was? Hy voelde +aandrift tot het goede, tot het ongewone, tot het moeielyke, en z’n lust tot de zeevaart sproot niet zoozeer voort uit rechtstreeks +verlangen naar ’n werkkring die hem trouwens geheel onbekend was, als uit de hoop dat-i daarin gelegenheid vinden zou... + +</p> +<p>Wie beschryft al de verrukkelyke droomen die hem z’n verbeelding voorspiegelde?<a id="d0e8139src" href="#d0e8139" class="noteref">1</a> + +</p> +<p>Na ’n koncilie, waarby de hulp van meer autoriteiten werd ingeroepen, dan ik in-staat ben optegeven, kwam Stoffel tot het +besluit: “dat Wouter byzondere geschiktheid had voor den handel.” En juffrouw Pieterse was dit volkomen met hem eens. + +</p> +<p>Het plan om in den handel te gaan, lachte Wouter toe. Misschien wel omdat-i niet recht wist wat het was. + +</p> +<p>Hy vroeg ’t aan Stoffel. + +</p> +<p>—Wel, begryp je dát nu alweer niet? “In den handel” beduidt zooveel als... koopman worden. + +</p> +<p>—Maar... wàt moet ik dan verkoopen? En hoe kan ik weten wat de menschen noodig hebben? + +</p> +<p>—Och, je moet je dit nu niet zóó voorstellen alsof je langs de huizen liep met ’n pak koopgoed, en overal moest aanschellen +om te vragen of iemand wat van je hebben wil. Je bent en blyft toch altyd even dom. “In den handel” zieje, beduidt zooveel +als... + +</p> +<p>Stoffel begon te hakkelen. Hy was de eerste niet die over ’n definitie struikelt, en zal de laatste niet wezen. Maar weinigen +hebben <a id="d0e8156"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8156">180</a>]</span>by zulke gelegenheden terstond ’n bondgenoot by de hand, die hen zoo flink uit den nood helpt als hier geschiedde. + +</p> +<p>—Hoe kan je toch altyd zoo dwarsdryven, Wouter! riep juffrouw Pieterse. Daar heeft nu Stoffel je de zaak zoo duidelyk uitgelegd, +en je houdt je weer net of je ’r niks van begrypt. Wie ter-wereld heeft je toch gezegd dat je langs de deuren loopen zou met +’n pak op je rug, als ’n oliekoop of ’n <i>mersan de la perreplu</i>? Heb ik je daartoe opgebracht, en je de eerste van je school laten worden? Je bent ’n ondankbaar kind. Wat helpt het nu of +je-n-al zooveel weet, en mooie trekletters zetten kan, als je telkens je moeder zoo veraffrenteert! + +</p> +<p>Lezers die op rechtvaardigheid gesteld zyn, zullen ’t vreemd vinden—en onbillyk misschien—dat Wouter hier begraven werd onder +’n stortvloed van verwytingen. Onbillyk? Zeker! Maar ... vreemd? O, neen. Ik beweer exakt te zyn in de teekening van zekere +manier waarop nu-en-dan gepolemizeerd wordt, en waarin juffrouw Pieterse ’n ware virtuoze was. Aan de stiptheid die ik my +tot regel stel, heeft dan ook ’t woord <i>parapluie</i> in haar mond het vrouwelyk geslacht te wyten. Ze volgde hierin zeker straatlied van die dagen, waarvan de door haar gebezigde +uitdrukking ’t onvervalscht refrein was. + +</p> +<p>Maar... als nu Wouter eens “in alle bescheidenheid” de opmerking gemaakt had, dat-i geen aanleiding had gegeven tot deze preek? +Wel, dan had men hem bedolven onder ’n tweede predikatie over de verregaande brutaligheid van ’t gelykhebben, wat dan ook +in zekere omstandigheden inderdaad ’n fout <i>is</i>. + +</p> +<p>Niet zoozeer omdat-i dit inzag—daartoe is dieper wysheid noodig dan hem gegeven was!—als wel uit ongewoonte om z’n meening +te zeggen, die toch nooit werd aangenomen, besloot hy zwygend by de eerste gelegenheid de vereischte inlichtingen te vragen +aan z’n Egeria, aan... Femke. + +</p> +<p>Dat hy, in-weerwil van z’n onkunde niet ontevreden was met het vooruitzicht “in den handel” te gaan, is niet onnatuurlyk. +In de eerste plaats zou ’t vervelende school-gaan ’n eind nemen. Dit was ’n zékere winst. De minder stellige voordeelen eener +verandering van standpunt, mat-i af naar z’n hoop, en naar den wensch om <i>iets</i> te zyn, wàt dan ook! ’t Zou dan toch al heel slecht geschapen staan met “handel” wanneer daarin niet iets beters te bereiken +was dan ’n geminacht schooljongensschap, dat hem meer begon te drukken naarmate hy hooger stond aangeschreven in Pennewip’s +achting. Het was namelyk ten-zynent ’n <i>tic</i> geworden—en z’n by uitstek domme zusters deden dapper mee—hem z’n arithmetische, aardrykskundige, grammatikale en kalligrafische +kennis of bekwaamheid aanterekenen als ’n verpletterend servituut. De geringste fout tegen huis- of fatsoentucht werd door +verrekte armen vaamsgewys uitgemeten, en in bezwarend verband gebracht met z’n veronderstelde schoolwysheid. Z’n onoverwinnelyke +tegenzin in zuurkool, byv. “paste geen jongen die zooveel boekjes van-buiten kende” en als-i na ’n <a id="d0e8183"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8183">181</a>]</span>wandeling wat later thuiskwam dan hem genadig was toegestaan, moest-i de vraag hooren: of dàt nu ’t goede gedrag was van iemand +die zoo’n uitstekend onderwys te danken had aan z’n moeder, en zulke mooie krulletters maken kon in één trek? + +</p> +<p>De bespottelyke ingenomenheid met Wouter’s vermeende gaven, maakte hem die schoolkennis tot nacht- en dagmerrie, en ’t had +er veel van of men hem by-voorbaat wilde genezen van mogelyke roemzucht. + +</p> +<p>Natuurlyk kende hy zichzelf volstrekt niet, en had dus niet den minsten grond om aan die laatste veronderstelling ’n plaatsje +te gunnen in z’n overwegingen. Ook wanneer dit anders geweest ware, zoud-i tot het besluit gekomen zyn dat de onwelwillendheid +zyner omgeving ’n veel minder wysgeerig-liefderyken grond had, dan voortydige bezorgdheid voor z’n zedelyk welzyn. De zaak +kwam eenvoudig neer op de onsmakelyke stroefheid die, naar zeker soort van burgerlyke opvatting, de gezellin behoort te zyn +van ’t goede. + +</p> +<p>De oorzaken van zoodanig genotbederf zyn niet ver te zoeken. Ze liggen in bekrompenheid van verstand en hart. De Bybel en +’t christendom—vooral het dor protestantismus!—hebben er geen goed aan gedaan. + +</p> +<p>Is ’t wonder dat de Pietersens niet weten omtegaan met kinderen, zy die ’n God dienen, wiens hoofdbezigheid eeuwen lang schynt +bestaan te hebben in vloeken en razen tegen de menschen die hyzelf gemaakt had? Het eeuwige vitten van Wouter’s moeder was +alzoo goddelyker dan zyzelf wist, en ook sprak ze meer waarheid dan haar bekend was, toen ze op den plechtigen salie-avend +verzekerde: “ik doe daar m’n godsdienst mee!” Wel zeker! + +</p> +<p>Het verspreiden van geluk, en ’t zoeken van genot in deze levensrichting, stond niet in den katechismus van Wouter’s omgeving. +Met den besten wil mogen wy dus ’t verdriet dat hem voortdurend werd aangedaan, niet op rekening zetten van ’t hooghumanistisch +streven om hem afschuw inteboezemen van vermoeiende beroemdheid. + +</p> +<p>En toch, toch... Wouter wàs eerzuchtig! Maar hy was het in geheel andere maat, en op gansch ander terrein dan ooit iemand +had kunnen gissen. Al de geneesmiddelen die men hem—al was ’t dan doelloos—ingaf tegen hoogmoed, waren niet toereikend om +afbreuk te doen aan ’n zelfgevoel dat waarlyk de perken van ’t ooit <i>da gewesene</i> ver te-buiten ging. + +</p> +<p>“Eerzuchtig? Hoogmoedig? Onbescheiden? Verwaand? Veeleischend van de toekomst, tot het brutale toe?” + +</p> +<p>Waarom vraagt ge dit, lezer? Omdat het kind zoo gaarne koning van Afrika wilde worden? + +</p> +<p>Hebt ge niet opgemerkt dat er naast stond: “of ’n bleekersjongetje?” + +</p> +<p>Was ook dat onbescheiden? + +</p> +<p>Neen, niet zulke nietigheden waren ’t onderwerp van Wouter’s ongeëvenaarde eerzucht. Z’n wenschen zweefden hooger dan dit +alles, en wanneer-i droomde van koningschap, was ’t by-wyze van <a id="d0e8210"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8210">182</a>]</span>spreken, en omdat hy zichzelf geen rekenschap wist te geven van de matelooze vlucht zyner begeerten, ’n vlucht zóó hoog dat-i +alle verschil tusschen ’n bleekveld en ’n troon uit het oog verloor. + +</p> +<p>De Fancy-verschyning had hem aangestoken met onmetelykheid. Hy onderging onbewust den indruk van ’t verhevene, en z’n onwetende +ziel doolde rond in ’n oneindige reeks van middelen die hy te kiezen had, en van wegen die hy wilde inslaan. Hy was goed, +innig goed. Op ’t gebied van het goede wilde hy ’t hoogste grypen, het moeilykste tot-stand brengen. Z’n weifelen in keus +was ’n natuurlyk gevolg van onwetendheid. By elk voorkomend geval greep hy met z’n verbeelding terstond het uiterste, het +hoogste, het beste, of wat z’n ongeoefend oordeel daarvoor hield. Dat ook by hem alzoo ’n rol werd gespeeld door de gewone +fout van edele harten—’n zeer ongewone fout dus!—om de zedelyke waarde eener handeling alleen naar de zwaarte van ’t gebracht +offer te schatten, spreekt vanzelf. En tevens, dat dit hem verleidde tot de zucht om offers te brengen waar ze òf niet noodig +waren òf niet verlangd werden, en in beide gevallen niet gewaardeerd. Ach, hoe gaarne ware hy uitgetogen om hier-en-daar op +kruiswegen by bekken- en schildslag te doen bekend maken dat er ’n ridder was aangekomen, die om de klandizie verzocht van +wat martelary! + +</p> +<p>“Later, later!” dacht hy. Later, als-i bevryd zou zyn van schoolsche en huiselyke banden. Dan zoud-i ’n werelddeel gelukkig +maken. En nog een. En nòg een... + +</p> +<p>Helaas, er stonden er maar vyf in ’t boekje van z’n geografie! + +</p> +<p>Vyf werelddeelen slechts! ’t Is niet de moeite waard om van te spreken. + +</p> +<p>Wat dàn? Wat daarna? + +</p> +<p>Hier begon zich z’n fantazie te verliezen in de ruimte, en ’t firmament verwarrende met ’n gedroomden onstoffelyken hemel, +naderden z’n gedachten het Wezen dat men hem had opgedrongen als: God. Maar dit bevredigde hem niet. + +</p> +<p>Geen “<i>Weg ter Zaligheid</i>” en geen katechismus was er in geslaagd het kind den anderen god te ontrooven, dien hy in ’t gemoed droeg, en waarmee hy +zich—ziehier z’n hoogmoed!—zonder de minste aanbidding vereenzelvigde. God, of ’n god, moest noodwendig het <i>goede</i> willen, het goede zyn. Dit wilde en was Wouter ook. Hy stond dus zoo’n Wezen zeer na, en beschouwde het in z’n trouwhartigen +waan als z’n natuurlyken bondgenoot, als z’n gezel, als z’n kameraad. Zoo voelde hy zich prins van geestelyken bloede, al +was hem dan de Fancy-vertelling ontgaan, die ik in den aanvang dezer geschiedenis meedeelde om den lezer inzage te geven in +Wouter’s stamboom. + +</p> +<p>Hoe hy ’t aanleî om den god dien hy geschapen had, den god van ’t goede, overeen te brengen met het zonderling Wezen dat men +hem deed kennen in Kerk en School, is moeielyk te zeggen. In hooggestemde gemoederen heeft de bybelgod veel tegen zich door +de boekerigheid waarmed-i noodzakelykerwyze wordt voorgesteld. <a id="d0e8234"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8234">183</a>]</span>Het kind kan niet nalaten hem te beschouwen als onderwerp van leeslesjes, opstelletjes of schooltaak—om nu niet te spreken +van ’t pynlyk stil-zitten in de kerk—en al van-buiten leerende “dat God zoo byzonder groot is” geeft het als onderwerp van +vereering en smaak, de voorkeur aan ’n straatgoochelaar, ’n kunstpaardjen of ’n handjevol kersen. Jazelfs ’n “kip te water” +is smakelyker onderwerp van geestdrift dan die vervelende “Heer.” + +</p> +<p>Ouders en geestelyken weten dit wel, maar wat is er aan te doen? Wanneer ze, om verveling niet tot bondgenoot van onverschilligheid +te maken, het onderwys in de “godsdienst” uitstelden tot het kind meer ontwikkeld wezen zou, liepen ze gevaar zich ’n veel +lastiger vyand op den hals te halen dan gebrek aan belangstelling. Hun pogingen zouden dan schipbreuk lyden op stellige ontkenning, +want “godsdienst” kan niet dan op zeer jongen leeftyd aan de patienten worden ingegeven. En dit geschiedt dan ook overal, +met het gevolg dat de God des bybels in de gemoederen der jeugdige adepten ’n bescheiden plaatsjen inneemt naast rekenen en +versjes-opzeggen. We zagen immers reeds hoe ook de eerwaardige Pennewip kind bleef op dit stuk, en in z’n opvoedings-systeem +het “breien en merken”, waarin z’n ega zoo uitmuntte, tot parallel-studie verhief van ’t “psalm-zingen” en de “leer der Zaligheid.” + +</p> +<p>Hoe volleerd nu ook onze Wouter was in den katechismus—of liever, juist omdat z’n god van school en katechizatie maar ’n onderwerp +was van leeslesjes—hy zag er geen bezwaar in, ’n geheel ander wezen in z’n hart te dragen. En Jehovah schikte zich. + +</p> +<p>Bovendien, Wouters privaatgod was niet zeer aanzienlyk, en zelfs niet verheven boven verwytingen. De kleine jongen veroorloofde +zich, hem kwalyk te nemen dat niet alles in de wereld overeenkwam met <i>zyn</i> begrippen over ’t goede, en hy was dan ook ernstig van plan allerlei verbeteringen intevoeren, zoodra hy... + +</p> +<p>Wanneer? Hoe? + +</p> +<p>Dit: <i>wanneer</i> en dit: <i>hoe</i> speelden de hoofdrol in z’n gedachten. Het denken hieraan beheerschte hem, en had den dubbelen invloed, eerst hem neerslachtig +te maken, en ontevreden met het tegenwoordige, vervolgens kracht te geven tot geduldig dragen van de kleine tegenspoedjes +die hem drukten, omdat-i de hoop koesterde later alles te regelen naar z’n wil. Later—mymerde hy dan—als-i zou aangekomen +zyn op ’t punt waar hy wezen wilde! Later, als zyn God—dit was hyzelf, maar hy wist het niet—ontwaakt zou zyn, of ... mondig! +In zulke stemmingen zou ’t z’n gemoed verlucht hebben, wanneer-i had kunnen uitbersten in verwytende jammerklachten. Maar +hy was hiertoe te onbedreven in uiting. En, bovendien, hy wist weinig van zichzelf, en zou inderdaad vreemd hebben opgezien +indien men hem den hier eenigszins beschreven toestand van z’n gemoed had voorgespiegeld als de zyne. De mythologische poëzie +die in hem werkte, was hem evenmin bekend als aan Femke haar onschuld. Hy droeg z’n hooggestemde levensopvatting in z’n binnenste, +als ’n kool vuurs. Ze brandde hem, martelde hem, maakte <a id="d0e8255"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8255">184</a>]</span>hem onvatbaar voor menige andere smart, en jaagde hem voort, voort, naar... + +</p> +<p>Ja, waarheen? + +</p> +<p>Waarheen? Wanneer? Hoe? + +</p> +<p>Daar kwamen ze weer, die pynlyke vragen! + +</p> +<p>Ach, er was zoo véél te doen! En hy was zoo ver achter! Wat moest er nog veel gebeuren voor-i ’n eind kon maken aan al ’t +verkeerde! En dit toch was z’n roeping, naar-i meende. De straat was slecht geplaveid. Daar ginds stond ’n huis op ’t instorten. +Leentje stak povertjes in de kleeren. Er was onlangs ’n arme blindeman in ’t water gevallen, en verdronken. Er scheen niemand +by geweest te zyn om te helpen... ook alweer God niet. Bovendien, waarom was die man blind? En, nu eenmaal blind zynde, waarom +was-i arm? En, nu eenmaal arm zynde, waarom ... och, er was geen eind aan verwytende vragen. + +</p> +<p>En telkens als er regen noodig was, bleef ’t weken lang droog weer. Maar ’t plasregende als alles onder water stond. En dan +las men in de courant: als nu de wind maar oost werd! Welnu, de wind werd niet oost. Wouter’s God scheen niet te weten dat +de wind oost worden moest, en dus nog dommer te zyn dan zoo’n krant. + +</p> +<p>Is dat ’n behoorlyk bestuur? Is dat orde? Is dat ’n wereld regeeren? Zóó slecht konden de zaken wel gaan zònder bestuur, zònder +almacht, zònder God! + +</p> +<p>O, er waren nog veel meer dingen in de war. De deugdzame Grieken streden tegen de wreede Turken, en leverden dagelyks de by +zulke gelegenheden gebruikelyke heldendaden. Ieder had er den mond vol van. Alleen God scheen alweer niet op z’n post te zyn. +Marko Bozzaris en Ypsilanti deden waarlyk hun best. Maar ’t hielp niet veel. En al de Grieken waren dapper. Maar dit hielp +ook niet. En al de Turken waren van ’n glad verkeerd geloof, ’t Hielp nog niet. Zelfs hielp ’t niet dat ze zoo byzonder lafhartig +waren, en overal by troepen te-gelyk op de vlucht sloegen zoodra maar één Griek zich vertoonde ... tòch werden elke week alle +grieksche vrouwen, kinderen en grysaards vermoord. Wouter’s historische en krygskundige kritiek ging niet ver genoeg om te +vragen waarom de grieksche helden dit toelieten? Hy hield zich aan de verantwoordelykheid van z’n god, en was recht boos over +zooveel plichtverzuim. Ignorantie kon de trage wereldbestuurder ditmaal niet voorwenden. De zaak was <i>notoir</i>, want de kinderen op de straat bezongen in tranenwekkende liedjes de heldendaden der Grieken, en ’t voortdurend wegloopen +van die onchristelyke Turken. Menig orgelman in Europa had goede dagen te danken aan de onmacht of de onverschilligheid van +Wouter’s god. + +</p> +<p>En zie, daar vernam hy dat de ergernis over al dat plichtverzuim zelfs was doorgedrongen naar vreemde streken, naar ’t verre +Engeland... <i>hoofdstad: Londen aan de Theems met veel handel, scheepvaart en ’n yzergietery. Beeft by ’t hooren van ’t Nederlandsch geschut. +De protestantsche godsdienst is de heerschende. Heeft ook <a id="d0e8278"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8278">185</a>]</span>bezittingen in Aziën, Afrika, Amerika en Australië. Regeeringsvorm: koninklyk. Getal inwoners ...</i> + +</p> +<p>Hm... zóóveel! Min één nu. Want zekere dwaas—dichter en lord was-i ook—had er z’n zinnen opgezet om ’t land uitteloopen, en +met de Grieken meetedoen. De man heette Byron, of zoo-iets, en verliet z’n vaderland ... + +</p> +<p>Wel zeker, dit had Wouter ook willen doen—en met pleizier!—om aan z’n god en die Turken ’n lesje te geven als-i maar... permissie +had kunnen krygen van z’n moeder, d. i. als-i maar niet ’n armzalig schooljongetje geweest was! Ach, hoe gaarne had hy dien +gelukkigen engelschman gevraagd hoe men ’t toch aanlegt om lord, dichter en held te worden? En wat men doen moet, om van kleinen +jongen zich optewerken tot onsterfelykheid... niet die uit den katechismus! Een voorrecht dat-i zou te deelen hebben met ieder +ander die “geloofd zal hebben en gedoopt zal zyn” kwam hem niet byzonder wenschenswaard voor. Hy wilde in dit geval niets +weten van verlossing, zoendood en genade—altemaal dingen die zeer belangryk zyn in de schooltheologie, en waarin-i dan ook +op elk examen de eerste noot behalen zou—maar de prikkel die hem thans aandreef, was van geheel anderen aard. In z’n verbeelding +zag-i hooggekleurde prenten met onderschriften als: “Wouter’s <i>begrafenis by Thermopylae</i>.” De lykstaatsie bewoog zich over ’n plaveisel van doodgeslagen Turken, drie man hoog, en zoo breed als de prent maar eenigszins +toeliet. + +</p> +<p>Daar by Thermopylae namelyk, had-i, zoud-i, moest-i... + +</p> +<p>Ach, ach, ach, hy had nog niets gedaan, niets nog! De Turken maakten laaghartig misbruik van z’n verdrietige onvolwassenheid. +En die m’nheer Byron ook. + +</p> +<p>Was er niet valsheid in dat vooruitloopen van ’n mededinger, die—geheel buiten zyn schuld immers—nog niet gereed was? Ook +deze onbehoorlykheid had God moeten voorkomen, meende Wouter. By zoo’n verkrachten van wet en regel, was er geen eerlyk mededingerschap +mogelyk. Kon de Wereldgeschiedenis niet even wachten tot-i gereed was? + +</p> +<p>Dan zoud-i... + +</p> +<p>Wat? Hoe? Wanneer? Waarheen? + +</p> +<p>Alweer die martelende vragen! + +</p> +<p>Hy gevoelde behoefte om te schreien. En als-i de plaats voor ’t kiezen had gehad, waar-i door ontlasting van z’n gemoed z’n +wrevel had mogen verzachten tot weemoedigheid... och, dan had-i willen uitschreien aan Femke’s borst. + +</p> +<p>Het is opmerkelyk dat een der zéér weinigen die ’t verband zouden begrepen hebben tusschen... dat en dit, juist de Engelschman +was, die hy zoo verwenschte. + +</p> +<p>Ik geloof namelyk dat Byron—in-weerwil van z’n verzen dan—inderdaad dichter was. + + +<a id="d0e8306"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8306">186</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e8139" href="#d0e8139src" class="noteref">1</a></span> I. 1075 bevat verder een beschouwing over beroepskeuze, ook in verband met de toekomst der maatschappy. +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p><i>Wouter’s</i> eerste studien in menschenkennis. <i lang="fr">Il y perd son latin</i>. <i>Leentje’s</i> extra-woordenboeksche bydrage tot de kennis der nederduitsche taal. Een half dozyn verbazingen. +</p> +</div> +<p>Niet dan zeer langzaam brak voor Wouter ’t oogenblik aan, waarop hy begon zich rekenschap te geven van ’t verschil tusschen +<i>uiting</i> en <i>daden</i>, of—want hiermee nam z’n studie ’n aanvang—tusschen <i>woord</i> en <i>meening</i>. Maar dit oogenblik kwam toch, en wel nog juist by-tyds om niet z’n naïveteit te doen overgaan in domheid. Een der eerste +aanleidingen die hiertoe meewerkten, was ’n schynbaar onbeduidend voorval. Hy had op last van z’n moeder iets in ’n winkel +gekocht, en voor goed geld slechte waar thuis gebracht. De heele familie was ’t eens: “dat dit nu al heel dom was voor ’n +jongen die.... + +</p> +<p>Volgt: de schoolknapheid. + +</p> +<p>...en: die in den handel zou gaan.” + +</p> +<p>—Maar, moeder, de man zei toch.... + +</p> +<p>Allen berstten uit in schamper gelach. + +</p> +<p>—Als men dáárnaar luisteren zou! + +</p> +<p>—Nu, wat men in zoo’n winkel zegt! + +</p> +<p>—Uiliger heb ik ’t nooit gezien! Begryp je dan niet dat zoo’n man bly is als-i z’n bedorven goedje van-de-hand kan zetten? + +</p> +<p>—Maar, jongen, ben je dan niet recht wys? + +</p> +<p>—Wat is er aantevangen met zoo’n kind! + +</p> +<p>De indruk van den storm die by deze gelegenheid over Wouter’s hoofd losberstte, was te dieper en blyvender omdat-i ditmaal +zelfs by Leentje geen troost vond. + +</p> +<p>—Ja, Wouter, zei ze, ikzelf moet zeggen dat het heel dom van je-n-is. + +</p> +<p>Dit “ikzelf” was hartelyk en verwaand te-gelyk. Het beduidde zoowel: “ik, ’t hooge hof van appèl!” als: “ik, die anders zoo +graag party voor je trek.” Hoe ook opgevat, de slag was zwaar voor Wouter’s eigenliefde. Hy was dom, dommer, allerdomst, de +domste van allen. Leentje zelf had het nu gezegd. + +</p> +<p>—Maar de man zei toch... + +</p> +<p>—Gut, Wouter, de menschen liegen zoo! Wist je dàt niet? + +</p> +<p>—Maar ... hy gaf er z’n woord op! + +</p> +<p>—Wel