diff options
Diffstat (limited to '226.txt')
| -rw-r--r-- | 226.txt | 1771 |
1 files changed, 1771 insertions, 0 deletions
@@ -0,0 +1,1771 @@ +The Project Gutenberg EBook of Cicero's Orations, by Cicero + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Cicero's Orations + +Author: Cicero + +Release Date: March 10, 2008 [EBook #226] + +Language: Latin + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CICERO'S ORATIONS *** + + + + + + + + + + + +M. TULLI CICERONIS +ORATIO IN CATILINAM PRIMA +IN SENATU HABITA + + +ARGUMENTUM + +L. Sergius Catilina, homo patricii generis, magna vi et animi et +corporis, sed ingenio malo pravoque, praetorius, qui iam a. u. c. 689 +caedem consulum facere eaque facta rerum potiri constituerat, casu autem +rem perficere prohibitus erat, ascitis ad consilium rei publicae +opprimendae hominibus omnis generis perditissiis atque audacissimis, quos +inopia, cupiditas, scelera stimulabant, consulatum in annum 691 p. u. c. +petivit, sed cum, quae in animo habebat, perniciosa rei publicae consilia +parum occultata essent, studiis bonorum omnium M. Tullius Cicero una cum +C. Antonio consul factus est. Qua re commotus L. Catilina M. Cicerone +C. Antonio consulibus cupidius etiam sua consilia recepit, quibus maxime +Ciceronis consulis diligentia restitit ad quem Catilinae eiusque sociorum +consilia a Fulvia, muliere nobili, quae rem habebat cum Q. Curio, qui +particeps fuit conspirationis illius, deferebantur. Cum autem ista mala +consilia contra salutem rei publicae a coniuratis inita apertius iam +agitarentur, senatus consultum factum est, darent operam consules, ne quid +res publica detrimenti caperet, effectumque est, ut Catilina spe +consulatus, quem in proximum annum petebat, excideret, designarenturque +D. Silanus et L. Murena. Quae cum ita essent, L. Catilina, qui iam ante +per Italiam ad homines seditiosos, maxime veteres L. Sullae milites, +concitandos nuntios miserat, ad C. Manlium, qui Faesulas, in urbem +Etruriae munitam, manum armatorum coegerat, proficisci constituit et +bellum patriae inferre convocatisque nocte, quae inter VIII et VII Id. +Novembres erat, sociis in domum M. Porci Laecae consilium, quod ceperat, +aperuit. Qua in congregatione nocturna duo equites Romani Ciceronem +consulem illa ipsa nocte ante lucem, cum sicut salutaturi eius domum +intrassent, interficiendum receperunt. M. Cicero vitatis insidiis proximo +die, qui fuit a. d. VI Id. Novembres, dispositis praesidiis senatum in +templum Iovis Statoris convocavit, quo cum Catilina quasi sui purgandi +causa venisset, Cicero eam, quae infra legitur, orationem in Catilinam +vehementissime invehens habuit. + + + +Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? quam diu etiam +furor iste tuus nos eludet? quem ad finem sese effrenata iactabit +audacia? Nihilne te nocturnum praesidium Palati, nihil urbis vigiliae, +nihil timor populi, nihil concursus bonorum omnium, nihil hic munitissimus +habendi senatus locus, nihil horum ora voltusque moverunt? Patere tua +consilia non sentis, constrictam iam horum omnium scientia teneri +coniurationem tuam non vides? Quid proxima, quid superiore nocte egeris, +ubi fueris, quos convocaveris, quid consilii ceperis, quem nostrum +ignorare arbitraris? O tempora, o mores! Senatus haec intellegit. consul +videt; hic tamen vivit. Vivit? immo vero etiam in senatum venit, fit +publici consilii particeps, notat et designat oculis ad caedem unum +quemque nostrum. Nos autem fortes viri satis facere rei publicae videmur, +si istius furorem ac tela vitemus. Ad mortem te, Catilina, duci iussu +consulis iam pridem oportebat, in te conferri pestem, quam tu in nos +[omnes iam diu] machinaris. An vero vir amplissumus, P. Scipio, pontifex +maximus, Ti. Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae +privatus interfecit; Catilinam orbem terrae caede atque incendiis vastare +cupientem nos consules perferemus? Nam illa nimis antiqua praetereo, quod +C. Servilius Ahala Sp. Maelium novis rebus studentem manu sua occidit. +Fuit, fuit ista quondam in hac re publica virtus, ut viri fortes +acrioribus suppliciis civem perniciosum quam acerbissimum hostem +coercerent. Habemus senatus consultum in te, Catilina, vehemens et grave, +non deest rei publicae consilium neque auctoritas huius ordinis; nos, nos, +dico aperte, consules desumus. Decrevit quondam senatus, ut L. Opimius +consul videret, ne quid res publica detrimenti caperet; nox nulla +intercessit; interfectus est propter quasdam seditionum suspiciones +C. Gracchus, clarissimo patre, avo, maioribus, occisus est cum liberis +M. Fulvius consularis. Simili senatus consulto C. Mario et L. Valerio +consulibus est permissa res publica; num unum diem postea L. Saturninum +tribunum pl. et C. Servilium praetorem mors ac rei publicae poena +remorata est? At [vero] nos vicesimum iam diem patimur hebescere aciem +horum auctoritatis. Habemus enim huiusce modi senatus consultum, verum +inclusum in tabulis tamquam in vagina reconditum, quo ex senatus consulto +confestim te interfectum esse, Catilina, convenit. Vivis, et vivis non ad +deponendam, sed ad confirmandam audaciam. Cupio, patres conscripti, me +esse clementem, cupio in tantis rei publicae periculis me non dissolutum +videri, sed iam me ipse inertiae nequitiaeque condemno. Castra sunt in +Italia contra populum Romanum in Etruriae faucibus conlocata, crescit in +dies singulos hostium numerus; eorum autem castrorum imperatorem ducemque +hostium intra moenia atque adeo in senatu videmus intestinam aliquam +cotidie perniciem rei publicae molientem. Si te iam, Catilina, +comprehendi, si interfici iussero, credo, erit verendum mihi, ne non +potius hoc omnes boni serius a me quam quisquam crudelius factum esse +dicat. Verum ego hoc, quod iam pridem factum esse oportuit, certa de +causa nondum adducor ut faciam. Tum denique interficiere, cum iam nemo +tam inprobus, tam perditus, tam tui similis inveniri poterit, qui id non +iure factum esse fateatur. Quamdiu quisquam erit, qui te defendere +audeat, vives, et vives ita, ut [nunc] vivis. multis meis et firmis +praesidiis obsessus, ne commovere te contra rem publicam possis. Multorum +te etiam oculi et aures non sentientem, sicut adhuc fecerunt, +speculabuntur atque custodient. + +Etenim quid est, Catilina, quod iam amplius expectes, si neque nox +tenebris obscurare coeptus nefarios nec privata domus parietibus continere +voces coniurationis tuae potest, si illustrantur, si erumpunt omnia? Muta +iam istam mentem, mihi crede, obliviscere caedis atque incendiorum. +Teneris undique; luce sunt clariora nobis tua consilia omnia; quae iam +mecum licet recognoscas. Meministine me ante diem XII Kalendas Novembris +dicere in senatu fore in armis certo die, qui dies futurus esset ante diem +VI Kal. Novembris, C. Manlium, audaciae satellitem atque administrum +tuae? Num me fefellit, Catilina, non modo res tanta, tam atrox tamque +incredibilis, verum, id quod multo magis est admirandum, dies? Dixi ego +idem in senatu caedem te optumatium contulisse in ante diem V Kalendas +Novembris, tum cum multi principes civitatis Roma non tam sui conservandi +quam tuorum consiliorum reprimendorum causa profugerunt. Num infitiari +potes te illo ipso die meis praesidiis, mea diligentia circumclusum +commovere te contra rem publicam non potuisse, cum tu discessu ceterorum +nostra tamen, qui remansissemus, caede te contentum esse dicebas? Quid? +cum te Praeneste Kalendis ipsis Novembribus occupaturum nocturno impetu +esse confideres, sensistin illam coloniam meo iussu meis praesidiis, +custodiis, vigiliis esse munitam? Nihil agis, nihil moliris, nihil +cogitas, quod non ego non modo audiam, sed etiam videam planeque sentiam. +Recognosce tandem mecum noctem illam superiorem; iam intelleges multo me +vigilare acrius ad salutem quam te ad perniciem rei publicae. Dico te +priore nocte venisse inter falcarios (non agam obscure) in M. Laecae +domum; convenisse eodem complures eiusdem amentiae scelerisque socios. +Num negare audes? quid taces? Convincam, si negas. Video enim esse hic +in senatu quosdam, qui tecum una fuerunt. O di inmortales! ubinam gentium +sumus? in qua urbe vivimus? quam rem publicam habemus? Hic, hic sunt in +nostro numero, patres conscripti, in hoc orbis terrae sanctissimo +gravissimoque consilio, qui de nostro omnium interitu, qui de huius urbis +atque adeo de orbis terrarum exitio cogitent! Hos ego video consul et de +re publica sententiam rogo et, quos ferro trucidari oportebat, eos nondum +voce volnero! Fuisti igitur apud Laecam illa nocte, Catilina, distribuisti +partes Italiae, statuisti, quo quemque proficisci placeret, delegisti, +quos Romae relinqueres, quos tecum educeres, discripsisti urbis partes ad +incendia, confirmasti te ipsum iam esse exiturum, dixisti paulum tibi esse +etiam nunc morae, quod ego viverem. Reperti sunt duo equites Romani, qui +te ista cura liberarent et sese illa ipsa nocte paulo ante lucem me in meo +lectulo interfecturos [esse] pollicerentur. Haec ego omnia vixdum etiam +coetu vestro dimisso comperi; domum meam maioribus praesidiis munivi atque +firmavi, exclusi eos, quos tu ad me salutatum mane miseras, cum illi ipsi +venissent, quos ego iam multis ac summis viris ad me id temporis venturos +esse praedixeram. + +Quae cum ita sint, Catilina, perge, quo coepisti, egredere aliquando +ex urbe; patent portae; proficiscere. Nimium diu te imperatorem tua illa +Manliana castra desiderant. Educ tecum etiam omnes tuos, si minus, quam +plurimos; purga urbem. Magno me metu liberabis, dum modo inter me atque +te murus intersit. Nobiscum versari iam diutius non potes; non feram, non +patiar, non sinam. Magna dis inmortalibus habenda est atque huic ipsi +Iovi Statori, antiquissimo custodi huius urbis, gratia, quod hanc tam +taetram, tam horribilem tamque infestam rei publicae pestem totiens iam +effugimus. Non est saepius in uno homine summa salus periclitanda rei +publicae. Quamdiu mihi consuli designato, Catilina, insidiatus es, non +publico me praesidio, sed privata diligentia defendi. Cum proximis +comitiis consularibus me consulem in campo et competitores tuos +interficere voluisti, compressi conatus tuos nefarios amicorum praesidio +et copiis nullo tumultu publice concitato; denique, quotienscumque me +petisti, per me tibi obstiti, quamquam videbam perniciem meam cum magna +calamitate rei publicae esse coniunctam. Nunc iam aperte rem publicam +universam petis, templa deorum inmortalium, tecta urbis, vitam omnium +civium, Italiam [denique] totam ad exitium et vastitatem vocas. Quare, +quoniam id, quod est primum, et quod huius imperii disciplinaeque maiorum +proprium est, facere nondum audeo, faciam id, quod est ad severitatem +lenius et ad communem salutem utilius. Nam si te interfici iussero, +residebit in re publica reliqua coniuratorum manus; sin tu, quod te iam +dudum hortor, exieris, exhaurietur ex urbe tuorum comitum magna et +perniciosa sentina rei publicae. Quid est, Catilina? num dubitas id me +imperante facere, quod iam tua sponte faciebas? Exire ex urbe iubet +consul hostem. Interrogas me, num in exilium; non iubeo, sed, si me +consulis, suadeo. Quid est enim, Catilina, quod te iam in hac urbe +delectare possit? in qua nemo est extra istam coniurationem perditorum +hominum, qui te non metuat, nemo, qui non oderit. Quae nota domesticae +turpitudinis non inusta vitae tuae est? quod privatarum rerum dedecus non +haeret in fama? quae lubido ab oculis, quod facinus a manibus umquam +tuis, quod flagitium a toto corpore afuit? cui tu adulescentulo, quem +corruptelarum inlecebris inretisses, non aut ad audaciam ferrum aut ad +lubidinem facem praetulisti? Quid vero? nuper cum morte superioris +uxoris novis nuptiis domum vacuefecisses, nonne etiam alio incredibili +scelere hoc scelus cumulasti? quod ego praetermitto et facile patior +sileri, ne in hac civitate tanti facinoris inmanitas aut extitisse aut non +vindicata esse videatur Praetermitto ruinas fortunarum tuarum, quas omnis +inpendere tibi proxumis Idibus senties; ad illa venio, quae non ad +privatam ignominiam vitiorum tuorum, non ad domesticam tuam difficultatem +ac turpitudinem sed ad summam rem publicam atque ad omnium nostrum vitam +salutemque pertinent. Potestne tibi haec lux, Catilina, aut huius caeli +spiritus esse iucundus, cum scias esse horum neminem, qui nesciat te +pridie Kalendas Ianuarias Lepido et Tullo consulibus stetisse in comitio +cum telo, manum consulum et principum civitatis interficiendorum causa +paravisse, sceleri ac furori tuo non mentem aliquam aut timorem tuum sed +fortunam populi Romani obstitisse? Ac iam illa omitto (neque enim sunt +aut obscura aut non multa commissa postea); quotiens tu me designatum, +quotiens consulem interficere conatus es! quot ego tuas petitiones ita +coniectas, ut vitari posse non viderentur, parva quadam declinatione et, +ut aiunt, corpore effugi! nihil [agis, nihil] adsequeris [, nihil moliris] +neque tamen conari ac velle desistis. Quotiens tibi iam extorta est ista +sica de manibus, quotiens [vero] excidit casu aliquo et elapsa est! [tamen +ea carere diutius non potes] quae quidem quibus abs te initiata sacris ac +devota sit, nescio, quod eam necesse putas esse in consulis corpore +defigere. Nunc vero quae tua est ista vita? Sic enim iam tecum loquar, +non ut odio permotus esse videar, quo debeo, sed ut misericordia, quae +tibi nulla debetur. Venisti paulo ante in senatum. Quis te ex hac tanta +frequentia totque tuis amicis ac necessariis salutavit? Si hoc post +hominum memoriam contigit nemini, vocis expectas contumeliam, cum sis +gravissimo iudicio taciturnitatis oppressus? Quid, quod adventu tuo ista +subsellia vacuefacta sunt, quod omnes consulares, qui tibi persaepe ad +caedem constituti fuerunt, simul atque adsedisti, partem istam +subselliorum nudam atque inanem reliquerunt, quo tandem animo [hoc] tibi +ferundum putas? Servi mehercule mei si me isto pacto metuerent, ut te +metuunt omnes cives tui, domum meam relinquendam putarem; tu tibi urbem +non arbitraris? et, si me meis civibus iniuria suspectum tam graviter +atque offensum viderem, carere me aspectu civium quam infestis omnium +oculis conspici mallem; tu cum conscientia scelerum tuorum agnoscas odium +omnium iustum et iam diu tibi debitum, dubitas, quorum mentes sensusque +volneras, eorum aspectum praesentiamque vitare? Si te parentes timerent +atque odissent tui neque eos ulla ratione placare posses, ut opinor, ab +eorum oculis aliquo concederes. Nunc te patria, quae communis est parens +omnium nostrum, odit ac metuit et iam diu nihil te iudicat nisi de +parricidio suo cogitare; huius tu neque auctoritatem verebere nec iudicium +sequere nec vim pertimesces? Quae tecum, Catilina, sic agit et quodam +modo tacita loquitur: `Nullum iam aliquot annis facinus exstitit nisi per +te, nullum flagitium sine te; tibi uni multorum civium neces, tibi vexatio +direptioque sociorum inpunita fuit ac libera; tu non solum ad neglegendas +leges et quaestiones, verum etiam ad evertendas perfringendasque valuisti. + Superiora illa, quamquam ferenda non fuerunt, tamen, ut potui, tuli; nunc +vero me totam esse in metu propter unum te, quicquid increpuerit, +Catilinam timeri, nullum videri contra me consilium iniri posse, quod a +tuo scelere abhorreat, non est ferendum. Quam ob rem discede atque hunc +mihi timorem eripe; si est verus, ne opprimar, sin falsus, ut tandem +aliquando timere desinam.' Haec si tecum, ita ut dixi, patria loquatur, +nonne impetrare debeat, etiamsi vim adhibere non possit? Quid, quod tu te +ipse in custodiam dedisti, quod vitandae suspicionis causa ad M'. Lepidum +te habitare velle dixisti? A quo non receptus etiam ad me venire ausus es +atque, ut domi meae te adservarem, rogasti. Cum a me quoque id responsum +tulisses, me nullo modo posse isdem parietibus tuto esse tecum, qui magno +in periculo essem, quod isdem moenibus contineremur, ad Q. Metellum +praetorem venisti. A quo repudiatus ad sodalem tuum, virum optumum, M. +Metellum, demigrasti; quem tu videlicet et ad custodiendum diligentissimum +et ad suspicandum sagacissimum et ad vindicandum fortissimum fore putasti. + Sed quam longe videtur a carcere atque a vinculis abesse debere, qui se +ipse iam dignum custodia iudicarit! Quae cum ita sint, Catilina, dubitas, +si emori aequo animo non potes, abire in aliquas terras et vitam istam +multis suppliciis iustis debitisque ereptam fugae solitudinique mandare? + +`Refer', inquis, `ad senatum'; id enim postulas et, si hic ordo [sibi] +placere decreverit te ire in exilium, optemperaturum te esse dicis. Non +referam, id quod abhorret a meis moribus, et tamen faciam, ut intellegas, +quid hi de te sentiant. Egredere ex urbe, Catilina, libera rem publicam +metu, in exilium, si hanc vocem exspectas, proficiscere. Quid est, +Catilina? ecquid attendis, ecquid animadvertis horum silentium? +Patiuntur, tacent. Quid exspectas auctoritatem loquentium, quorum +voluntatem tacitorum perspicis? At si hoc idem huic adulescenti optimo, +P. Sestio, si fortissimo viro, M. Marcello, dixissem, iam mihi consuli hoc +ipso in templo iure optimo senatus vim et manus intulisset. De te autem, +Catilina, cum quiescunt, probant, cum patiuntur, decernunt, cum tacent, +clamant, neque hi solum, quorum tibi auctoritas est videlicet cara, vita +vilissima, sed etiam illi equites Romani, honestissimi atque optimi viri, +ceterique fortissimi cives, qui circumstant senatum, quorum tu et +frequentiam videre et studia perspicere et voces paulo ante exaudire +potuisti. Quorum ego vix abs te iam diu manus ac tela contineo, eosdem +facile adducam, ut te haec, quae vastare iam pridem studes, relinquentem +usque ad portas prosequantur. + +Quamquam quid loquor? te ut ulla res frangat, tu ut umquam te +corrigas, tu ut ullam fugam meditere, tu ut ullum exilium cogites? Utinam +tibi istam mentem di inmortales duint! tametsi video, si mea voce +perterritus ire in exilium animum induxeris quanta tempestas invidiae +nobis, si minus in praesens tempus recenti memoria scelerum tuorum, at in +posteritatem impendeat. Sed est tanti, dum modo ista sit privata +calamitas et a rei publicae periculis seiungatur. Sed tu ut vitiis tuis +commoveare, ut legum poenas pertimescas, ut temporibus rei publicae cedas, +non est postulandum. Neque enim is es, Catilina, ut te aut pudor umquam a +turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocarit. Quam ob +rem, ut saepe iam dixi, proficiscere ac, si mihi inimico, ut praedicas, +tuo conflare vis invidiam, recta perge in exilium; vix feram sermones +hominum, si id feceris, vix molem istius invidiae, si in exilium iussu +consulis ieris, sustinebo. Sin autem servire meae laudi et gloriae mavis, +egredere cum inportuna sceleratorum manu, confer te ad Manlium, concita +perditos cives, secerne te a bonis, infer patriae bellum, exsulta impio +latrocinio, ut a me non eiectus ad alienos, sed invitatus ad tuos isse +videaris. Quamquam quid ego te invitem, a quo iam sciam esse praemissos, +qui tibi ad Forum Aurelium praestolarentur armati, cui iam sciam pactam et +constitutam cum Manlio diem, a quo etiam aquilam illam argenteam, quam +tibi ac tuis omnibus confido perniciosam ac funestam futuram, cui domi +tuae sacrarium [scelerum tuorum] constitutum fuit, sciam esse praemissam? +Tu ut illa carere diutius possis, quam venerari ad caedem proficiscens +solebas, a cuius altaribus saepe istam impiam dexteram ad necem civium +transtulisti? Ibis tandem aliquando, quo te iam pridem ista tua cupiditas +effrenata ac furiosa rapiebat; neque enim tibi haec res adfert dolorem, +sed quandam incredibilem voluptatem. Ad hanc te amentiam natura peperit, +voluntas exercuit, fortuna servavit. Numquam tu non modo otium, sed ne +bellum quidem nisi nefarium concupisti. Nactus es ex perditis atque ab +omni non modo fortuna, verum etiam spe derelictis conflatam inproborum +manum. Hic tu qua laetitia perfruere, quibus gaudiis exultabis, quanta in +voluptate bacchabere, cum in tanto numero tuorum neque audies virum bonum +quemquam neque videbis! Ad huius vitae studium meditati illi sunt, qui +feruntur, labores tui, iacere humi non solum ad obsidendum stuprum, verum +etiam ad facinus obeundum, vigilare non solum insidiantem somno maritorum, +verum etiam bonis otiosorum. Habes, ubi ostentes tuam illam praeclaram +patientiam famis, frigoris, inopiae rerum omnium, quibus te brevi tempore +confectum esse senties. Tantum profeci tum, cum te a consulatu reppuli, +ut exsul potius temptare quam consul vexare rem publicam posses, atque ut +id, quod esset a te scelerate susceptum, latrocinium potius quam bellum +nominaretur. + +Nunc, ut a me, patres conscripti, quandam prope iustam patriae +querimoniam detester ac deprecer, percipite, quaeso, diligenter, quae +dicam, et ea penitus animis vestris mentibusque mandate. Etenim, si mecum +patria, quae mihi vita mea multo est carior, si cuncta Italia, si omnis +res publica loquatur: `M. Tulli, quid agis? Tune eum, quem esse hostem +comperisti, quem ducem belli futurum vides, quem expectari imperatorem in +castris hostium sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis, +evocatorem servorum et civium perditorum, exire patiere, ut abs te non +emissus ex urbe, sed immissus in urbem esse videatur? Nonne hunc in +vincla duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio mactari imperabis? +Quid tandem te impedit? mosne maiorum? At persaepe etiam privati in hac +re publica perniciosos cives morte multarunt. An leges, quae de civium +Romanorum supplicio rogatae sunt? At numquam in hac urbe, qui a re +publica defecerunt, civium iura tenuerunt. An invidiam posteritatis +times? Praeclaram vero populo Romano refers gratiam, qui te, hominem per +te cognitum nulla commendatione maiorum tam mature ad summum imperium per +omnis honorum gradus extulit, si propter invidiam aut alicuius periculi +metum salutem civium tuorum neglegis. Sed, si quis est invidiae metus, +non est vehementius severitatis ac fortitudinis invidia quam inertiae ac +nequitiae pertimescenda. An, cum bello vastabitur Italia, vestabuntur +urbes, tecta ardebunt tum te non existumas invidiae incendio +conflagraturum?' His ego sanctissimis rei publicae vocibus et eorum +hominum, qui hoc idem sentiunt, mentibus pauca respondebo. Ego si hoc +optimum factu iudicarem, patres conscripti, Catilinam morte multari, unius +usuram horae gladiatori isti ad vivendum non dedissem. Etenim si summi +viri et clarissimi cives saturnini et Gracchorum et Flacci et superiorum +complurium sanguine non modo se non contaminarunt, sed etiam honestarunt, +certe verendum mihi non erat, ne quid hoc parricida civium interfecto +invidiae [mihi] in posteritatem redundaret. Quodsi ea mihi maxime +inpenderet tamen hoc animo fui semper, ut invidiam virtute partam gloriam, +non invidiam putarem. Quamquam non nulli sunt in hoc ordine, qui aut ea, +quae inminent non videant aut ea, quae vident, dissimulent; qui spem +Catilinae mollibus sententiis aluerunt coniurationemque nascentem non +credendo corroboraverunt; quorum auctoritate multi non solum improbi, +verum etiam inperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie +factum esse dicerent. Nunc intellego, si iste, quo intendit, in Manliana +castra pervenerit, neminem tam stultum fore, qui non videat coniurationem +esse factam neminem tam improbum, qui non fateatur. Hoc autem uno +interfecto intellego hanc rei publicae pestem paulisper reprimi, non in +perpetuum comprimi posse. Quodsi se eiecerit secumque suos eduxerit et +eodem ceteros undique collectos naufragos adgregarit, extinguetur atque +delebitur non modo haec tam adulta rei publicae pestis, verum etiam stirps +ac semen malorum omnium. Etenim iam diu, patres conscripti, in his +periculis coniurationis insidiisque versamur, sed nescio quo pacto omnium +scelerum ac veteris furoris et audaciae maturitas in nostri consulatus +tempus erupit. Quodsi ex tanto latrocinio iste unus tolletur, videbimur +fortasse ad breve quoddam tempus cura et metu esse relevati, periculum +autem residebit et erit inclusum penitus in venis atque in visceribus rei +publicae. Ut saepe homines aegri morbo gravi cum aestu febrique +iactantur, si aquam gelidam biberunt, primo relevari videntur, deinde +multo gravius vehementiusque adflictantur, sic hic morbus, qui est in re +publica, relevatus istius poena vehementius reliquis vivis ingravescet. +Quare secedant inprobi, secernant se a bonis, unum in locum congregentur, +muro denique, [id] quod saepe iam dixi, secernantur a nobis; desinant +insidiari domi suae consuli, circumstare tribunal praetoris urbani, +obsidere cum gladiis curiam, malleolos et faces ad inflammandam urbem +comparare; sit denique inscriptum in fronte unius cuiusque, quid de re +publica sentiat. Polliceor hoc vobis, patres conscripti, tantam in nobis +consulibus fore diligentiam, tantam in vobis auctoritatem, tantam in +equitibus Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem, ut +Catilinae profectione omnia patefacta, inlustrata, oppressa, vindicata +esse videatis. + +Hisce ominibus, Catilina, cum summa rei publicae salute, cum tua peste +ac pernicie cumque eorum exitio, qui se tecum omni scelere parricidioque +iunxerunt, proficiscere ad impium bellum ac nefarium. Tu, Iuppiter, qui +isdem quibus haec urbs auspiciis a Romulo es constitutus, quem Statorem +huius urbis atque imperii vere nominamus, hunc et huius socios a tuis +[aris] ceterisque templis, a tectis urbis ac moenibus, a vita fortunisque +civium [omnium] arcebis et homines bonorum inimicos, hostis patriae, +latrones Italiae scelerum foedere inter se ac nefaria societate coniunctos +aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis. + + + + +M. TULLI CICERONIS +ORATIO IN CATILINAM SECUNDA +AD POPULUM + +ARGUMENTUM + +Cum ea oratio, quam M. Tullius in senatu in L. Catilinam praesentem +a. d. VI Id. Novembres habuit, a senatoribus ita audita esset, ut +plerique consuli adsentirentur et Catilinam hostem patriae atque +parricidam appellarent, ille e senatu egressus proximaque nocte relictis +P. Lentulo, C. Cethego aliisque in urbe sociis, qui ea, de quibus +convenisset exsequerentur, ad Manlium profectus erat. Postridie eius diei +M. Cicero contione convocata, ut populum de iis rebus, quae agitabantur, +edoceret et invidiam a se deprecaretur, hanc, quae infra legitur, +orationem habuit. + + + +Tandem aliquando, Quirites, L. Catilinam furentem audacia, scelus +anhelantem, pestem patriae nefarie molientem, vobis atque huic urbi ferro +flammaque minitantem ex urbe vel eiecimus vel emisimus vel ipsum +egredientem verbis prosecuti sumus. Abiit, excessit, evasit, erupit. +Nulla iam pernicies a monstro illo atque prodigio moenibus ipsis intra +moenia comparabitur. Atque hunc quidem unum huius belli domestici ducem +sine controversia vicimus. Non enim iam inter latera nostra sica illa +versabitur, non in campo, non in foro, non in curia, non denique intra +domesticos parietes pertimescemus. Loco ille motus est, cum est ex urbe +depulsus. Palam iam cum hoste nullo inpediente bellum iustum geremus. +Sine dubio perdidimus hominem magnificeque vicimus, cum illum ex occultis +insidiis in apertum latrocinium coniecimus. Quod vero non cruentum +mucronem, ut voluit, extulit, quod vivis nobis egressus est, quod ei +ferrum e manibus extorsimus, quod incolumes cives, quod stantem urbem +reliquit, quanto tandem illum maerore esse adflictum et profligatum +putatis? Iacet ille nunc prostratus, Quirites, et se perculsum atque +abiectum esse sentit et retorquet oculos profecto saepe ad hanc urbem, +quam e suis faucibus ereptam esse luget; quae quidem mihi laetari videtur, +quod tantam pestem evomuerit forasque proiecerit. + +Ac si quis est talis, quales esse omnes oportebat, qui in hoc ipso, in +quo exultat et triumphat oratio mea, me vehementer accuset, quod tam +capitalem hostem non comprehenderim potius quam emiserim, non est ista mea +culpa, Quirites, sed temporum. Interfectum esse L. Catilinam et +gravissimo supplicio adfectum iam pridem oportebat, idque a me et mos +maiorum et huius imperii severitas et res publica postulabat. Sed quam +multos fuisse putatis, qui, quae ego deferrem, non crederent, [quam +multos, qui propter stultitiam non putarent,] quam multos, qui etiam +defenderent [,quam multos, qui propter improbitatem faverent]! Ac, si illo +sublato depelli a vobis omne periculum iudicarem, iam pridem ego +L. Catilinam non modo invidiae meae, verum etiam vitae periculo +sustulissem. Sed cum viderem, ne vobis quidem omnibus re etiam tum +probata si illum, ut erat meritus, morte multassem, fore ut eius socios +invidia oppressus persequi non possem, rem huc deduxi, ut tum palam +pugnare possetis, cum hostem aperte videretis. Quem quidem ego hostem, +Quirites, quam vehementer foris esse timendum putem, licet hinc +intellegatis, quod etiam illud moleste fero, quod ex urbe parum comitatus +exierit. Utinam ille omnis secum suas copias eduxisset! Tongilium mihi +eduxit, quem amare in praetexta coeperat, Publicium et Minucium, quorum +aes alienum contractum in popina nullum rei publicae motum adferre +poterat; reliquit quos viros, quanto aere alieno, quam valentis, quam +nobilis! Itaque ego illum exercitum prae Gallicanis legionibus et hoc +dilectu, quem in agro Piceno et Gallico Q. Metellus habuit, et his copiis, +quae a nobis cotidie comparantur, magno opere contemno collectum ex +senibus desperatis, ex agresti luxuria, ex rusticis decoctoribus, ex iis, +qui vadimonia deserere quam illum exercitum maluerunt; quibus ego non modo +si aciem exercitus nostri, verum etiam si edictum praetoris ostendero, +concident. Hos, quos video volitare in foro, quos stare ad curiam, quos +etiam in senatum venire, qui nitent unguentis, qui fulgent purpura, mallem +secum suos milites eduxisset; qui si hic permanent, mementote non tam +exercitum illum esse nobis quam hos, qui exercitum deseruerunt, +pertimescendos. Atque hoc etiam sunt timendi magis, quod, quid cogitent, +me scire sentiunt neque tamen permoventur. Video, cui sit Apulia +adtributa, quis habeat Etruriam, quis agrum Picenum, quis Gallicum, quis +sibi has urbanas insidias caedis atque incendiorum depoposcerit. Omnia +superioris noctis consilia ad me perlata esse sentiunt; patefeci in senatu +hesterno die; Catilina ipse pertimuit, profugit; hi quid expectant? Ne +illi vehementer errant, si illam meam pristinam lenitatem perpetuam +sperant futuram. + +Quod expectavi, iam sum adsecutus, ut vos omnes factam esse aperte +coniurationem contra rem publicam videretis; nisi vero si quis est, qui +Catilinae similis cum Catilina sentire non putet. Non est iam lenitati +locus; severitatem res ipsa flagitat. Unum etiam nunc concedam: exeant, +proficiscantur, ne patiantur desiderio sui Catilinam miserum tabescere. +Demonstrabo iter: Aurelia via profectus est; si accelerare volent, ad +vesperam consequentur. O fortunatam rem publicam, si quidem hanc sentinam +urbis eiecerit! Uno mehercule Catilina exhausto levata mihi et recreata +res publica videtur. Quid enim mali aut sceleris fingi aut cogitari +potest, quod non ille conceperit? quis tota Italia veneficus, quis +gladiator, quis latro, quis sicarius, quis parricida, quis testamentorum +subiector, quis circumscriptor, quis ganeo, quis nepos, quis adulter, quae +mulier infamis, quis corruptor iuventutis, quis corruptus, quis perditus +inveniri potest, qui se cum Catilina non familiarissime vixisse fateatur? +quae caedes per hosce annos sine illo facta est, quod nefarium stuprum non +per illum? Iam vero quae tanta umquam in ullo [homine] iuventutis +inlecebra fuit, quanta in illo? qui alios ipse amabat turpissime, aliorum +amori flagitiosissime serviebat, aliis fructum lubidinum, aliis mortem +parentum non modo inpellendo, verum etiam adiuvando pollicebatur. Nunc +vero quam subito non solum ex urbe, verum etiam ex agris ingentem numerum +perditorum hominum collegerat! Nemo non modo Romae, sed [ne] ullo in +angulo totius Italiae oppressus aere alieno fuit, quem non ad hoc +incredibile sceleris foedus asciverit. Atque ut eius diversa studia in +dissimili ratione perspicere possitis, nemo est in ludo gladiatorio paulo +ad facinus audacior, qui se non intimum Catilinae esse fateatur, nemo in +scaena levior et nequior; qui se non eiusdem prope sodalem fuisse +commemoret. Atque idem tamen stuprorum et scelerum exercitatione +adsuefactus frigore et fame et siti et vigiliis perferundis fortis ab +istis praedicabatur, cum industriae subsidia atque instrumenta virtutis in +lubidine audaciaque consumeret. Hunc vero si secuti erunt sui comites, si +ex urbe exierint desperatorum hominum flagitiosi greges, o nos beatos, o +rem publicam fortunatam, o praeclaram laudem consulatus mei! Non enim iam +sunt mediocres hominum lubidines, non humanae ac tolerandae audaciae; +nihil cogitant nisi caedem, nisi incendia, nisi rapinas. Patrimonia sua +profuderunt, fortunas suas obligaverunt; res eos iam pridem deseruit, +fides nuper deficere coepit; eadem tamen illa, quae erat in abundantia, +lubido permanet. Quodsi in vino et alea comissationes solum et scorta +quaererent, essent illi quidem desperandi, sed tamen essent ferendi; hoc +vero quis ferre possit, inertes homines fortissimis viris insidiari, +stultissimos prudentissimis, ebriosos sobriis, dormientis vigilantibus? +qui mihi accubantes in conviviis conplexi mulieres inpudicas vino +languidi, conferti cibo, sertis redimiti, unguentis obliti, debilitati +stupris eructant sermonibus suis caedem bonorum atque urbis incendia. +Quibus ego confido impendere fatum aliquod, et poenam iam diu improbitati, +nequitiae, sceleri, libidini debitam aut instare iam plane aut certe +adpropinquare. Quos si meus consulatus, quoniam sanare non potest, +sustulerit, non breve nescio quod tempus, sed multa saecula propagarit rei +publicae. Nulla est enim natio, quam pertimescamus, nullus rex, qui +bellum populo Romano facere possit. Omnia sunt externa unius virtute +terra marique pacata; domesticum bellum manet, intus insidiae sunt, intus +inclusum periculum est, intus est hostis. Cum luxuria nobis, cum amentia, +cum scelere certandum est. Huic ego me bello ducem profiteor, Quirites; +suscipio inimicitias hominum perditorum; quae sanari poterunt, quacumque +ratione sanabo, quae resecanda erunt, non patiar ad perniciem civitatis +manere. Proinde aut exeant aut quiescant aut, si et in urbe et in eadem +mente permanent, ea, quae merentur, expectent. + +At etiam sunt, qui dicant, Quirites, a me eiectum in exilium esse +Catilinam. Quod ego si verbo adsequi possem, istos ipsos eicerem, qui +haec locuntur. Homo enim videlicet timidus aut etiam permodestus vocem +consulis ferre non potuit; simul atque ire in exilium iussus est, paruit, +ivit. Hesterno die, Quirites, cum domi meae paene interfectus essem, +senatum in aedem Iovis Statoris convocavi, rem omnem ad patres conscriptos +detuli. Quo cum Catilina venisset, quis eum senator appellavit, quis +salutavit, quis denique ita aspexit ut perditum civem ac non potius ut +inportunissimum hostem? Quin etiam principes eius ordinis partem illam +subselliorum, ad quam ille accesserat, nudam atque inanem reliquerunt. +Hic ego vehemens ille consul, qui verbo civis in exilium eicio, quaesivi a +Catilina, in nocturno conventu apud M. Laecam fuisset necne. Cum ille +homo audacissimus conscientia convictus primo reticuisset, patefeci +cetera; quid ea nocte egisset, [ubi fuisset,] quid in proximam +constituisset, quem ad modum esset ei ratio totius belli descripta, +edocui. Cum haesitaret, cum teneretur, quaesivi, quid dubitaret +proficisci eo, quo iam pridem pararet, cum arma, cum secures, cum fasces, +cum tubas, cum signa militaria, cum aquilam illam argenteam, cui ille +etiam sacrarium [scelerum] domi suae fecerat, scirem esse praemissam. In +exilium eiciebam, quem iam ingressum esse in bellum videbam? Etenim, +credo, Manlius iste centurio, qui in agro Faesulano castra posuit bellum +populo Romano suo nomine indixit, et illa castra nunc non Catilinam ducem +expectant, et ille eiectus in exilium se Massiliam, ut aiunt, non in haec +castra conferet. + +O condicionem miseram non modo administrandae, verum etiam +conservandae rei publicae! Nunc si L. Catilina consiliis, laboribus, +periculis meis circumclusus ac debilitatus subito pertimuerit, sententiam +mutaverit, deseruerit suos, consilium belli faciendi abiecerit et ex hoc +cursu sceleris ac belli iter ad fugam atque in exilium converterit, non +ille a me spoliatus armis audaciae, non obstupefactus ac perterritus mea +diligentia, non de spe conatuque depulsus sed indemnatus innocens in +exilium eiectus a consule vi et minis esse dicetur; et erunt, qui illum, +si hoc fecerit, non improbum, sed miserum, me non diligentissimum +consulem, sed crudelissimum tyrannum existimari velint! Est mihi tanti, +Quirites, huius invidiae falsae atque iniquae tempestatem subire, dum modo +a vobis huius horribilis belli ac nefarii periculum depellatur. Dicatur +sane eiectus esse a me, dum modo eat in exilium. Sed, mihi credite, non +est iturus. Numquam ego ab dis inmortalibus optabo, Quirites, invidiae +meae levandae causa, ut L. Catilinam ducere exercitum hostium atque in +armis volitare audiatis, sed triduo tamen audietis; multoque magis illud +timeo, ne mihi sit invidiosum aliquando, quod illum emiserim potius quam +quod eiecerim. Sed cum sint homines, qui illum, cum profectus sit, +eiectum esse dicant, idem, si interfectus esset, quid dicerent? Quamquam +isti, qui Catilinam Massiliam ire dictitant, non tam hoc queruntur quam +verentur. Nemo est istorum tam misericors, qui illum non ad Manlium quam +ad Massilienses ire malit. Ille autem, si mehercule hoc, quod agit, +numquam antea cogitasset, tamen latrocinantem se interfici mallet quam +exulem vivere. Nunc vero, cum ei nihil adhuc praeter ipsius voluntatem +cogitationemque acciderit, nisi quod vivis nobis Roma profectus est, +optemus potius, ut eat in exilium, quam queramur. + +Sed cur tam diu de uno hoste loquimur, et de eo hoste, qui iam fatetur +se esse hostem, et quem, quia, quod semper volui, murus interest, non +timeo; de his, qui dissimulant, qui Romae remanent, qui nobiscum sunt, +nihil dicimus? Quos quidem ego, si ullo modo fieri possit, non tam +ulcisci studeo quam sanare sibi ipsos, placare rei publicae, neque, id +quare fieri non possit, si me audire volent, intellego. Exponam enim +vobis, Quirites, ex quibus generibus hominum istae copiae comparentur; +deinde singulis medicinam consilii atque orationis meae, si quam potero, +adferam. Unum genus est eorum, qui magno in aere alieno maiores etiam +possessiones habent, quarum amore adducti dissolvi nullo modo possunt. +Horum hominum species est honestissima (sunt enim locupletes), voluntas +vero et causa inpudentissima. Tu agris, tu aedificiis, tu argento, tu +familia, tu rebus omnibus ornatus et copiosus sis et dubites de +possessione detrahere, adquirere ad fidem? Quid enim expectas? bellum? +Quid ergo? in vastatione omnium tuas possessiones sacrosanctas futuras +putas? An tabulas novas? Errant, qui istas a Catilina expectant; meo +beneficio tabulae novae proferentur, verum auctionariae; neque enim isti, +qui possessiones habent, alia ratione ulla Salvi esse possunt. Quod si +maturius facere voluissent neque, id quod stultissimum est, certare cum +usuris fructibus praediorum, et locupletioribus his et melioribus civibus +uteremur. Sed hosce homines minime puto pertimescendos, quod aut deduci +de sententia possunt aut, si permanebunt, magis mihi videntur vota facturi +contra rem publicam quam arma laturi. Alterum genus est eorum, qui +quamquam premuntur aere alieno, dominationem tamen expectant, rerum potiri +volunt, honores, quos quieta re publica desperant, perturbata se consequi +posse arbitrantur. Quibus hoc praecipiendum videtur, unum Scilicet et +idem quod reliquis omnibus, ut desperent se id, quod conantur, consequi +posse; primum omnium me ipsum vigilare, adesse, providere rei publicae; +deinde magnos animos esse in bonis viris, magnam concordiam [maxumam +multitudinem], magnas praeterea militum copias; deos denique inmortalis +huic invicto populo, clarissimo imperio, pulcherrimae urbi contra tantam +vim sceleris praesentis auxilium esse laturos. Quodsi iam sint id, quod +summo furore cupiunt, adepti, num illi in cinere urbis et in sanguine +civium, quae mente conscelerata ac nefaria concupiverunt, consules se aut +dictatores aut etiam reges sperant futuros? Non vident id se cupere, quod +si adepti sint, fugitivo alicui aut gladiatori concedi sit necesse? +Tertium genus est aetate iam adfectum, sed tamen exercitatione robustum; +quo ex genere iste est Manlius, cui nunc Catilina succedit. Hi sunt +homines ex iis coloniis, quas Sulla constituit; quas ego universas civium +esse optimorum et fortissimorum virorum sentio, sed tamen ii sunt coloni, +qui se in insperatis ac repentinis pecuniis sumptuosius insolentiusque +iactarunt. Hi dum aedificant tamquam beati, dum praediis lectis, familiis +magnis, conviviis apparatis delectantur, in tantum aes alienum inciderunt, +ut, si salvi esse velint, Sulla sit iis ab inferis excitandus; qui etiam +non nullos agrestis homines tenues atque egentes in eandem illam spem +rapinarum veterum impulerunt. Quos ego utrosque in eodem genere +praedatorum direptorumque pono, sed eos hoc moneo, desinant furere ac +proscriptiones et dictaturas cogitare. Tantus enim illorum temporum dolor +inustus est civitati, ut iam ista non modo homines, sed ne pecudes quidem +mihi passurae esse videantur. Quartum genus est sane varium et mixtum et +turbulentum; qui iam pridem premuntur, qui numquam emergunt, qui partim +inertia, partim male gerendo negotio, partim etiam sumptibus in vetere +aere alieno vacillant, qui vadimoniis, iudiciis, proscriptione bonorum +defetigati permulti et ex urbe et ex agris se in illa castra conferre +dicuntur. Hosce ego non tam milites acris quam infitiatores lentos esse +arbitror. Qui homines quam primum, si stare non possunt, corruant sed +ita, ut non modo civitas, sed ne vicini quidem proximi sentiant. Nam +illud non intellego, quam ob rem, si vivere honeste non possunt, perire +turpiter velint, aut cur minore dolore perituros se cum multis quam si +soli pereant, arbitrentur. Quintum genus est parricidarum, sicariorum, +denique omnium facinerosorum. Quos ego a Catilina non revoco; nam neque +ab eo divelli possunt et pereant sane in latrocinio quoniam sunt ita +multi, ut eos carcer capere non possit. Postremum autem genus est non +solum numero verum etiam genere ipso atque vita, quod proprium Catilinae +est, de eius dilectu, immo vero de complexu eius ac sinu; quos pexo +capillo nitidos aut inberbis aut bene barbatos videtis, manicatis et +talaribus tunicis velis amictos, non togis; quorum omnis industria vitae +et vigilandi labor in antelucanis cenis expromitur. In his gregibus omnes +aleatores, omnes adulteri, omnes inpuri inpudicique versantur. Hi pueri +tam lepidi ac delicati non solum amare et amari neque saltare et cantare, +sed etiam sicas vibrare et spargere venena didicerunt. Qui nisi exeunt, +nisi pereunt, etiamsi Catilina perierit, scitote hoc in re publica +seminarium Catilinarum futurum. Verum tamen quid sibi isti miseri volunt? + num suas secum mulierculas sunt in castra ducturi? Quem ad modum autem +illis carere poterunt, his praesertim iam noctibus? Quo autem pacto illi +Appenninum atque illas pruinas ac nives perferent? nisi idcirco se +facilius hiemem toleraturos putant, quod nudi in conviviis saltare +didicerunt. + +O bellum magno opere pertimescendum, cum hanc sit habiturus Catilina +scortorum cohortem praetoriam! Instruite nunc, Quirites, contra has tam +praeclaras Catilinae copias vestra praesidia vestrosque exercitus. Et +primum gladiatori illi confecto et saucio consules imperatoresque vestros +opponite; deinde contra illam naufragorum eiectam ac debilitatam manum +florem totius Italiae ac robur educite. Iam vero urbes coloniarum ac +municipiorum respondebunt Catilinae tumulis silvestribus. Neque ego +ceteras copias, ornamenta, praesidia vestra cum illius latronis inopia +atque egestate conferre debeo. Sed si omissis his rebus, quibus nos +suppeditamur, eget ille, senatu, equitibus Romanis, urbe, aerario, +vectigalibus, cuncta Italia, provinciis omnibus, exteris nationibus, si +his rebus omissis causas ipsas, quae inter se confligunt, contendere +velimus, ex eo ipso, quam valde illi iaceant, intellegere possumus. Ex +hac enim parte pudor pugnat, illinc petulantia; hinc pudicitia, illinc +stuprum; hinc fides, illinc fraudatio; hinc pietas, illinc scelus; hinc +constantia, illinc furor; hinc honestas, illinc turpitudo; hinc +continentia, illinc lubido; denique aequitas, temperantia, fortitudo, +prudentia, virtutes omnes certant cum iniquitate, luxuria, ignavia, +temeritate, cum vitiis omnibus; postremo copia cum egestate, bona ratio +cum perdita, mens sana cum amentia, bona denique spes cum omnium rerum +desperatione confligit. In eius modi certamine ac proelio nonne, si +hominum studia deficiant, di ipsi inmortales cogant ab his praeclarissimis +virtutibus tot et tanta vitia superari? + +Quae cum ita sint, Quirites, vos, quem ad modum iam antea dixi, vestra +tecta vigiliis custodiisque defendite; mihi, ut urbi sine vestro motu ac +sine ullo tumultu satis esset praesidii, consultum atque provisum est. +Coloni omnes municipesque vestri certiores a me facti de hac nocturna +excursione Catilinae facile urbes suas finesque defendent; gladiatores, +quam sibi ille manum certissimam fore putavit, quamquam animo meliore sunt +quam pars patriciorum, potestate tamen nostra continebuntur. Q. Metellus, +quem ego hoc prospiciens in agrum Gallicum Picenumque praemisi, aut +opprimet hominem aut eius omnis motus conatusque prohibebit. Reliquis +autem de rebus constituendis maturandis, agendis iam ad senatum referemus, +quem vocari videtis. + +Nunc illos, qui in urbe remanserunt, atque adeo qui contra urbis +salutem omniumque vestrum in urbe a Catilina relicti sunt, quamquam sunt +hostes, tamen, quia [nati] sunt cives, monitos etiam atque etiam volo. +Mea lenitas adhuc si cui solutior visa est, hoc expectavit, ut id, quod +latebat, erumperet. Quod reliquum est, iam non possum oblivisci meam hanc +esse patriam, me horum esse consulem, mihi aut cum his vivendum aut pro +his esse moriendum. Nullus est portis custos, nullus insidiator viae; si +qui exire volunt, conivere possum; qui vero se in urbe commoverit, cuius +ego non modo factum, sed inceptum ullum conatumve contra patriam +deprehendero, sentiet in hac urbe esse consules vigilantis, esse egregios +magistratus, esse fortem senatum, esse arma, esse carcerem, quem vindicem +nefariorum ac manifestorum scelerum maiores nostri esse voluerunt. + +Atque haec omnia sic agentur, Quirites, ut maxumae. res minimo motu, +pericula summa nullo tumultu, bellum intestinum ac domesticum post hominum +memoriam crudelissimum et maximum me uno togato duce et imperatore +sedetur. Quod ego sic administrabo, Quirites, ut, si ullo modo fieri +poterit, ne inprobus quidem quisquam in hac urbe poenam sui sceleris +sufferat. Sed si vis manifestae audaciae, si inpendens patriae periculum +me necessario de hac animi lenitate deduxerit, illud profecto perficiam, +quod in tanto et tam insidioso bello vix optandum videtur, ut neque bonus +quisquam intereat paucorumque poena vos omnes salvi esse possitis. Quae +quidem ego neque mea prudentia neque humanis consiliis fretus polliceor +vobis, Quirites, sed multis et non dubiis deorum inmortalium +significationibus, quibus ego ducibus in hanc spem sententiamque sum +ingressus; qui iam non pro cul, ut quondam Solebant, ab externo hoste +atque longinquo, sed hic praesentes suo numine atque auxilio sua templa +atque urbis tecta defendunt. Quos vos, Quirites, precari, venerari, +implorare debetis, ut, quam urbem pulcherrimam florentissimamque esse +voluerunt, hanc omnibus hostium copiis terra marique superatis a +perditissimorum civium nefario scelere defendant. + + + + +M. TULLI CICERONIS +ORATIO IN CATILINAM TERTIA +AD POPULUM. + +ARGUMENTUM. + +Aliquanto post quam haec gesta erant, cum legati Allobrogum, qui a +Lentulo temptati M. Cicerone auctore favere se coniurationi simulaverant, +exeuntes ex urbe cum T. Volturcio, qui erat a Lentulo ad Catilinam missus, +in ponte Mulvio nocte comprehensi essent litteraeque, quae ab Lentulo, +Cethego, P. Gabinio Cimbro ad Catilinam ferebantur, Ciceroni traditae is +arcessitis coniurationis principibus senatum in aedem Concordiae coegit +III Non. Decembres. Ibi cum legati et Volturcius omnem rem indicassent, +coniurati litteris suis convicti in custodiam dati sunt, Ciceroni autem +gratiae a senatu actae supplicatioque decreta est. Quibus rebus peractis +Cicero in contionem prodiit et populo, quae acta essent, exposuit hac, +quae infra legitur, oratione. + + + +Rem publicam, Quirites, vitamque omnium vestrum bona, fortunas, +coniuges liberosque vestros atque hoc domicilium clarissumi imperii, +fortunatissimam pulcherrimamque urbem, hodierno die deorum inmortalium +summo erga vos amore, laboribus, consiliis, periculis meis e flamma atque +ferro ac paene ex faucibus fati ereptam et vobis conservatam ac restitutam +videtis. Et si non minus nobis iucundi atque inlustres sunt ii dies, +quibus conservamur, quam illi, quibus nascimur, quod salutis certa +laetitia est, nascendi incerta condicio, et quod sine sensu nascimur, cum +voluptate servamur, profecto, quoniam illum, qui hanc urbem condidit, ad +deos inmortalis benivolentia famaque sustulimus, esse apud vos posterosque +vestros in honore debebit is, qui eandem hanc urbem conditam +amplificatamque servavit. Nam toti urbi, templis, delubris, tectis ac +moenibus subiectos prope iam ignis circumdatosque restinximus, idemque +gladios in rem publicam destrictos rettudimus mucronesque eorum a iugulis +vestris deiecimus. Quae quoniam in senatu inlustrata, patefacta, comperta +sunt per me, vobis iam exponam breviter, Quirites, ut, et quanta et quam +manifesta et qua ratione investigata et comprehensa sint, vos, qui et +ignoratis et expectatis, scire possitis. + +Principio ut Catilina paucis ante diebus erupit ex urbe, cum sceleris +sui socios huiusce nefarii belli acerrimos duces Romae reliquisset, semper +vigilavi et providi, Quirites, quem ad modum in tantis et tam absconditis +insidiis salvi esse possemus. Nam tum, cum ex urbe Catilinam eiciebam +(non enim iam vereor huius verbi invidiam, cum illa magis sit tiunenda, +quod vivus exierit), sed tum, cum illum exterminari volebam, aut reliquam +coniuratorum manum simul exituram aut eos, qui restitissent, infirmos sine +illo ac debiles fore putabam. Atque ego ut vidi, quos maximo furore et +scelere esse infiammatos sciebam, eos nobiscum esse et Romae remansisse, +in eo omnes dies noctesque consumpsi, ut, quid agerent, quid molirentur, +sentirem ac viderem, ut, quoniam auribus vestris propter incredibilem +magnitudinem sceleris minorem fidem faceret oratio mea, rem ita +comprehenderem, ut tum demum animis saluti vestrae provideretis, cum +oculis maleficium ipsum videretis. Itaque, ut comperi legatos Allobrogum +belli Transalpini et tumultus Gallici excitandi causa a P. Lentulo esse +sollicitatos, eosque in Galliam ad suos civis eodemque itinere cum +litteris mandatisque ad Catilinam esse missos, comitemque iis adiunctum +esse T. Volturcium, atque huic esse ad Catilinam datas litteras, +facultatem mihi oblatam putavi, ut, quod erat difficillimum, quodque ego +semper optabam ab dis inmortalibus, ut tota res non solum a me, sed etiam +a senatu et a vobis manifesto deprehenderetur. Itaque hesterno die +L. Flaccum et C. Pomptinum praetores, fortissimos atque amantissimos rei +publicae viros, ad me vocavi, rem exposui, quid fieri placeret, ostendi. +Illi autem, qui omnia de re publica praeclara atque egregia sentirent, +sine recusatione ac sine ulla mora negotium susceperunt et, cum +advesperasceret, occulte ad pontem Mulvium pervenerunt atque ibi in +proximis villis ita bipertito fuerunt, ut Tiberis inter eos et pons +interesset. Eodem autem et ipsi sine cuiusquam suspicione multos fortis +viros eduxerant, et ego ex praefectura Reatina complures delectos +adulescentes, quorum opera utor adsidue in rei publicae praesidio, cum +gladiis miseram. Interim tertia fere vigilia exacta cum iam pontem +Mulvium magno comitatu legati Allobrogum ingredi inciperent unaque +Volturcius, fit in eos impetus; educuntur et ab illis gladii et a nostris. + Res praetoribus erat nota solis, ignorabatur a ceteris. Tum interventu +Pomptini atque Flacci pugna, quae erat commissa, sedatur. Litterae, +quaecumque erant in eo comitatu, integris signis praetoribus tradunturipsi +comprehensi ad me, cum iam dilucesceret, deducuntur. Atque horum omnium +scelerum inprobissimum machinatorem, Cimbrum Gabinium, statim ad me +nihildum suspicantem vocavi; deinde item accersitus est L. Statilius et +post eum C. Cethegus; tardissime autem Lentulus venit, credo quod in +litteris dandis praeter consuetudinem proxima nocte vigilarat. Cum summis +et clarissimis huius civitatis viris, qui audita re frequentes ad me mane +convenerant, litteras a me prius aperiri quam ad senatum deferri placeret, +ne, si nihil esset inrentum, temere a me tantus tumultus iniectus civitati +videretur, negavi me esse facturum, ut de periculo publico non ad +consilium publicum rem integram deferrem. Etenim, Quirites, si ea, quae +erant ad me delata, reperta non essent, tamen ego non arbitrabar in tantis +rei publicae periculis esse mihi nimiam diligentiam pertimescendam. +Senatum frequentem celeriter, ut vidistis, coegi. Atque interea statim +admonitu Allobrogum C. Sulpicium praetorem, fortem virum, misi, qui ex +aedibus Cethegi, si quid o telorum esset, efferret; ex quibus ille maximum +sicarum numerum et gladiorum extulit. + +Introduxi Volturcium sine Gallis; fidem publicam iussu senatus dedi; +hortatus sum, ut ea, quae sciret sine timore indicaret. Tum ille dixit, +cum vix se ex magno timore recreasset, a P. Lentulo se habere ad Catilinam +mandata et litteras, ut servorum praesidio uteretur, ut ad urbem quam +primum cum exercitu accederet; id autem eo consilio, ut, cum urbem ex +omnibus partibus, quem ad modum discriptum distributumque erat, +incendissent caedemque infinitam civium fecissent, praesto esset ille, qui +et fugientis exciperet et se cum his urbanis ducibus coniungeret. +Introducti autem Galli ius iurandum sibi et litteras ab Lentulo, Cethego, +Statilio ad suam gentem data esse dixerunt, atque ita sibi ab his et a +L. Cassio esse praescriptum, ut equitatum in Italiam quam primum +mitterent; pedestres sibi copias non defuturas. Lentulum autem sibi +confirmasse ex fatis Sibyllinis haruspicumque responsis se esse tertium +illum Cornelium, ad quem regnum huius urbis atque imperium pervenire esset +necesse; Cinnam ante se et Sullam fuisse. Eundemque dixisse fatalem hunc +annum esse ad interitum huius urbis atque imperii, qui esset annus decimus +post virginum absolutionem, post Capitoli autem incensionem vice simus. +Hanc autem Cethego cum ceteris controversiam fuisse dixerunt, quod Lentulo +et aliis Saturnalibus caedem fieri atque urbem incendi placeret, Cethego +nimium id longum videretur. Ac ne longum sit, Quirites, tabellas proferri +iussimus, quae a quoque dicebantur datae. Primo ostendimus Cethego; +signum cognovit. Nos linum incidimus, legimus. Erat scriptum ipsius manu +Allobrogum senatui et populo sese, quae eorum legatis confirmasset, +facturum esse; orare ut item illi facerent, quae sibi eorum legati +recepissent. Tum Cethegus, qui paulo ante aliquid tamen de gladiis ac +sicis, quae apud ipsum erant deprehensa, respondisset dixissetque se +semper bonorum ferramentorum studiosum fuisse, recitatis litteris +debilitatus atque abiectus conscientia repente conticuit. Introductus est +Statilius; cognovit et signum et manum suam. Recitatae sunt tabellae in +eandem fere sententiam; confessus est. Tum ostendi tabellas Lentulo et +quaesivi, cognosceretne signum. Adnuit. 'Est vero', inquam, 'notum +quidem signum, imago avi tui, clarissimi viri, qui amavit unice patriam et +cives suos; quae quidem te a tanto scelere etiam muta revocare debuit.' +Leguntur eadem ratione ad senatum Allobrogum populumque litterae. Si quid +de his rebus dicere vellet, feci potestatem. Atque ille primo quidem +negavit; post autem aliquanto, toto iam indicio exposito atque edito, +surrexit; quaesivit a Gallis, quid sibi esset cum iis, quam ob rem domum +suam venissent, itemque a Volturcio. Qui cum illi breviter constanterque +respondissent, per quem ad eum quotiensque venissent, quaesissentque ab +eo, nihilne secum esset de fatis Sibyllinis locutus, tum ille subito +scelere demens, quanta conscientiae vis esset, ostendit. Nam, cum id +posset infitiari, repente praeter opinionem omnium confessus est. Ita eum +non modo ingenium illud et dicendi exercitatio, qua semper valuit, sed +etiam propter vim sceleris manifesti atque deprehensi inpudentia, qua +superabat omnis, inprobitasque defecit. Volturcius vero subito litteras +proferri atque aperiri iubet, quas sibi a Lentulo ad Catilinam datas esse +dicebat Atque ibi vehementissime perturbatus Lentulus tamen et signum et +manum suam cognovit. Erant autem sine nomine, sed ita: 'Quis sim, scies +ex eo, quem ad te misi. Cura, ut vir sis, et cogita, quem in locum sis +progressus. Vide, ecquid tibi iam sit necesse, et cura, ut omnium tibi +auxilia adiungas, etiam infimorum.' Gabinius deinde introductus cum primo +impudenter respondere coepisset, ad extremum nihil ex iis, quae Galli +insimulabant, negavit. Ac mihi quidem, Quirites, cum illa certissima visa +sunt argumenta atque indicia sceleris, tabellae, signa, manus, denique +unius cuiusque confessio, tum multo certiora illa, color, oculi, voltus, +taciturnitas. Sic enim ob stupuerant, sic terram intuebantur, sic furtim +non numquam inter sese aspiciebant, ut non iam ab aliis indicari, sed +indicare se ipsi viderentur. + +Indiciis expositis atque editis, Quirites, senatum consului, de summa +re publica quid fieri placeret. Dictae sunt a principibus acerrimae ac +fortissimae sententiae, quas senatus sine ulla varietate est secutus. Et +quoniam nondum est perscriptum senatus consultum, ex memoria vobis, +Quirites, quid senatus censuerit, exponam. Primum mihi gratiae verbis +amplissimis aguntur, quod virtute, consilio, providentia mea res publica +maximis periculis sit liberata. Deinde L. Flaccus et C. Pomptinus +praetores, quod eorum opera forti fidelique usus essem, merito ac iure +laudantur. Atque etiam viro forti, collegae meo, laus inpertitur, quod +eos, qui huius coniurationis participes fuissent, a suis et a rei publicae +consiliis removisset. Atque ita censuerunt, ut P. Lentulus, cum se +praetura abdicasset, in custodiam traderetur; itemque uti C. Cethegus, +L. Statilius, P. Gabinius, qui omnes praesentes erant, in custodiam +traderentur; atque idem hoc decretum est in L. Cassium, qui sibi +procurationem incendendae urbis depoposcerat, in M. Ceparium, cui ad +sollicitandos pastores Apuliam attributam esse erat indicatum, in P. +Furium, qui est ex iis colonis, quos Faesulas L. Sulla deduxit, in +Q. Annium Chilonem, qui una cum hoc Furio semper erat in hac Allobrogum +sollicitatione versatus, in P. Umbrenum, libertinum hominem, a quo primum +Gallos ad Gabinium perductos esse constabat. Atque ea lenitate senatus +est usus, Quirites, ut ex tanta coniuratione tantaque hac multitudine +domesticorum hostium novem hominum perditissimorum poena re publica +conservata reliquorum mentes sanari posse 1o arbitraretur. Atque etiam +supplicatio dis inmortalibus pro singulari eorum merito meo nomine decreta +est quod mihi primum post hanc urbem conditam togato contigit, et his +decreta verbis est, 'quod urbem incendiis, caede civis, Italiam bello +liberassem.' Quae supplicatio si cum ceteris supplicationibus conferatur, +hoc interest, quod ceterae bene gesta, haec una conservata re publica +constituta est. Atque illud, quod faciundum primum fuit, factum atque +transactum est. Nam P. Lentulus, quamquam patefactis indiciis, +confessionibus suis, iudicio senatus non modo praetoris ius, verum etiam +civis amiserat, tamen magistratu se abdicavit, ut, quae religio C. Mario, +clarissimo viro, non fuerat, quo minus C. Glauciam, de quo nihil nominatim +erat decretum, praetorem occideret, ea nos religione in privato P. Lentulo +puniendo liberaremur. + +Nunc quoniam, Quirites, consceleratissimi periculosissimique belli +nefarios duces captos iam et comprehensos tenetis, existumare debetis +omnis Catilinae copias, omnis spes atque opes his depulsis urbis periculis +concidisse. Quem quidem ego cum ex urbe pellebam, hoc providebam animo, +Quirites, remoto Catilina non mihi esse P. Lentuli somnum nec L. Cassi +adipes nec C. Cethegi furiosam temeritatem pertimescendam. Ille erat unus +timendus ex istis omnibus, sed tam diu, dum urbis moenibus continebatur. +Omnia norat, omnium aditus tenebat; appellare, temptare, sollicitare +poterat, audebat. Erat ei consilium ad facinus aptum, consilio autem +neque manus neque lingua deerat. Iam ad certas res conficiendas certos +homines delectos ac descriptos habebat. Neque vero, cum aliquid mandarat, +confectum putabat; nihil erat, quod non ipse obiret, occurreret, +vigilaret, laboraret; frigus, sitim, famem ferre poterat. Hunc ego +hominem tam acrem, tam audacem, tam paratum, tam callidum, tam in scelere +vigilantem, tam in perditis rebus diligentem nisi ex domesticis insidiis +in castrense latrocinium compulissem (dicam id, quod sentio, Quirites), +non facile hanc tantam molem mali a cervicibus vestris depulissem. Non +ille nobis Saturnalia constituisset neque tanto ante exitii ac fati diem +rei publicae denuntiavisset neque commisisset, ut signum, ut litterae suae +testes manifesti sceleris deprehenderentur. Quae nunc illo absente sic +gesta sunt, ut nullum in privata domo furtum umquam sit tam palam +inventum, quam haec tanta in re publica coniuratio manifesto inventa atque +deprehensa est. Quodsi Catilina in urbe ad hanc diem remansisset, +quamquam, quoad fuit, omnibus eius consiliis occurri atque obstiti, tamen, +ut levissime dicam, dimicandum nobis cum illo fuisset, neque nos umquam, +cum ille in urbe hostis esset, tantis periculis rem publicam tanta pace, +tanto otio, tanto silentio liberassemus. + +Quamquam haec omnia, Quirites, ita sunt a me administrata, ut deorum +inmortalium nutu atque consilio et gesta et provisa esse videantur. Idque +cum coniectura consequi possumus, quod vix videtur humani consilii +tantarum rerum gubernatio esse potuisse, tum vero ita praesentes his +temporibus opem et auxilium nobis tulerunt, ut eos paene oculis videre +possemus. Nam ut illa omittam, visas nocturno tempore ab occidente faces +ardoremque caeli, ut fulminum iactus, ut terrae motus relinquam, ut +omittam cetera, quae tam multa nobis consulibus facta sunt, ut haec, quae +nunc fiunt, canere di inmortales viderentur, hoe certe, quod sum dicturus, +neque praetermittendum neque relinquendum est. Nam profecto memoria +tenetis Cotta et Torquato consulibus complures in Capitolio res de caelo +esse percussas, cum et simulacra deorum depulsa sunt et statuae veterum +hominum deiectae et legum aera liquefacta et tactus etiam ille, qui hanc +urbem condidit, Romulus, quem inauratum in Capitolio parvum atque +lactantem uberibus lupinis inhiantem fuisse meministis. Quo quidem +tempore cum haruspices ex tota Etruria convenissent, caedes atque incendia +et legum interitnm et bellum civile ac domesticum et totius urbis atque +imperii oecasum adpropinquare dixerunt, nisi di inmortales omni ratione +placati suo numine prope fata ipsa flexissent. Itaque illorum responsis +tum et ludi per decem dies facti sunt, neque res ulla, quae ad placandos +deos pertineret, praetermissa est. Idemque iusserunt simulacrum Iovis +facere maius et in excelso conlocare et contra, atque antea fuerat, ad +orientem convertere; ac se sperare dixerunt, si illud signum, quod +videtis, solis ortum et forum curiamque conspiceret, fore ut ea consilia, +quae clam essent inita contra salutem urbis atque imperii, inlustrarentur, +ut a senatu populoque Romano perspici possent. Atque illud signum +collocandum consules illi locaverunt; sed tanta fuit operis tarditas, ut +neque superioribus consulibus neque nobis ante hodiernum diem +collocaretur. Hic quis potest esse, Quirites, tam aversus a vero, tam +praeceps, tam mente captus, qui neget haec omnia, quae videmus, +praecipueque hanc urbem deorum inmortalium nutu ac potestate administrari? + Etenim, cum esset ita responsum, caedes, ineendia, interitum rei publieae +eomparari, et ea per cives, quae tum propter magnitudinem scelerum non +nullis incredibilia videbantur, ea non modo cogitata a nefariis civibus, +verum etiam suscepta esse sensistis. Illud vero nonne ita praesens est, +ut nutu Iovis optimi maximi factum esse videatur, ut, cum hodierno die +mane per forum meo iussu et coniurati et eorum indices in aedem Concordiae +ducerentur, eo ipso tempore signum statueretur? Quo collocato atque ad +vos sena tumque converso omnia [et senatus et vos], quae erant contra +salutem omnium cogitata, inlustrata et patefacta vidistis. Quo etiam +maiore sunt isti odio supplicioque digni, qui non solum vestris domiciliis +atque tectis sed etiam deorum templis atque delubris sunt funestos ac +nefarios ignes inferre conati. Quibus ego si me restitisse dicam, nimium +mihi sumam et non sim ferendus; ille, ille Iuppiter restitit; ille +Capitolium, ille haec templa, ille cunctam urbem, ille vos omnis salvos +esse voluit. Dis ego inmortalibus ducibus hanc mentem, Quirites, +voluntatemque suscepi atque ad haec tanta indicia perveni. Iam vero [illa +Allobrogum sollicitatio, iam] ab Lentulo ceterisque domesticis hostibus +tam dementer tantae res creditae et ignotis et barbaris commissaeque +litterae numquam essent profecto, nisi ab dis inmortalibus huic tantae +audaciae consilium esset ereptum. Quid vero? ut homines Galli ex +civitate male pacata, quae gens una restat quae bellum populo Romano +facere et posse et non nolle videatur, spem imperii ac rerum maxumarum +ultro sibi a patriciis hominibus oblatam neglegerent vestramque salutem +suis opibus anteponerent, id non divinitus esse factum putatis, praesertim +qui nos non pugnando, sed tacendo superare potuerint? + +Quam ob rem, Quirites, quoniam ad omnia pulvinaria supplicatio decreta +est, celebratote illos dies cum coniugibus ac liberis vestris. Nam multi +saepe honores dis inmortalibus iusti habiti sunt ac debiti, sed profecto +iustiores numquam. Erepti enim estis ex crudelissimo ac miserrimo +interitu [erepti]; sine caede, sine sanguine, sine exercitu, sine +dimicatione togati me uno togato duce et imperatore vicistis. Etenim +recordamini, Quirites, omnis civiles dissensiones, non solum eas, quas +audistis, sed eas, quas vosmet ipsi meministis atque vidistis. L. Sulla +P. Sulpicium oppressit [eiecit ex urbe]; C. Marium, custodem huius urbis, +multosque fortis viros partim eiecit ex civitate, partim interemit. +Cn. Octavius consul armis expulit ex urbe collegam; omnis hic locus +acervis corporum et civium sanguine redundavit. Superavit postea Cinna +cum Mario; tum vero clarissimis viris interfectis lumina civitatis +extincta sunt. Ultus est huius victoriae crudelitatem postea Sulla; ne +dici quidem opus est, quanta deminutione civium et quanta calamitate rei +publicae. Dissensit M. Lepidus a clarissimo et fortissimo viro, +Q. Catulo; attulit non tam ipsius interitus rei publicae luctum quam +ceterorum. Atque illae tamen omnes dissensiones erant eius modi +[Quirites], quae non ad delendam, sed ad commutandam rem publicam +pertinerent. Non illi nullam esse rem publicam, sed in ea, quae esset, se +esse principes, neque hanc urbem conflagrare, sed se in hac urbe florere +voluerunt. Atque illae tamen omnes dissensiones, quarum nulla exitium rei +publicae quaesivit, eius modi fuerunt, ut non reconciliatione concordiae, +sed internecione civium diiudicatae sint. In hoc autem uno post hominum +memoriam maximo crudelissimoque bello, quale bellum nulla umquam barbaria +cum sua gente gessit, quo in bello lex haec fuit a Lentulo, Catilina, +Cethego, Cassio constituta, ut omnes, qui salva urbe salvi esse possent, +in hostium numero ducerentur, ita me gessi, Quirites, ut salvi omnes +conservaremini, et, cuun hostes vestri tantum civium superfuturum +putassent, quantum infinitae caedi restitisset, tantum autem urbis, +quantum flamma obire non potuisset, et urbem et civis integros +incolumesque servavi. + +Quibus pro tantis rebus, Quirites, nullum ego a vobis praemium +virtutis, nullum insigne honoris, nullum monumentum laudis postulo +praeterquam huius diei memoriam sempiternam. In animis ego vestris omnes +triumphos meos, omnia ornamenta honoris, monumenta gloriae, laudis +insignia condi et collocari volo. Nihil me mutum potest delectare, nihil +tacitum, nihil denique eius modi, quod etiam minus digni ad sequi possint. + Memoria vestra, Quirites, nostrae res alentur, sermonibus crescent, +litterarum monumentis inveterascent et corroborabuntur; eandemque diem +intellego, quam spero aeternam fore, propagatam esse et ad salutem urbis +et ad memoriam consulatus mei, unoque tempore in hac re publica duos civis +extitisse quorum alter finis vestri imperii non terrae, sed caeli +regionibus terminaret, alter eiusdem imperii domicilium sedesque servaret. + Sed quoniam earum rerum, quas ego gessi, non eadem est fortuna atque +condicio quae illorum, qui externa bella gesserunt, quod mihi cum iis +vivendum est, quos vici ac subegi, illi hostes aut interfectos aut +oppressos reliquerunt, vestrum est, Quirites, si ceteris facta sua recte +prosunt, mihi mea ne quando obsint, providere. Mentes enim hominum +audacissimorum sceleratae ac nefariae ne vobis nocere possent, ego +providi, ne mihi noceant, vestrum est providere. Quamquam, Quirites, mihi +quidem ipsi nihil ab istis iam noceri potest. Magnum enim est in bonis +praesidium, quod mihi in perpetuum comparatum est, magna in re publica +dignitas, quae me semper tacita defendet, magna vis conscientiae, quam qui +neglegunt, cum me violare volent, se ipsi indicabunt. Est enim in nobis +is animus, Quirites, ut non modo nullius audaciae cedamus, sed etiam omnis +in probos ultro semper lacessamus. Quodsi omnis impetus domesticorum +hostium depulsus a vobis se in me unum convorterit, vobis erit videndum, +Quirites, qua condicione posthac eos esse velitis, qui se pro salute +vestra obtulerint invidiae periculisque omnibus; mihi quidem ipsi quid est +quod iam ad vitae fructum possit adquiri, cum praesertim neque in honore +vestro neque in gloria virtutis quicquam videam altius, quo mihi lubeat +ascendere? Illud perficiam profecto, Quirites, ut ea, quae gessi in +consulatu, privatus tuear atque ornem, ut, si qua est invidia in +conservanda re publica suscepta, laedat invidos, mihi valeat ad gloriam. +Denique ita me in re publica tractabo, ut meminerim semper, quae gesserim, +curemque, ut ea virtute, non casu gesta esse videantur. Vos, Quirites, +quoniam iam est nox, venerati Iovem illum, custodem huius urbis ac +vestrum, in vestra tecta discedite et ea, quamquam iam est periculum +depulsum, tamen aeque ac priore nocte custodiis vigiliisque defendite. Id +ne vobis diutius faciuudum sit, atque ut iu perpetua pace esse possitis, +providebo. + + + + +M. TULLI CICERONIS +IN CATILINAM ORATIO QUARTA +HABITA IN SENATU. + +ARGUMENTUM. + +Cum M. Cicero consul Nonis Decembribus senatum in aede Iovis Statoris +consuleret, quid de iis coniurationis Catilinae sociis fieri placeret, qui +in custodiam traditi essent, factum est, ut duae potissimum sententiae +proponerentur, una D. Silani consulis designati, qui morte multandos illos +censebat, altera C. Caesaris, qui illos publicatis bonis per municipia +Italiae distribueudos ac vinculis sempiternis tenendos existimabat. Cum +autem plures senatores ad C. Caesaris quam ad D. Silani sententiam +inclinare viderentur, M. Cicero ea, quae infra legitur, oratione Silani +sententiam commendare studuit. + + + +Video, patres conscripti, in me omnium vestrum ora atque oculos esse +conversos, video vos non solunn de vestro ac rei publicae, verum etiam, si +id depulsum sit, de meo periculo esse sollicitos. Est mihi iucunda in +malis et grata in dolore vestra erga me voluntas, sed eam, per deos +inmortales, deponite atque obliti salutis meae de vobis ac de vestris +liberis cogitate. Mihi si haec condicio consulatus data est, ut omnis +acerbitates, onunis dolores cruciatusque perferrem, feram non solum +fortiter, verum etiam lubenter, dum modo meis laboribus vobis populoque +Romano dignitas salusque pariatur. Ego sum ille consul, patres +conscripti, cui non forum, iu quo omnis aequitas continetur, non campus +consularibus auspiciis consecratus, non curia, summum auxilium omnium +gentium, non domus, commune perfugium, non lectus ad quietem datus, non +denique haec sedes honoris [sella curulis] umquam vacua mortis periculo +atque insidiis fuit. Ego multa tacui, multa pertuli, multa concessi, +multa meo quodam dolore in vestro timore sanavi. Nunc si hunc exitum +consulatus mei di inmortales esse voluerunt, ut vos populumque Romanum ex +caede miserrima, coniuges liberosque vestros virginesque Vestales ex +acerbissima vexatione, templa atque delubra, hanc pulcherrimam patriam +omnium nostrum ex foedissima flamma, totam Italiam ex bello et vastitate +eriperem, quaecumque mihi uni proponetur fortuna, subeatur. Etenim, si +P. Lentulus suum nomen inductus a vatibus fatale ad perniciem rei publicae +fore putavit, cur ego non laeter meum consulatum ad salutem populi Romani +prope fatalem extitisse? Quare, patres conscripti, consulite vobis, +prospicite patriae, conservate vos, coniuges, liberos fortunasque vestras, +populi Romani nomen salutemque defendite; mihi parcere ac de me cogitare +desinite. Nam primum debeo sperare omnis deos, qui huic urbi praesident, +pro eo mihi, ac mereor, relaturos esse gratiam; deinde, si quid obtigerit, +aequo animo paratoque moriar. Nam neque turpis mors forti viro potest +accidere neque immatura consulari nec misera sapienti. Nec tamen ego sum +ille ferreus, qui fratris carissimi atque amantissimi praesentis maerore +non movear horumque omnium lacrumis, a quibus me circumsessum videtis +Neque meam mentem non domum saepe revocat exanimata uxor et abiecta metu +filia et parvulus filius quem mihi videtur amplecti res publica tamquam ob +sidem consulatus mei, neque ille, qui expectans huius exitum diei stat in +conspectu meo, gener. Moveo his rebus omnibus, sed in eam partem, uti +salvi sint vobiscum omnes, etiamsi me vis aliqua oppresserit, potius, quam +et illi et nos una rei publicae peste pereamus. Quare, patres conscripti, +incumbite ad salutem rei publicae, circumspicite omnes procellas, quae +inpendent, nisi providetis. Non Ti. Gracchus, quod iterum tribunus plebis +fieri voluit, non C. Gracchus, quod agrarios concitare conatus est, non +L. Saturninus, quod C. Memmium occidit, in discrimen aliquod atque in +vestrae severitatis iudicium adduciturtenentur ii, qui ad urbis incendium, +ad vestram omnium caedem, ad Catilinam accipiendum Romae restiterunt, +tenentur litterae, signa, manus, denique unius cuiusque confessio; +sollicitantur Allobroges, servitia excitantur, Catilina accersitur; id est +initum consilium, ut interfectis omnibus nemo ne ad deplorandum quidem +populi Romani nomen atque ad lamentandam tanti imperii calamitatem +relinquatur. Haec omnia indices detulerunt, rei confessi sunt, vos multis +iam iudiciis iudicavistis, primum quod mihi gratias egistis singu laribus +verbis et mea virtute atque diligentia perditorum hominum coniurationem +patefactam esse decrevistis, deinde quod P. Lentulum se abdicare praetura +coegistis, tum quod eum et ceteros, de quibus iudicastis, in custodiam +dandos censuistis, maximeque quod meo nomine supplicationem decrevistis, +qui honos togato habitus ante me est nemini; postremo hesterno die praemia +legatis Allobrogum Titoque Volturcio dedistis amplissima. Quae sunt omnia +eius modi, ut ii, qui in custodiam nominatim dati sunt, sine ulla +dubitatione a vobis damnati esse videantur. + +Sed ego institui referre ad vos, patres conscripti, tamquam integrum, +et de facto quid iudicetis, et de poena quid censeatis. Illa praedicam, +quae sunt consulis. Ego magnum in re publica versari furorem et nova +quaedam misceri et concitari mala iam pridem videbam, sed hanc tantam, tam +exitiosam haberi coniurationem a civibus numquam putavi. Nunc quicquid +est, quocumque vestrae mentes inclinant atque sententiae, statuendum vobis +ante noctem est. Quantum facinus ad vos delatum sit, videtis. Huic si +paucos putatis adfines esse, vehementer erratis. Latius opinione +disseminatum est hoc malum; manavit non solum per Italiam, verum etiam +transcendit Alpes et obscure serpens multas iam provincias occupavit. Id +opprimi sustentando aut prolatando nullo pacto potest; quacumque ratione +placet, celeriter vobis vindicandum est. + +Video duas adhuc esse sententias, unam D. Silani, qui censet eos, qui +haec delere conati sunt, morte esse multandos, alteram C. Caesaris, qui +mortis poenam removet, ceterorum suppliciorum omnis acerbitates +amplectitur. Uterque et pro sua dignitate et pro rerum magnitudine in +summa severitate versatur. Alter eos, qui nos omnis [, qui populum +Romanum] vita privare conati sunt, qui delere imperium, qui populi Romani +nomen extinguere, punctum temporis frui vita et hoc communi spiritu non +putat oportere atque hoc genus poenae saepe in inprobos civis in hac re +publica esse usurpatum recordatur. Alter intellegit mortem ab dis +inmortalibus non esse supplicii causa constitutam, sed aut necessitatem +naturae aut laborum ac miseriarum quietem esse. Itaque eam sapientes +numquam inviti, fortes saepe etiam lubenter oppetiverunt. Vincula vero, +et ea sempiterna, certe ad singularem poenam nefarii sceleris inventa +sunt. Municipiis dispertiri iubet. Habere videtur ista res iniquitatem, +si imperare velis, difficultatem, si rogare. Decernatur tamen, si placet. + Ego enim suscipiam et, ut spero, reperiam, qui id, quod salutis omnium +causa statueritis, non putent esse suae dignitatis recusare. Adiungit +gravem poenam municipiis, si quis eorum vincula ruperit; horribiles +cnstodias circumdat et dignas scelere hominum perditorum; sancit, ne quis +eorum poenam, quos condemnat, aut per senatum aut per populum levare +possit; eripit etiam spem, quae sola homines in miseriis consolari solet. +Bona praeterea publicari iubet, vitam solam relinquit nefariis hominibus; +quam si eripuisset, multos una dolores animi atque corporis et omnis +scelerum poenas ademisset. Itaque ut aliqua in vita formido inprobis +esset posita apud inferos eius modi quaedam illi antiqui supplicia impiis +constituta esse voluerunt, quod videlicet intellegebant his remotis non +esse mortem ipsam pertimescendam. + +Nunc, patres conscripti, ego mea video quid intersit. Si eritis +secuti sententiam C. Caesaris, quoniam hanc is in re publica viam, quae +popularis habetur, secutus est, fortasse minus erunt hoc auctore et +cognitore huiusce sententiae mihi populares impetus pertimescendi; sin +illam alteram, nescio an amplius mihi negotii contrahatur. Sed tamen +meorum periculorum rationes utilitas rei publicae vincat. Habemus enim a +Caesare, sicut ipsius dignitas et maiorum eius amplitudo postulabat, +sententiam tamquam obsidem perpetuae in rem publicam voluntatis. +Intellectum est, quid interesset inter levitatem contionatorum et animum +vere popularem saluti populi consulentem. Video de istis, qui se +populares haberi volunt, abesse non neminem, ne de capite videlicet civium +Romanorum sententiam ferat. Is et nudius tertius in custodiam cives +Romanos dedit et supplicationem mihi decrevit et indices hesterno die +maximis praemiis adfecit. Iam hoc nemini dubium est qui reo custodiam, +quaesitori gratulationem, indici praemium decrerit, quid de tota re et +causa iudicarit. At vero C. Caesar intellegit legem Semproniam esse de +civibus Romanis constitutam; qui autem rei publicae sit hostis, eum civem +esse nullo modo posse; denique ipsum latorem Semproniae legis iniussu +populi poenas rei publicae dependisse. Idem ipsum Lentulum, largitorem et +prodigum, non putat, cum de pernicie populi Romani, exitio huius urbis tam +acerbe, tam crudeliter cogitarit, etiam appellari posse popularem. Itaque +homo mitissimus atque lenissimus non dubitat P. Lentulum aeternis tenebris +vinculisque mandare et sancit in posterum, ne quis huius supplicio levando +se iactare et in pernicie populi Romani posthac popularis esse possit. +Adiungit etiam publicationem bonorum, ut omnis animi cruciatus et corporis +etiam egestas ac mendicitas consequatur. + +Quam ob rem, sive hoc statueritis, dederitis mihi comitem ad contionem +populo carum atque iucundum, sive Silani sententiam sequi malueritis, +facile me atque vos a crudelitatis vituperatione populo Romano purgabo +atque obtinebo eam multo leniorem fuisse. Quamquam, patres conscripti, +quae potest esse in tanti sceleris inmanitate punienda crudelitas? Ego +enim de meo sensu iudico. Nam ita mihi salva re publica vobiscum perfrui +liceat, ut ego, quod in hac causa vehementior sum, non atrocitate animi +moveor (quis enim est me mitior?), sed singulari quadam humanitate et +misericordia. Videor enim mihi videre hanc urbem, lucem orbis terrarum +atque arcem omnium gentium, subito uno incendio concidentem, cerno animo +sepulta in patria miseros atque insepultos acervos civium, versatur mihi +ante oculos aspectus Cethegi et furor in vestra caede bacchantis. Cum +vero mihi proposui regnantem Lentulum, sicut ipse se ex fatis sperasse +confessus est, purpuratum esse huic Glabinium, cum exercitu venisse +Catilinam, tum lamentationem matrum familias, tum fugam virginum atque +puerorum ac vexationem virginum Vestalium perhorresco et, quia mihi +vellementer haec videntur misera atque miseranda, idcirco in eos, qui ea +perlicere voluerunt, me severum vehementemque praebeo. Etenim quaero, si +quis pater familias liberis suis a servo interfectis, uxore occisa, +incensa domo supplicium de servo non quam acerbissumum sumpserit, utrum is +clemens ac misericors an inhumanissimus et crudelissimus esse videatur. +Mihi vero inportunus ac ferreus, qui non dolore et cruciatu nocentis suum +dolorem cruciatumque lenierit. Sic nos in his hominibus, qui nos, qui +coniuges, qui liberos nostros trucidare voluerunt, qui singulas unius +cuiusque nostrum domos et hoc universum rei publicae domicilium delere +conati sunt, qui id egerunt, ut gentem Allobrogum in vestigiis huius urbis +atque in einere deflagrati imperii collocarent, si vehementissimi +fuerimus, misericordes habebimur; sin remissiores esse voluerimus, summae +nobis crudelitatis in patriae civiumque pernicie fama subeunda est. Nisi +vero cuipiam L. Caesar, vir fortissimus et amantissimus rei publicae, +crudelior nudius tertius visus est, cum sororis suae, feminae lectissimae, +virum praesentem et audientem vita privandum esse dixit, cum avum suum +iussu consulis interfectum filiumque eius inpuberem legatum a patre missum +in carcere necatum esse dixit. Quorum quod simile factum, quod initum +delendae rei publicae consilium? Largitionis voluntas tum in re publica +versata est et partium quaedam contentio. Atque illo tempore huius avus +Lentuli, vir clarissimus, armatus Gracchum est persecutus. Ille etiam +grave tum vulnus accepit, ne quid de summa re publica deminueretur; hic ad +evertenda rei publicae fundamenta Gallos accersit, servitia concitat, +Catilinam vocat, adtribuit nos trucidandos Cethego et ceteros civis +interficiendos Gfabinio, urbem inflammandam Cassio, totam Italiam +vastandam diri piendamque Catilinae. Vereamini censeo, ne in hoc scelere +tam immani ac nefando nimis aliquid severe statuisse videamini; multo +magis est verendum, ne remissione poenas crudeles in patriam quam ne +severitate animadversionis nimis vehementes in acerbissimos hostis fuisse +videamur. + +Sed ea, quae exaudio, patres conscripti, dissimulare non possum. +Iaciuntur enim voces, quae perveniunt ad auris meas eorum, qui vereri +videntur, ut habeam satis praesidii ad ea, quae vos statueritis hodierno +die, transigunda. Omnia et provisa et parata et constituta sunt, patres +conscripti, cum mea summa cura atque diligentia, tum etiam multo maiore +populi Romani ad summum imperium retinendum et ad communes fortunas +conservandas voluntate. Omnes adsunt omnium ordinum homines, omnium +generum, omnium denique aetatum; plenum est forum, plena templa circum +forum, pleni omnes aditus huius templi ac loci. Causa est enim post urbem +conditam haec inventa sola, in qua omnes sentirent unum atque idem praeter +eos, qui cum sibi viderent esse pereundum, cum omnibus potius quam soli +perire voluerunt. Hosce ego homines excipio et secerno lubenter neque in +inproborum civium, sed in acerbissimorum hostium numero habendos puto. +Ceteri vero, di inmortales! qua frequentia, quo studio, qua virtute ad +communem salutem dignitatemque consentiunt! Quid ego hic equites Romanos +commemorem? qui vobis ita summam ordinis consiliique concedunt, ut +vobiscum de amore rei publicae certent; quos ex multorum annorum +dissensione huius ordinis ad societatem concordiamque revocatos hodiernus +dies vobiscum atque haec causa coniungit. Quam si coniunctionem in +consulatu confirmatam meo perpetuam in re publica tenuerimus, confirmo +vobis nullum posthac malum civile ac domesticum ad ullam rei publicae +partem esse venturum. Pari studio defendundae rei publicae convenisse +video tribunos aerarios, fortissimos viros; scribas item universos, quos +cum casu hic dies ad aerarium frequentasset, video ab expectatione sortis +ad salutem com munem esse conversos. Omnis ingenuorum adest multitudo, +etiam tenuissimorum. Quis est enim, cui non haec templa, aspectus urbis, +possessio libertatis, lux denique haec ipsa et [hoc] commune patriae solum +cum sit carum, tum vero dulce atque iucundum? Operae pretium est, patres +conscripti, libertinorum hominum studia cognoscere, qui sua virtute +fortunam huius civitatis consecuti vere hanc suam esse patriam iudicant, +quam quidam hic nati, et summo nati loco, non patriam suam, sed urbem +hostium esse iudicaverunt. Sed quid ego hosce homines ordinesque +commemoro, quos privatae fortunae, quos communis res publica, quos denique +libertas, ea quae dulcissima est, ad salutem patriae defendendam +excitavit? Servus est nemo, qui modo tolerabili condicione sit +servitutis, qui non audaciam civium perhorrescat, qui non haec stare +cupiat, qui non [tantum], quantum audet et quantum potest, conferat ad +communem salutem, voluntatis. Quare si quem vestrum forte commovet hoc, +quod auditum est, lenonem quendam Lentuli concursare circum tabernas, +pretio sperare sollicitari posse animos egentium atque imperitorum, est id +quidem coeptum atque temptatum, sed nulli sunt inventi tam aut fortuna +miseri aut voluntate perditi, qui non illum ipsum sellae atque operis et +quaestus cotidiani locum, qui non cubile ac lectulum suum, qui denique non +cursum hunc otiosum vitac suae salvum esse velint. Multo vero maxima pars +eorum, qui in tabernis sunt, immo vero (id enim potius est dicendum) genus +hoc universum amantissimum est otii. Etenim omne instrumentum, omnis +opera atque quaestus sequentia civium sustentatur, alitur otio; quorum si +quaestus occlusis tabernis minui solet, quid tandem incensis futurum fuit? + + +Quae cum ita sint, patres conscripti, vobis populi Romani praesidia +non desunt; vos ne populo Romano deesse videamini, providete. Habetis +consulem ex plurimis periculis et insidiis atque ex media morte non ad +vitam suam, sed ad salutem vestram reservatum. Omnes ordines ad +conservandam rem publicam mente, voluntate, studio, virtute, voce +consentiunt. Obsessa facibus et telis impiae coniurationis vobis supplex +manus tendit patria communis, vobis se, vobis vitam omnium civium, vobis +arcem et Capitolium, vobis aras Penatium, vobis illum ignem Vestae +sempiternum, vobis omnium deorum templa atque delubra, vobis muros atque +urbis tecta commendat. Praeterea de vestra vita, de coniugum vestrarum +atque liberorum anima, de fortunis omuium, de sedibus, de focis vestris +hodierno die vobis iudicandum est. Habetis ducem memorem vestri, oblitum +sui, quae non semper facultas datur, habetis omnis ordines, omnis homines, +universum populum Romanum, id quod in civili causa hodierno die primum +videmus, unum atque idem sentientem. Cogitate, quantis laboribus fundatum +imperium, quanta virtute stabilitam libertatem, quanta deorum benignitate +auctas exaggeratasque fortunas una nox paene delerit. Id ne umquam +posthac non modo [non] confici, sed ne cogitari quidem possit a civibus, +hodierno die providendum est. Atque haec, non ut vos, qui mihi studio +paene praecurritis, excitarem, locutus sum, sed ut mea vox, quae debet +esse in re publica princeps, officio functa consulari videretur. + +Nunc, antequam ad sententiam redeo, de me pauca dicam. Ego, quanta +manus est coniuratorum, quam videtis esse permagnam, tantam me inimicorum +multitudinem suscepisse video; sed eam esse iudico turpem et infirmam et +[contemptam et] abiectam. Quodsi aliquando alicuius furore et scelere +concitata manus ista plus valuerit quam vestra ac rei publicae dignitas, +me tamen meorum factorum atque consiliorum numquam, patres conscripti, +paenitebit. Etenim mors, quam illi [mihi] fortasse minitantur, omnibus +est parata; vitae tantam laudem, quanta vos me vestris decretis +honestastis, nemo est adsecutus. Ceteris enim bene gesta, mihi uni +conservata re publica gratulationem decrevistis. Sit Scipio clarus ille, +cuius consilio atque virtute Hannibal in Africam redire atque [ex] Italia +decedere coactus est, ornetur alter eximia laude Africanus, qui duas urbes +huic imperio infestissimas, Carthaginem Numantiamque, delevit, habeatur +vir egregius Paulus ille, cuius currum rex potentissimus quondam et no +bilissimus Perses honestavit, sit aeterna gloria Marius, qui bis Italiam +obsidione et metu servitutis liberavit, anteponatur omnibus Pompeius, +cuius res gestae atque virtutes isdem quibus solis cursus regionibus ac +terminis continentur; erit profecto inter horum laudes aliquid loci +nostrae gloriae, nisi forte maius est patefacere nobis provincias, quo +exire possimus, quam curare, ut etiam illi, qui absunt, habeant, quo +victores revertantur. Quamquam est uno loco condicio melior externae +victoriae quam domesticae, quod hostes alienigenae aut oppressi serviunt +aut recepti [in amicitiam] beneficio se obligatos putant; qui autem ex +numero civium dementia aliqua depravati hostes patriae semel esse +coeperunt, eos cum a pernicie rei publicae reppuleris, nec vi coercere nec +beneficio placare possis. Quare mihi cum perditis civibus aeternum bellum +susceptum esse video. Id ego vestro bonorumque omnium auxilio memoriaque +tantorum periculorum, quae non modo in hoc populo, qui servatus est, sed +in omnium gentium sermonibus ac mentibus semper haerebit, a me atque a +meis facile propulsari posse confido. Neque ulla profecto tanta vis +reperietur, quae coniunctionem vestram equitumque Romanorum et tantam +conspirationem bonorum omnium confringere et labefactare possit. + +Quae cum ita sint, pro imperio, pro exercitu, pro provincia, quam +neglexi, pro triumpho ceterisque laudis insignibus, quae sunt a me propter +urbis vestraeque salutis custodiam repudiata, pro clientelis hospitiisque +provincialibus, quae tamen urbanis opibus non minore labore tueor quam +comparo, pro his igitur omnibus rebus, pro meis in vos singularibus +studiis proque hac, quam perspicitis, ad conservandam rem publicam +diligentia nihil a vobis nisi huius temporis totiusque mei consulatus +memoriam postulo; quae dunn erit in vestris fixa mentibus, tutissimo me +muro saeptum esse arbitrabor. Quodsi meam spem vis inproborum fefellerit +atque superaverit, commendo vobis parvum meum filium, cui profecto satis +erit praesidii non solum ad salutem, verum etiam ad dignitatem, si eius, +qui haec omnia suo solius periculo conservarit, illum filium esse +memineritis. Quapropter de summa salute vestra populique Romani, de +vestris coniugibus ac liberis, de aris ac focis, de fanis atque templis de +totius urbis tectis ac sedibus, de imperio ac libertate, de salute +Italiae, de universa re publica decernite diligenter, ut instituistis, ac +fortiter. Habetis eum consulem, qui et parere vestris decretis non +dubitet et ea, quae statueritis, quoad vivet, defendere et per se ipsum +praestare possit. + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Cicero's Orations, by Cicero + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CICERO'S ORATIONS *** + +***** This file should be named 226.txt or 226.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/2/226/ + + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |