diff options
Diffstat (limited to '21947-8.txt')
| -rw-r--r-- | 21947-8.txt | 761 |
1 files changed, 761 insertions, 0 deletions
diff --git a/21947-8.txt b/21947-8.txt new file mode 100644 index 0000000..c2ef4d5 --- /dev/null +++ b/21947-8.txt @@ -0,0 +1,761 @@ +The Project Gutenberg EBook of Kijkjes in het land van keizer Frans Jozef, by +Frederike J. van Uildriks + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Kijkjes in het land van keizer Frans Jozef + De Aarde en haar Volken, 1908 + +Author: Frederike J. van Uildriks + +Release Date: June 26, 2007 [EBook #21947] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LAND VAN KEIZER FRANS JOZEF *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + + +Kijkjes in het land van keizer Frans Jozef. + +Door Frederike J. van Uildriks. + + +Oostenrijks hoofdstad is een der mooiste parelen aan Europa's +stedenkroon, en zoowel om de kunstschatten, die het herbergt, de +pracht van zijn gebouwen en parken, den aard van zijn bewoners, als +om de heerlijke omgeving op niet te verren afstand, blijft Weenen +een veelgeliefd doel voor de reizende wereld. + +Ook in ons land denkt men al spoedig aan Oostenrijk en dus daarmee +tevens aan Weenen, als men zich voorbereidt tot een degelijke groote +reis, hetzij die ontspannings- en gezondheidsreis is, of dienen moet om +een extra'tje op de aangenaamste wijze klein te krijgen, of eenvoudig +een geregeld terugkeerende zomertournee is. En het is eigenaardig, +hoeveel dat land aanbiedt uit het oogpunt van landschappelijk schoon +en in hoe groote verscheidenheid het dat presenteert. + +Het uitgestrekte keizerrijk in het hart van Europa draagt als het ware +velerlei stempels, gelijkend op die der aangrenzende landen, zoodat +er iedereen zijn smaak bevredigen kan. Wat het landschap aangaat, +bijna nergens zal men zooveel afwisseling kunnen aantreffen. Van +den noordrand der donkere en dreigende Karpathen tot den met villa's +omzoomden oever van het Gardameer, van Rübezahl's door sagen gewijd +vaderland in het Reuzengebergte tot het eeuwige ijs van de tiroolsche +Hoogalpen, en verder dan naar de subtropische kust van Dalmatië aan +de schoonste zee der wereld, breidt zich uit een dicht bevolkt land +van hooge beschaving met als hoofdstad een der voornaamste steden +der wereld. + +Even verscheiden nu als taal en zeden en dracht van de onder de kroon +van het huis Habsburg vereenigde volkeren en stammen, is ook het land, +dat in een roemrijk verleden de rol heeft vervuld van een ijzeren +bolwerk der westersche beschaving tegen het verwoestende fanatisme +van het Oosten. Weenen, de schitterende, heeft de laatste aanvallen +van de aanstormende horden getrotseerd en de macht van het steeds +opnieuw dreigende spook voor goed gefnuikt. + +En waarheen men ziet, aan de Donau en op de hemelhooge rotszuilen der +Dolomieten, in Weenen en in de woeste eenzaamheid van het Karstplateau, +overal verrijzen oude kasteelen en burchten en leggen getuigenis af +van den verbitterden strijd, die er vroeger is gevoerd. De Romeinen +hadden over geheel Noricum tot het kasteel Vindobona, waar nu Weenen +ligt, en het grootere Carnuntum, hun garnizoenen, en hebben overal +talrijke, zorgvuldig in stand gehouden herinneringen aan hun beschaving +achtergelaten; over Weenen liep de weg, door de kruisvaarders gegaan, +en waarheen men ziet, telkens treft men nog sporen uit het verleden, +toen de dertigjarige oorlog en de napoleontische oorlogen woedden. + +Tegenwoordig houdt Oostenrijk gelijken tred met de eerste cultuurlanden +van Europa, en de vreemdeling wordt er ontvangen op een wijze, die hem +het reizen tot een genot maakt, vooral door de groote zorg, die aan +de verkeersmiddelen is besteed. De sneltreinen sluiten bij het net +van het wereldverkeer uitstekend aan en voeren gemakkelijk en vlug +in het binnenland, terwijl in de steden en op de beroemde punten, +waar het natuurschoon velen heen doet gaan, uitstekende hotels de +stroomen van gasten ontvangen. + +De vroolijke keizerstad Weenen heeft een deel van haar +aantrekkelijkheid te danken aan de opruiming van haar wallen, die +in het midden van de vorige eeuw werden geslecht. Een paar tientallen +van jaren is men aan die slooping bezig geweest, en op de plaats van +muren en grachten en versterkingen zijn onder de welhaast zestigjarige +regeering van keizer Frans Jozef I de prachtige gebouwen ontstaan, +die aan de Ringstraat de paleizenreeks vormen, waar de stad nu roem +op draagt. + +Maar ook de Middeleeuwen hebben menig oud gebouw overgelaten; daar +hebt ge de Stefanuskerk, tweehonderd jaren voor de ontdekking van +Amerika gebouwd, een getuige van al de bloedige gevechten, die er voor +de poorten der stad hebben plaats gehad. Haar toren van 138 meter, +het uit de verte zichtbare teeken van Weenen, steekt hoog boven +de geweldige huizenzee uit en blikt neer in de vele nauwe straten, +waar nog zooveel antieke huizen en huisjes te vinden zijn, al slaat +het uur van slooping ook telkens voor andere groepen, die bij de +wedergeboorte der stad voor het nieuwe plaats moeten maken. + +Op het plein vóór den Stefanusdom, waaronder men de catacomben vindt, +de graven uit de eerste christentijden van Weenen, in vele verdiepingen +opgestapeld, komen de drukke en levendige straten te zamen, en daar +ontwikkelt zich des avonds het levendige straatleven van een groote +stad (een stad, die nu 1 700 000 inwoners telt) en vloeit van daar +over naar de breede Ringstrasse, die om de binnenstad loopt, van +het Noorden over het Westen naar het Zuiden, als een wijde boog van +prachtige gebouwen. + +Vooral in het Noordwesten van den "Ring" volgt het eene prachtgebouw op +het andere; daar heeft men de Votivkerk, de nieuwe universiteit en het +Raadhuis, en er tegenover den prachtigen Hofburgschouwburg. Veel verder +trekt het operagebouw de aandacht tusschen de reeks mooie particuliere +huizen, die zich voortzet tot aan het Schwarzenbergplein. Door +de zijstraten rechts krijgt men telkens den hoogen koepel van de +Karlskirche te zien. Franzensring, Schottenring, Franz Jozefskade +sluiten dan den ring om de binnenstad, waar pleinen en parken volkomen +beantwoorden aan grootsteedsche eischen. + +Twintig districten van jongeren datum omgeven de eigenlijke City; +Mariahilf heeft van die alle de langste en drukste straat; verder +westelijk ligt het keizerlijke lustslot Schönbrunn met den Dierentuin +en het wondervolle park, waar Hietzing zich bij aansluit, de rijkste +villavoorstad van Weenen. In het Oosten ligt in het verlengde van +de mooie Praterstraat de groote Prater, het beroemde natuurpark aan +de Donau, uitspanningsplaats en lustoord voor de geheele bevolking +van Weenen. + +Zeven spoorwegen ontmoeten elkaar in de stad en kunnen de menschen naar +de mooiste punten der omgeving brengen. Uit het dichtste gewoel der +reuzenstad komt men in 2 1/2 uur op den Semmering, waar het trouwens +op drukke Zondagen al niet minder vol is dan in het levendigste deel +der stad; maar het hooggebergte heeft men daar dan toch in de buurt, +waar nog de gemzen in vrijheid rondspringen. Al niet veel langer +behoeft men te sporen om op den Schneeberg te komen, ja nog veel +dichter bij de stad is een hoog punt, de historische Kahlenberg, +die zijn eigen bergspoor bezit. + +Weinig steden in Europa worden zoo algemeen geprezen en verdienen +zoozeer den lof, dien het reizend publiek eraan brengt als de stad +aan de schoone blauwe Donau. + +Aan de hoofdlijn van Weenen naar het Westen, die zoo liefelijk door +de vlakte kronkelt, langs aardige dorpen als Melk met het groote, +hooggelegen Benedictijnerklooster, en langs Linz, waar men op de +hoogte van den nabijgelegen Pöstlingberg al zulk een indrukwekkend +Alpenpanorama kan genieten, ofschoon de bergen nog ver zijn, ligt +Salzburg, de vreemdelingenstad, waar soms het aantal bezoekers dat +der inwoners overtreft. + +De roem van Salzburg is al oud; Wilhelm von Humboldt was er verrukt van +en noemde Salzburg een van de mooiste steden der wereld. Als centrum +voor toeristen heeft de stad vooral haar gezochtheid te danken aan de +nabijheid van het Salzkammergut, ten oosten en zuidoosten, en aan het +heerlijke bergland ten zuiden en zuidwesten, waar de Salzach doorheen +kronkelt. Aan haar bovenloop vormt die rivier den schuimenden Krimmler +waterval en daar, bij het dorp Krimml, verheft zich de Reichenspitze; +dan hooger op is er weer zulk een treffend natuurverschijnsel, +dat de macht en de kracht van het bruisend water vertoont in den +Liechtensteinklamm, en als tegenstelling tot die engte laat het +plaatje van het Stoderdal met zijn Spitzmauer een landschap zien, +waar voor het bosch alle ruimte is gelaten. Dat Stoderdal is een der +mooiste dalen van de noordelijke Alpen ten oosten van Salzburg. + +De stad zelf is interessant en oud; kerken en musea vragen er de +aandacht; maar er zijn bezoekers, die deze in den steek laten voor het +eenvoudige huis in de Getreidegasse, waar Mozart werd geboren. Die +Korenstraat is de oudste winkelstraat van Salzburg; de hooge huizen +hebben er merkwaardige uithangborden van ijzer; de binnenpleinen der +huizen hebben iets italiaansch met hun booggalerijen boven elkaar. In +een dier handelshuizen, Nr. 9, om het heel precies te zeggen, +vindt men het heilige, een inscriptie met groote, vergulde letters: +"Mozart's Geburtshaus". + +Gaan wij de trap op van den kruidenier met het uithangbord Zum Mozart, +zonder ons te laten tegenhouden door petroleumvaten; en laat ons +bellen bij de deur van de derde verdieping. Wij treden in een laag +en donker achterkamertje. In een donkeren hoek duidt een borstbeeld +de plaats aan, waar de wieg gestaan heeft van den grooten musicus, +die in 1756 werd geboren. In de bescheiden kamer vloeit het licht, dat +nog in de herinnering afstraalt van de glorie des grooten meesters. Men +ontbloot het hoofd, loopt zachtjes en kijkt met eerbied naar de piano +met de geel geworden toetsen. Men ziet er het portret van den kleinen +wonderknaap van zes jaar, den kleinen Wolfgang en zijn zusje Nanerl +van elf. + +De voorkamer, vroeger salon van de familie Mozart, is vol +van autografen, herinneringsstukken, eerbewijzen aan het genie +enz. Het Mozartalbum bevat de composities, gedichten en portretten, +die aan den meester werden opgedragen door souvereinen of door +invloedrijke personen van alle standen, staatslieden, geleerden, +letterkundigen, kunstenaars. Bescheidener reizigers hebben met +hun handteekening een gansche bibliotheek van registers gevuld. Het +vreemdelingenboek, dat gewoonlijk zoo banaal is, heeft hier een ander +karakter gekregen; men schrijft er eerbiedig zijn naam in, als in +een sterfhuis. Noord-Amerikanen nemen in grooten getale aan dezen +pelgrimstocht deel, en men ziet hun groote, fiere letters U. S. A. op +alle pagina's van het register. + +Van Salzburg worden de toeristen al spoedig weggelokt naar het +mooie en terecht veelbewonderde Salzkammergut, dat tot de schoonste +gedeelten van de noordelijke Kalkalpen behoort en ook door gelukkige +Nederlanders op vacantiereizen zoo trouw wordt bezocht. Als men een +lijn wou trekken, die dat wondermooie plekje met zijn hooge bergen, +bekoorlijke meren en prachtige dalen begrensde, zou die moeten loopen +van Gmunden in het Noorden, gelegen tusschen Linz en Salzburg aan +de Traun, naar het gebied rondom Aussee in het Zuidoosten en naar +Mondsee even ten noordoosten van Salzburg. + +Gmunden aan het Traunmeer is een badplaats van beteekenis, in +enkele uren van Weenen per spoor te bereiken, en als men dan de Traun +stroomop volgt, ontmoet men Ischl, de door vorstelijke personen zoozeer +bevoorrechte badplaats. Zij ligt op het kruispunt van de beide dalen +van het Salzkammergut; het Traundal gaat van daar zuidwaarts naar +den voet van den grootschen Dachstein, en naar het Westen voert het +Salzadal naar Salzburg. + +Wat een heerlijke meren is het Salzkammergut rijk, en hoezeer is +er door stoombootverkeer voor het gerief en gemak, en vooral voor +het natuurgenot van de reizigers gezorgd! Op het verrukkelijke +Wolfgangmeer, het groote Attermeer, op Mondsee en Traunsee en +Grundlsee, overal doen reeds stoombooten geregeld dienst. Wonderlijk +mooi ligt ook de Hallstättersee tusschen de hooge voorbergen van +den Dachstein, waar de interessante zoutstad Hallstatt aan ligt, +met de schilderachtige huisjes en de beide kerken, die alle als aan +den bergwand schijnen te kleven. + +Ten oosten van den Dachstein verrijst de witglanzende Grimming, +een berg, dien men lang voor den hoogsten van Stiermarken heeft +gehouden. De Alpen bij Hallstatt sluiten nog als een kostbare parel +het Gosaumeer in, verwonderlijk schoon gelegen tusschen de grillig +gevormde Dolomietbergen en, met den Dachstein op den achtergrond, +een onvergetelijk tooneel vormend. + +Voor een reis in Tirol is en blijft Innsbruck een altijd weer te +loven en te prijzen centrum; het klinkt haast als een banaliteit nog +te zeggen, dat het schilderachtig is gelegen, waar die uitdrukking +zoo dikwijls in den mond en in de pen wordt genomen voor plaatsen, +die niet in de verste verte met Innsbruck kunnen wedijveren. Midden +in het hooggebergte ligt het, en de bergreuzen van 2000 meter kijken +in de straten der stad neer. + +Innsbruck is nog eens echt een stad voor toeristen. Ze strijken er neer +van allerlei soort, de verwende stedeling, die de Alpen het liefst +maar van beneden beziet en de tegen alle weder geharde bergklimmer, +die boven lang heeft geteerd op den karigen kost van de sennhutten +en die nu wel weer eens ter afwisseling de welbehagelijkheid wil +voelen van een wel verzorgden disch, waaraan uiterlijk en naar het +substantiëele dat er wordt geboden, niets ontbreekt. Aan kunstgenot +kan men in dat tiroolsche middenpunt ook zijn hart ophalen, zoowel +als aan de historische herinneringen der oude gebouwen. + +In de eerste helft der 13de eeuw treedt Innsbruck reeds als stad op +en werd door hertog Otto I van versterkte wallen voorzien, terwijl +hertog Otto II aan de plaats in 1239 door een privilege stedelijke +rechten schonk. + +Van dien tijd af verheugde Innsbruck zich voortdurend in de gunst +der landsvorsten, tot eindelijk hertog Frederik er zijn residentie +vestigde, waarna ook zijn zoon hertog Sigismund te Innsbruck zijn +hofhouding hield. Onder keizer Maximiliaan bereikte de stad, die in +1490 van hem nieuwe privileges kreeg en tot hoofdstad van het land +verheven werd, een hoogen trap van bloei. + +Er kwamen onvergankelijke kunstwerken binnen hare muren tot +stand. Zelfs zware schade, door branden, aardbevingen en pestepidemieën +kon de stad niet tegenhouden bij haar snelle opkomst, die in de 18de +eeuw onder de regeeringen van keizer Karel VI, Maria Theresia en +Jozef II nog eens een schitterend hoogtepunt bereikte. + +De gebeurtenissen van het jaar 1809 verbreidden Innsbruck's naam met +dien van Andreas Hofer door de gansche beschaafde wereld; maar snel +herstelde zich de stad van de ellende der napoleontische oorlogen, +en zij heeft in de tweede helft der 19de eeuw de schitterendste +periode van haar ontwikkeling doorgemaakt. De met elk jaar toenemende +omvang der stad en het daarmee gelijken tred houdend aantal inwoners, +het groote aantal nieuw gebouwde openbare inrichtingen en het steeds +zich uitbreidend net van moderne middelen van verkeer getuigen van +dien bloei. Thans ligt het eenmaal zoo bescheiden vlek als centraal +punt in het spoorwegverkeer, van waar de groote lijnen uitgaan naar +het Oosten en het Westen en het Zuiden. + +De drukste verkeersader der stad is de Maria-Theresiastraat, waar +men een prachtig gezicht heeft op de bergreuzen ten noorden van +Innsbruck, oprijzend als uit de stad zelve. De straat komt in het +Noorden uit in de Herzog-Friedrichsstraat, sluit aan den zuidkant +bij de Wiltener wijk aan en is daar door den triomfboog afgesloten, +een trotsch gedenkteeken, opgericht in 1765 door de bewoners van de +stad ter herinnering aan de aankomst van keizerin Maria Theresia en +haar gemaal Frans I. + +De Herzog-Friedrichsstraat behoort tot Innsbruck's oudste wijk. De +stedelijke torens en het glinsterende huis, "Das goldene Dachl", +wekken herinneringen aan het verleden. Van het mooie, met schilder- +en beeldhouwwerk versierde balkon van het huis zagen eenmaal vrouwen +neer op in tournooien strijdende ridders. De uitbouw met vergulde +dakpannen werd door Maximiliaan I aangebracht. De overdekte gewelven +en de aangrenzende straten, Hofstraat, Reuzenstraat en Stolstraat +vertegenwoordigen het oude Innsbruck. Vooral de Hofstraat ziet er +nog echt middeleeuwsch uit. + +Als kunstinstituut staat in de stad de Franciskaner of Hofkerk +bovenaan. Ferdinand I begon den bouw in 1554 en voltooide hem tien +jaar later. Het inwendige van de hofkerk is tot een museum van echte +kunstschatten geworden; beroemd zijn de ijzeren beelden, waaronder +dat van koning Arthur. + +Maar de natuur is toch eigenlijk de sterke trekpleister naar de +omgeving van Innsbruck. De lokaal-trein, die ook de Innsbruckers zelf, +zoo goed als de stroomen toeristen in de bergen brengt, rijdt van Hall +over Innsbruck naar Igls ten zuiden der stad, het liefelijke Igls, +waar onze koningin ook een paar keeren eenige weken heeft vertoefd. Dan +voert de spoorweg naar het Stubaidal en in de gletscherwereld. Maar +in alle dorpen van het middelgebergte bij Innsbruck zorgen aardige +oude herbergen en ten deele ook reeds zeer moderne hotels voor de +versterking van des reizigers inwendigen mensch. Men voelt zich in +hooge mate behagelijk in de oude gelagkamers, waar het crucifix hangt +met het kleine huisaltaar eronder, met gemaakte bloemen en tinnen of +bont gekleurde kandelaars erop, terwijl aan de deuren vrome prenten +hangen, en bloemen in potten de diepe vensterbanken versieren. De +scheiding tusschen de boeren en de heeren is in die dorpsherbergen +streng in acht genomen. Wie het volksleven wil leeren kennen, treedt +niet binnen in de heerenkamer, maar in het boerenvertrek met de groote, +groene kachel. Al is de grond er niet altijd volkomen schoon en de +lucht zoo dik van tabaksrook, dat ze wel te snijden is, dat heeft men +er wel voor over, om vroolijke liedjes en geestige zetten te hooren. + +Het tiroler volk is niet gedrukt geworden door de overmacht van de +bergreuzen om hen heen. En toch, wat zijn de menschenwoningen nietig +en klein bij wat daar oprijst aan rotsen en bergen! Denk eens aan den +Ortler! Suldenthal en Trafoithal heeten de beide dalketels, die links +en rechts van den geweldige liggen, beide grootsch en indrukwekkend en +toch gezellig gemaakt door uitstekende hotels. Tegenover den Ortler +stijgt de weg in scherpe krommingen tegen het Stilfserjoch omhoog, +den hoogsten Alpenpas van Europa. + +Zoo'n weg is een triomf, maar hoeveel meer is dat de Arlbergspoorweg, +die bij Landeck hooger de Inn op begint! Over rivieren en steile bergen +en afgronden heeft hier de mensch den ijzeren weg gelegd, om na een +langen, langen tunnel door den Arlberg in het kalme, liefelijke land te +komen, rondom het vorstendommetje Liechtenstein, door een stuk Rijndal +naar Bregenz te stoomen, en daar het heerlijke gezicht te genieten op +het meer van Constanz of het Bodenmeer, dat den Rijn in zich opneemt, +om hem gezuiverd en gekalmeerd weer van zich te laten gaan. + +Slaan wij nog even, vóór wij afscheid nemen van deze schoone streek, +een blik op enkele punten van het heerlijke tiroolsche land. Als +wachter staat er op de grens van Tirol en Stiermarken de Groszglockner, +een reus in de Oost-Alpen. Daar is men midden in het gebied der Alpen, +en ze doen er zich in al hun grootschheid voor. In die bergwereld +ligt ook het Zellermeer met de bekende bedevaartplaats Zell am See, +en aan den Tauernspoorweg als eindpunt Bad Gastein, de badplaats +van vorsten, zoo als men haar wel zou kunnen noemen. Het is een +betooverend mooi oord, waar de natuur haar woest en grootsch karakter +nog niet heeft verloren ondanks al de weelde, die de menschen er heen +hebben overgebracht. De waterval van wel 150 meter hoogte bruist er +in al dieper sprongen neer tusschen reuzenhotels en badpaviljoens, +die als zwaluwnesten tegen de hellingen van den steilen boschrijken +dalketel kleven. + +De spoorlijn, die ten noorden van den Groszglockner door de Pinzgau +loopt, heeft aan zijn noordzijde al spoedig een veel toegankelijker +bergland, het Kaisergebergte of Der wilde Kaiser, de keten van de +noordtiroolsche Kalkalpen tusschen Salzach en de Inn. + +De spoorweg, van Weenen komend, bereikt het Inndal bij Kufstein, +en langs Hall en Innsbruck gaat het stroomop te midden van het +prachtige hooggebergte. Bij Oetz komt van het Zuiden het grootste +der zijdalen van de Inn, het Oetzdal, tot aan de rivier, het dal, +dat een welverdienden naam heeft in de tiroolsche Hoogalpen, en +waar de Groote Stuibenwaterval in twee sprongen van 160 M. naar +omlaag bruist. Veel andere Stuiben of Stuifbeken vormen kleinere, +zeer mooie vallen. Waar het dal zich verbreedt, ligt Landeck, en de +spoorlijn zegt daar het dal vaarwel. Het verdere verkeer stroomop +gaat over den rijksweg naar Finstermünz op de grens van Zwitserland. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Kijkjes in het land van keizer Frans +Jozef, by Frederike J. van Uildriks + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK LAND VAN KEIZER FRANS JOZEF *** + +***** This file should be named 21947-8.txt or 21947-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/1/9/4/21947/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |