diff options
Diffstat (limited to '218.txt')
| -rw-r--r-- | 218.txt | 2948 |
1 files changed, 2948 insertions, 0 deletions
@@ -0,0 +1,2948 @@ +Project Gutenberg's Cæsar's Commentaries, Books I-IV, by Julius Cæsar + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Cæsar's Commentaries, Books I-IV + [in Latin] + +Author: Julius Cæsar + +Release Date: July 3, 2008 [EBook #218] + +Language: Latin + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CÆSAR'S COMMENTARIES, BOOKS I-IV *** + + + + +Produced by Judith Boss + + + + + +CAESAR'S COMMENTARIES IN LATIN + +Books I-IV + +By Julius Caesar + + + + + +C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO COMMENTARIUS PRIMUS + + +GALLIA est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, +aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli +appellantur. Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt. + +Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. + +Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque +humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores saepe +commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important, +proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter +bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute +praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut +suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt. + +[Eorum una, pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a flumine +Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum, attingit +etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum, vergit ad septentriones. + +Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur, pertinent ad inferiorem +partem fluminis Rheni, spectant in septentrionem et orientem solem. + +Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem Oceani quae +est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones.] + + +Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix. Is +M. Messala, [et P.] M. Pisone consulibus regni cupiditate inductus +coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de finibus suis +cum omnibus copiis exirent: perfacile esse, cum virtute omnibus +praestarent, totius Galliae imperio potiri. Id hoc facilius iis +persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur: una ex parte +flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis +dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et +Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram +ab Helvetiis dividit. His rebus fiebat ut et minus late vagarentur et +minus facile finitimis bellum inferre possent; qua ex parte homines +bellandi cupidi magno dolore adficiebantur. Pro multitudine autem hominum +et pro gloria belli atque fortitudinis angustos se fines habere +arbitrabantur, qui in longitudinem milia passuum CCXL, in latitudinem +CLXXX patebant. + + +His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti constituerunt ea +quae ad proficiscendum pertinerent comparare, iumentorum et carrorum quam +maximum numerum coemere, sementes quam maximas facere, ut in itinere copia +frumenti suppeteret, cum proximis civitatibus pacem et amicitiam +confirmare. Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt; in +tertium annum profectionem lege confirmant. Ad eas res conficiendas +Orgetorix deligitur. Is sibi legationem ad civitates suscipit. In eo +itinere persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano, cuius pater +regnum in Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu populi Romani +amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater +ante habuerit; itemque Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore +principatum in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem +conaretur persuadet eique filiam suam in matrimonium dat. Perfacile factu +esse illis probat conata perficere, propterea quod ipse suae civitatis +imperium obtenturus esset: non esse dubium quin totius Galliae plurimum +Helvetii possent; se suis copiis suoque exercitu illis regna conciliaturum +confirmat. Hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant et +regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos totius +Galliae sese potiri posse sperant. + + +Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata. Moribus suis Orgetoricem +ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut +igni cremaretur. Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium +omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique coegit, et omnes +clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit; +per eos ne causam diceret se eripuit. Cum civitas ob eam rem incitata +armis ius suum exequi conaretur multitudinemque hominum ex agris +magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; neque abest suspicio, ut +Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit. + + +Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant facere +conantur, ut e finibus suis exeant. Ubi iam se ad eam rem paratos esse +arbitrati sunt, oppida sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad +quadringentos, reliqua privata aedificia incendunt; frumentum omne, +praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut domum reditionis spe +sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum molita +cibaria sibi quemque domo efferre iubent. Persuadent Rauracis et Tulingis +et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis vicisque +exustis una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant +et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se +socios sibi adsciscunt. + + +Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent: unum +per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen +Rhodanum, vix qua singuli carri ducerentur, mons autem altissimus +impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; alterum per provinciam +nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines +Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit isque +non nullis locis vado transitur. Extremum oppidum Allobrogum est +proximumque Helvetiorum finibus Genava. Ex eo oppido pons ad Helvetios +pertinet. Allobrogibus sese vel persuasuros, quod nondum bono animo in +populum Romanum viderentur, existimabant vel vi coacturos ut per suos +fines eos ire paterentur. Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem +dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant. Is dies erat a. d. V. +Kal. Apr. L. Pisone, A. Gabinio consulibus. + + +Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provincia nostram iter facere +conari, maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus in +Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam pervenit. Provinciae toti quam +maximum potest militum numerum imperat (erat omnino in Gallia ulteriore +legio una), pontem, qui erat ad Genavam, iubet rescindi. Ubi de eius +aventu Helvetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt nobilissimos +civitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius principem locum +obtinebant, qui dicerent sibi esse in animo sine ullo maleficio iter per +provinciam facere, propterea quod aliud iter haberent nullum: rogare ut +eius voluntate id sibi facere liceat. Caesar, quod memoria tenebat +L. Cassium consulem occisum exercitumque eius ab Helvetiis pulsum et sub +iugum missum, concedendum non putabat; neque homines inimico animo, data +facultate per provinciam itineris faciundi, temperaturos ab iniuria et +maleficio existimabat. Tamen, ut spatium intercedere posset dum milites +quos imperaverat convenirent, legatis respondit diem se ad deliberandum +sumpturum: si quid vellent, ad Id. April. reverterentur. + + +Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia +convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem +Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII +murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit. Eo opere perfecto +praesidia disponit, castella communit, quo facilius, si se invito transire +conentur, prohibere possit. Ubi ea dies quam constituerat cum legatis +venit et legati ad eum reverterunt, negat se more et exemplo populi Romani +posse iter ulli per provinciam dare et, si vim lacere conentur, +prohibiturum ostendit. Helvetii ea spe deiecti navibus iunctis ratibusque +compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo fluminis erat, +non numquam interdiu, saepius noctu si perrumpere possent conati, operis +munitione et militum concursu et telis repulsi, hoc conatu destiterunt. + + +Relinquebatur una per Sequanos via, qua Sequanis invitis propter +angustias ire non poterant. His cum sua sponte persuadere non possent, +legatos ad Dumnorigem Haeduum mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis +impetrarent. Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos plurimum poterat +et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate Orgetorigis filiam in +matrimonium duxerat, et cupiditate regni adductus novis rebus studebat et +quam plurimas civitates suo beneficio habere obstrictas volebat. Itaque +rem suscipit et a Sequanis impetrat ut per fines suos Helvetios ire +patiantur, obsidesque uti inter sese dent perficit: Sequani, ne itinere +Helvetios prohibeant, Helvetii, ut sine maleficio et iniuria transeant. + + +Caesari renuntiatur Helvetiis esse in animo per agrum Sequanorum et +Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui non longe a Tolosatium +finibus absunt, quae civitas est in provincia. Id si fieret, intellegebat +magno cum periculo provinciae futurum ut homines bellicosos, populi Romani +inimicos, locis patentibus maximeque frumentariis finitimos haberet. Ob +eas causas ei munitioni quam fecerat T. Labienum legatum praeficit; ipse +in Italiam magnis itineribus contendit duasque ibi legiones conscribit et +tres, quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum +iter in ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his quinque legionibus ire +contendit. Ibi Ceutrones et Graioceli et Caturiges locis superioribus +occupatis itinere exercitum prohibere conantur. Compluribus his proeliis +pulsis ab Ocelo, quod est [oppidum] citerioris provinciae extremum, in +fines Vocontiorum ulterioris provinciae die septimo pervenit; inde in +Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Segusiavos exercitum ducit. Hi sunt +extra provinciam trans Rhodanum primi. + + +Helvetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias traduxerant +et in Haeduorum fines pervenerant eorumque agros populabantur. Haedui, +cum se suaque ab iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt +rogatum auxilium: ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut +paene in conspectu exercitus nostri agri vastari, liberi [eorum] in +servitutem abduci, oppida expugnari non debuerint. Eodem tempore [quo] +Haedui Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem +faciunt sese depopulatis agris non facile ab oppidis vim hostium +prohibere. Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque +habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi praeter agri +solum nihil esse reliqui. Quibus rebus adductus Caesar non expectandum +sibi statuit dum, omnibus, fortunis sociorum consumptis, in Santonos +Helvetii pervenirent. + + +Flumen est Arar, quod per fines Haeduorum et Sequanorum in Rhodanum +influit, incredibili lenitate, ita ut oculis in utram partem fluat +iudicari non possit. Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant. +Ubi per exploratores Caesar certior factus est tres iam partes copiarum +Helvetios id flumen traduxisse, quartam vero partem citra flumen Ararim +reliquam esse, de tertia vigilia cum legionibus tribus e castris profectus +ad eam partem pervenit quae nondum flumen transierat. Eos impeditos et +inopinantes adgressus magnam partem eorum concidit; reliqui sese fugae +mandarunt atque in proximas silvas abdiderunt. Is pagus appellabatur +Tigurinus; nam omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa est. Hic +pagus unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem +interfecerat et eius exercitum sub iugum miserat. Ita sive casu sive +consilio deorum immortalium quae pars civitatis Helvetiae insignem +calamitatem populo Romano intulerat, ea princeps poenam persolvit. Qua in +re Caesar non solum publicas, sed etiam privatas iniurias ultus est, quod +eius soceri L. Pisonis avum, L. Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio +quo Cassium interfecerant. + + +Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi posset, +pontem in Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit. Helvetii +repentino eius adventu commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime +confecerant, ut flumen transirent, illum uno die fecisse intellegerent, +legatos ad eum mittunt; cuius legationis Divico princeps fuit, qui bello +Cassiano dux Helvetiorum fuerat. Is ita cum Caesare egit: si pacem +populus Romanus cum Helvetiis faceret, in eam partem ituros atque ibi +futuros Helvetios ubi eos Caesar constituisset atque esse voluisset; sin +bello persequi perseveraret, reminisceretur et veteris incommodi populi +Romani et pristinae virtutis Helvetiorum. Quod improviso unum pagum +adortus esset, cum ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non +possent, ne ob eam rem aut suae magnopere virtuti tribueret aut ipsos +despiceret. Se ita a patribus maioribusque suis didicisse, ut magis +virtute contenderent quam dolo aut insidiis niterentur. Quare ne +committeret ut is locus ubi constitissent ex calamitate populi Romani et +internecione exercitus nomen caperet aut memoriam proderet. + + +His Caesar ita respondit: eo sibi minus dubitationis dari, quod eas +res quas legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque eo gravius +ferre quo minus merito populi Romani accidissent; qui si alicuius iniuriae +sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere; sed eo deceptum, quod +neque commissum a se intellegeret quare timeret neque sine causa timendum +putaret. Quod si veteris contumeliae oblivisci vellet, num etiam +recentium iniuriarum, quod eo invito iter per provinciam per vim +temptassent, quod Haeduos, quod Ambarros, quod Allobrogas vexassent, +memoriam deponere posse? Quod sua victoria tam insolenter gloriarentur +quodque tam diu se impune iniurias tulisse admirarentur, eodem pertinere. + +Consuesse enim deos immortales, quo gravius homines ex commutatione rerum +doleant, quos pro scelere eorum ulcisci velint, his secundiores interdum +res et diuturniorem impunitatem concedere. Cum ea ita sint, tamen, si +obsides ab iis sibi dentur, uti ea quae polliceantur facturos intellegat, +et si Haeduis de iniuriis quas ipsis sociisque eorum intulerint, item si +Allobrogibus satis faciunt, sese cum iis pacem esse facturum. Divico +respondit: ita Helvetios a maioribus suis institutos esse uti obsides +accipere, non dare, consuerint; eius rem populum Romanum esse testem. Hoc +responso dato discessit. + + +Postero die castra ex eo loco movent. Idem facit Caesar equitatumque +omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia et Haeduis atque +eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant quas in partes +hostes iter faciant. Qui cupidius novissimum agmen insecuti alieno loco +cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et pauci de nostris cadunt. + +Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis equitibus tantam +multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere non numquam et +novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt. Caesar suos a +proelio continebat, ac satis habebat in praesentia hostem rapinis, +pabulationibus populationibusque prohibere. Ita dies circiter XV iter +fecerunt uti inter novissimum hostium agmen et nostrum primum non amplius +quinis aut senis milibus passuum interesset. + + +Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent publice +polliciti, flagitare. Nam propter frigora [quod Gallia sub +septentrionibus, ut ante dictum est, posita est,] non modo frumenta in +agris matura non erant, sed ne pabuli quidem satis magna copia suppetebat; +eo autem frumento quod flumine Arari navibus subvexerat propterea uti +minus poterat quod iter ab Arari Helvetii averterant, a quibus discedere +nolebat. Diem ex die ducere Haedui: conferri, comportari, adesse dicere. +Ubi se diutius duci intellexit et diem instare quo die frumentum +militibus metiri oporteret, convocatis eorum principibus, quorum magnam +copiam in castris habebat, in his Diviciaco et Lisco, qui summo +magistratui praeerat, quem vergobretum appellant Haedui, qui creatur +annuus et vitae necisque in suos habet potestatem, graviter eos accusat, +quod, cum neque emi neque ex agris sumi possit, tam necessario tempore, +tam propinquis hostibus ab iis non sublevetur, praesertim cum magna ex +parte eorum precibus adductus bellum susceperit[; multo etiam gravius quod +sit destitutus queritur]. + + +Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat +proponit: esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat, +qui privatim plus possint quam ipsi magistratus. Hos seditiosa atque +improba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum conferant quod +debeant: praestare, si iam principatum Galliae obtinere non possint, +Gallorum quam Romanorum imperia perferre, neque dubitare [debeant] quin, +si Helvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia Haeduis +libertatem sint erepturi. Ab isdem nostra consilia quaeque in castris +gerantur hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse. Quin etiam, +quod necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto +id cum periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit tacuisse. + + +Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari +sentiebat, sed, quod pluribus praesentibus eas res iactari nolebat, +celeriter concilium dimittit, Liscum retinet. Quaerit ex solo ea quae in +conventu dixerat. Dicit liberius atque audacius. Eadem secreto ab aliis +quaerit; reperit esse vera: ipsum esse Dumnorigem, summa audacia, magna +apud plebem propter liberalitatem gratia, cupidum rerum novarum. + +Complures annos portoria reliquaque omnia Haeduorum vectigalia parvo +pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri audeat +nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad +largiendum magnas comparasse; magnum umerum equitatus suo sumptu semper +alere et circum se habere, neque solum domi, sed etiam apud finitimas +civitates largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in +Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; ipsum ex +Helvetiis uxorem habere, sororum ex matre et propinquas suas nuptum in +alias civitates