zeker, dat doen ze-n-altyd, in alle winkels. Maar toch liegen ze. Weetje hoe je doen moet, Wouter.... + +</p> +<p>Hoe jammer dat dit gesprek plaats had in ’n burgerlyke boven-achterkamer! Waarlyk, de schildery mocht aanspraak maken op beter +lyst. Leentje’s woorden hadden verdiend te weergalmen langs onafzienbare tempelgewelven, of als bedwelmende wierook heentedringen +door de spleten van ’n <i>krypt</i>. By de diepte van haar wysheid zou ’n ter-aarde gebogen priesterschaar niet misstaan hebben, noch bebloede offersteenen, +noch de bekende honderd ossen die bezig zyn met overlyden aan ergernis over ’t ontsluieren van ’n nieuwe waarheid. De geheimzinnige +Isis zal de mond openen... +<a id="d0e8370"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8370">187</a>]</span></p> +<p>—Maar hoe kan ik dan weten, Leentje, of zoo’n man de waarheid zegt of niet! + +</p> +<p>—Wel, jongen... + +</p> +<p>De honderd ossen blazen honderd laatste adems uit. De stomme dieren wisten wat er volgen zou. + +</p> +<p>—Wel, jongen, je moet altyd zelf uit je oogen kyken. Al wat de menschen je zeggen, is maar <i>fut</i>, zieje! + +</p> +<p>Wouter kende dit woord niet. Als meer uitdrukkingen die tot ’n lager soort van spreekwys behooren, was ’t hem zeker meermalen +in ’t oor gedrongen, doch altyd afgegleden op z’n onnoozelheid. Hy had het nooit in z’n boekjes gevonden, en wist nog niet +dat er zin kon liggen in termen die niet waren geykt tot schoolgebruik. Voor weinige dagen nog zoud-i in allen ernst aan Leentje +gevraagd hebben onder welke klasse van rededeelen ’t gebezigde woord moest worden gerangschikt? Doch ’n toeval bewaarde hem +ditmaal voor zooveel nuchterheid. Er lag in Leentje’s toon iets bepaalds, iets uitgemaakts, iets dat geen verder redeneeren, +en althans geen tegenspraak of twyfel toeliet, en deze toon herinnerde hem aan ’n stembuiging, aan ’n toonval, aan ’n melodie.... + +</p> +<p>Neen, ’n melodie was ’t niet! Waar toch had-i—en onlangs nog—iets gehoord, dat ... dat.... + +</p> +<p>Iets dat ook Leentje zou hebben kunnen verkondigen. Iets waarop haar maxime als ’t ware ’n weerslag was.... + +</p> +<p>Hy wàs er! Iets dergelyks immers had ook mevrouw Holsma gezegd. Hy herinnerde zich haar: “wel zeker, ieder moet handelen naar +z’n overtuiging!” en op den klank af, begreep hy Leentje’s apodiktische uitspraak, zonder zich verder te bekommeren over den +rang dien ’t woord “fut” bekleedt in de nederduitsche taal. + +</p> +<p>“Zelf uit de oogen zien!” En “ieder moet handelen naar z’n eigen overtuiging.” Hy dus ook. Hy, de kleine Woutertje Pieterse! +Wel-aan dan.... + +</p> +<p>Ach, z’n nieuwe wysheid haalde hem dien dag ’n verdrietig geval op den hals. ’t Was diep in ’t voorjaar, en de aardappelen +die in ons landjen ’t hoofdbestanddeel uitmaken der voeding van armen en burgerstand, begonnen den dienst optezeggen. Ze waren +byna zoo oneetbaar als de nieuwe die men aan koningen prezent geeft. En Wouter nam de vryheid dit, of zoo-iets, te zeggen. + +</p> +<p>Groot rumoer in den huize Pieterse! Zooveel brutaligheid had men nog nooit bygewoond. Ieder was met die aardappelen volkomen +tevreden, ieder behalve die ondeugende jongen, die op z’n school.... + +</p> +<p>—Zeg jyzelfs nu eens, Stoffel, of ’t geen schande-n-is! De aardappelen zyn verleje-n-Oktober “opgedaan” en de man zei, ze +konden best twee jaar duren, want, zeid-i, ’t waren expresse winteraardappelen, overblyvers... + +</p> +<p>—Ja, moeder, riep Wouter, maar wat zoo’n man zegt, is... <i>fut!</i> + +</p> +<p>—Christenzielen, waar haalt-i de gemeenigheid vandaan! Moet ik nu ook dàt nog aan je beleven? Maak dat je weg komt van tafel, +of ik zal je ... neen, zeg ik je, eerst je bord leeg! Leeg, leeg, <a id="d0e8405"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8405">188</a>]</span>heelemaal leeg! Denk je dat ik je wil zien opgroeien voor’t schavot? Ja, voor ’t schavot, zeg ik je! Want het is zonde wat +jy doet, ’n ware zonde! Mag je brutaal wezen tegen je moeder, en ... God verachten? Want dàt zeg <i>ik</i> maar, God heeft ze laten groeien ... die aardappelen! Weet je dàt niet? Wat geeft het dan, of je-n-al allerlei dingen weet +van versies en sogrefie, en zoo-al? Wat zeg <i>jy</i>, Stoffel? + +</p> +<p>Men moet erkennen dat onze kleine ridder van de waarheid niet veel voldoening had van z’n eerste heldenfeit. Toen-i zich later +beklaagde by Leentje, viel ook deze hem af, of althans niet onverdeeld by. + +</p> +<p>—Ja, zieje, Wouter, dat is nu zóó: de aardappelen, zieje, zyn ... niet heel goed meer. En dat komt, omdat we ... Mei hebben. +Want, zieje, in Mei zyn de aardappelen altyd zoo slecht. Maar ... je mag daarom niet brutaal wezen tegen je moeder. Want, +zie je ’n mensch z’n moeder ... gut, <i>ik</i> lust ze-n-ook niet! Zoodat ik maar zeggen wil, dat je moeder ... altyd je moeder is. Weetje wat je doen moet? Vraag haar +exkuus, en zeg dat je ’t nooit weer zal doen. + +</p> +<p>—Maar, Leentje, als ik nu werkelyk die aardappelen zoo erg slecht vind, en ze niet eten kan. En ... ieder moet toch handelen +naar z’n overtuiging, niet waar? + +</p> +<p>De laatste opmerking ging Leentje’s sfeer te-boven. Ze bleef er by dat Wouter vergeving vragen moest. En dit deed hy, maar +met zwygend voorbehoud zich schadeloos te stellen, zoodra hy.... + +</p> +<p>Wanneer? Waar? Hoe? + +</p> +<p>Indien de oorzaak van z’n ergernis zich bepaald had tot de slechte hoedanigheid der aardappelen, zoud-i reden hebben gehad +tot tevredenheid. Kort na z’n vreeselyke schavotzonde kwam hem ’n bondgenoot te-hulp, die den vyand uit het veld sloeg. By +’t behandelen van een der jonge-juffrouwen—in den burgerstand zyn altyd ’n paar huisgenooten ziek—had dokter Holsma gevraagd +welk voedsel er doorgaande gebruikt werd, en by deze gelegenheid het byna uitsluitend gebruik van aardappelen, vooral in dit +jaargety, verboden. Toen de man over dit onderwerp begon, was Wouter angstig dat z’n moeder haar denkbeelden, die hy meende +te kennen, lucht geven zou op ’n wys die niet paste by Holsma’s toon en eenvoudige waardigheid. Maar hoe groot was z’n verbazing, +toen-i z’n moeder op-eenmaal welsprekend hoorde worden in geheel andere richting dan onlangs toen <i>hy</i> zich beklaagd had over dezelfde zaak. + +</p> +<p>—Juist, dokter, zei ze. <i>Ik</i> zeg ook dat het geen behoorlyk eten is. En de kinderen ook. En Wouter ook. ’t Kind kan ze niet eten, die glazige dingen! +En als ’t nu uit zuinigheid was, dan zou ik zeggen: wat God doet, is wèl gedaan, niet waar, dokter? Maar zóó deun hoeven we +’t goddank niet te overleggen, en <i>ik</i> zeg ook: liever goeie boonen dan aardappels, die geen mensch eten kan. Daar heb je nu m’n oudste dochter—Trui heet ze, maar +we noemen d’r Sertrude—zy heeft óók gezegd: niet waar, Trui? + +</p> +<p>—Ja, moeder. +<a id="d0e8441"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8441">189</a>]</span></p> +<p>Holsma verdiepte zich niet in de nasporing van wat Sertrude zou gezegd hebben. Hy zei dat Wouter aanstaanden zondag by z’n +kinderen verwacht werd, en verzekerde juffrouw Pieterse dat aardappelen in ’t late voorjaar niet veel beter waren dan varkenskost. +Deze waarheid, die Wouter niet aan den man brengen kon, werd nu gunstig ontvangen niet alleen, maar zelfs onder toejuiching +ingehaald als ’n oude bekende dien men byzonder genegen was. ’t Spreekt vanzelf dat Wouter niets van dien ommekeer begreep. + +</p> +<p>En zie, juist dienzelfden dag geschiedde er iets van geheel anderen aard, dat de gelyksoortige strekking scheen te hebben +hem wantrouwen inteboezemen op z’n doorzicht. Juffrouw Laps werd verwacht. Hy had haar niet weergezien sedert z’n ... zonderling +bezoek, en wist dat ook z’n huisgenooten nog niet in de gelegenheid waren geweest, van háár kant iets te vernemen omtrent +de wyze waarop hy zich ten-harent gedragen had. Meer dan gewoonlyk zag hy tegen haar komst op. Hy wist wel dat eens-vooral +èlke omstandigheid tekst leveren kon tot drukkende vermaningen, en zou dus bevreesd geweest zyn, ook al had z’n afgelegd examen—of +wat daarvoor heette doortegaan—’n normaal verloop genomen. Maar nu? + +</p> +<p>Wat er eigenlyk geschied was, wist-i niet. Of liever, hy wist niet waaròm er niets geschied was, en waaròm hy op zoo vreemde +manier ’t mensch verlaten had? Zéker was het dat er iets haperde, en dit “iets” zou wel op zyn rekening worden gezet. Bovendien, +hy had z’n moeder in den waan gelaten dat hy zich onder de leiding van de oefenaarster had beziggehouden met genade, Israel, +erfzonde en verwante rubrieken. Hoe nu, indien zy aan ’t licht bracht dat er over al die schoone vakken geen woord gewisseld +was, en dat Wouter’s kwikzilverachtigheid daarvan de schuld droeg? + +</p> +<p>De kans op ontdekking was des te grooter omdat de zeer ongunstige stemming omtrent de oefenaarster, waarvan Moeder en Stoffel +op den bewusten zondag blyk gaven, juffrouw Laps waarschynlyk zou aanhitsen tot wrevelige klacht. Hy zocht ’n middel om ’t +huis te verlaten, en was juist gereed met ’n voorwendsel, toen er gescheld werd: + +</p> +<p>—Daar is ze, riep Petro die ’t spionnetjen in ’t oog had. Daar is ze-n-al. Ze heeft ’r zwart merinossen japon aan, en drie +korenbloemen op ’r hoed. Toe, Wouter, je moet toch uit, doe jy maar ’ns open, als ’n jongen! + +</p> +<p>Hm, dit had-i liever niet gedaan! Op zoo’n wys hielp ’t uitgaan niet veel. Maar hy gehoorzaamde, als altyd. En zie: + +</p> +<p><i>Tweede verwondering</i>.—Zoo lieve jongen, ben je daar om me de deur te openen! Nu, dat is heel zoet van je ... ik heb altyd gezegd dat je zoo’n +best kind bent! + +</p> +<p>En ze gaf hem ’n tikjen op de wang. Wouter kleurde. Verlegenheid en verbazing streden om den voorrang. Hy wilde langs de vriendelyke +bezoekster naar-buiten sluipen, maar ze liet het niet toe. +<a id="d0e8460"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8460">190</a>]</span></p> +<p>—Wat? Wou je uitgaan nu ik kom? Dat’s niet mooi van je! Komaan, die boodschap zal zoo’n haast niet hebben. Ik blyf niet lang. +Wacht maar even, dan kunnen we straks samen gaan. Hoe meer zielen hoe meer vreugd, weetje. Dat zeg <i>ik</i> maar. + +</p> +<p>En ze biologeerde Wouter de trap op, zoodat-i heel bedeesd met haar weer de kamer binnentrad. + +</p> +<p><i>Derde en vierde verwondering.</i> De heele familie Pieterse ontving de bezoekster, alsof ze zich nooit had schuldig gemaakt aan bybelverwaandheid. Geen spoor +van verstoordheid over de bespottelyke vordering: “dat zoo’n kind àlles weten zou!” + +</p> +<p>Als Wouter latyn te verliezen gehad had... + +</p> +<p>—Ga zitten, mensch, en neem je gemak. Mine-tje, leg jy nu eens de juffrouw ’r hoed op ’t kammenet ... korenbloemen, ja, net +als Petro gezegd heeft. Want Petro heeft je gezien, weetje, in ’t spionnetje, en ze zei ... nou, dat ’s tot daaraan toe. En +Sertrude zal de koffi zetten, niet omdat we-n-anders op dit uur koffi drinken, och neen, maar ’t is gezellig. En hoe gaat +het? We hebben je-n-in lang niet gezien. Onze Mine heeft ’t weer erg in den rug, en Louweris sukkelt aan de fyt ... we hebben +er koekdeeg op. Maar ’t wil niet dóórgaan. Anders ... koekdeeg is ’t beste. Voor de fyt niets beter as koekdeeg. Van snyen +houd ik niet, en Louweris ook niet. We hebben zoo’n goeien dokter ... niet omdat-i zweeren snydt—gut né, want-i is dokter, +weetje, en geen surezyn—’t is maar om te zeggen dat we zoo’n goeien dokter hebben. En hoe gaat het <i>uwe</i>! + +</p> +<p>De lezer zal zich wel nagenoeg kunnen voorstellen wat er op al die praatjes werd geantwoord, mits-i zich ’n ander punt van +uitgang kieze, dan de zoo-even door Wouter ondervonden vriendelykheid op de trap. Juffrouw Laps had verschot van uitdrukking +op haar gelaat, en ’t viel Wouter niet gemakkelyk zich te herinneren dat zy dezelfde persoon was, die hem by ’t binnenkomen +zoo vriendelyk bejegende. Na de verbazing over den toon die z’n moeder aansloeg, was dit dan ook de oorzaak zyner: + +</p> +<p><i>Vyfde verwondering.</i>—En waarom ga je nu niet de deur uit? vroeg hem z’n moeder. Ik kan je niet zeggen, m’n goeie juffrouw Laps, wat ’n last ik +van dien jongen heb! Zoo-even woud-i asseluut ’n boodschap doen—hy moest ’n potlood koopen, weetje, om ’n landkaart te teekenen—want +in landkaarten is-i knap, en als ’n land niet deugt, veegt-i ’t uit met gommelistiek—en-i zei dat het moest, en dat het niet +wachten kon, zeid-i. En ik geef ’m ’n stuiver, en-i gaat, en ... daar zit-i nu weer! Dat’s geen manier van doen. Wat zegt +uwe, juffrouw Laps? + +</p> +<p>—Wat <i>ik</i> zeg? God-bewaarme, hoop ik, dat ik me moeien zou met ’n andermans zaken, juffrouw Pieterse. Dat’s m’n zinnigheid en m’n manier +niet. Maar als je me vraagt, dan zeg ik.... + +</p> +<p>—Maar, moeder, ik wil wel uitgaan! Ik wou juist uitgaan, toen.... + +</p> +<p>—Zwyg, brutaal kind! Nu zàl je niet uit. Nu zeg ik je dat je dáár, daar in ’t hoekje, zal blyven zitten zoolang ik ’t verkies. +Ik kan die koppigheid niet verdragen. Trui, geef de andere suikerpot ... er is <a id="d0e8494"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8494">191</a>]</span>’n barsie in. Neem ’n boek, Wouter, en zit me niet zoo de woorden uit den mond te kyken. Want, juffrouw Laps, dàt doet-i altyd. +Wat moet ik er in gods-heeren naam aan doen? + +</p> +<p>—’t Zit ’m alleen in de kerk, juffrouw, en in de dominees. + +</p> +<p>—In de dominees? + +</p> +<p>—Ja, juffrouw Pieterse! Wat ik je zeg! In de dominees en in de kerk. Wat hoor je daar? Wereldsche praat, ’t Ware geloof gaat +te-gronde met hun grieks en latyns en geleerdhedens! Denk je dat zoo’n kind wat goeds leert in de kerk? Gekheid! Och ja, zoo +dom was ik ook, toen ik de genade nog niet had—met pinkster wordt het zeven jaar—maar jawel! Prulwerk is ’t, niets dan prulwerk. +’t Heele woord “dominee” komt in de Schrift niet voor. En “preek” ook niet. Wel lezen we dat de vrouwen nederzaten aan Jezus’ +voeten. Dàt ’s ’t ware, zieje. + +</p> +<p>Natuurlykerwyze begreep juffrouw Pieterse ’t verband niet, tusschen de klachten over Wouter, en dezen onverwachten aanval +op de officieele kerk. Met de inschikkelykheid die in zulke gevallen ’t kenmerk is van verdraaide gemoederen, sloeg ze geen +acht op ’t ontbreken van ’n paar schakels in de redeneering, en begon meetespreken over de onderwerpen die juffrouw Laps ter-tafel +bracht. Wel was ze niet op de ware hoogte van de zaak, maar zóó nauwkeurig kwam ’t er niet op aan. Logische geleidelykheid +is geen suikerpot of jurk, waarin men ’t minste scheurtjen opmerkt en betreurt. + +</p> +<p>—Ja, de dominees! Je hebt wel gelyk, juffrouw. Wil ik je-n-eens zeggen wat de zaak is? ’n Dominee is net ’n mensch als ’n +ander. Daar heb je nu, byv. die man hier achter ons op de gracht ... hoe heet-i ook, Sertrude? + +</p> +<p>Trui noemde een naam. + +</p> +<p>—Neen, dien meen ik niet. Ik bedoel ... och, ’t is ’n naam die ... hy heet ... help me toch, Trui? In de Lange-Niesel woont +’n man die byna ook zoo heet, maar toch anders, heelemaal anders.... + +</p> +<p>—De naam doet er niks toe, zei juffrouw Laps. Ik heb er niet tegen dat het kind naar de kerk gaat, in ’t minst niet! Al zingen +ze daar telkens gezangen die door menschen gemaakt zyn ... + +</p> +<p>De lezer weet, hoop ik, dat de psalmen ’n heel andere afkomst hebben? + +</p> +<p>... toch is ’t beter dat-i dáár zit, dan dat-i zich thuis verveelt, of rondloopt voor niemendal. Maar je moet niet denken +dat het preeken en bidden van de dominees aan den waren grond raakt, gut né! De gemeente moet zich oefenen ... met mekaar, +zieje! Dàt is het! Ik heb verleje zondag duidelyk aan ’t kind gemerkt dat jelui dit schandeloos verzuimt. Wouter staat niet +vast in de genade! In ’t geheel niet, volstrekt niet! ’t Kind dobbert tusschen de vleeschpotten van Egypten en den tabernakel +des Heeren. + +</p> +<p>Hier volgde een beschryving van Wouter’s gemoed, die juffrouw Pieterse angstig maakte, en den betrokkene zeer verdrietig. +Hy had den moed niet, juffrouw Laps voor krankzinnig te houden—<a id="d0e8518"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8518">192</a>]</span>wat ze dan ook niet was—en moest dus wanhopen aan z’n eigen verstand. Hoe toch kon zy uit het voorgevallene by z’n bezoek +al die gevolgtrekkingen halen? Er was immers geen tyd geweest voor ’n theologisch woord. Hy had niets gedaan dan hard wegloopen. +En in-plaats van ’n berisping dáárover, vernam hy eindelooze opmerkingen over meeningen die hy niet geuit had, en over dwalingen +die hy niet kende. Hy begon op wat toelichting te hopen toen z’n moeder vraagde: uit welk boekje de juffrouw hem dan “overhoord” +had? + +</p> +<p>—Want, zieje, ’n ieder leert uit z’n eigen boek. En als je dan op-eens uit ’n ander boek gaat vragen.... + +</p> +<p>—Ik vraag nooit uit ’n boek, riep juffrouw Laps, met ’n waardigheid die haar prachtig stond. Boeken zyn maar menschenwerk! +Neen, dáárin zit het hem niet! + +</p> +<p>—Maar, juffrouw, zei Wouter met z’n gewone bedeesdheid, u heeft me niets gevraagd! + +</p> +<p>—Ik heb je niets gevraagd, zegje? Juist, zoo is het! Ik heb je niets gevraagd? Dit moet ik nu hooren tot m’n dank! Je ziet +nu zelf, juffrouw Pieterse, dat het kerkgaan niet helpt. Zou anders ’t kind, na alles wat er gebeurd is, nog zeggen dat ik +hem niets gevraagd heb? Waar moet het naar toe, ik vraag je om Kristis’ wil waar ’t naar toe moet? Zóó verzet zich de mensch, +en weet niet wat tot z’n eeuwigen vrede dient. De Heer kan toch niet telkens om den wil der verstoktheid van ’n enkelen zondaar +landplagen zenden, dat begryp je-n-immers ook wel? Moest <i>ik</i> je wat vragen, jongen? Of moest jyzelf je zondig hart opdragen aan den Heer, tot verbryzeling en reiniging en zaligmaking, +hè? Gut, juffrouw Pieterse-n-als je-n-eens wist hoe weinig uitverkorenen er zyn! Daar heb je nu, byv. Wouter. Geroepen was-i, +o ja ... maar dat’s ’t ware niet. Meen je dat-i komt? Dat-i uitverkoren is, meen ik? Ik zeg: neen! Niet ... zie, zooveel! + +</p> +<p>En ze knipte met de vingers. + +</p> +<p>—Maar ... wat moet ik dan met het kind doen, juffrouw Laps? + +</p> +<p>—Stuur ’m gerust ’ns by me ... al was ’t van avond nog. + +</p> +<p>Wouter rilde. Maar gelukkig drong z’n moeder dien dag niet op de herhaling van ’t bezoek aan. Integendeel, na ’t vertrek der +oefenaarster, gaf de heele familie blyk van eenig gezond verstand door de eenstemmige verklaring dat men toch eigenlyk uit +haar praatjes niet recht kon wys worden. + +</p> +<p>Dit troostte Wouter, die nog veel meer redenen dan de anderen had om haar niet te begrypen. In z’n onnoozelheid meende hy +slechts de keur te hebben, háár voor waanzinnig te houden, of ... zichzelf! + + +<a id="d0e8541"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8541">193</a>]</span></p> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p><i>Wouter’s</i> intrede in ’n brok van de werkelyke wereld. Taalkundigheid van den auteur, blykbaar in ’t vinden van den oorsprong van ’t +woord <i>hypotheek</i>, dat geboren is op den zeedyk te Amsterdam. Zaken! Gods vinger in ’n leesbibliotheek, naast snuif en tabak. + +</p> +<p>“In eene gevestigde handelszaak wordt gevraagd een jongeling (<i>P. G.</i>) van deftige familie. Vereischten zyn: eerlykheid, goed zedelyk gedrag, en niet beneden de vyftien jaren. By lust tot werken +bestaat er vooruitzicht op salaris. Op ’n fatsoenlyke behandeling kan men staat-maken. Reflecteerenden worden verzocht zich +met gefrankeerde en eigenhandig geschreven brieven onder ’t motto: “<i>Handel</i>” aantemelden by den boek- plaat- en kunsthandelaar <i>E. Maaskamp</i>, Nieuwendyk by den Dam te Amsterdam, waar te verkrygen is... +</p> +</div> +<p>Welk kunstprodukt er in die dagen by Maaskamp van de pers kwam, weet ik niet meer. Misschien iets van den aard der prenten +die Wouter kleurde. Bejaarde lezers zullen zich de hier bedoelde firma herinneren, en de jongeren kunnen haar gebruiken als +verklaring van zekere uitdrukking die burgerrecht verkreeg in ’t whistspel. ’t Was ’n bonte winkel. Dáár zyn de hollands-fransche +modeplaten verschenen, waarnaar zich de “<i>incroyables</i>” en “<i>merveilleuses</i>” kleedden... niet precies om te voldoen aan de proklamatie der Amsterdamsche Regeering van 13 Juni 1795, die: “<i>bevallige tooy</i>” voorschreef “<i>bestuurd door nette eenvouwigheid</i>.” + +</p> +<p>De lezer vergeve my deze chronologische vingerwyzing, waaraan ik hier bedachtelyk plaats geef om hem zooveel mogelyk in de +war te brengen. Ik wil namelyk by ’t schetsen van Wouter’s ontwikkeling niet gehouden zyn aan tydrekenkundige stiptheid, en +wel: 1º gemakshalve, 2º om wáár te blyven in hoofdzaken. + +</p> +<p>Ik weet zeer goed dat het “P. G.” waarop met zoo aandoenlyke geloofsvastheid gelet wordt by ’t kiezen van keukenmeiden, boodschaploopers +en leerjongetjes, van later wording is dan de bloei der Maaskampsche prentenkermis. Doch juist deze verwarring heb ik noodig +om my eens-vooral ontslagen te rekenen van tydrekenkundige stiptheid. Juistheden van de hier verwaarloosde soort kunnen van +hoog belang zyn by geschiedschryvers die hun leven ten-pand geven voor ’t korrekt aanhalen van ’n diploom. Psychologische +kunstwaarheid heeft àndere eischen. + +</p> +<p>Wanneer ’t me, om Wouter te teekenen, gelegen kwam de republiek nà Lodewyk, of Willem I vóór de republiek te zetten, zou ik +’t zonder gewetensbezwaar doen. Het ziekteverloop van onze Staatsgeschiedenis, na den bouw der huizen langs Heeren- en Keizersgracht +te Amsterdam, zal men misschien kunnen waarnemen uit werken van andere soort dan ik <i>nu schryf</i>. Of men ’t ooit waargenomen heeft, is de vraag. + +</p> +<p>Met schryvers-almacht verkies en dekreteer ik nu dat het beminnelyk “P. G.” werkelyk voorkwam in de advertentie die de aandacht +van de familie Pieterse in zoo hooge mate opwekte. Stond het er niet ... welnu, ’t had er moeten staan. Ik wil dit nu zoo. +<a id="d0e8587"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8587">194</a>]</span></p> +<p>—Ik zeg dat het niet mooier kàn, zei de moeder. En wat zeg jy, Stoffel? + +</p> +<p>—Ja, moeder, ’t kan niet mooier. + +</p> +<p>—Wat me zoo byzonder bevalt, is dat ze zoo aandringen op goed gedrag. + +</p> +<p>—Op goed <i>zedelyk</i> gedrag, moeder! + +</p> +<p>—Ja, goed zedelyk gedrag ... hoor je wel, Wouter? Precies wat ik je altyd gezegd heb. En ... er is uitzicht op salaris. Hoe +vind je dàt, Stoffel? + +</p> +<p>—Ja, moeder, maar ... hy moet lust in werken hebben. + +</p> +<p>—Daar moet je dan voor zorgen, Wouter! Lust in werken, zieje. Heb ik je niet altyd precies ’t zelfde gezegd? En ... ze vragen: +“P. G.” Dat ben je, goddank! + +</p> +<p>—Ja, moeder, dat is-i! + +</p> +<p>—En, Stoffel, als <i>jy</i> nu eens den brief schreef? Wat dunkt je dáárvan? + +</p> +<p>—Maar ... er staat: eigenhandig! + +</p> +<p>—Wel zeker! Als jy nu eens ’n eigenhandigen brief schreef. Dat is toch altyd beter, niet waar, dan dat zoo’n kind het doet? + +</p> +<p>Stoffel slaagde niet zonder moeite in ’t begrypelyk maken dat hier zeer in ’t byzonder de eigenhandigheid van Wouter zelf +bedoeld werd, en dat de zyne—hoe mooi ook—in dit geval niet baten kon. Wouter werd dus aan ’t schryven gezet. + +</p> +<p>—Maar ... wat moet ik er boven zetten? + +</p> +<p>—Weet je dàt weer niet? ’t Is heel eenvoudig! Je moet schryven: <i>Weledele Heeren!</i> Er staat immers dat het ’n gevestigde handelszaak is? + +</p> +<p>—Ja, zei de moeder. En zet er by dat je vader ook ’n zaak heeft gehad, ’n <i>zaak</i>, zieje. We verkochten schoenen uit Parys. Anders denken ze dat-i schoenmaker geweest is, en dat stáát niet. + +</p> +<p>—En schryf dat je de-n-eerste bent op je school ... + +</p> +<p>—En dat je van de Protestantsche Godsdienst bent ... + +</p> +<p>—En van goed zedelyk gedrag ... + +</p> +<p>—En dat je zooveel lust in werken hebt. Zieje, dan geven ze je misschien terstond salaris. + +</p> +<p>Na eenige vruchtelooze pogingen op de lei, slaagde Wouter eindelyk in ’t voor-den-dag brengen van ’n staatstuk dat aan alle +eischen voldeed<span id="d0e8640" class="corr" title="Bron: ,">.</span> <span id="d0e8643" class="corr" title="Bron: t">’t</span> Adres werd, na rype deliberatie: <i>Aan de Weledele Heeren, den heeren ... motto</i>: “handel.” + +</p> +<p>Maar ...’t frankeeren? Hoe te voldoen aan deze voorwaarde, als de jonge handels-kandidaat den brief bezorgde in persoon? Stoffel +had al z’n wysheid noodig om te berekenen dat de Weledele Heeren ... <i>motto: handel</i>, in dit byzonder geval wel iets door de vingers zouden zien. “Maar, zeid-i, zeg ’t er dan by, als je m’nheer Maaskamp te +zien krygt.” + +</p> +<p>Met ’n bezwaard hart toog Wouter op-weg. Hy verbeeldde zich dat alle voorbygangers ’t hem aanzagen dat-i nu eindelyk de wezenlyke +wereld intrad, en bezig-was den “handel” te bestormen. De <a id="d0e8656"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8656">195</a>]</span>geringe dunk dien hy van zichzelf had drukte hem neder. Hy vond er iets onbescheidens in, zich aantemelden by <i>Weledele Heeren</i> die ’n “gevestigde zaak” hadden. Zóó stond er in de advertentie, en ’t zou dus wel waar wezen. + +</p> +<p>By ieder manspersoon dien hy ontmoette, en die eenige deftigheid in kleeding en voorkomen ten-toon spreidde, vroeg hy zich +af: zou nu ook die man ’n gevestigde zaak hebben? En ’t was alweer karakteristiek, dat-i verzuimde naar ’n antwoord te zoeken +op de vraag: wat zoo’n “gevestigde zaak” dan toch eigenlyk voor ’n ding was? En wat men te verstaan had onder: niet-gevestigde +zaken? + +</p> +<p>Nu, dit zoud-i spoedig genoeg te weten komen. + +</p> +<p>Stamelend vroeg hy aan ’n bediende in den winkel verschooning dat de brief niet gefrankeerd was. Deze begreep hem niet, en +smeet onachtzaam Wouter’s dokument in ’n bakje waarin reeds ’n paar dozyn stukken van gelyken aard op ’t goedgunstig welnemen +van de Weledele Heeren Motto, Handel & Cie lagen te wachten. Met verdere praatjes liet zich de man uit den prentwinkel niet +in, daar-i ’t juist byzonder druk had met het debiteeren van hoogkleurige Turkengevechten. De arme Wouter watertandde naar +zoo’n bonte schets van Grieksche dapperheid. Maar wat baatte dit? Geld om er een te koopen, had-i niet. En bovendien hy was +op weg naar “handel” en niet naar heldendaden. + +</p> +<p>—Later, later! dacht-i. + +</p> +<p>Thuis-komende werd hy op de gewone wys over een-of-ander berispt. Z’n moeder beweerde dat-i zeker niet fatsoenlyk genoeg den +prentenwinkel was binnengetreden. Anders toch zou die bediende hem wel vriendelyker hebben te-woord gestaan. Ze vreesde dat +dit ’n slechte noot zou kunnen geven by de beoordeeling van z’n goed zedelyk gedrag waarop de Weledele Heeren Motto, Handel +& Cie, blykens hun advertentie, zoo byzonder gesteld waren. + +</p> +<p>—En, zeg je, er lagen al zoo véél brieven aan dat adres? Gut, Stoffel, als-i maar niet te laat komt! Wat hoeven nu al die +menschen zich terstond zoo haastig aantemelden, na zoo’n advertentie? Ieder wil haantje-de-voorste wezen. God weet of er geen +roomschen ook op geschreven hebben, en of ze wel eens gelet hebben op ’t goeie zedelyke gedrag! Want, dit zeg ik maar, zoo +zyn de menschen! + +</p> +<p>Er werd besloten dat Wouter nogeens naar Maaskamp gaan zou, en ’t adres vragen van de firma. Dan kon hy zich rechtstreeks +aanmelden, en al de anderen die nu “haantje-de-voorste speelden” zouden achter ’t net visschen. Die onbescheiden haast was +onverdragelyk, want het was immers de vraag of ze wel behoorlyk protestantsch waren, en de voorgeschreven lust in werken hadden? +Juffrouw Pieterse was bereid haar neus te-pand te geven op de zekerheid, dat er onder al die andere kandidaten geen enkele +zich zou kunnen beroepen op ’t voorrecht dat z’n vader schoenen verkocht die uit Parys kwamen. + +</p> +<p>—Dat kun je gerust aan die heeren zeggen, jongen! Je vader deed geen steek. Hy kòn ’t zelfs niet! ’t Is maar, zieje, om te +bewyzen, <a id="d0e8677"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8677">196</a>]</span>dat we-n-ook ’n zaak hadden, ’n effektieve <i>zaak</i>! Gut, de man nam nooit ’n elst in z’n hand. Is ’t waar of niet, Stoffel? + +</p> +<p>De Weledele Heeren Motto, Handel & Cie woonden ... ik weet niet waar ze woonden, maar ze hadden ’n tabaks- en sigarenwinkeltje, +gekombineerd met ’n leesbibliotheek, gesticht op den <i>Zeedyk</i>, niet zeer ver van de plek waarschynlyk, waar zes, acht eeuwen vroeger de “grootste koopstad van Europa” werd opgezet door +’n paar visscherlui. Van parallel tusschen ’t succes dezer beide ondernemingen is nu geen spraak. + +</p> +<p>Wouter vond een van de Weledele Heeren kompagnons, in hemdsmouwen achter de toonbank staan. De man was bezig met het afwegen +van ’n paar lood snuif, waarop ’n oud moedertje stond te wachten. Er werd dus wel inderdaad handel gedreven in dat huis, en +de heeren aanvragers hadden de waarheid niet te kort gedaan, toen ze beweerden aan ’t hoofd te staan van ’n “gevestigde zaak.” + +</p> +<p>Indien Wouter zich met eenig oordeel des onderscheids illuzien gemaakt had over de beteekenis van ’t woord: “handel” zoud-i +by deze gelegenheid zich zeer teleurgesteld gevoeld hebben. Maar dit had-i niet gedaan, en wel verre van de meening dat die +snuifman zich wat hoog betiteld had, verweet hy met de eigenaardige weekheid van z’n gemoed zichzelf dat-i de ware beteekenis +van ’t woord “handel” niet vroeger had begrepen. <i>Nu</i> wist-i ’t! “Handel” beteekent zooveel als in hemdsmouwen achter ’n toonbank snuif te wegen. En ... op den <i>Zeedyk</i> nogal! + +</p> +<p>Ik ben doordrongen van den voorgeschreven eerbied voor de beide visschers—laat ons voor de gezelligheid hopen dat ze van tweërlei +geslacht waren!—die, zonder te weten wat ze deden, Amsterdam “stichtten.” Maar ook aan m’n lezers heb ik verplichtingen, en +om hunnentwil moet ik de treurige erkentenis afleggen dat het bedoeld visscherspaar, evenmin als de Weledele Heeren Motto, +Handel & Cie, ’n zeer fatsoenlyke buurt kozen voor de uitoefening van hun bedryf. By stedenstichters is dit ’n allergewoonste, +maar toch onverklaarbare, fout. We mogen dan ook aannemen dat die visschers, als ze hun belangryke onderneming eenige eeuwen +later hadden aangevangen, hun eerste hut zouden gebouwd hebben op de Keizersgracht, om ’n deftige afkomst te bezorgen aan +de patriciers die eenmaal de wel wat al te bescheiden goedheid zouden hebben hun nazaten te worden. + +</p> +<p>Ook de heeren Motto, Handel & Cie hadden wel iets meer acht mogen slaan op de keuze van ’t plekje waaruit de adel van hun +nageslacht zou voortspruiten. Verwaarloosden ze dit uit nederigheid? + +</p> +<p>De tabaks- en sigarenhandel nam slechts de halve breedte van ’t huis in, en stond door ’n zydeur in gemeenschap met ’n leesbibliotheek, +die ’t vloerlokaal van de andere helft vulde. Boven de winkelraampjes, rechts en links van den ingang, besloegen twee lankwerpige +borden de geheele breedte van ’t perceel, en gaven door overeenstemming van kleur, maaksel, symmetrische plaatsing en <a id="d0e8703"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8703">197</a>]</span>lettersoort der opschriften, duidelyk te kennen dat ze, als de Mensch volgens den bybel, bogen konden op eenheid van oorsprong, +’t Moest ’n byzonder domme voorbyganger wezen, die niet bemerkte dat de “zaak” van de heeren Motto, Handel & Cie “gevestigd” +was op twee industrien te-gelyk. Wie niet rooken of snuiven wilde, kon zich hier van lektuur voorzien, en omgekeerd. + +</p> +<p>Op het bord boven de tabak- en snuifhelft, werd verzekerd dat er in die lokaliteit iets “gefabriceerd” werd. De ordonnateur +van ’t opschrift scheen dus in de meening te verkeeren dat in dit byzonder geval het vervaardigen van eenig voorwerp, of wel +het toebereiden en smakelyk maken daarvan, hooger stond in maatschappelyken rang, dan ’t verkoopen. Juist andersom dus dan +we ’t genoegen hadden waartenemen by de schoenenfabriek van de Pietersens. De geleerden zyn ’t nog niet eens, aan welken kant +het grofst gedwaald werd. Eén ding is zeker: wie ’t eene nalaat uit tegenzin, luiheid of onbekwaamheid, en ’t andere versmaadt +uit welbegrepen eerbied voor z’n karakter, staat hooger dan alle anderen. Uit de zoodanigen namelyk kiest men by-voorkeur +de voorgangers van de Volken die nog niet geheel ontaard zyn. + +</p> +<p>Of ’t evenwel waar was dat er in de hier “gevestigde zaak” inderdaad iets <i>gemaakt</i> werd? Eigenlyk niet, wanneer we de papieren zakjes uitzonderen, die geplakt zouden worden door den P. G.-jongeling van allerbest +zedelyk gedrag, die zoo’n byzonderen lust in werken hebben zou. + +</p> +<p>De handelswaar waarmee ’t winkeltje gestoffeerd was, bedroeg ter-nauwernood de waarde van ’n jaar huur, en de booze wereld +van den <i>Zeedyk</i> durfde zelfs beweren dat de twee blauw-porceleinen vazen, waarop in ouwerwetsche krulletters de woorden: <i>rappee</i> en <i>zinking</i> te lezen stonden, voor drie stuivers in de week waren geleend van ’n uitdrager in de buurt. Kwaadwilligen beweerden dat de +man dagelyks kwam kyken of z’n kostbare stukken nog wel behoorlyk schildwacht hielden op de toonbank: [Greek: hypo Thêkê] + +</p> +<p>De winkel was zeer ondiep, en werd aan de achterzy begrensd door ’n groen-saaien gordyn, die den binnentredenden kooper, mits-i +niet scherp zag, in den waan kon brengen dat er wat achter stak. En, zeer stipt gesproken, was dit ook zoo. Er hing ’n verweerd +scheerspiegeltjen in die alkoof, ter opvroolyking van den eenzamen stoel—op dit oogenblik getooid met de jas van den Weledelen +heer Motto—en van ’t halfrond tafeltje dat tegen den wand leunde, waarop ’n pomadepot aan ’n kam scheen te verwyten dat-i +op zyn jaren zich bespottelyk maakte door ’n mislukte poging tot tandwisselen. De heer “patroon” Motto namelyk, hield zich +in de weinige oogenblikken die hy niet aan “handel” wydde, niet ongaarne bezig met het verhoogen en verfynen van de hem door +Natuur verleende schoonheid, en was er in geslaagd rechts en links van z’n gelaat ’n glimmende haarlok te ontwikkelen, waaraan-i +veel moeite en vet ten-koste leî, en die dan ook de bewondering opwekte van al wat er vrouwelyks in den winkel kwam. +<a id="d0e8725"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8725">198</a>]</span></p> +<p>Dat overigens in dien winkel zelf ’n groote rol werd gespeeld door leege sigarenkisten... zou niet begrepen worden door den +oudheidkundigen lezer, die Motto’s lokken geen plaats geven kan naast sigaren. De bloeityd namelyk van deze beide zaken staan +niet in synchronistisch verband, en juist om me te wapenen tegen aanmerkingen op zulke fouten, voel ik me genoopt zoo onhebbelyk +baas te spelen over de geschiedkundige perioden van m’n verhaal. In Wouter’s jeugd was ’n sigaar nog altyd ’n zeldzaamheid, +en ik maak me dus hier schuldig aan ’n gelyksoortige verkrachting van de waarheid, als Virgilius die Dido laat hofmaken aan +Aeneas, en als Florian die Zoroaster tot leermeester van Numa Pompilius aanstelt. + +</p> +<p>—Zoo, wou jy hier in den handel komen? vroeg Motto, toen-i ’t oude vrouwtje geëxpedieerd had “met ’n snuifjen uit den pot +<i>toe</i>.” En wat ken je-n-al zoo wat? Lezen, schryven, rekenen, fransch ... hè? En wat doen je ouwers? + +</p> +<p>—In ... schoenen, m’nheer, uit Parys. Maar fransch ken ik niet. Rekenen wèl ... den heelen Strabbe. + +</p> +<p>—Zoo? Ken jy rekenen? Hoeveel is dan anderhalf <i>pietje</i>? Wouter stamelde dat-i ’t niet wist, en gaf dus blyk van dezelfde domheid als ik in de meesten van m’n lezers veronderstel, +voor zoover ze ’t geluk hebben minder dan ’n halve eeuw oud te zyn. + +</p> +<p>—Dàt moet toch iemand weten die rekenen kan! Je weet dus niet wat ’n <i>pietjen</i> is? En ken je-n-’t verschil wel tusschen ’n <i>zest’half</i> en ’n schelling? En tusschen <i>daalders</i> en <i>acht-en-twintigen</i>? Kyk ... + +</p> +<p>De heer Motto trok de lade open, en scheen naar ’n “<i>daalder</i>” te zoeken, doch om deze of gene oorzaak vergenoegde hy zich voor deze keer met ’n “zest’half.” Hy stelde Wouter’s handelskennis +op de proef, door hem optedragen ’n “schelling’<span id="d0e8759" class="corr" title="Bron: ">”</span> daarnaast te leggen—in z’n verbeelding—en zich dan met redenen bekleede rekenschap te geven van ’t verschil. Dit alles moest +men “in den handel” precies weten en kennen, beweerde m’nheer Motto. + +</p> +<p>Laat ons rechtvaardig zyn, en iemand die de waarheid zegt, geen geloof weigeren omdat-i vette lokken draagt, en in z’n hemdsmouwen +snuif verkoopt achter ’n toonbank. Het was zeer juist gezien van den heer Motto, dat-i de kennis der geldsoorten onmisbaar +achtte voor iemand die “in den handel” gaat. De overlevering luidt dat-i er grondbeginselig byvoegde: + +</p> +<p>—Dat’s ’t voornaamste! + +</p> +<p>—En fransch versta je-n-ook al niet? vroeg de heer Motto op niet zeer bemoedigenden toon. + +</p> +<p>Helaas neen! + +</p> +<p>—En zouden je ouders genegen zyn om borgstelling voor je te storten? + +</p> +<p>Wouter gaf blyk dat-i deze vraag niet begreep. + +</p> +<p>—Borgstelling, weetje? Er gaat veel om in m’n zaak, en je begrypt dat ik weten moet wien ik winkel en lâ toevertrouw. En ... +versta je deensch? + +</p> +<p>—N... e... e... n, m’nheer! +<a id="d0e8778"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8778">199</a>]</span></p> +<p>—Zoo! Deensch ook al niet? ’t Is maar, weetje, omdat hier soms wel ’reis deensche matrozen komen om ’n onssie tabak te koopen. +In ’n zaak als deze moet je-n-alle talen kennen ... dat’s ’t voornaamste! Anders ben je <i>fittu</i>! Grieken heb ik hier ook al gehad... + +</p> +<p>Wouter’s gemoed sprong op. Hy had zoo gaarne willen vragen welke heldendaden ze by zulke gelegenheden gewoon waren uitterichten? + +</p> +<p>—Ja, Grieken zelfs. Maar ze waren dronken, en wilden ’n pruim negerhaar hebben voor niemendal. Daar doe-n-ik niet aan. Want +op de kleintjes passen is ’t voornaamste! Anders ben je <i>fittu</i>, zieje? ’t Is maar om je te zeggen dat je-n-in den handel alle talen moet kennen, om alle-man te-woord te staan. Dat’s ’t +voornaamste! Maar dat’s nou tot daaraan toe, als je ouwelui maar behoorlyk borg kunnen stellen. Er is soms wel tien gulden +in de lâ, weetje, en in den handel moet ’n mensch z’n zekerheid hebben. Dat’s ’t voornaamste! Anders ben je <i>fittu</i>, dit begryp je zelf wel. + +</p> +<p>—M’n vader is dood, zei Wouter, alsof deze byzonderheid de borgstelling minder noodzakelyk maakte, maar eigenlyk omdat-i niet +wist wat-i zeggen moest, en toch ’ns eindelyk wat zeggen wilde. + +</p> +<p>—Zoo? Dood? Ja, dat komt soms voor. Dood? Heel goed! Maar heb je dan geen moeder die voor je storten kan? + +</p> +<p>—Ik... zal... ’t... ’r... vragen, stotterde Wouter. + +</p> +<p>—Wel zeker! Ga jy ’r dat maar terstond vragen. Want, zieje, in den handel komen geen praatjes te-pas. Zóó gezegd, zóó gedaan, +dat’s ’t voornaamste! Anders ben je <i>fittu</i>. Hier is nòg ’n winkel. Daarin heb je ook te werken ... als je moeder storten kan. Dat’s ’t voornaamste! + +</p> +<p>De Weledele Heer Motto geleidde Woutertje in de leesbibliotheek. Langs de drie wanden stonden eenige kasten met boeken die +tot aan de niet zeer hooge zoldering reikten. Overigens bevond zich in dat lokaal niet veel anders dan ’n inslagtrapje dat +dienen moest om de wat hoog hangende vruchten der letterkunde te plukken, en ’n dik boek waarin de protestantsche jongeling +die lust in werken had, de namen zou opschryven van de personen die zich aan dezen hengstebron kwamen laven voor ’n dubbeltje +per ingebonden teug in de week. In Wouter’s tyd namelyk, was de beschaving van deze soort duurder dan tegenwoordig, en abonnement +was uitzondering. + +</p> +<p>—Zieje, zei m’nheer Motto, daar is ’t boek, of wat je zou kunnen noemen: ’t grootboek. Je verstaat toch ’t boekhouden wel? + +</p> +<p>Wouter was genoodzaakt te erkennen dat ook dit alweer behoorde onder de vele vakken die hy niet bestudeerd had. + +</p> +<p>—Ook al niet, jongen? Dat’s toch in den handel ’t voornaamste! Want, zieje, wie dàt niet kan, is <i>fittu</i>. ’t Is heel eenvoudig. Je moet opschryven wie ’n boek haalt, met dag en datum er by, en ’t huisnummer, en de straat, en alles. +En als ze-n-’t weerom brengen, dan haal je-n-’r ’n streep door. ’t Zou er mooi uitzien als je dàt niet deed! En als je de +menschen niet kent, moet je... + +</p> +<p>—Pand vragen? riep Wouter snel, verheugd dat-i eens eindelyk wat wist. +<a id="d0e8818"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8818">200</a>]</span></p> +<p>—Ja, pand. Eén gulden voor elk deel van ’t heele werk. Want, dit begryp je, als er één deel weg is, is ’t heele werk <i>fittu</i>. Van de sigaren en de snuif zal ik je later alles precies uitleggen, maar ik moet eerst weten of je moeder ... ga ’t ’r maar +’ns gauw vragen! Ik heb nu al zesmaal alles haarklein uitgelegd—want aan jongetjes die in ’n zaak willen, is waarachtig geen +gebrek—maar als ’t dan aankomt op Mozes en de profeten—de borgstelling, weetje!—dan halen ze bakzeil. En dat’s toch ’t voornaamste! +Zeg dit aan je moeder. Anders ... je ziet er nogal knappies uit ... als ik maar zeker weet dat je storten kan! Ajuus! + +</p> +<p>Wouter ging in zonderlinge stemming naar huis. Dat die man in hemdsmouwen een niet by-uitstek bevoegd vertegenwoordiger van +den “handel” was, kwam niet in hem op. Hy-zelf had zich vergist, meende hy, in ’t weinigje begrip dat-i zich van dat woord +vormde. Toch zoud-i zeker ’n allerontmoedigendst relaas van z’n wedervaren hebben afgelegd, indien niet die leesbibliotheek +hem had aangetrokken. Wat al Gloriosoos konden daarin zyn! En misschien nog schooner dingen! + +</p> +<p>Het aandringen op borgstelling werd door den daarop belegden familieraad in-den-beginne niet zeer gunstig opgenomen. Maar +toen Stoffel verzekerde dat-i er meer van gehoord had, en dat het in den “handel” gebruikelyk was, kwam men na eenig bieden +en dingen tenlaatste met de firma Motto, Handel & Cie overeen, dat er ’n som van honderd gulden zou worden gestort, die ’n +jaarlyksche rente van drie en-’n-half procent zouden opbrengen. Héél aangenaam vond juffrouw Pieterse deze transaktie niet. +Ze was gewoon, door edelmoedige bemiddeling van ’n makelaar, vier percent van haar geldje te trekken. “Maar, zei ze, men moest +wat over hebben voor z’n kinderen.” + +</p> +<p>Het bevreemdde Stoffel, die met de onderhandelingen belast was, dat-i van de firma nooit iets anders te zien kreeg dan de +eerste helft, of ’t eerste derde. Hy was zoo vry z’n verwondering hierover in gepaste bewoordingen te kennen te geven, en +vernam nu dat het staartjen: <i>& Compagnie</i>, tot de klasse der welluidende verzinselen behoorde, en dat ook de heer Handel ’n voortbrengsel was van Motto’s ryke verbeeldingskracht. +Als ’n Atlas droeg deze de dubbel “gevestigde zaak” op z’n reuzenschouders. Vanhier dan ook dat-i in oogenblikken van menschelyke +zwakheid zich soms vermoeid voelde, en gelegenheid zocht ’n deel van z’n last op den nek te wentelen van ’n protestantsch +jongetje dat lust in werken had, en ... <i>cautie</i> stellen kon. Dit was ’t voornaamste ... inderdaad! + +</p> +<p>Wel eenigszins ten-nadeele van z’n tabaks- en snuifkennis, omvatte Wouter’s gemoed het ander deel van z’n werkkring met ’n +liefde ... och, als-i zooveel gesnoven of gerookt had, als gelezen, zou-i ziek geworden zyn! En ... rechtstreeks gezond werkte +dan ook het verslinden van al die boeken niet! Met ’n waren geeuwhonger slikte hy ryp en groen in—véél ryps was er niet by!—en +las hy al sneller en sneller. Hy begon zekere vaardigheid te krygen in ’t voorzien <a id="d0e8838"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8838">201</a>]</span>van den loop der geschiedenissen die hy in-handen kreeg, en was weldra beter vertrouwd met den burgerlyken stand van helden +en heldinnen dan eigenlyk ’n auteur aangenaam is. De bekwaamste <i>faiseur</i> kon geen tien bladzyden lang ’n vondelingetje doodarm laten, zonder dat Wouter de sterren en ridderkruizen zag schitteren, +waarmee ’t kind zou getooid worden op ’t laatste blaadje. Deze scherpzinnigheid ging in ’t onbescheidene over. Komiek echter +was het dat hy ook alweer van dezen vooruitgang—eenigszins betrekkelyk verdiende het dezen naam, want men kon ’t als ’n stap +tot hooger beschouwen—zichzelf geen rekenschap gaf. Oppervlakkig beoordeeld, zou men meenen dat-i na zóóveel welgelukte oefening +in juistraden, die romanknoopjes beneden z’n aandacht gesteld had. Toch was dit het geval niet. Ondanks alle ontwikkeling +van z’n <i>begrip</i>, bleef by hem de naïveteit van <i>smaak</i> en <i>opvatting</i> ongeschonden. Al <i>wist</i> hy welke ridder straks onder de hoede van ’t Meduza-schild des schryvers, overwinnaar wezen zou in het tournooi, toch had +hy ’t geduld zich langs de voorgeschreven <i>ficelles</i> te laten leiden tot op ’t oogenblik van den officieelen triumf, en hy zou ’t zondig en deloyaal hebben gevonden, één sekonde +vóór den tyd Saksers en Normandiers toeteroepen: + +</p> +<p>Helpt eens kyken of niet de verzwakte Ivanhoe dien bluffer Brian de Bois-Guilbert flink op den kop slaat! + +</p> +<p>En ... en—och, ik durf ’t byna niet zeggen, doch wáár <i>is</i> het!—hem bezielde daarby ’n gevoel alsof hyzelf... + +</p> +<p>Ivanhoe was? + +</p> +<p>Neen! Alsof hy, Woutertje, voor de godheid gespeeld had, die den uitgeputten brave kracht gaf tot het verpletteren van den +krygshaftigen booswicht. Met het wegloopen van Eachin Mac-Jan in <i>Valentins day</i>, en den solieden moed van den nuchteren Sigismund in <i>the Maiden of the mist</i>, is en was die ontknooping een der schoonste grepen van Walter Scott, en ... van Wouter! Want hy zou precies zóó gehandeld +hebben, èn als auteur, èn als ridder, èn als beschikker over den uitslag van ’n godsoordeel! + +</p> +<p>En wat hy die arme Rebekka liefhad! En wat-i haar graag stammoeder had gemaakt van alle engelsche ridders, van koning Arthur +af tot dien voorbarigen lord in Griekenland toe! + +</p> +<p>O, als <i>hy</i> ’t boek geschreven had, als <i>hy</i> de god ware geweest, die door bemiddeling van almachtige schryvers, helden en booswichten op hun respektieve plaatsen zet... + +</p> +<p>Ja ... àls! Maar daar rinkelde dan op-eens de deurschel van de snuifhelft, en er werden van den hoogmoedigen Wouter heel andere +dingen gevorderd, dan god-zyn. Er was tabak of snuif noodig. + +</p> +<p>’t Eenige wat de omstandigheden hem in zulke oogenblikken vergunden op ’t gebied van ’t goddelyke te leveren, was dat-i nauwkeurig +woog, en niemand ’n sigaar “van de tien” in-handen stopte voor ’n dito “van de acht.” En zelfs dit konscientie-werk trof geen +doel, want de heeren Motto, Handel & Cie hadden de handelsgewoonte deze en andere rubrieken aangevuld te houden uit de soort +<a id="d0e8889"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8889">202</a>]</span>die eigenlyk “van de twintig” zou moeten heeten, als zy ’n naam gedragen had. De heer Motto beweerde dat z’n klanten gewoonlyk +dronken waren, en dat men ze in alle gerustheid koolbladeren kon te rooken geven. “Je moet altyd zien wien je voor hebt, zeid-i, +dat’s ’t voornaamste!” + +</p> +<p>Dit nu leerde Wouter in de bedoelde beteekenis, nooit. Tien was hem <i>tien</i>, acht was <i>acht</i>, onverschillig met wien hy te-doen had, en wat daarbuiten ging bleef hem uit den onbegrypelyke. Van liegen om rechtstreeks +voordeel had-i geen begrip. Wel van onwaarheid uit verlegenheid of angst. Maar ook dan zelfs, indien men hem op eenvoudige +wys gevraagd had: “is ’t <i>waar</i> wat je daar zegt?” zoud-i hoogstwaarschynlyk <i>byna</i> altyd—en toen-i moediger werd: <i>altyd</i>—geantwoord hebben: neen, ik heb onwaarheid gesproken! + +</p> +<p>Ik laat nu daar, in hoever deze logisch-moreele zin hem aangeboren was. Zeker werd z’n afkeer van onjuistheid—vreemd genoeg!—gevoed +door al die lectuur. Dit klinkt te zonderlinger, als men in aanmerking neemt dat slechts ’n zeer klein gedeelte daarvan tot +de soort behoorde van den aangehaalden Ivanhoe. Het lydt geen twyfel dat Wouter z’n tyd beter had kunnen besteden, of liever +dat dit het geval zou geweest zyn met byna ieder ander kind. Maar z’n natuurlyke inborst dreef hem—naast veel kinderachtigs, +gelyk we reeds zagen by-gelegenheid der kennismaking met Glorioso—om voornamelyk behagen te scheppen in wat ik in <i>Millioenen-Studien</i> “zedelyk rym” noemde. De als dapper geschilderde ridder vocht tot-i overwinnaar of dood was. Alleen doodelyk gekwetsten gaven +zich gevangen. Zóó behoort het, en Wouter zou precies zoo gehandeld hebben. De allerschoonste schoone van ’t stuk werd door +ieder bemind, en de afgewezenen stierven van wanhoop, of lieten zich aanwerven by ’n aan den dood gewyde kohorte. Dat’s korrekt! +De deugdzamen bleven braaf, trots duivel en hel, en zelfs in-weerwil van de verveling. Wie eenmaal door ’n schryver benoemd +was tot model, had geen smetjen op z’n kleed, ’t Was de vraag of zoo-iemand buikpyn of jicht hebben kon, en zéker is ’t, dat-i +in al die boeken nooit jicht of buikpyn hàd. Prachtig! + +</p> +<p>Met de gebrekkigheid die zulke produkten uit ’n oogpunt van <i>Kunst</i> aankleeft, liet Wouter zich nog niet in. Hy wist niet, of dacht er niet aan, dat de voorgestelde volmaaktheid, ’n verkeerde +voorstelling, en dat alzoo die volmaaktheid valsch was. Hem was ’t voldoende dat ieder die in zoo’n roman werd opgevoerd, +akkuraat deed wat de schryver hem opdroeg. De booswichten deden niets dan verraden. De helden sloegen alles dood. De boekschoone +jonkvrouwen betooverden de halve wereld. En, ook God—Wouter’s god—vervulde in al die boeken z’n plicht veel beter dan ... +byv. op den <i>Zeedyk</i>, waar-i gister nog ’n kleinen jongen had zien mishandelen door ’n groote. ’t Moest eens in ’n boek gebeuren ... alle ridders +zouden te-hoop geloopen zyn! + +</p> +<p>En ook Wouter had getracht... + +</p> +<p>Kon hy ’t helpen dat z’n patroon hem op strengen toon terugriep? +<a id="d0e8925"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8925">203</a>]</span></p> +<p>—Wat bliksem gaat dat jou aan? Jy heb je zaken hier in den winkel! Pas dáárop! Nooit je-n-inlaten met ’n andermans krakeel... +dat’s ’t voornaamste! + +</p> +<p>Ziedaar ’n wysheid van àndere soort dan in z’n boeken stond! + +</p> +<p>Hy las er niet minder vlytig om. In-den-beginne zou de geschiedschryver van z’n uit- en inspanning, by deelen geteld hebben. +Zeer kort daarna, by geheele werken, al waren ze zoo lang als de nooit ten-eind gebrachte: <i>Sophia’s reize van Memel naar Saksen</i>—och, Wouter vond Sophia’s oneindige reis veel te kort!—en eindelyk by planken. By planken, ja, en juist zoud-i ’n begin maken +met de laatste, toen-i op zekeren morgen de deur van den winkel gesloten en verzegeld vond. De Weledele heer Motto was als +matroos naar Amerika—’t voornaamste zeker!—en de ongelukkige dienaar van de beide snuifpotten had ’n verdrietig proces over +de belangryke rechtsvraag of de pagoden: <i>rappee</i> en <i>zinking</i> al dan niet mochten verzwolgen worden in de “faillite massa.” + +</p> +<p>Volgens Romeinsch Recht namelyk, en dit vooral behoort by kwestien op den <i>Zeedyk</i> te Amsterdam geraadpleegd te worden... + +</p> +<p>Nu ja, de Romeinen snoven niet, en gaven dus geen voorschriften over: <i>râpé</i>. Ik weet niet hoe de zaak werd uitgewezen. + +</p> +<p>We willen hopen dat ieder ’t zyne kreeg, tot de Romeinen toe. Juffrouw Pieterse, minder gelukkig, was haar honderd gulden +kwyt, en klaagde als vroeger: “dat er met dien jongen altyd wàt was!” + +</p> +<p>Alsof Wouter ’t helpen-kon! + +</p> +<p>Maar hèm speet het zeer dat-i zoo zonderling gestoord werd in z’n lektuur. De geheimzinnige afkomst van den jongen roover +lag hem wel klaar voor oogen, maar... men wil toch altyd in zoo’n geval gaarne weten of men juist geraden heeft. Om van myn +kant het bankroet van de Weledele Heeren Motto, Handel & Cie, voor den lezer zoo dragelyk te maken als maar eenigszins wezen +kan, wil ik hier wel verklappen dat Bulwer’s <i>Paul Clifford</i> wel inderdaad de zoon was van de stiefdochter zyner beminde ... neen, dit klopt niet. Iets van dien aard dan ... of wat anders, +als ’t maar terdeeg spannend en onmogelyk is. + + + +</p> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Over zekere digestie-verschynselen, en de betrekkelyke bruikbaarheid van slecht voedsel.</p> +</div> +<p>Na de vermelding van dat proces over de snuifpotten, ligt het in den aard der zaak hier de herinnering te verlevendigen aan +’n ander proces, dat misschien in zeer ouden tyd zou kunnen gevoerd geweest zyn tusschen bodem en zaad. Daarby had de vraag +kunnen gesteld worden, wie van deze faktoren ’t meest bydraagt tot de eigenschappen van plant en vrucht, en we mogen aannemen +dat alle rechters zich inkompetent zouden verklaard hebben. Eerstens omdat de zaak zeer ingewikkeld is. En vervolgens, wyl +ze had kunnen <a id="d0e8966"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8966">204</a>]</span>dagteekenen van vóór den tyd der Romeinen. De lezer weet uit de snuifpot-kwestie en andere bronnen, dat geen verstandig man +in de negentiende eeuw zich aanmatigt ’n denkbeeld te vormen van <i>Recht</i>, voor-i wel en deugdelyk in oude boeken heeft nagelezen wat de Romeinen er van zeiden. Hun chicane-auguren zyn nog altyd +in hooge achting, te-meer omdat ze—na Cicero’s waarschuwing—finaal afgeleerd hebben elkaar in ’t gezicht uittelachen wanneer +ze ’t genoegen hebben ’n kollega-<i>auspex</i> of ’n konfrère-<i>haruspex</i> te ontmoeten op den publieken weg. Wat ze binnen’skamers doen, staat aan hun bescheidenheid. + +</p> +<p>Hoe dit zy, misschien was eenmaal de stryd tusschen grond en zaadkorrel, ’n <i lang="fr">question brûlante</i>, waarmee onze overgrootouders zich den slaap uit de oogen hielden. Zonder wyzer te willen zyn dan ’n Romein, of onvoorzichtiger +dan die inkompetente rechters, waag ik de gissing dat men by de pogingen ter oplossing niet uitsluitend letten moet, noch +op de hoedanigheden van ’t gestrooide zaad, noch op die van den bodem. Het komt me voor, dat ook—en misschien vooral—de <i>verhouding</i> tusschen wederzydsche deugden en gebreken moet in aanmerking genomen worden. + +</p> +<p>Zéker is ’t dat de in Wouter’s gemoed uitgestrooide romanlektuur niet zóó nadeelig werkte, als met schyn van grond zou gevreesd +zyn door iemand die de hoedanigheid van dit zaad op-zichzelf beschouwd had. Ook de aanraking met dien Motto en ’s mans zonderlinge +klanten, had minder schadelyke gevolgen dan, oppervlakkig beoordeeld, had kunnen verwacht worden. + +</p> +<p>Dóórdenkende over den invloed dien een-en-ander noodzakelyk op Wouter’s ontwikkeling maken moest, kom ik zelfs tot het besluit—er +hoort moed toe!—dat deze invloed inderdaad gunstig geweest is. + +</p> +<p>Wouter’s gemoed was zacht, tot het zwakke, weeke en ziekelyke toe. De omstandigheden waarin hy door de onverantwoordelyke +slordigheid van z’n verwanten geplaatst werd, moesten hem òf neerbuigen en zedelyk vernietigen—en hierop scheen de kans het +grootst!—òf ... buitengewoon versterken. Een middelweg bestond hier niet. Ieder die—zonder nauwkeurige bestudeering der eigenaardigheden +van ’t kind, maar overigens voldoend ingelicht—van de zaak had kennis gedragen, zou ’t ergste gevreesd hebben, d.i. het gewone. + +</p> +<p>De verregaande zachtheid die aanvankelyk Wouter’s hoofdeigenschap uitmaakte, zoo ruw gewreven tegen een der onbehagelykste +staaltjes van werkelykheid die de buitenwereld leveren kon, dreigde te bezwyken. Het moest schynen of z’n gevoel, na wat ziekelyk +en onvruchtbaar tegenspartelen, na wat gesukkel met miskende gevoeligheid, zou worden verstikt, en daarmee de kiem van het +goede. En dit zou dan ook ’t geval geweest zyn, wanneer-i alleen zacht was geweest, niets dan zacht. Maar gelukkig bezat hy +’n andere hoedanigheid die hem staande hield, en waarby de in de meeste andere gevallen zoo ongezonde romanlektuur hem dapper +te-hulp kwam. <a id="d0e8993"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e8993">205</a>]</span>Wouter leefde maar voor ’n zeer klein deel met moeder, broêrs en den Weledelen heer Motto! Z’n ziel woonde elders, en nam +deel aan den stryd dien z’n helden en heldinnen te voeren hadden. Zelfs was-i daarby altyd voorganger, aanvoerder, maarschalk +en—alweer precies als in Afrika—koning. Meer nog, hy voelde zich de verantwoordelyke persoon, de <i>deus ex machinâ</i> van rechts- en plichtswege. By elk dreigend incident, by elke krisis, by elk gevaar dat deugd en eer kon te-gronde richten, +meende hy den angstkreet te verstaan: waar blyft Wouter? + +</p> +<p>De Weledele heer Motto zou zeker vreemd hebben opgezien, als-i had kunnen weten welke vreemdsoortige mededingers hy had in +het beschikken over den dienstyver van z’n leerjongetje. Hy was er de man niet naar, om den hartigen toon van Wouter’s antwoord +optemerken, als deze door hem uit de eene winkelhelft in de andere werd geroepen. Dat haastig: “ik kom!” waarmee dan ’n zwygend +droomen van uren lang werd afgebroken, klonk veeleer als ’n krygshaftig: “<i>ce sera moi, Nassau!</i>” dan als blyk der gewilligheid die elk “patroon” eischen kan van winkeljongetjes die lust in werken, en—onder borgstelling +voor de geldlâ—’n behoorlyk geloof hebben. + +</p> +<p>Wouter’s ziel liep op stelten, en plaste onbesmet door ’t vuil waarin men zich veroorloofd had hem te werpen. Het scheen wel +of-i zich tot taak had gesteld z’n reinheid ongeschonden te bewaren, en zich te oefenen in kracht. Noch ’t een noch ’t ander +was echter het geval. Hy kende de gevaren niet waaraan-i was blootgesteld, en had in deze eerste levensproef z’n behoud alleen +te danken aan ... smaak, die toch niet eens zuiver was. Hoe immers had het in hem kunnen opkomen de beelden die z’n droomen +bevolkten, aftevallen ter-wille van den Weledelen heer Motto en diens genooten? Waarom zoud-i spreekwys, toon, manieren en +... gedrag van z’n omgeving hebben nagebootst, hy die zoo precies wist hoe ’n edele ridder zich uitdrukt? Hoe ’n vorst behoort +te spreken en te handelen? Wat er omgaat in ’t gemoed der jonkvrouwen van koninklyken bloede? En nu sprak ik nog niet eens +van z’n allerhoogmoedigsten godsplicht, van z’n eigen zieleverwantschap, in vergelyking waarmede al die ridders en vorsten +en jonkvrouwen maar zeer gemeen volk waren! O, die grappig verheven adeltrots! En zelfs wanneer men de aanduiding der oorzaken +die hem behoedden voor vernedering, stemmen wil op lager toon, dan nog zou hy—op de bewustheid na—te vergelyken zyn geweest +by den zwemmenden krygsman, die geweer en kruithoorn opheft boven den waterspiegel, niet achtend wat hem omklotst, alleen +zorgend voor ’t ééne noodige, voor ’t behoud van het <i>goede</i>. + +</p> +<p>Dat ons kind het goede voor-als-nog op ’n verkeerde plaats zocht, doet hier niet ter-zake. Ik verdedig den maatstaf van z’n +streven niet, ik tracht te verklaren hoe en waarom hy staande bleef. + +</p> +<p>Zeker, zeker, Wouter legde hooger aan dan noodig was om ’t punt te bereiken waarop z’n leven moest uitloopen! Maar geen keus +hebbende tusschen <i>te</i> hoog of <i>te</i> laag, was ’t voor hem ’n logische noodzakelykheid zich tegen afdryven te waarborgen door de meening <a id="d0e9018"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9018">206</a>]</span>dat men meer kon zyn dan <i>goed</i>, dat men edel moest wezen, en verheven! + +</p> +<p>Gewis, ’t <i>is</i> ’n fout—en ’n zeldzame!—maar beter dan menige soort van <i>niet</i> zeldzame wysheid, bewaarde zy onzen Wouter voor wegzinken in ’t gemeene! + +</p> +<p>Ik zal wel genoodzaakt wezen soms terugtekomen op eenige byzonderheden in de werking van zekere boeken op Wouter’s gemoed. +Evenals dokter Holsma vroeg wat de familie gewoon was te eten, toen-i geraadpleegd werd over de menigvuldige kwalen van Petrò, +heeft de lezer eenig recht op de kennis van wat er al zoo aan Wouter werd ingegeven in die leesbibliotheek op den <i>Zeedyk</i>. En ik zou ’n slordige geschiedschryver zyn als ik daarvan geen melding maakte. + +</p> +<p>Daar waren drie, vier, planken, die met ’r allen één schryver torschten...<a id="d0e9038src" href="#d0e9038" class="noteref">1</a> +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Van Wouter’s menschenkennis mag ik niet veel goeds zeggen, maar wèl breidde zich de kring van de menschen uit, met wie hy +kennis maakte. + +</p> +<p>Het spreekt vanzelf dat dit laatste woord moet worden opgevat in allerlaagsten zin, daar hier van eigenlyke menschenkennis +geen spraak is. Nog minder van menschkunde. + +</p> +<p>By elke gelegenheid dat Wouter verschil opmerkte tusschen meening en uiting, was hy verwonderd, en byna verbaasd. Toch kwam +’t denkbeeld dat zy die zich hieraan schuldig maakten, blyk gaven van valsheid, niet in hem op. Indien hy als rechter de zoodanigen +had moeten vonnissen, zouden zy er beter afgekomen zyn dan ze verdienden, want z’n hoofdindruk was: verdriet over eigen wanbegrip. +Hy meende dat het slenteren en draaien en ’t schipperen met halve waarheden, tot de attributen van volwassenheid behoorde, +en wanneer-i zich rekenschap had kunnen geven van z’n indrukken, zoud-i zich misschien betrapt hebben op den hoogstonzedelyken +wensch: och, wanneer toch zal ik “groot” zyn, en bekwaam genoeg om zóó te liegen! + +</p> +<p>Een geheel anderen indruk evenwel ving-i by de Holsma’s op, schoon ook daar ’t genoegen dat-i smaakte, geenszins onverdeeld +was. Wel gelukte het hem zich op den in dat huis doorgebrachten zondag iets minder houterig aantestellen dan den vorigen keer, +maar telkens bleek er dat de behandelde onderwerpen z’n kennis teboven gingen, en tevens dat de daar gebruikelyke luchtige +vrye toon nog altyd boven z’n bereik was. + +</p> +<p>In dit laatste opzicht was-i door z’n schuwheid bewaard gebleven voor ... erger dan niet te kunnen “meedoen.” Hy onthield +zich van ’t belachelyk pogen. + +</p> +<p>Het dansen niet verstaande, had-i geen bokkesprongen gemaakt, en hy was dus niet op z’n neus gevallen. +<a id="d0e9055"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9055">207</a>]</span></p> +<p>Als gewoonlyk had de dokter een door hem bepaald onderwerp aan de orde gesteld, en het kind had met open mond zitten luisteren. +Het betrof: “de kunst van lezen.” In-den-beginne meende Wouter allerbevoegdst te zyn tot meespreken. Hy hoopte dit dan ook +te doen met al ’t gewicht van iemand die de hoogste tevredenheid van Meester Pennewip had ingeoogst over ’t voordragen der +bekende leerstelling: “myn vader gaf my dezen nieuwen hoed.” In de “<i>Oefening in ’t kunstmatig lezen</i>” uitgegeven door de Maatschappy <i>tot Nut van ’t Algemeen</i>, kwam deze zinsnede voor, en de leerling moest ze opzeggen met zooveel veranderingen van toonbuiging, als er woorden in den +zin waren. Wouter had Leentje in verbazing gezet door al de wysheid die hy wist te verkoopen over dien nieuwen hoed, en meende +nu... + +</p> +<p>Doch Holsma behandelde iets anders. Maar ’t was weer het oude: de kleine jongen voelde dat-i achterlyk was. En dit smartte +hem zeer. + +</p> +<p>De grond van z’n overtuiging in dit opzicht, lag niet zoozeer in de behandelde zaak—deze was geenszins boven z’n begrip—maar +in de telkens aangehaalde voorbeelden, die hem blyken van kolossale geleerdheid toeschenen alleen omdat z’m ten-eenen-male +onbekend waren. Zelfs de kleine Sietske ging hem in kennis ver te-boven. Het besef hiervan drukte hem zóó, dat-i ook ’t weinigje +dat-i wèl wist niet kon te-pas brengen. De goedigheid waarmee men hem trachtte op den weg te helpen, ontsnapte niet aan z’n +fyn gevoel, en maakte z’n toestand nog pynlyker. In zekeren zin dus gevoelde hy zich in dezen kring, die hem door gedeeltelyke +zieleverwantschap toch zooveel nader stond, even misplaatst als te-huis. + +</p> +<p>Hy meende dat die kinderen hem minachtten, en by Herman—die in latyn deed—was dit dan ook inderdaad wel eenigszins het geval.<a id="d0e9070src" href="#d0e9070" class="noteref">2</a> + +</p> +<p>De wyze waarop Holsma’s klacht over gebrekkig lezen behandeld werd, mag ik gedeeltelyk overslaan omdat ik by veel gelegenheden +daarover heb uitgeweid. De zaak kwam in zyn mond hierop neer, dat het voor ’n arts zoo verdrietig was z’n patienten te zien +vermoorden met rottekruid, als-i met de meeste duidelykheid suikerwater had voorgeschreven. + +</p> +<p>—Maar, m’nheer, zei Wouter, wanneer men zich dan daarover <i>beklaagt</i>? En als men dan <i>nogeens</i> uitdrukkelyk zegt dat men geen vergif bedoeld heeft? + +</p> +<p>—Dan... dan... zyn er die rondvertellen dat de auteur heeft aangedrongen op verdubbeling van de dozis arsenikum. + +</p> +<p>—Rottekruid, weetje, fluisterde Sietske. + +</p> +<p>—Maar... dit is toch slecht, niet waar? En waarom zyn dan de menschen zoo? + +</p> +<p>—Waarom? waarom? viel oom Sybrand in. Waarom? Dikwyls uit belang, maar vaak uit domheid. Misschien ook omdat velen te traag +<a id="d0e9091"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9091">208</a>]</span>zyn om met eigen oogen te zien, en met eigen verstand te beoordeelen, wat er geschreven staat. Dit vordert meer inspanning +dan ’t napraten van wat anderen gezegd hebben. Juist die tragen vormen de meerderheid, en ze worden door kwaadwilligen in +beweging gezet. Men kan de groote massa laten schreeuwen wat men wil. + +</p> +<p>Wouter begreep alweer ’t woord “massa” niet, daar het in die dagen nog niet tot de sfeer der Pietersens was afgezakt. Hy keek +vragend de kleine Sietsken aan, die hem zoo vriendelyk aan rottekruid had geholpen. + +</p> +<p>—Dat is zooveel als... ’n heele troep, zei ze. + +</p> +<p>—De groote massa is altyd... dom, ging oom Sybrand voort, of... + +</p> +<p>—Maar, m’nheer, vroeg Wouter, hoe kunnen wy dit weten? Nooit immers spreken veel menschen tegelyk? + +</p> +<p>Holsma begreep de oorzaak van Wouter’s misverstand, en misschien oom Sybrand ook. Daarom zeker had-i na “dom” nog iets anders +willen zeggen. Maar al de anderen vonden de vraag zonderling. De grootere uitgebreidheid van den woordenschat waarover zy +beschikken konden, en de gewoonte zich eens-vooral te verbeelden dat ze elke uitdrukking begrepen waarvan ’t gebruik hun gemeenzaam +was, bewerkte nu dat Wouter, juist dóór z’n primitiviteit, hen overtrof in stiptheid van analyze. + +</p> +<p>Zoo ook zou hy Mozes in verlegenheid gebracht hebben door reeds by <i>Genesis I</i>, vers 1, te vragen: “maar m’nheer, hoe weet ge dit?” Wel te verstaan, indien hy Mozes en <i>Genesis</i> had ontmoet in onheilig gezelschap, waar ’t denken aangemoedigd werd en ’t meespreken geoorloofd was. + +</p> +<p>De nuchterheid van z’n opvatting kwam gedeeltelyk voort uit het vreemde der uitdrukking: massa. Dat oom Sybrand zich hiervan +bediend had in oneigenlyken zin, en dat Sietske’s vertaling niet zeer korrekt was, doet hier niets ter-zake. Het woord: “dom” +beteekende naar Wouter’s schoolsche opvatting, dat men z’n les niet kende, dat men den naam van zekeren berg niet wist, enz. +Het zou immers nooit te-pas gekomen zyn, Pennewip’s leerlingen <i lang="fr">en bloc</i> ’n domme schoolmassa te noemen? De een kende en wist wat, de ander niet. Hoe kon ’t oom Sybrand bekend wezen dat ’n “heele +troep” menschen—zóó had Sietske vertaald—te-zaamgenomen “dom” was? +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Er is veel oefening in begrip noodig om intezien hoe weinig er door sommigen kan begrepen worden. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Holsma hàd zich geoefend, en zag Wouter zeer vriendelyk aan. + +</p> +<p>Och, ’t deed den jongen zoo goed! Naar de uitdrukking te oordeelen die hy op de gezichten der anderen waarnam, meende hy ’n +domheid gezegd te hebben. Dit nu was onjuist. Hy had juist dóór en in z’n onwetendheid, bewys gegeven van intelligentie. + +</p> +<p>Oom Sybrand had zich inderdaad versproken. En dit stemde hy toe. Juist was er in die dagen—d.i. <i>niet</i> in die dagen, want m’n <a id="d0e9131"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9131">209</a>]</span>kronologie is allerverwardst—te Amsterdam iets gebeurd, dat hem aanleiding gaf tot de toelichting: waarom men de “massa” niet +zoozeer <i>dom</i> noemen mocht, als... als... ja wat? + +</p> +<p>Er was ’n verandering gebracht in ’t belastingstelsel. Zeker bedrag dat vroeger, in evenredigheid met de huurwaarde der perceelen, +werd geheven van de bewoners, zou voortaan worden ingevorderd van de eigenaars. In zulke van verregaande oppervlakkigheid +getuigende maatregelen openbaarde zich ten-allen-tyde zeker soort van Staathuishoudkunde en Philantropie. ’t Moest beteekenen: +we willen den druk laten neerkomen op <i>bezitters</i>, niet op de minderbedeelden. + +</p> +<p>Ik gis dat de bezitters zoo vry zullen geweest zyn de te betalen belasting, <i>plus</i> ’n beetje winst, op den huurprys te leggen. Lood om oud yzer. + +</p> +<p>Doch niet hierover wil ik spreken. De maatregel was òf zonder gewicht, òf moest beschouwd worden als te zyn genomen in ’t +belang der armen. Dit laatste denkbeeld was heerschend. De <i>eigenaars</i> van kleine huizen achtten zich in hun belangen gekrenkt. <i>Wie</i> gebruikten zy nu om hun wrevel bot te vieren? De vermeend-<i>bevoorrechten</i>! Het “gemeene volk” doorliep, met stokken gewapend, de straten, en verbrandde de meubelen die uit de woningen der eigenaars +waren gehaald om op de markt te worden verkocht ter kwyting van de belasting. Het wierp de “dienders” te water, mishandelde +de “veteranen” die te-dier-tyd Amsterdam tot garnizoen dienden, en pleegde allerlei baldadigheid van de gebruikelyke soort. + +</p> +<p>Dom! Zoo schynt het. En zeker getuigt het niet van byzondere intelligentie, wanneer men z’n wrok lucht geeft—en op <i>die</i> wys!—tegen een maatregel die naar ’t gevoelen van de oproermakers-zelf in hun eigen belang genomen was. + +</p> +<p>Kan men nu aannemen dat er onder al dit volkje niemand was die de verkeerdheid van deze handelwys zou kunnen begrypen? Immers +neen. En dan toch alleen zou de beschuldiging van domheid op die menigte van toepassing geweest zyn. Ieder <i>op-zichzelf</i> was verstandig genoeg om de zaak juist te beoordeelen. Met <i>hun allen</i> echter sloegen ze zonder de minste geldige reden den boêl stuk. + +</p> +<p>De oorzaak van deze schynbare anomalie ligt hierin, dat men de intelligentien der individuen niet kan optellen. Vergaderingen, +kollegien, samenscholingen, benden, worden altyd geregeerd door iets anders dan de <i>Rede</i>. Met hun allen weten ze niet, wat ieder-voor-zich wèl weet. Met hun allen begrypen ze niet, wat ieder-voor-zich wèl begrypt. +Met hun allen hebben ze niet, wat ieder-voor-zich wèl bezit: een <i>Ziel</i>. + +</p> +<p>Wie de “massa” van ’t Volk <i>dom</i> noemt, begaat de onnauwkeurigheid die er liggen zou in de meening dat <i>vyf</i> beminnelyk is, of <i>lucht</i> driehoekig. De “massa” als zoodanig, denkt niet, en kan dus niet verkeerd denken. Ze wordt in zekere richting gestuwd, of +blyft geketend liggen, naarmate dit door individuen begeerd, of door ’n samenloop van omstandigheden gebracht wordt. Haar +<a id="d0e9189"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9189">210</a>]</span>hoofdeigenschap, in stilstand en beweging beide, is: traagheid. + +</p> +<p>Wouter had schik van z’n vraag, waarop Holsma nagenoeg in den geest van ’t bovenstaande antwoordde. + +</p> +<p>Toch bleef hy verdrietig over z’n onkunde, en hy nam zich voor, meer te leeren. + + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e9038" href="#d0e9038src" class="noteref">1</a></span> Hier volgt een ontboezeming over de sentimenteele romans van August Lafontaine. (I. 1096). +</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a id="d0e9070" href="#d0e9070src" class="noteref">2</a></span> M. weidt vervolgens uit over de waarde(?) van klassieke Studiën. (I. 1104–1106). +</p> +</div> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p><i>Strabbe’s</i> regula van “menging” onder de oogen gezien, in-verband met de manier om onbruikbare zedelyke thee te krygen, tegen zóóveel +’t pond verkoopbare... fiktie. Onsmakelyke bywoorden. Bespottelyke heldenmoed die van beter getuigt. Alweer Juffrouw <i>Laps</i>! +</p> +</div> +<p>Toen Wouter dien avend naar huis ging, stuitte hy by ’t overgaan van een der pleintjes die men te Amsterdam “markten” noemt, +op ’n bende van ’t gemeen, die bezig was de geschonden rechten der “huisjesmelkers” heel nadrukkelyk te wreken op zichzelf. + +</p> +<p>—Die... <i>massa</i> is niet dom, mompelde hy gedurig, als om zich goed te doordringen van de pas opgedane wysheid. <i>Dom</i> is ze niet! Misschien zelfs niet <i>onwetend</i> ... neen, ook dit is onjuist. ’t Is maar dat ze... niets weten <i>met hun allen</i>. Zeker zyn er wel verstandige menschen onder, die wat zouden kunnen begrypen, als ze maar... zich de moeite gaven te denken. +Of... als iemand hen op het denkbeeld bracht dit eens te beproeven. Ze weten misschien niet dat ze ’t kunnen. + +</p> +<p>’t Scheelde weinig of hy had het volk toegesproken. Wat-i zou te zeggen gehad hebben, ware gewis begrepen door ieder afzonderlyk, +maar niet door de “massa” die aan de wetten der logika slechts gehoorzaamt, voor-zoo-ver deze zich openbaren op <i>dynamische</i> wys. Vanhier dan ook dat elk individu, die toch het zyne bydraagt tot vorming van ’t geheel, zich beschouwt als daartoe niet +te behooren, en zelfs zich daartegenover stelt. Ieder zegt: “ze” deden dit of dat. “De menschen” liepen, schreeuwden, tierden, +als dwazen. “Ze” wisten niet wat ze wilden. “Ze” waren gek, wreed, lafhartig, enz. + +</p> +<p>Niemand spreekt by zulke gelegenheden van “ik” noch zelfs van: “wy.” ’t Is hiermee als met den tafeldans, waarby ieder meent +slechts de beweging te <i>volgen</i>, en geen besef heeft hoe dat vermeende “volgen” wel degelyk de uitwerking heeft van <i>meestuwen</i>. Ook deze begoocheling komt alzoo neer op gebrek aan juistheid in dynamische schatting, op ’n vergissing. + +</p> +<p>Hoe dit zy, men ziet dat onze Wouter begon te <i>denken</i>, en dat het de moeite beloonde, zaad van denkbeelden neerteleggen in z’n gemoed. Hy zag in dat de “massa” waarop hy stuitte, +te laag stond om... dom te zyn. + +</p> +<p>Ook kon men ze—in hoedanigheid van “menigte” alweer—niet beschonken noemen, al zy ’t dan dat het getal nuchtere lieden die +aan de samenscholing deelnamen, zeer gering was. Zelfs in dit opzicht alzoo, was hier de kollektiviteit die we thans overal +zien opdringen niets dan ’n fiktie. <i>Een Menigte</i> kan zoomin drinken als <a id="d0e9243"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9243">211</a>]</span>denken, en heeft dus even weinig kans om beschonken te zyn, als dom of verstandig. <i>Een Menigte</i> is, zielkundig gesproken, heel iets anders dan dit alles. Zy is niemendal. + +</p> +<p>Met de toepassing dezer stelling op de te volgen methode: <i>om te geraken tot waarheid in het algemeen</i>, kon Wouter zich nog niet inlaten. ’t Was al wèl dat-i over de ydelheid van ’t kwalificeeren-zelf nadacht, en aan den voorrang +die op verstandelyk, en dus evenzeer op <i>zedelyk</i> terrein toekomt aan den individu. + +</p> +<p>Hy voelde—en zeer ten-rechte, waarlyk!—dat hy hooger stond dan al die menschen te-zamen, en dat dit het geval zou gebleven +zyn, al ware Stoffel er by geweest, of zelfs meester Pennewip ... ja, al was ’t die goede dokter Holsma. + +</p> +<p>Maar... hy kon zich niet voorstellen dat deze zich ooit verlagen zou tot ’n deel van zóó’n geheel! + +</p> +<p>Later eerst zag hy in dat iemand van eenige waarde evenmin kan opgaan in elke andere samenkoppeling, en dat de ikheid... + +</p> +<p>Wel zeker: “ieder moet handelen naar z’n eigen overtuiging!” Zóó had Mevrouw Holsma gezegd. En wat werd er van de mogelykheid +der toepassing van deze blyde boodschap, wanneer men met die overtuiging slordig omging? Als men haar vervalschte volgens +Strabbe’s “<i>regula</i> van menging?” + +</p> +<p><i>“Een kruienier heeft thee van negen stuivers, van acht stuivers, en van zeven stuivers het pond, en wenscht...<span id="d0e9270" class="corr" title="Bron: ">”</span></i> + +</p> +<p>De goeie Strabbe geeft z’n kruieniers nooit <i>Souchong</i> van geen-één stuiver te mengen onder de “massa” die hy verkoopen wil tegen zóóveel winst op het pond. Men bedenke dat ik +van den goeden ouden tyd spreek. + +</p> +<p>En Wouter ging met denken voort. + +</p> +<p>...<i>hy wenscht van al die theesoorten een</i>... “massa” <i>te maken</i>... + +</p> +<p>Daar is ’t woord weer, het nieuwe woord van de Holsma’s! Welnu, gedachten, meeningen, overtuiging, geweten, verstand, hoop, +vrees, liefde, haat, deugd, en vooral: <i>zedelyke verantwoordelykheid</i>... dit alles is geen <i>thee</i>, die men mengen kan om ze aan den man te brengen tegen zekeren prys! + +</p> +<p>Wie ’t beproeven zou, verrekent zich, omdat de <i>menging zelf</i> ’n vernietigenden invloed uitoefent, die aan Strabbe’s rekentalent ontsnapte, maar begrepen wordt door beoefenaars der <i>regula</i>: “van den mensche en deszelfs eigenaardigheden.” + +</p> +<p>Ik weet waarlyk niet welk deel van deze opmerkingen aan Wouter behoort, en wat volgens de “Gezelschaps-rekening” den auteur +toekomt. Daar echter de dissolatie der maatschap tusschen dien kleinen jongen en my, nog niet op-hand is, kunnen wy deze vraag +ongelikwideerd laten. ’t Is wel mogelyk dat ik Wouter ’n beetje wyzer voorstelde dan-i nog wezen kon. Maar ... de kiem was +gelegd. En vergaan zou ze <i>niet</i>! + +</p> +<p>We zyn weer op die “markt.” + +</p> +<p>Nog altyd stonden daar ’n paar oud-gedienden op post, en bewaakten... ik weet niet wat! +<a id="d0e9313"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9313">212</a>]</span></p> +<p>Er is later gebleken dat ze niets bewaakten. Maar dit wisten op dat oogenblik de gebrekkige stumperts nog niet Ze werden door +de bestbespraakten onder ’t volk uitgescholden. “Bloeddieven” waren ze, en—de lezer raadt het zeker al—“opvreters van Stad +en Land.” + +</p> +<p>Wouter vond—o, weelde, hy begon te denken voor eigen rekening!—dat ze ’r niet uitzagen als lieden die zich vermaken met het +opslikken van zooveel grondgebied. Hy voelde medelyden met de arme kerels, en... hoor, daar vernam hy iets dat hem in de ooren +klonk als de bekende kreet, als ’n beroep op <i>zyn</i> hulp! + +</p> +<p>De toon was minder liefelyk, dat’s waar, dan Amalia’s: + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>Waar is... warre, warre, wou... +</span></p> +<p class="line" style=""><span>Wouter die me redden zou?</span></p> +</div> +<p>Maar de beteekenis was dezelfde. Geen houtzaagmolen kon duidelyker kraken: “je bent iets... toon het!” + +</p> +<p>O, ’t prachtig evangelie van den hoogmoed! Dàt wil ik blyven verkondigen! + +</p> +<p>Een der oude soldaten die de zaak wysgeerig bleek optenemen, had op zekere beleediging geantwoord: + +</p> +<p>—Jy weet het! Ga jy je gang maar! Als ik maar ’n pruim tabak had! + +</p> +<p>—Negerhit? vroeg Wouter snel, even bly byna over z’n nieuwbakken, speciale zaakkennis, als opgewonden door ’t denkbeeld dat +hy ’n blyk geven kon niet tot de “massa” te behooren. + +</p> +<p>De man begreep noch ’t uitgesproken woord—<i>negrohead</i>—noch de bedoeling, en meende dat het kind zich aan den kant van z’n aanvallers geschaard had. + +</p> +<p>Wie kon ook raden dat zoo’n kleine jongen ’n geheel àndere beweegkracht in z’n ziel had, dan die waardoor zich de “massa” +liet voortdryven? + +</p> +<p>—Komaan, jy snotjongen, hou jy ’r je nu maar liever buiten! Wacht tot je droog achter je ooren bent! + +</p> +<p>—Ik wil je tabak geven! schreeuwde Wouter door ’t gejoel heen. + +</p> +<p>—Hè? + +</p> +<p>—Tabak, negerhit... echte! riep Wouter. + +</p> +<p>—Dat salje wel s.....s-gauw late, brulde een kerel die achter onzen kleinen zelfdenker stond. Lâ-de fent ferèkke! + +</p> +<p>“<i>S...s-gauw late</i>” beduidt: iets <i>volstrekt</i> niet doen, iets zóó byzonder-overdreven nalaten, dat men reeds alleen by de gedachte aan ’t wèl doen, de koorts zou krygen +van verbazing, of ... ’n slag in ’t gezicht. Dit laatste werd blykbaar hier bedoeld. + +</p> +<p>Wouter keerde zich om, zag op tot den waarschuwer die zich bediend had van ’t prachtig bywoord dat zoo moeielyk te vertalen +is, en zei: + +</p> +<p>—<i>Ik</i> zal dien man tabak geven! + +</p> +<p>Ach, hoe heerlyk hy dat “ik” intoneerde! De “nieuwe hoed” uit z’n leeslesje was er niets by. + +</p> +<p>—<i>Ik</i> zal dien man tabak geven, <i>ik</i>! +<a id="d0e9380"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9380">213</a>]</span></p> +<p>“Of sterven!” zeid-i er niet by. En dit hoefde ook niet. Men kon ’t hem aanzien dat-i hiertoe bereid wezen zou als ’t gevorderd +werd. + +</p> +<p>Hyzelf had nooit geweten dat-i zoo moedig was! + +</p> +<p>Hy drong door de menigte heen, en kocht in den eersten tabaks-winkel den besten, wat-i hebben wilde, niet zonder wat te luchten +te hangen van z’n zaakkennis. Al ware hyzelf in ’t bezit geweest van twee “gevestigde” zaken, hy had niet met meer <i>aplomb</i> z’n bestelling kunnen doen. De bediende in den winkel mocht toezien dat-i goed woog, en zich onthield van elke poging om +den neergelegden schelling te doen doorgaan voor ’n zesthalf. Hy had te-doen met iemand die ’t wist, met ’n specialiteit! + +</p> +<p>Nu, ’t liep goed af. Wouter besteedde een stuiver, en kreeg behoorlyk het te veel betaalde terug. + +</p> +<p>Die schelling... o, hoe gelukkig dat Willem en Sietske hem begeleid hadden tot aan de huisdeur, toen-i zoo-even de Holsma’s +verliet! Dit had God nu eens goed beschikt! Hierdoor immers was-i in ’t heerlyk bezit gebleven van ’t geldstuk, dat z’n moeder +hem had meegegeven “voor de meid” omdat ze, vooral jegens den dokter, zoo op ’t fatsoen gesteld was. + +</p> +<p>Maar ’t aanbieden van de zonderlinge versnapering aan den soldaat, had moeite in. Er moesten veel mannen worden op-zy gedrongen. +Ook vrouwen en meisjes, en zelfs kinderen... + +</p> +<p>De kleine hinderpaaltjes belemmerden Wouter ’t meest. + +</p> +<p>—Wilje me-n-asjeblieft even doorlaten, vroeg hy met ’n stemmetje zoo zacht, op ’n toon zoo smeekend en onderdanig, zoo uitermate +fatsoenlyk en bescheiden... + +</p> +<p>Wat er ’n inspanning noodig was om door al die menschen te dringen, waarvan geen enkele hem bedreigd had! + +</p> +<p>Toch naderde hy de plek vanwaar-i was uitgetogen om z’n heldenfeit voortebereiden. Hy hield den papieren kegel hoog boven +’t hoofd—waarlyk, er zyn wel eens minder eerbiedwaardige vaandels opgestoken, dan dat peperhuis met ’n stuiver tabak!—en bereikte +den man die hem met het vreemde bywoord gedreigd had... + +</p> +<p>Wèg was z’n beschroomdheid! Ruwer dan eigenlyk noodig was, en met meer uittarting dan ’t aanspraak-maken op verschooning kon +voorbereiden, zette hy den kerel z’n schouder in de lenden, en boorde zich dóór tot de voorste ry: + +</p> +<p>—Dáár, man! Ziedaar tabak—negerhit, weetje?—’n snotjongen ben ik <i>niet</i>! + +</p> +<p>De soldaat nam, en pruimde. Wouter keerde zich om, en keek den man aan die zoo zonderling lucht had gegeven aan z’n overtuiging: +dat-i ’t wel s...s-gauw “late sou.” Hy scheen te vragen welke aanmerking de profeet te maken had op dit protest tegen z’n +voorspelling? + +</p> +<p>De zaak liep goed af. Het verwonderde Wouter dat niemand hem stompte, sloeg of uitschold. Misschien zou dit dan ook geschied +zyn, als niet de verheugde tabakspruimer door ’n nogal bekende soldaten-aardigheid, de voorsten van den troep aan ’t lachen +had gemaakt: +<a id="d0e9415"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9415">214</a>]</span></p> +<p>“beter ’n halve pruim in je mond, as ’n heel stuk in je... kraag!” + +</p> +<p>Al wat de voorvechter van ’t non-interventiestelsel tegen Wouter inbracht, toen deze zich zegevierend verwyderde... + +</p> +<p>O, <i>Thermopylae</i>! O, Miltiades! O, Glorioso! O, Ivanhoe! O, Kolokotroni! O, riddereer! Welke dame zal z’n harnas ontgespen? Hoe is de kleur +van den sluier dien-i voortaan dragen zal... rechter schouder, linkerheup, rozet... + +</p> +<p>De bywoordman verzekerde aan de omstanders dat “die kleine jongen ’n s...s-brutale bliksem” was. + +</p> +<p>Wouter antwoordde niet, al had-i het recht gehad te verzekeren dat de man zich bedroog. De door hem—tot z’n eigen verrassing +waarlyk!—aan den dag gelegde moed was ’n uitvloeisel van geheel àndere gemoedsgesteldheid dan brutaliteit. Hy was bescheiden, +verlegen, beschroomd. Maar hy had nu ondervonden dat er omstandigheden konden bestaan die hem ’n oogenblik lang boven deze +fouten verhieven, en deze ervaring deed z’n ziel groeien. + +</p> +<p>In zeer langen tyd was-i niet zoo vergenoegd ingeslapen als den avond van dezen dag. + +</p> +<p>Och, als Femke ’t gezien had! +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>Maar deze stemming zakte weer gedurende de weinige maanden van z’n leertyd op den <i>Zeedyk</i>. Hier zag hy dagelyks het gemeene van even naby als op die markt, zonder daaraan ’t verheffend denkbeeld van stryd te kunnen +verbinden. Integendeel. De Weledele heer Motto had hem ’n onverstoorbare beleefdheid voorgeschreven, en zelfs betuigd dat +deze eigenschap “in den handel ’t <i>voornaamste</i> was.” + +</p> +<p>Nu, beleefd en vriendelyk wàs Wouter. Gewoonlyk meende hy dat de onaangename indruk dien het trivale op hem maakte, aan z’n +eigen onbedrevenheid moest worden toegeschreven, en—als met de leugens—kwam soms de wensch in hem op: “wanneer toch zal ik +groot genoeg zyn, om me zoo mannelyk uittedrukken?” + +</p> +<p>Wie weet of-i niet gestrand was op de klip der hypermetaforische bywoorden, wanneer z’n lektuur hem daarvoor niet bewaard +had? + +</p> +<p>Neen, ook zonder die boeken zoud-i ontoegankelyk gebleven zyn voor deze soort van gemeenheid, door z’n onbederfbare lust in +’t exakte, een der meest loffelyke wyzen waarop poëzie zich openbaart. + +</p> +<p>Eens was-i genoodzaakt geweest, ’n kwajongen die steenen in den winkel wierp, te berispen en zelfs te dreigen. Hierop was +’n scheldwoord gevolgd, dat in den mond der amsterdamsche straatjeugd bestorven ligt: <i>dief</i>! En wel met ’n onzindelyk toevoegsel dat nu niet ter-zake dient, en dat ik dus mag overslaan. + +</p> +<p>—Hoe kan die jongen beweren dat ik ’n dief ben, en ... zoo onzindelyk? had Wouter aan den heer Motto gevraagd. Ik had gezegd +dat ik hem ’n klap geven zou als-i weer met steenen wierp. Waarom noemt hy my nu <i>dief</i>? Dat ’s iemand die steelt, niet waar? + +</p> +<p>De heer Motto was er de man niet naar, om ’t verschil tusschen <a id="d0e9461"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9461">215</a>]</span>schelden en kwalificeeren te verklaren. En Wouter berustte. Hy had zich meer geërgerd over ’t gebrek aan logischen samenhang +dan over de beleediging, en hierin lag inderdaad iets ... goddelyks. ’t Was ’n schending der wereld-orde, iemand <i>a</i> te noemen omdat-i <i>b</i> was. Iets als misdaad tegen den Heiligen Geest van ’t 2 × 2 = 4! ’n Hinkend rym. ’n Onmogelykheid! + +</p> +<p>En... ’t straatjongetje dat zich aan al deze gruwelen had schuldig gemaakt, was nog ’n hoofd kleiner dan hy! De hier gepleegde +verkrachting van de Rede, was alzoo ditmaal geen uitvloeisel van begeerlyke volwassenheid! + +</p> +<p>Maar ... maar ... al de wèl “groote” menschen? Vanwaar by hèn dan dat gedurig afwyken van ’t ware, juiste, stipte? Waren <i>zy</i> zoo achterlyk, of was die straatjongen z’n leeftyd vóór? Moest Wouter terug of moest-i vooruit, om aantelanden op ’t punt +waar zich ’t grootste gedeelte van z’n omgeving scheen te bevinden? Zoud-i ooit ver genoeg komen om als de Weledele Heer Motto +aan ’t hoofd te staan van twee “zaken” ... nu ja “gevestigd” waren ze na ’t overhaast vertrek van den patroon niet meer. Maar +’t waren “zaken” toch, en ... gevestigd geweest! + +</p> +<p>—Als ik den man hier had zou ik ’m verscheuren, zei de moeder. Ik dacht het wel dat-i met m’n geldje-n-op den loop zou gaan! +’k Heb ’t altyd gezegd, niet waar, Stoffel? + +</p> +<p>—Ja, moeder. Zoo’n cautie is ’n gevaarlyk ding... + +</p> +<p>—Dat heb je-n altyd van die menschen met ’r geloof! Ik vraag je, wat doet het er toe of men protestant is of ... wat anders! +Wat heeft zoo’n man ’n jongetje P. G. te vragen in de krant, en dan... wegteloopen met ’n mensch z’n geld! Ik vraag je, wat +doet er de godsdienst toe? Ik wou ... ik wou ... dat-i ’n roomsch jongetje genomen had, met ’n ... koussie van duizend! + +</p> +<p>—Ja, moeder, dit was zeker beter geweest. + +</p> +<p>—’n Roomsche is net zoo goed als ’n ander, dit zeg ik maar! Waarom zou ’n roomsche jongen niet even goed snuif kunnen wegen, +en boekhouden, en op den winkel passen, en ... koussies geven, als ’n griffermeerde? De menschen lyken wel mal met ’r verschil +van geloof. De een is net zoo goed als de ander, vindje niet, Stoffel? + +</p> +<p>—Ja moeder. + +</p> +<p>—’t Is om ’r griezelig van te worden, als ik bedenk dat zoo’n kerel nu in Amerika van myn geldje den prins speelt. Maar, Wouter, +jy hebt ook schuld. Jy had me moeten waarschuwen dat de man niet deugde. Kon <i>ik</i> ’t weten, ik arme weduw die hier in m’n huiswerk zit? + +</p> +<p>—Moeder, ik wist het ook niet. + +</p> +<p>—Je had dan maar beter moeten opletten. Maar je geeft er niet om of je moeder aan ’t bedelen raakt. En, Stoffel, wat zullen +we nu met ’m beginnen? Naar zee gaat-i <i>niet</i>, dat zeg <i>ik</i>! Ik kan ’t voor God niet verantwoorden dat-i aan boord van zoo’n schip onder allerlei soort van volk komt, niet waar, Stoffel? +<a id="d0e9503"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9503">216</a>]</span></p> +<p>—Ja, moeder. + +</p> +<p>—En dat-i daar vloeken leert... + +</p> +<p>—Zeker, moeder. + +</p> +<p>—En z’n geloof kwyt raakt! Want, dit zeg ik maar, wie niet by z’n geloof blyft ...wat zeg jy, Stoffel? + +</p> +<p>—Ja, moeder, ’n mensch moet altyd by z’n geloof blyven. + +</p> +<p>—Honderd gulden! ’t Waren zeeuwen ... ik zie ze nog! Wat heeft zoo’n gemeene kerel ’n protestantsch jongetje te vragen? + +</p> +<p>“Wel,” veroorloofde zich Wouter te denken, de man bleef by z’n “geloof.” + +</p> +<p>Maar aan de ontleding van den zotteklap zyner moeder besteedde hy minder moeite dan aan byna alles wat tot hem kwam van buitens’huis. +De <i>blunders</i> in redeneering waaraan z’n verwanten zich schuldig maakten, waren zoo menigvuldig dat-i er aan gewoon was geraakt en uit +vermoeienis de taak had opgegeven daaruit wys te worden. Eén woord van Holsma of oom Sybrand strekte hem tot tekst van lange +overpeinzingen, maar de <i>bitjara kossoeng</i> van z’n familie maakte niet veel meer indruk op hem dan ’t gegons van ’n byenzwerm. + +</p> +<p>Iets minder gewoon was-i nog altyd aan onzin die door anderen geuit werd, al stonden ze dan niet hooger dan z’n huisgenooten. +Juffrouw Laps, byv. was hem ’n wel onbehagelyk, maar toch de nieuwsgierigheid prikkelend, studie-exemplaar. En z’n belangstelling +in ’t oplossen van de raadseltjes die ze opgaf, werd te grooter naarmate hy meer acht-sloeg op ’t gebrek aan samenhang of +overeenstemming in haar manieren. + +</p> +<p>Sedert eenigen tyd bezocht zy de Pietersens drukker dan ooit, en telkens onderging Wouter by die gelegenheden ’n reeks van +tegenstrydige indrukken. Ze was bar, nydig, en te-gelyker-tyd weer op-eens ... och, er was niet uit het schepsel wys te worden. + +</p> +<p>Het heldenfeit met de tabak was gedeeltelyk bekend geraakt. Wouter had eerlyk de vyf stuivers verantwoord, die hem van den +providentieel gespaarden schelling waren overgebleven... + +</p> +<p>Twee jaren geleden zoud-i dit niet gedaan hebben. Doch sedert dien tyd had zich ’t besef van ridderlykheid in hem ontwikkeld. +Tegen ’n flinken roover zag-i nog altyd eerbiedig op, maar ’t weg-grissen van ’n paar stuivers ... hy vond dat-i daartoe nu +te groot was geworden. De helden uit z’n boeken zouden zich over hem geschaamd hebben. + +</p> +<p>Hoe dit zy, ’t uitgeven van den eenen stuiver waarmee de veteraan moest getroost worden over ’t gemis van de verteerbare Landen +en Steden die anders z’n gewoon voedsel uitmaakten, drong Wouter tot het aanroeren van ’t gebeurde. Hy sloeg in z’n relaas +van de zaak, ’t gevaar dat-i geloopen had, over. En ... niet uit bescheidenheid. Hy had gaarne wat gestoft op z’n moed, maar +voelde dat de kans op afkeuring van z’n verkwisting, grooter was dan die op lof over z’n ... ja, hoe moet ik ’t noemen? + +</p> +<p>De door hem begane afwyking van spaarzaamheid werd dan ook <a id="d0e9538"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9538">217</a>]</span>zeer kwalyk genomen, en ’t was wel gelukkig voor hem dat-i de by-omstandigheden niet had aangeroerd, waardoor z’n onpartydige +mildheid was bestempeld geworden tot uittarting. + +</p> +<p>—Denk je dat de stuivers my op den rug groeien? vroeg z’n moeder. Jy verdient immers geen duit! Mag jy tabak koopen voor ouwe +soldaten? Moet ik nog meer ten-onder, na de honderd gulden die je me weer gekost hebt? + +</p> +<p>By zulke toespraakjes viel ’t Wouter zeer moeielyk, de toonhoogte van z’n ziel behoorlyk gestemd te houden. En dit lukte dan +ook niet. Hy antwoordde weinig of niets. Wat het ergste was, hy vond in zichzelf geen steun, want ... z’n moeder had niet +geheel-en-al ongelyk! + +</p> +<p>Edelmoedigheid is ’n versnapering waarvan men zoo min mag snoepen als van andere lekkerbeetjes. Al zag nu Wouter dit nog niet +in, toch voelde hy z’n onvermogen zich grondig te verdedigen tegen de beschuldigingen die z’n moeder tegen hem inbracht. + +</p> +<p>Dat zy niet in-staat zou geweest zyn de oorzaken te begrypen die hem tot handelen opwekten, deed minder terzake. Maar hyzelf +gaf zich daarvan geen rekenschap, en hy stond dus weerloos tegenover de bewering dat-i gehandeld had als ’n gek. Dit werd +te erger toen men de aanklacht overbracht op ’t laagste terrein dat men kiezen kon, op kinderachtigheid. + +</p> +<p>De moeder had het woord: “verkwisting” uitgesproken, maar Stoffel zette haar te-recht: + +</p> +<p>—Né, moeder, dàt is het niet. De zaak is dat-i zoo achterlyk blyft in alles. Hy weet nog niet met geld omtegaan, dàt is het! + +</p> +<p>—Precies! Hy weet nog niet met geld om te gaan. Alle andere kinderen van zyn jaren ... als ze-n-’n stuiver hebben, wat doen +ze? Ze bewaren hem. Of ... ze koopen er wat voor. En hy? Wat doet-i? Hy geeft hem weg! Zal je dan nooit verstandig worden, +jongen? + +</p> +<p>Misschien was Stoffel’s opmerking niet kwaad gemeend, maar ze wondde Wouter diep. Een “verkwister” is dan toch altyd ’n persoon, +’n man. Was men maar zoo goed geweest, hem dáárvoor uittemaken! + +</p> +<p>“<i>Prodigue, prodigue</i>... asjeblieft <i>prodigue</i>!” mompelde hy treurig. Want—tot verbazing van den lezer misschien—hy kende dit woord. + +</p> +<p>In een der omnibus-slaapkamers hing ’n stelletje grof gekleurde platen die de parabel van den verloren zoon voorstelden. ’t +Was ’n fransche uitgaaf, en door vergelyking met de Schrift, verkeerde de heele familie langen tyd in de vaste meening, dat +de daarop voorkomende uitdrukking: <i>prodigue</i> niet anders kon beteekenen dan “verloren.” Dit had dan ook Stoffel tegen een van z’n kollegaas beweerd, die hem met behulp +eener dictionnaire beter inlichtte. Na veel gekibbel over de goddelooze fransche drukfout ... + +</p> +<p>—Want: “verloren” stáát er, zei juffrouw Pieterse. En wat in de Schrift zelf staat, zal toch wel waar zyn. + +</p> +<p>...na eenig tegenstribbelen dan, wilde men wel aannemen dat de <a id="d0e9573"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9573">218</a>]</span>beteekenis van ’t woord <i>prodigue</i>: “verkwister” wezen kon. En in die benaming had Wouter veel zin. + +</p> +<p><i>Eerste tafereel.</i> De zoon die bezig was met... verkwisten en verloren-gaan, neemt afscheid van z’n vader. De oudeheer had ’n purperen tabbert +aan. Mooi genoeg. Maar de verkwister zelf ... o hé! Er fladderde hem ’n mantel om de schouders—’t scheen erg te waaien in +dien zuilengang!—’n mantel ... prinselyk! En z’n turksche broek was van puur goud! De jongen had ’n krommen sabel op-zy, en +op z’n hoofd ’n tulband met aigrette ... zeker ’n onix, of sardonix, of paarl, of ... edelsteen! Men kan er den geleerden +Schrant op nalezen. Zulke zaken kosten niets op ’n prent. + +</p> +<p>De oudeheer keek verdrietig—en daarin had de man geen ongelyk—maar ... al die beladen kameelen! En die slaven! En al die toestel +voor ’n verre, verre reis! ’n Pikzwarte knecht hield ’n paard by den toom. ’n Ander den stygbeugel, en scheen te manen: “komaan, +verloren-gaande zoon, styg op! We worden gewacht op de tweede prent!” + +</p> +<p>Welk jongetje zou niet graag zoo’n verloren zoon willen zyn? Die kromme sabel alleen was de zonde waard. + +</p> +<p><i>Tweede tafereel.</i> Hm ... <i>scabreus!</i> Nu ja, maar niet voor Wouter, die in z’n onnoozelheid geen gewicht hechtte aan al de zonderling opgesierde juffrouwen op +de plaat. Hoofdzaak was dat er dapper gegeten en gedronken werd, en ’t gezelschap scheen eensgezind, want dat eene meisje +in glimmend satyn, hing allervriendelykst over den schouder van den verlorene. “Liever zóó verloren, dan anders gevonden” +moest de indruk zyn dien ’t feest maakte op de verbeelding van ’n kind. De ware beteekenis van het tafereel dat zich inspande +om afschrik van liederlykheid inteboezemen, ontsnapte aan Wouter’s opmerking. Of liever, hy <i>wist</i> wel wat het beduidde, maar ... <i>voelde</i> anders. En alweer was z’n hoofdindruk dat-i met genoegen de betrekking van verloren jongetjen aanvaarden zou. Wat hem ’t +meest aantrok was noch de spys en drank waarmee de tafel overladen scheen, noch vooral de zondig-gekleurde wangen van de dames +die zich bezig-hielden met doen verloren-gaan. Neen, hy was nayverig op de onburgerlyke losheid van ’t gezelschap. Om ten-overvloede +den aanschouwer te doordringen van ’t begrip: <i>verkwisting</i>, had de teekenaar ’n wynvaas doen omwerpen door ’n paar jachthonden... + +</p> +<p>Jachthonden ook! Dus: jacht! O, goden, ’t is te veel! + +</p> +<p>...de wyn stroomde, en ging verloren alsof-i zelf ’n wegloopende zoon was. Dit beviel Wouter byzonder. Niemand van de gasten +bemoeide zich met zoo’n kleinigheid, zelfs de schenkers niet. ’t Had eens moeten gebeuren in den huize Pieterse, al was ’t +maar met ’n dubbeltjes-kruik scharrebier geweest! + +</p> +<p><i>De teekenaar spreekt:</i> “meent ge dat ik den verleidelyken indruk van zulke schetsen niet voorzag? Wordt ze niet uitgewischt door wat er volgt?” + +</p> +<p>Volstrekt niet! Zie maar: +<a id="d0e9612"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9612">219</a>]</span></p> +<p><i>Derde tafereel. Heerlyk!</i> Hoe romantisch is die wildernis! O, wie daar zoo mocht zitten op ’n rots, starende in de onpeilbare diepte van ’t verschiet, +en ... alléén! + +</p> +<p>Denken, denken, denken! + +</p> +<p>Geen meester of moeder, geen broêr of patroon schryft daar voor wat men te doen hebbe met z’n hart, z’n tyd, z’n elbogen, +en z’n broek! De jonge man op ’t plaatje had er geen aan, en men kon duidelyk bespeuren dat-i zich niet geneeren zou straks +met uitgestrekte armen en beenen zich op z’n rug te leggen, om zon, maan en sterren te laten voortdryven voorby z’n wydgeopende +oogen! Men kon wis ’n dubbel stel longen gebruiken in zoo’n ruimte, en ook de ziel zou onbelemmerd in zich opzuigen wat ze +verkoos. Wouter vroeg zich af waaraan hyzelf denken zou, als-i ’t eens mocht gebracht hebben tot zoo’n verheven keizerschap +over ’t onmetelyk Ryk: eenzaamheid! + +</p> +<p>Hm! Op dat rotsblok daar naast hem kon z’n Femke zitten! O, goddelyk verloren-zyn ... met haar! Het begon hem te verwonderen +dat er maar één verloren zoon in de Schrift voorkwam. Van alle zonden kwam hem ’n wèl-gekonditioneerde verkwisting de aanlokkelykste +voor. + +</p> +<p>En de woestyn was zoo... dragelyk. Er stonden boomen in. Die zou men beklimmen als men terdeeg verloren was, en van de takken +bouwde men dan handig ’n hut ... voor Femke, natuurlyk. + +</p> +<p>De verkwister op de prent scheen hieraan nog niet gedacht te hebben. ’t Is waar ook, waarom was de groen-satynen juffer niet +by hem? Er zal afgesproken zyn dat ze hem straks komt opzoeken, dacht Wouter. Ze zal nog niet geheel gereed wezen met ’r verkwisting. +Och, dat ze zich haasten mocht! Hy wacht haar met smart. Maar dit is ook ’t eenige verdriet dat ’n rechtgeaarde verkwister +uit de profane wereld meeneemt in de prettige woestyn. + +</p> +<p>Toch moet ik erkennen dat de varkens waarmee de prent gestoffeerd was, er leelyk uitzagen. De moralizeerende teekenaar had +de arme dieren gekozen tot schildhouders van de zonde, en dus hun physionomien bedeeld met waarschuwende trekken. En ook de +trog had ’n onsmakelyk voorkomen. + +</p> +<p>—Als ’t my gebeurt, neem ik schapen mee, zei Wouter, en Femke zal ze kammen! + +</p> +<p>De teekenaar moet alzoo toestemmen dat zelfs het derde tafereel niet toereikt om behoorlyken afschuw inteboezemen van verkwisten +en verloren-gaan. + +</p> +<p>Maar ... ’t <i>vierde</i>? Evenmin! Minder nog! + +</p> +<p>Die oudeheer is allervriendelykst, en we zyn weer in de zuilengang, waar zoo-even die kameelen zoo geduldig stonden te wachten. +Een van de thuisgebleven slaven klapt in de handen, en slaat de oogen ten-hemel ... uit blydschap zeker dat het Woutertje +van de prent terug is. + +</p> +<p>Maar... <i>hy?</i> De wezenlyke Wouter? Teruggekeerd? Vriendelyk ontvangen in z’n allerprettigsten rang van gewezen en genezen verkwister? Niets +van dit alles! +<a id="d0e9645"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9645">220</a>]</span></p> +<p>Kameelen? Neen! Schapen in de woestyn? Neen! Ach, neen, geen onkambare zwynen zelfs! + +</p> +<p>En dan dat geslachte kalf! Dáárin lag de snydende tegenstelling met de burgerlykheid die Wouter beknelde. Juffrouw Pietersen +slachtte nooit iets, en nam by Keesje’s vader osselappen op ’t weekboekje. Slechts nu-en-dan by hooge uitzondering ’n ribstuk. + +</p> +<p>Op ’n heel kalf was geen kans, of men verloren was geweest of niet. Maar dit belette toch niet dat de rang van verkwister +hooger stond dan die van kleinen dommen jongen die nog niet weet omtegaan met geld! + +</p> +<p>En zie, ditmaal had-i aan z’n vriendelyke vyandin Laps iets te danken, dat hem weer ’n beetje bemoedigde. Zy namelyk haalde +inderdaad de Schrift by de zaak, toen deze haar—op z’n pietersens!—werd medegedeeld. <i>Zy</i> sprak wel degelyk van varkenshoeden. Wouter had graag geantwoord: + +</p> +<p>—Goed, wèl, best, juffrouw Laps, asjeblieft! Maar ... och, mogen ’t deze keer geen schapen zyn? + +</p> +<p>Hy begreep heel goed dat ze niet gevoelig zou wezen voor ’t beoogde kammen, en dus ook niet voor ’t blauwzyden halsdasje dat +Femke’s lievelingslam zoo snoepig staan zou. + +</p> +<p>Maar ... ’n verkwister wàs-i, verzekerde ’t mensch. + +</p> +<p>Goddank! + + + +</p> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p><i lang="fr">Toulon est là</i>! Woedende uitval van den auteur tegen monologen, met ’n afschrikkend voorbeeld ter adstructie. (<i>De uitval is gesupprimeerd, en de lezer krygt vandaag alleen ’t voorbeeld.</i>) Gesprekken op den <i>Olymp</i>, waarby <i>Jupiter</i> ’t wel eens zou kunnen te-kwaad krygen als-i zich waagde aan ’n antwoord. Boterammen, onderbroeken, yverzucht en ’n pastoor, +alles opgeluisterd door volslagen absentie van godzaligheid. +</p> +</div> +<p>—Ja juist, dat zeg ik ook altyd, antwoordde juffrouw Pieterse. Want, wat doet-i? Hy verkwist z’n moeders goed. Als die man +pruimen wil, laat ’m zelf tabak koopen. Daarvoor wordt-i door den koning betaald. Ik heb altyd zuur moeten werken voor m’n +boeltje, niet waar, Stoffel? + +</p> +<p>—Zeker, moeder! Maar ik blyf er by dat het ’n kinderachtigheid van Wouter is. + +</p> +<p>—Net wat ik zeg, ’n kinderachtigheid! + +</p> +<p>—Mensch, je bent er niet! riep de oefenaarster. Ik zeg je dat-i recht-toe loopt op den trog van Lukas 15. Draf zal-i eten! +Meenje dat de Heer z’n gelykenissen verkeerd maken zou? Stuur ’m ’ns by me. De fout ligt aan de dominees, geloof me, heel +alleen aan de dominees. Ze verklaren de Schrift niet. Dàt is het! Zend ’m ’ns by me. + +</p> +<p>—Als ik in-gods-heeren-naam maar wist waaròm hy zulke dingen doet! + +</p> +<p>—Waarom? Wel, weet je dàt niet? Uit hoogmoed... +<a id="d0e9692"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9692">221</a>]</span></p> +<p>Ze sprak de waarheid! + +</p> +<p>... uit puren klinkklaren hoogmoed! Precies Belsasar, of ... Sanherib, of ... Nebukadnezar, of ... + +</p> +<p>Och, hoe dankbaar was Wouter voor al die koninklyke vergelykingen! Wat was de artseny zoet, die juffrouw Laps hem toediende! +Als-i op dat oogenblik ’n briefje te schryven had gehad—aan Femke liefst!—zoud-i zeker geroemd hebben: “begryp eens hoe ik +gegroeid ben! Ik ben zoo slecht als drie oude koningen met hun allen!” + +</p> +<p>En dan te worden uitgescholden voor kinderachtig! + +</p> +<p>—Hoogmoed! zei juffrouw Laps. Hy is goud van boven, yzer in het midden, en z’n voeten zyn van klei. De Heer zal ’m wis en +zeker omgooien! Stuur ’m ’ns by me. + +</p> +<p>De uitnoodiging om den modernen koninklyken booswicht by haar in de leer te doen, werd zoo dikwyls herhaald, dat men tenlaatste +wel genoodzaakt was, daarop iets te antwoorden. Noch de moeder, noch Stoffel hadden den moed, Wouter’s wegblyven voor hun +eigen rekening te nemen. De grief van de weigering moest neerkomen op hèm. + +</p> +<p>—Maar, m’n lieve juffrouw Laps, de jongen wil niet! Koppig is-i ... o! Wat moet ik doen met zoo’n kind? + +</p> +<p>Wouter was te zacht om z’n moeder openlyk aanteklagen van valsheid. By elke gelegenheid immers bleek hem dat zy even afkeerig +was van lapsisch-theologischen invloed als hy-zelf. En nu? Ze hield zich alsof ze... + +</p> +<p>Maar dit was weer een van de inkonsekwentien die by karakterlooze menschen elk oogenblik voorkomen, en waaraan-i dus gewoon +was geraakt. Hy wist zeer goed wat er zou geschied zyn indien hy ’t gewaagd had zich in dit geval te beroepen op ’t oordeel +van z’n moeder. In tegenwoordigheid van Laps zou men z’n opmerking bedolven hebben onder ’n stortvloed van verwytingen over +z’n “brutaligheid.” En na ’t vertrek van ’t schepsel, had men hem gezegd: + +</p> +<p>—Je bent toch ’n dom kind! Begryp je dan niet dat ik ’t mensch toch niet in ’r gezicht zeggen kan dat ik ’n hekel heb aan +haar geoefen? + +</p> +<p>Hy zweeg dus. Doch zie, gedwongen om weer en weer en nogeens optehalen van z’n vergryp, ontsnapte hem ’n eenvoudig woord waaruit +z’n belaagster ’n vroolyk [Greek: heurêka] wist te putten. + +</p> +<p>—De man wou tabak hebben, zeid-i, en niemand durfde hem iets geven, en toen ... + +</p> +<p>Juffrouw Laps wist genoeg. Wouter was háár! Of althans, ze wist nu waar <i>Toulon</i> lag, en van welken kant de vesting kòn genomen worden ... als ze neembaar was! + +</p> +<p>—Nu, als-i dan geen pleizier heeft om by me te komen moet je ’m niet dwingen, zei ze op allerzachtmoedigsten toon, by ’t weggaan. +Ferseeren helpt niet. Men moet ieder z’n eigen sinnigheid laten. Ik geloof werachtig dat jelui ’t kind te veel besikkeneert. +<a id="d0e9724"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9724">222</a>]</span>Lieve god, wie zal nu zoo’n bereddering maken om ’n stuiver! + +</p> +<p>—Dat zeg ik ook, antwoordde de moeder. ’t Zou waarachtig wel lyken of ’t me daarom te doen was! Zoo nauw komt het er, goddank, +niet op aan! We kunnen altyd nog wel ’n stuiver missen, wat zeg jy, Stoffel? + +</p> +<p>—Ja, moeder, maar ’t wordt toch tyd dat Wouter... + +</p> +<p>—Komaan, wat ’n geseur om ’n pruimpie tabak! De Heer zal ’t zeventigmaal-zeventigmaal weerom geven! “Zoo wat ge den minsten +myner broederen gedaan hebt... + +</p> +<p>Met deze veelbelovende teksten op de lippen, verliet juffrouw Laps ’t verbaasde gezin. Men rekende haar den voorspelden hemelwoeker +niet hooger aan dan onder Christenen gebruikelyk is, maar vond het vreemd dat ze op-eens zoo inschikkelyk was geworden. + +</p> +<p>Ja, ja, ’t is zoo makkelyk niet, juffrouw Laps te doorgronden, en ... sommige anderen! + +</p> +<p>De moeite die zich de Pietersens getroostten om ’t raadseltjen optelossen dat juffrouw Laps scheen optegeven, was niet zeer +groot. Ze waren aan niet-begrypen te gewoon om zich intespannen tot de verklaring van dat zonderling laveeren. En ook Wouter +bekommerde zich minder over de oplossing, dan schynbaar van z’n lust in stiptheid en z’n begeerte om te <i>weten</i>, had kunnen verwacht worden. De oorzaak hiervan lag in zekere overstelping van indrukken, die hem belette zich met ’n bepaald +vraagstuk bezig te houden. Z’n gemoed zag er uit als ’t naaikistje van ’n goedige moeder, waarin de kinderen gegrabbeld hebben. + +</p> +<p>De zaden die in hem gestrooid werden, waren van onderscheiden soort. Dit nu is by ieder en altyd het geval. Maar ’t grootste +gedeelte paste niet by den grond waarop ze vielen, en onze kleine beginner in ’t Mensch-worden was ’n te onbedreven hovenier, +om uitterukken wat niet deugde en te ordenen wat bruikbaar was. + +</p> +<p>Alleen met betrekking tot de eigenaardigheid van z’n gaven en streven—<i>Trieb!</i>—lag in dit alles iets byzonders. Overhoop gehaalde ziele-werkdoosjes vindt men overal, maar niet overal werkt zoodanige verwarring +even schadelyk. + +</p> +<p>De regeling der indrukken die Wouter’s weinigje ondervinding had te-weeg gebracht, zou niet moeielyk gevallen zyn, wanneer +slechts die indrukken niet waren vergezeld geweest van z’n voorbeschiktheid tot zedelyk en verstandelyk zwaartillen. Hem kleefde +een zeldzame fout aan: hy was ’t omgekeerde van lichtzinnig, en deze hoedanigheid had nagenoeg hetzelfde gevolg als we gewoonlyk +by het tegenovergestelde waarnemen. Verward in de menigte der zaken die hy niet begreep, gaf-i moedeloos de poging tot verklaring +op, en scheen dus gelyk te staan met de meeste anderen die aan opheldering geen behoefte voelen. + +</p> +<p>Maar deze gelykstelling ging niet in-àllen-deele door. Wouter <i>berustte</i> niet. Hy verwachtte licht, hy wachtte licht, en de spanning die hem hierdoor veroorzaakt werd, was pynlyk. +<a id="d0e9755"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9755">223</a>]</span></p> +<p>Zonderling dat hy in zulke stemmingen altyd behoefte voelde z’n onbegrepen leed te klagen aan Femke. + +</p> +<p>Door allerlei toeval kreeg-i haar niet te zien. Wel twaalf keeren had hy zich moeite gegeven haar te ontmoeten, door in den +omtrek van haar huisje heen-en-weer te loopen. Maar altyd te-vergeefs. + +</p> +<p>By deze gelegenheden wond-i zich op tot ... redenary. Hy maakte aan- en toespraken gereed, waarmed-i zich tot het meisje wenden +zou, en wanneer ik daarvan den <i>juisten</i> tekst geven kon, zou ik ’n heerlyk hoofdstuk geleverd hebben van menschenstudie. Maar dit kan ik niet. + +</p> +<p>Toch wil ik het by benadering beproeven. + +</p> +<p>Nogeens op volkomen juistheid maakt m’n schildering geen aanspraak. + +</p> +<p>—Och, Femke, ik ben zoo bedroefd. Denk je dat ik weer ziek worden zal? Zou je dan by me komen? Doe het niet! M’n moeder houdt +niet van je ... doe ’t niet, Femke! Laat me sterven, en vraag maar aan de buren waar ik begraven ben. Wil je dan ’s avends +op m’n graf komen? Eens maar, ééns! Want ik begryp wel dat je niet dikwyls komen kunt, om de bleek, en om al je werk, en om +je moeder, en om de menschen, die ’t gek zullen vinden als je komt kyken naar ’t graf van ’n kleine jongen. + +</p> +<p>Maar, Femke, zoo heel klein ben ik niet meer! Ik word gauw zestien, en heb ’n deenschen matroos gezien, die ’n zwaren baard +had, en kleiner was dan ik ... wezenlyk! + +</p> +<p>Als ik ziek word, wou ik zoo graag dat ze ’t behangsel veranderden. Die bloemen en strepen hinderen me zoo! En er is een bloem +die gescheurd is, en ze lykt ... nu eens op ’n gebroken toren, dan weer op twee vechtende mannen. En ik wou dat ze op jou +geleek, maar ’t gáát niet! En dan maak ik me driftig dat die bloem niet veranderen wil van vorm. En dan voel ik dat ik dom +ben, want ... ze kàn niet! En dan word ik nog driftiger ... over m’n eigen domheid, begrypje? + +</p> +<p>Och, Femke, ik geloof zeker dat ik weer ziek wordt! Het sterven is niet treurig, dunkt me, maar dat ziek-zyn is zoo vermoeiend! + +</p> +<p>Zeg, waarom zou God de menschen niet tot zich roepen in volle gezondheid? Waarom komt men met allerlei kwalen in den hemel? +Ik wou juist zoo graag heel flink wezen als ik God zag voor ’t eerst! + +</p> +<p>Ik kan niet gelooven dat ik de oogen zou neerslaan, zooals in den bybel staat! Waarom zou hy ’t áánzien zoo moeielyk maken! +’t Is onvriendelyk! Eerst verlang ik naar hem—om allerlei vragen te doen, weetje?—en als ik hem dan eindelyk te zien kryg, +zoud-i me terstond blind schitteren? Femke, ik geloof het niet! + +</p> +<p>En als het tòch waar is ... weetje wat ik dan zeggen zal? Dan zal ik zeggen: God, dáártoe ben ik niet gestorven! Niet dààrvoor +kwam ik in den hemel! ’t Was donker in de bedstee waar ik ziek lag, en die bloemen plaagden me zoo, en ik begreep zoo weinig, +en nu ik eindelyk goed en wel hier ben—in den hemel, weetje, Femke<a id="d0e9783"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9783">224</a>]</span>—nu kryg ik niets te weten, en alles blyft even verward, en niets gehoorzaamt m’n wil, en in-plaats van licht dat helderheid +geeft, zou ik hier m’n oogen moeten sluiten voor ’n licht dat alles even donker maakt als in m’n bedstee... + +</p> +<p>Ik doe het niet, Femke. Ik doe het <i>niet</i>! Ik sla m’n oogen <i>niet</i> neer! + +</p> +<p>En al zou God zeggen dat ik brutaal was, en dat ik daarom niet blyven mocht in den hemel, ik doe het <i>niet</i>! + +</p> +<p>Want, zieje, waarom wou ik altyd zoo graag by God wezen? Wèl, juist om alles te <i>weten</i>. + +</p> +<p>En als dàt niet kan... + +</p> +<p>Ieder moet handelen naar z’n overtuiging. Dàt zal ik ook aan God zeggen. Dat zal ik hem heel goed zeggen! + +</p> +<p>Ik wil hem vragen waarom-i de Grieken niet helpt? Gut, Femke, ze vechten zoo! En ik wou er zoo erg graag by wezen. Maar ik +moet eerst nogeens in den handel. + +</p> +<p>Ik heb je nooit zien voorbykomen op den <i>Zeedyk</i>, en ik was er bly om. Als ik je gezien had... + +</p> +<p>Ja, dat zou wel prettig geweest zyn, als ik maar niet juist m’n kerfbuis had aangehad... + +</p> +<p>Maar toch, ik zou je verzocht hebben nooit weer in die buurt te komen. Want... daar loopen veel matrozen die soms... onfatsoenlyk +zyn. Voor my was ’t niets, weetje—gut, ik kan zelf al vloeken, en gemeene woorden weet ik ook!—neen, voor <i>my</i> was ’t niets! Ik heb eens “godverdomme” gezegd tegen ’n Rus die me slaan wou. ’t Is heusch waar dat ik zestien word in September, +en ik zou best naar Griekenland durven gaan, vooral by ’t paardenvolk, omdat men dan gauwer by de Turken is. Op den <i>Zeedyk</i> heb ik met één hand den winkeltrap over de toonbank gezet, en m’nheer Motto zelf zei dat ik veel sterker was dan-i gedacht +had. + +</p> +<p>En vind jy ’t ook zoo erg slecht van me, dat ik aan dien ouden soldaat... + +</p> +<p>Nu, ook dàt wil ik aan God vragen! ’t Zal me benieuwen wat-i zegt. Ik kon al die menschen te-gelyk niet verstandig maken... + +</p> +<p>De “massa” is niet dom, Femke, maar ze is... + +</p> +<p>Hoe zal ik je dat nu uitleggen? Als de jongens steenen op je bleek gooien, zyn dan die steenen verstandig? Wel neen! Zyn ze +dom? Ook niet! ’t Zyn maar gegooide steenen. Begryp je ’t onderscheid wel, tusschen dom of verstandig, en... niet-dom of niet-verstandig... +niemendal? + +</p> +<p>O, en hoe ’t afgeloopen is met Jakob Claesz! Dat zal ik vragen. En waarom God hem niet geholpen heeft? Als-i maar z’n been +had gebroken, even voor ’t uitzeilen. ’t Had God maar één woord hoeven te kosten! Neen ... niet eens ’n woord. Hy heeft maar +te willen! Och, men kan zoo gemakkelyk voor alles zorgen, als men almachtig is! En daarom wou ik zoo graag ... wat grooter +zyn. + +</p> +<p>En jy zou prinses wezen. Niet omdat ik grootsch ben, maar... dan kon je my beter helpen in alles. We zouden samen alles uitroeien +<a id="d0e9836"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9836">225</a>]</span>wat verkeerd is, en de menschen dwingen om goed te zyn, en ... nooit iets te zeggen wat niet precies waar is. + +</p> +<p>Waarom zorgt God er niet voor, dat ze de waarheid zeggen? Vraag ’t eens aan pater Jansen. Maar myn ... dominee—onze paters +heeten dominee, weetje!—myn dominee gaf me nooit ’n antwoord dat ik begrypen kon. + +</p> +<p>Weetje wat-i zei? Hy zei dat God groot was, maar ... we begrypen hem niet! Waartoe dient dan de katechizatie? En wat hebben +we aan z’n grootheid, als ze onbegrypelyk is? Daar zit juist de zaak... ik wou hem wèl begrypen! En jy zeker ook? + +</p> +<p>Vind jy ’t mooi van God, dat-i zoo onbegrypelyk is? Je moet denken: hy is almachtig, en kon dus heel eenvoudig... + +</p> +<p>Kyk, de zaak is zoo, Femke. Hy kan zeggen: daar <i>zy</i> begrip, en er <i>is</i> begrip! + +</p> +<p>Want ... begrip en licht is ’tzelfde, weetje! + +</p> +<p>En, Femke, denk eens, als ieder altyd alles begreep, zouden er geen slechte menschen meer zyn. En dan kon de koning wat rust +nemen, want ieder zou zonder bevel of verbod, precies weten wat-i te doen en te laten had! Zou je dat niet mooi vinden? + +</p> +<p>’t Is waar, dan hoefde ik niet naar Griekenland! Want alle Turken zouden dan op-eens ... christenen worden, en aan niemand +kwaad doen... + +</p> +<p>Maar ... christenen doen ook wel eens kwaad. Hoe komt dit toch, als hun geloof zoo goed is als ze zeggen? ik kan je wel twintig +oorlogen noemen—met de jaartallen er by, Femke!—van christenen tegen christenen. Hoe vind je dàt? + +</p> +<p>En by elken oorlog bidden ze aan beide kanten. + +</p> +<p>Hoe redt God zich uit al die gebeden? Hy mag niemand in nood laten, die gedoopt is en hem wat bidt om Jezus’ wil. Ik zal ’t +hem vragen. + +</p> +<p>Als ik er ben—in den hemel, meen ik—en ze bidden dan weer zoo tegen elkaar in ... weetje wat ik zeggen zal? Ik zal zeggen: +houd eerst op met vechten! Dan zal <i>ik</i> zien wie gelyk heeft, en ieder ’t zyne geven naar behooren. + +</p> +<p>Want dat eeuwige vechten is te ruw. ’t Is Turkenwerk. Menschen van goed geloof kunnen op beter manier te weten komen wat recht +is. + +</p> +<p>Maar God schynt er niet op te letten. En dit zal ik hem flink zeggen ... als ik ziek word van verdriet, en sterf, en in den +hemel kom. + +</p> +<p>Hy wéét niet hoe raar ’t hier op aarde soms toegaat, en denkt misschien dat alle menschen precies leven naar de Schrift. Dat +is niet waar! Ik zal ’t hem zeggen. + +</p> +<p>En ook ... dat er ’n nieuwe Schrift noodig is. Een beetje duidelyker, weetje? En al die koningen Israels hoeven er niet in. +Dat geeft niemendal! Zou jy ’r beter om bleeken, Femke, als je de namen wist van al de bleekmeisjes uit den ouden tyd? Gut, +dat doet er zoo weinig toe! +<a id="d0e9877"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9877">226</a>]</span></p> +<p>Maar wèl zou ’t goed zyn als je wat beter zeep had—ze ruikt zoo!—en als de jongens niet met steenen gooiden. God moest maken +dat ze geen pleizier hadden in kwaaddoen, en dat de zeep... + +</p> +<p>Dit is nu zóó, Femke. Er groeien veel dingen ... in de aarde, boven de aarde, in de zee, jazelfs in de lucht. En alles kan +gebruikt worden, als we maar weten <i>hoe</i>? Dit moeten we trachten te leeren, en als we ons daarmee yverig bezig-houden vinden we telkens wat nieuws. Oom Sybrand heeft +gezegd dat er ’n tyd komen zal dat men ’n zwavelstok kan aansteken aan den muur! + +</p> +<p>Dit kunnen we nu moeielyk gelooven, Femke, omdat we ... dom zyn. Want jy en ik zyn wèl dom, maar ... we kunnen wat leeren. +En ... daartoe leven wy. Zóó is ’t eigenlyk, zou ik denken. Ik wil je uitleggen, Femke, waarom ik dat geloof. Er was ’n tyd +dat men geen boek kon drukken. Alle werken waren maar geschreven met de pen, en de gezangen ook, en de psalmen ook, en de +gebeden ook—verbeeldje, hoe lastig in de kerk!—zoodat het heel wat in-had, ’n boek te krygen. De menschen hadden kramp in +de vingers van al ’t geschryf. En nu? Gut, by m’n gewezen patroon—hy is weggeloopen naar Amerika—stond ’n heele winkel vol +boeken, en de menschen betaalden ’n gulden per deel ... als pand, weetje? En vóór de uitvinding van die kunst van drukken—’t +gebeurde te Haarlem in den Hout, en ik zou je de zaak precies kunnen vertellen, want er zyn verssies op gemaakt—nu, toen was +’n boek zoo duur, zóó duur, dat ... byna niemand wat te lezen kreeg. En nu betaal je voor ’n heelen almanak ... met de verjaardagen +van koning en koningin er by, en ook ’t weer, en de groenten die je zaaien moet, en paasch, pinkster en hemelvaart, en de +kermissen, en de maan, en de paardenmarkten, en printjes van nederlandsche heldendaden ... och, Femke dat alles koop je nu +voor één dubbeltje! Is ’t waar of niet! + +</p> +<p>Dit had vroeger onmogelyk geschenen, en wie ’t voorspeld had, zou niet geloofd geworden zyn. Toch is ’t gebeurd! + +</p> +<p>Zóó zal ’t ook gaan met die zwavelstokjes zonder vuur, en ... ze zullen ook wel eens zeep leeren maken die niet zoo leelyk +riekt. Want, Femke, als ik ’n schoon hemd aantrek, word ik misselyk, en dat kan toch Gods wil niet zyn! + +</p> +<p>Ik denk dat-i er pleizier in heeft dat we zoo sukkelen, om eens te zien of we ons wel weten te redden. Heel goed! Maar dan +mag hy ook niet boos worden als we dikwyls den verkeerden weg opgaan, want als we dien kenden, zou er in ’t vinden geen kunst +liggen. En hy helpt ons niet. Ook heel goed! Maar wat doet-i dan met z’n Almacht? + +</p> +<p>O, Femke, als <i>ik</i> almachtig was, ik zou je... + +</p> +<p>Neen, ik zou beginnen met alles te begrypen, en alles te doen begrypen! De engelen moesten ’n katechismus maken met honderdduizend +vragen, en ... antwoorden! Goede wezenlyke antwoorden, weetje, en geen bybelteksten die geen mensch begrypen kan. +<a id="d0e9900"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e9900">227</a>]</span></p> +<p>Kyk, zóó—maar de antwoorden zet ik er nu niet by, omdat ik ze niet weet: + +</p> +<p><i>Waarom valt ’n appel?</i> + +</p> +<p><i>Groeit ’n boom van-boven of van-onder?</i> + +</p> +<p><i>Waarom ben ik zoo verdrietig?</i> + +</p> +<p><i>Waarom gaapt men elkaar na?</i> + +</p> +<p><i>Hoe weet iemand of de pyn die hy in ’t hoofd voelt, hoofdpyn is?</i> + +</p> +<p><i>Waar woonden de vliegen toen de menschen nog geen huizen hadden?</i> + +</p> +<p><i>Hoe wist Adam dat hy eten moest als-i honger had? En waarom bracht-i de spys naar den mond, in-plaats van ze tegen de maag +te drukken?</i> + +</p> +<p><i>Hoe verstond-i Gods taal?</i> + +</p> +<p><i>Zou</i> Stoffel <i>wel eens ’n fout gemaakt hebben?</i> + +</p> +<p><i>Waarom begryp ik nooit wat juffrouw</i> Laps <i>zegt? Is ’t waar dat zy de genade heeft? Hoe kom</i> ik <i>er aan?</i> + +</p> +<p><i>Wat moet ’n mensch doen om veel te weten, om ... alles te weten?</i> + +</p> +<p>Alles? Hm? + +</p> +<p>De lezer ziet dat Wouter’s bescheidenheid zich niet uitstrekte tot de <i>res divinae</i>, en dat wèl beschouwd de “Heer” meer reden dan juffrouw Pieterse zou gehad hebben, hem z’n “brutaligheid” te verwyten. + +</p> +<p>Toch klaagde <i>zy</i> altyd, en de “Heer” zweeg. Hy was goedertierener dan zy. + +</p> +<p>Ik roep de Amsterdamsche buitensingels en de “paden” in den omtrek van Femke’s huisje tot getuigen, dat ik z’n mymeringen +hoogst-onvolkomen heb weergegeven. De vraag is of hyzelf in-staat zou geweest zyn tot meer nauwkeurigheid. Neen, dit was-i +niet! Hy zou ’t er nog slechter afgebracht hebben dan ik. + +</p> +<p>De schildering der gedachten die hem bezighielden, is hierom zoo moeilyk wyl hy ze niet beheerschte en ze dus meer onderging +dan voortbracht. De lezer zal opgemerkt hebben dat hy onder den invloed was van tegenstrydige aandoeningen die zich z’n ziel +schenen te betwisten. Wel brak hier-en-daar ’t gezond verstand door, maar onbestuurde fantazie speelde de hoofdrol. ’t <i>Gevoel</i> was er. De <i>Verbeelding</i> was er. De <i>Moed</i> was er ... + +</p> +<p>Nu ja, en toch ... toch ... + +</p> +<p>Ik beroep me weer op ’t overhoop-gehaalde “moeder’s naaikistje.” Wouter grabbelde met onbescheiden hand in de gegevens die +moeder Natuur in z’n gemoed had neergelegd. + +</p> +<p>Dat er onder die gegevens ook anderen waren, dan de door Da Costa genoemden, spreekt vanzelf. Doch ik zei reeds dat we die +misschien te beschouwen hebben als <i>corollair</i>. + +</p> +<p>Het <i>sentimenteele</i> is voorzeker ’n uitvloeisel—’n leelyk uitwas vaak!—van <i>sentiment</i>. En ’t sentimenteele wàs er! + +</p> +<p><i>Moed?</i> Wel zeker! En meer dan dàt zelfs, of ... iets anders dat er heel uit de verte op geleek. We zagen immers dat er vermetelheid +en lust in uittarting huisde onder al dien kinderlyken schroom? Overmoed <a id="d0e10002"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10002">228</a>]</span>dus... ’n leelyk ding! Maar toch... ’t is niet ieder gegeven, God te roepen ter verantwoording, en pruimtabak te leveren aan +’n zondebok van de “massa.” + +</p> +<p>En de <i>Verbeelding</i>? + +</p> +<p>“Nu, dááraan ontbrak het hem waarachtig niet!” hoor ik den lezer roepen. Juist. Maar ook deze hoedanigheid openbaarde zich +op niet gewone wys. Men moet erkennen dat Wouter’s idealen niet precies gekopieerd waren uit z’n romans. Iets dat anders wel +eens ’t geval is by sommigen die in sentiment doen, of daarover schryven. + +</p> +<p>En ook ’t hysterisch element—wie ’t weglaat by menschschilderen of geschiedschryven, is ’n knoeier of ’n huichelaar, d. i. +beide tegelyk—ontbrak niet! + +</p> +<p>Er staan of liggen my ’n paar beelden voor den geest, die de stemming van Wouter’s gemoed redelyk zuiver voorstellen, maar... +ze klinken onklassisch. In-godsnaam—d. i. ik wil niet verantwoordelyk zyn voor ’t litterarisch gehalte—Wouter’s ziel geleek +op ’n schotel melkpap waaruit de bliksem schoot, op ’n donderend bloembed. + +</p> +<p>Elken keer als-i uitging om Femke te zien, meende hy bedroefd te zullen wezen als ’t weer mislukte. Maar na ’n paar alineaas +gepeins vergat hy... Femke niet, maar z’n lust om haar in persoon te ontmoeten. Z’n mymeren, en hopen, en wenschen, en droomen... +dit alles wàs hem Femke. De mogelykheid bestond dat ze, op-eens vóór hem staande, onvriendelyk zou ontvangen zyn, en dat hy, +onverhoeds door haar teruggeroepen in... ’n àndere werkelykheid dan die waarin hy zweefde, haar had toegevoegd: + +</p> +<p>—Ach, had je me niet nog ’n oogenblik kunnen alleen laten? Ik vroeg juist iets aan God. Wie weet of-i ditmaal niet zou geantwoord +hebben! + +</p> +<p>’n Zonderling vryertje! + +</p> +<p>Eénmaal slechts verzette zich iets tegen den loop zyner gedachten. Hy voelde zich leeg, en te dom om verdriet te hebben over +domheid. Misschien was de oorzaak van stoffelyken aard. We zyn zoo afhankelyk van huiduitwaseming, onderbuik, tandpyn, weersgesteldheid... +zeker, maar: <i>waarom toch</i>, o God? zou Wouter gevraagd hebben, als-i geweten had wat hem schortte. + +</p> +<p>Eens dan was-i niet opgewekt om deze of dergelyke vragen te doen, en hy verveelde zich. Z’n stemming zakte laag genoeg om +hem ditmaal werkelyk behoefte te doen voelen aan Femke zelf, aan Femke met haar frisch gelaat, met haar reinen blik, met haar +vriendelyken lach, de Femke die onpoëtische lengte, breedte, hoogte en zwaarte had... + +</p> +<p>—Ik wil haar zien, riep hy, ik <i>wil</i>! En als vrouw Claus weer naar wurmen vraagt... ’t kan me niet schelen: ik wil Femke zien! + +</p> +<p>Hy trad het erf op, en klopte aan. Er werd “binnen” geroepen. Dit was wel ’n beetje wreed, want er hoort heel wat toe, om +zoo’n klink optelichten! Maar Wouter dééd het. Misschien dacht-i aan Missolunghi en dien heldhaftigen Lord. +<a id="d0e10035"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10035">229</a>]</span></p> +<p>De Turken die hy ditmaal tegenover zich zag hadden geen verschrikkelyk voorkomen. Ze waren ongewapend en vermoordden geen +enkelen zuigeling. + +</p> +<p>Vrouw Claus stond allerhuiselykst aan ’n wasemende waschtobbe—de zeep stonk... turksch!—en pater Jansen rookte even huiselyk +’n goudsche pyp. + +</p> +<p>—Zoo, jongeheer, ben jy daar? Komaan, dat ’s goed! Dat ’s nou ’t jongetje dat aan onze Fem die mooie prent gaf, weetje, pater? + +</p> +<p>De pater knikte hem vriendelyk toe, en rookte welbehagelyk door, zonder ’t minste blyk te geven van byzondere godzaligheid. + +</p> +<p>—Ja, juffrouw, ik kwam ’ns kyken of.... + +</p> +<p>—Daar doe je goed aan, jongen! Wil je-n-’n boteram? En hoe maakt ’t je moeder? Is ze weer beter? Ze-n-is ommers ziek geweest? +Hy is ’n goed jongetje, pater. Fem heeft het gezeid. Is je moeder weer beter? Ze was ommers ziek, niet waar? Koorts ... of +... ’n beroerte, of ... wat was ’t ook? + +</p> +<p>—Gut né, juffrouw.... + +</p> +<p>—Je moet me geen juffrouw noemen, want ik ben waschvrouw. Ieder moet in z’n stand blyven, niet waar, pater? Zóó, is je moeder +niet ziek geweest? Nu, des-te-beter! Ik meende dat ze ziek geweest was. ’t Zal ’n ander geweest zyn, ’n mensch heeft zoo veel +aan z’n hoofd. Houd je van kaas? ’t Is leidsche. + +</p> +<p>De goede vrouw maakte een boteram gereed, kyk! Als Trui ’t gezien had, was ze flauw gevallen. In de ... zooveelste onderklasse +namelyk van “<i>Burgerstand</i>” II of III. (Pp) heerscht ’n fatsoenlyke schrielheid die niet bestaat by wat men—gek genoeg, als by uitsluiting—den <i>werkenden</i> stand noemt. Arbeiders—mits de zoodanigen die hun geld niet besteden aan jenever—zyn minder bekrompen in de toedeeling van +voedsel aan hun gezin, dan de lieden die hun kinderen fransche namen geven en de “<i>Kersnacht</i>” laten reciteeren, of in andere fatsoenlykhedens doen. + +</p> +<p>Wouter had nooit zoo’n boteram gezien. Hy wist waarlyk niet of-i het ding in de breedte of in de dikte moest ontleden, maar +de richting van de kaas wees hem welwillend den weg. Ronduit gezegd ... + +</p> +<p>O, realistische Fancy? + +</p> +<p>... ronduit gezegd, vrouw Claus beviel hem byzonder! + +</p> +<p>En pater Jansen ook, schoon deze zich heel anders vertoonde dan Wouter verwacht had. + +</p> +<p>By de bekrompen stiptheid van opvatting die hem eigen en ’t gevolg was van z’n oprechtheid, had hy altyd gemeend dat ’n pastoor, +’n geestelyke, ’n godsman, geheel-en-al vervuld moest zyn van bovenaardsche zaken. Wel was hy reeds eenigszins van deze dwaling +genezen door aanraking met huis- en andere dominees, maar toch ook deze soort van godverkondigers—hoe aardsch dan ook, en +onzienerlyk!—hadden zich steeds aan hem geopenbaard op ’n manier die hem dwong hen aantezien voor iets byzonders. Ze droegen +geen kemelsharen kleed, dat ’s waar, maar ze hadden ’n driekantigen <a id="d0e10073"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10073">230</a>]</span>hoed op ’t hoofd, en heel andere broeken aan dan menschen die in aardsche zaken doen. Misschien zou Johannes zich ook zoo +gekleed hebben, als-i Jezus komst had moeten aankondigen te Amsterdam, waar geen woestynen zyn en maar heel weinig sprinkhanen. +Wouter wist alzoo ’t kostuum der leeraren in <i>zyn</i> kerk, vry wel pas te maken by z’n indrukken. En dit kostte hem op ’t eerste gezicht even weinig moeite by pater Jansen, die +werkelyk ’n ander jasje droeg dan menschen die niet van God, hemelryk en geloof leven. + +</p> +<p>Maar ... de houding! Maar ... ’t spreken! Maar ... de toon! + +</p> +<p>De aan Wouter bekende dominees waren in hun voorkomen en gesprekken wel niet ... heilig, maar ze spraken toch als ’n boek, +en hoestten heel anders dan stervelingen en leeken. Dit nu was by pater Jansen ’t geval volstrekt niet. De man was, zoo-al +niet eenvoudig als ’n wysgeer, dan toch ongemaakt als ’n boer. Van pedanterie vond men by hem geen spoor, en hy zou werkelyk +zéér hoog hebben gestaan als-i minder onnoozel geweest was. Geestelyke hoogmoed was hem onbekend. Hy bezocht de schaapjes +van z’n kudde zeer trouw, en ... de armen by-voorkeur, niet uit pronkerigen weldadigheidszin—hyzelf was doodarm—maar omdat-i +in de lagere standen zich meer op z’n gemak voelde. Ook hield hy veel van boterammen van de soort als die vrouw Claus gewoon +was haar gasten voortezetten. Overigens bediende hy stipt de mis, sprak nu-en-dan ’n preek jen over de zonden van den dag—de +lezer heeft er een te-goed!—katechizeerde, konfirmeerde, absolveerde ... alles zonder de minste pretensie op hoogheid. Hy +oefende z’n ... ambt uit, als ’n beroep of ambacht, en dacht er niet aan verschil van toon te leggen in de mededeelingen: +dat hy “by de kerk” was gegaan, en: dat z’n broers in Noordbrabant de zaak van z’n vader voortzetten, die hoefsmid en herbergier +was geweest. + +</p> +<p>—En wat wil <i>jy</i> worden, jongeheer? vroeg hy aan Wouter. Want ... ieder moet wat worden in de wereld. Heb je geen zin in boekbinden? Dat ’s +’n goed vak. + +</p> +<p>—Ik ben ... in den handel geweest, m’nheer, en ... ik ga er weer in. + +</p> +<p>—Wel, jongen, dat ’s goed! Dan kan je-n-’n ryk man worden. Vooral hier te Amsterdam, want ... Amsterdam is ’n handelsstad. + +</p> +<p>Wouter sprak ’t niet tegen. Jazelfs, hy had wel lust gehad er bytevoegen: “’t Is de grootste koopstad van Europa, m’nheer!” +Maar ... hy was verbluft door ’t ... onhemelsche van pater Jansen’s taal. Niet dat hy daarin iets afkeurde, o neen! Maar ... +’t bevreemdde hem. + +</p> +<p>’t Zou nog erger worden! + +</p> +<p>—’n Jongetjen als jy moet goed eten ... je ziet ’r bleekjes uit. M’n broer by Vucht knypt ’n hoefyzer krom. Wat zeg je dààrvan? +Heb je wel eens een noordbrabantsche mik gegeten? ’t Is ’t beste brood! Maar ham is ook niet kwaad. ’n Mensch die niet goed +eet, <a id="d0e10097"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10097">231</a>]</span>wordt ... kreuzelig. Ik eet altyd twee boterammen <span id="d0e10099" class="corr" title="Bron: ols">als</span> ik by Vrouw Claus kom, maar ik ben lang zoo sterk niet als m’n broer. Gut, je moest de Vuchter kermis ’ns zien! Dat’s me-n-’n +pret! + +</p> +<p>Het zou inderdaad jammer wezen, indien de lezer zich voorstelde dat de toon van deze gesprekken onzen Wouter onaangenaam aandeed. +Volstrekt niet. Maar verwonderd wàs-i. Luchtiger, makkelyker, ongesierder had-i nog nooit boodschappen uit den hemel t’huisgekregen! +En uit den hemel kwamen ze toch, de woorden in vriendelyk brabantschen tongval—’n ongemaaktheid te-meer!—die pater Jansen +ten-beste gaf tusschen de rookwolken van z’n pyp in. + +</p> +<p>O, zeker niet, verstoord was Wouter niet! Menige boekerig-valsche verhevenheid neep hem dieper wond, dan deze goedighuisbakken +gewoonheid. Ook <i>zyn</i> Fancy was goedig, en <i>bourgeois</i>, en onopgesmukt... als ’t haar zoo ’ns in den zin kwam! Ook <i>zy</i> zou den neus niet hebben opgetrokken voor “mik” en kermispret! + +</p> +<p>Maar... Wouter meende juist dat dit ’n fout van haar was! Hy beschuldigde z’n smaakjes, hebbelykheden, lusten en grillen van +verregaande onaanzienlykheid. + +</p> +<p>En zie, daar zat ’n man met ’n vreemde jas aan—en dus tot verkondiger geykt!—zoo gemoedelyk te praten alsof er geen God, geen +genade, geen geloovery—en geen hel vooral!—in de wereld was! Die man kende God—hy werd er voor betaald!—en was kinderlyk verheugd +over de kracht van z’n broer, den smid! Die man was van beroep: zaligmaker, en toch hield-i van kaas en dikke boterammen! + +</p> +<p>Nog nooit had iets dat van God scheen te komen, zich aan Wouter zoo liefelyk geopenbaard. Maar hy aanvaardde de boodschap +met schroom, en dacht, en dacht, en ... zei: + +</p> +<p>—M’nheer, ik wou zoo graag weten wie God is! + +</p> +<p>Pater Jansen keek vreemd op. Hy scheen te twyfelen of-i wel juist verstaan had. Eindelyk: + +</p> +<p>—Wèl, dat is heel goed van je! Dan moet je ... + +</p> +<p>—Maar, pater, riep Vrouw Claus, ’t kind is niet van de kerk! Ben je wèl, jongen, of heb ik ’t mis? + +</p> +<p>—Ja, juffrouw, ik ben wèl van de kerk, en al aangenomen ook, maar ... + +</p> +<p>—Nu ja, aangenomen, maar ... + +</p> +<p>—Op de Noordermarkt, juffrouw! + +</p> +<p>—Juist, maar zie je, in <i>die</i> kerk ... + +</p> +<p>De goede vrouw had het hart niet, of hart te veel, om hem te zeggen dat die aannemery niet de rechte was. + +</p> +<p>—Ben je ... by-voorbeeld, om nu eens iets te noemen, ben je gevormd? + +</p> +<p>—Gevormd? + +</p> +<p>—Wel zeker! Want als je niet gevormd bent ... + +</p> +<p>Wat Wouter ’n zonderling gezicht zette! <i>Hy</i> niet gevormd! +<a id="d0e10153"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10153">232</a>]</span></p> +<p>... als je niet gevormd bent door den Bisschop, dan ... zieje ... dan.... + +</p> +<p>In-godsnaam! Wouter moest tot z’n schaamte erkennen dat-i ’n ongevormd wezen was, ’n <i>moles</i>, ’n “massa” misschien, een van de ergste dingen die hem konden overkomen. + +</p> +<p>—Wie God wil leeren kennen, moet braaf leven, zei pater Jansen. + +</p> +<p>—Wel zeker, vulde Vrouw Claus aan, en de artikelen des geloofs van-buiten leeren. Die moet je-n-onze Fem ’ns hooren opzeggen. +Dàt ’s ’n lust, niet waar, pater? Ze-n-is m’n eigen kind, maar ... dàt ’s me-n-meid! + +</p> +<p>—Ja, Femke is ’n heel braaf meisje, zei de pater, en ... + +</p> +<p>Wouter had hem wel om den hals willen vliegen. + +</p> +<p>... ik heb nooit moeite met haar. + +</p> +<p>Dit klonk minder mooi, en zeer professioneel. Zóó meende het dan ook pater Jansen. Z’n bedoeling was dat de smetjes op de +ziel van ’t meisje zich zoo makkelyk lieten afwisschen. Hy sprak ongeveer als ’n keukenmeid die haar yzeren pot pryst omdat-i +“zoo goed schuurt.” + +</p> +<p>En de pater had nog meer lof voor Femke ten-beste. Ze had z’n onderbroeken zoo netjes versteld! + +</p> +<p>O Fancy! + +</p> +<p>Neen ... alweer stuitte deze triviale loftuiting Wouter’s schoonheidsgevoel niet, of althans z’n schoonheidsgevoel niet het +meest. Er kwam iets anders in het spel. De hoogheid van Fancy versmaadde ’t rangverschil tusschen pater’s onderbroeken en +den melkweg, en kon zich niet geraakt voelen, noch door ’t burgerlyke, noch door ongekleedheid ... zy die gewoon was alles +naakt te zien, paters en Mensheid! + +</p> +<p>Een geheel ànder element van wrevel begon meetespreken in ’n deel van Wouter zelf, een deel dat ook door háár werd geduld +en begrepen, omdat niets haar vreemd mocht zyn, zelfs niet het menschelyke ... <i>vooral</i> ’t menschelyke niet! + +</p> +<p>Wouter was <i>zestien</i> jaren oud, reeds ’n kleine man dus, en ... iets anders nog: ’n mannetje! + +</p> +<p>Wat hoefde Femke zich intelaten met dien pater z’n onderbroek! + +</p> +<p>—Ja, zei de moeder, handig is ze-n-als ’n weerliggie! Is er niet wat van je stuk, pater? Stuur ’t maar gerust hier! + +</p> +<p>Wouter gloeide. Waren ’t dan in-godsnaam maar halskraagjes, kousen, of ... vesten, of ... ziedaar—als ’t dan volstrekt iets +wezen moest van verdrietigen aard—al was ’t dan maar ’n bovenbroek! + +</p> +<p>... stuur ’t maar hier, pater, want al is onze Fem er niet ... + +</p> +<p>Wáár zou ze wezen? + +</p> +<p>... <i>ik</i> zal je boeltje wel heel maken! Dat kan <i>ik</i> ook nog wel! + +</p> +<p>Goddank! Beste lieve heerlyke Vrouw Claus! Doe het, doe het, doe het, en laat Femke waar ze-n-is! + +</p> +<p>Maar... wáár zou ze zyn? +<a id="d0e10211"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10211">233</a>]</span></p> +<p>Zoo <i>dacht</i> Wouter. Ziehier wat-i <i>zei</i>, de leugenaar, de gauwdief, de huichelende booswicht ... het menschje: + +</p> +<p>—Hé, ’t is waar ook, Vrouw Claus, ik zou waarlyk haast vergeten hebben te vragen waar toch uw dochter Femke is? + +</p> +<p>—Fem? Wèl, die is by ’n nicht van ons, die ’n meid ziek heeft, want ... we zyn van heel goeie familie, jonge-heer! Fem is +by de kinderen van onze nicht. + +</p> +<p>Moed om te vragen waar die nicht woonde, had Wouter weer niet. De deugniet zette ’n gezicht alsof-i geheel-en-al voldaan was. + +</p> +<p>Na eenig toeven en dralen en kuchen en heen-en-weer schuiven op z’n stoel—Wouter wist nog niet hoe men ’n bezoek afbreekt: +velen leeren het nooit!—verliet hy met pater Jansen ’t huisje. + + + +</p> +</div> +<div class="div1 nohead"> +<div class="argument"> +<p>Het verregaand liberalismus van juffrouw <i>Pieterse</i> is oorzaak dat de lezer ditmaal niet te weten komt waarom pater <i>Jansen</i> zoo doof was aan z’n linkeroor. +</p> +</div> +<p>—Wil je me-n-’n pleizier doen, zei de goede man, loop dan aan m’n rechterzy, want ik ben doof hier. + +</p> +<p>En hy wees op z’n linkeroor. + +</p> +<p>—Ik zal je vertellen hoe dat komt. Toen ik ’n kleine jongen was... kan je goed klimmen? + +</p> +<p>—N...é, m’nheer! + +</p> +<p>—Zoo? Nu, ik wel. In heel Vucht was geen jongen die zoo goed kon klimmen als ik. Weetje wat ik gedaan heb? Ik heb eens ’n +bloempotjen uit ’n venster van de derde verdieping gehaald. En ... onze pastoor was niet gemakkelyk, in ’t geheel niet! Hy +wou me niet aannemen voor ik ’t potje had teruggebracht, en excuus gevraagd aan de oude juffrouw. Want het was ’t potje van +’n oude juffrouw. En toen is zyzelf naar den pastoor gegaan om voor my te spreken. En aangenomen hééft-i me! Maar aan de twintig +<i>confiteors</i> zat ik vast, hoorje, vast als ’n bliek aan den hoek. Ik hou niet van bliek ... ’t is ’n gemeene visch. Nu, er was niemendal +aan te doen! Gut, de man was zoo streng ... + +</p> +<p>Maar ik zou je vertellen waarom ik zoo doof ben aan m’n linkeroor. + +</p> +<p>Op ’t simmenarie was ’n student ... hy is nu kanunnik, ergens in de Rynlanden, en zal wel bisschop worden ook, en misschien +wel paus, want ... knap wàs-i! Ik zal maar zeggen dat-i ... Vink heette ... maar z’n naam was anders, dit begryp je. Die Vink +was ’n slechte jongen. Maar nooit kreeg-i straf, want hy paste goed op z’n tellen! Help ’ns kyken, of-i geen bisschop wordt, +of ... paus! Je moest hem ’ns hooren als-i ’n brok uit de <i>Vulgata</i> opzei! Hy kon drie uur spreken achter elkaar, en vergiste zich nooit in ’n tekst. + +</p> +<p>Er was er maar één onder de jongelui die byna tegen hem op kon ... in leeren, weetje, en in kennis, en in latyn, en zoo-al. +Maar in gedrag ... +<a id="d0e10260"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10260">234</a>]</span></p> +<p>Neen, neen, neen, die ander was heel goed van gedrag. Zoo goed als Vink durfde denken, maar ... hy stond niet op zoo’n goeden +voet met de professers. Ik mag je z’n naam wel noemen, omdat-i dood is, en bovendien ik heb niets dan goeds van hem te zeggen +... hy heette Kruger. O, ’n beste jongen! Dit kan ik je verzekeren. + +</p> +<p>Ja, Kruger was ’n beste jongen, en byna zoo knap als Vink ... misschien wel knapper. Somtyds wist onze rektor zelf niet, wie +de eerste wezen zou, en de studenten maakten er weddenschappen over. Ik verloor altyd want ik wedde op Kruger ... omdat ik +zooveel van hem hield. + +</p> +<p>Eens nu, toen de tyd van ’t examen naderde, was Kruger’s vader ziek geworden—en Kruger moest onverwachts naar huis. Dit speet +hem zeer, want hy was Vink ’n paar punten vóór, en zou zeker de eerste gebleven zyn als-i maar had kunnen doorwerken. We hadden +alle dagen de gewone lessen, en daarvoor kreeg-i nu geen punten. Maar dit zou niemendal geweest zyn, als-i maar kon meedingen +in ’t <i>Specimen</i>, klasse: <i>rhetoriek-eerste</i>, en: <i>theologie-derde</i>. Daarvoor worden hooge punten gegeven, weetje, en wie dáárin wint, kan de punten van de kleine les best missen. + +</p> +<p>We hadden in <i>rhetoriek-eerste</i> dat jaar: <i>de eloquentiâ</i>, en in <i>theologie-derde: de substantiâ archangelorum...</i> heele moeielyke stukken, dit voel je wel! + +</p> +<p>Kruger zond z’n: <i>de eloquentiâ</i> van-huis—en ’t was heel goed ... mooi, hoor!—maar hy schreef aan onzen pater <i>theologie-derde</i>: dat-i ’n: <i>de substantiâ archangelorum</i> reeds vroeger had behandeld ... verbeeldje, uit liefhebbery! Je ziet dus wel dat-i heel knap was> en lust in werken had. +Want wie zóóiets voor z’n pleizier doet ... + +</p> +<p>—Ben je nu heelemaal mal, jongen, of wat scheelt je? Loop jy met ’n pastoor? Hoe kom je nu in-godsheerennaam dáár weer aan? +Hier, zeg ik je, hier! In huis ... terstond! Heerejesis-kristis, wat heb ik ’n last van dàt kind! + +</p> +<p>Met deze woorden brak juffrouw Pieterse voor ditmaal de kennismaking met pater Jansen af. + +</p> +<p>De weg dien de beide kinderen hadden ingeslagen, leidde voorby Wouter’s woning, en z’n moeder die juist in onderhandeling +was met ’n groentejood over ’n paar kop stoof-appelen, verbeeldde zich ’n beroerte te krygen van ergernis. + +</p> +<p>—Met ’n pastoor! Stoffel, kom ’ns gauw beneden ... de jongen loopt met ’n pastoor! + +</p> +<p>Tranen van smart schoten Wouter in de oogen. Hy vond pater Jansen ’n lieve goede man die zoo’n bejegening niet verdiende. +En dit was de zuivere waarheid. + +</p> +<p>De goedhartige lezer hoopt immers dat al die ruwheid den armen doove slechts bereikte aan den linkerkant? + +</p> +<p>Nu dit scheen wel zoo. Want toen Wouter hem zei dat daar z’n woning was, en dat-i geroepen werd door z’n moeder, antwoordde +de man heel goedig: +<a id="d0e10312"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10312">235</a>]</span></p> +<p>—Zóó ... woon ie daar? Nu dan zal ik je-n-’n volgenden keer vertellen waarom ik zoo doof ben aan m’n linkeroor ... heelemaal +doof, weetje? + +</p> +<p>Goddank! dacht Wouter, en hy wischte z’n tranen af. + +</p> +<p>Het kwam hem voor dat z’n moeder ’n zware zonde begaan had, en dat ’n vyftigtal <i>confiteors</i> ... + +</p> +<p>Of hoe heetten ook de dingen, waarmee op ’t “simmenarie” ’t krabbedieven van ’n bloempot gestraft wordt? + +</p> +<p>—Ah ... ja, dit wou ik je nog even zeggen, kwam pater Jansen terugkeerend hem verzekeren, die anjeliertjes van de oude juffrouw +Dungelaar ... ’t was om de bloemen niet, en ook niet om den pot, zieje, maar alleen omdat ik zoo’n lust in klimmen had. Anders +... men moet nooit iets wegnemen wat ’n ander behoort, al staat het nog zoo hoog. Dag, jongeheer! + +</p> +<p>En na ’n onverdiend-vriendelyken groet aan juffrouw Pieterse, ging de man zyns weegs. + +</p> +<p>Stoffel erkende dat het zeer verkeerd was met pastoors te loopen ... + +</p> +<p>—’t Is of-i mal is, zei juffrouw Pieterse. + +</p> +<p>—Ja, moeder, stapelmal! Maar de oorzaak is eigenlyk dat-i geen werk heeft, en maar zoowat rondslentert. Op zoo’n manier komt +er nooit iets van hem te-recht. + +</p> +<p>Onze wysgeer had wel ’ns slechter gesproken, al zy het dan dat-i in dit byzonder geval niet geheel-en-al gelyk had. Wouter +liep niet leeg. De zaak was maar dat-i niets tastbaars voortbracht. Stoffel begreep noch wist iets van de gisting die in hem +woelde. + +</p> +<p>—Wel zeker, zei juffrouw Pieterse, ’t kind moet werk hebben. Als-i maar letterzetten wou! Of in ’n schoenenwinkel. Gut, ik +verg niet dat-i zelf ’n schoen maakt! + +</p> +<p>—Dat loopen met pastoors komt alleen voort uit ledigheid, moeder. Loop <i>ik</i> met ’n pastoor? Nooit! Waarom niet? Omdat ik alle dagen naar m’n school ga. + +</p> +<p>—Ja, Stoffel, jy gaat alle dagen naar je school. + +</p> +<p>—Anders ... er zyn wel goede pastoors ook. Daar heb je, byv. Luther, dat was ook ’n soort van pastoor. En wat deed-i? + +</p> +<p>—Wel zeker, hy heeft de menschen griffermeerd gemaakt. + +</p> +<p>—Luthersch, moeder! Nu, dat ’s byna ’tzelfde. We moeten niet zoo bekrompen wezen, moeder! + +</p> +<p>—Wel neen, ’n mensch moet nooit bekrompen wezen! Precies wat ik altyd zeg. Want, Stoffel, wat doet er ’n mensch z’n geloof +toe, niet waar, als-i maar braaf is, en niet roomsch. + +</p> +<p>Enz. Enz. Enz. + +</p> +<p>Wouter sprak meer waarheid dan hyzelf wist, toen-i zich by Vrouw Claus den rang aanmatigde van iemand die “in den handel” +geweest was, en weer “in den handel” gaan zou. Hy kwam er werkelyk weer “in.” + +</p> +<p>Door bemiddeling van zekeren leerkooper die—kommercieel gesproken—zeer na verwant was aan de schoenen die voorgaven <a id="d0e10359"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e10359">236</a>]</span>uit Parys gekomen te zyn, werd ons heldjen aangenomen als jongste bediende by ’n firma wier weledelheid iets minder aprokrief +was dan de ons bekende zeedyksche van Motto, Handel & Cie. Wouter zou ’n nieuwen leertyd ingaan op ’t wereldberoemd kantoor +van de heeren Ouwetyd & Kopperlith. + +</p> +<p>De zaak erlangde haar beslag op ’n woensdag, en de nieuwe betrekking zou zonder fout aanstaanden maandag aanvaard worden. + +</p> +<p>Voor ’t evenwel zoover was, geschiedden er vreemde dingen die waarlyk wel eenigermate de strekking hadden om Wouter te stempelen +tot iets wat-i niet was—god-bewaarme!—tot ’n romanheld. + + + + +</p> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div class="transcribernote"> +<h2>Colofon</h2> +<h3>Beschikbaarheid</h3> +<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. + +</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. + +</p> +<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give +it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. + +</p> +<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. + +</p> +<h3>Codering</h3> +<p>Dit bestand is in de originele spelling van Multatuli. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden +aan het einde van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke +correcties zijn gemarkeerd met het corr-element. + +</p> +<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met “. Geneste +dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens. + +</p> +<p>In dit boek komen zogenaamde “Gotische” letters voor (eigenlijke het oude Duitse fraktur lettertype). Wie deze letters in +de HTML versie wil zien kan het font Walbaum-Fraktur downloaden en installeren. Dit font kan op via de <a href="http://www.steffmann.de/">website van Dieter Steffmann</a> gevonden worden. + +</p> +<h3>Documentgeschiedenis</h3> +<ol class="lsoff"> +<li>30-NOV-2007 begonnen. + +</li> +</ol> +<h3>Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%"> +<tr> +<th>Plaats</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e141">Bladzijde 1</a></td> +<td width="40%">alledaaagschheid</td> +<td width="40%">alledaagschheid</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e987">Bladzijde 22</a></td> +<td width="40%">ontvreden</td> +<td width="40%">ontevreden</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e1197">Bladzijde 26</a></td> +<td width="40%">windwijzer</td> +<td width="40%">windwyzer</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e1391">Bladzijde 29</a></td> +<td width="40%">bemoejingen</td> +<td width="40%">bemoeiingen</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e1447">Bladzijde 29</a></td> +<td width="40%">”</td> +<td width="40%"> +[<i>Verwijderd</i>] + +</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e1466">Bladzijde 30</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e1555">Bladzijde 32</a></td> +<td width="40%">sonnebull</td> +<td width="40%">sonnebuul</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e1714">Bladzijde 36</a></td> +<td width="40%">wensCHte</td> +<td width="40%">wenschte</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e2203">Bladzijde 45</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e2749">Bladzijde 53</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">—</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e2951">Bladzijde 57</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e2973">Bladzijde 58</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">—En dat klooster?</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e2997">Bladzijde 58</a></td> +<td width="40%">A–OO</td> +<td width="40%">Α–Ω</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e3777">Bladzijde 73</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e4000">Bladzijde 78</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e4038">Bladzijde 79</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e4352">Bladzijde 85</a></td> +<td width="40%">van</td> +<td width="40%">Van</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e4518">Bladzijde 89</a></td> +<td width="40%">onëvenredig</td> +<td width="40%">onevenredig</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e4577">Bladzijde 91</a></td> +<td width="40%">..</td> +<td width="40%">...</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e5010">Bladzijde 98</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">,</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e5030">Bladzijde 99</a></td> +<td width="40%">’</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e5479">Bladzijde 109</a></td> +<td width="40%">Schrfit</td> +<td width="40%">Schrift</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e6717">Bladzijde 140</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%"> +[<i>Verwijderd</i>] + +</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e7565">Bladzijde 162</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e8640">Bladzijde 194</a></td> +<td width="40%">,</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e8643">Bladzijde 194</a></td> +<td width="40%">t</td> +<td width="40%">’t</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e8759">Bladzijde 198</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e9270">Bladzijde 211</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#d0e10099">Bladzijde 231</a></td> +<td width="40%">ols</td> +<td width="40%">als</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of De Geschiedenis van Woutertje +Pieterse, Deel 1, by Multatuli + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK WOUTERTJE PIETERSE *** + +***** This file should be named 23796-h.htm or 23796-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/3/7/9/23796/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> |