initial commit of ebook 218HEADmain

2 files changed, 2807 insertions, 0 deletions

diff --git a/old/galli10.txt b/old/galli10.txt
new file mode 100644
index 0000000..3fc8cbd
--- /dev/null
+++ b/old/galli10.txt
@@ -0,0 +1,2807 @@
+*The Project Gutenberg Etext of Caesar's Commentaries in Latin*
+
+Books I-IV
+
+Please take a look at the important information in this header.
+We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an
+electronic path open for the next readers.  Do not remove this.
+
+
+**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
+
+**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
+
+*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations*
+
+Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and
+further information is included below.  We need your donations.
+
+
+Caesar's Commentaries [in Latin]
+
+Books I-IV
+
+February, 1995  [Etext #218]
+
+
+*The Project Gutenberg Etext of Caesar's Commentaries in Latin*
+*****This file should be named galli10.txt or galli10.zip******
+
+Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, galli11.txt.
+VERSIONS based on separate sources get new LETTER, galli10a.txt.
+
+
+This etext was created by Judith Boss, Omaha, Nebraska.
+The equipment: an IBM-compatible 486/50, a Hewlett-Packard
+ScanJet IIc flatbed scanner, and Calera Recognition Systems'
+M/600 Series Professional OCR software and RISC accelerator board
+donated by Calera Recognition Systems.
+
+
+We are now trying to release all our books one month in advance
+of the official release dates, for time for better editing.
+
+Please note:  neither this list nor its contents are final till
+midnight of the last day of the month of any such announcement.
+The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at
+Midnight, Central Time, of the last day of the stated month.  A
+preliminary version may often be posted for suggestion, comment
+and editing by those who wish to do so.  To be sure you have an
+up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes
+in the first week of the next month.  Since our ftp program has
+a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a
+look at the file size will have to do, but we will try to see a
+new copy has at least one byte more or less.
+
+
+Information about Project Gutenberg (one page)
+
+We produce about two million dollars for each hour we work.  The
+fifty hours is one conservative estimate for how long it we take
+to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright
+searched and analyzed, the copyright letters written, etc.  This
+projected audience is one hundred million readers.  If our value
+per text is nominally estimated at one dollar then we produce $4
+million dollars per hour this year as we release some eight text
+files per month:  thus upping our productivity from $2 million.
+
+The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext
+Files by the December 31, 2001.  [10,000 x 100,000,000=Trillion]
+This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
+which is 10% of the expected number of computer users by the end
+of the year 2001.
+
+We need your donations more than ever!
+
+All donations should be made to "Project Gutenberg/IBC", and are
+tax deductible to the extent allowable by law ("IBC" is Illinois
+Benedictine College).  (Subscriptions to our paper newsletter go
+to IBC, too)
+
+For these and other matters, please mail to:
+
+Project Gutenberg
+P. O. Box  2782
+Champaign, IL 61825
+
+When all other email fails try our Michael S. Hart, Executive
+Director:
+hart@vmd.cso.uiuc.edu (internet)   hart@uiucvmd   (bitnet)
+
+We would prefer to send you this information by email
+(Internet, Bitnet, Compuserve, ATTMAIL or MCImail).
+
+******
+If you have an FTP program (or emulator), please
+FTP directly to the Project Gutenberg archives:
+[Mac users, do NOT point and click. . .type]
+
+ftp mrcnext.cso.uiuc.edu
+login:  anonymous
+password:  your@login
+cd etext/etext90 through /etext95
+or cd etext/articles [get suggest gut for more information]
+dir [to see files]
+get or mget [to get files. . .set bin for zip files]
+GET INDEX?00.GUT
+for a list of books
+and
+GET NEW GUT for general information
+and
+MGET GUT* for newsletters.
+
+**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor**
+(Three Pages)
+
+
+***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START***
+Why is this "Small Print!" statement here?  You know: lawyers.
+They tell us you might sue us if there is something wrong with
+your copy of this etext, even if you got it for free from
+someone other than us, and even if what's wrong is not our
+fault.  So, among other things, this "Small Print!" statement
+disclaims most of our liability to you.  It also tells you how
+you can distribute copies of this etext if you want to.
+
+*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT
+By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm
+etext, you indicate that you understand, agree to and accept
+this "Small Print!" statement.  If you do not, you can receive
+a refund of the money (if any) you paid for this etext by
+sending a request within 30 days of receiving it to the person
+you got it from.  If you received this etext on a physical
+medium (such as a disk), you must return it with your request.
+
+ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS
+This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG-
+tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor
+Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at
+Illinois Benedictine College (the "Project").  Among other
+things, this means that no one owns a United States copyright
+on or for this work, so the Project (and you!) can copy and
+distribute it in the United States without permission and
+without paying copyright royalties.  Special rules, set forth
+below, apply if you wish to copy and distribute this etext
+under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark.
+
+To create these etexts, the Project expends considerable
+efforts to identify, transcribe and proofread public domain
+works.  Despite these efforts, the Project's etexts and any
+medium they may be on may contain "Defects".  Among other
+things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged
+disk or other etext medium, a computer virus, or computer
+codes that damage or cannot be read by your equipment.
+
+LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES
+But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
+[1] the Project (and any other party you may receive this
+etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all
+liability to you for damages, costs and expenses, including
+legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR
+UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
+INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
+OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE
+POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES.
+
+If you discover a Defect in this etext within 90 days of
+receiving it, you can receive a refund of the money (if any)
+you paid for it by sending an explanatory note within that
+time to the person you received it from.  If you received it
+on a physical medium, you must return it with your note, and
+such person may choose to alternatively give you a replacement
+copy.  If you received it electronically, such person may
+choose to alternatively give you a second opportunity to
+receive it electronically.
+
+THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS".  NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
+TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A
+PARTICULAR PURPOSE.
+
+Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
+the exclusion or limitation of consequential damages, so the
+above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
+may have other legal rights.
+
+INDEMNITY
+You will indemnify and hold the Project, its directors,
+officers, members and agents harmless from all liability, cost
+and expense, including legal fees, that arise directly or
+indirectly from any of the following that you do or cause:
+[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification,
+or addition to the etext, or [3] any Defect.
+
+DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm"
+You may distribute copies of this etext electronically, or by
+disk, book or any other medium if you either delete this
+"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
+or:
+
+[1]  Only give exact copies of it.  Among other things, this
+     requires that you do not remove, alter or modify the
+     etext or this "small print!" statement.  You may however,
+     if you wish, distribute this etext in machine readable
+     binary, compressed, mark-up, or proprietary form,
+     including any form resulting from conversion by word pro-
+     cessing or hypertext software, but only so long as
+     *EITHER*:
+
+     [*]  The etext, when displayed, is clearly readable, and
+          does *not* contain characters other than those
+          intended by the author of the work, although tilde
+          (~), asterisk (*) and underline (_) characters may
+          be used to convey punctuation intended by the
+          author, and additional characters may be used to
+          indicate hypertext links; OR
+
+     [*]  The etext may be readily converted by the reader at
+          no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent
+          form by the program that displays the etext (as is
+          the case, for instance, with most word processors);
+          OR
+
+     [*]  You provide, or agree to also provide on request at
+          no additional cost, fee or expense, a copy of the
+          etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC
+          or other equivalent proprietary form).
+
+[2]  Honor the etext refund and replacement provisions of this
+     "Small Print!" statement.
+
+[3]  Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the
+     net profits you derive calculated using the method you
+     already use to calculate your applicable taxes.  If you
+     don't derive profits, no royalty is due.  Royalties are
+     payable to "Project Gutenberg Association / Illinois
+     Benedictine College" within the 60 days following each
+     date you prepare (or were legally required to prepare)
+     your annual (or equivalent periodic) tax return.
+
+WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO?
+The Project gratefully accepts contributions in money, time,
+scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty
+free copyright licenses, and every other sort of contribution
+you can think of.  Money should be paid to "Project Gutenberg
+Association / Illinois Benedictine College".
+
+This "Small Print!" by Charles B. Kramer, Attorney
+Internet (72600.2026@compuserve.com); TEL: (212-254-5093)
+*END*THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END*
+
+
+
+
+C.  IULI CAESARIS
+DE BELLO GALLICO
+COMMENTARIUS PRIMUS
+
+
+
+
+GALLIA est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae,
+aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli
+appellantur.  Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt.
+
+Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit.
+
+Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque
+humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores saepe
+commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important,
+proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter
+bellum gerunt.  Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute
+praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut
+suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt.
+
+[Eorum una, pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a flumine
+Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum, attingit
+etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum, vergit ad septentriones.
+
+Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur, pertinent ad inferiorem
+partem fluminis Rheni, spectant in septentrionem et orientem solem.
+
+Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem Oceani quae
+est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones.]
+
+
+Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix.  Is
+M. Messala, [et P.] M.  Pisone consulibus regni cupiditate inductus
+coniurationem nobilitatis fecit et civitati persuasit ut de finibus suis
+cum omnibus copiis exirent:  perfacile esse, cum virtute omnibus
+praestarent, totius Galliae imperio potiri.  Id hoc facilius iis
+persuasit, quod undique loci natura Helvetii continentur:  una ex parte
+flumine Rheno latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a Germanis
+dividit; altera ex parte monte Iura altissimo, qui est inter Sequanos et
+Helvetios; tertia lacu Lemanno et flumine Rhodano, qui provinciam nostram
+ab Helvetiis dividit.  His rebus fiebat ut et minus late vagarentur et
+minus facile finitimis bellum inferre possent; qua ex parte homines
+bellandi cupidi magno dolore adficiebantur.  Pro multitudine autem hominum
+et pro gloria belli atque fortitudinis angustos se fines habere
+arbitrabantur, qui in longitudinem milia passuum CCXL, in latitudinem
+CLXXX patebant. 
+
+
+His rebus adducti et auctoritate Orgetorigis permoti constituerunt ea
+quae ad proficiscendum pertinerent comparare, iumentorum et carrorum quam
+maximum numerum coemere, sementes quam maximas facere, ut in itinere copia
+frumenti suppeteret, cum proximis civitatibus pacem et amicitiam
+confirmare.  Ad eas res conficiendas biennium sibi satis esse duxerunt; in
+tertium annum profectionem lege confirmant.  Ad eas res conficiendas
+Orgetorix deligitur.  Is sibi legationem ad civitates suscipit.  In eo
+itinere persuadet Castico, Catamantaloedis filio, Sequano, cuius pater
+regnum in Sequanis multos annos obtinuerat et a senatu populi Romani
+amicus appellatus erat, ut regnum in civitate sua occuparet, quod pater
+ante habuerit; itemque Dumnorigi Haeduo, fratri Diviciaci, qui eo tempore
+principatum in civitate obtinebat ac maxime plebi acceptus erat, ut idem
+conaretur persuadet eique filiam suam in matrimonium dat.  Perfacile factu
+esse illis probat conata perficere, propterea quod ipse suae civitatis
+imperium obtenturus esset:  non esse dubium quin totius Galliae plurimum
+Helvetii possent; se suis copiis suoque exercitu illis regna conciliaturum
+confirmat.  Hac oratione adducti inter se fidem et ius iurandum dant et
+regno occupato per tres potentissimos ac firmissimos populos totius
+Galliae sese potiri posse sperant. 
+
+
+Ea res est Helvetiis per indicium enuntiata.  Moribus suis Orgetoricem
+ex vinculis causam dicere coegerunt; damnatum poenam sequi oportebat, ut
+igni cremaretur.  Die constituta causae dictionis Orgetorix ad iudicium
+omnem suam familiam, ad hominum milia decem, undique coegit, et omnes
+clientes obaeratosque suos, quorum magnum numerum habebat, eodem conduxit;
+per eos ne causam diceret se eripuit.  Cum civitas ob eam rem incitata
+armis ius suum exequi conaretur multitudinemque hominum ex agris
+magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; neque abest suspicio, ut
+Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi mortem consciverit. 
+
+
+Post eius mortem nihilo minus Helvetii id quod constituerant facere
+conantur, ut e finibus suis exeant.  Ubi iam se ad eam rem paratos esse
+arbitrati sunt, oppida sua omnia, numero ad duodecim, vicos ad
+quadringentos, reliqua privata aedificia incendunt; frumentum omne,
+praeter quod secum portaturi erant, comburunt, ut domum reditionis spe
+sublata paratiores ad omnia pericula subeunda essent; trium mensum molita
+cibaria sibi quemque domo efferre iubent.  Persuadent Rauracis et Tulingis
+et Latobrigis finitimis, uti eodem usi consilio oppidis suis vicisque
+exustis una cum iis proficiscantur, Boiosque, qui trans Rhenum incoluerant
+et in agrum Noricum transierant Noreiamque oppugnabant, receptos ad se
+socios sibi adsciscunt. 
+
+
+Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo exire possent:  unum
+per Sequanos, angustum et difficile, inter montem Iuram et flumen
+Rhodanum, vix qua singuli carri ducerentur, mons autem altissimus
+impendebat, ut facile perpauci prohibere possent; alterum per provinciam
+nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod inter fines
+Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, Rhodanus fluit isque
+non nullis locis vado transitur.  Extremum oppidum Allobrogum est
+proximumque Helvetiorum finibus Genava.  Ex eo oppido pons ad Helvetios
+pertinet.  Allobrogibus sese vel persuasuros, quod nondum bono animo in
+populum Romanum viderentur, existimabant vel vi coacturos ut per suos
+fines eos ire paterentur.  Omnibus rebus ad profectionem comparatis diem
+dicunt, qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant.  Is dies erat a. d.  V.
+ Kal. Apr.  L. Pisone, A. Gabinio consulibus. 
+
+
+Caesari cum id nuntiatum esset, eos per provincia nostram iter facere
+conari, maturat ab urbe proficisci et quam maximis potest itineribus in
+Galliam ulteriorem contendit et ad Genavam pervenit.  Provinciae toti quam
+maximum potest militum numerum imperat (erat omnino in Gallia ulteriore
+legio una), pontem, qui erat ad Genavam, iubet rescindi.  Ubi de eius
+aventu Helvetii certiores facti sunt, legatos ad eum mittunt nobilissimos
+civitatis, cuius legationis Nammeius et Verucloetius principem locum
+obtinebant, qui dicerent sibi esse in animo sine ullo maleficio iter per
+provinciam facere, propterea quod aliud iter haberent nullum:  rogare ut
+eius voluntate id sibi facere liceat.  Caesar, quod memoria tenebat
+L. Cassium consulem occisum exercitumque eius ab Helvetiis pulsum et sub
+iugum missum, concedendum non putabat; neque homines inimico animo, data
+facultate per provinciam itineris faciundi, temperaturos ab iniuria et
+maleficio existimabat.  Tamen, ut spatium intercedere posset dum milites
+quos imperaverat convenirent, legatis respondit diem se ad deliberandum
+sumpturum:  si quid vellent, ad Id. April. reverterentur. 
+
+
+Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia
+convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem
+Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII
+murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit.  Eo opere perfecto
+praesidia disponit, castella communit, quo facilius, si se invito transire
+conentur, prohibere possit.  Ubi ea dies quam constituerat cum legatis
+venit et legati ad eum reverterunt, negat se more et exemplo populi Romani
+posse iter ulli per provinciam dare et, si vim lacere conentur,
+prohibiturum ostendit.  Helvetii ea spe deiecti navibus iunctis ratibusque
+compluribus factis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo fluminis erat,
+non numquam interdiu, saepius noctu si perrumpere possent conati, operis
+munitione et militum concursu et telis repulsi, hoc conatu destiterunt. 
+
+
+Relinquebatur una per Sequanos via, qua Sequanis invitis propter
+angustias ire non poterant.  His cum sua sponte persuadere non possent,
+legatos ad Dumnorigem Haeduum mittunt, ut eo deprecatore a Sequanis
+impetrarent.  Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos plurimum poterat
+et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate Orgetorigis filiam in
+matrimonium duxerat, et cupiditate regni adductus novis rebus studebat et
+quam plurimas civitates suo beneficio habere obstrictas volebat.  Itaque
+rem suscipit et a Sequanis impetrat ut per fines suos Helvetios ire
+patiantur, obsidesque uti inter sese dent perficit:  Sequani, ne itinere
+Helvetios prohibeant, Helvetii, ut sine maleficio et iniuria transeant. 
+
+
+Caesari renuntiatur Helvetiis esse in animo per agrum Sequanorum et
+Haeduorum iter in Santonum fines facere, qui non longe a Tolosatium
+finibus absunt, quae civitas est in provincia.  Id si fieret, intellegebat
+magno cum periculo provinciae futurum ut homines bellicosos, populi Romani
+inimicos, locis patentibus maximeque frumentariis finitimos haberet.  Ob
+eas causas ei munitioni quam fecerat T. Labienum legatum praeficit; ipse
+in Italiam magnis itineribus contendit duasque ibi legiones conscribit et
+tres, quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum
+iter in ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his quinque legionibus ire
+contendit.  Ibi Ceutrones et Graioceli et Caturiges locis superioribus
+occupatis itinere exercitum prohibere conantur.  Compluribus his proeliis
+pulsis ab Ocelo, quod est <oppidum> citerioris provinciae extremum, in
+fines Vocontiorum ulterioris provinciae die septimo pervenit; inde in
+Allobrogum fines, ab Allobrogibus in Segusiavos exercitum ducit.  Hi sunt
+extra provinciam trans Rhodanum primi. 
+
+
+Helvetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias traduxerant
+et in Haeduorum fines pervenerant eorumque agros populabantur.  Haedui,
+cum se suaque ab iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt
+rogatum auxilium:  ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut
+paene in conspectu exercitus nostri agri vastari, liberi [eorum] in
+servitutem abduci, oppida expugnari non debuerint.  Eodem tempore <quo>
+Haedui Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem
+faciunt sese depopulatis agris non facile ab oppidis vim hostium
+prohibere.  Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque
+habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi praeter agri
+solum nihil esse reliqui.  Quibus rebus adductus Caesar non expectandum
+sibi statuit dum, omnibus, fortunis sociorum consumptis, in Santonos
+Helvetii pervenirent. 
+
+
+Flumen est Arar, quod per fines Haeduorum et Sequanorum in Rhodanum
+influit, incredibili lenitate, ita ut oculis in utram partem fluat
+iudicari non possit.  Id Helvetii ratibus ac lintribus iunctis transibant.
+ Ubi per exploratores Caesar certior factus est tres iam partes copiarum
+Helvetios id flumen traduxisse, quartam vero partem citra flumen Ararim
+reliquam esse, de tertia vigilia cum legionibus tribus e castris profectus
+ad eam partem pervenit quae nondum flumen transierat.  Eos impeditos et
+inopinantes adgressus magnam partem eorum concidit; reliqui sese fugae
+mandarunt atque in proximas silvas abdiderunt.  Is pagus appellabatur
+Tigurinus; nam omnis civitas Helvetia in quattuor pagos divisa est.  Hic
+pagus unus, cum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium consulem
+interfecerat et eius exercitum sub iugum miserat.  Ita sive casu sive
+consilio deorum immortalium quae pars civitatis Helvetiae insignem
+calamitatem populo Romano intulerat, ea princeps poenam persolvit.  Qua in
+re Caesar non solum publicas, sed etiam privatas iniurias ultus est, quod
+eius soceri L. Pisonis avum, L. Pisonem legatum, Tigurini eodem proelio
+quo Cassium interfecerant. 
+
+
+Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut consequi posset,
+pontem in Arari faciendum curat atque ita exercitum traducit.  Helvetii
+repentino eius adventu commoti cum id quod ipsi diebus XX aegerrime
+confecerant, ut flumen transirent, illum uno die fecisse intellegerent,
+legatos ad eum mittunt; cuius legationis Divico princeps fuit, qui bello
+Cassiano dux Helvetiorum fuerat.  Is ita cum Caesare egit:  si pacem
+populus Romanus cum Helvetiis faceret, in eam partem ituros atque ibi
+futuros Helvetios ubi eos Caesar constituisset atque esse voluisset; sin
+bello persequi perseveraret, reminisceretur et veteris incommodi populi
+Romani et pristinae virtutis Helvetiorum.  Quod improviso unum pagum
+adortus esset, cum ii qui flumen transissent suis auxilium ferre non
+possent, ne ob eam rem aut suae magnopere virtuti tribueret aut ipsos
+despiceret.  Se ita a patribus maioribusque suis didicisse, ut magis
+virtute contenderent quam dolo aut insidiis niterentur.  Quare ne
+committeret ut is locus ubi constitissent ex calamitate populi Romani et
+internecione exercitus nomen caperet aut memoriam proderet. 
+
+
+His Caesar ita respondit:  eo sibi minus dubitationis dari, quod eas
+res quas legati Helvetii commemorassent memoria teneret, atque eo gravius
+ferre quo minus merito populi Romani accidissent; qui si alicuius iniuriae
+sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere; sed eo deceptum, quod
+neque commissum a se intellegeret quare timeret neque sine causa timendum
+putaret.  Quod si veteris contumeliae oblivisci vellet, num etiam
+recentium iniuriarum, quod eo invito iter per provinciam per vim
+temptassent, quod Haeduos, quod Ambarros, quod Allobrogas vexassent,
+memoriam deponere posse?  Quod sua victoria tam insolenter gloriarentur
+quodque tam diu se impune iniurias tulisse admirarentur, eodem pertinere.
+
+Consuesse enim deos immortales, quo gravius homines ex commutatione rerum
+doleant, quos pro scelere eorum ulcisci velint, his secundiores interdum
+res et diuturniorem impunitatem concedere.  Cum ea ita sint, tamen, si
+obsides ab iis sibi dentur, uti ea quae polliceantur facturos intellegat,
+et si Haeduis de iniuriis quas ipsis sociisque eorum intulerint, item si
+Allobrogibus satis faciunt, sese cum iis pacem esse facturum.  Divico
+respondit:  ita Helvetios a maioribus suis institutos esse uti obsides
+accipere, non dare, consuerint; eius rem populum Romanum esse testem.  Hoc
+responso dato discessit. 
+
+
+Postero die castra ex eo loco movent.  Idem facit Caesar equitatumque
+omnem, ad numerum quattuor milium, quem ex omni provincia et Haeduis atque
+eorum sociis coactum habebat, praemittit, qui videant quas in partes
+hostes iter faciant.  Qui cupidius novissimum agmen insecuti alieno loco
+cum equitatu Helvetiorum proelium committunt; et pauci de nostris cadunt.
+
+Quo proelio sublati Helvetii, quod quingentis equitibus tantam
+multitudinem equitum propulerant, audacius subsistere non numquam et
+novissimo agmine proelio nostros lacessere coeperunt.  Caesar suos a
+proelio continebat, ac satis habebat in praesentia hostem rapinis,
+pabulationibus populationibusque prohibere.  Ita dies circiter XV iter
+fecerunt uti inter novissimum hostium agmen et nostrum primum non amplius
+quinis aut senis milibus passuum interesset. 
+
+
+Interim cotidie Caesar Haeduos frumentum, quod essent publice
+polliciti, flagitare.  Nam propter frigora [quod Gallia sub
+septentrionibus, ut ante dictum est, posita est,] non modo frumenta in
+agris matura non erant, sed ne pabuli quidem satis magna copia suppetebat;
+eo autem frumento quod flumine Arari navibus subvexerat propterea uti
+minus poterat quod iter ab Arari Helvetii averterant, a quibus discedere
+nolebat.  Diem ex die ducere Haedui:  conferri, comportari, adesse dicere.
+ Ubi se diutius duci intellexit et diem instare quo die frumentum
+militibus metiri oporteret, convocatis eorum principibus, quorum magnam
+copiam in castris habebat, in his Diviciaco et Lisco, qui summo
+magistratui praeerat, quem vergobretum appellant Haedui, qui creatur
+annuus et vitae necisque in suos habet potestatem, graviter eos accusat,
+quod, cum neque emi neque ex agris sumi possit, tam necessario tempore,
+tam propinquis hostibus ab iis non sublevetur, praesertim cum magna ex
+parte eorum precibus adductus bellum susceperit[; multo etiam gravius quod
+sit destitutus queritur]. 
+
+
+Tum demum Liscus oratione Caesaris adductus quod antea tacuerat
+proponit:  esse non nullos, quorum auctoritas apud plebem plurimum valeat,
+qui privatim plus possint quam ipsi magistratus.  Hos seditiosa atque
+improba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum conferant quod
+debeant:  praestare, si iam principatum Galliae obtinere non possint,
+Gallorum quam Romanorum imperia perferre, neque dubitare [debeant] quin,
+si Helvetios superaverint Romani, una cum reliqua Gallia Haeduis
+libertatem sint erepturi.  Ab isdem nostra consilia quaeque in castris
+gerantur hostibus enuntiari; hos a se coerceri non posse.  Quin etiam,
+quod necessariam rem coactus Caesari enuntiarit, intellegere sese quanto
+id cum periculo fecerit, et ob eam causam quam diu potuerit tacuisse. 
+
+
+Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Diviciaci fratrem, designari
+sentiebat, sed, quod pluribus praesentibus eas res iactari nolebat,
+celeriter concilium dimittit, Liscum retinet.  Quaerit ex solo ea quae in
+conventu dixerat.  Dicit liberius atque audacius.  Eadem secreto ab aliis
+quaerit; reperit esse vera:  ipsum esse Dumnorigem, summa audacia, magna
+apud plebem propter liberalitatem gratia, cupidum rerum novarum.
+
+Complures annos portoria reliquaque omnia Haeduorum vectigalia parvo
+pretio redempta habere, propterea quod illo licente contra liceri audeat
+nemo.  His rebus et suam rem familiarem auxisse et facultates ad
+largiendum magnas comparasse; magnum umerum equitatus suo sumptu semper
+alere et circum se habere, neque solum domi, sed etiam apud finitimas
+civitates largiter posse, atque huius potentiae causa matrem in
+Biturigibus homini illic nobilissimo ac potentissimo conlocasse; ipsum ex
+Helvetiis uxorem habere, sororum ex matre et propinquas suas nuptum in
+alias civitates conlocasse.  Favere et cupere Helvetiis propter eam
+adfinitatem, odisse etiam suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum
+adventu potentia eius deminuta et Diviciacus frater in antiquum locum
+gratiae atque honoris sit restitutus.  Si quid accidat Romanis, summam in
+spem per Helvetios regni obtinendi venire; imperio populi Romani non modo
+de regno, sed etiam de ea quam habeat gratia desperare.  Reperiebat etiam
+in quaerendo Caesar, quod proelium equestre adversum paucis ante diebus
+esset factum, initium eius fugae factum a Dumnorige atque eius equitibus
+(nam equitatui, quem auxilio Caesari Haedui miserant, Dumnorix praeerat):
+
+eorum fuga reliquum esse equitatum perterritum. 
+
+
+Quibus rebus cognitis, cum ad has suspiciones certissimae res
+accederent, quod per fines Sequanorum Helvetios traduxisset, quod obsides
+inter eos dandos curasset, quod ea omnia non modo iniussu suo et civitatis
+sed etiam inscientibus ipsis fecisset, quod a magistratu Haeduorum
+accusaretur, satis esse causae arbitrabatur quare in eum aut ipse
+animadverteret aut civitatem animadvertere iuberet.  His omnibus rebus
+unum repugnabat, quod Diviciaci fratris summum in populum Romanum studium,
+summum in se voluntatem, egregiam fidem, iustitiam, temperantiam
+cognoverat; nam ne eius supplicio Diviciaci animum offenderet verebatur.
+
+Itaque prius quam quicquam conaretur, Diviciacum ad se vocari iubet et,
+cotidianis interpretibus remotis, per C. Valerium Troucillum, principem
+Galliae provinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem
+habebat, cum eo conloquitur; simul commonefacit quae ipso praesente in
+concilio [Gallorum] de Dumnorige sint dicta, et ostendit quae separatim
+quisque de eo apud se dixerit.  Petit atque hortatur ut sine eius
+offensione animi vel ipse de eo causa cognita statuat vel civitatem
+statuere iubeat. 
+
+
+Diviciacus multis cum lacrimis Caesarem complexus obsecrare coepit ne
+quid gravius in fratrem statueret:  scire se illa esse vera, nec quemquam
+ex eo plus quam se doloris capere, propterea quod, cum ipse gratia
+plurimum domi atque in reliqua Gallia, ille minimum propter adulescentiam
+posset, per se crevisset; quibus opibus ac nervis non solum ad minuendam
+gratiam, sed paene ad perniciem suam uteretur.  Sese tamen et amore
+fraterno et existimatione vulgi commoveri.  Quod si quid ei a Caesare
+gravius accidisset, cum ipse eum locum amicitiae apud eum teneret, neminem
+existimaturum non sua voluntate factum; qua ex re futurum uti totius
+Galliae animi a se averterentur.  Haec cum pluribus verbis flens a Caesare
+peteret, Caesar eius dextram prendit; consolatus rogat finem orandi
+faciat; tanti eius apud se gratiam esse ostendit uti et rei publicae
+iniuriam et suum dolorem eius voluntati ac precibus condonet.  Dumnorigem
+ad se vocat, fratrem adhibet; quae in eo reprehendat ostendit; quae ipse
+intellegat, quae civitas queratur proponit; monet ut in reliquum tempus
+omnes suspiciones vitet; praeterita se Diviciaco fratri condonare dicit.
+
+Dumnorigi custodes ponit, ut quae agat, quibuscum loquatur scire possit. 
+
+
+Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes sub monte consedisse
+milia passuum ab ipsius castris octo, qualis esset natura montis et qualis
+in circuitu ascensus qui cognoscerent misit.Renuntiatum est facilem esse.
+
+De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum duabus legionibus
+et iis ducibus qui iter cognoverant summum iugum montis ascendere iubet;
+quid sui consilii sit ostendit.  Ipse de quarta vigilia eodem itinere quo
+hostes ierant ad eos contendit equitatumque omnem ante se mittit.
+
+P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur et in exercitu
+L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum exploratoribus praemittitur. 
+
+
+Prima luce, cum summus mons a [Lucio] Labieno teneretur, ipse ab
+hostium castris non longius mille et quingentis passibus abesset neque, ut
+postea ex captivis comperit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus
+esset, Considius equo admisso ad eum accurrit, dicit montem, quem a
+Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri:  id se a Gallicis armis
+atque insignibus cognovisse.  Caesar suas copias in proximum collem
+subducit, aciem instruit.  Labienus, ut erat ei praeceptum a Caesare ne
+proelium committeret, nisi ipsius copiae prope hostium castra visae
+essent, ut undique uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato
+nostros expectabat proelioque abstinebat.  Multo denique die per
+exploratores Caesar cognovit et montem a suis teneri et Helvetios castra,
+movisse et Considium timore perterritum quod non vidisset pro viso sibi
+renuntiavisse.  Eo die quo consuerat intervallo hostes sequitur et milia
+passuum tria ab eorum castris castra ponit. 
+
+
+Postridie eius diei, quod omnino biduum supererat, cum exercitui
+frumentum metiri oporteret, et quod a Bibracte, oppido Haeduorum longe
+maximo et copiosissimo, non amplius milibus passuum XVIII aberat, rei
+frumentariae prospiciendum existimavit; <itaque> iter ab Helvetiis avertit
+ac Bibracte ire contendit.  Ea res per fugitivos L. Aemilii, decurionis
+equitum Gallorum, hostibus nuntiatur.  Helvetii, seu quod timore
+perterritos Romanos discedere a se existimarent, eo magis quod pridie
+superioribus locis occupatis proelium non commisissent, sive eo quod re
+frumentaria intercludi posse confiderent, commutato consilio atque itinere
+converso nostros a novissimo agmine insequi ac lacessere coeperunt. 
+
+
+Postquam id animum advertit, copias suas Caesar in proximum collem
+subduxit equitatumque, qui sustineret hostium petum, misit.  Ipse interim
+in colle medio triplicem aciem instruxit legionum quattuor veteranarum; in
+summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore proxime conscripserat et
+omnia auxilia conlocavit, ita ut supra se totum montem hominibus
+compleret; impedimenta sarcinasque in unum locum conterri et eum ab iis
+qui in superiore acie constiterant muniri iussit.  Helvetii cum omnibus
+suis carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi
+concertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam
+nostram aciem successerunt. 
+
+
+Caesar primum suo, deinde omnium ex conspectu remotis equis, ut
+aequato omnium periculo spem fugae tolleret, cohortatus suos proelium
+commisit.  Milites loco superiore pilis missis facile hostium phalangem
+perfregerunt.  Ea disiecta gladiis destrictis in eos impetum fecerunt.
+
+Gallis magno ad pugnam erat impedimento quod pluribus eorum scutis uno
+ictu pilorum transfixis et conligatis, cum ferrum se inflexisset, neque
+evellere neque sinistra impedita satis commode pugnare poterant, multi ut
+diu iactato bracchio praeoptarent scutum manu emittere et nudo corpore
+pugnare.  Tandem vulneribus defessi et pedem referre et, quod mons suberit
+circiter mille passuum <spatio>, eo se recipere coeperunt.  Capto monte et
+succedentibus nostris, Boi et Tulingi, qui hominum milibus circiter XV
+agmen hostium claudebant et novissimis praesidio erant, ex itinere nostros
+<ab> latere aperto adgressi circumvenire, et id conspicati Helvetii, qui
+in montem sese receperant, rursus instare et proelium redintegrare
+coeperunt.  Romani [conversa] signa bipertito intulerunt:  prima et
+secunda acies, ut victis ac submotis resisteret, tertia, ut venientes
+sustineret. 
+
+
+Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum est.  Diutius cum
+sustinere nostrorum impetus non possent, alteri se, ut coeperant, in
+montem receperunt, alteri ad impedimenta et carros suos se contulerunt.
+
+Nam hoc toto proelio, cum ab hora septima ad vesperum pugnatum sit,
+aversum hostem videre nemo potuit.  Ad multam noctem etiam ad impedimenta
+pugnatum est, propterea quod pro vallo carros obiecerunt et e loco
+superiore in nostros venientes tela coiciebant et non nulli inter carros
+rotasque mataras ac tragulas subiciebant nostrosque vulnerabant.  Diu cum
+esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri potiti sunt.  Ibi
+Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est.  Ex eo proelio circiter
+hominum milia CXXX superfuerunt eaque tota nocte continenter ierunt
+[nullam partem noctis itinere intermisso]; in fines Lingonum die quarto
+pervenerunt, cum et propter vulnera militum et propter sepulturam
+occisorum nostri [triduum morati] eos sequi non potuissent.  Caesar ad
+Lingonas litteras nuntiosque misit, ne eos frumento neve alia re iuvarent:
+ qui si iuvissent, se eodem loco quo Helvetios habiturum.  Ipse triduo
+intermisso cum omnibus copiis eos sequi coepit. 
+
+
+Helvetii omnium rerum inopia adducti legatos de deditione ad eum
+miserunt.  Qui cum eum in itinere convenissent seque ad pedes proiecissent
+suppliciterque locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco quo
+tum essent suum adventum expectare iussisset, paruerunt.  Eo postquam
+Caesar pervenit, obsides, arma, servos qui ad eos perfugissent, poposcit.
+
+Dum ea conquiruntur et conferuntur, [nocte intermissa] circiter hominum
+milia VI eius pagi qui Verbigenus appellatur, sive timore perterriti, ne
+armis traditis supplicio adficerentur, sive spe salutis inducti, quod in
+tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari aut omnino
+ignorari posse existimarent, prima nocte e castris Helvetiorum egressi ad
+Rhenum finesque Germanorum contenderunt. 
+
+
+Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines ierant his uti conquirerent
+et reducerent, si sibi purgati esse vellent, imperavit; reductos in
+hostium numero habuit; reliquos omnes obsidibus, armis, perfugis traditis
+in deditionem accepit.  Helvetios, Tulingos, Latobrigos in fines suos,
+unde erant profecti, reverti iussit, et, quod omnibus frugibus amissis
+domi nihil erat quo famem tolerarent, Allobrogibus imperavit ut iis
+frumenti copiam facerent; ipsos oppida vicosque, quos incenderant,
+restituere iussit.  Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum locum unde
+Helvetii discesserant vacare, ne propter bonitatem agrorum Germani, qui
+trans Rhenum incolunt, <ex> suis finibus in Helvetiorum fines transirent
+et finitimi Galliae provinciae Allobrogibusque essent.  Boios petentibus
+Haeduis, quod egregia virtute erant cogniti, ut in finibus suis
+conlocarent, concessit; quibus illi agros dederunt quosque postea in parem
+iuris libertatisque condicionem atque ipsi erant receperunt. 
+
+
+In castris Hevetiorum tabulae repertae sunt litteris Graecis confectae
+et ad Caesarem relatae, quibus in tabulis nominatim ratio confecta erat,
+qui numerus domo exisset eorum qui arma ferre possent, et item separatim,
+<quot> pueri, senes mulieresque.  [Quarum omnium rerum] summa erat capitum
+Helvetiorum milium CCLXIII, Tulingorum milium XXXVI, Latobrigorum XIIII,
+Rauracorum XXIII, Boiorum XXXII; ex his qui arma ferre possent ad milia
+nonaginta duo.  Summa omnium fuerunt ad milia CCCLXVIII.  Eorum qui domum
+redierunt censu habito, ut Caesar imperaverat, repertus est numerus milium
+C et X. 
+
+
+Bello Helvetiorum confecto totius fere Galliae legati, principes
+civitatum, ad Caesarem gratulatum convenerunt:  intellegere sese, tametsi
+pro veteribus Helvetiorum iniuriis populi Romani ab his poenas bello
+repetisset, tamen eam rem non minus ex usu [terrae] Galliae quam populi
+Romani accidisse, propterea quod eo consilio florentissimis rebus domos
+suas Helvetii reliquissent uti toti Galliae bellum inferrent imperioque
+potirentur, locumque domicilio ex magna copia deligerent quem ex omni
+Gallia oportunissimum ac fructuosissimum iudicassent, reliquasque
+civitates stipendiarias haberent.  Petierunt uti sibi concilium totius
+Galliae in diem certam indicere idque Caesaris facere voluntate liceret:
+
+sese habere quasdam res quas ex communi consensu ab eo petere vellent.  Ea
+re permissa diem concilio constituerunt et iure iurando ne quis
+enuntiaret, nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se
+sanxerunt. 
+
+
+Eo concilio dimisso, idem princeps civitatum qui ante fuerant ad
+Caesarem reverterunt petieruntque uti sibi secreto in occulto de sua
+omniumque salute cum eo agere liceret.  Ea re impetrata sese omnes flentes
+Caesari ad pedes proiecerunt:  non minus se id contendere et laborare ne
+ea quae dixissent enuntiarentur quam uti ea quae vellent impetrarent,
+propterea quod, si enuntiatum esset, summum in cruciatum se venturos
+viderent.  Locutus est pro his Diviciacus Haeduus:  Galliae totius
+lactiones esse duas; harum alterius principatum tenere Haeduos, alterius
+Arvernos.  Hi cum tantopere de potentatu inter se multos annos
+contenderent, factum esse uti ab Arvernis Sequanisque Germani mercede
+arcesserentur.  Horum primo circiter milia XV Rhenum transisse; postea
+quam agros et cultum et copias Gallorum homines feri ac barbari
+adamassent, traductos plures; nunc esse in Gallia ad C et XX milium
+numerum.  Cum his Haeduos eorumque clientes semel atque iterum armis
+contendisse; magnam calamitatem pulsos accepisse, omnem nobilitatem, omnem
+senatum, omnem equitatum amisisse.  Quibus proeliis calamitatibusque
+fractos, qui et sua virtute et populi Romani hospitio atque amicitia
+plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse Sequanis obsides dare
+nobilissimos civitatis et iure iurando civitatem obstringere sese neque
+obsides repetituros neque auxilium a populo Romano imploraturos neque
+recusaturos quo minus perpetuo sub illorum dicione atque imperio essent.
+
+Unum se esse ex omni civitate Haeduorum qui adduci non potuerit ut iuraret
+aut liberos suos obsides daret.  Ob eam rem se ex civitate profugisse et
+Romam ad senatum venisse auxilium postulatum, quod solus neque iure
+iurando neque obsidibus teneretur.  Sed peius victoribus Sequanis quam
+Haeduis victis accidisse, propterea quod Ariovistus, rex Germanorum, in
+eorum finibus consedisset tertiamque partem agri Sequani, qui esset
+optimus totius Galliae, occupavisset et nunc de altera parte tertia
+Sequanos decedere iuberet, propterea quod paucis mensibus ante Harudum
+milia hominum XXIIII ad eum venissent, quibus locus ac sedes pararentur.
+
+Futurum esse paucis annis uti omnes ex Galliae finibus pellerentur atque
+omnes Germani Rhenum transirent; neque enim conferendum esse Gallicum cum
+Germanorum agro neque hanc consuetudinem victus cum illa comparandam.
+
+Ariovistum autem, ut semel Gallorum copias proelio vicerit, quod proelium
+factum sit ad Magetobrigam, superbe et crudeliter imperare, obsides
+nobilissimi cuiusque liberos poscere et in eos omnia exempla cruciatusque
+edere, si qua res non ad nutum aut ad voluntatem eius facta sit.  Hominem
+esse barbarum, iracundum, temerarium:  non posse eius imperia, diutius
+sustineri.  Nisi quid in Caesare populoque Romano sit auxilii, omnibus
+Gallis idem esse faciendum quod Helvetii fecerint, ut domo emigrent, aliud
+domicilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant fortunamque,
+quaecumque accidat, experiantur.  Haec si enuntiata Ariovisto sint, non
+dubitare quin de omnibus obsidibus qui apud eum sint gravissimum
+supplicium sumat.  Caesarem vel auctoritate sua atque exercitus vel
+recenti victoria vel nomine populi Romani deterrere posse ne maior
+multitudo Germanorum Rhenum traducatur, Galliamque omnem ab Ariovisti
+iniuria posse defendere. 
+
+
+Hac oratione ab Diviciaco habita omnes qui aderant magno fletu
+auxilium a Caesare petere coeperunt.  Animadvertit Caesar unos ex omnibus
+Sequanos nihil earum rerum facere quas ceteri facerent sed tristes capite
+demisso terram intueri.  Eius rei quae causa esset miratus ex ipsis
+quaesiit.  Nihil Sequani respondere, sed in eadem tristitia taciti
+permanere.  Cum ab his saepius quaereret neque ullam omnino vocem
+exprimere posset, idem Diviacus Haeduus respondit:  hoc esse miseriorem et
+graviorem fortunam Sequanorum quam reliquorum, quod soli ne in occulto
+quidem queri neque auxilium implorare auderent absentisque Ariovisti
+crudelitatem, velut si cora adesset, horrerent, propterea quod reliquis
+tamen fugae facultas daretur, Sequanis vero, qui intra fines suos
+Ariovistum recepissent, quorum oppida omnia in potestate eius essent,
+omnes cruciatus essent perferendi. 
+
+
+His rebus cognitis Caesar Gallorum animos verbis confirmavit
+pollicitusque est sibi eam rem curae futuram; magnam se habere spem et
+beneficio suo et auctoritate adductum Ariovistum finem iniuriis facturum.
+
+Hac oratione habita, concilium dimisit.  Et secundum ea multae res eum
+hortabantur quare sibi eam rem cogitandam et suscipiendam putaret, in
+primis quod Haeduos, fratres consanguineosque saepe numero a senatu
+appellatos, in servitute atque [in] dicione videbat Germanorum teneri
+eorumque obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intellegebat; quod in
+tanto imperio populi Romani turpissimum sibi et rei publicae esse
+arbitrabatur.  Paulatim autem Germanos consuescere Rhenum transire et in
+Galliam magnam eorum multitudinem venire populo Romano periculosum
+videbat, neque sibi homines feros ac barbaros temperaturos existimabat
+quin, cum omnem Galliam occupavissent, ut ante Cimbri Teutonique
+fecissent, in provinciam exirent atque inde in Italiam contenderent [,
+praesertim cum Sequanos a provincia nostra Rhodanus divideret]; quibus
+rebus quam maturrime occurrendum putabat.  Ipse autem Ariovistus tantos
+sibi spiritus, tantam arrogantiam sumpserat, ut ferendus non videretur. 
+
+
+Quam ob rem placuit ei ut ad Ariovistum legatos mitteret, qui ab eo
+postularent uti aliquem locum medium utrisque conloquio deligeret:  velle
+sese de re publica et summis utriusque rebus cum eo agere.  Ei legationi
+Ariovistus respondit:  si quid ipsi a Caesare opus esset, sese ad eum
+venturum fuisse; si quid ille se velit, illum ad se venire oportere.
+
+Praeterea se neque sine exercitu in eas partes Galliae venire audere quas
+Caesar possideret, neque exercitum sine magno commeatu atque molimento in
+unum locum contrahere posse.  Sibi autem mirum videri quid in sua Gallia,
+quam bello vicisset, aut Caesari aut omnino populo Romano negotii esset. 
+
+
+His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum Caesar legatos cum
+his mandatis mittit:  quoniam tanto suo populique Romani beneficio
+adtectus, cum in consulatu suo rex atque amicus a senatu appellatus esset,
+hanc sibi populoque Romano gratiam referret ut in conloquium venire
+invitatus gravaretur neque de communi re dicendum sibi et cognoscendum
+putaret, haec esse quae ab eo postularet:  primum ne quam multitudinem
+hominum amplius trans Rhenum in Galliam traduceret; deinde obsides quos
+haberet ab Haeduis redderet Sequanisque permitteret ut quos illi haberent
+voluntate eius reddere illis liceret; neve Haeduos iniuria lacesseret neve
+his sociisque eorum bellum inferret.  Si [id] ita fecisset, sibi populoque
+Romano perpetuam gratiam atque amicitiam cum eo futuram; si non
+impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone consulibus senatus
+censuisset uti quicumque Galliam provinciam obtineret, quod commodo rei
+publicae lacere posset, Haeduos ceterosque amicos populi Romani
+defenderet, se Haeduorum iniurias non neglecturum. 
+
+
+Ad haec Ariovistus respondit:  ius esse belli ut qui vicissent iis
+quos vicissent quem ad modum vellent imperarent.  Item populum Romanum
+victis non ad alterius praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare
+consuesse.  Si ipse populo Romano non praescriberet quem ad modum suo iure
+uteretur, non oportere se a populo Romano in suo iure impediri.  Haeduos
+sibi, quoniam belli fortunam temptassent et armis congressi ac superati
+essent, stipendiarios esse factos.  Magnam Caesarem iniuriam facere, qui
+suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret.  Haeduis se obsides
+redditurum non esse neque his neque eorum sociis iniuria bellum inlaturum,
+si in eo manerent quod convenisset stipendiumque quotannis penderent; si
+id non fecissent, longe iis fraternum nomen populi Romani afuturum.  Quod
+sibi Caesar denuntiaret se Haeduorum iniurias non neglecturum, neminem
+secum sine sua pernicie contendisse.  Cum vellet, congrederetur:
+
+intellecturum quid invicti Germani, exercitatissimi in armis, qui inter
+annos XIIII tectum non subissent, virtute possent. 
+
+
+Haec eodem tempore Caesari mandata referebantur et legati ab Haeduis
+et a Treveris veniebant:  Haedui questum quod Harudes, qui nuper in
+Galliam transportati essent, fines eorum popularentur:  sese ne obsidibus
+quidem datis pacem Ariovisti redimere potuisse; Treveri autem, pagos
+centum Sueborum ad ripas Rheni consedisse, qui Rhemum transire conarentur;
+his praeesse Nasuam et Cimberium fratres.  Quibus rebus Caesar vehementer
+commotus maturandum sibi existimavit, ne, si nova manus Sueborum cum
+veteribus copiis Ariovisti sese coniunxisset, minus facile resisti posset.
+ Itaque re frumentaria quam celerrime potuit comparata magnis itineribus
+ad Ariovistum contendit. 
+
+
+Cum tridui viam processisset, nuntiatum est ei Ariovistum cum suis
+omnibus copiis ad occupandum Vesontionem, quod est oppidum maximum
+Sequanorum, contendere [triduique viam a suis finibus processisse].  Id ne
+accideret, magnopere sibi praecavendum Caesar existimabat.  Namque omnium
+rerum quae ad bellum usui erant summa erat in eo oppido facultas, idque
+natura loci sic muniebatur ut magnam ad ducendum bellum daret facultatem,
+propterea quod flumen [alduas] Dubis ut circino circumductum paene totum
+oppidum cingit, reliquum spatium, quod est non amplius pedum MDC, qua
+flumen intermittit, mons continet magna altitudine, ita ut radices eius
+montis ex utraque parte ripae fluminis contingant, hunc murus circumdatus
+arcem efficit et cum oppido coniungit.  Huc Caesar magnis nocturnis
+diurnisque itineribus contendit occupatoque oppido ibi praesidium
+conlocat. 
+
+
+Dum paucos dies ad Vesontionem rei frumentariae commeatusque causa
+moratur, ex percontatione nostrorum vocibusque Gallorum ac mercatorum, qui
+ingenti magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute atque
+exercitatione in armis esse praedicabant (saepe numero sese cum his
+congressos ne vultum quidem atque aciem oculorum dicebant ferre potuisse),
+tantus subito timor omnem exercitum occupavit ut non mediocriter omnium
+mentes animosque perturbaret.  Hic primum ortus est a tribunis militum,
+praefectis, reliquisque qui ex urbe amicitiae causa Caesarem secuti non
+magnum in re militari usum habebant:  quorum alius alia causa inlata, quam
+sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret, petebat ut eius voluntate
+discedere liceret; non nulli pudore adducti, ut timoris suspicionem
+vitarent, remanebant.  Hi neque vultum fingere neque interdum lacrimas
+tenere poterant:  abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur aut
+cum familiaribus suis commune periculum miserabantur.  Vulgo totis castris
+testamenta obsignabantur.  Horum vocibus ac timore paulatim etiam ii qui
+magnum in castris usum habebant, milites centurionesque quique equitatui
+praeerant, perturbabantur.  Qui se ex his minus timidos existimari
+volebant, non se hostem vereri, sed angustias itineris et magnitudinem
+silvarum quae intercederent inter ipsos atque Ariovistum, aut rem
+frumentariam, ut satis commode supportari posset, timere dicebant.  Non
+nulli etiam Caesari nuntiabant, cum castra moveri ac signa ferri
+iussisset, non fore dicto audientes milites neque propter timorem signa
+laturos. 
+
+
+Haec cum animadvertisset, convocato consilio omniumque ordinum ad id
+consilium adhibitis centurionibus, vehementer eos incusavit:  primum, quod
+aut quam in partem aut quo consilio ducerentur sibi quaerendum aut
+cogitandum putarent.  Ariovistum se consule cupidissime populi Romani
+amicitiam adpetisse; cur hunc tam temere quisquam ab officio discessurum
+iudicaret?  Sibi quidem persuaderi cognitis suis poslulatis atque
+aequitate condicionum perspecta eum neque suam neque populi Romani gratiam
+epudiaturum.  Quod si furore atque amentia impulsum bellum intulisset,
+quid tandem vererentur?  Aut cur de sua virtute aut de ipsius diligentia
+desperarent?  Factum eius hostis periculum patrum nostrorum emoria Cimbris
+et Teutonis a C. Mario pulsis [cum non minorem laudem exercitus quam ipse
+imperator meritus videbatur]; factum etiam nuper in Italia servili
+tumultu, quos tamen aliquid usus ac disciplina, quam a nobis accepissent,
+sublevarint.  Ex quo iudicari posse quantum haberet in se boni constantia,
+propterea quod quos aliquam diu inermes sine causa timuissent hos postea
+armatos ac victores superassent.  Denique hos esse eosdem Germanos
+quibuscum saepe numero Helvetii congressi non solum in suis sed etiam in
+illorum finibus plerumque superarint, qui tamen pares esse nostro
+exercitui non potuerint.  Si quos adversum proelium et fuga Gallorum
+commoveret, hos, si quaererent, reperire posse diuturnitate belli
+defatigatis Gallis Ariovistum, cum multos menses castris se ac paludibus
+tenuisset neque sui potestatem fecisset, desperantes iam de pugna et
+dispersos subito adortum magis ratione et consilio quam virtute vicisse.
+
+Cui rationi contra homines barbaros atque imperitos locus fuisset, hac ne
+ipsum quidem sperare nostros exercitus capi posse.  Qui suum timorem in
+rei frumentariae simulationem angustiasque itineris conferrent, facere
+arroganter, cum aut de officio imperatoris desperare aut praescribere
+viderentur.  Haec sibi esse curae; frumentum Sequanos, Leucos, Lingones
+subministrare, iamque esse in agris frumenta matura; de itinere ipsos
+brevi tempore iudicaturos.  Quod non fore dicto audientes neque signa
+laturi dicantur, nihil se ea re commoveri:  scire enim, quibuscumque
+exercitus dicto audiens non fuerit, aut male re gesta fortunam defuisse
+aut aliquo facinore comperto avaritiam esse convictam.  Suam innocentiam
+perpetua vita, felicitatem Helvetiorum bello esse perspectam.  Itaque se
+quod in longiorem diem conlaturus fuisset repraesentaturum et proxima
+nocte de quarta, vigilia castra moturum, ut quam primum intellegere posset
+utrum apud eos pudor atque officium an timor plus valeret.  Quod si
+praeterea nemo sequatur, tamen se cum sola decima legione iturum, de qua
+non dubitet, sibique eam praetoriam cohortem futuram.  Huic legioni Caesar
+et indulserat praecipue et propter virtutem confidebat maxime. 
+
+
+Hac oratione habita mirum in modum conversae sunt omnium mentes
+summaque alacritas et cupiditas belli gerendi innata est, princepsque X.
+
+legio per tribunos militum ei gratias egit quod de se optimum iudicium
+fecisset, seque esse ad bellum gerendum paratissimam confirmavit.  Deinde
+reliquae legiones cum tribunis militum et primorum ordinum centurionibus
+egerunt uti Caesari satis facerent:  se neque umquam dubitasse neque
+timuisse neque de summa belli suum iudicium sed imperatoris esse
+existimavisse.  Eorum satisfactione accepta et itinere exquisito per
+Diviciacum, quod ex Gallis ei maximam fidem habebat, ut milium amplius
+quinquaginta circuitu locis apertis exercitum duceret, de quarta vigilia,
+ut dixerat, profectus est.  Septimo die, cum iter non intermitteret, ab
+exploratoribus certior factus est Ariovisti copias a nostris milia passuum
+IIII et XX abesse. 
+
+
+Cognito Caesaris adventu Ariovistus legatos ad eum mittit:  quod antea
+de conloquio postulasset, id per se fieri licere, quoniam propius
+accessisset seque id sine periculo facere posse existimaret.  Non respuit
+condicionem Caesar iamque eum ad sanitatem reverti arbitrabatur, cum id
+quod antea petenti denegasset ultro polliceretur, magnamque in spem
+veniebat pro suis tantis populique Romani in eum beneficiis cognitis suis
+postulatis fore uti pertinacia desisteret.  Dies conloquio dictus est ex
+eo die quintus.  Interim saepe cum legati ultro citroque inter eos
+mitterentur, Ariovistus postulavit ne quem peditem ad conloquium Caesar
+adduceret:  vereri se ne per insidias ab eo circumveniretur; uterque cum
+equitatu veniret:  alia ratione sese non esse venturum.  Caesar, quod
+neque conloquium interposita causa tolli volebat neque salutem suam
+Gallorum equitatui committere audebat, commodissimum esse statuit omnibus
+equis Gallis equitibus detractis eo legionarios milites legionis X., cui
+quam maxime confidebat, imponere, ut praesidium quam amicissimum, si quid
+opus facto esset, haberet.  Quod cum fieret, non inridicule quidam ex
+militibus X.  legionis dixit:  plus quam pollicitus esset Caesarem facere;
+pollicitum se in cohortis praetoriae loco X.  legionem habiturum ad equum
+rescribere. 
+
+
+Planities erat magna et in ea tumulus terrenus satis grandis.  Hic
+locus aequum fere spatium a castris Ariovisti et Caesaris aberat.  Eo, ut
+erat dictum, ad conloquium venerunt.  Legionem Caesar, quam equis
+devexerat, passibus CC ab eo tumulo constituit.  Item equites Ariovisti
+pari intervallo constiterunt.  Ariovistus ex equis ut conloquerentur et
+praeter se denos ad conloquium adducerent postulavit.  Ubi eo ventum est,
+Caesar initio orationis sua senatusque in eum beneficia commemoravit, quod
+rex appellatus esset a senatu, quod amicus, quod munera amplissime missa;
+quam rem et paucis contigisse et pro magnis hominum officiis consuesse
+tribui docebat; illum, cum neque aditum neque causam postulandi iustam
+haberet, beneficio ac liberalitate sua ac senatus ea praemia consecutum.
+
+Docebat etiam quam veteres quamque iustae causae necessitudinis ipsis cum
+Haeduis intercederent, quae senatus consulta quotiens quamque honorifica
+in eos facta essent, ut omni tempore totius Galliae principatum Haedui
+tenuissent, prius etiam quam nostram amicitiam adpetissent.  Populi Romani
+hanc esse consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui nihil
+deperdere, sed gratia, dignitate, honore auctiores velit esse; quod vero
+ad amicitiam populi Romani attulissent, id iis eripi quis pati posset?
+
+Postulavit deinde eadem quae legatis in mandatis dederat:  ne aut Haeduis
+aut eorum sociis bellum inferret, obsides redderet, si nullam partem
+Germanorum domum remittere posset, at ne quos amplius Rhenum transire
+pateretur. 
+
+
+Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit, de suis virtutibus
+multa praedicavit:  transisse Rhenum sese non sua sponte, sed rogatum et
+arcessitum a Gallis; non sine magna spe magnisque praemiis domum
+propinquosque reliquisse; sedes habere in Gallia ab ipsis concessas,
+obsides ipsorum voluntate datos; stipendium capere iure belli, quod
+victores victis imponere consuerint.  Non sese Gallis sed Gallos sibi
+bellum intulisse:  omnes Galliae civitates ad se oppugnandum venisse ac
+contra se castra habuisse; eas omnes copias a se uno proelio pulsas ac
+superatas esse.  Si iterum experiri velint, se iterum paratum esse
+decertare; si pace uti velint, iniquum esse de stipendio recusare, quod
+sua voluntate ad id tempus pependerint.  Amicitiam populi Romani sibi
+ornamento et praesidio, non detrimento esse oportere, atque se hac spe
+petisse.  Si per populum Romanum stipendium remittatur et dediticii
+subtrahantur, non minus libenter sese recusaturum populi Romani amicitiam
+quam adpetierit.  Quod multitudinem Germanorum in Galliam traducat, id se
+sui muniendi, non Galliae oppugnandae causa facere; eius rei testimonium
+esse quod nisi rogatus non venerit et quod bellum non intulerit sed
+defenderit.  Se prius in Galliam venisse quam populum Romanum.  Numquam
+ante hoc tempus exercitum populi Romani Galliae provinciae finibus
+egressum.  Quid sibi vellet?  Cur in suas possessiones veniret?
+
+Provinciam suam hanc esse Galliam, sicut illam nostram.  Ut ipsi concedi
+non oporteret, si in nostros fines impetum faceret, sic item nos esse
+iniquos, quod in suo iure se interpellaremus.  Quod fratres a senatu
+Haeduos appellatos diceret, non se tam barbarum neque tam imperitum esse
+rerum ut non sciret neque bello Allobrogum proximo Haeduos Romanis
+auxilium tulisse neque ipsos in iis contentionibus quas Haedui secum et
+cum Sequanis habuissent auxilio populi Romani usos esse.  Debere se
+suspicari simulata Caesarem amicitia, quod exercitum in Gallia habeat, sui
+opprimendi causa habere.  Qui nisi decedat atque exercitum deducat ex his
+regionibus, sese illum non pro amico sed pro hoste habiturum.  Quod si eum
+interfecerit, multis sese nobilibus principibusque populi Romani gratum
+esse facturum (id se ab ipsis per eorum nuntios compertum habere), quorum
+omnium gratiam atque amicitiam eius morte redimere posset.  Quod si
+decessisset et liberam possessionem Galliae sibi tradidisset, magno se
+illum praemio remuneraturum et quaecumque bella geri vellet sine ullo eius
+labore et periculo confecturum. 
+
+
+Multa a Caesare in eam sententiam dicta sunt quare negotio desistere
+non posset:  neque suam neque populi Romani consuetudinem pati ut optime
+meritos socios desereret, neque se iudicare Galliam potius esse Ariovisti
+quam populi Romani.  Bello superatos esse Arvernos et Rutenos a Q.  Fabio
+Maximo, quibus populus Romanus ignovisset neque in provinciam redegisset
+neque stipendium posuisset.  Quod si antiquissimum quodque tempus spectari
+oporteret, populi Romani iustissimum esse in Gallia imperium; si iudicium
+senatus observari oporteret, liberam debere esse Galliam, quam bello
+victam suis legibus uti voluisset. 
+
+
+Dum haec in conloquio geruntur, Caesari nuntiatum est equites
+Ariovisti propius tumulum accedere et ad nostros adequitare, lapides
+telaque in nostros coicere.  Caesar loquendi finem fecit seque ad suos
+recepit suisque imperavit ne quod omnino telum in hostes reicerent.  Nam
+etsi sine ullo periculo legionis delectae cum equitatu proelium fore
+videbat, tamen committendum non putabat ut, pulsis hostibus, dici posset
+eos ab se per fidem in conloquio circumventos.  Postea quam in vulgus
+militum elatum est qua arrogantia in conloquio Ariovistus usus omni Gallia
+Romanis interdixisset, impetumque in nostros eius equites fecissent, eaque
+res conloquium ut diremisset, multo maior alacritas studiumque pugnandi
+maius exercitui iniectum est. 
+
+
+Biduo post Ariovistus ad Caesarem legatos misit:  velle se de iis
+rebus quae inter eos egi coeptae neque perfectae essent agere cum eo:  uti
+aut iterum conloquio diem constitueret aut, si id minus vellet, ex suis
+legatis aliquem ad se mitteret.  Conloquendi Caesari causa visa non est,
+et eo magis quod pridie eius diei Germani retineri non potuerant quin tela
+in nostros coicerent.  Legatum ex suis sese magno cum periculo ad eum
+missurum et hominibus feris obiecturum existimabat.  Commodissimum visum
+est C.  Valerium Procillum, C.  Valerii Caburi filium, summa virtute et
+humanitate adulescentem, cuius pater a C.  Valerio Flacco civitate donatus
+erat, et propter fidem et propter linguae Gallicae scientiam, qua multa
+iam Ariovistus longinqua consuetudine utebatur, et quod in eo peccandi
+Germanis causa non esset, ad eum mittere, et una M.  Metium, qui hospitio
+Ariovisti utebatur.  His mandavit quae diceret Ariovistus cognogcerent et
+ad se referrent.  Quos cum apud se in castris Ariovistus conspexisset,
+exercitu suo praesente conclamavit:  quid ad se venirent?  an speculandi
+causa?  Conantes dicere prohibuit et in catenas coniecit. 
+
+
+Eodem die castra promovit et milibus passuum VI a Caesaris castris sub
+monte consedit.  Postridie eius diei praeter castra Caesaris suas copias
+traduxit et milibus passuum duobus ultra eum castra fecit eo consilio uti
+frumento commeatuque qui ex Sequanis et Haeduis supportaretur Caesarem
+intercluderet.  Ex eo die dies continuos V Caesar pro castris suas copias
+produxit et aciem instructam habuit, ut, si vellet Ariovistus proelio
+contendere, ei potestas non deesset.  Ariovistus his omnibus diebus
+exercitum castris continuit, equestri proelio cotidie contendit.  Genus
+hoc erat pugnae, quo se Germani exercuerant:  equitum milia erant VI,
+totidem numero pedites velocissimi ac fortissimi, quos ex omni copia
+singuli singulos suae salutis causa delegerant:  cum his in proeliis
+versabantur, ad eos se equites recipiebant; hi, si quid erat durius,
+concurrebant, si qui graviore vulnere accepto equo deciderat,
+circumsistebant; si quo erat longius prodeundum aut celerius recipiendum,
+tanta erat horum exercitatione celeritas ut iubis sublevati equorum cursum
+adaequarent. 
+
+
+Ubi eum castris se tenere Caesar intellexit, ne diutius commeatu
+prohiberetur, ultra eum locum, quo in loco Germani consederant, circiter
+passus DC ab his, castris idoneum locum delegit acieque triplici instructa
+ad eum locum venit.  Primam et secundam aciem in armis esse, tertiam
+castra munire iussit.  [Hic locus ab hoste circiter passus DC, uti dictum
+est, aberat.] Eo circiter hominum XVI milia expedita cum omni equitatu
+Ariovistus misit, quae copiae nostros terrerent et munitione prohiberent.
+
+Nihilo setius Caesar, ut ante constituerat, duas acies hostem propulsare,
+tertiam opus perficere iussit.  Munitis castris duas ibi legiones reliquit
+et partem auxiliorum, quattuor reliquas legiones in castra maiora reduxit.
+
+
+
+Proximo die instituto suo Caesar ex castris utrisque copias suas
+eduxit paulumque a maioribus castris progressus aciem instruxit
+hostibusque pugnandi potestatem fecit.  Ubi ne tum quidem eos prodire
+intellexit, circiter meridiem exercitum in castra reduxit.  Tum demum
+Ariovistus partem suarum copiarum, quae castra minora oppugnaret, misit.
+
+Acriter utrimque usque ad vesperum pugnatum est.  Solis occasu suas copias
+Ariovistus multis et inlatis et acceptis vulneribus in castra reduxit.
+
+Cum ex captivis quaereret Caesar quam ob rem Ariovistus proelio non
+decertaret, hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo esset
+ut matres familiae eorum sortibus et vaticinationibus declararent utrum
+proelium committi ex usu esset necne; eas ita dicere:  non esse fas
+Germanos superare, si ante novam lunam proelio contendissent. 
+
+
+Postridie eius diei Caesar praesidio utrisque castris quod satis esse
+visum est reliquit, alarios omnes in conspectu hostium pro castris
+minoribus constituit, quod minus multitudine militum legionariorum pro
+hostium numero valebat, ut ad speciem alariis uteretur; ipse triplici
+instructa acie usque ad castra hostium accessit.  Tum demum necessario
+Germani suas copias castris eduxerunt generatimque constituerunt paribus
+intervallis, Harudes, Marcomanos, Tribocos, Vangiones, Nemetes, Sedusios,
+Suebos, omnemque aciem suam raedis et carris circumdederunt, ne qua spes
+in fuga relinqueretur.  Eo mulieres imposuerunt, quae ad proelium
+proficiscentes milites passis manibus flentes implorabant ne se in
+servitutem Romanis traderent. 
+
+
+Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaestorem praefecit,
+uti eos testes suae quisque virtutis haberet; ipse a dextro cornu, quod
+eam partem minime firmam hostium esse animadverterat, proelium commisit.
+
+Ita nostri acriter in hostes signo dato impetum fecerunt itaque hostes
+repente celeriterque procurrerunt, ut spatium pila in hostes coiciendi non
+daretur.  Relictis pilis comminus gladiis pugnatum est.  At Germani
+celeriter ex consuetudine sua phalange facta impetus gladiorum exceperunt.
+ Reperti sunt complures nostri qui in phalanga insilirent et scuta manibus
+revellerent et desuper vulnerarent.  Cum hostium acies a sinistro cornu
+pulsa atque in fugam coniecta esset, a dextro cornu vehementer multitudine
+suorum nostram aciem premebant.  Id cum animadvertisset P.  Crassus
+adulescens, qui equitatui praeerat, quod expeditior erat quam ii qui inter
+aciem versabantur, tertiam aciem laborantibus nostris subsidio misit. 
+
+
+Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes terga verterunt nec
+prius fugere destiterunt quam ad flumen Rhenum milia passuum ex eo loco
+circiter L pervenerunt.  Ibi perpauci aut viribus confisi tranare
+contenderunt aut lintribus inventis sibi salutem reppererunt.  In his fuit
+Ariovistus, qui naviculam deligatam ad ripam nactus ea profugit; reliquos
+omnes consecuti equites nostri interfecerunt.  Duae fuerunt Ariovisti
+uxores, una Sueba natione, quam domo secum eduxerat, altera Norica, regis
+Voccionis soror, quam in Gallia duxerat a fratre missam:  utraque in ea
+fuga periit; duae filiae:  harum altera occisa, altera capta est.  C.
+
+Valerius Procillus, cum a custodibus in fuga trinis catenis vinctus
+traheretur, in ipsum Caesarem hostes equitatu insequentem incidit.  Quae
+quidem res Caesari non minorem quam ipsa victoria voluptatem attulit, quod
+hominem honestissimum provinciae Galliae, suum familiarem et hospitem,
+ereptum ex manibus hostium sibi restitutum videbat neque eius calamitate
+de tanta voluptate et gratulatione quicquam fortuna deminuerat.  Is se
+praesente de se ter sortibus consultum dicebat, utrum igni statim
+necaretur an in aliud tempus reservaretur:  sortium beneficio se esse
+incolumem.  Item M.  Metius repertus et ad eum reductus est. 
+
+
+Hoc proelio trans Rhenum nuntiato, Suebi, qui ad ripas Rheni venerant,
+domum reverti coeperunt; quos ubi qui proximi Rhenum incolunt perterritos
+senserunt, insecuti magnum ex iis numerum occiderunt.  Caesar una aestate
+duobus maximis bellis confectis maturius paulo quam tempus anni postulabat
+in hiberna in Sequanos exercitum deduxit; hibernis Labienum praeposuit;
+ipse in citeriorem Galliam ad conventus agendos profectus est. 
+
+
+                            C. IULI CAESARIS
+                            DE BELLO GALLICO
+                         COMMENTARIUS SECUNDUS
+
+CUM esset Caesar in citeriore Gallia [in hibernis], ita uti supra
+demonstravimus, crebri ad eum rumores adferebantur litterisque item
+Labieni certior fiebat omnes Belgas, quam tertiam esse Galliae partem
+dixeramus, contra populum Romanum coniurare obsidesque inter se dare.
+
+Coniurandi has esse causas:  primum quod vererentur ne, omni pacata
+Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur; deinde quod ab non nullis
+Gallis sollicitarentur, partim qui, ut Germanos diutius in Gallia versari
+noluerant, ita populi Romani exercitum hiemare atque inveterascere in
+Gallia moleste ferebant, partim qui mobilitate et levitate animi novis
+imperiis studebant; ab non nullis etiam quod in Gallia a potentioribus
+atque iis qui ad conducendos homines facultates habebant vulgo regna
+occupabantur; qui minus facile eam rem imperio nostro consequi poterant. 
+
+
+His nuntiis litterisque commotus Caesar duas legiones in citeriore
+Gallia novas conscripsit et inita aestate in ulteriorem Galliam qui
+deduceret Q. Pedium legatum misit.  Ipse, cum primum pabuli copia esse
+inciperet, ad exercitum venit.  Dat negotium Senonibus reliquisque Gallis
+qui finitimi Belgis erant uti ea quae apud eos gerantur cognoscant seque
+de his rebus certiorem faciant.  Hi constanter omnes nuntiaverunt manus
+cogi, exercitum in unum locum conduci.  Tum vero dubitandum non
+existimavit quin ad eos proficisceretur.  Re frumentaria provisa castra
+movet diebusque circiter XV ad fines Belgarum pervenit. 
+
+
+Eo cum de improviso celeriusque omnium opinione venisset, Remi, qui
+proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum legatos Iccium et Andebrogium,
+primos civitatis, miserunt, qui dicerent se suaque omnia in fidem atque
+potestatem populi Romani permittere, neque se cum reliquis Belgis
+consensisse neque contra populum Romanum coniurasse, paratosque esse et
+obsides dare et imperata facere et oppidis recipere et frumento ceterisque
+rebus iuvare; reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque qui cis
+Rhenum incolant sese cum his coniunxisse, tantumque esse eorum omnium
+furorem ut ne Suessiones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem
+iure et isdem legibus utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis
+habeant, deterrere potuelint quin cum iis consentirent. 
+
+
+Cum ab iis quaereret quae civitates quantaeque in armis essent et quid
+in bello possent, sic reperiebat:  plerosque Belgos esse ortos a Germanis
+Rhenumque antiquitus traductos propter loci fertilitatem ibi consedisse
+Gallosque qui ea loca incolerent expulisse, solosque esse qui, patrum
+nostrorum memoria omni Gallia vexata, Teutonos Cimbrosque intra suos fines
+ingredi prohibuerint; qua ex re fieri uti earum rerum memoria magnam sibi
+auctoritatem Illagnosque spiritus in re militari sumerent.  De numero
+eorum omnia se habere explorata Remi dicebant, propterea quod
+propinquitatibus adfinitatibus quo coniuncti quantam quisque multitudinem
+in communi Belgarum concilio ad id bellum pollicitus sit cognoverint.
+
+Plurimum inter eos Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum numero
+valere:  hos posse conficere armata milia centum, pollicitos ex eo numero
+electa milia LX totiusque belli imperium sibi postulare.  Suessiones suos
+esse finitimos; fines latissimos teracissimosque agros possidere.  Apud
+eos fuisse regem nostra etiam memoria Diviciacum, totius Galliae
+potentissimum, qui cum magnae partis harum regionum, tum etiam Britanniae
+imperium obtinuerit; nunc esse regem Galbam:  ad hunc propter iustitiam
+prudentiamque summam totius belli omnium voluntate deferri; oppida habere
+numero XII, polliceri milia armata L; totidem Nervios, qui maxime feri
+inter ipsos habeantur longissimeque absint; XV milia Atrebates, Ambianos X
+milia, Morinos XXV milia, Menapios VII milia, Caletos X milia, Veliocasses
+et Viromanduos totidem, Atuatucos XVIIII milia; Condrusos, Eburones,
+Caerosos, Paemanos, qui uno nomine Germani appellantur, arbitrari ad XL
+milia. 
+
+
+Caesar Remos cohortatus liberaliterque oratione prosecutus omnem
+senatum ad se convenire principumque liberos obsides ad se adduci iussit.
+
+Quae omnia ab his diligenter ad diem facta sunt.  Ipse Diviciacum Haeduum
+magnopere cohortatus docet quanto opere rei publicae comnlunisque salutis
+intersit manus hostium distineri, ne cum tanta multitudine uno tempore
+confligendum sit.  Id fieri posse, si suas copias Haedui in fines
+Bellovacorum introduxerint et eorum agros populari coeperint.  His <datis>
+mandatis eum a se dimittit.  Postquam omnes Belgarum copias in unum locum
+coactas ad se venire vidit neque iam longe abesse ab iis quos miserat
+exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam, quod est in extremis
+Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra posuit.
+
+Quae res et latus ullum castrorum ripis fluminis muniebat et post eum quae
+erant tuta ab hostibus reddebat et commeatus ab Remis reliquisque
+civitatibus ut sine periculo ad eum portari possent efficiebat.  In eo
+flumine pons erat.  Ibi praesidium ponit et in altera parte fluminis
+Q. Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus relinquit; castra in
+altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum muniri iubet. 
+
+
+Ab his castris oppidum Remorum nomine Bibrax aberat milia passuum
+VIII.  Id ex itinere magno impetu Belgae oppugnare coeperunt.  Aegre eo
+die sustentatum est.  Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est haec:
+
+ubi circumiecta multitudine hominum totis moenibus undique in murum
+lapides iaci coepti sunt murusque defensoribus nudatus est, testudine
+facta portas succedunt murumque subruunt.  Quod tum facile fiebat.  Nam
+cum tanta multitudo lapides ac tela %coicerent%, in muro consistendi
+potestas erat nulli.  Cum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus,
+summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido praeerat, unus ex
+iis qui legati de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit, nisi
+subsidium sibi submittatur, sese diutius sustinere non posse. 
+
+
+Eo de media nocte Caesar isdem ducibus usus qui nuntii ab Iccio
+venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio
+oppidanis mittit; quorum adventu et Remis cum spe delensionis studium
+propugnandi accessit et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi
+discessit.  Itaque paulisper apud oppidum morati agrosque Remorum
+depopulati, omnibus vicis aedificiisque quo adire potuerant incensis, ad
+castra Caesaris omnibus copiis contenderunt et a milibus passuum minus
+duobus castra posuerunt; quae castra, ut fumo atque ignibus
+significabatur, amplius milibus passuum VIII latitudinem patebant. 
+
+
+Caesar primo et propter multitudinem hostium et propter eximiam
+opinionem virtutis proelio supersedere statuit; cotidie tamen equestribus
+proeliis quid hostis virtute posset et quid nostri auderent
+periclitabatur.  Ubi nostros non esse inferiores intellexit, loco pro
+castris ad aciem instruendam natura oportuno atque idoneo, quod is collis
+ubi castra posita erant paululum ex planitie editus tantum adversus in
+latitudinem patebat quantum loci acies instructa occupare poterat, atque
+ex utraque parte lateris deiectus habebat et in fronte leniter fastigatus
+paulatim ad planitiem redibat, ab utroque latere eius collis transversam
+fossam obduxit circiter passuum CCCC et ad extremas fossas castella
+constituit ibique tormenta conlocavit, ne, cum aciem instruxisset, hostes,
+quod tantum multitudine poterant, ab lateribus pugnantes suos circumvenire
+possent.  Hoc facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in
+castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI
+legiones pro castris in acie constituit.  Hostes item suas copias ex
+castris eductas instruxerunt. 
+
+
+Palus erat non magna inter nostrum atque hostium exercitum.  Hanc si
+nostri transirent hostes expectabant; nostri autem, si ab illis initium
+transeundi fieret, ut impeditos adgrederentur parati in armis erant.
+
+Interim proelio equestri inter duas acies contendebatur.  Ubi neutri
+transeundi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris Caesar suos
+in castra reduxit.  Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam
+contenderunt, quod esse post nostra castra demonstratum est.  Ibi vadis
+repertis partem suarum copiarum traducere conati sunt eo consilio ut, si
+possent, castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugnarent
+pontemque interscinderent, si minus potuissent, agros Remorum
+popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatuque
+nostros prohiberent. 
+
+
+<Caesar> certior factus ab Titurio onlnem equitatum et levis armaturae
+Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit atque ad eos contendit.
+ Acriter in eo loco pugnatum est.  Hostes impeditos nostri in flumine
+adgressi magnum eorum numerum occiderunt; per eorum corpora reliquos
+audacissime transire conantes multitudine telorum reppulerunt primosque,
+qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt.  Hostes, ubi et de
+expugnando oppido et de flumine transeundo spem se fefellisse
+intellexerunt neque nostros in locum iniquiorum progredi pugnandi causa
+viderunt atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio convocato
+constituerunt optimum esse domum suam quemque reverti, et quorum in fines
+primum Romani exercitum introduxissent, ad eos defendendos undique
+convenirent, ut potius in suis quam in alienis finibus decertarent et
+domesticis copiis rei frumentariae uterentur.  Ad eam sententiam cum
+reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod Diviciacum atque
+Haeduos finibus Bellovacorum adpropinquare cognoverant.  His persuaderi ut
+diutius morarentur neque suis auxilium terrent non poterat. 
+
+
+Ea re constituta, secunda vigilia magno cum, strepitu ac tumultu
+castris egressi nullo certo ordine neque imperio, cum sibi quisque primum
+itineris locum peteret et domum pervenire properaret, fecerunt ut
+consimilis fugae profectio videretur.  Hac re statim Caesar per
+speculatores cognita insidias veritus, quod qua de causa discederent
+nondum perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit.  Prima luce,
+confirmata re ab exploratoribus, omnem equitatum, qui novissimum agmen
+moraretur, praemisit.  His Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos
+praefecit; T. Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi iussit.  Hi
+novissimos adorti et multa milia passuum prosecuti magnam multitudinem
+eorum fugientium conciderunt, cum ab extremo agmine, ad quos ventum erat,
+consisterent fortiterque impetum nostrorum militum sustinerent, priores,
+quod abesse a periculo viderentur neque ulla necessitate neque imperio
+continerentur, exaudito clamore perturbatis ordinibus omnes in fuga sibi
+praesidium ponerent.  Ita sine ullo periculo tantam eorum multitudinem
+nostri interfecerunt quantum fuit diei spatium; sub occasum solis sequi
+destiterunt seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. 
+
+
+Postridie eius diei Caesar, prius quam se hostes ex terrore ac fuga
+reciperent, in fines Suessionum, qui proximi Remis erant, exercitum duxit
+et magno itinere [confecto] ad oppidum Noviodunum contendit.  Id ex
+itinere oppugnare conatus, quod vacuum ab defensoribus esse audiebat,
+propter latitudinem fossae murique altitudinem paucis defendentihus
+expugnare non potuit.  Castris munitis vineas agere quaeque ad oppugnandum
+usui erant comparare coepit.  Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo
+in oppidum proxima nocte convenit.  Celeriter vineis ad oppidum actis,
+aggere iacto turribusque constitutis, magnitudine operum, quae neque
+viderant ante Galli neque audierant, et celeritate Romanorum permoti
+legatos ad Caesarem de deditione mittunt et petentibus Remis ut
+conservarentur impetrant. 
+
+
+Caesar, obsidibus acceptis primis civitatis atque ipsius Galbae regis
+duobus filiis armisque omnibus ex oppido traditis, in deditionem
+Suessiones accipit exercitumque in Bellovacos ducit.  Qui cum se suaque
+omnia in oppidum Bratuspantium contulissent atque ab eo oppido Caesar cum
+exercitu circiter milia passuum V abesset, omnes maiores natu ex oppido
+egressi manus ad Caesarem tendere et voce significare coeperunt sese in
+eius fidem ac potestatem venire neque contra populum Romanum armis
+contendere.  Item, cum ad oppidum accessisset castraque ibi poneret, pueri
+mulieresque ex muro passis mallibus suo more pacem ab Romanis petierunt. 
+
+
+Pro his Diviciacus (nam post discessum Belgarum dimissis Haeduorum
+copiis ad Cum reverterat) facit verba:  Bellovacos omni tempore in fide
+atque amicitia civitatis Haeduae fuisse; impulsos ab suis principibus, qui
+dicerent Haeduos a Caesare in servitutem redacto.  omnes indignitates
+contumeliasque perferre, et ab Haeduis defecisse et populo Romano bellum
+intulisse.  Qui eius consilii principes fuissent, quod intellegerent
+quantam calamitatem civitati intulissent, in Britanniam profugisse.
+
+Petere non solum Bellovacos, sed etiam pro his Haeduos, ut sua clementia
+ac mansuetudine in eos utatur.  Quod si fecerit, Haeduorum auctoritatem
+apud omnes Belgas amplificaturum, quorum auxiliis atque opibus, si qua
+bella inciderint, sustentare consuerint. 
+
+
+Caesar honoris Diviciaci atque Haeduorum causa sese eos in fidem
+recepturum et conservaturum dixit, et quod erat civitas magna inter Belgas
+auctoritate atque hominum multitudine praestabat, DC obsides poposcit.
+
+His traditis omnibusque armis ex oppido conlatis, ab eo loco in fines
+Ambianorum pervenit; qui se suaque omnia sine mora dediderunt.  Eorum
+fines Nervii attingebant.  Quorum de natura moribusque Caesar cum
+quaereret, sic reperiebat:  nullum esse aditum ad eos mercatoribus; nihil
+pati vini reliquarumque rerum ad luxuriam pertinentium inferri, quod his
+rebus relanguescere animos eorum et remitti virtutem existimarent; esse
+homines feros magnaeque virtutis; increpitare atque incusare reliquos
+Belgas, qui se populo Romano dedidissent patriamque virtutem proiecissent;
+confirmare sese neque legatos missuros neque ullam condicionem pacis
+accepturos. 
+
+
+Cum per eorum fines triduum iter fecisset, inveniebat ex captivis
+Sabim flumen a castris suis non amplius milibus passuum X abesse; trans id
+flumen omnes Nervios consedisse adventumque ibi Romanorum expectare una
+cum Atrebatibus et Viromanduis, finitimis suis (nam his utrisque
+persuaserant uti eandem belli fortunam experirentur); expectari etiam ab
+iis Atuatucorum copias atque esse in itinere; mulieres quique per aetatem
+ad pugnam inutiles viderentur in eum locum coniecisse quo propter paludes
+exercitui aditus non esset. 
+
+
+His rebus cognitis, exploratores centurionesque praemittit qui locum
+castris idoneum deligant.  Cum ex dediticiis Belgis reliquisque Gallis
+complures Caesarem secuti una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex
+captivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris nostri exercitus
+perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt atque his demonstrarunt inter
+singulas legiones impedimentorum magnum numerum intercedere, neque esse
+quicquam negotii, cum prima legio in castra venisset reliquaeque legiones
+magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri; qua pulsa
+impedimentisque direptis, futurum ut reliquae contra consistere non
+auderent.  Adiuvabat etiam eorum collsilium qui rem deferebant quod Nervii
+antiquitus, cum equitatu nihil possent (neque enim ad hoc tempus ei rei
+student, sed quicquid possunt, pedestribus valent copiis), quo facilius
+finitimorum equitatum, si praedandi causa ad eos venissent, impedirent,
+teneris arboribus incisis atque inflexis crebrisque in latitudinem ramis
+enatis [et] rubis sentibusque interiectis effecerant ut instar muri hae
+saepes munimentum praeberent, quo non modo non intrari sed ne perspici
+quidem posset.  His rebus cum iter agminis nostri impediretur, non
+omittendum sibi consilium Nervii existimaverunt. 
+
+
+Loci natura erat haec, quem locum nostri castris delegerant.  Collis
+ab summo aequaliter declivis ad flumen Sabim, quod supra nominavimus,
+vergebat.  Ab eo flumine pari acclivitate collis nascebatur adversus huic
+et contrarius, passus circiter CC infimus apertus, ab superiore parte
+silvestris, ut non facile introrsus perspici posset.  Intra eas silvas
+hostes in occulto sese continebant; in aperto loco secundum flumen paucae
+stationes equitum videbantur.  Fluminis erat altitudo pedum circiter
+trium. 
+
+
+Caesar equitatu praemisso subsequebatur omnibus copiis; sed ratio
+ordoque agminis aliter se habebat ac Belgae ad Nervios detulerant.  Nam
+quod hostibus adpropinquabat, consuetudine sua Caesar VI legiones
+expeditas ducebat; post eas totius exercitus impedimenta conlocarat; inde
+duae legiones quae proxime conscriptae erant totum agmen claudebant
+praesidioque impedimentis erant.  Equites nostri cum funditoribus
+sagittariisque flumen transgressi cum hostium equitatu proelium
+commiserunt.  Cum se illi identidem in silvis ad suos reciperent ac rursus
+ex silva in nostros impetum facerent, neque nostri longius quam quem ad
+finem porrecta [ac] loca aperta pertinebant cedentes insequi auderent,
+interim legiones VI quae primae venerant, opere dimenso, castra munire
+coeperunt.  Ubi prima impedimenta nostri exercitus ab iis qui in silvis
+abditi latebant visa sunt, quod tempus inter eos committendi proelii
+convenerat, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque ipsi sese
+confirmaverant, subito omnibus copiis provolaverunt impetumque in nostros
+equites fecerunt.  His facile pulsis ac proturbatis, incredibili
+celeritate ad flumen decucurrerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et
+in flumine [et iam in manibus nostris] hostes viderentur.  Eadem autem
+celeritate adverso colle ad nostra castra atque eos qui in opere occupati
+erant contenderunt. 
+
+
+Caesari omnia uno tempore erant agenda:  vexillum proponendum, quod
+erat insigne, cum ad arma concurri oporteret; signum tuba dandum; ab opere
+revocandi milites; qui paulo longius aggeris petendi causa processerant
+arcessendi; acies instruenda; milites cohortandi; signum dandum.  Quarum
+rerum magnam partem temporis brevitas et incursus hostium impediebat.  His
+difficultatibus duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod
+superioribus proeliis exercitati quid fieri oporteret non minus commode
+ipsi sibi praescribere quam ab aliis doceri poterant, et quod ab opere
+singulisque legionibus singulos legatos Caesar discedere nisi munitis
+castris vetuerat.  Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil
+iam Caesaris imperium expectabant, sed per se quae videbantur
+administrabant. 
+
+
+Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam [in]
+partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit.  Milites
+non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam
+retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter
+sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset,
+proelii committendi signum dedit.  Atque in alteram item cohortandi causa
+profectus pugnantibus occurrit.  Temporis tanta fuit exiguitas hostiumque
+tam paratus ad dimicandum animus ut non modo ad insignia accommodanda sed
+etiam ad galeas induendas scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit.
+
+Quam quisque ab opere in partem casu devenit quaeque prima signa
+conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pugnandi tempus
+dimitteret. 
+
+
+Instructo exercitu magis ut loci natura [delectusque collis] et
+necessitas temporis quam ut rei militaris ratio atque ordo postulabat, cum
+diversae legiones aliae alia in parte hostibus resisterent saepibusque
+densissimis, ut ante demonstravimus, interiectis prospectus impediretur,
+neque certa subsidia conlocari neque quid in quaque parte opus esset
+provideri neque ab uno omnia imperia administrari poterant.  Itaque in
+tanta rerum iniquitate fortunae quoque eventus varii sequebantur. 
+
+
+Legionis VIIII.  et X.  milites, ut in sinistra parte aciei
+constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque
+confectos Atrebates (nam his ea pars obvenerat) celeriter ex loco
+superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis
+magnam partem eorum impeditam interfecerunt.  Ipsi transire flumen non
+dubitaverunt et in locum iniquum progressi rursus resistentes hostes
+redintegrato proelio in fugam coniecerunt.  Item alia in parte diversae
+duae legiones, XI.  et VIII., profligatis Viromanduis, quibuscum erant
+congressae, ex loco superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur.  At
+totis fere castris a fronte et a sinistra parte nudatis, cum in dextro
+cornu legio XII.  et non magno ab ea intervallo VII.  constitisset, omnes
+Nervii confertissimo agmine duce Boduognato, qui summam imperii tenebat,
+ad eum locum contenderunt; quorum pars <ab> aperto latere legiones
+circumvenire, pars summum castrorum locum petere coepit. 
+
+
+Eodem tempore equites nostri levisque armaturae pedites, qui cum iis
+una fuerant, quos primo hostium impetu pulsos dixeram, cum se in castra
+reciperent, adversis hostibus occurrebant ac rursus aliam in partem fugam
+petebant; et calones, qui ab decumana porta ac summo iugo collis nostros
+victores flumen transire conspexerant, praedandi causa egressi, cum
+respexissent et hostes in nostris castris versari vidissent, praecipites
+fugae sese mandabant.  Simul eorum qui cum impedimentis veniebant clamor
+fremitusque oriebatur, aliique aliam in partem perterriti ferebantur.
+
+Quibus omnibus rebus permoti equites Treveri, quorum inter Gallos virtutis
+opinio est singularis, qui auxilii causa a civitate missi ad Caesarem
+venerant, cum multitudine hostium castra [nostra] compleri, legiones premi
+et paene circumventas teneri, calones, equites, tunditores, Numidas
+diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis
+nostris rebus domum contenderunt:  Romanos pulsos superatosque, castris
+impedimentisque eorum hostes potitos civitati renuntiaverunt. 
+
+
+Caesar ab X.  legionis cohortatione ad dextrum cornu prolectus, ubi
+suos urgeri signisque in unum locum conlatis XII.  legionis confertos
+milites sibi ipsos ad pugnam esse impedimento vidit, quartae cohortis
+omnibus centurionibus occisis signiferoque interfecto, signo amisso,
+reliquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulneratis aut
+occisis, in his primipilo P. Sextio Baculo, fortissimo viro, multis
+gravibusque vulneribus confecto, ut iam se sustinere non posset, reliquos
+esse tardiores et non nullos ab novissimis deserto <loco> proelio excedere
+ac tela vitare, hostes neque a fronte ex inferiore loco subeuntes
+intermittere et ab utroque latere instare et rem esse in angusto vidit,
+neque ullum esse subsidium quod submitti posset, scuto ab novissimis [uni]
+militi detracto, quod ipse eo sine scuto venerat, in primam aciem
+processit centurionibusque nominatim appellatis reliquos cohortatus
+milites signa inferre et manipulos laxare iussit, quo facilius gladiis uti
+possent.  Cuius adventu spe inlata militibus ac redintegrato animo, cum
+pro se quisque in conspectu imperatoris etiam in extremis suis rebus
+operam navare cuperet, paulum hostium impetus tardatus est. 
+
+
+Caesar, cum VII.  legionem, quae iuxta constiterat, item urgeri ab
+hoste vidisset, tribunos militum monuit ut paulatim sese legiones
+coniungerent et conversa signa in hostes inferrent.  Quo facto cum aliis
+alii subsidium ferrent neque timerent ne aversi ab hoste circumvenirentur,
+audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt.  Interim milites legionum
+duarum quae in novissimo agmine praesidio impedimentis fuerant, proelio
+nuntiato, cursu incitato in summo colle ab hostibus conspiciebantur, et
+T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in
+nostris castris gererentur conspicatus X. legionem subsidio nostris misit.
+ Qui cum ex equitum et calonum fuga quo in loco res esset quantoque in
+periculo et castra et legiones et imperator versaretur cognovissent, nihil
+ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. 
+
+
+Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui
+vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent,
+calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent,
+equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis
+pugnae se legionariis militibus praeferrent.  At hostes, etiam in extrema
+spe salutis, tantam virtutem praestiterunt ut, cum primi eorum
+cecidissent, proximi iacentibus insisterent atque ex eorum corporibus
+pugnarent, his deiectis et coacervatis cadaveribus qui superessent ut ex
+tumulo tela in nostros coicerent et pila intercepta remitterent:  ut non
+nequiquam tantae virtutis homines iudicari deberet ausos esse transire
+latissimum flumen, ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum;
+quae facilia ex difficillimis animi magnitudo redegerat. 
+
+
+Hoc proelio facto et prope ad internecionem gente ac nomine Nerviorum
+redacto, maiores natu, quos una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac
+paludes coniectos dixeramus, hac pugna nuntiata, cum victoribus nihil
+impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium qui supererant
+consensu legatos ad Caesarem miserunt seque ei dediderunt; et in
+commemoranda civitatis calamitate ex DC ad tres senatores, ex hominum
+milibus LX vix ad D, qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt.
+
+Quos Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur,
+diligentissime conservavit suisque finibus atque oppidis uti iussit et
+finitimis imperavit ut ab iniuria et maleficio se suosque prohiberent. 
+
+
+Atuatuci, de quibus supra diximus, cum omnibus copiis auxilio Nerviis
+venirent, hac pugna nuntiata ex itinere domum reverterunt; cunctis oppidis
+castellisque desertis sua omnia in unum oppidum egregie natura munitum
+contulerunt.  Quod cum ex omnibus in circuitu partibus altissimas rupes
+deiectusque haberet, una ex parte leniter acclivis aditus in latitudinem
+non amplius pedum CC relinquebatur; quem locum duplici altissimo muro
+munierant; tum magni ponderis saxa et praeacutas trabes in muro
+conlocabant.  Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque prognati, qui, cum iter in
+provinciam nostram atque Italiam; facerent, iis impedimentis quae secum
+agere ac portare non poterant citra flumen Rhenum depositis custodiae [ex
+suis] ac praesidio VI milia hominum una reliquerant.  Hi post eorum obitum
+multos annos a finitimis exagitati, cum alias bellum inferrent, alias
+inlatum defenderent, consensu eorum omnium pace facta hunc sibi domicilio
+locum delegerant. 
+
+
+Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex oppido excursiones
+faciebant parvulisque proeliis cum nostris contendebant; postea vallo
+pedum XII in circuitu %XV% milium crebrisque castellis circummuniti oppido
+sese continebant.  Ubi vineis actis aggere extructo turrim procul
+constitui viderunt, primum inridere ex muro atque increpitare vocibus,
+quod tanta machinatio a tanto spatio institueretur:  quibusnam mallibus
+aut quibus viribus praesertim homines tantulae staturae (nam plerumque
+omnibus Gallis prae magnitudine corporum quorum brevitas nostra contemptui
+est) tanti oneris turrim in muro sese <posse> conlocare confiderent? 
+
+
+Ubi vero moveri et adpropinquare muris viderunt, nova atque inusitata
+specie commoti legatos ad Caesarem de pace miserunt, qui ad hunc modum
+locuti, non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, qui
+tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promovere possent, se
+suaque omnia eorum potestati permittere dixerunt.  Unum petere ac
+deprecari:  si forte pro sua clementia ac mansuetudine, quam ipsi ab aliis
+audirent, statuisset Atuatucos esse conservandos, ne se armis despoliaret.
+ Sibi omnes fere finitimos esse inimicos ac suae virtuti invidere; a
+quibus se defelldere traditis armis non possent.  Sibi praestare, si in
+eum casum deducerentur, quamvis fortunam a populo Romano pati quam ab his
+per cruciatum interfici inter quos dominari consuessent. 
+
+
+Ad haec Caesar respondit:  se magis consuetudine sua quam merito eorum
+civitatem conservaturum, si prius quam murum aries attigisset se
+dedidissent; sed deditionis nullam esse condicionem nisi armis traditis.
+
+Se id quod in Nerviis fecisset facturum finitimisque imperaturum ne quam
+dediticiis populi Romani iniuriam inferrent.  Re renuntiata ad suos illi
+se quae imperarentur facere dixerunt.  Armorum magna multitudine de muro
+in fossam, quae erat ante oppidum, iacta, sic ut prope summam muri
+aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent, et tamen circiter parte
+tertia, ut postea perspectum est, celata atque in oppido retenta, portis
+patefactis eo die pace sunt usi. 
+
+
+Sub vesperum Caesar portas claudi militesque ex oppido exire iussit,
+ne quam noctu oppidani a militibus iniuriam acciperent.  Illi ante inito,
+ut intellectum est, consilio, quod deditione facta nostros praesidia
+deducturos aut denique indiligentius servaturos crediderant, partim cum
+iis quae retinuerant et celaverant armis, partim scutis ex cortice factis
+aut viminibus intextis, quae subito, ut temporis exiguitas postulabat,
+pellibus induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras
+munitiones accensus videbatur, omnibus copiis repente ex oppido eruptionem
+fecerunt.  Celeriter, ut ante Caesar imperaverat, ignibus significatione
+facta, ex proximis castellis eo concursum est, pugnatumque ab hostibus ita
+acriter est ut a viris fortibus in extrema spe salutis iniquo loco contra
+eos qui ex vallo turribusque tela iacerent pugnari debuit, cum in una
+virtute omnis spes consisteret.  Occisis ad hominum milibus IIII reliqui
+in oppidum reiecti sunt.  Postridie eius diei refractis portis, cum iam
+defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sectionem eius
+oppidi universa Caesar vendidit.  Ab iis qui emerant capitum numerus ad
+eum relatus est milium LIII. 
+
+
+Eodem tempore a P. Crasso, quem cum legione una miserat ad Venetos,
+Venellos, Osismos, Coriosolitas, Esuvios, Aulercos, Redones, quae sunt
+maritimae civitates Oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas
+civitates in dicionem potestatemque populi Romani esse redactas. 
+
+
+His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta huius belli ad barbaros
+opinio perlata est uti ab iis nationibus quae trans Rhenum incolerent
+legationes ad Caesarem mitterentur, quae se obsides daturas, imperata
+facturas pollicerentur.  Quas legationes Caesar, quod in Italiam
+Illyricumque properabat, inita proxima aestate ad se reverti iussit.  Ipse
+in Carnutes, Andes, Turonos quaeque civitates propinquae iis locis erant
+ubi bellum gesserat, legionibus in hiberna deductis, in Italiam profectus
+est.  Ob easque res ex litteris Caesaris dierum XV supplicatio decreta
+est, quod ante id tempus accidit nulli. 
+
+
+                            C. IULI CAESARIS
+                            DE BELLO GALLICO
+                          COMMENTARIUS TERTIUS
+
+CVM in Italiam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII.
+
+et parte equitatus in Nantuates, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus
+Allobrogum et lacu Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes pertinent.
+
+Causa mittendi fuit quod iter per Alpes, quo magno cum periculo magnisque
+cum portoriis mercatores ire consuerant, patefieri volebat.  Huic
+permisit, si opus esse arbitraretur, uti in his locis legionem hiemandi
+causa conlocaret.  Galba secundis aliquot proeliis factis castellisque
+compluribus eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis obsidibusque
+datis et pace facta, constituit cohortes duas in Nantuatibus conlocare et
+ipse cum reliquis eius legionis cohortibus in vico Veragrorum, qui
+appellatur Octodurus hiemare; qui vicus positus in valle non magna adiecta
+planitie altissimis montibus undique continetur.  Cum hic in duas partes
+flumine divideretur, alteram partem eius vici Gallis [ad hiemandum]
+concessit, alteram vacuam ab his relictam cohortibus attribuit.  Eum locum
+vallo fossaque munivit. 
+
+
+Cum dies hibernorum complures transissent frumentumque eo comportari
+iussisset, subito per exploratores certior factus est ex ea parte vici,
+quam Gallis concesserat, omnes noctu discessisse montesque qui impenderent
+a maxima multitudine Sedunorum et Veragrorum teneri.  Id aliquot de causis
+acciderat, ut subito Galli belli renovandi legionisque opprimendae
+consilium caperent:  primum, quod legionem neque eam plenissimam detractis
+cohortibus duabus et compluribus singillatim, qui commeatus petendi causa
+missi erant, absentibus propter paucitatem despiciebant; tum etiam, quod
+propter iniquitatem loci, cum ipsi ex montibus in vallem decurrerent et
+tela coicerent, ne primum quidem impetum suum posse sustineri
+existimabant.  Accedebat quod suos ab se liberos abstraetos obsidum nomine
+dolebant, et Romanos non solum itinerum causa sed etiam perpetuae
+possessionis culmina Alpium oceupare conari et ea loca finitimae
+provinciae adiungere sibi persuasum habebant. 
+
+
+His nuntiis acceptis Galba, cum neque opus hibernorum munitionesque
+plene essent perfectae neque de frumento reliquoque commeatu satis esset
+provisum quod deditione facta obsidibusque acceptis nihil de bello
+timendum existimaverat, consilio celeriter convocato sententias exquirere
+coepit.  Quo in consilio, cum tantum repentini periculi praeter opinionem
+accidisset ac iam omnia fere superiora loca multitudine armatorum completa
+conspicerentur neque subsidio veniri neque commeatus supportari
+interclusis itineribus possent, prope iam desperata salute non nullae eius
+modi sententiae dicebantur, ut impedimentis relictis eruptione facta isdem
+itineribus quibus eo pervenissent ad salutem contenderent.  Maiori tamen
+parti placuit, hoc reservato ad extremum <casum> consilio interim rei
+eventum experiri et castra defendere. 
+
+
+Brevi spatio interiecto, vix ut iis rebus quas constituissent
+conlocandis atque administrandis tempus daretur, hostes ex omnibus
+partibus signo dato decurrere, lapides gaesaque in vallum coicere.  Nostri
+primo integris viribus fortiter propugnare neque ullum flustra telum ex
+loco superiore mittere, et quaecumque pars castrorum nudata defensoribus
+premi videbatur, eo occurrere et auxilium ferre, sed hoc superari quod
+diuturnitate pugnae hostes defessi proelio excedebant, alii integris
+viribus succedebant; quarum rerum a nostris propter paucitatem fieri nihil
+poterat, ac non modo defesso ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem eius
+loci ubi constiterat relinquendi ac sui recipiendi facultas dabatur. 
+
+
+Cum iam amplius horis sex continenter pugnaretur, ac non solum vires
+sed etiam tela nostros deficerent, atque hostes acrius instarent
+languidioribusque nostris vallum scindere et fossas complere coepissent,
+resque esset iam ad extremum perducta casum, P. Sextius Baculus, primi
+pili centurio, quem Nervico proelio compluribus confectum vulneribus
+diximus, et item C. Volusenus, tribunus militum, vir et consilii magni et
+virtutis, ad Galbam accurrunt atque unam esse spem salutis docent, si
+eruptione facta extremum auxilium experirentur.  Itaque convocatis
+centurionibus celeriter milites certiores facit, paulisper intermitterent
+proelium ac tantum modo tela missa exciperent seque ex labore reficerent,
+post dato signo ex castris erumperent, atque omnem spem salutis in virtute
+ponerent. 
+
+
+Quod iussi sunt faciunt, ac subito omnibus portis eruptione facta
+neque cognoscendi quid fieret neque sui colligendi hostibus facultatem
+relinquunt.  Ita commutata fortuna eos qui in spem potiundorum castrorum
+venerant undique circumventos intercipiunt, et ex hominum milibus amplius
+XXX, quem numerum barbarorum ad castra venisse constabat, plus tertia
+parte interfecta reliquos perterritos in fugam coiciunt ac ne in locis
+quidem superioribus consistere patiuntur.  Sic omnibus hostium copiis
+fusis armisque exutis se intra munitiones suas recipiunt.  Quo proelio
+facto, quod saepius fortunam temptare Galba nolebat atque alio se in
+hiberna consilio venisse meminerat, aliis occurrisse rebus videbat, maxime
+frumenti [commeatusque] inopia permotus postero die omnibus eius vici
+aedificiis incensis in provinciam reverti contendit, ac nullo hoste
+prohibente aut iter demorante incolumem legionem in Nantuates, inde in
+Allobroges perduxit ibique hiemavit. 
+
+
+His rebus gestis cum omnibus de causis Caesar pacatam Galliam
+existimaret, [superatis Belgis, expulsis Germanis, victis in Alpibus
+Sedunis,] atque ita inita hieme in Illyricum profectus esset, quod eas
+quoque nationes adire et regiones cognoseere volebat, subitum bellum in
+Gallia eoortum est.  Eius belli haec fuit causa.  P. Crassus adulescens
+eum legione VII.  proximus mare Oeeanum in Andibus hiemabat.  Is, quod in
+his loeis inopia frumenti erat, praefectos tribunosque militum eomplures
+in finitimas civitates frumenti causa dimisit; quo in numero est
+T. Terrasidius missus in Esuvios, M. Trebius Gallus in Coriosolites,
+Q. Velanius eum T. Silio in Venetos. 
+
+
+Huius est civitatis longe amplissima auctoritas omnis orae maritimae
+regionum earum, quod et naves habent Veneti plurimas, quibus in Britanniam
+navigare consuerunt, et scientia atque usu rerum nauticarum ceteros
+antecedunt et in magno impetu maris atque aperto paucis portibus
+interiectis, quos tenent ipsi, omnes fere qui eo mari uti consuerunt
+habent vectigales.  Ab his fit initium retinendi Silii atque Velanii, quod
+per eos suos se obsides, quos Crasso dedissent, recuperaturos
+existimabant.  Horum auctoritate finitimi adducti, ut sunt Gallorum subita
+et repentina consilia, eadem de causa Trebium Terrasidiumque retinent et
+celeriter missis legatis per suos principes inter se coniurant nihil nisi
+communi consilio acturos eundemque omnes fortunae exitum esse laturos,
+reliquasque civitates sollicitant, ut in ea libertate quam a maioribus
+acceperint permanere quam Romanorum servitutem perferre malint.  Omni ora
+maritima celeriter ad suam sententiam perducta communem legationem ad
+P. Crassum mittunt, si velit suos recuperare, obsides sibi remittat. 
+
+
+Quibus de rebus Caesar a Crasso certior factus, quod ipse aberat
+longius, naves interim longas aedificari in flumine Ligeri, quod influit
+in Oceanum, remiges ex provincia institui, nautas gubernatoresque
+comparari iubet.  His rebus celeriter administratis ipse, cum primum per
+anni tempus potuit, ad exercitum contendit.  Veneti reliquaeque item
+civitates cognito Caesaris adventu [certiores facti], simul quod quantum
+in se facinus admisissent intellegebant, [legatos, quod nomen ad omnes
+nationes sanctum inviolatumque semper fuisset, retentos ab se et in
+vincula coniectos,] pro magnitudine periculi bellum parare et maxime ea
+quae ad usum navium pertinent providere instituunt, boc maiore spe quod
+multum natura loci confidebant.  Pedestria esse itinera concisa
+aestuariis, navigationem impeditam propter inscientiam locorum
+paucitatemque portuum sciebant, neque nostros exercitus propter inopiam
+frumenti diutius apud se morari posse confidebant; ac iam ut omnia contra
+opinionem acciderent, tamen sc plurimum navibus posse, [quam] Romanos
+neque ullam facultatem habere navium, neque eorum locorum ubi bellum
+gesturi essent vada, portus, insulas novisse; ac longe aliam esse
+navigationem in concluso mari atque in vastissimo atque apertissimo Oceano
+perspiciebant.  His initis consiliis oppida muniunt, frumenta ex agris in
+oppida comportant, naves in Venetiam, ubi Caesarem primum bellum gesturum
+constabat, quam plurimas possunt cogunt.  Socios sibi ad id bellum
+Osismos, Lexovios, Namnetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes, Menapios
+adsciscunt; auxilia ex Britannia, quae contra eas regiones posita est,
+arcessunt. 
+
+
+Erant hae difficultates belli gerendi quas supra ostendiIrIus, sed
+tamen multa Caesarem ad id bellum incitabant:  iniuria retentorum equitum
+Romanorum, rebellio facta post deditionem, defectio datis obsidibus, tot
+civitatum coniuratio, in primis ne hac parte neglecta reliquae nationes
+sibi idem licere arbitrarentur.  Itaque cum intellegeret omnes fere Gallos
+novis rebus studere et ad bellum mobiliter celeriterque excitari, omnes
+autem homines natura libertati studere et condicionem servitutis odisse,
+prius quam plures civitates conspirarent, partiendum sibi ac latius
+distribuendum exercitum putavit. 
+
+
+Itaque T. Labienum legatum in Treveros, qui proximi flumini Rheno
+sunt, cum equitatu mittit.  Huic imandat, Remos reliquosque Belgas adeat
+atque in officio contineat Germanosque, qui auxilio a Belgis arcessiti
+dicebantur, si per vim navibus flumen transire conentur, prohibeat.
+
+P. Crassum cum cohortibus legionariis XII et magno numero equitatus in
+Aquitaniam proficisci iubet, ne ex his nationibus auxilia in Galliam
+mittantur ac tantae nationes coniungantur.  Q. Titurium Sabinum legatum
+cum legionibus tribus in Venellos, Coriosolites Lexoviosque mittit, qui
+eam manum distinendam curet.  D. Brutum adulescentem classi Gallicisque
+navibus, quas ex Pictonibus et Santonis reliquisque pacatis regionibus
+convenirel iusserat, praeficit et, cum primum possit, in Venetos
+proficisci iubet.  Ipse eo pedestribus copiis contendit. 
+
+
+Erant eius modi fere situs oppidorum ut posita in extremis lingulis
+promunturiisque neque pedibus aditum haberent, cum ex alto se acstus
+incitavisset, quod [bis] accidit semper horarum XII spatio, neque navibus,
+quod rursus minuente aestu naves in vadis adflictarentur.  Ita utraque re
+oppidorum oppugnatio impediebatur.  Ac si quando magnitudine operis forte
+superati, extruso mari aggere ac molibus atque his oppidi moenibus
+adaequatis, suis fortunis desperare coeperant, magno numero navium
+adpulso, cuius rei summam facultatem habebant, omnia sua deportabant seque
+in proxima oppida recipiebant:  ibi se rursus isdem oportunitatibus loci
+defendebant.  Haec eo facilius Inagnaln partem aestatis faciebant quod
+nostrae naves tempestatibus detinebantur summaque erat vasto atque aperto
+mari, rnagnis aestibus, raris ac prope nullis portibus difficultas
+navigandi. 
+
+
+Namque ipsorum naves ad hunc modum factae armataeque erant:  carinae
+aliquanto planiores quam nostrarum navium, quo facilius vada ac decessum
+aestus excipere possent; prorae admodum erectae atque item puppes, ad
+magnitudinem fluctuum tempestatumque accommodatae; naves totae factae ex
+robore ad quamvis vim et contumeliam perferendam; transtra ex pedalibus in
+altitudinem trabibus, confixa clavis ferreis digiti pollicis crassitudine;
+ancorae pro funibus ferreis catenis revinctae; pelles pro velis alutaeque
+tenuiter confectae, [hae] sive propter inopiam lini atque eius usus
+inscientiam, sive eo, quod est magis veri simile, quod tantas tempestates
+Oceani tantosque impetus ventorum sustineri ac tanta onera navium regi
+velis non satis commode posse arbitrabantur.  Cum his navibus nostrae
+classi eius modi congressus erat ut una celeritate et pulsu remorum
+praestaret, reliqua pro loci natura, pro vi tempestatum illis essent
+aptiora et accommodatiora.  Neque enim iis nostrae rostro nocere poterant
+(tanta in iis erat firmitudo), neque propter altitudinem facile telum
+adigebatur, et eadem de causa minus commode copulis continebautur.
+
+Accedebat ut, cum [saevire ventus coepisset et] se vento dedissent, et
+tempestatem ferrent facilius et in vadis consisterent tutius et ab aestu
+relictae nihil saxa et cotes timerent; quarum rerum omnium nostris navibus
+casus erat extimescendus. 
+
+
+Compluribus expugnatis oppidis Caesar, ubi intellexit frustra tantum
+laborem sumi neque hostium fugam captis oppidis reprimi neque iis noceri
+posse, statuit expectandam classem.  Quae ubi convenit ac primum ab
+hostibus visa est, circiter CCXX naves eorum paratissimae atque omni
+genere armorum ornatissimae profectae ex portu nostris adversae
+constiterunt; neque satis Bruto, qui classi praeerat, vel tribunis militum
+centurionibusque, quibus singulae naves erant attributae, constabat quid
+agerent aut quam rationem pugnae insisterent.  Rostro enim noceri non
+posse cognoverant; turribus autem excitatis tamen has altitudo puppium ex
+barbaris navibus superabat, ut neque ex inferiore loco satis commode tela
+adigi possent et missa a Gallis gravius acciderent.  Una erat magno usui
+res praeparata a nostris, falces praeacutae insertae adfixaeque longuriis,
+non absimili forma muralium falcium.  His cum funes qui antemnas ad malos
+destinabant comprehensi adductique erant, navigio remis incitato
+praerumpebantur.  Quibus abscisis antemnae necessario concidebant, ut, cum
+omnis Gallicis navibus spes in velis armamentisque consisteret, his
+ereptis omnis usus navium uno tempore eriperetur.  Reliquum erat certamen
+positum in virtute, qua nostri milites facile superabant, atque eo magis
+quod in conspectu Caesaris atque omnis exercitus res gerebatur, ut nullum
+paulo fortius factum latere posset; omnes enim colles ac loca superiora,
+unde erat propinquus despectus in mare, ab exercitu tenebantur. 
+
+
+Deiectis, ut diximus, antemnis, cum singulas binae ac ternae naves
+circumsteterant, milites summa vi transcendere in hostium naves
+contendebant.  Quod postquam barbari fieri animadverterunt, expugnatis
+compluribus navibus, cum ei rei nullum reperiretur auxilium, fuga salutem
+petere contenderunt.  Ac iam conversis in eam partem navibus quo ventus
+ferebat, tanta subito malacia ac tranquillitas extitit ut se ex loco
+movere non possent.  Quae quidem res ad negotium conficiendum maximae fuit
+oportunitati:  nam singulas nostri consectati expugnaverunt, ut perpaucae
+ex omni numero noctis interventu ad terram per venirent, cum ab hora fere
+IIII.  usque ad solis occasum pugnaretur. 
+
+
+Quo proelio bellum Venetorum totiusque orae maritimae confectum est.
+
+Nam cum omnis iuventus, omnes etiam gravioris aetatis in quibus aliquid
+consilii aut dignitatis fuit eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat
+in unum locum coegerant; quibus amissis reliqui neque quo se reciperent
+neque quem ad modum oppida defenderent habebant.  Itaque se suaque omnia
+Caesari dediderunt.  In quos eo gravius Caesar vindicandum statuit quo
+diligentius in reliquum tempus a barbaris ius legatorum conservaretur.
+
+Itaque omni senatu necato reliquos sub corona vendidit. 
+
+
+Dum haec in Venetis geruntur, Q. Titurius Sabinus cum iis copiis quas
+a Caesare acceperat in fines Venellorum pervenit.  His praeerat Viridovix
+ac summam imperii tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex
+quibus exercitum [magnasque scopias] coegerat; atque his paucis diebus
+Aulerci Eburovices Lexoviique, senatu suo interfecto quod auctores belli
+esse nolebant, portas clauserunt seque cum Viridovice coniunxerunt;
+magnaque praeterea multitudo undique ex Gallia perditorum hominum
+latronumque convenerat, quos spes praedandi studiumque bellandi ab agri
+cultura et cotidiano labore revocabat.  Sabinus idoneo omnibus rebus loco
+castris sese tenebat, cum Viridovix contra eum duorum milium spatio
+consedisset cotidieque productis copiis pugnandi potestatem faceret, ut
+iam non solum hostibus in contemptionem Sabinus veniret, sed etiam
+nostrorum militum vocibus non nihil carperetur; tantamque opinionem
+timoris praebuit ut iam ad vallum castrorum hostes accedere auderent.  Id
+ea de causa faciebat quod cum tanta multitudine hostium, praesertim eo
+absente qui summam imperii teneret, nisi aequo loco aut oportunitate
+aliqua data legato dimicandum non existimabat. 
+
+
+Hac confirmata opinione timoris idoneum quendam hominem et callidum
+deligit, Gallum, ex iis quos auxilii causa secum habebat.  Huic magnis
+praemiis pollicitationibusque persuadet uti ad hostes transeat, et quid
+fieri velit edocet.  Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem Romanorum
+proponit, quibus angustiis ipse Caesar a Venetis prematur docet, eque
+longius abesse quin proxima nocte Sabinus clam ex castris exercitum educat
+et ad Caesarem auxilii ferendi causa proficiscatur.  Quod ubi auditum est,
+conclamant omnes occasionem negotii bene gerendi amittendam non esse:  ad
+castra iri oportere.  Multae res ad hoc consilium Gallos hortabantur:
+
+superiorum dierum Sabini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia
+cibariorum, cui rei paum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici
+belli, et quod fere libenter.  homines id quod volunt credunt.  His rebus
+adducti non prius Viridovicem reliquosque duces ex concilio dimittunt quam
+ab iis sit concessum arma uti capiant et ad castra contendant.  Qua re
+concessa laeti, ut explorata victoria, sarmentis virgultisque collectis,
+quibus fossas Romanorum compleant, ad castra pergunt. 
+
+
+Locus erat castrorum editus et paulatim ab imo acclivis circiter
+passus mille.  Huc magno cursu contenderunt, ut quam minimum spatii ad se
+colligendos armandosque Romanis daretur, exanimatique pervenerunt.
+
+Sabinus suos hortatus cupientibus signum dat.  Impeditis hostibus propter
+ea quae ferebant onera subito duabus portis eruptionem fieri iubet.
+
+Factum est oportunitate loci, hostium inscientia ac defatigatione, virtute
+militum et superiorum pugnarum exercitatione, ut ne unum quidem nostrorum
+impetum ferrent ac statim terga verterent.  Quos impeditos integris
+viribus milites nostri consecuti magnum numerum eorum occiderunt; reliquos
+equites consectati paucos, qui ex fuga evaserant, reliquerunt.  Sic uno
+tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar est
+certior factus, civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt.  Nam ut
+ad bella suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis ac
+minime resistens ad calamitates ferendas mens eorum est. 
+
+
+Eodem fere tempore P. Crassus., cum in Aquitaniam pervenisset, quae
+[pars], ut ante dictum est, [et regionum latitudine et multitudine
+hominum] tertia pars Galliae est [aestimanda], cum intellegeret in iis
+locis sibi bellum gerendum ubi paucis ante annis L. Valerius Praeconinus
+legatus exercitu pulso interfectus esset atque unde L. Manlius proconsul
+impedimentis amissis profugisset, non mediocrem sibi diligentiam
+adhibendam intellegebat.  Itaque re frumentaria provisa, auxiliis
+equitatuque comparato, multis praeterea viris fortibus Tolosa et Carcasone
+et Narbone, quae sunt civitates Galliae provinciae finitimae, ex his
+regionibus nominatim evocatis, in Sotiatium fines exercitum introduxit.
+
+Cuius adventu cognito Sotiates magnis copiis coactis, equitatuque, quo
+plurimum valebant, in itinere agmen nostrum adorti primum equestre
+proelium commiserunt, deinde equitatu suo pulso atque insequentibus
+nostris subito pedestres copias, quas in convalle in insidiis
+conlocaverant, ostenderunt.  Hi nostros disiectos adorti proelium
+renovarunt. 
+
+
+Pugnatum est diu atque acriter, cum Sotiates superioribus victoriis
+freti in sua virtute totius Aquitaniae salutem positam putarent, nostri
+autem quid sine imperatore et sine reliquis legionibus adulescentulo duce
+efficere possent perspici cuperent; tandem confecti vulneribus hostes
+terga verterunt.  Quorum magno numero interfecto Crassus ex itinere
+oppidum Sotiatium oppugnare coepit.  Quibus fortiter resistentibus vineas
+turresque egit.  Illi alias eruptione temptata, alias cuniculis ad aggerem
+vineasque actis (cuius rei sunt longe peritissimi Aquitani, propterea quod
+multis locis apud eos aerariae secturaeque sunt), ubi diligentia nostrorum
+nihil his rebus profici posse intellexerunt, legatos ad Crassum mittunt
+seque in deditionem ut recipiat petunt.  Qua re impetrata arma tradere
+iussi faciunt. 
+
+
+Atque in eam rem omnium nostrorum intentis animis alia ex parte oppidi
+Adiatunnus, qui summam imperii tenebat, cum DC devotis, quos illi
+soldurios appellant, quorum haec est condicio, ut omnibus in vita commodis
+una cum iis fruantur quorum se amicitiae dediderint, si quid his per vim
+accidat, aut eundem casum una ferant aut sibi mortem consciscant; neque
+adhuc hominum memoria repertus est quisquam qui, eo interfecto cuius se
+amicitiae devovisset, mortem recusaret---cum his Adiatunnus eruptionem
+facere conatus clamore ab ea parte munitionis sublato cum ad arma milites
+concurrissent vehementerque ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum tamen
+uti eadem deditionis condicione uteretur a Crasso impetravit. 
+
+
+Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vocatium et Tarusatium
+profectus est.  Tum vero barbari commoti, quod oppidum et natura loci et
+manu munitum paucis diebus quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant,
+legatos quoque versus dimittere, coniurare, obsides inter se dare, copias
+parare coeperunt.  Mittuntur etiam ad eas civitates legati quae sunt
+citerioris Hispaniae finitimae Aquitaniae:  inde auxilia ducesque
+arcessuntur.  Quorum adventu magna cum auctoritate et magna [cum] hominum
+multitudine bellum gerere conantur.  Duces vero ii deliguntur qui una cum
+Q. Sertorio omnes annos fuerant summamque scientiam rei militaris habere
+existimabantur.  Hi consuetudine populi Romani loca capere, castra munire,
+commeatibus nostros intercludere instituunt.  Quod ubi Crassus
+animadvertit, suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem et
+vagari et vias obsidere et castris satis praesidii relinquere, ob eam
+causam minus commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies
+hostium numcrum augeri, non cunctandum existimavit quin pugna decertaret.
+
+Hac re ad consilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum
+diem pugnae constituit. 
+
+
+Prima luce productis omnibus copiis duplici acie instituta, auxiliis
+in mediam aciem coniectis, quid hostes consilii caperent expectabat.
+
+Illi, etsi propter multitudinem et veterem belli gloriam paucitatemque
+nostrorum se tuto dimicaturos existimabant, tamen tutius esse
+arbitrabantur obsessis viis commeatu intercluso sine vulnere victoria
+potiri, et si propter inopiam rei frumentariae Romani se recipere
+coepissent, impeditos in agmine et sub sarcinis infirmiores animo adoriri
+cogitabant.  Hoc consilio probato ab ducibus, productis Romanorum copiis,
+sese castris tenebant.  Hac re perspecta Crassus, cum sua cunctatione
+atque opinione timoris hostes nostros milites alacriores ad pugnaudum
+effecissent atque omnium voces audirentur expectari diutius non oportere
+quin ad castra iretur, cohortatus suos omnibus cupientibus ad hostium
+castra contendit. 
+
+
+Ibi cum alii fossas complerent, alii multis telis coniectis defensores
+vallo munitionibusque depellerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non
+multum Crassus confidebat, lapidibus telisque subministrandis et ad
+aggerem caespitibus comportandis speciem atque opinionem pugnantium
+praeberent, cum item ab hostibus constanter ac non timide pugnaretur
+telaque ex loco superiore missa non frustra acciderent, equites circumitis
+hostium castris Crasso renuntiaverunt non eadem esse diligentia ab
+decumana porta castra munita facilemque aditum habere. 
+
+
+Crassus equitum praefectos cohortatus, ut magnis praemiis
+pollicitationibusque suos excitarent, quid fieri vellet ostendit.  Illi,
+ut erat imperatum, eductis iis cohortibus quae praesidio castris relictae
+intritae ab labore erant, et longiore itinere circumductis, ne ex hostium
+castris conspici possent, omnium oculis mentibusque ad pugnam intentis
+celeriter ad eas quas diximus munitiones pervenerunt atque his prorutis
+prius in hostium castris constiterunt quam plane ab his videri aut quid
+rei gereretur cognosci posset.  Tum vero clamore ab ea parte audito nostri
+redintegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae accidere consuevit,
+acrius impugnare coeperunt.  Hostes undique circumventi desperatis omnibus
+rebus se per munitiones deicere et fuga salutem petere contenderunt.  Quos
+equitatus apertissimis campis consectatus ex milium L numero, quae ex
+Aquitania Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta parte relicta,
+multa nocte se in castra recepit. 
+
+
+Hac audita pugna maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque
+ultro misit; quo in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii,
+Vocates, Tarusates, Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates:
+ paucae ultimae nationes anni tempore confisae, quod hiems suberat, id
+facere neglexerunt. 
+
+
+Eodem fere tempore Caesar, etsi pmpe exacta iam aestas erat, tamen,
+quod omni Gallia pacata Morini Menapiique supererant, qui in armis essent
+neque ad eum umquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum
+celeriter confici posse eo exercitum duxit; qui longe alia ratione ac
+reliqui Galli bellum gerere coeperunt.  Nam quod intellegebant maximas
+nationes, quae proelio contendissent, pulsas superatasque esse,
+continentesque silvas ac paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt.
+ Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque munire
+instituisset neque hostis interim visus esset, dispersis in opere nostris
+subito ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum
+fecerunt.  Nostri celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt et
+compluribus interfectis longius impeditioribus locis secuti paucos ex suis
+deperdiderunt. 
+
+
+Reliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere instituit, et ne quis
+inermibus imprudentibusque militibus ab latere impetus fieri posset, omnem
+eam materiam quae erat caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo
+ad utrumque latus extruebat.  Incredibili celeritate magno spatio paucis
+diebus confecto, cum iam pecus atque extrema impedimenta a nostris
+tenerentur, ipsi densiores silvas peterent, eius modi sunt tempestates
+consecutae uti opus necessario intermitteretur et continuatione imbrium
+diutius sub pellibus milites contineri non possent.  Itaque vastatis
+omnibus eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar exercitum
+reduxit et in Aulercis Lexoviisque, reliquis item civitatibus quae proxime
+bellum fecerant, in hibernis conlocavit. 
+
+
+                            C. IULI CAESARIS
+                            DE BELLO GALLICO
+                          COMMENTARIUS QUARTUS
+
+EA quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso
+consulibus, Usipetes Germani et item Tencteri magna [cum] multitudine
+hominum flumen Rhenum transierunt, non longe a mari, quo Rhenus influit.
+
+Causa transeundi fuit quod ab Suebis complures annos exagitati bello
+premebantur et agri cultura prohibebantur. 
+
+
+Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium.
+
+Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia
+armatorum bellandi causa ex finibus educunt.  Reliqui, qui domi manserunt,
+se atque illos alunt; hi rursus in vicem anno post in armis sunt, illi
+domi remanent.  Sic neque agri cultura nec ratio atque usus belli
+intermittitur.  Sed privati ac separati agri apud eos nihil est, neque
+longius anno remanere uno in loco colendi causa licet.  Neque multum
+frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt multum sunt in
+venationibus; quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione et
+libertate vitae, quod a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti
+nihil omnino contra voluntatem faciunt, et vires alit et immani corporum
+magnitudine homines efficit.  Atque in eam se consuetudinem adduxerunt ut
+locis frigidissimis neque vestitus praeter pelles habeant quicquam, quarum
+propter exiguitatem magna est corporis pars aperta, et laventur in
+fluminibus. 
+
+
+Mercatoribus est aditus magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant
+habeant, quam quo ullam rem ad se importari desiderent.  Quin etiam
+iumentis, quibus maxime Galli delectantur quaeque impenso parant pretio,
+Germani importatis non utuntur, sed quae sunt apud eos nata, parva atque
+deformia, haec cotidiana exercitatione summi ut sint laboris efficiunt.
+
+Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur,
+equos eodem remanere vestigio adsue fecerunt, ad quos se celeriter, cum
+usus est, recipiunt:  neque eorum moribus turpius quicquam aut inertius
+habetur quam ephippiis uti.  Itaque ad quemvis numerum ephippiatorum
+equitum quamvis pauci adire audent.  Vinum omnino ad se importari non
+patiuntur, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines atque
+effeminari arbitrantur. 
+
+
+Publice maximam putant esse laudem quam latissime a suis finibus
+vacare agros:  hac re significari magnum numerum civitatum suam vim
+sustinere non posse.  Itaque una ex parte a Suebis circiter milia passuum
+C agri vacare dicuntur.  Ad alteram partem succedunt Ubii, quorum fuit
+civitas ampla atque florens, ut est captus Germanorum; ii paulo, quamquam
+sunt eiusdem generis, sunt ceteris humaniores, propterea quod Rhenum
+attingunt multum ad eos mercatores ventitant et ipsi propter
+propinquitatem [quod] Gallicis sunt moribus adsuefacti.  Hos cum Suebi
+multis saepe bellis experti propter amplitudinem gravitatem civitatis
+finibus expellere non potuissent, tamen vectigales sibi fecerunt ac multo
+humiliores infirmiores redegerunt. 
+
+
+In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri, quos supra diximus; qui
+complures annos Sueborum vim sustinuerunt, ad extremum tamen agris expulsi
+et multis locis Germaniae triennium vagati ad Rhenum pervenerunt, quas
+regiones Menapii incolebant.  Hi ad utramque ripam fluminis agros,
+aedificia vicosque habebant; sed tantae multitudinis adventu perterriti ex
+iis aedificiis quae trans flumen habuerant demigraverant, et cis Rhenum
+dispositis praesidiis Germanos transire prohibebant.  Illi omnia experti,
+cum neque vi contendere propter inopiam navium neque clam transire propter
+custodias Menapiorum possent, reverti se in suas sedes regiones
+simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt atque omni hoc
+itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantes Menapios
+oppresserunt, qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti
+sine metu trans Rhenum in suos vicos remigraverant.  His interfectis
+navibus eorum occupatis, prius quam ea pars Menapiorum quae citra Rhenum
+erat certior fieret, flumen transierunt atque omnibus eorum aedificiis
+occupatis reliquam partem hiemis se eorum copiis aluerunt. 
+
+
+His de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum veritus,
+quod sunt in consiliis capiendis mobiles et novis plerumque rebus student,
+nihil his committendum existimavit.  Est enim hoc Gallicae consuetudinis,
+uti et viatores etiam invitos consistere cogant et quid quisque eorum de
+quaque re audierit aut cognoverit quaerant et mercatores in oppidis vulgus
+circumsistat quibus ex regionibus veniant quas ibi res cognoverint
+pronuntiare cogat.  His rebus atque auditionibus permoti de summis saepe
+rebus consula ineunt, quorum eos in vestigio paenitere necesse est, cum
+incertis rumoribus serviant et pleri ad voluntatem eorum ficta
+respondeant. 
+
+
+Qua consuetudine cognita Caesar, ne graviori bello, occurreret,
+maturius quam consuerat ad exercitum proficiscitur.  Eo cum venisset, ea
+quas fore suspicatus erat facta cognovit:  missas legationes ab non nullis
+civitatibus ad Germanos invitatos eos uti ab Rheno discederent:  omnia
+quae[que] postulassent ab se fore parata.  Qua spe adducti Germani latius
+iam vagabantur et in fines Eburonum et Condrusorum, qui sunt Treverorum
+clientes, pervenerant.  Principibus Gallice evocatis Caesar ea quae
+cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis permulsis et
+confirmatis equitatu imperato bellum cum Germanis gerere constituit. 
+
+
+Re frumentaria comparata equitibusque delectis iter in ea loca facere
+coepit, quibus in locis esse Germanos audiebat.  A quibus cum paucorum
+dierum iter abesset, legati ab iis venerunt, quorum haec fuit oratio:
+
+Germanos neque priores populo Romano bellum inferre neque tamen recusare,
+si lacessantur, quin armis contendant, quod Germanorum consuetudo [haec]
+sit a maioribus tradita, Quicumque bellum inferant, resistere neque
+deprecari.  Haec tamen dicere venisse invitos, eiectos domo; si suam
+gratiam Romani velint, posse iis utiles esse amicos; vel sibi agros
+attribuant vel patiantur eos tenere quos armis possederint:  sese unis
+Suebis concedere, quibus ne di quidem immortales pares esse possint;
+reliquum quidem in terris esse neminem quem non superare possint. 
+
+
+Ad haec Caesar quae visum est respondit; sed exitus fuit orationis:
+
+sibi nullam cum iis amicitiam esse posse, si in Gallia remanerent; neque
+verum esse, qui suos fines tueri non potuerint alienos occupare; neque
+ullos in Gallia vacare agros qui dari tantae praesertim multitudini sine
+iniuria possint; sed licere, si velint, in Ubiorum finibus considere,
+quorum sint legati apud se et de Sueborum iniuriis querantur et a se
+auxilium petant:  hoc se Ubiis imperaturus. 
+
+
+Legati haec se ad suos relaturos dixerunt et re deliberata post diem
+tertium ad Caesarem reversuros:  interea ne propius se castra moveret
+petierunt.  Ne id quidem Caesar ab se impetrari posse dixit.  Cognoverat
+enim magnam partem equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi
+frumentandi causa ad Ambivaritos trans Mosam missam:  hos expectari
+equites atque eius rei causa moram interponi arbitrabatur. 
+
+
+[Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte
+quadam ex Rheno recepta, quae appellatur Vacalus insulam efficit
+Batavorum, in Oceanum influit neque longius ab Oceano milibus passuum LXXX
+in Rhenum influit.  Rhenus autem oritur ex Lepontiis, qui Alpes incolunt,
+et longo spatio per fines Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum,
+Mediomatricorum, Tribocorum, Treverorum citatus fertur et, ubi Oceano
+adpropinquavit, in plures diffluit partes multis ingentibus insulis
+effectis, quarum pars magna a feris barbaris nationibus incolitur, ex
+quibus sunt qui piscibus atque ovis avium vivere existimantur, multis
+capitibus in Oceanum influit.]
+
+
+Caesar cum ab hoste non amplius passuum XII:  milibus abesset, ut erat
+constitutum, ad eum legati revertuntur; qui in itinere congressi magnopere
+ne longius progrederetur orabant.  Cum id non impetrassent, petebant uti
+ad eos [equites] qui agmen antecessissent praemitteret eos pugna
+prohiberet, sibique ut potestatem faceret in Ubios legatos mittendi;
+quorum si principes ac senatus sibi iure iurando fidem fecisset, ea
+condicione quae a Caesare ferretur se usuros ostendebant:  ad has res
+conficiendas sibi tridui spatium daret.  Haec omnia Caesar eodem illo
+pertinere arbitrabatur ut tridui mora interposita equites eorum qui
+abessent reverterentur; tamen sese non longius milibus passuum IIII
+aquationis causa processurum eo die dixit:  huc postero die quam
+frequentissimi convenirent, ut de eorum postulatis cognosceret.  Interim
+ad praefectos, qui cum omni equitatu antecesserant, mittit qui nuntiarent
+ne hostes proelio lacesserent, et si ipsi lacesserentur, sustinerent quoad
+ipse cum exercitu propius accessisset. 
+
+
+At hostes, ubi primum nostros equites conspexerunt, quorum erat V
+milium numerus, cum ipsi non amplius DCCC equites haberent, quod ii qui
+frumentandi causa erant trans Mosam profecti nondum redierant, nihil
+timentibus nostris, quod legati eorum paulo ante a Caesare discesserant
+atque is dies indutiis erat ab his petitus, impetu facto celeriter nostros
+perturbaverunt; rursus his resistentibus consuetudine sua ad pedes
+desiluerunt subfossis equis compluribus nostris deiectis reliquos in fugam
+coniecerunt atque ita perterritos egerunt ut non prius fuga desisterent
+quam in conspectum agminis nostri venissent.  In eo proelio ex equitibus
+nostris interficiuntur IIII et LXX, in his vir fortissimus Piso Aquitanus,
+amplissimo genere natus, cuius avus in civitate sua regnum obtinuerat
+amicus a senatu nostro appellatus.  Hic cum fratri intercluso ab hostibus
+auxilium ferret, illum ex periculo eripuit, ipse equo vulnerato deiectus,
+quoad potuit, fortissime restitit; cum circumventus multis vulneribus
+acceptis cecidisset atque id frater, qui iam proelio excesserat, procul
+animadvertisset, incitato equo se hostibus obtulit atque interfectus est. 
+
+
+Hoc facto proelio Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque
+condiciones accipiendas arbitrabatur ab iis qui per dolum atque insidias
+petita pace ultro bellum intulissent; expectare vero dum hostium copiae
+augerentur equitatus reverteretur summae dementiae esse iudicabat, et
+cognita Gallorum infirmitate quantum iam apud eos hostes uno proelio
+auctoritatis essent consecuti sentiebat; quibus ad consilia capienda nihil
+spatii dandum existimabat.  His constitutis rebus et consilio cum legatis
+et quaestore communicato, ne quem diem pugnae praetermitteret,
+oportunissima res accidit, quod postridie eius diei mane eadem et perfidia
+et simulatione usi Germani frequentes, omnibus principibus maioribusque
+natu adhibitis, ad eum in castra venerunt, simul, ut dicebatur, sui
+purgandi causa, quod contra atque esset dictum et ipsi petissent, proelium
+pridie commisissent, simul ut, si quid possent, de indutiis fallendo
+impetrarent.  Quos sibi Caesar oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse
+omnes copias castris D eduxit equitatumque, quod recenti proelio
+perterritum esse existimabat, agmen subsequi iussit. 
+
+
+Acie triplici instituta et celeriter VIII milium itinere confecto,
+prius ad hostium castra pervenit quam quid ageretur Germani sentire
+possent.  Qui omnibus rebus subito perterriti et celeritate adventus
+nostri et discessu suorum, neque consilii habendi neque arma capiendi
+spatio dato perturbantur, copiasne adversus hostem ducere an castra
+defendere an fuga salutem petere praestaret.  Quorum timor cum fremitu et
+concursu significaretur, milites nostri pristini diei perfidia incitati in
+castra inruperunt.  Quo loco qui celeriter arma capere potuerunt paulisper
+nostris restiterunt atque inter carros impedimenta proelium commiserunt;
+at reliqua multitudo puerorum mulierum (nam eum omnibus suis domo
+excesserant Rhenum transierant) passim fugere coepit, ad quos consectandos
+Caesar equitatum misit. 
+
+
+Germani post tergum clamore audito, eum suos interfiei viderent, armis
+abiectis signis militaribus relictis se ex castris eiecerunt, et eum ad
+confluentem Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno
+numero interfecto, reliqui se in flumen praecipitaverunt atque ibi timore,
+lassitudine, vi fluminis oppressi perierunt.  Nostri ad unum omnes
+incolumes, perpaucis vulneratis, ex tanti belli timore, cum hostium
+numerus capitum CCCCXXX milium fuisset, se in castra receperunt.  Caesar
+iis quos in castris retinuerat discedendi potestatem fecit.  Illi
+supplicia cruciatusque Gallorum veriti, quorum agros vexaverant, remanere
+se apud eum velle dixerunt.  His Caesar libertatem concessit. 
+
+
+Germanico bello confecto multis de causis Caesar statuit sibi Rhenum
+esse transeundum; quarum illa fuit iustissima quod, cum videret Germanos
+tam facile impelli ut in Galliam venirent, suis quoque rebus eos timere
+voluit, cum intellegerent et posse et audere populi Romani exercitum
+Rhenum transire.  Accessit etiam quod illa pars equitatus Usipetum et
+Tencterorum, quam supra commemoravi praedandi frumentandi causa Mosam
+transisse neque proelio interfuisse, post fugam suorum se trans Rhenum in
+fines Sugambrorum receperat seque cum his coniunxerat.  Ad quos cum Caesar
+nuntios misisset, qui postularent eos qui sibi Galliae bellum intulissent
+sibi dederent, responderunt:  populi Romani imperium Rhenum finire; si se
+invito Germanos in Galliam transire non aequum existimaret, cur sui
+quicquam esse imperii aut potestatis trans Rhenum postularet?  Ubii autem,
+qui uni ex Transrhenanis ad Caesarem legatos miserant, amicitiam fecerant,
+obsides dederant, magnopere orabant ut sibi auxilium ferret, quod graviter
+ab Suebis premerentur; vel, si id facere occupationibus rei publicae
+prohiberetur, exercitum modo Rhenum transportaret:  id sibi <ad> auxilium
+spemque reliqui temporis satis futurum.  Tantum esse nomen atque opinionem
+eius exercitus Ariovisto pulso et hoc novissimo proelio facto etiam ad
+ultimas Germanorum nationes, uti opinione et amicitia populi Romani tuti
+esse possint.  Navium magnam copiam ad transportandum exercitum
+pollicebantur. 
+
+
+Caesar his de causis quas commemoravi Rhenum transire decrevat; sed
+navibus transire neque satis tutum esse arbitrabatur neque suae neque
+populi Romani dignitatis esse statuebat.  Itaque, etsi summa difficultas
+faciendi pontis proponebatur propter latitudinem, rapiditatem
+altitudinemque fluminis, tamen id sibi contendendum aut aliter non
+traducendum exercitum existimabat.  Rationem pontis hanc instituit.  Tigna
+bina sesquipedalia.  paulum ab imo praeacuta dimensa ad altitudinem
+fluminis intervallo pedum duorum inter se iungebat.  Haec cum
+machinationibus immissa in flumen defixerat fistucisque adegerat, non
+sublicae modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut
+secundum naturam fluminis procumberent, iis item contraria duo ad eundem
+modum iuncta intervallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra vim
+atque impetu fluminis conversa statuebat.  Haec utraque insuper
+bipedalibus trabibus immissis, quantum eorum tignorum iunctura distabat,
+binis utrimque fibulis ab extrema parte distinebantur; quibus disclusis
+atque in contrariam partem revinctis, tanta erat operis firmitudo atque ea
+rerum natura ut, quo maior vis aquae se incitavisset, hoc artius inligata
+tenerentur.  Haec derecta materia iniecta contexebantur ac longuriis
+cratibusque consternebantur; ac nihilo setius sublicae et ad inferiorem
+partem fluminis oblique agebantur, quae pro ariete subiectae et cum omni
+opere coniunctae vim fluminis exciperent, et aliae item supra pontem
+mediocri spatio, ut, si arborum trunci sive naves deiciendi operis causa
+essent a barbaris missae, his defensoribus earum rerum vis minueretur neu
+ponti nocerent. 
+
+
+Diebus X, quibus materia coepta erat comportari, omni opere effecto
+exercitus traducitur.  Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio
+relicto in fines Sugambrorum contendit.  Interim a compluribus civitatibus
+ad eum legati veniunt; quibus pacem atque amicitiam petentibus liberaliter
+respondet obsidesque ad se adduci iubet.  At Sugambri, ex eo tempore quo
+pons institui coeptus est fuga comparata, hortantibus iis quos ex
+Tencteris atque Usipetibus apud se habebant, finibus suis excesserant
+suaque omnia exportaverant seque in solitudinem ac silvas abdiderant. 
+
+
+Caesar paucos dies in eorum finibus moratus, omnibus vicis
+aedificiisque incensis frumentisque succisis, se in fines Ubiorum recepit
+atque his auxilium suum pollicitus, si a Suebis premerentur, haec ab iis
+cognovit:  Suebos, postea quam per exploratores pontem fieri comperissent,
+more suo concilio habito nuntios in omnes partes dimisisse, uti de oppidis
+demigrarent, liberos, uxores suaque omnia in silvis deponerent atque omnes
+qui arma ferre possent unum in locum convenirent.  Hunc esse delectum
+medium fere regionum earum quas Suebi obtinerent; hic Romanorum adventum
+expectare atque ibi decertare constituisse.  Quod ubi Caesar comperit,
+omnibus iis rebus confectis, quarum rerum causa exercitum traducere
+constituerat, ut Germanis metum iniceret, ut Sugambros ulcisceretur, ut
+Ubios obsidione liberaret, diebus omnino XVIII trans Rhenum consumptis,
+satis et ad laudem et ad utilitatem profectum arbitratus se in Galliam
+recepit pontemque rescidit. 
+
+
+Exigua parte aestatis reliqua Caesar, etsi in his locis, quod omnis
+Gallia ad septentriones vergit, maturae sunt hiemes, tamen in Britanniam
+proficisci contendit, quod omnibus fere Gallicis bellis hostibus nostris
+inde subministrata auxilia intellegebat, et si tempus anni ad bellum
+gerendum deficeret, tamen magno sibi usui fore arbitrabatur, si modo
+insulam adiisset, genus hominum perspexisset, loca, portus, aditus
+cognovisset; quae omnia fere Gallis erant incognita.  Neque enim temere
+praeter mercatores illo adit quisquam, neque his ipsis quicquam praeter
+oram maritimam atque eas regiones quae sunt contra Galliam notum est.
+
+Itaque vocatis ad se undique mercatoribus, neque quanta esset insulae
+magnitudo neque quae aut quantae nationes incolerent, neque quem usum
+belli haberent aut quibus institutis uterentur, neque qui essent ad
+maiorem navium multitudinem idonei portus reperire poterat. 
+
+
+Ad haec cognoscenda, prius quam periculum faceret, idoneum esse
+arbitratus C. Volusenum cum navi longa praemittit.  Huic mandat ut
+exploratis omnibus rebus ad se quam primum revertatur.  Ipse cum omnibus
+copiis in Morinos proficiscitur, quod inde erat brevissimus in Britanniam
+traiectus.  Huc naves undique ex finitimis regionibus et quam superiore
+aestate ad Veneticum bellum fecerat classem iubet convenire. 
+
+
+Interim, consilio eius cognito et per mercatores perlato ad Britannos,
+a compluribus insulae civitatibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur
+obsides dare atque imperio populi Romani obtemperare.  Quibus auditis,
+liberaliter pollicitus hortatusque ut in ea sententia permanerent, eos
+domum remittit et cum iis una Commium, quem ipse Atrebatibus superatis
+regem ibi constituerat, cuius et virtutem et consilium probabat et quem
+sibi fidelem esse arbitrabatur cuiusque auctoritas in his regionibus magni
+habebatur, mittit.  Huic imperat quas possit adeat civitates horteturque
+ut populi Romani fidem sequantur seque celeriter eo venturum nuntiet.
+
+Volusenus perspectis regionibus omnibus quantum ei facultatis dari potuit,
+qui navi egredi ac se barbaris committere non auderet, V. die ad Caesarem
+revertitur quaeque ibi perspexisset renuntiat. 
+
+
+Dum in his locis Caesar navium parandarum causa moratur, ex magna
+parte Morinorum ad eum legati venerunt, qui se de superioris temporis
+consilio excusarent, quod homines barbari et nostrae consuetudinis
+imperiti bellum populo Romano fecissent, seque ea quae imperasset facturos
+pollicerentur.  Hoc sibi Caesar satis oportune accidisse arbitratus, quod
+neque post tergum hostem relinquere volebat neque belli gerendi propter
+anni tempus facultatem habebat neque has tantularum rerum occupationes
+Britanniae anteponendas iudicabat, magnum iis numerum obsidum imperat. 
+
+
+Quibus adductis eos in fidem recipit.  Navibus circiter LXXX onerariis
+coactis contractisque, quot satis esse ad duas transportandas legiones
+existimabat, quod praeterea navium longarum habebat quaestori, legatis
+praefectisque distribuit.  Huc accedebant XVIII onerariae naves, quae ex
+eo loco a milibus passuum VIII vento tenebantur quo minus in eundem portum
+venire possent:  has equitibus tribuit.  Reliquum exercitum Q. Titurio
+Sabino et L. Aurunculeio Cottae legatis in Menapios atque in eos pagos
+Morinorum a quibus ad eum legati non venerant ducendum dedit.
+
+P. Sulpicium Rufum legatum cum eo praesidio quod satis esse arbitrabatur
+portum tenere iussit. 
+
+
+His constitutis rebus, nactus idoneam ad navigandum tempestatem III.
+
+fere vigilia solvit equitesque in ulteriorem portum progredi et naves
+conscendere et se sequi iussit.  A quibus cum paulo tardius esset
+administratum, ipse hora diei circiter IIII.  cum primis navibus
+Britanniam attigit atque ibi in omnibus collibus expositas hostium copias
+armatas conspexit.  Cuius loci haec erat natura atque ita montibus
+angustis mare continebatur, uti ex locis superioribus in litus telum adigi
+posset.  Hunc ad egrediendum nequaquam idoneum locum arbitratus, dum
+reliquae naves eo convenirent ad horam nonam in ancoris expectavit.
+
+Interim legatis tribunisque militum convocatis et quae ex Voluseno
+cognovisset et quae fieri vellet ostendit monuitque, ut rei militaris
+ratio, maximeque ut maritimae res postularent, ut, cum celerem atque
+instabilem motum haberent, ad nutum et ad tempus D omnes res ab iis
+administrarentur.  His dimissis, et VII ab eo loco progressus aperto ac
+plano litore naves constituit. 
+
+
+At barbari, consilio Romanorum cognito praemisso equitatu et
+essedariis, quo plerumque genere in proeliis uti consuerunt, reliquis
+copiis subsecuti nostros navibus egredi prohibebant.  Erat ob has causas
+summa difficultas, quod naves propter magnitudinem nisi in alto constitui
+non poterant, militibus autem, ignotis locis, impeditis manibus, magno et
+gravi onere armorum oppressis simul et de navibus desiliendum et in
+auctibus consistendum et cum hostibus erat pugnandum, cum illi aut ex
+arido aut paulum in aquam progressi omnibus membris expeditis, notissimis
+locis, audacter tela coicerent et equos insuefactos incitarent.  Quibus
+rebus nostri perterriti atque huius omnino generis pugnae imperiti, non
+eadem alacritate ac studio quo in pedestribus uti proeliis consuerant
+utebantur. 
+
+
+Quod ubi Caesar animadvertit, naves longas, quarum et species erat
+barbaris inusitatior et motus ad usum expeditior, paulum removeri ab
+onerariis navibus et remis incitari et ad latus apertum hostium constitui
+atque inde fundis, sagittis, tormentis hostes propelli ac submoveri
+iussit; quae res magno usui nostris fuit.  Nam et navium figura et remorum
+motu et inusitato genere tormentorum permoti barbari constiterunt ac
+paulum modo pedem rettulerunt.  Atque nostris militibus cunctantibus,
+maxime propter altitudinem maris, qui X legionis aquilam gerebat,
+obtestatus deos, ut ea res legioni feliciter eveniret, ' desilite',
+inquit, ' milites, nisi vultis aquilam hostibus prodere; ego certe meum
+rei publicae atque imperatori officium praestitero.' Hoc cum voce magna
+dixisset, se ex navi proiecit atque in hostes aquilam ferre coepit.  Tum
+nostri cohortati inter se, ne tantum dedecus admitteretur, universi ex
+navi desiluerunt.  Hos item ex proximis primi navibus cum conspexissent,
+subsecuti hostibus adpropinquaverunt. 
+
+
+Pugnatum est ab utrisque acriter.  Nostri tamen, quod neque ordines
+servare neque firmiter insistere neque signa subsequi poterant atque alius
+alia ex navi quibuscumque signis occurrerat se adgregabat, magnopere
+perturbabantur; hostes vero, notis omnibus vadii, ubi ex litore aliquos
+singulares ex navi egredientes conspexerant, incitatis equis impeditos
+adoriebantur, plures paucos circumsistebant, alii ab latere aperto in
+universos tela coiciebant.  Quod cum animadvertisset Caesar, scaphas
+longarum navium, item speculatoria navigia militibus compleri iussit, et
+quos laborantes conspexerat, his subsidia submittebat.  Nostri, simul in
+arido constiterunt, suis omnibus consecutis, in hostes impetum fecerunt
+atque eos in fugam dederunt; neque longius prosequi potuerunt, quod
+equites cursum tenere atque insulam capere non potuerant.  Hoc unum ad
+pristinam fortunam Caesari defuit. 
+
+
+Hostes proelio superati, simul atque se ex fuga:  receperunt, statim
+ad Caesarem legatos de pace miserunt; obsides sese daturos quaeque
+imperasset facturos polliciti sunt.  Una cum his legatis Commius Atrebas
+venit, quem supra demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum.  Hunc
+illi e navi egressum, cum ad eos oratoris modo Caesaris mandata deferret,
+comprehenderant atque in vincula coniecerant; tum proelio facto remiserunt
+et in petenda pace eius rei culpam in multitudinem contulerunt et propter
+imprudentiam ut ignosceretur petiverunt.  Caesar questus quod, cum ultro
+in continentem legatis missis pacem ab se petissent, bellum sine causa
+intulissent, ignoscere <se> imprudentiae dixit obsidesque imperavit;
+quorum illi partem statim dederunt, partem ex longinquioribus locis
+arcessitam paucis diebus sese daturos dixerunt.  Interea suos in agros
+remigrare iusserunt, principesque undique convenire et se civitatesque
+suas Caesari commendare coeperunt. 
+
+
+His rebus pace confirmata, post diem quartum quam est in Britanniam
+ventum naves XVIII, de quibus supra demonstratum est, quae equites
+sustulerant, ex superiore portu leni vento solverunt.  Quae cum
+adpropinquarent Britanniae et ex castris viderentur, tanta tempestas
+subito coorta est ut nulla earum cursum tenere posset, sed aliae eodem
+unde erant profectae referrentur, aliae ad inferiorem partem insulae, quae
+est propius solis occasum, magno suo cum periculo deicerentur; quae tamen
+ancoris iactis cum fluctibus complerentur, necessario adversa nocte in
+altum provectae continentem petierunt. 
+
+
+Eadem nocte accidit ut esset luna plena, qui dies a maritimos aestus
+maximos in Oceano efficere consuevit, nostrisque id erat incognitum.  Ita
+uno tempore et longas naves, [quibus Caesar exercitum transportandum
+curaverat,] quas Caesar in aridum subduxerat, aestus complebat, et
+onerarias, quae ad ancoras erant deligatae, tempestas adflictabat, neque
+ulla nostris facultas aut administrandi ` aut auxiliandi dabatur.
+
+Compluribus navibus fractis, reliquae cum essent funibus, ancoris
+reliquisque armamentis amissis ad navigandum inutiles, magna, id quod
+necesse erat accidere, totius exercitus perturbatio facta est.  Neque enim
+naves erant aliae quibus reportari possent, et omnia deerant quae ad
+reficiendas naves erant usui, et, quod omnibus constabat hiemari in Gallia
+oportere, frumentum in his locis in hiemem provisum non erat.  Quibus
+rebus cognitis, principes Britanniae, qui post proelium ad Caesarem
+convenerant, inter se conlocuti, cum et equites et naves et frumentum
+Romanis deesse intellegerent et paucitatem militum ex castrorum exiguitate
+cognoscerent, quae hoc erant etiam angustior quod sine impedimentis Caesar
+legiones transportaverat, optimum factu esse duxerunt rebellione facta
+frumento commeatuque nostros prohibere et rem in hiemem producere, quod
+his superatis aut reditu interclusis neminem postea belli inferendi causa
+in Britanniam transiturum confidebant.  Itaque rursus coniuratione facta
+paulatim ex castris discedere et suos clam ex agris deducere coeperunt. 
+
+
+At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognoverat, tamen et ex eventu
+navium suarum et ex eo quod obsides dare intermiserant fore id quod
+accidit suspicabatur.  Itaque ad omnes casus subsidia comparabat.  Nam et
+frumentum ex agris cotidie in castra conferebat et, quae gravissime
+adflictae erant naves, earum materia atque aere ad reliquas reficiendas
+utebatur et quae ad eas res erant usui ex continenti comportari iubebat.
+
+Itaque, cum summo studio a militibus administraretur, XII navibus amissis,
+reliquis ut navigari <satis> commode posset effecit. 
+
+
+Dum ea geruntur, legione ex consuetudine una frumentatum missa, quae
+appellabatur VII., neque ulla ad id tempus belli suspicione interposita,
+cum pars hominum in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret, ii
+qui pro portis castrorum in statione erant Caesari nuntiaverunt pulverem
+maiorem quam consuetudo ferret in ea parte videri quam in partem legio
+iter fecisset.  Caesar---id quod erat---suspicatus aliquid novi a barbaris
+initum consilii, cohortes quae in statione erant secum in eam partem
+proficisci, ex reliquis duas in stationem succedere, reliquas armari et
+confestim sese subsequi iussit.  Cum paulo longius a castris processisset,
+suos ab hostibus premi atque aegre sustinere et conferta legione ex
+omnibus partibus tela coici animadvertit.  Nam quod omni ex reliquis
+partibus demesso frumento pars una erat reliqua, suspicati hostes huc
+nostros esse venturos noctu in silvis delituerant; tum dispersos depositis
+armis in metendo occupatos Subito adorti paucis interfectis reliquos
+incertis ordinibus perturbaverant, simul equitatu atque essedis
+circumdederant. 
+
+
+Genus hoc est ex essedis pugnae.  Primo per omnes partes perequitant
+et tela coiciunt atque ipso terrore equorum et strepitu rotarum ordines
+plerumque perturbant, et cum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex
+essedis desiliunt et pedibus proeliantur.  Aurigae interim paulatim ex
+proelio excedunt atque ita currus conlocant ut, si illi a multitudine
+hostium premantur, expeditum ad quos receptum habeant.  Ita mobilitatem
+equitum, stabilitatem peditum in proeliis praestant, ac tantum usu
+cotidiano et exercitatione efficiunt uti in declivi ac praecipiti loco
+incitatos equos sustinere et brevi moderari ac flectere et per temonem
+percurrere et in iugo insistere et se inde in currus citissime recipere
+consuerint. 
+
+
+Quibus rebus perturbatis nostris [novitate pugnae] tempore
+oportunissimo Caesar auxilium tulit:  namque eius adventu hostes
+constiterunt, nostri se ex timore receperunt.  Quo facto, ad lacessendum
+hostem et committendum proelium alienum esse tempus arbitratus suo se loco
+continuit et brevi tempore intermisso in castra legiones reduxit.  Dum
+haec geruntur, nostris omnibus occupatis qui erant in agris reliqui
+discesserunt.  Secutae sunt continuos complures dies tempeststes, quae et
+nostros in castris continerent et hostem a pugna prohiberent.  Interim
+barbari nuntios in omnes partes dimiserunt paucitatemque nostrorum militum
+suis praedicaverunt et quanta praedae faciendae atque in perpetuum sui
+liberandi facultas daretur, si Romanos castris expulissent, demonstra;
+verunt.  His rebus celeriter magna multitudine peditatus equitatusque
+coacta ad castra venerunt. 
+
+
+Caesar, etsi idem quod superioribus diebus acciderat fore videbat, ut,
+si essent hostes pulsi, celeritate periculum effugerent, tamen nactus
+equites circiter XXX, quos Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum
+transportaverat, legiones in acie pro castris constituit.  Commisso
+proelio diutius nostrorum militum impetum hostes ferre non potuerunt ac
+terga verterunt.  Quos tanto spatio secuti quantum cursu et viribus
+efficere potuerunt, complures ex iis occiderunt, deinde omnibus longe
+lateque aedificiis incensis se in castra receperunt. 
+
+
+Eodem die legati ab hostibus missi ad Caesarem de pace venerunt.  His
+Caesar numerum obsidum quem ante imperaverat duplicavit eosque in
+continentem adduci iussit, quod propinqua die aequinoctii infirmis navibus
+hiemi navigationem subiciendam non existimabat.  Ipse idoneam tempestatem
+nactus paulo post mediam noctem naves solvit, quae omnes incolumes ad
+continentem pervenerunt; sed ex iis onerariae duae eosdem portus quos
+reliquae capere non potuerunt et paulo infra delatae sunt. 
+
+
+Quibus ex navibus cum essent expositi milites circiter CCC atque in
+castra contenderent, Morini, quos Caesar in Britanniam proficiscens
+pacatos reliquerat, spe praedae adducti primo non ita magno suorum numero
+circumsteterunt ac, si sese interfici nollent, arma ponere iusserunt.  Cum
+illi orbe facto sese defenderent, celeriter ad clamorem hominum circiter
+milia VI convenerunt; Qua re nuntiata, Caesar omnem ex castris equitatum
+suis auxilio misit.  Interim nostri milites impetum hostium sustinuerunt
+atque amplius horis IIII fortissime pugnaverunt et paucis vulneribus
+acceptis complures ex iis occiderunt.  Postea vero quam equitatus noster
+in conspectum venit, hostes abiectis armis terga verterunt magnusque eorum
+numerus est occisus. 
+
+
+Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis legionibus quas ex
+Britannia reduxerat in Morinos qui rebellionem fecerant misit.  Qui cum
+propter siccitates paludum quo se reciperent non haberent, quo perfugio
+superiore anno erant usi, omnes fere in potestatem Labieni venerunt.  At
+Q. Titurius et L. Cotta legati, qui in Menapiorum fines legiones duxerant,
+omnibus eorum agris vastatis, frumentis succisis, aedificiis incensis,
+quod Menapii se omnes in densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem
+receperunt.  Caesar in Belgis omnium legionum hiberna constituit.  Eo duae
+omnino civitates ex Britannia obsides miserunt, reliquae neglexerunt.  His
+rebus gestis ex litteris Caesaris dierum XX supplicatio a senatu decreta
+est.
+
+
+
+This is the end of the Project Gutenberg Edition of DE BELLO GALLICO
+
diff --git a/old/galli10.zip b/old/galli10.zip
new file mode 100644
index 0000000..d8d1277
--- /dev/null
+++ b/old/galli10.zip