conlocasse. Favere et cupere Helvetiis propter eam +adfinitatem, odisse etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum +adventu potentia eius deminuta et Diviciacus frater in antiquum locum +gratiae atque honoris sit restitutus. Si quid accidat Romanis, summam in +spem per Helvetios regni obtinendi venire; imperio populi Romani non modo +de regno, sed etiam de ea quam habeat gratia desperare. Reperiebat etiam +in quaerendo Caesar, quod proelium equestre adversum paucis ante diebus +esset factum, initium eius fugae factum a Dumnorige atque eius equitibus +(nam equitatui, quem auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat): + +eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum. + + +Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res +accederent, quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides +inter eos dandos curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et civitatis +sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum +accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut ipse +animadverteret aut civitatem animadvertere iuberet. His omnibus rebus +unum repugnabat, quod Diviciaci fratris summum in populum Romanum studium, +summum in se voluntatem, egregiam fidem, iustitiam, temperantiam +cognoverat; nam ne eius supplicio Diviciaci animum offenderet verebatur. + +Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet et, +cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem +Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem +habebat, cum eo conloquitur; simul commonefacit quae ipso praesente in +concilio [Gallorum] de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim +quisque de eo apud se dixerit. Petit atque hortatur ut sine eius +offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem +statuere iubeat. + + +Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne +quid gravius in fratrem statueret: scire se illa esse vera, nec quemquam +ex eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia +plurimum domi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam +posset, per se crevisset; quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam +gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur. Sese tamen et amore +fraterno et existimatione vulgi commoveri. Quod si quid ei a Caesare +gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, neminem +existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re futurum uti totius +Galliae animi a se averterentur. Haec cum pluribus verbis flens a Caesare +peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi +faciat; tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et rei publicae +iniuriam et suum dolorem eius voluntati ac precibus condonet. Dumnorigem +ad se vocat, fratrem adhibet; quae in eo reprehendat ostendit; quae ipse +intellegat, quae civitas queratur proponit; monet ut in reliquum tempus +omnes suspiciones vitet; praeterita se Diviciaco fratri condonare dicit. + +Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit. + + +Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse +milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis +in circuitu ascensus qui cognoscerent misit.Renuntiatum est facilem esse. + +De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus legionibus +et iis ducibus qui iter cognoverant summum iugum montis ascendere iubet; +quid sui consilii sit ostendit. Ipse de quarta vigilia eodem itinere quo +hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se mittit. + +P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur et in exercitu +L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur. + + +Prima luce, cum summus mons a [Lucio] Labieno teneretur, ipse ab +hostium castris non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut +postea ex captivis comperit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus +esset, Considius equo admisso ad eum accurrit, dicit montem, quem a +Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri: id se a Gallicis armis +atque insignibus cognovisse. Caesar suas copias in proximum collem +subducit, aciem instruit. Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne +proelium committeret, nisi ipsius copiae prope hostium castra visae +essent, ut undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato +nostros expectabat proelioque abstinebat. Multo denique die per +exploratores Caesar cognovit et montem a suis teneri et Helvetios castra, +movisse et Considium timore perterritum quod non vidisset pro viso sibi +renuntiavisse. Eo die quo consuerat intervallo hostes sequitur et milia +passuum tria ab eorum castris castra ponit. + + +Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat, cum exercitui +frumentum metiri oporteret, et quod a Bibracte, oppido Haeduorum longe +maximo et copiosissimo, non amplius milibus passuum XVIII aberat, rei +frumentariae prospiciendum existimavit; [itaque] iter ab Helvetiis avertit +ac Bibracte ire contendit. Ea res per fugitivos L. Aemilii, decurionis +equitum Gallorum, hostibus nuntiatur. Helvetii, seu quod timore +perterritos Romanos discedere a se existimarent, eo magis quod pridie +superioribus locis occupatis proelium non commisissent, sive eo quod re +frumentaria intercludi posse confiderent, commutato consilio atque itinere +converso nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere coeperunt. + + +Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum collem +subduxit equitatumque, qui sustineret hostium petum, misit. Ipse interim +in colle medio triplicem aciem instruxit legionum quattuor veteranarum; in +summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore proxime conscripserat et +omnia auxilia conlocavit, ita ut supra se totum montem hominibus +compleret; impedimenta sarcinasque in unum locum conterri et eum ab iis +qui in superiore acie constiterant muniri iussit. Helvetii cum omnibus +suis carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi +concertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam +nostram aciem successerunt. + + +Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut +aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium +commisit. Milites loco superiore pilis missis facile hostium phalangem +perfregerunt. Ea disiecta gladiis destrictis in eos impetum fecerunt. + +Gallis magno ad pugnam erat impedimento quod pluribus eorum scutis uno +ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se inflexisset, neque +evellere neque sinistra impedita satis commode pugnare poterant, multi ut +diu iactato bracchio praeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore +pugnare. Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod mons suberit +circiter mille passuum [spatio], eo se recipere coeperunt. Capto monte et +succedentibus nostris, Boi et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV +agmen hostium claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinere nostros +[ab] latere aperto adgressi circumvenire, et id conspicati Helvetii, qui +in montem sese receperant, rursus instare et proelium redintegrare +coeperunt. Romani [conversa] signa bipertito intulerunt: prima et +secunda acies, ut victis ac submotis resisteret, tertia, ut venientes +sustineret. + + +Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est. Diutius cum +sustinere nostrorum impetus non possent, alteri se, ut coeperant, in +montem receperunt, alteri ad impedimenta et carros suos se contulerunt. + +Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum pugnatum sit, +aversum hostem videre nemo potuit. Ad multam noctem etiam ad impedimenta +pugnatum est, propterea quod pro vallo carros obiecerunt et e loco +superiore in nostros venientes tela coiciebant et non nulli inter carros +rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque vulnerabant. Diu cum +esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt. Ibi +Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est. Ex eo proelio circiter +hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt +[nullam partem noctis itinere intermisso]; in fines Lingonum die quarto +pervenerunt, cum et propter vulnera militum et propter sepulturam +occisorum nostri [triduum morati] eos sequi non potuissent. Caesar ad +Lingonas litteras nuntiosque misit, ne eos frumento neve alia re iuvarent: +qui si iuvissent, se eodem loco quo Helvetios habiturum. Ipse triduo +intermisso cum omnibus copiis eos sequi coepit. + + +Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione ad eum +miserunt. Qui cum eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent +suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo +tum essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt. Eo postquam +Caesar pervenit, obsides, arma, servos qui ad eos perfugissent, poposcit. + +Dum ea conquiruntur et conferuntur, [nocte intermissa] circiter hominum +milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive timore perterriti, ne +armis traditis supplicio adficerentur, sive spe salutis inducti, quod in +tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino +ignorari posse existimarent, prima nocte e castris Helvetiorum egressi ad +Rhenum finesque Germanorum contenderunt. + + +Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant his uti conquirerent +et reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit; reductos in +hostium numero habuit; reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis traditis +in deditionem accepit. Helvetios, Tulingos, Latobrigos in fines suos, +unde erant profecti, reverti iussit, et, quod omnibus frugibus amissis +domi nihil erat quo famem tolerarent, Allobrogibus imperavit ut iis +frumenti copiam facerent; ipsos oppida vicosque, quos incenderant, +restituere iussit. Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum locum unde +Helvetii discesserant vacare, ne propter bonitatem agrorum Germani, qui +trans Rhenum incolunt, [ex] suis finibus in Helvetiorum fines transirent +et finitimi Galliae provinciae Allobrogibusque essent. Boios petentibus +Haeduis, quod egregia virtute erant cogniti, ut in finibus suis +conlocarent, concessit; quibus illi agros dederunt quosque postea in parem +iuris libertatisque condicionem atque ipsi erant receperunt. + + +In castris Hevetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae +et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat, +qui numerus domo exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim, +[quot] pueri, senes mulieresque. [Quarum omnium rerum] summa erat capitum +Helvetiorum milium CCLXIII, Tulingorum milium XXXVI, Latobrigorum XIIII, +Rauracorum XXIII, Boiorum XXXII; ex his qui arma ferre possent ad milia +nonaginta duo. Summa omnium fuerunt ad milia CCCLXVIII. Eorum qui domum +redierunt censu habito, ut Caesar imperaverat, repertus est numerus milium +C et X. + + +Bello Helvetiorum confecto totius fere Galliae legati, principes +civitatum, ad Caesarem gratulatum convenerunt: intellegere sese, tametsi +pro veteribus Helvetiorum iniuriis populi Romani ab his poenas bello +repetisset, tamen eam rem non minus ex usu [terrae] Galliae quam populi +Romani accidisse, propterea quod eo consilio florentissimis rebus domos +suas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent imperioque +potirentur, locumque domicilio ex magna copia deligerent quem ex omni +Gallia oportunissimum ac fructuosissimum iudicassent, reliquasque +civitates stipendiarias haberent. Petierunt uti sibi concilium totius +Galliae in diem certam indicere idque Caesaris facere voluntate liceret: + +sese habere quasdam res quas ex communi consensu ab eo petere vellent. Ea +re permissa diem concilio constituerunt et iure iurando ne quis +enuntiaret, nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se +sanxerunt. + + +Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante fuerant ad +Caesarem reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto de sua +omniumque salute cum eo agere liceret. Ea re impetrata sese omnes flentes +Caesari ad pedes proiecerunt: non minus se id contendere et laborare ne +ea quae dixissent enuntiarentur quam uti ea quae vellent impetrarent, +propterea quod, si enuntiatum esset, summum in cruciatum se venturos +viderent. Locutus est pro his Diviciacus Haeduus: Galliae totius +lactiones esse duas; harum alterius principatum tenere Haeduos, alterius +Arvernos. Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos +contenderent, factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Germani mercede +arcesserentur. Horum primo circiter milia XV Rhenum transisse; postea +quam agros et cultum et copias Gallorum homines feri ac barbari +adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia ad C et XX milium +numerum. Cum his Haeduos eorumque clientes semel atque iterum armis +contendisse; magnam calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem, omnem +senatum, omnem equitatum amisisse. Quibus proeliis calamitatibusque +fractos, qui et sua virtute et populi Romani hospitio atque amicitia +plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse Sequanis obsides dare +nobilissimos civitatis et iure iurando civitatem obstringere sese neque +obsides repetituros neque auxilium a populo Romano imploraturos neque +recusaturos quo minus perpetuo sub illorum dicione atque imperio essent. + +Unum se esse ex omni civitate Haeduorum qui adduci non potuerit ut iuraret +aut liberos suos obsides daret. Ob eam rem se ex civitate profugisse et +Romam ad senatum venisse auxilium postulatum, quod solus neque iure +iurando neque obsidibus teneretur. Sed peius victoribus Sequanis quam +Haeduis victis accidisse, propterea quod Ariovistus, rex Germanorum, in +eorum finibus consedisset tertiamque partem agri Sequani, qui esset +optimus totius Galliae, occupavisset et nunc de altera parte tertia +Sequanos decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante Harudum +milia hominum XXIIII ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararentur. + +Futurum esse paucis annis uti omnes ex Galliae finibus pellerentur atque +omnes Germani Rhenum transirent; neque enim conferendum esse Gallicum cum +Germanorum agro neque hanc consuetudinem victus cum illa comparandam. + +Ariovistum autem, ut semel Gallorum copias proelio vicerit, quod proelium +factum sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides +nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla cruciatusque +edere, si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit. Hominem +esse barbarum, iracundum, temerarium: non posse eius imperia, diutius +sustineri. Nisi quid in Caesare populoque Romano sit auxilii, omnibus +Gallis idem esse faciendum quod Helvetii fecerint, ut domo emigrent, aliud +domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant fortunamque, +quaecumque accidat, experiantur. Haec si enuntiata Ariovisto sint, non +dubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint gravissimum +supplicium sumat. Caesarem vel auctoritate sua atque exercitus vel +recenti victoria vel nomine populi Romani deterrere posse ne maior +multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariovisti +iniuria posse defendere. + + +Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu +auxilium a Caesare petere coeperunt. Animadvertit Caesar unos ex omnibus +Sequanos nihil earum rerum facere quas ceteri facerent sed tristes capite +demisso terram intueri. Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis +quaesiit. Nihil Sequani respondere, sed in eadem tristitia taciti +permanere. Cum ab his saepius quaereret neque ullam omnino vocem +exprimere posset, idem Diviacus Haeduus respondit: hoc esse miseriorem et +graviorem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in occulto +quidem queri neque auxilium implorare auderent absentisque Ariovisti +crudelitatem, velut si cora adesset, horrerent, propterea quod reliquis +tamen fugae facultas daretur, Sequanis vero, qui intra fines suos +Ariovistum recepissent, quorum oppida omnia in potestate eius essent, +omnes cruciatus essent perferendi. + + +His rebus cognitis Caesar Gallorum animos verbis confirmavit +pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et +beneficio suo et auctoritate adductum Ariovistum finem iniuriis facturum. + +Hac oratione habita, concilium dimisit. Et secundum ea multae res eum +hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam putaret, in +primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe numero a senatu +appellatos, in servitute atque [in] dicione videbat Germanorum teneri +eorumque obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intellegebat; quod in +tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse +arbitrabatur. Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire et in +Galliam magnam eorum multitudinem venire populo Romano periculosum +videbat, neque sibi homines feros ac barbaros temperaturos existimabat +quin, cum omnem Galliam occupavissent, ut ante Cimbri Teutonique +fecissent, in provinciam exirent atque inde in Italiam contenderent [, +praesertim cum Sequanos a provincia nostra Rhodanus divideret]; quibus +rebus quam maturrime occurrendum putabat. Ipse autem Ariovistus tantos +sibi spiritus, tantam arrogantiam sumpserat, ut ferendus non videretur. + + +Quam ob rem placuit ei ut ad Ariovistum legatos mitteret, qui ab eo +postularent uti aliquem locum medium utrisque conloquio deligeret: velle +sese de re publica et summis utriusque rebus cum eo agere. Ei legationi +Ariovistus respondit: si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum +venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad se venire oportere. + +Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae venire audere quas +Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu atque molimento in +unum locum contrahere posse. Sibi autem mirum videri quid in sua Gallia, +quam bello vicisset, aut Caesari aut omnino populo Romano negotii esset. + + +His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar legatos cum +his mandatis mittit: quoniam tanto suo populique Romani beneficio +adtectus, cum in consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset, +hanc sibi populoque Romano gratiam referret ut in conloquium venire +invitatus gravaretur neque de communi re dicendum sibi et cognoscendum +putaret, haec esse quae ab eo postularet: primum ne quam multitudinem +hominum amplius trans Rhenum in Galliam traduceret; deinde obsides quos +haberet ab Haeduis redderet Sequanisque permitteret ut quos illi haberent +voluntate eius reddere illis liceret; neve Haeduos iniuria lacesseret neve +his sociisque eorum bellum inferret. Si [id] ita fecisset, sibi populoque +Romano perpetuam gratiam atque amicitiam cum eo futuram; si non +impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone consulibus senatus +censuisset uti quicumque Galliam provinciam obtineret, quod commodo rei +publicae lacere posset, Haeduos ceterosque amicos populi Romani +defenderet, se Haeduorum iniurias non neglecturum. + + +Ad haec Ariovistus respondit: ius esse belli ut qui vicissent iis +quos vicissent quem ad modum vellent imperarent. Item populum Romanum +victis non ad alterius praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare +consuesse. Si ipse populo Romano non praescriberet quem ad modum suo iure +uteretur, non oportere se a populo Romano in suo iure impediri. Haeduos +sibi, quoniam belli fortunam temptassent et armis congressi ac superati +essent, stipendiarios esse factos. Magnam Caesarem iniuriam facere, qui +suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret. Haeduis se obsides +redditurum non esse neque his neque eorum sociis iniuria bellum inlaturum, +si in eo manerent quod convenisset stipendiumque quotannis penderent; si +id non fecissent, longe iis fraternum nomen populi Romani afuturum. Quod +sibi Caesar denuntiaret se Haeduorum iniurias non neglecturum, neminem +secum sine sua pernicie contendisse. Cum vellet, congrederetur: + +intellecturum quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inter +annos XIIII tectum non subissent, virtute possent. + + +Haec eodem tempore Caesari mandata referebantur et legati ab Haeduis +et a Treveris veniebant: Haedui questum quod Harudes, qui nuper in +Galliam transportati essent, fines eorum popularentur: sese ne obsidibus +quidem datis pacem Ariovisti redimere potuisse; Treveri autem, pagos +centum Sueborum ad ripas Rheni consedisse, qui Rhemum transire conarentur; +his praeesse Nasuam et Cimberium fratres. Quibus rebus Caesar vehementer +commotus maturandum sibi existimavit, ne, si nova manus Sueborum cum +veteribus copiis Ariovisti sese coniunxisset, minus facile resisti posset. +Itaque re frumentaria quam celerrime potuit comparata magnis itineribus +ad Ariovistum contendit. + + +Cum tridui viam processisset, nuntiatum est ei Ariovistum cum suis +omnibus copiis ad occupandum Vesontionem, quod est oppidum maximum +Sequanorum, contendere [triduique viam a suis finibus processisse]. Id ne +accideret, magnopere sibi praecavendum Caesar existimabat. Namque omnium +rerum quae ad bellum usui erant summa erat in eo oppido facultas, idque +natura loci sic muniebatur ut magnam ad ducendum bellum daret facultatem, +propterea quod flumen [alduas] Dubis ut circino circumductum paene totum +oppidum cingit, reliquum spatium, quod est non amplius pedum MDC, qua +flumen intermittit, mons continet magna altitudine, ita ut radices eius +montis ex utraque parte ripae fluminis contingant, hunc murus circumdatus +arcem efficit et cum oppido coniungit. Huc Caesar magnis nocturnis +diurnisque itineribus contendit occupatoque oppido ibi praesidium +conlocat. + + +Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae commeatusque causa +moratur, ex percontatione nostrorum vocibusque Gallorum ac mercatorum, qui +ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute atque +exercitatione in armis esse praedicabant (saepe numero sese cum his +congressos ne vultum quidem atque aciem oculorum dicebant ferre potuisse), +tantus subito timor omnem exercitum occupavit ut non mediocriter omnium +mentes animosque perturbaret. Hic primum ortus est a tribunis militum, +praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae causa Caesarem secuti non +magnum in re militari usum habebant: quorum alius alia causa inlata, quam +sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret, petebat ut eius voluntate +discedere liceret; non nulli pudore adducti, ut timoris suspicionem +vitarent, remanebant. Hi neque vultum fingere neque interdum lacrimas +tenere poterant: abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur aut +cum familiaribus suis commune periculum miserabantur. Vulgo totis castris +testamenta obsignabantur. Horum vocibus ac timore paulatim etiam ii qui +magnum in castris usum habebant, milites centurionesque quique equitatui +praeerant, perturbabantur. Qui se ex his minus timidos existimari +volebant, non se hostem vereri, sed angustias itineris et magnitudinem +silvarum quae intercederent inter ipsos atque Ariovistum, aut rem +frumentariam, ut satis commode supportari posset, timere dicebant. Non +nulli etiam Caesari nuntiabant, cum castra moveri ac signa ferri +iussisset, non fore dicto audientes milites neque propter timorem signa +laturos. + + +Haec cum animadvertisset, convocato consilio omniumque ordinum ad id +consilium adhibitis centurionibus, vehementer eos incusavit: primum, quod +aut quam in partem aut quo consilio ducerentur sibi quaerendum aut +cogitandum putarent. Ariovistum se consule cupidissime populi Romani +amicitiam adpetisse; cur hunc tam temere quisquam ab officio discessurum +iudicaret? Sibi quidem persuaderi cognitis suis poslulatis atque +aequitate condicionum perspecta eum neque suam neque populi Romani gratiam +epudiaturum. Quod si furore atque amentia impulsum bellum intulisset, +quid tandem vererentur? Aut cur de sua virtute aut de ipsius diligentia +desperarent? Factum eius hostis periculum patrum nostrorum emoria Cimbris +et Teutonis a C. Mario pulsis [cum non minorem laudem exercitus quam ipse +imperator meritus videbatur]; factum etiam nuper in Italia servili +tumultu, quos tamen aliquid usus ac disciplina, quam a nobis accepissent, +sublevarint. Ex quo iudicari posse quantum haberet in se boni constantia, +propterea quod quos aliquam diu inermes sine causa timuissent hos postea +armatos ac victores superassent. Denique hos esse eosdem Germanos +quibuscum saepe numero Helvetii congressi non solum in suis sed etiam in +illorum finibus plerumque superarint, qui tamen pares esse nostro +exercitui non potuerint. Si quos adversum proelium et fuga Gallorum +commoveret, hos, si quaererent, reperire posse diuturnitate belli +defatigatis Gallis Ariovistum, cum multos menses castris se ac paludibus +tenuisset neque sui potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et +dispersos subito adortum magis ratione et consilio quam virtute vicisse. + +Cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne +ipsum quidem sperare nostros exercitus capi posse. Qui suum timorem in +rei frumentariae simulationem angustiasque itineris conferrent, facere +arroganter, cum aut de officio imperatoris desperare aut praescribere +viderentur. Haec sibi esse curae; frumentum Sequanos, Leucos, Lingones +subministrare, iamque esse in agris frumenta matura; de itinere ipsos +brevi tempore iudicaturos. Quod non fore dicto audientes neque signa +laturi dicantur, nihil se ea re commoveri: scire enim, quibuscumque +exercitus dicto audiens non fuerit, aut male re gesta fortunam defuisse +aut aliquo facinore comperto avaritiam esse convictam. Suam innocentiam +perpetua vita, felicitatem Helvetiorum bello esse perspectam. Itaque se +quod in longiorem diem conlaturus fuisset repraesentaturum et proxima +nocte de quarta, vigilia castra moturum, ut quam primum intellegere posset +utrum apud eos pudor atque officium an timor plus valeret. Quod si +praeterea nemo sequatur, tamen se cum sola decima legione iturum, de qua +non dubitet, sibique eam praetoriam cohortem futuram. Huic legioni Caesar +et indulserat praecipue et propter virtutem confidebat maxime. + + +Hac oratione habita mirum in modum conversae sunt omnium mentes +summaque alacritas et cupiditas belli gerendi innata est, princepsque X. + +legio per tribunos militum ei gratias egit quod de se optimum iudicium +fecisset, seque esse ad bellum gerendum paratissimam confirmavit. Deinde +reliquae legiones cum tribunis militum et primorum ordinum centurionibus +egerunt uti Caesari satis facerent: se neque umquam dubitasse neque +timuisse neque de summa belli suum iudicium sed imperatoris esse +existimavisse. Eorum satisfactione accepta et itinere exquisito per +Diviciacum, quod ex Gallis ei maximam fidem habebat, ut milium amplius +quinquaginta circuitu locis apertis exercitum duceret, de quarta vigilia, +ut dixerat, profectus est. Septimo die, cum iter non intermitteret, ab +exploratoribus certior factus est Ariovisti copias a nostris milia passuum +IIII et XX abesse. + + +Cognito Caesaris adventu Ariovistus legatos ad eum mittit: quod antea +de conloquio postulasset, id per se fieri licere, quoniam propius +accessisset seque id sine periculo facere posse existimaret. Non respuit +condicionem Caesar iamque eum ad sanitatem reverti arbitrabatur, cum id +quod antea petenti denegasset ultro polliceretur, magnamque in spem +veniebat pro suis tantis populique Romani in eum beneficiis cognitis suis +postulatis fore uti pertinacia desisteret. Dies conloquio dictus est ex +eo die quintus. Interim saepe cum legati ultro citroque inter eos +mitterentur, Ariovistus postulavit ne quem peditem ad conloquium Caesar +adduceret: vereri se ne per insidias ab eo circumveniretur; uterque cum +equitatu veniret: alia ratione sese non esse venturum. Caesar, quod +neque conloquium interposita causa tolli volebat neque salutem suam +Gallorum equitatui committere audebat, commodissimum esse statuit omnibus +equis Gallis equitibus detractis eo legionarios milites legionis X., cui +quam maxime confidebat, imponere, ut praesidium quam amicissimum, si quid +opus facto esset, haberet. Quod cum fieret, non inridicule quidam ex +militibus X. legionis dixit: plus quam pollicitus esset Caesarem facere; +pollicitum se in cohortis praetoriae loco X. legionem habiturum ad equum +rescribere. + + +Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis grandis. Hic +locus aequum fere spatium a castris Ariovisti et Caesaris aberat. Eo, ut +erat dictum, ad conloquium venerunt. Legionem Caesar, quam equis +devexerat, passibus CC ab eo tumulo constituit. Item equites Ariovisti +pari intervallo constiterunt. Ariovistus ex equis ut conloquerentur et +praeter se denos ad conloquium adducerent postulavit. Ubi eo ventum est, +Caesar initio orationis sua senatusque in eum beneficia commemoravit, quod +rex appellatus esset a senatu, quod amicus, quod munera amplissime missa; +quam rem et paucis contigisse et pro magnis hominum officiis consuesse +tribui docebat; illum, cum neque aditum neque causam postulandi iustam +haberet, beneficio ac liberalitate sua ac senatus ea praemia consecutum. + +Docebat etiam quam veteres quamque iustae causae necessitudinis ipsis cum +Haeduis intercederent, quae senatus consulta quotiens quamque honorifica +in eos facta essent, ut omni tempore totius Galliae principatum Haedui +tenuissent, prius etiam quam nostram amicitiam adpetissent. Populi Romani +hanc esse consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui nihil +deperdere, sed gratia, dignitate, honore auctiores velit esse; quod vero +ad amicitiam populi Romani attulissent, id iis eripi quis pati posset? + +Postulavit deinde eadem quae legatis in mandatis dederat: ne aut Haeduis +aut eorum sociis bellum inferret, obsides redderet, si nullam partem +Germanorum domum remittere posset, at ne quos amplius Rhenum transire +pateretur. + + +Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit, de suis virtutibus +multa praedicavit: transisse Rhenum sese non sua sponte, sed rogatum et +arcessitum a Gallis; non sine magna spe magnisque praemiis domum +propinquosque reliquisse; sedes habere in Gallia ab ipsis concessas, +obsides ipsorum voluntate datos; stipendium capere iure belli, quod +victores victis imponere consuerint. Non sese Gallis sed Gallos sibi +bellum intulisse: omnes Galliae civitates ad se oppugnandum venisse ac +contra se castra habuisse; eas omnes copias a se uno proelio pulsas ac +superatas esse. Si iterum experiri velint, se iterum paratum esse +decertare; si pace uti velint, iniquum esse de stipendio recusare, quod +sua voluntate ad id tempus pependerint. Amicitiam populi Romani sibi +ornamento et praesidio, non detrimento esse oportere, atque se hac spe +petisse. Si per populum Romanum stipendium remittatur et dediticii +subtrahantur, non minus libenter sese recusaturum populi Romani amicitiam +quam adpetierit. Quod multitudinem Germanorum in Galliam traducat, id se +sui muniendi, non Galliae oppugnandae causa facere; eius rei testimonium +esse quod nisi rogatus non venerit et quod bellum non intulerit sed +defenderit. Se prius in Galliam venisse quam populum Romanum. Numquam +ante hoc tempus exercitum populi Romani Galliae provinciae finibus +egressum. Quid sibi vellet? Cur in suas possessiones veniret? + +Provinciam suam hanc esse Galliam, sicut illam nostram. Ut ipsi concedi +non oporteret, si in nostros fines impetum faceret, sic item nos esse +iniquos, quod in suo iure se interpellaremus. Quod fratres a senatu +Haeduos appellatos diceret, non se tam barbarum neque tam imperitum esse +rerum ut non sciret neque bello Allobrogum proximo Haeduos Romanis +auxilium tulisse neque ipsos in iis contentionibus quas Haedui secum et +cum Sequanis habuissent auxilio populi Romani usos esse. Debere se +suspicari simulata Caesarem amicitia, quod exercitum in Gallia habeat, sui +opprimendi causa habere. Qui nisi decedat atque exercitum deducat ex his +regionibus, sese illum non pro amico sed pro hoste habiturum. Quod si eum +interfecerit, multis sese nobilibus principibusque populi Romani gratum +esse facturum (id se ab ipsis per eorum nuntios compertum habere), quorum +omnium gratiam atque amicitiam eius morte redimere posset. Quod si +decessisset et liberam possessionem Galliae sibi tradidisset, magno se +illum praemio remuneraturum et quaecumque bella geri vellet sine ullo eius +labore et periculo confecturum. + + +Multa a Caesare in eam sententiam dicta sunt quare negotio desistere +non posset: neque suam neque populi Romani consuetudinem pati ut optime +meritos socios desereret, neque se iudicare Galliam potius esse Ariovisti +quam populi Romani. Bello superatos esse Arvernos et Rutenos a Q. Fabio +Maximo, quibus populus Romanus ignovisset neque in provinciam redegisset +neque stipendium posuisset. Quod si antiquissimum quodque tempus spectari +oporteret, populi Romani iustissimum esse in Gallia imperium; si iudicium +senatus observari oporteret, liberam debere esse Galliam, quam bello +victam suis legibus uti voluisset. + + +Dum haec in conloquio geruntur, Caesari nuntiatum est equites +Ariovisti propius tumulum accedere et ad nostros adequitare, lapides +telaque in nostros coicere. Caesar loquendi finem fecit seque ad suos +recepit suisque imperavit ne quod omnino telum in hostes reicerent. Nam +etsi sine ullo periculo legionis delectae cum equitatu proelium fore +videbat, tamen committendum non putabat ut, pulsis hostibus, dici posset +eos ab se per fidem in conloquio circumventos. Postea quam in vulgus +militum elatum est qua arrogantia in conloquio Ariovistus usus omni Gallia +Romanis interdixisset, impetumque in nostros eius equites fecissent, eaque +res conloquium ut diremisset, multo maior alacritas studiumque pugnandi +maius exercitui iniectum est. + + +Biduo post Ariovistus ad Caesarem legatos misit: velle se de iis +rebus quae inter eos egi coeptae neque perfectae essent agere cum eo: uti +aut iterum conloquio diem constitueret aut, si id minus vellet, ex suis +legatis aliquem ad se mitteret. Conloquendi Caesari causa visa non est, +et eo magis quod pridie eius diei Germani retineri non potuerant quin tela +in nostros coicerent. Legatum ex suis sese magno cum periculo ad eum +missurum et hominibus feris obiecturum existimabat. Commodissimum visum +est C. Valerium Procillum, C. Valerii Caburi filium, summa virtute et +humanitate adulescentem, cuius pater a C. Valerio Flacco civitate donatus +erat, et propter fidem et propter linguae Gallicae scientiam, qua multa +iam Ariovistus longinqua consuetudine utebatur, et quod in eo peccandi +Germanis causa non esset, ad eum mittere, et una M. Metium, qui hospitio +Ariovisti utebatur. His mandavit quae diceret Ariovistus cognogcerent et +ad se referrent. Quos cum apud se in castris Ariovistus conspexisset, +exercitu suo praesente conclamavit: quid ad se venirent? an speculandi +causa? Conantes dicere prohibuit et in catenas coniecit. + + +Eodem die castra promovit et milibus passuum VI a Caesaris castris sub +monte consedit. Postridie eius diei praeter castra Caesaris suas copias +traduxit et milibus passuum duobus ultra eum castra fecit eo consilio uti +frumento commeatuque qui ex Sequanis et Haeduis supportaretur Caesarem +intercluderet. Ex eo die dies continuos V Caesar pro castris suas copias +produxit et aciem instructam habuit, ut, si vellet Ariovistus proelio +contendere, ei potestas non deesset. Ariovistus his omnibus diebus +exercitum castris continuit, equestri proelio cotidie contendit. Genus +hoc erat pugnae, quo se Germani exercuerant: equitum milia erant VI, +totidem numero pedites velocissimi ac fortissimi, quos ex omni copia +singuli singulos suae salutis causa delegerant: cum his in proeliis +versabantur, ad eos se equites recipiebant; hi, si quid erat durius, +concurrebant, si qui graviore vulnere accepto equo deciderat, +circumsistebant; si quo erat longius prodeundum aut celerius recipiendum, +tanta erat horum exercitatione celeritas ut iubis sublevati equorum cursum +adaequarent. + + +Ubi eum castris se tenere Caesar intellexit, ne diutius commeatu +prohiberetur, ultra eum locum, quo in loco Germani consederant, circiter +passus DC ab his, castris idoneum locum delegit acieque triplici instructa +ad eum locum venit. Primam et secundam aciem in armis esse, tertiam +castra munire iussit. [Hic locus ab hoste circiter passus DC, uti dictum +est, aberat.] Eo circiter hominum XVI milia expedita cum omni equitatu +Ariovistus misit, quae copiae nostros terrerent et munitione prohiberent. + +Nihilo setius Caesar, ut ante constituerat, duas acies hostem propulsare, +tertiam opus perficere iussit. Munitis castris duas ibi legiones reliquit +et partem auxiliorum, quattuor reliquas legiones in castra maiora reduxit. + + + +Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias suas +eduxit paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit +hostibusque pugnandi potestatem fecit. Ubi ne tum quidem eos prodire +intellexit, circiter meridiem exercitum in castra reduxit. Tum demum +Ariovistus partem suarum copiarum, quae castra minora oppugnaret, misit. + +Acriter utrimque usque ad vesperum pugnatum est. Solis occasu suas copias +Ariovistus multis et inlatis et acceptis vulneribus in castra reduxit. + +Cum ex captivis quaereret Caesar quam ob rem Ariovistus proelio non +decertaret, hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo esset +ut matres familiae eorum sortibus et vaticinationibus declararent utrum +proelium committi ex usu esset necne; eas ita dicere: non esse fas +Germanos superare, si ante novam lunam proelio contendissent. + + +Postridie eius diei Caesar praesidio utrisque castris quod satis esse +visum est reliquit, alarios omnes in conspectu hostium pro castris +minoribus constituit, quod minus multitudine militum legionariorum pro +hostium numero valebat, ut ad speciem alariis uteretur; ipse triplici +instructa acie usque ad castra hostium accessit. Tum demum necessario +Germani suas copias castris eduxerunt generatimque constituerunt paribus +intervallis, Harudes, Marcomanos, Tribocos, Vangiones, Nemetes, Sedusios, +Suebos, omnemque aciem suam raedis et carris circumdederunt, ne qua spes +in fuga relinqueretur. Eo mulieres imposuerunt, quae ad proelium +proficiscentes milites passis manibus flentes implorabant ne se in +servitutem Romanis traderent. + + +Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaestorem praefecit, +uti eos testes suae quisque virtutis haberet; ipse a dextro cornu, quod +eam partem minime firmam hostium esse animadverterat, proelium commisit. + +Ita nostri acriter in hostes signo dato impetum fecerunt itaque hostes +repente celeriterque procurrerunt, ut spatium pila in hostes coiciendi non +daretur. Relictis pilis comminus gladiis pugnatum est. At Germani +celeriter ex consuetudine sua phalange facta impetus gladiorum exceperunt. +Reperti sunt complures nostri qui in phalanga insilirent et scuta manibus +revellerent et desuper vulnerarent. Cum hostium acies a sinistro cornu +pulsa atque in fugam coniecta esset, a dextro cornu vehementer multitudine +suorum nostram aciem premebant. Id cum animadvertisset P. Crassus +adulescens, qui equitatui praeerat, quod expeditior erat quam ii qui inter +aciem versabantur, tertiam aciem laborantibus nostris subsidio misit. + + +Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes terga verterunt nec +prius fugere destiterunt quam ad flumen Rhenum milia passuum ex eo loco +circiter L pervenerunt. Ibi perpauci aut viribus confisi tranare +contenderunt aut lintribus inventis sibi salutem reppererunt. In his fuit +Ariovistus, qui naviculam deligatam ad ripam nactus ea profugit; reliquos +omnes consecuti equites nostri interfecerunt. Duae fuerunt Ariovisti +uxores, una Sueba natione, quam domo secum eduxerat, altera Norica, regis +Voccionis soror, quam in Gallia duxerat a fratre missam: utraque in ea +fuga periit; duae filiae: harum altera occisa, altera capta est. C. + +Valerius Procillus, cum a custodibus in fuga trinis catenis vinctus +traheretur, in ipsum Caesarem hostes equitatu insequentem incidit. Quae +quidem res Caesari non minorem quam ipsa victoria voluptatem attulit, quod +hominem honestissimum provinciae Galliae, suum familiarem et hospitem, +ereptum ex manibus hostium sibi restitutum videbat neque eius calamitate +de tanta voluptate et gratulatione quicquam fortuna deminuerat. Is se +praesente de se ter sortibus consultum dicebat, utrum igni statim +necaretur an in aliud tempus reservaretur: sortium beneficio se esse +incolumem. Item M. Metius repertus et ad eum reductus est. + + +Hoc proelio trans Rhenum nuntiato, Suebi, qui ad ripas Rheni venerant, +domum reverti coeperunt; quos ubi qui proximi Rhenum incolunt perterritos +senserunt, insecuti magnum ex iis numerum occiderunt. Caesar una aestate +duobus maximis bellis confectis maturius paulo quam tempus anni postulabat +in hiberna in Sequanos exercitum deduxit; hibernis Labienum praeposuit; +ipse in citeriorem Galliam ad conventus agendos profectus est. + + + + +C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO COMMENTARIUS SECUNDUS + +CUM esset Caesar in citeriore Gallia [in hibernis], ita uti supra +demonstravimus, crebri ad eum rumores adferebantur litterisque item +Labieni certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem +dixeramus, contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare. + +Coniurandi has esse causas: primum quod vererentur ne, omni pacata +Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur; deinde quod ab non nullis +Gallis sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari +noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in +Gallia moleste ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis +imperiis studebant; ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus +atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant vulgo regna +occupabantur; qui minus facile eam rem imperio nostro consequi poterant. + + +His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore +Gallia novas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui +deduceret Q. Pedium legatum misit. Ipse, cum primum pabuli copia esse +inciperet, ad exercitum venit. Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis +qui finitimi Belgis erant uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque +de his rebus certiorem faciant. Hi constanter omnes nuntiaverunt manus +cogi, exercitum in unum locum conduci. Tum vero dubitandum non +existimavit quin ad eos proficisceretur. Re frumentaria provisa castra +movet diebusque circiter XV ad fines Belgarum pervenit. + + +Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui +proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium, +primos civitatis, miserunt, qui dicerent se suaque omnia in fidem atque +potestatem populi Romani permittere, neque se cum reliquis Belgis +consensisse neque contra populum Romanum coniurasse, paratosque esse et +obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque +rebus iuvare; reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis +Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, tantumque esse eorum omnium +furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem +iure et isdem legibus utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis +habeant, deterrere potuelint quin cum iis consentirent. + + +Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid +in bello possent, sic reperiebat: plerosque Belgos esse ortos a Germanis +Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse +Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui, patrum +nostrorum memoria omni Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra suos fines +ingredi prohibuerint; qua ex re fieri uti earum rerum memoria magnam sibi +auctoritatem Illagnosque spiritus in re militari sumerent. De numero +eorum omnia se habere explorata Remi dicebant, propterea quod +propinquitatibus adfinitatibus quo coniuncti quantam quisque multitudinem +in communi Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint. + +Plurimum inter eos Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum numero +valere: hos posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo numero +electa milia LX totiusque belli imperium sibi postulare. Suessiones suos +esse finitimos; fines latissimos teracissimosque agros possidere. Apud +eos fuisse regem nostra etiam memoria Diviciacum, totius Galliae +potentissimum, qui cum magnae partis harum regionum, tum etiam Britanniae +imperium obtinuerit; nunc esse regem Galbam: ad hunc propter iustitiam +prudentiamque summam totius belli omnium voluntate deferri; oppida habere +numero XII, polliceri milia armata L; totidem Nervios, qui maxime feri +inter ipsos habeantur longissimeque absint; XV milia Atrebates, Ambianos X +milia, Morinos XXV milia, Menapios VII milia, Caletos X milia, Veliocasses +et Viromanduos totidem, Atuatucos XVIIII milia; Condrusos, Eburones, +Caerosos, Paemanos, qui uno nomine Germani appellantur, arbitrari ad XL +milia. + + +Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem +senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit. + +Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt. Ipse Diviciacum Haeduum +magnopere cohortatus docet quanto opere rei publicae comnlunisque salutis +intersit manus hostium distineri, ne cum tanta multitudine uno tempore +confligendum sit. Id fieri posse, si suas copias Haedui in fines +Bellovacorum introduxerint et eorum agros populari coeperint. His [datis] +mandatis eum a se dimittit. Postquam omnes Belgarum copias in unum locum +coactas ad se venire vidit neque iam longe abesse ab iis quos miserat +exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam, quod est in extremis +Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra posuit. + +Quae res et latus ullum castrorum ripis fluminis muniebat et post eum quae +erant tuta ab hostibus reddebat et commeatus ab Remis reliquisque +civitatibus ut sine periculo ad eum portari possent efficiebat. In eo +flumine pons erat. Ibi praesidium ponit et in altera parte fluminis +Q. Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit; castra in +altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum muniri iubet. + + +Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum +VIII. Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo +die sustentatum est. Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec: + +ubi circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum +lapides iaci coepti sunt murusque defensoribus nudatus est, testudine +facta portas succedunt murumque subruunt. Quod tum facile fiebat. Nam +cum tanta multitudo lapides ac tela %coicerent%, in muro consistendi +potestas erat nulli. Cum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus, +summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido praeerat, unus ex +iis qui legati de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit, nisi +subsidium sibi submittatur, sese diutius sustinere non posse. + + +Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio +venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio +oppidanis mittit; quorum adventu et Remis cum spe delensionis studium +propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi +discessit. Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum +depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad +castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus +duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus +significabatur, amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant. + + +Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam +opinionem virtutis proelio supersedere statuit; cotidie tamen equestribus +proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri auderent +periclitabatur. Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro +castris ad aciem instruendam natura oportuno atque idoneo, quod is collis +ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum adversus in +latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque +ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus +paulatim ad planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam +fossam obduxit circiter passuum CCCC et ad extremas fossas castella +constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes, +quod tantum multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire +possent. Hoc facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in +castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI +legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex +castris eductas instruxerunt. + + +Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum. Hanc si +nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium +transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant. + +Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri +transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos +in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam +contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis +repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si +possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent +pontemque interscinderent, si minus potuissent, agros Remorum +popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque +nostros prohiberent. + + +[Caesar] certior factus ab Titurio onlnem equitatum et levis armaturae +Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit. +Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine +adgressi magnum eorum numerum occiderunt; per eorum corpora reliquos +audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt primosque, +qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt. Hostes, ubi et de +expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse +intellexerunt neque nostros in locum iniquiorum progredi pugnandi causa +viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato +constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines +primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique +convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et +domesticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad eam sententiam cum +reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque +Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant. His persuaderi ut +diutius morarentur neque suis auxilium terrent non poterat. + + +Ea re constituta, secunda vigilia magno cum, strepitu ac tumultu +castris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum +itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut +consimilis fugae profectio videretur. Hac re statim Caesar per +speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent +nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. Prima luce, +confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen +moraretur, praemisit. His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos +praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit. Hi +novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem +eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat, +consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, priores, +quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio +continerentur, exaudito clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi +praesidium ponerent. Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem +nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium; sub occasum solis sequi +destiterunt seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. + + +Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga +reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit +et magno itinere [confecto] ad oppidum Noviodunum contendit. Id ex +itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat, +propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentihus +expugnare non potuit. Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum +usui erant comparare coepit. Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo +in oppidum proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, +aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque +viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti +legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut +conservarentur impetrant. + + +Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis +duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem +Suessiones accipit exercitumque in Bellovacos ducit. Qui cum se suaque +omnia in oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum +exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido +egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in +eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis +contendere. Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri +mulieresque ex muro passis mallibus suo more pacem ab Romanis petierunt. + + +Pro his Diviciacus (nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum +copiis ad Cum reverterat) facit verba: Bellovacos omni tempore in fide +atque amicitia civitatis Haeduae fuisse; impulsos ab suis principibus, qui +dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redacto. omnes indignitates +contumeliasque perferre, et ab Haeduis defecisse et populo Romano bellum +intulisse. Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent +quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse. + +Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia +ac mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem +apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua +bella inciderint, sustentare consuerint. + + +Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem +recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas +auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit. + +His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines +Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt. Eorum +fines Nervii attingebant. Quorum de natura moribusque Caesar cum +quaereret, sic reperiebat: nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil +pati vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his +rebus relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse +homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos +Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent; +confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis +accepturos. + + +Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis +Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id +flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una +cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis (nam his utrisque +persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur); expectari etiam ab +iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem +ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes +exercitui aditus non esset. + + +His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum +castris idoneum deligant. Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis +complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex +captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus +perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter +singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse +quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones +magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa +impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non +auderent. Adiuvabat etiam eorum collsilium qui rem deferebant quod Nervii +antiquitus, cum equitatu nihil possent (neque enim ad hoc tempus ei rei +student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis), quo facilius +finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent, +teneris arboribus incisis atque inflexis crebrisque in latitudinem ramis +enatis [et] rubis sentibusque interiectis effecerant ut instar muri hae +saepes munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici +quidem posset. His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non +omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. + + +Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant. Collis +ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus, +vergebat. Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic +et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte +silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra eas silvas +hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae +stationes equitum videbantur. Fluminis erat altitudo pedum circiter +trium. + + +Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio +ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant. Nam +quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones +expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde +duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant +praesidioque impedimentis erant. Equites nostri cum funditoribus +sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium +commiserunt. Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus +ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad +finem porrecta [ac] loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent, +interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire +coeperunt. Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis +abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii +convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese +confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros +equites fecerunt. His facile pulsis ac proturbatis, incredibili +celeritate ad flumen decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et +in flumine [et iam in manibus nostris] hostes viderentur. Eadem autem +celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati +erant contenderunt. + + +Caesari omnia uno tempore erant agenda: vexillum proponendum, quod +erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere +revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant +arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum. Quarum +rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat. His +difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod +superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode +ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et quod ab opere +singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis +castris vetuerat. Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil +iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur +administrabant. + + +Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam [in] +partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites +non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam +retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter +sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, +proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa +profectus pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque +tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed +etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit. + +Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa +conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus +dimitteret. + + +Instructo exercitu magis ut loci natura [delectusque collis] et +necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum +diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque +densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur, +neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset +provideri neque ab uno omnia imperia administrari poterant. Itaque in +tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur. + + +Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei +constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque +confectos Atrebates (nam his ea pars obvenerat) celeriter ex loco +superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis +magnam partem eorum impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non +dubitaverunt et in locum iniquum progressi rursus resistentes hostes +redintegrato proelio in fugam coniecerunt. Item alia in parte diversae +duae legiones, XI. et VIII., profligatis Viromanduis, quibuscum erant +congressae, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At +totis fere castris a fronte et a sinistra parte nudatis, cum in dextro +cornu legio XII. et non magno ab ea intervallo VII. constitisset, omnes +Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam imperii tenebat, +ad eum locum contenderunt; quorum pars [ab] aperto latere legiones +circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit. + + +Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis +una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra +reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam +petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros +victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum +respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites +fugae sese mandabant. Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor +fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur. + +Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos virtutis +opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem +venerant, cum multitudine hostium castra [nostra] compleri, legiones premi +et paene circumventas teneri, calones, equites, tunditores, Numidas +diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis +nostris rebus domum contenderunt: Romanos pulsos superatosque, castris +impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt. + + +Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu prolectus, ubi +suos urgeri signisque in unum locum conlatis XII. legionis confertos +milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis +omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso, +reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut +occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis +gravibusque vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos +esse tardiores et non nullos ab novissimis deserto [loco] proelio excedere +ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes +intermittere et ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit, +neque ullum esse subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis [uni] +militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem +processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus +milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti +possent. Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum +pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus +operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est. + + +Caesar, cum VII. legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab +hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones +coniungerent et conversa signa in hostes inferrent. Quo facto cum aliis +alii subsidium ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur, +audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. Interim milites legionum +duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio +nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et +T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in +nostris castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit. +Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in +periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil +ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. + + +Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui +vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, +calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, +equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis +pugnae se legionariis militibus praeferrent. At hostes, etiam in extrema +spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum +cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus +pugnarent, his deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex +tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent: ut non +nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire +latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum; +quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat. + + +Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum +redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac +paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil +impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui supererant +consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in +commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum +milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. + +Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, +diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et +finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent. + + +Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis +venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis +castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum +contulerunt. Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes +deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem +non amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro +munierant; tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro +conlocabant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in +provinciam nostram atque Italiam; facerent, iis impedimentis quae secum +agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae [ex +suis] ac praesidio VI milia hominum una reliquerant. Hi post eorum obitum +multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias +inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio +locum delegerant. + + +Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones +faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo +pedum XII in circuitu %XV% milium crebrisque castellis circummuniti oppido +sese continebant. Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul +constitui viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus, +quod tanta machinatio a tanto spatio institueretur: quibusnam mallibus +aut quibus viribus praesertim homines tantulae staturae (nam plerumque +omnibus Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui +est) tanti oneris turrim in muro sese [posse] conlocare confiderent? + + +Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata +specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum +locuti, non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui +tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, se +suaque omnia eorum potestati permittere dixerunt. Unum petere ac +deprecari: si forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis +audirent, statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret. +Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a +quibus se defelldere traditis armis non possent. Sibi praestare, si in +eum casum deducerentur, quamvis fortunam a populo Romano pati quam ab his +per cruciatum interfici inter quos dominari consuessent. + + +Ad haec Caesar respondit: se magis consuetudine sua quam merito eorum +civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se +dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis. + +Se id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum ne quam +dediticiis populi Romani iniuriam inferrent. Re renuntiata ad suos illi +se quae imperarentur facere dixerunt. Armorum magna multitudine de muro +in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri +aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte +tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis +patefactis eo die pace sunt usi. + + +Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit, +ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent. Illi ante inito, +ut intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia +deducturos aut denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum +iis quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis +aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, +pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras +munitiones accensus videbatur, omnibus copiis repente ex oppido eruptionem +fecerunt. Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione +facta, ex proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus ita +acriter est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra +eos qui ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una +virtute omnis spes consisteret. Occisis ad hominum milibus IIII reliqui +in oppidum reiecti sunt. Postridie eius diei refractis portis, cum iam +defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius +oppidi universa Caesar vendidit. Ab iis qui emerant capitum numerus ad +eum relatus est milium LIII. + + +Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos, +Venellos, Osismos, Coriosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt +maritimae civitates Oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas +civitates in dicionem potestatemque populi Romani esse redactas. + + +His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros +opinio perlata est uti ab iis nationibus quae trans Rhenum incolerent +legationes ad Caesarem mitterentur, quae se obsides daturas, imperata +facturas pollicerentur. Quas legationes Caesar, quod in Italiam +Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit. Ipse +in Carnutes, Andes, Turonos quaeque civitates propinquae iis locis erant +ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus +est. Ob easque res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta +est, quod ante id tempus accidit nulli. + + + + +C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO COMMENTARIUS TERTIUS + +CVM in Italiam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII. + +et parte equitatus in Nantuates, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus +Allobrogum et lacu Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes pertinent. + +Causa mittendi fuit quod iter per Alpes, quo magno cum periculo magnisque +cum portoriis mercatores ire consuerant, patefieri volebat. Huic +permisit, si opus esse arbitraretur, uti in his locis legionem hiemandi +causa conlocaret. Galba secundis aliquot proeliis factis castellisque +compluribus eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis obsidibusque +datis et pace facta, constituit cohortes duas in Nantuatibus conlocare et +ipse cum reliquis eius legionis cohortibus in vico Veragrorum, qui +appellatur Octodurus hiemare; qui vicus positus in valle non magna adiecta +planitie altissimis montibus undique continetur. Cum hic in duas partes +flumine divideretur, alteram partem eius vici Gallis [ad hiemandum] +concessit, alteram vacuam ab his relictam cohortibus attribuit. Eum locum +vallo fossaque munivit. + + +Cum dies hibernorum complures transissent frumentumque eo comportari +iussisset, subito per exploratores certior factus est ex ea parte vici, +quam Gallis concesserat, omnes noctu discessisse montesque qui impenderent +a maxima multitudine Sedunorum et Veragrorum teneri. Id aliquot de causis +acciderat, ut subito Galli belli renovandi legionisque opprimendae +consilium caperent: primum, quod legionem neque eam plenissimam detractis +cohortibus duabus et compluribus singillatim, qui commeatus petendi causa +missi erant, absentibus propter paucitatem despiciebant; tum etiam, quod +propter iniquitatem loci, cum ipsi ex montibus in vallem decurrerent et +tela coicerent, ne primum quidem impetum suum posse sustineri +existimabant. Accedebat quod suos ab se liberos abstraetos obsidum nomine +dolebant, et Romanos non solum itinerum causa sed etiam perpetuae +possessionis culmina Alpium oceupare conari et ea loca finitimae +provinciae adiungere sibi persuasum habebant. + + +His nuntiis acceptis Galba, cum neque opus hibernorum munitionesque +plene essent perfectae neque de frumento reliquoque commeatu satis esset +provisum quod deditione facta obsidibusque acceptis nihil de bello +timendum existimaverat, consilio celeriter convocato sententias exquirere +coepit. Quo in consilio, cum tantum repentini periculi praeter opinionem +accidisset ac iam omnia fere superiora loca multitudine armatorum completa +conspicerentur neque subsidio veniri neque commeatus supportari +interclusis itineribus possent, prope iam desperata salute non nullae eius +modi sententiae dicebantur, ut impedimentis relictis eruptione facta isdem +itineribus quibus eo pervenissent ad salutem contenderent. Maiori tamen +parti placuit, hoc reservato ad extremum [casum] consilio interim rei +eventum experiri et castra defendere. + + +Brevi spatio interiecto, vix ut iis rebus quas constituissent +conlocandis atque administrandis tempus daretur, hostes ex omnibus +partibus signo dato decurrere, lapides gaesaque in vallum coicere. Nostri +primo integris viribus fortiter propugnare neque ullum flustra telum ex +loco superiore mittere, et quaecumque pars castrorum nudata defensoribus +premi videbatur, eo occurrere et auxilium ferre, sed hoc superari quod +diuturnitate pugnae hostes defessi proelio excedebant, alii integris +viribus succedebant; quarum rerum a nostris propter paucitatem fieri nihil +poterat, ac non modo defesso ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem eius +loci ubi constiterat relinquendi ac sui recipiendi facultas dabatur. + + +Cum iam amplius horis sex continenter pugnaretur, ac non solum vires +sed etiam tela nostros deficerent, atque hostes acrius instarent +languidioribusque nostris vallum scindere et fossas complere coepissent, +resque esset iam ad extremum perducta casum, P. Sextius Baculus, primi +pili centurio, quem Nervico proelio compluribus confectum vulneribus +diximus, et item C. Volusenus, tribunus militum, vir et consilii magni et +virtutis, ad Galbam accurrunt atque unam esse spem salutis docent, si +eruptione facta extremum auxilium experirentur. Itaque convocatis +centurionibus celeriter milites certiores facit, paulisper intermitterent +proelium ac tantum modo tela missa exciperent seque ex labore reficerent, +post dato signo ex castris erumperent, atque omnem spem salutis in virtute +ponerent. + + +Quod iussi sunt faciunt, ac subito omnibus portis eruptione facta +neque cognoscendi quid fieret neque sui colligendi hostibus facultatem +relinquunt. Ita commutata fortuna eos qui in spem potiundorum castrorum +venerant undique circumventos intercipiunt, et ex hominum milibus amplius +XXX, quem numerum barbarorum ad castra venisse constabat, plus tertia +parte interfecta reliquos perterritos in fugam coiciunt ac ne in locis +quidem superioribus consistere patiuntur. Sic omnibus hostium copiis +fusis armisque exutis se intra munitiones suas recipiunt. Quo proelio +facto, quod saepius fortunam temptare Galba nolebat atque alio se in +hiberna consilio venisse meminerat, aliis occurrisse rebus videbat, maxime +frumenti [commeatusque] inopia permotus postero die omnibus eius vici +aedificiis incensis in provinciam reverti contendit, ac nullo hoste +prohibente aut iter demorante incolumem legionem in Nantuates, inde in +Allobroges perduxit ibique hiemavit. + + +His rebus gestis cum omnibus de causis Caesar pacatam Galliam +existimaret, [superatis Belgis, expulsis Germanis, victis in Alpibus +Sedunis,] atque ita inita hieme in Illyricum profectus esset, quod eas +quoque nationes adire et regiones cognoseere volebat, subitum bellum in +Gallia eoortum est. Eius belli haec fuit causa. P. Crassus adulescens +eum legione VII. proximus mare Oeeanum in Andibus hiemabat. Is, quod in +his loeis inopia frumenti erat, praefectos tribunosque militum eomplures +in finitimas civitates frumenti causa dimisit; quo in numero est +T. Terrasidius missus in Esuvios, M. Trebius Gallus in Coriosolites, +Q. Velanius eum T. Silio in Venetos. + + +Huius est civitatis longe amplissima auctoritas omnis orae maritimae +regionum earum, quod et naves habent Veneti plurimas, quibus in Britanniam +navigare consuerunt, et scientia atque usu rerum nauticarum ceteros +antecedunt et in magno impetu maris atque aperto paucis portibus +interiectis, quos tenent ipsi, omnes fere qui eo mari uti consuerunt +habent vectigales. Ab his fit initium retinendi Silii atque Velanii, quod +per eos suos se obsides, quos Crasso dedissent, recuperaturos +existimabant. Horum auctoritate finitimi adducti, ut sunt Gallorum subita +et repentina consilia, eadem de causa Trebium Terrasidiumque retinent et +celeriter missis legatis per suos principes inter se coniurant nihil nisi +communi consilio acturos eundemque omnes fortunae exitum esse laturos, +reliquasque civitates sollicitant, ut in ea libertate quam a maioribus +acceperint permanere quam Romanorum servitutem perferre malint. Omni ora +maritima celeriter ad suam sententiam perducta communem legationem ad +P. Crassum mittunt, si velit suos recuperare, obsides sibi remittat. + + +Quibus de rebus Caesar a Crasso certior factus, quod ipse aberat +longius, naves interim longas aedificari in flumine Ligeri, quod influit +in Oceanum, remiges ex provincia institui, nautas gubernatoresque +comparari iubet. His rebus celeriter administratis ipse, cum primum per +anni tempus potuit, ad exercitum contendit. Veneti reliquaeque item +civitates cognito Caesaris adventu [certiores facti], simul quod quantum +in se facinus admisissent intellegebant, [legatos, quod nomen ad omnes +nationes sanctum inviolatumque semper fuisset, retentos ab se et in +vincula coniectos,] pro magnitudine periculi bellum parare et maxime ea +quae ad usum navium pertinent providere instituunt, boc maiore spe quod +multum natura loci confidebant. Pedestria esse itinera concisa +aestuariis, navigationem impeditam propter inscientiam locorum +paucitatemque portuum sciebant, neque nostros exercitus propter inopiam +frumenti diutius apud se morari posse confidebant; ac iam ut omnia contra +opinionem acciderent, tamen sc plurimum navibus posse, [quam] Romanos +neque ullam facultatem habere navium, neque eorum locorum ubi bellum +gesturi essent vada, portus, insulas novisse; ac longe aliam esse +navigationem in concluso mari atque in vastissimo atque apertissimo Oceano +perspiciebant. His initis consiliis oppida muniunt, frumenta ex agris in +oppida comportant, naves in Venetiam, ubi Caesarem primum bellum gesturum +constabat, quam plurimas possunt cogunt. Socios sibi ad id bellum +Osismos, Lexovios, Namnetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes, Menapios +adsciscunt; auxilia ex Britannia, quae contra eas regiones posita est, +arcessunt. + + +Erant hae difficultates belli gerendi quas supra ostendiIrIus, sed +tamen multa Caesarem ad id bellum incitabant: iniuria retentorum equitum +Romanorum, rebellio facta post deditionem, defectio datis obsidibus, tot +civitatum coniuratio, in primis ne hac parte neglecta reliquae nationes +sibi idem licere arbitrarentur. Itaque cum intellegeret omnes fere Gallos +novis rebus studere et ad bellum mobiliter celeriterque excitari, omnes +autem homines natura libertati studere et condicionem servitutis odisse, +prius quam plures civitates conspirarent, partiendum sibi ac latius +distribuendum exercitum putavit. + + +Itaque T. Labienum legatum in Treveros, qui proximi flumini Rheno +sunt, cum equitatu mittit. Huic imandat, Remos reliquosque Belgas adeat +atque in officio contineat Germanosque, qui auxilio a Belgis arcessiti +dicebantur, si per vim navibus flumen transire conentur, prohibeat. + +P. Crassum cum cohortibus legionariis XII et magno numero equitatus in +Aquitaniam proficisci iubet, ne ex his nationibus auxilia in Galliam +mittantur ac tantae nationes coniungantur. Q. Titurium Sabinum legatum +cum legionibus tribus in Venellos, Coriosolites Lexoviosque mittit, qui +eam manum distinendam curet. D. Brutum adulescentem classi Gallicisque +navibus, quas ex Pictonibus et Santonis reliquisque pacatis regionibus +convenirel iusserat, praeficit et, cum primum possit, in Venetos +proficisci iubet. Ipse eo pedestribus copiis contendit. + + +Erant eius modi fere situs oppidorum ut posita in extremis lingulis +promunturiisque neque pedibus aditum haberent, cum ex alto se acstus +incitavisset, quod [bis] accidit semper horarum XII spatio, neque navibus, +quod rursus minuente aestu naves in vadis adflictarentur. Ita utraque re +oppidorum oppugnatio impediebatur. Ac si quando magnitudine operis forte +superati, extruso mari aggere ac molibus atque his oppidi moenibus +adaequatis, suis fortunis desperare coeperant, magno numero navium +adpulso, cuius rei summam facultatem habebant, omnia sua deportabant seque +in proxima oppida recipiebant: ibi se rursus isdem oportunitatibus loci +defendebant. Haec eo facilius Inagnaln partem aestatis faciebant quod +nostrae naves tempestatibus detinebantur summaque erat vasto atque aperto +mari, rnagnis aestibus, raris ac prope nullis portibus difficultas +navigandi. + + +Namque ipsorum naves ad hunc modum factae armataeque erant: carinae +aliquanto planiores quam nostrarum navium, quo facilius vada ac decessum +aestus excipere possent; prorae admodum erectae atque item puppes, ad +magnitudinem fluctuum tempestatumque accommodatae; naves totae factae ex +robore ad quamvis vim et contumeliam perferendam; transtra ex pedalibus in +altitudinem trabibus, confixa clavis ferreis digiti pollicis crassitudine; +ancorae pro funibus ferreis catenis revinctae; pelles pro velis alutaeque +tenuiter confectae, [hae] sive propter inopiam lini atque eius usus +inscientiam, sive eo, quod est magis veri simile, quod tantas tempestates +Oceani tantosque impetus ventorum sustineri ac tanta onera navium regi +velis non satis commode posse arbitrabantur. Cum his navibus nostrae +classi eius modi congressus erat ut una celeritate et pulsu remorum +praestaret, reliqua pro loci natura, pro vi tempestatum illis essent +aptiora et accommodatiora. Neque enim iis nostrae rostro nocere poterant +(tanta in iis erat firmitudo), neque propter altitudinem facile telum +adigebatur, et eadem de causa minus commode copulis continebautur. + +Accedebat ut, cum [saevire ventus coepisset et] se vento dedissent, et +tempestatem ferrent facilius et in vadis consisterent tutius et ab aestu +relictae nihil saxa et cotes timerent; quarum rerum omnium nostris navibus +casus erat extimescendus. + + +Compluribus expugnatis oppidis Caesar, ubi intellexit frustra tantum +laborem sumi neque hostium fugam captis oppidis reprimi neque iis noceri +posse, statuit expectandam classem. Quae ubi convenit ac primum ab +hostibus visa est, circiter CCXX naves eorum paratissimae atque omni +genere armorum ornatissimae profectae ex portu nostris adversae +constiterunt; neque satis Bruto, qui classi praeerat, vel tribunis militum +centurionibusque, quibus singulae naves erant attributae, constabat quid +agerent aut quam rationem pugnae insisterent. Rostro enim noceri non +posse cognoverant; turribus autem excitatis tamen has altitudo puppium ex +barbaris navibus superabat, ut neque ex inferiore loco satis commode tela +adigi possent et missa a Gallis gravius acciderent. Una erat magno usui +res praeparata a nostris, falces praeacutae insertae adfixaeque longuriis, +non absimili forma muralium falcium. His cum funes qui antemnas ad malos +destinabant comprehensi adductique erant, navigio remis incitato +praerumpebantur. Quibus abscisis antemnae necessario concidebant, ut, cum +omnis Gallicis navibus spes in velis armamentisque consisteret, his +ereptis omnis usus navium uno tempore eriperetur. Reliquum erat certamen +positum in virtute, qua nostri milites facile superabant, atque eo magis +quod in conspectu Caesaris atque omnis exercitus res gerebatur, ut nullum +paulo fortius factum latere posset; omnes enim colles ac loca superiora, +unde erat propinquus despectus in mare, ab exercitu tenebantur. + + +Deiectis, ut diximus, antemnis, cum singulas binae ac ternae naves +circumsteterant, milites summa vi transcendere in hostium naves +contendebant. Quod postquam barbari fieri animadverterunt, expugnatis +compluribus navibus, cum ei rei nullum reperiretur auxilium, fuga salutem +petere contenderunt. Ac iam conversis in eam partem navibus quo ventus +ferebat, tanta subito malacia ac tranquillitas extitit ut se ex loco +movere non possent. Quae quidem res ad negotium conficiendum maximae fuit +oportunitati: nam singulas nostri consectati expugnaverunt, ut perpaucae +ex omni numero noctis interventu ad terram per venirent, cum ab hora fere +IIII. usque ad solis occasum pugnaretur. + + +Quo proelio bellum Venetorum totiusque orae maritimae confectum est. + +Nam cum omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis in quibus aliquid +consilii aut dignitatis fuit eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat +in unum locum coegerant; quibus amissis reliqui neque quo se reciperent +neque quem ad modum oppida defenderent habebant. Itaque se suaque omnia +Caesari dediderunt. In quos eo gravius Caesar vindicandum statuit quo +diligentius in reliquum tempus a barbaris ius legatorum conservaretur. + +Itaque omni senatu necato reliquos sub corona vendidit. + + +Dum haec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus cum iis copiis quas +a Caesare acceperat in fines Venellorum pervenit. His praeerat Viridovix +ac summam imperii tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex +quibus exercitum [magnasque scopias] coegerat; atque his paucis diebus +Aulerci Eburovices Lexoviique, senatu suo interfecto quod auctores belli +esse nolebant, portas clauserunt seque cum Viridovice coniunxerunt; +magnaque praeterea multitudo undique ex Gallia perditorum hominum +latronumque convenerat, quos spes praedandi studiumque bellandi ab agri +cultura et cotidiano labore revocabat. Sabinus idoneo omnibus rebus loco +castris sese tenebat, cum Viridovix contra eum duorum milium spatio +consedisset cotidieque productis copiis pugnandi potestatem faceret, ut +iam non solum hostibus in contemptionem Sabinus veniret, sed etiam +nostrorum militum vocibus non nihil carperetur; tantamque opinionem +timoris praebuit ut iam ad vallum castrorum hostes accedere auderent. Id +ea de causa faciebat quod cum tanta multitudine hostium, praesertim eo +absente qui summam imperii teneret, nisi aequo loco aut oportunitate +aliqua data legato dimicandum non existimabat. + + +Hac confirmata opinione timoris idoneum quendam hominem et callidum +deligit, Gallum, ex iis quos auxilii causa secum habebat. Huic magnis +praemiis pollicitationibusque persuadet uti ad hostes transeat, et quid +fieri velit edocet. Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem Romanorum +proponit, quibus angustiis ipse Caesar a Venetis prematur docet, eque +longius abesse quin proxima nocte Sabinus clam ex castris exercitum educat +et ad Caesarem auxilii ferendi causa proficiscatur. Quod ubi auditum est, +conclamant omnes occasionem negotii bene gerendi amittendam non esse: ad +castra iri oportere. Multae res ad hoc consilium Gallos hortabantur: + +superiorum dierum Sabini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia +cibariorum, cui rei paum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici +belli, et quod fere libenter. homines id quod volunt credunt. His rebus +adducti non prius Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam +ab iis sit concessum arma uti capiant et ad castra contendant. Qua re +concessa laeti, ut explorata victoria, sarmentis virgultisque collectis, +quibus fossas Romanorum compleant, ad castra pergunt. + + +Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter +passus mille. Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se +colligendos armandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt. + +Sabinus suos hortatus cupientibus signum dat. Impeditis hostibus propter +ea quae ferebant onera subito duabus portis eruptionem fieri iubet. + +Factum est oportunitate loci, hostium inscientia ac defatigatione, virtute +militum et superiorum pugnarum exercitatione, ut ne unum quidem nostrorum +impetum ferrent ac statim terga verterent. Quos impeditos integris +viribus milites nostri consecuti magnum numerum eorum occiderunt; reliquos +equites consectati paucos, qui ex fuga evaserant, reliquerunt. Sic uno +tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar est +certior factus, civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. Nam ut +ad bella suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis ac +minime resistens ad calamitates ferendas mens eorum est. + + +Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae +[pars], ut ante dictum est, [et regionum latitudine et multitudine +hominum] tertia pars Galliae est [aestimanda], cum intellegeret in iis +locis sibi bellum gerendum ubi paucis ante annis L. Valerius Praeconinus +legatus exercitu pulso interfectus esset atque unde L. Manlius proconsul +impedimentis amissis profugisset, non mediocrem sibi diligentiam +adhibendam intellegebat. Itaque re frumentaria provisa, auxiliis +equitatuque comparato, multis praeterea viris fortibus Tolosa et Carcasone +et Narbone, quae sunt civitates Galliae provinciae finitimae, ex his +regionibus nominatim evocatis, in Sotiatium fines exercitum introduxit. + +Cuius adventu cognito Sotiates magnis copiis coactis, equitatuque, quo +plurimum valebant, in itinere agmen nostrum adorti primum equestre +proelium commiserunt, deinde equitatu suo pulso atque insequentibus +nostris subito pedestres copias, quas in convalle in insidiis +conlocaverant, ostenderunt. Hi nostros disiectos adorti proelium +renovarunt. + + +Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis +freti in sua virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri +autem quid sine imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce +efficere possent perspici cuperent; tandem confecti vulneribus hostes +terga verterunt. Quorum magno numero interfecto Crassus ex itinere +oppidum Sotiatium oppugnare coepit. Quibus fortiter resistentibus vineas +turresque egit. Illi alias eruptione temptata, alias cuniculis ad aggerem +vineasque actis (cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani, propterea quod +multis locis apud eos aerariae secturaeque sunt), ubi diligentia nostrorum +nihil his rebus profici posse intellexerunt, legatos ad Crassum mittunt +seque in deditionem ut recipiat petunt. Qua re impetrata arma tradere +iussi faciunt. + + +Atque in eam rem omnium nostrorum intentis animis alia ex parte oppidi +Adiatunnus, qui summam imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi +soldurios appellant, quorum haec est condicio, ut omnibus in vita commodis +una cum iis fruantur quorum se amicitiae dediderint, si quid his per vim +accidat, aut eundem casum una ferant aut sibi mortem consciscant; neque +adhuc hominum memoria repertus est quisquam qui, eo interfecto cuius se +amicitiae devovisset, mortem recusaret---cum his Adiatunnus eruptionem +facere conatus clamore ab ea parte munitionis sublato cum ad arma milites +concurrissent vehementerque ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum tamen +uti eadem deditionis condicione uteretur a Crasso impetravit. + + +Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium +profectus est. Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et +manu munitum paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant, +legatos quoque versus dimittere, coniurare, obsides inter se dare, copias +parare coeperunt. Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae sunt +citerioris Hispaniae finitimae Aquitaniae: inde auxilia ducesque +arcessuntur. Quorum adventu magna cum auctoritate et magna [cum] hominum +multitudine bellum gerere conantur. Duces vero ii deliguntur qui una cum +Q. Sertorio omnes annos fuerant summamque scientiam rei militaris habere +existimabantur. Hi consuetudine populi Romani loca capere, castra munire, +commeatibus nostros intercludere instituunt. Quod ubi Crassus +animadvertit, suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et +vagari et vias obsidere et castris satis praesidii relinquere, ob eam +causam minus commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies +hostium numcrum augeri, non cunctandum existimavit quin pugna decertaret. + +Hac re ad consilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum +diem pugnae constituit. + + +Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis +in mediam aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat. + +Illi, etsi propter multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque +nostrorum se tuto dimicaturos existimabant, tamen tutius esse +arbitrabantur obsessis viis commeatu intercluso sine vulnere victoria +potiri, et si propter inopiam rei frumentariae Romani se recipere +coepissent, impeditos in agmine et sub sarcinis infirmiores animo adoriri +cogitabant. Hoc consilio probato ab ducibus, productis Romanorum copiis, +sese castris tenebant. Hac re perspecta Crassus, cum sua cunctatione +atque opinione timoris hostes nostros milites alacriores ad pugnaudum +effecissent atque omnium voces audirentur expectari diutius non oportere +quin ad castra iretur, cohortatus suos omnibus cupientibus ad hostium +castra contendit. + + +Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores +vallo munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non +multum Crassus confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad +aggerem caespitibus comportandis speciem atque opinionem pugnantium +praeberent, cum item ab hostibus constanter ac non timide pugnaretur +telaque ex loco superiore missa non frustra acciderent, equites circumitis +hostium castris Crasso renuntiaverunt non eadem esse diligentia ab +decumana porta castra munita facilemque aditum habere. + + +Crassus equitum praefectos cohortatus, ut magnis praemiis +pollicitationibusque suos excitarent, quid fieri vellet ostendit. Illi, +ut erat imperatum, eductis iis cohortibus quae praesidio castris relictae +intritae ab labore erant, et longiore itinere circumductis, ne ex hostium +castris conspici possent, omnium oculis mentibusque ad pugnam intentis +celeriter ad eas quas diximus munitiones pervenerunt atque his prorutis +prius in hostium castris constiterunt quam plane ab his videri aut quid +rei gereretur cognosci posset. Tum vero clamore ab ea parte audito nostri +redintegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae accidere consuevit, +acrius impugnare coeperunt. Hostes undique circumventi desperatis omnibus +rebus se per munitiones deicere et fuga salutem petere contenderunt. Quos +equitatus apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex +Aquitania Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta, +multa nocte se in castra recepit. + + +Hac audita pugna maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque +ultro misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii, +Vocates, Tarusates, Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates: +paucae ultimae nationes anni tempore confisae, quod hiems suberat, id +facere neglexerunt. + + +Eodem fere tempore Caesar, etsi pmpe exacta iam aestas erat, tamen, +quod omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent +neque ad eum umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum +celeriter confici posse eo exercitum duxit; qui longe alia ratione ac +reliqui Galli bellum gerere coeperunt. Nam quod intellegebant maximas +nationes, quae proelio contendissent, pulsas superatasque esse, +continentesque silvas ac paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt. +Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque munire +instituisset neque hostis interim visus esset, dispersis in opere nostris +subito ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum +fecerunt. Nostri celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt et +compluribus interfectis longius impeditioribus locis secuti paucos ex suis +deperdiderunt. + + +Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis +inermibus imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem +eam materiam quae erat caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo +ad utrumque latus extruebat. Incredibili celeritate magno spatio paucis +diebus confecto, cum iam pecus atque extrema impedimenta a nostris +tenerentur, ipsi densiores silvas peterent, eius modi sunt tempestates +consecutae uti opus necessario intermitteretur et continuatione imbrium +diutius sub pellibus milites contineri non possent. Itaque vastatis +omnibus eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar exercitum +reduxit et in Aulercis Lexoviisque, reliquis item civitatibus quae proxime +bellum fecerant, in hibernis conlocavit. + + + + +C. IULI CAESARIS DE BELLO GALLICO COMMENTARIUS QUARTUS + +EA quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso +consulibus, Usipetes Germani et item Tencteri magna [cum] multitudine +hominum flumen Rhenum transierunt, non longe a mari, quo Rhenus influit. + +Causa transeundi fuit quod ab Suebis complures annos exagitati bello +premebantur et agri cultura prohibebantur. + + +Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium. + +Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia +armatorum bellandi causa ex finibus educunt. Reliqui, qui domi manserunt, +se atque illos alunt; hi rursus in vicem anno post in armis sunt, illi +domi remanent. Sic neque agri cultura nec ratio atque usus belli +intermittitur. Sed privati ac separati agri apud eos nihil est, neque +longius anno remanere uno in loco colendi causa licet. Neque multum +frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt multum sunt in +venationibus; quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione et +libertate vitae, quod a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti +nihil omnino contra voluntatem faciunt, et vires alit et immani corporum +magnitudine homines efficit. Atque in eam se consuetudinem adduxerunt ut +locis frigidissimis neque vestitus praeter pelles habeant quicquam, quarum +propter exiguitatem magna est corporis pars aperta, et laventur in +fluminibus. + + +Mercatoribus est aditus magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant +habeant, quam quo ullam rem ad se importari desiderent. Quin etiam +iumentis, quibus maxime Galli delectantur quaeque impenso parant pretio, +Germani importatis non utuntur, sed quae sunt apud eos nata, parva atque +deformia, haec cotidiana exercitatione summi ut sint laboris efficiunt. + +Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur, +equos eodem remanere vestigio adsue fecerunt, ad quos se celeriter, cum +usus est, recipiunt: neque eorum moribus turpius quicquam aut inertius +habetur quam ephippiis uti. Itaque ad quemvis numerum ephippiatorum +equitum quamvis pauci adire audent. Vinum omnino ad se importari non +patiuntur, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines atque +effeminari arbitrantur. + + +Publice maximam putant esse laudem quam latissime a suis finibus +vacare agros: hac re significari magnum numerum civitatum suam vim +sustinere non posse. Itaque una ex parte a Suebis circiter milia passuum +C agri vacare dicuntur. Ad alteram partem succedunt Ubii, quorum fuit +civitas ampla atque florens, ut est captus Germanorum; ii paulo, quamquam +sunt eiusdem generis, sunt ceteris humaniores, propterea quod Rhenum +attingunt multum ad eos mercatores ventitant et ipsi propter +propinquitatem [quod] Gallicis sunt moribus adsuefacti. Hos cum Suebi +multis saepe bellis experti propter amplitudinem gravitatem civitatis +finibus expellere non potuissent, tamen vectigales sibi fecerunt ac multo +humiliores infirmiores redegerunt. + + +In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri, quos supra diximus; qui +complures annos Sueborum vim sustinuerunt, ad extremum tamen agris expulsi +et multis locis Germaniae triennium vagati ad Rhenum pervenerunt, quas +regiones Menapii incolebant. Hi ad utramque ripam fluminis agros, +aedificia vicosque habebant; sed tantae multitudinis adventu perterriti ex +iis aedificiis quae trans flumen habuerant demigraverant, et cis Rhenum +dispositis praesidiis Germanos transire prohibebant. Illi omnia experti, +cum neque vi contendere propter inopiam navium neque clam transire propter +custodias Menapiorum possent, reverti se in suas sedes regiones +simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt atque omni hoc +itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantes Menapios +oppresserunt, qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti +sine metu trans Rhenum in suos vicos remigraverant. His interfectis +navibus eorum occupatis, prius quam ea pars Menapiorum quae citra Rhenum +erat certior fieret, flumen transierunt atque omnibus eorum aedificiis +occupatis reliquam partem hiemis se eorum copiis aluerunt. + + +His de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum veritus, +quod sunt in consiliis capiendis mobiles et novis plerumque rebus student, +nihil his committendum existimavit. Est enim hoc Gallicae consuetudinis, +uti et viatores etiam invitos consistere cogant et quid quisque eorum de +quaque re audierit aut cognoverit quaerant et mercatores in oppidis vulgus +circumsistat quibus ex regionibus veniant quas ibi res cognoverint +pronuntiare cogat. His rebus atque auditionibus permoti de summis saepe +rebus consula ineunt, quorum eos in vestigio paenitere necesse est, cum +incertis rumoribus serviant et pleri ad voluntatem eorum ficta +respondeant. + + +Qua consuetudine cognita Caesar, ne graviori bello, occurreret, +maturius quam consuerat ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset, ea +quas fore suspicatus erat facta cognovit: missas legationes ab non nullis +civitatibus ad Germanos invitatos eos uti ab Rheno discederent: omnia +quae[que] postulassent ab se fore parata. Qua spe adducti Germani latius +iam vagabantur et in fines Eburonum et Condrusorum, qui sunt Treverorum +clientes, pervenerant. Principibus Gallice evocatis Caesar ea quae +cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis permulsis et +confirmatis equitatu imperato bellum cum Germanis gerere constituit. + + +Re frumentaria comparata equitibusque delectis iter in ea loca facere +coepit, quibus in locis esse Germanos audiebat. A quibus cum paucorum +dierum iter abesset, legati ab iis venerunt, quorum haec fuit oratio: + +Germanos neque priores populo Romano bellum inferre neque tamen recusare, +si lacessantur, quin armis contendant, quod Germanorum consuetudo [haec] +sit a maioribus tradita, Quicumque bellum inferant, resistere neque +deprecari. Haec tamen dicere venisse invitos, eiectos domo; si suam +gratiam Romani velint, posse iis utiles esse amicos; vel sibi agros +attribuant vel patiantur eos tenere quos armis possederint: sese unis +Suebis concedere, quibus ne di quidem immortales pares esse possint; +reliquum quidem in terris esse neminem quem non superare possint. + + +Ad haec Caesar quae visum est respondit; sed exitus fuit orationis: + +sibi nullam cum iis amicitiam esse posse, si in Gallia remanerent; neque +verum esse, qui suos fines tueri non potuerint alienos occupare; neque +ullos in Gallia vacare agros qui dari tantae praesertim multitudini sine +iniuria possint; sed licere, si velint, in Ubiorum finibus considere, +quorum sint legati apud se et de Sueborum iniuriis querantur et a se +auxilium petant: hoc se Ubiis imperaturus. + + +Legati haec se ad suos relaturos dixerunt et re deliberata post diem +tertium ad Caesarem reversuros: interea ne propius se castra moveret +petierunt. Ne id quidem Caesar ab se impetrari posse dixit. Cognoverat +enim magnam partem equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi +frumentandi causa ad Ambivaritos trans Mosam missam: hos expectari +equites atque eius rei causa moram interponi arbitrabatur. + + +[Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte +quadam ex Rheno recepta, quae appellatur Vacalus insulam efficit +Batavorum, in Oceanum influit neque longius ab Oceano milibus passuum LXXX +in Rhenum influit. Rhenus autem oritur ex Lepontiis, qui Alpes incolunt, +et longo spatio per fines Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum, +Mediomatricorum, Tribocorum, Treverorum citatus fertur et, ubi Oceano +adpropinquavit, in plures diffluit partes multis ingentibus insulis +effectis, quarum pars magna a feris barbaris nationibus incolitur, ex +quibus sunt qui piscibus atque ovis avium vivere existimantur, multis +capitibus in Oceanum influit.] + + +Caesar cum ab hoste non amplius passuum XII: milibus abesset, ut erat +constitutum, ad eum legati revertuntur; qui in itinere congressi magnopere +ne longius progrederetur orabant. Cum id non impetrassent, petebant uti +ad eos [equites] qui agmen antecessissent praemitteret eos pugna +prohiberet, sibique ut potestatem faceret in Ubios legatos mittendi; +quorum si principes ac senatus sibi iure iurando fidem fecisset, ea +condicione quae a Caesare ferretur se usuros ostendebant: ad has res +conficiendas sibi tridui spatium daret. Haec omnia Caesar eodem illo +pertinere arbitrabatur ut tridui mora interposita equites eorum qui +abessent reverterentur; tamen sese non longius milibus passuum IIII +aquationis causa processurum eo die dixit: huc postero die quam +frequentissimi convenirent, ut de eorum postulatis cognosceret. Interim +ad praefectos, qui cum omni equitatu antecesserant, mittit qui nuntiarent +ne hostes proelio lacesserent, et si ipsi lacesserentur, sustinerent quoad +ipse cum exercitu propius accessisset. + + +At hostes, ubi primum nostros equites conspexerunt, quorum erat V +milium numerus, cum ipsi non amplius DCCC equites haberent, quod ii qui +frumentandi causa erant trans Mosam profecti nondum redierant, nihil +timentibus nostris, quod legati eorum paulo ante a Caesare discesserant +atque is dies indutiis erat ab his petitus, impetu facto celeriter nostros +perturbaverunt; rursus his resistentibus consuetudine sua ad pedes +desiluerunt subfossis equis compluribus nostris deiectis reliquos in fugam +coniecerunt atque ita perterritos egerunt ut non prius fuga desisterent +quam in conspectum agminis nostri venissent. In eo proelio ex equitibus +nostris interficiuntur IIII et LXX, in his vir fortissimus Piso Aquitanus, +amplissimo genere natus, cuius avus in civitate sua regnum obtinuerat +amicus a senatu nostro appellatus. Hic cum fratri intercluso ab hostibus +auxilium ferret, illum ex periculo eripuit, ipse equo vulnerato deiectus, +quoad potuit, fortissime restitit; cum circumventus multis vulneribus +acceptis cecidisset atque id frater, qui iam proelio excesserat, procul +animadvertisset, incitato equo se hostibus obtulit atque interfectus est. + + +Hoc facto proelio Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque +condiciones accipiendas arbitrabatur ab iis qui per dolum atque insidias +petita pace ultro bellum intulissent; expectare vero dum hostium copiae +augerentur equitatus reverteretur summae dementiae esse iudicabat, et +cognita Gallorum infirmitate quantum iam apud eos hostes uno proelio +auctoritatis essent consecuti sentiebat; quibus ad consilia capienda nihil +spatii dandum existimabat. His constitutis rebus et consilio cum legatis +et quaestore communicato, ne quem diem pugnae praetermitteret, +oportunissima res accidit, quod postridie eius diei mane eadem et perfidia +et simulatione usi Germani frequentes, omnibus principibus maioribusque +natu adhibitis, ad eum in castra venerunt, simul, ut dicebatur, sui +purgandi causa, quod contra atque esset dictum et ipsi petissent, proelium +pridie commisissent, simul ut, si quid possent, de indutiis fallendo +impetrarent. Quos sibi Caesar oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse +omnes copias castris D eduxit equitatumque, quod recenti proelio +perterritum esse existimabat, agmen subsequi iussit. + + +Acie triplici instituta et celeriter VIII milium itinere confecto, +prius ad hostium castra pervenit quam quid ageretur Germani sentire +possent. Qui omnibus rebus subito perterriti et celeritate adventus +nostri et discessu suorum, neque consilii habendi neque arma capiendi +spatio dato perturbantur, copiasne adversus hostem ducere an castra +defendere an fuga salutem petere praestaret. Quorum timor cum fremitu et +concursu significaretur, milites nostri pristini diei perfidia incitati in +castra inruperunt. Quo loco qui celeriter arma capere potuerunt paulisper +nostris restiterunt atque inter carros impedimenta proelium commiserunt; +at reliqua multitudo puerorum mulierum (nam eum omnibus suis domo +excesserant Rhenum transierant) passim fugere coepit, ad quos consectandos +Caesar equitatum misit. + + +Germani post tergum clamore audito, eum suos interfiei viderent, armis +abiectis signis militaribus relictis se ex castris eiecerunt, et eum ad +confluentem Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno +numero interfecto, reliqui se in flumen praecipitaverunt atque ibi timore, +lassitudine, vi fluminis oppressi perierunt. Nostri ad unum omnes +incolumes, perpaucis vulneratis, ex tanti belli timore, cum hostium +numerus capitum CCCCXXX milium fuisset, se in castra receperunt. Caesar +iis quos in castris retinuerat discedendi potestatem fecit. Illi +supplicia cruciatusque Gallorum veriti, quorum agros vexaverant, remanere +se apud eum velle dixerunt. His Caesar libertatem concessit. + + +Germanico bello confecto multis de causis Caesar statuit sibi Rhenum +esse transeundum; quarum illa fuit iustissima quod, cum videret Germanos +tam facile impelli ut in Galliam venirent, suis quoque rebus eos timere +voluit, cum intellegerent et posse et audere populi Romani exercitum +Rhenum transire. Accessit etiam quod illa pars equitatus Usipetum et +Tencterorum, quam supra commemoravi praedandi frumentandi causa Mosam +transisse neque proelio interfuisse, post fugam suorum se trans Rhenum in +fines Sugambrorum receperat seque cum his coniunxerat. Ad quos cum Caesar +nuntios misisset, qui postularent eos qui sibi Galliae bellum intulissent +sibi dederent, responderunt: populi Romani imperium Rhenum finire; si se +invito Germanos in Galliam transire non aequum existimaret, cur sui +quicquam esse imperii aut potestatis trans Rhenum postularet? Ubii autem, +qui uni ex Transrhenanis ad Caesarem legatos miserant, amicitiam fecerant, +obsides dederant, magnopere orabant ut sibi auxilium ferret, quod graviter +ab Suebis premerentur; vel, si id facere occupationibus rei publicae +prohiberetur, exercitum modo Rhenum transportaret: id sibi [ad] auxilium +spemque reliqui temporis satis futurum. Tantum esse nomen atque opinionem +eius exercitus Ariovisto pulso et hoc novissimo proelio facto etiam ad +ultimas Germanorum nationes, uti opinione et amicitia populi Romani tuti +esse possint. Navium magnam copiam ad transportandum exercitum +pollicebantur. + + +Caesar his de causis quas commemoravi Rhenum transire decrevat; sed +navibus transire neque satis tutum esse arbitrabatur neque suae neque +populi Romani dignitatis esse statuebat. Itaque, etsi summa difficultas +faciendi pontis proponebatur propter latitudinem, rapiditatem +altitudinemque fluminis, tamen id sibi contendendum aut aliter non +traducendum exercitum existimabat. Rationem pontis hanc instituit. Tigna +bina sesquipedalia. paulum ab imo praeacuta dimensa ad altitudinem +fluminis intervallo pedum duorum inter se iungebat. Haec cum +machinationibus immissa in flumen defixerat fistucisque adegerat, non +sublicae modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut +secundum naturam fluminis procumberent, iis item contraria duo ad eundem +modum iuncta intervallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra vim +atque impetu fluminis conversa statuebat. Haec utraque insuper +bipedalibus trabibus immissis, quantum eorum tignorum iunctura distabat, +binis utrimque fibulis ab extrema parte distinebantur; quibus disclusis +atque in contrariam partem revinctis, tanta erat operis firmitudo atque ea +rerum natura ut, quo maior vis aquae se incitavisset, hoc artius inligata +tenerentur. Haec derecta materia iniecta contexebantur ac longuriis +cratibusque consternebantur; ac nihilo setius sublicae et ad inferiorem +partem fluminis oblique agebantur, quae pro ariete subiectae et cum omni +opere coniunctae vim fluminis exciperent, et aliae item supra pontem +mediocri spatio, ut, si arborum trunci sive naves deiciendi operis causa +essent a barbaris missae, his defensoribus earum rerum vis minueretur neu +ponti nocerent. + + +Diebus X, quibus materia coepta erat comportari, omni opere effecto +exercitus traducitur. Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio +relicto in fines Sugambrorum contendit. Interim a compluribus civitatibus +ad eum legati veniunt; quibus pacem atque amicitiam petentibus liberaliter +respondet obsidesque ad se adduci iubet. At Sugambri, ex eo tempore quo +pons institui coeptus est fuga comparata, hortantibus iis quos ex +Tencteris atque Usipetibus apud se habebant, finibus suis excesserant +suaque omnia exportaverant seque in solitudinem ac silvas abdiderant. + + +Caesar paucos dies in eorum finibus moratus, omnibus vicis +aedificiisque incensis frumentisque succisis, se in fines Ubiorum recepit +atque his auxilium suum pollicitus, si a Suebis premerentur, haec ab iis +cognovit: Suebos, postea quam per exploratores pontem fieri comperissent, +more suo concilio habito nuntios in omnes partes dimisisse, uti de oppidis +demigrarent, liberos, uxores suaque omnia in silvis deponerent atque omnes +qui arma ferre possent unum in locum convenirent. Hunc esse delectum +medium fere regionum earum quas Suebi obtinerent; hic Romanorum adventum +expectare atque ibi decertare constituisse. Quod ubi Caesar comperit, +omnibus iis rebus confectis, quarum rerum causa exercitum traducere +constituerat, ut Germanis metum iniceret, ut Sugambros ulcisceretur, ut +Ubios obsidione liberaret, diebus omnino XVIII trans Rhenum consumptis, +satis et ad laudem et ad utilitatem profectum arbitratus se in Galliam +recepit pontemque rescidit. + + +Exigua parte aestatis reliqua Caesar, etsi in his locis, quod omnis +Gallia ad septentriones vergit, maturae sunt hiemes, tamen in Britanniam +proficisci contendit, quod omnibus fere Gallicis bellis hostibus nostris +inde subministrata auxilia intellegebat, et si tempus anni ad bellum +gerendum deficeret, tamen magno sibi usui fore arbitrabatur, si modo +insulam adiisset, genus hominum perspexisset, loca, portus, aditus +cognovisset; quae omnia fere Gallis erant incognita. Neque enim temere +praeter mercatores illo adit quisquam, neque his ipsis quicquam praeter +oram maritimam atque eas regiones quae sunt contra Galliam notum est. + +Itaque vocatis ad se undique mercatoribus, neque quanta esset insulae +magnitudo neque quae aut quantae nationes incolerent, neque quem usum +belli haberent aut quibus institutis uterentur, neque qui essent ad +maiorem navium multitudinem idonei portus reperire poterat. + + +Ad haec cognoscenda, prius quam periculum faceret, idoneum esse +arbitratus C. Volusenum cum navi longa praemittit. Huic mandat ut +exploratis omnibus rebus ad se quam primum revertatur. Ipse cum omnibus +copiis in Morinos proficiscitur, quod inde erat brevissimus in Britanniam +traiectus. Huc naves undique ex finitimis regionibus et quam superiore +aestate ad Veneticum bellum fecerat classem iubet convenire. + + +Interim, consilio eius cognito et per mercatores perlato ad Britannos, +a compluribus insulae civitatibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur +obsides dare atque imperio populi Romani obtemperare. Quibus auditis, +liberaliter pollicitus hortatusque ut in ea sententia permanerent, eos +domum remittit et cum iis una Commium, quem ipse Atrebatibus superatis +regem ibi constituerat, cuius et virtutem et consilium probabat et quem +sibi fidelem esse arbitrabatur cuiusque auctoritas in his regionibus magni +habebatur, mittit. Huic imperat quas possit adeat civitates horteturque +ut populi Romani fidem sequantur seque celeriter eo venturum nuntiet. + +Volusenus perspectis regionibus omnibus quantum ei facultatis dari potuit, +qui navi egredi ac se barbaris committere non auderet, V. die ad Caesarem +revertitur quaeque ibi perspexisset renuntiat. + + +Dum in his locis Caesar navium parandarum causa moratur, ex magna +parte Morinorum ad eum legati venerunt, qui se de superioris temporis +consilio excusarent, quod homines barbari et nostrae consuetudinis +imperiti bellum populo Romano fecissent, seque ea quae imperasset facturos +pollicerentur. Hoc sibi Caesar satis oportune accidisse arbitratus, quod +neque post tergum hostem relinquere volebat neque belli gerendi propter +anni tempus facultatem habebat neque has tantularum rerum occupationes +Britanniae anteponendas iudicabat, magnum iis numerum obsidum imperat. + + +Quibus adductis eos in fidem recipit. Navibus circiter LXXX onerariis +coactis contractisque, quot satis esse ad duas transportandas legiones +existimabat, quod praeterea navium longarum habebat quaestori, legatis +praefectisque distribuit. Huc accedebant XVIII onerariae naves, quae ex +eo loco a milibus passuum VIII vento tenebantur quo minus in eundem portum +venire possent: has equitibus tribuit. Reliquum exercitum Q. Titurio +Sabino et L. Aurunculeio Cottae legatis in Menapios atque in eos pagos +Morinorum a quibus ad eum legati non venerant ducendum dedit. + +P. Sulpicium Rufum legatum cum eo praesidio quod satis esse arbitrabatur +portum tenere iussit. + + +His constitutis rebus, nactus idoneam ad navigandum tempestatem III. + +fere vigilia solvit equitesque in ulteriorem portum progredi et naves +conscendere et se sequi iussit. A quibus cum paulo tardius esset +administratum, ipse hora diei circiter IIII. cum primis navibus +Britanniam attigit atque ibi in omnibus collibus expositas hostium copias +armatas conspexit. Cuius loci haec erat natura atque ita montibus +angustis mare continebatur, uti ex locis superioribus in litus telum adigi +posset. Hunc ad egrediendum nequaquam idoneum locum arbitratus, dum +reliquae naves eo convenirent ad horam nonam in ancoris expectavit. + +Interim legatis tribunisque militum convocatis et quae ex Voluseno +cognovisset et quae fieri vellet ostendit monuitque, ut rei militaris +ratio, maximeque ut maritimae res postularent, ut, cum celerem atque +instabilem motum haberent, ad nutum et ad tempus D omnes res ab iis +administrarentur. His dimissis, et VII ab eo loco progressus aperto ac +plano litore naves constituit. + + +At barbari, consilio Romanorum cognito praemisso equitatu et +essedariis, quo plerumque genere in proeliis uti consuerunt, reliquis +copiis subsecuti nostros navibus egredi prohibebant. Erat ob has causas +summa difficultas, quod naves propter magnitudinem nisi in alto constitui +non poterant, militibus autem, ignotis locis, impeditis manibus, magno et +gravi onere armorum oppressis simul et de navibus desiliendum et in +auctibus consistendum et cum hostibus erat pugnandum, cum illi aut ex +arido aut paulum in aquam progressi omnibus membris expeditis, notissimis +locis, audacter tela coicerent et equos insuefactos incitarent. Quibus +rebus nostri perterriti atque huius omnino generis pugnae imperiti, non +eadem alacritate ac studio quo in pedestribus uti proeliis consuerant +utebantur. + + +Quod ubi Caesar animadvertit, naves longas, quarum et species erat +barbaris inusitatior et motus ad usum expeditior, paulum removeri ab +onerariis navibus et remis incitari et ad latus apertum hostium constitui +atque inde fundis, sagittis, tormentis hostes propelli ac submoveri +iussit; quae res magno usui nostris fuit. Nam et navium figura et remorum +motu et inusitato genere tormentorum permoti barbari constiterunt ac +paulum modo pedem rettulerunt. Atque nostris militibus cunctantibus, +maxime propter altitudinem maris, qui X legionis aquilam gerebat, +obtestatus deos, ut ea res legioni feliciter eveniret, ' desilite', +inquit, ' milites, nisi vultis aquilam hostibus prodere; ego certe meum +rei publicae atque imperatori officium praestitero.' Hoc cum voce magna +dixisset, se ex navi proiecit atque in hostes aquilam ferre coepit. Tum +nostri cohortati inter se, ne tantum dedecus admitteretur, universi ex +navi desiluerunt. Hos item ex proximis primi navibus cum conspexissent, +subsecuti hostibus adpropinquaverunt. + + +Pugnatum est ab utrisque acriter. Nostri tamen, quod neque ordines +servare neque firmiter insistere neque signa subsequi poterant atque alius +alia ex navi quibuscumque signis occurrerat se adgregabat, magnopere +perturbabantur; hostes vero, notis omnibus vadii, ubi ex litore aliquos +singulares ex navi egredientes conspexerant, incitatis equis impeditos +adoriebantur, plures paucos circumsistebant, alii ab latere aperto in +universos tela coiciebant. Quod cum animadvertisset Caesar, scaphas +longarum navium, item speculatoria navigia militibus compleri iussit, et +quos laborantes conspexerat, his subsidia submittebat. Nostri, simul in +arido constiterunt, suis omnibus consecutis, in hostes impetum fecerunt +atque eos in fugam dederunt; neque longius prosequi potuerunt, quod +equites cursum tenere atque insulam capere non potuerant. Hoc unum ad +pristinam fortunam Caesari defuit. + + +Hostes proelio superati, simul atque se ex fuga: receperunt, statim +ad Caesarem legatos de pace miserunt; obsides sese daturos quaeque +imperasset facturos polliciti sunt. Una cum his legatis Commius Atrebas +venit, quem supra demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum. Hunc +illi e navi egressum, cum ad eos oratoris modo Caesaris mandata deferret, +comprehenderant atque in vincula coniecerant; tum proelio facto remiserunt +et in petenda pace eius rei culpam in multitudinem contulerunt et propter +imprudentiam ut ignosceretur petiverunt. Caesar questus quod, cum ultro +in continentem legatis missis pacem ab se petissent, bellum sine causa +intulissent, ignoscere [se] imprudentiae dixit obsidesque imperavit; +quorum illi partem statim dederunt, partem ex longinquioribus locis +arcessitam paucis diebus sese daturos dixerunt. Interea suos in agros +remigrare iusserunt, principesque undique convenire et se civitatesque +suas Caesari commendare coeperunt. + + +His rebus pace confirmata, post diem quartum quam est in Britanniam +ventum naves XVIII, de quibus supra demonstratum est, quae equites +sustulerant, ex superiore portu leni vento solverunt. Quae cum +adpropinquarent Britanniae et ex castris viderentur, tanta tempestas +subito coorta est ut nulla earum cursum tenere posset, sed aliae eodem +unde erant profectae referrentur, aliae ad inferiorem partem insulae, quae +est propius solis occasum, magno suo cum periculo deicerentur; quae tamen +ancoris iactis cum fluctibus complerentur, necessario adversa nocte in +altum provectae continentem petierunt. + + +Eadem nocte accidit ut esset luna plena, qui dies a maritimos aestus +maximos in Oceano efficere consuevit, nostrisque id erat incognitum. Ita +uno tempore et longas naves, [quibus Caesar exercitum transportandum +curaverat,] quas Caesar in aridum subduxerat, aestus complebat, et +onerarias, quae ad ancoras erant deligatae, tempestas adflictabat, neque +ulla nostris facultas aut administrandi ` aut auxiliandi dabatur. + +Compluribus navibus fractis, reliquae cum essent funibus, ancoris +reliquisque armamentis amissis ad navigandum inutiles, magna, id quod +necesse erat accidere, totius exercitus perturbatio facta est. Neque enim +naves erant aliae quibus reportari possent, et omnia deerant quae ad +reficiendas naves erant usui, et, quod omnibus constabat hiemari in Gallia +oportere, frumentum in his locis in hiemem provisum non erat. Quibus +rebus cognitis, principes Britanniae, qui post proelium ad Caesarem +convenerant, inter se conlocuti, cum et equites et naves et frumentum +Romanis deesse intellegerent et paucitatem militum ex castrorum exiguitate +cognoscerent, quae hoc erant etiam angustior quod sine impedimentis Caesar +legiones transportaverat, optimum factu esse duxerunt rebellione facta +frumento commeatuque nostros prohibere et rem in hiemem producere, quod +his superatis aut reditu interclusis neminem postea belli inferendi causa +in Britanniam transiturum confidebant. Itaque rursus coniuratione facta +paulatim ex castris discedere et suos clam ex agris deducere coeperunt. + + +At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognoverat, tamen et ex eventu +navium suarum et ex eo quod obsides dare intermiserant fore id quod +accidit suspicabatur. Itaque ad omnes casus subsidia comparabat. Nam et +frumentum ex agris cotidie in castra conferebat et, quae gravissime +adflictae erant naves, earum materia atque aere ad reliquas reficiendas +utebatur et quae ad eas res erant usui ex continenti comportari iubebat. + +Itaque, cum summo studio a militibus administraretur, XII navibus amissis, +reliquis ut navigari [satis] commode posset effecit. + + +Dum ea geruntur, legione ex consuetudine una frumentatum missa, quae +appellabatur VII., neque ulla ad id tempus belli suspicione interposita, +cum pars hominum in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret, ii +qui pro portis castrorum in statione erant Caesari nuntiaverunt pulverem +maiorem quam consuetudo ferret in ea parte videri quam in partem legio +iter fecisset. Caesar---id quod erat---suspicatus aliquid novi a barbaris +initum consilii, cohortes quae in statione erant secum in eam partem +proficisci, ex reliquis duas in stationem succedere, reliquas armari et +confestim sese subsequi iussit. Cum paulo longius a castris processisset, +suos ab hostibus premi atque aegre sustinere et conferta legione ex +omnibus partibus tela coici animadvertit. Nam quod omni ex reliquis +partibus demesso frumento pars una erat reliqua, suspicati hostes huc +nostros esse venturos noctu in silvis delituerant; tum dispersos depositis +armis in metendo occupatos Subito adorti paucis interfectis reliquos +incertis ordinibus perturbaverant, simul equitatu atque essedis +circumdederant. + + +Genus hoc est ex essedis pugnae. Primo per omnes partes perequitant +et tela coiciunt atque ipso terrore equorum et strepitu rotarum ordines +plerumque perturbant, et cum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex +essedis desiliunt et pedibus proeliantur. Aurigae interim paulatim ex +proelio excedunt atque ita currus conlocant ut, si illi a multitudine +hostium premantur, expeditum ad quos receptum habeant. Ita mobilitatem +equitum, stabilitatem peditum in proeliis praestant, ac tantum usu +cotidiano et exercitatione efficiunt uti in declivi ac praecipiti loco +incitatos equos sustinere et brevi moderari ac flectere et per temonem +percurrere et in iugo insistere et se inde in currus citissime recipere +consuerint. + + +Quibus rebus perturbatis nostris [novitate pugnae] tempore +oportunissimo Caesar auxilium tulit: namque eius adventu hostes +constiterunt, nostri se ex timore receperunt. Quo facto, ad lacessendum +hostem et committendum proelium alienum esse tempus arbitratus suo se loco +continuit et brevi tempore intermisso in castra legiones reduxit. Dum +haec geruntur, nostris omnibus occupatis qui erant in agris reliqui +discesserunt. Secutae sunt continuos complures dies tempeststes, quae et +nostros in castris continerent et hostem a pugna prohiberent. Interim +barbari nuntios in omnes partes dimiserunt paucitatemque nostrorum militum +suis praedicaverunt et quanta praedae faciendae atque in perpetuum sui +liberandi facultas daretur, si Romanos castris expulissent, demonstra; +verunt. His rebus celeriter magna multitudine peditatus equitatusque +coacta ad castra venerunt. + + +Caesar, etsi idem quod superioribus diebus acciderat fore videbat, ut, +si essent hostes pulsi, celeritate periculum effugerent, tamen nactus +equites circiter XXX, quos Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum +transportaverat, legiones in acie pro castris constituit. Commisso +proelio diutius nostrorum militum impetum hostes ferre non potuerunt ac +terga verterunt. Quos tanto spatio secuti quantum cursu et viribus +efficere potuerunt, complures ex iis occiderunt, deinde omnibus longe +lateque aedificiis incensis se in castra receperunt. + + +Eodem die legati ab hostibus missi ad Caesarem de pace venerunt. His +Caesar numerum obsidum quem ante imperaverat duplicavit eosque in +continentem adduci iussit, quod propinqua die aequinoctii infirmis navibus +hiemi navigationem subiciendam non existimabat. Ipse idoneam tempestatem +nactus paulo post mediam noctem naves solvit, quae omnes incolumes ad +continentem pervenerunt; sed ex iis onerariae duae eosdem portus quos +reliquae capere non potuerunt et paulo infra delatae sunt. + + +Quibus ex navibus cum essent expositi milites circiter CCC atque in +castra contenderent, Morini, quos Caesar in Britanniam proficiscens +pacatos reliquerat, spe praedae adducti primo non ita magno suorum numero +circumsteterunt ac, si sese interfici nollent, arma ponere iusserunt. Cum +illi orbe facto sese defenderent, celeriter ad clamorem hominum circiter +milia VI convenerunt; Qua re nuntiata, Caesar omnem ex castris equitatum +suis auxilio misit. Interim nostri milites impetum hostium sustinuerunt +atque amplius horis IIII fortissime pugnaverunt et paucis vulneribus +acceptis complures ex iis occiderunt. Postea vero quam equitatus noster +in conspectum venit, hostes abiectis armis terga verterunt magnusque eorum +numerus est occisus. + + +Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis legionibus quas ex +Britannia reduxerat in Morinos qui rebellionem fecerant misit. Qui cum +propter siccitates paludum quo se reciperent non haberent, quo perfugio +superiore anno erant usi, omnes fere in potestatem Labieni venerunt. At +Q. Titurius et L. Cotta legati, qui in Menapiorum fines legiones duxerant, +omnibus eorum agris vastatis, frumentis succisis, aedificiis incensis, +quod Menapii se omnes in densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem +receperunt. Caesar in Belgis omnium legionum hiberna constituit. Eo duae +omnino civitates ex Britannia obsides miserunt, reliquae neglexerunt. His +rebus gestis ex litteris Caesaris dierum XX supplicatio a senatu decreta +est. + + + + + +End of Project Gutenberg's Cæsar's Commentaries, Books I-IV, by Julius Cæsar + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CÆSAR'S COMMENTARIES, BOOKS I-IV *** + +***** This file should be named 218.txt or 218.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/1/218/ + +Produced by Judith Boss + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |