initial commit of ebook 20876HEADmain

66 files changed, 4527 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/20876-8.txt b/20876-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..212c3dc
--- /dev/null
+++ b/20876-8.txt
@@ -0,0 +1,2198 @@
+The Project Gutenberg EBook of Door Noorwegen, by G. Bosch
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Door Noorwegen
+       De Aarde en haar Volken, 1908
+
+Author: G. Bosch
+
+Release Date: March 22, 2007 [EBook #20876]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DOOR NOORWEGEN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+Door Noorwegen.
+
+door G. Bosch.
+
+
+Naar Noorwegen! Zoo klonk het besluit, na het lezen van eene
+reisbeschrijving door dat land.
+
+Zooveel moois was wel nergens ter wereld te zien, en schijnbaar in
+een niet te groot bestek.
+
+En de reis werd ondernomen; het vele schoons werd gezien--maar dat
+niet te groote bestek bleek wel eene te vluchtige gevolgtrekking
+te zijn geweest. Voor velen misschien volkomen juist, n.l. voor hen
+die over zee in Bergen aankomen, slechts een klein deel van het land
+doorkruisen, en dan overstelpt werden door 't vele moois dat ze zien.
+
+Maar ik wilde wat meer; ik wilde zoo mogelijk van mijne reis een
+indruk van het geheele Noorwegen mede thuis brengen, en begon met
+het oog daarop een reisplan te ontwerpen--maar ziet dat ging niet in
+den beperkten beschikbaren tijd. Het land is groot, zeer groot! Neem
+eens eene kaart van Europa, zeide mij later eens een Noor, en vouw
+haar om het zuiden van ons land om, dan zult ge zien dat het noorden
+tot ver in Italië reikt. En inderdaad Noorwegen is zóó groot, en
+bezit zoovele ver, zeer ver uiteenliggende punten, die men dan toch
+er eenmaal zijnde, ook bezoeken wil--dat reizigers die over niet
+meer dan 15 tot 20 dagen te beschikken hebben, eigenlijk verstandiger
+doen, met er niet heen te gaan. Ik was zoo verstandig niet en moest al
+dadelijk besluiten om het noordelijkste deel met Trondhjem, en van het
+westelijk deel waarschijnlijk ook de stad Bergen onbezocht te laten;
+en voor het overige was.... Maar ik hoop dat het u niet vervelen zal
+mij van dag tot dag te volgen.
+
+Ten 10 uur 's morgens verliet ik Amsterdam; gebruikte te Osnabrück
+het middagmaal en kwam ten 9.40 uur 's avonds te Hamburg; had daar
+weder den tijd tot 11 uur 30 om via Warnemunde naar Kopenhagen te
+trekken. Deze trein heeft slaaprijtuigen, die men niet verlaat vóór
+de aankomst te Kopenhagen. Intusschen de zeetocht van Warnemunde
+tot Gredser was zeer stormachtig; 't verblijf in het slaaprijtuig
+werd daardoor onderbroken en een kijkje op de boot genomen. 't
+Was er vol en de reizigers waren allen in opgewekte, eenigszins
+luidruchtige stemming. Het personeel der Deensche Staatsspoorwegen
+bood den volgenden dag een feest aan, aan dat van de Mecklenburgsche
+spoorwegen. De boot was daardoor stampvol met heeren en dames van
+de spoor; overal vond men menschen, alléén de slaaprijtuigen en
+de slaapplaatsen aan boord bleven onbezet, jammer voor hen die,
+als ik, hunne nachtrust wilden genieten, want het inschepen der
+spoorwegrijtuigen was zoo kalm gegaan, dat men er zoo midden in den
+nacht maar weinig van merkte. Gelukkig was er tusschen Gedser en
+Kopenhagen nog een rustig uiltje te knappen. We werden nog eens met
+den geheelen trein over een zeearm gezet, en eerst te Roskilde kwam er
+zooveel beweging aan de stations, dat het slapen er bij inschoot. Het
+eiland Seeland is lief en blijkbaar zeer welvarend, maar niet zóó
+mooi, dat het alle aandacht vordert. Ten 9 uur 43 precies stoomden
+we het hoofdstation te Kopenhagen binnen; men moet dan voor de reis
+naar Noorwegen van dit station naar het Havenstation; men geeft zijn
+bagage aan een kruier en laat zich den weg wijzen; heel gemakkelijk,
+men houdt altijd links en loopt zoodoende om het hoofdstation heen. De
+terreinen van de beide stations liggen met den rug tegen elkaar aan,
+maar de rechte lijn kan niet gevolgd worden, men moet den omtrek
+eener ellips half afloopen om bij het havenstation te komen. Tijd
+is er in overvloed, daar voor behoeft geen enkel reiziger bezorgd
+te zijn--maar er is toch iets anders dat vreemd is. Vraagt men den
+kruier om een rijtuig naar het havenstation, dan wil hij daar niets
+van weten. De man weet hoe kort de afstand en hoe eenvoudig de weg is
+en vindt het niet eerlijk om u daarvoor een rijtuig te laten betalen;
+hij gaat mede buiten het station, wijst u den weg en zegt dat hij met
+de bagage na komt. Ik onderging die belangstellende behandeling en
+volgde de andere reizigers; zoo liepen in Kopenhagen vreemdelingen
+elkander na, vertrouwende de een op den anderen, niet wetende of
+misschien allen voor 't eerst van hun leven daar waren.
+
+De man met de bagage komt nog al laat achterna, maar toch in tijds;
+hij helpt u zeer dienstvaardig met het uitzoeken eener plaats en
+wanneer er een politieman dicht bij is, of een conducteur, geeft hij
+u zelfs geld terug, als ge hem boven het tarief betaald hebt.
+
+De lijn naar Helsingör gaat nu langs de kust van Seeland. Het landschap
+wordt spoedig na het verlaten van Kopenhagen veel belangwekkender;
+men heeft er hier en daar heerlijke kijkjes op de zee; spoort langs
+fraaie landgoederen en door prachtige beukenbosschen tot men te
+Helsingör aankomende weêr met eene stoompont overgezet wordt naar
+Helsingbörg in Zweden. Die te Kopenhagen plaats nam in het doorgaand
+rijtuig naar Kristiania kan rustig blijven zitten: 't overstappen
+naar en van boord heeft trouwens niets geen bezwaar.
+
+De route door Zweden is niet fraai. Van tijd tot tijd als men de kust
+wat meer nadert, heeft men wel eens fraaie kijkjes, maar over 't geheel
+is het landschap eentonig, heuvelachtig, met veel waterplassen terwijl
+de rotskammen, die hier en daar uit den grond opsteken, het niet beter
+maken. Dan weêr eens bosch en dan weêr minderwaardig bouw- en weiland:
+weer plassen enz. Aangenaam is het dat de conducteur de reizigers komt
+waarschuwen als aan 't eerst volgende station avondtafel is. Men doet
+dit overal in Zweden en Noorwegen op de treinen. Die eetgelegenheden
+zijn zeer goed; maar aangezien men zich zelf bedienen moet van eene
+groote tafel, waar alle eetgereedschap en eene goede verscheidenheid
+van wel bereide spijzen gereed staan, om dan aan eene der kleinere
+tafels zijn buit te gaan nuttigen, zoo is bescheidenheid hier niet
+al te zeer aan te prijzen.
+
+In den avond komt men te Göteborg aan, en een ieder betrekt zijn
+slaapcoupé. Deze zijn op de noorsche spoorwegen zeer aangenaam
+ingericht; eene slaapcoupé is een ruime halve coupé, van hare
+wederhelft gescheiden door eene schuifdeur, die aan beide zijden
+afgesloten kan worden. Is de eene helft niet bezet, dan kan men die
+ook gebruiken als zitplaats, en beschikt dan zoodoende over een ruim
+slaapvertrek. De bedden en het verdere waren uitstekend in orde. Ik
+had me reeds in de dubbele ruimte zeer gezellig ingericht, toen ik
+opgejaagd werd door twee japanners die ter elfder uur de slaapplaatsen
+in mijne zitkamer nog afhuurden. Onderweg had ik ze al een paar maal
+gesproken. Zij kwamen laatstelijk uit Berlijn en de oudste stelde
+zich met een hoogadelijken titel en onverstaanbaren naam voor; daar de
+vriend echter slecht verzorgde werkmanshanden had, kreeg ik den indruk
+met een aansteller te doen te hebben, en begon ik Japan al te beklagen,
+dat zijne zonen al last kregen van europeesche hebbelijkheden.
+
+Hoe het landschap tusschen Göteborg en Kristiania is weet ik niet,
+want ik sliep er ongestoord doorheen, slechts even gewekt door eene
+bescheiden vraag van een noorsch grensbeambte of ik tolplichtige
+waar in mijn bagage had; hij nam genoegen met mijne eenvoudige
+ontkenning. Het aankomen bij Kristiania in den vroegen morgen
+was heerlijk. Een prachtig en steeds afwisselend uitzicht op de
+baai met hare talrijke begroeide eilandjes; hare liefelijke oevers
+bezaaid met zomer-verblijven en tal van uitspanningsplaatsen, hier
+allen als badplaats aangeduid. Langzaam begint de weg te dalen;
+een paar tunnels, dan een paar ravijnen en dan het overal en daar
+ook min smakelijke voorstads-gedoe, en ten kwart voor zes rolden
+wij het station binnen. Buiten het station gekomen herhaalde zich
+het dienstbetoon der kruiers te Kopenhagen. Ik vroeg zoo'n vriend
+mij een rijtuig te bezorgen, maar hij hield dat voor overbodig;
+ik moest met hem mede naar de tramhalte, aan de andere zijde van
+'t stationsplein; hij zette mijne handkoffer op een tram en zeide
+aan den conducteur waar ik heen moest. Dat kost u nog niet de helft,
+mijnheer! zeide hij, zonder een spier in zijn eenvoudig gelaat te
+vertrekken. Enfin! 't is precies uitgekomen, maar ik zoude andere
+reizigers toch raden op een rijtuig aan te dringen, al moet men dan
+soms ook nog 20 öre geven aan een jongen, om het te halen; de hotels
+zijn nog al ver af, en de tram loopt er niet altijd langs.
+
+Voor 't gemak had ik ditmaal te Amsterdam bij Thomas Cook & Son
+hoteltickets gekocht, hoewel ik daarmede nog nooit gereisd had, maar er
+nu toe kwam omdat ik toch plaatskaarten moest koopen voor de rijtuigen
+waarmede ik reizen zoude en voor de boottrajekten. Men behoeft dan
+nooit naar prijzen te vragen; men heeft voor de geheele reis zijne
+biljetten in den zak, en recht om geholpen te worden. De tickets
+worden overal zonder tegenspraak en zelfs bij voorkeur aangenomen. De
+hotelcoupon noodzaakte mij in het hotel Continental te Kristiania te
+logeeren, waarvoor ik mij in geen opzicht te beklagen had, alleen is
+de ligging niet zoo fraai als die van de hotels op de Karl Johans-Gade.
+
+'t Gebruik van slaapcoupés heeft weleens kwaden invloed op de
+beurs. Zes gulden per nacht is niet goedkoop,--maar nu kan ik ook
+na twee nachten gereisd en na een goed ontbijt genuttigd te hebben,
+reeds omstreeks 9 uur mijne wandelingen door Kristiania beginnen,
+onder begunstiging van het heerlijkste zomerweder.
+
+De Noorsche steden werden vroeger, en dat is nog zoo heel lang
+niet geleden, allen van hout gebouwd. Er kwamen herhaaldelijk
+groote branden voor en daar volgden dan wettelijke bepalingen op,
+waarbij herbouw in hout verboden werd. Kristiania trof dit ongeluk
+in 1686, 1708 en 1858; daardoor heeft het nu, al is het gedeeltelijk
+van ouderen datum, een zeer nieuw uiterlijk; rechte breede straten,
+groote pleinen, wandelingen en plantsoenen. De Karl Johans-Gade begint
+aan het station en loopt ongeveer een half uur recht door en omhoog
+tot aan het koninklijk slot. 't Is eene prachtige straat met vele
+monumentale gebouwen aan weerszijden, waaronder het parlementsgebouw
+met zijn strengen stijl bijzonder de aandacht trekt. Daar verbreedt
+zich de straat met flinke plantsoenen, die weêr afgewisseld worden
+door de statige lijnen van het nationaal theater en die van de
+eenvoudige universiteit. Het koninklijk paleis met zijne fraaie
+parken sluit de Karl Johans-Gade waardig af. Achter het nationaal
+theater ligt eene minder aanzienlijke stadswijk, "Piperviken"
+genaamd, waar veel neringdoenden wonen, en veel handelswerven en
+pakhuizen zijn; zij komt uit aan de Pipervikenbaai, waar het wemelt
+van grootere en kleinere stoombooten en waar op flinke ruimten eene
+aardige bedrijvigheid heerscht. Aan de oostzijde der baai vindt men
+de oude vesting Akershus, 't eenige oudere gebouw in Kristiania. Zij
+werd gebouwd in 1310 en dient nu als tuighuis en als gevangenis. Het
+is een aardige groep gebouwen. De kerken te Kristiania hadden voor
+mij geene aantrekkelijkheid; de museums heb ik ook niet bezocht,
+maar wel geruimen tijd doorgebracht in de houten loods achter het
+universiteitsterrein, waar een oud vikingerschip bezichtigd kan
+worden. Er zijn er eigenlijk twee, het schip dat in 1867 bij Thune
+in het ambt Smaalene opgegraven werd, is alleen dan te zien als de
+bewaarder (Vagtmester) zelf aanwezig is, en men hem een extra drinkgeld
+geeft. Ik trof hem niet en zag dus alleen het schip dat in 1880 bij
+Gogstad, niet ver van Sandefjord, uitgegraven werd. Het is ongeveer
+1100 jaar geleden dat dit schip gebouwd is, en deskundigen die ik
+er juist aantrof, maakten mij de opmerking, dat de scheepsbouwkunst
+sinds dien maar weinig veranderd was. Het was een flink vaartuig,
+dat zijn tuig wel gedragen zal hebben, en stellig scherp bij den wind
+zeilde. Het is van zwaar gezond eikenhout gebouwd en vertoont hier
+en daar in de onderdeelen wijzen van werken, die nu nog in gebruik
+zijn. Die oude zeevaarders hebben ons ook nog eene uitdrukking
+nagelaten, die nog steeds in zwang is. Aan de rechterzijde van het
+schip werd als roer een waaiervormig getimmerte, dat om eene spil
+draaien kan, uitgebracht, en daar vandaan wordt die zijde van het
+schip nog altijd de stuurboordzijde genoemd.
+
+De derde gang van boven af is doorboord met 16 gaten aan weêrszijde,
+en is daarom ook wat zwaarder dan de andere gangen. De gaten zijn rond,
+evenals de handvatten der roeispanen, maar er zijn kepen ingemaakt,
+zoodat de spanen van binnen af uitgestoken konden worden. De roeispanen
+zijn vrij kort voor zulk een groot vaartuig, en zijn van dennen hout.
+
+Eene rij ronde houten schilden hing buiten tegen den bovengang,
+elkaar half bedekkend; zij zijn om het andere geel en zwart geverfd;
+zij dekken de openingen voor de roeispanen, en beschermden de roeiers.
+
+Het roer hing tot beneden de kiel omlaag, maar kon bij ondiep
+water met eene lijn opgehaald worden; de diepgang van het schip was
+ongeveer 2 meter; de voor- en achtersteven loopen veel hooger op,
+en zijn zeker gebeeldhouwd en versierd geweest; maar deze deelen van
+het schip staken boven de aardlaag, waaronder het bedolven lag, uit,
+en zijn daarom vergaan.
+
+Er zijn geen teekenen van verslijten of beschadiging aan het
+schip; alles is nog kantrecht en glad; de onderkant van de kiel
+en de voorsteven zijn nog volkomen gaaf. Het schip moet dus juist
+afgebouwd zijn geweest, toen de Viking stierf. Het is gekalefaterd
+met driedraads garen, uit koehaar gesponnen, de bedoeling was dus,
+dat het varen zoude, en het is blijkbaar niet gebouwd op de plaats
+waar men het vond als eene reuzenlijkkist.
+
+De grafkamer is, in tegenstelling met het overige zeer ruw ineengezet
+met spaarzaam behakte zware balken en planken en gedekt met stukken
+berkenschors. In die grafkamer heeft de hoofdman gerust te midden van
+zijne wapens en kostbaarheden, maar voor tijden reeds heeft men in den
+grafheuvel eene loopgraaf ingebracht, door den wand van het oude schip
+heen. De roovers lieten alles in verwarring achter, en slechts eenige
+schamele overblijfselen van pauwenvederen, goudweefsels op donkere
+wollen stof, ornamenten van verguld brons en lood werden gevonden
+bij de beenderen van een krachtigen grijsaard van hooge gestalte.
+
+De noorsche sagen omschrijven verscheiden dergelijke begrafenissen,
+en we kunnen ons inderdaad voorstellen, hoe dat nieuwe schip op het
+strand gehaald werd door de grimmige langharige krijgers; zij zongen
+onder het halen en bespraken de gevechten waarbij zij overwonnen;
+de veraf gelegen landen waar zij geroofd en geplunderd hadden, waar
+zij alles te vuur en te zwaard verwoestten onder aanvoering van den
+hoofdman, die daar nu levenloos op de baar uitgestrekt lag, gehuld in
+zijne rijkste gewaden. Lichte schoenen omsloten zijne voeten; wapens
+rustten aan zijn zijde en alle gareel was om hem heen verzameld;
+alles wat bij het schip behoorde, de loopplanken, de koperen ketel,
+platen en spaden en drie kleinere booten met roeispanen, roer en
+boomen. Het behoorde zoo, dat de held behoorlijk toegerust zijne
+reis naar Odin aanvaardde. Daarom werden dan ook al zijne paarden en
+honden geslacht en met hem, maar naast het schip, begraven. Daarna
+werd alles met aarde bedekt, en een heuvel ontstond op die plaats.
+
+De overblijfselen van het Vikingenschip bevestigen de juistheid dier
+overleveringen.
+
+Het woord Viking moet men vooral niet in verband brengen met het
+engelsche woord King. Het wordt uitgesproken als Wiking, en beteekent
+"iemand die aan eene wijk, aan een inham van het water woonde".
+
+In den namiddag bracht ik een bezoek aan Holmenkollen, eene
+uitspanningsplaats in de omgeving van Kristiania. De stadstram
+bracht mij van 't hôtel naar het eindstation Majorstuen, waar men
+overstapt in de tram naar Holmenkollen; een fraaie rit langs eenige
+buitenplaatsen en ten laatste stijl berg aan door bosch met bij
+toeneming mooie uitzichten op de omgeving. Het eindstation ligt nog
+eene minuut of tien onder het hotel, dat op zich zelf een bezoek
+waard is; een fraai houten gebouw met terrassen en veranda's, van
+waar men een overheerlijk mooi uitzicht heeft op de stad Kristiania
+en de golf, een der prachtigste panorama's die ik ooit zag, niet
+alleen  in Noorwegen, maar ook elders. Van Holmenkollen kan men langs
+een uitstekenden straatweg nog verder omhoog gaan naar eene tweede
+uitspanning Frogner Saeter. Deze straatweg is ter herinnering  aan
+het bezoek van den   duitschen keizer in 1890, de Keizer Wilhelmsweg
+genoemd. Een vreemden indruk maken hier en daar de Bauta-steenen
+(herinneringssteenen, bestaande uit lange smalle granietstukken)
+waarop naast den naam van Keizer Wilhelm, dien van Koning Oscar staat,
+sinds dien door de Noren van de betrekking tot hun land ontheven. De
+weg kronkelt langs de helling van den berg geheel door bosch omhoog;
+na ongeveer 10 minuten bereikt men een lief plekje, eene uitspanning
+met een waterplas, dan eene kerk, nog wat verder op een hotel, en dan
+de Frogner Saeter. Een Saeter is eigenlijk eene berghut, waar gedurende
+den zomer, herders en vee in huizen, overdrachtelijk wordt de naam
+toegepast op eene in landelijken stijl gebouwde zomerwoning. Deze
+saeter is dan ook van hout en in oud-Noorschen stijl gebouwd. Het
+uitzicht is hetzelfde als van Holmenkollen, maar nog vrijer. Een
+tweede, nog hooger gelegen uitzichtspunt bezocht ik niet, om voor de
+duisternis nog eens te genieten van het heerlijke uitzicht vanaf den
+weg. Dat was evenwel onnoodige haast, want zelfs ten 9 uur 's avonds
+kan men daar nog goed zien.
+
+Na mijn terugkomst in de stad wandelde ik nog wat in de Shortingsgade
+en in de Karl Johannsgade, die mij van zelf bracht in het park in de
+omgeving van het koninklijke slot. Het was daar vol, en men zoude
+gaan denken dat er in Kristiania niets anders dan dames woonden,
+en dat die allen des avonds bij mooi weer en fraai uitgedost in
+dat park rondwandelden. Het was eene aardige vertooning, al die
+lichte zomertoiletjes in dat bleeke avondlicht, en daarbij de groote
+beweeglijkheid der wandelaarsters.
+
+Den volgenden ochtend moest ik tijdig aan den trein zijn, want de reis
+ging tot Fagernaes als begin van de zoogenaamde Valdersroute, die in
+Noordwestelijke richting van Kristiania dwars door Noorwegen voert.
+
+In den morgentrein is een doorgaand rijtuig tot Fagernaes, dat
+tevens een uitzichtsrijtuig is. De banken zijn allen in eene richting
+aangebracht, en de wanden zijn bijna geheel van glas. Ik was er al een
+half uur voor het vertrek, maar toen ik in dat rijtuig plaats wilde
+nemen, stonden er twee heeren met opgeheven armen gereed om te zeggen
+dat alles bezet was. Daar mede kwam ik al dadelijk in botsing, met 't
+geen het reizen in Noorwegen mogelijk maakt en het tevens belemmert. De
+beide heeren waren volgens de opschriften op hunne petten tolken van
+de firma Cook en van de firma Bennett. Aan deze beide kantoren komt
+de eer toe, Noorwegen voor de touristenwereld toegankelijk te hebben
+gemaakt. Zij hebben de tochten die men er maakt, georganiseerd;
+zij hebben de hotels, die men op de pleisterplaatsen aantreft, in
+het leven helpen roepen; zij frankeeren u van uw vertrek tot aan
+uwe thuiskomst. Met hunne tickets betaalt gij in de hotels, ook uwe
+morgen, middag en avondmalen, uwe postrijtuigen, uwe plaatsbiljetten
+op spoorwegen en stoombooten, uwe rijtuigen als ge in eene stad
+u verplaatsen moet tusschen een station en de aanlegplaats eener
+stoomboot. Die tickets zijn eer goedkooper dan duurder dan het betalen
+met klinkende munt; zij worden overal aangenomen en falen nooit. Als
+gij uwe Cooks of Bennetts biljetten in den zak hebt, is uwe reis reeds
+gemaakt, alles gaat als van een leien dakje en ge komt van zelf weêr
+thuis--althans zoolang ge blijft op de aangewezen route. Trouwens
+het is moeielijk daarvan af te wijken, want buiten de aangewezen
+wegen zijn er geene, en buiten de aangewezen hôtels zijn er geene,
+en dikwijls ook geene andere woningen. Dorpen zijn zeldzaamheden; de
+nachtverblijven zijn gebouwd op de plaatsen waar paarden en koetsiers
+moeten rusten; alleen ziet men hier en daar tegen de berghelling
+nog eene boerderij. Zonder die reisbureaux zoude er voor 't groote
+meerendeel der zomerreizigers geene gelegenheid zijn om Noorwegen te
+bezoeken; laten wij er hun dus dankbaar voor zijn dat zij Noorwegen
+exploreerden, en dat zij het zoo goed deden, al heeft men dan wel
+eens last van de vertegenwoordigers dier firma's.
+
+Het uitzichtsrijtuig toch was in het geheel niet bezet, maar men
+wilde liefst ruim zitten, en de twee tolken wilden zich verdienstelijk
+maken tegenover de reizigers, die zij begeleidden. Grappig waren een
+drietal landgenooten, die vast overtuigd alléén onze nationaliteit
+te vertegenwoordigen, zich aardigheden veroorloofden over de wijze
+waarop ik weggezonden werd; 't kan toevalliger wijze voorkomen dat
+zij deze regelen lezen, en zij mogen dan nog eens bedenken welk eene
+dwaas figuur de hunne was, toen de stationschef zoo beleefd was eene
+zeer goede plaats te mijner beschikking te stellen.
+
+De spoorweg voerde ons over bergen en dalen, door statige bosschen,
+langs groote rotspartijen; van tijd tot tijd uitzichten op bergmeren,
+zooals over Eina de Randsfjord, en te Eina zelf het fraaie Einameer.
+
+Hier begint de eigenlijke Valders-lijn, eene particuliere
+spoorweg-maatschappij. Tot Eina was het Staatsspoorweg. Men spoort
+geruimen tijd langs de Randsfjord tot Odnaess aan het uiteinde
+van het meer gelegen. Nu langs een flinken bergstroom, de Etna-elv,
+(Elv = rivier) omhoog tot Dokka. Het landschap wordt nu eentonig: van
+tijd tot tijd nog wel eens een mooi boschgezicht en een paar woeste
+bergkloven, maar 't geen men ziet boeit weinig. Tot overmaat van
+ramp begon het te regenen; gelukkig niet lang en met het wegtrekken
+der wolken bleken we ook in aardiger omgeving gekomen te zijn. Hier
+en daar een kerkje; eindelijk verlaten we het dal der Eina; de trein
+gaat zuchtend en steunend over een bergrug en dan komen we in het dal
+der Baegna, dat ruimer is en meer afwisseling biedt. Vooruit komen
+de sneeuwtoppen van Jotenheim vrij; links verwijdt de rivier zich
+meermalen tot een meer; aan elke halte wordt gestopt; de reizigers
+en de spoorwegbeambten hebben geen haast meer, men vertrekt als alles
+klaar en de laatstaankomende reiziger goed gezeten is.
+
+Fagernaes is eene kleine verzameling huizen met twee hotels; nu
+er sedert een paar jaar een station is, komt er wat meer leven. Ik
+logeerde in het Fagernaeshotel, zeer aangenaam aan het meer gelegen,
+en kon dien namiddag nog een paar prettige wandelingen maken. Een
+voetpad rechts van den straatweg brengt u, tegen den berg op, aan
+eene belvedère met prachtig uitzicht op de Strandefjord. Na tafel
+was het buiten te koud en er werd nog een gezellig uurtje in de
+conversatiezaal doorgebracht; men hoort daar alle talen en 't scheen
+mij toe dat de Noren het op prijs stellen, als men tracht hunne taal
+te spreken. Voor 't naar bed gaan bestelde ik tegen den volgenden
+morgen negen uur een rijtuig en vond het ook precies klaar staan.
+
+Eerst nog eens een luchtje geschept langs het meer, en toen besteeg
+ik mijne eerste stolkjaerre; een kariol zoude ik later nog wel krijgen.
+
+Eene kariol heeft maar eene zitplaats, de stolkjaerre heeft er twee;
+heeft men grooter gezelschap, dan kan men ook vierwielige rijtuigen
+met twee paarden krijgen; die rijtuigen zijn allen oud en hebben
+allen den vorm van calèches.
+
+Stel u voor een gewonen marktwagen, een lagen eikenhouten bak op
+veeren, van 't zelfde soort als hier gebruikt worden om groenten
+of visch langs de straten te verkoopen, waarop ook zooals hier voor
+verdere ritten een ijzeren stoel wordt aangebracht, waarop weder eene
+bank met lederen kussen; het voertuig heeft ook een lederen schoot,
+dien men bij regen of koude over zijne knieën op kan trekken. De
+koetsier zit achter den reiziger of reizigers op een krukje dat aan den
+ijzeren stoel is aangebracht, zooals ook bij arrensleden gebruikelijk
+is. Zijt gij alleen dan komt de koetsier dikwijls naast u zitten, zit
+hij achter u, dan houdt hij de teugels rechts van u. Uit den aard der
+zaak is in den bak weinig plaats voor bagage; de koetsier heeft ook een
+regenmantel, een paardendeken en een haverzak bij zich, zoodat men ook
+om de zwaarte, niet meer dan eene gewonen handkoffer kan mede nemen.
+
+De kariol staat op hetzelfde onderstel, maar heeft den vorm van een
+schulp, naar voren spits toeloopende, inderdaad veel overeenkomende met
+den vorm van sommige onzer oude sjeezen; vroeger heeft de schulp ook in
+riemen gehangen. Als men zich met de beenen lang uit in zoo'n kariol
+plaatst, dan is het rijden er mede lang geene onaangename beweging,
+die men goed kan verdragen zonder vermoeienis. De stolkjaerre stoot
+weleens als ze niet goed op de as staat. Bij de kariol zit de koetsier
+natuurlijk altijd op het achterbankje. De koetsiers zijn gewoonlijk
+gedienstige, bedaarde lui, dikwijls zijn 't ook maar jongens, ik
+heb eens op een rit een menner van dertien jaar gehad, een vlug
+kereltje met eene grappige vrijmoedigheid, maar hij was lang de
+slechtste niet, van de vrienden die ik al zoo naast mij heb gehad; hun
+rijtuigen behooren alle tot een soort van postrijtuigen verband, skyds
+genaamd. De koetsiers en reizigers zijn allen aan bepaalde reglementen
+onderworpen, waarvan men echter weinig bemerkt en niets geen last
+heeft. Heeft men een skyds genomen bijv. van A naar B en komt men
+onderweg een skyds tegen, vol of ledig, van B naar A, dan verwisselt
+men van rijtuig, en elk rijtuig keert weêr op zijn weg terug; of wel
+men spant alleen de paarden om; voor den reiziger een gering bezwaar,
+voor de koetsiers en de paarden natuurlijk besparing van den halven
+weg en tijd. Het is mij herhaalde malen gebeurd als ik me eens door
+eene wandeling had verpoosd, of eene boerderij had bezocht, of wat
+verder van den weg iets van meer nabij had op willen nemen, dat ik
+dan ter afgesproken plaats wel een rijtuig, paard en koetsier vond,
+maar geheel andere dan die ik verlaten had. De bagage, jas of mantel,
+verrekijker of wat dan ook, waren altijd met zorg overgebracht.
+
+Men kan die koetsiers in alles vertrouwen, al begint hun eenvoud al
+sterk te ontaarden onder den invloed van het vreemdelingenverkeer;
+wanneer men aan 't einde van zijn rit den koetsier ontslaat, betaalt
+men hem volgens tarief of met het Cooks-ticket, en geeft hem een
+fooitje in verhouding tot het aantal afgelegde kilometers.
+
+De wegen in Noorwegen zijn in perfekte orde; alleen treft men hier en
+daar nog zoogenaamde oude wegen, die aangelegd zijn, altijd volgend
+de golvingen van het terrein, zoodat men bij korte tusschenpoozen
+steeds stijgt en daalt. In het noorsch heet zoo'n oude weg "bakket",
+dat is bultig, en dien naam draagt hij met eere. Voorbij rijden doet
+men zelden, en wisselen geschiedt niet anders dan in den stad; is de
+weg langs een bergstroom of langs eene diepte, dan houdt het rijtuig
+aan dien kant stil, terwijl het andere voorbij stapt.
+
+Zoo vertrok ik dan van Fagernaes met het plan om tot Grindaheim door
+te gaan. Een heerlijke zonnige morgen; even voorbij het hotel over
+eene brug over de Naes, die stroomopwaarts aardige kijkjes gaf op
+stroomversnellingen, afgesloten door een kleinen waterval, waarbij
+een schilderachtig groepje van houten gebouwen, een houtzaagmolen met
+houtwerf. Links had ik al dadelijk de Strandefjord aan weêrszijden
+tusschen lage oevers, heerlijke groene weiden; vooral het punt
+waar men het kerkdorp Vennaes nadert, is zeer lief. De kerk is van
+hout en witgeverfd, dat is een vast model voor de nieuwere kerken;
+alle komen zij zoo naar vaste maten uit de timmerfabrieken; men
+vindt ze overal. Goedkoop waarschijnlijk; leelijk stellig! Een uur
+verder krijgt men de kerk van Ulnaes. De fjord wordt hier smaller,
+en er is eene houten brug over geslagen; links vooruit ziet men de
+sneeuwtoppen nabij het Vangsmjösen, dat we straks bereiken, en die
+van Jotunheim, die steeds in het verschiet blijven. Te Fosheim is
+weder een poststation; de Strandefjord die nu van naam verandert, en
+Graneimfjord heet, wordt steeds nauwer en eindelijk weer rivier, de
+Baegna; we komen nu te Vestre Slidre, dat eene fraaie oudere steenen
+kerk heeft, mooi op eene hoogte aan 't water gelegen; die kerk past
+in hare omgeving en versiert het landschap; de Baegna is weer een
+meer geworden, de Slidrefjord, en vormt fraaie landschappen. 't Kwam
+zoo met de dagverdeeling uit, dat ik te Löken stil hield voor het
+middagmaal. Behalve de nieuwe houten kerken, zijn ook de kleinere
+hotels op de poststations overal van denzelfden bouw, ook zij werden
+kant en klaar uit de timmerfabrieken afgeleverd. Is de plaats wat
+meer bezocht, dan wordt de eetzaal van het hotel tot gezelschapszaal
+ingericht, en eene eetzaal naast het hoofdgebouw gesticht. De
+eenvormigheid van die hotels werkt wel eens op de lachspieren, maar
+heeft vóór, dat men zich spoedig thuis gevoelt; men verplaatst zich
+wel, maar komt telkens weêr in eenzelfde huis terecht. Na het eten was
+het mij te warm om dadelijk verder te gaan. Ik bestelde later, toen de
+zon achter de bergen was, mijn rijtuig aan den Lo-foss (foss beteekent
+waterval) en wandelde langzaam op. Die waterval was een geweldig
+natuurtooneel; bij een kronkeling in de rivier had een rotsbrok,
+ongeveer in het midden van den stroom, tot nu toe aan den drang van
+het water weêrstand kunnen bieden, maar vormde juist daardoor bij een
+val van 20 en 25 meter een waren heksenketel. De zon scheen helder op
+de bruisende watermassa, die na den val als damp weder omhoog stoof
+en een heerlijk kleurenspel veroorzaakte. De oude vervallen gebouwen
+van een zaagmolen droegen het hunne bij tot versiering van het geheel
+en eenige mannen, die aan de overzijde op den hoogen kant stonden te
+werken, deden de verbazende afmetingen nog te sterker uitkomen. We
+kruisen een paar wilde bergbeken, die zich in de Baegna uitstorten;
+rijden door het gehucht Oilo en naderen Vangsmjösen, een der schoonste
+bergmeren van Noorwegen. De straatweg loopt aan de zuidzijde in
+de lengte langs het meer; eene reeks van vriendelijke uitzichten
+over de kalme watervlakte, voor 't meerendeel donker gekleurd door
+de spiegeling der dichtbegroeide berghellingen langs zijne oevers;
+in de verte kan men dikwijls niet zien waar het water eindigt en de
+helling begint. De weg is gedeeltelijk in de rotsen uitgekapt, die
+vooral bij Kvamsklev een geweldig aanzien verkrijgen. Aardig zijn de
+drinkbakken, die overal langs den weg staan, en den paarden steeds
+stroomend versch drinkwater aanbieden. Die zorg voor de paarden vindt
+ook nog hare uitdrukking in velerlei opschriften, bijv. "Wees goed
+voor uw paard", "Trek uw paard niet in den bek", en bij het opgaan
+van eenigszins belangrijke hoogten in een bord met uitnoodiging tot
+den reiziger, om de steilte te voet te beklimmen. Aanvankelijk heb ik
+aan die uitnoodiging eerlijk gevolg gegeven, maar spoedig zag ik hoe
+de koetsiers, die geen reizigers bij zich hadden, doodbedaard bleven
+zitten als er zulk eene klauterpartij kwam; na die ervaring heb ik
+de koetsiers maar voorgesteld, dat zij zouden wandelen en ik blijven
+zitten. Ze gaven er altijd lachend gevolg aan. Overigens moet ik
+erkennen dat de koetsiers, oud en jong, veel zorg voor hunne paarden
+hebben. De paarden zijn eene soort van dubbele hitten, gewoonlijk
+isabelkleurig met zwarte manen en staarten; de manen kort afgeknipt,
+zoo dat ze als een borstel op den nek staan, en op het hoofd in een
+paar flinke blessen uitloopen. 't Zijn driftige beestjes; men noemt
+ze daar Fjord-paarden; ontmoet men eens een grooter paard, dan weet
+de koetsier u te vertellen, dat 't een deensch paard is, maar voor
+de wegen daar niet half zoo geschikt als zijn beestje.
+
+Het uitzicht op het meer blijft prachtig; rechts en links vooruit zijn
+de bergruggen bedekt met sneeuw. Dit was nu het eerste echte noorsche
+berglandschap dat ik zag; het gaf mij een zeer bijzonderen indruk;
+reusachtige afmetingen, frisch groen daar waar de berghelling wat terug
+trad en uiterwaarden gevormd waren; sterk begroeide berghellingen,
+krachtige rotspartijen met statige lijnen; veel zon en licht met
+sterke tegenstelling in het donker loof; warme kleuren. Men noemt
+het noorsche landschap  somber; dat kan ik niet beamen; maar er is
+toch iets bijzonders aan; iets dat geene hoogere bekoring geeft en
+dat ik tot nu toe geen naam kan geven.
+
+Aan de zijde van het meer, waarlangs de straatweg loopt, wijken de
+rotsen meer en meer terug; we rijden wat lager langs den waterspiegel,
+aan weêrszijden weiden, met hier en daar vee, en ook een akkertje;
+enkele huizen beginnen zich te vertoonen, nog over een heuvelrug heen
+en daar in eens ligt het vriendelijke kerkdorp Grindaheim voor ons;
+eerst weder de witte, houten kerk en pastorie en dan een dertigtal
+woningen, twee hotels, waarvan een zich Sanatorium noemt. Ik koos
+veiligheidshalve maar het tweede, het Grindaheim hotel, dat tevens
+poststation is.
+
+Des avonds na het eten, ('t was negen uur en nog goed dag) maakten
+de gezamenlijke gasten nog eene wandeling; onder tafel hadden we in
+de verte onweer gehoord en 't had wat geregend. Opmerkelijk was de
+verbazende afkoeling; 't was bepaald koud geworden en de bedienende
+juffrouw in het hotel voorspelde ons voor den volgenden dag een
+kouden noordenwind, tevens de voorbode van daaropvolgend aangenaam
+helder weder. Zoo'n wandeling heeft daar een eigenaardige beteekenis,
+men kuiert er namelijk den straatweg op en neer, want van zijwegen,
+van landwegen, is geen sprake, van bergpaden is ook geen spoor te
+zien; te Grindaheim waren ook de boerenhoeven aan de overzijde, de
+noordzijde van het meer gelegen, dat is aan den zonnekant. Het gure
+winter- en voorjaarsklimaat noodzaakt de menschen, daar nauwkeurig
+op te letten; men bouwt altijd aan den noordkant.
+
+Vindt men aangenaam gezelschap in de hotels, dan gaat men laat naar
+bed; 't blijft te lang licht, en men raakt daardoor de rekening
+kwijt. Dien ten gevolge is ook niemand 's morgens vroeg bij de hand
+en men kan zelden voor 's morgens acht uur zijn ontbijt krijgen.
+
+De landelijke hotels in Noorwegen zijn hier en daar wel eens
+weelderiger ingericht, maar overal zijn ze zindelijk en eenvoudig. De
+bediening geschiedt door meisjes, die bijna overal de hardanger
+dracht dragen, die zeer flatteert. Een hotelier heb ik alleen maar
+in de grootere hotels ontmoet; gewoonlijk wordt men ontvangen door
+een huisknecht, die tevens zoowat voor portier speelt, 't is de
+"borstaren", misschien wel de hotelhouder zelf en na het toewijzen
+der kamer heeft men verder alleen met die dametjes in het hardanger
+costuum te doen. Treedt men de eetkamer binnen, dan maakt de kellnerin
+eene aardige buiging voor u, of liever 't is geen buiging maar een
+soort van danspas, die allerbevalligst is. De bediening is kalm
+en gewoonlijk goed; slechts bij uitzondering treft men "fröken"
+(kellnerinnen) aan, die trachten de aandacht op zich zelf te vestigen.
+
+Grindaheim verliet ik 's morgens ongeveer 10 uur weder. De
+weêrsvoorspelling was uitgekomen. Het was helder weêr zonder zon;
+er woei een ijskoude noordenwind. Er waren nog al reizigers, en als
+men dan niet 't eerste klaar kan zijn en weg kan komen, dan is het
+verkieslijk, dat men wat langer wacht en bijv. een half uur nadat
+het laatste rijtuig vertrekt, anders heeft men gedurende den geheelen
+rit last van het stof der voorrijdenden.
+
+Na anderhalf uur rijden en loopen, want er was een stuk oude weg in,
+dat bij niets anders te vergelijken was dan bij eene rutschbaan,
+bereikten wij het einde van Vangsmjösen bij het kerkdorpje Oije,
+waar de Baegna zich met een grooten mooien waterval in het meer
+uitstort. Nu gaat het met een grooten boog in het dal omhoog; straks
+nog steiler; gelukkig dat de wind nu wat meer van achter is, want
+hij is snijdend koud; de streek wordt eenzaam, woningen ontbreken,
+vee of menschen zijn nergens meer te zien; eindelijk iets omlaag en
+men bereikt Skogstadt, een tegen de helling van een berg aanleunend
+gehucht, waar men weder van paard en rijtuig verwisselt. Maar dit
+is ten minste weêr een ruim dal, waar wat groen te zien is; waar
+zelfs dicht bij de rivier struiken groeien en waar menschen en vee
+zijn. Hier en daar gaat men over de rivier en over woeste bergbeken,
+men ziet nog al veel watervallen van de bergen afstorten; ze zijn
+als zilveren banden, die er langs afhangen, want door den afstand
+ziet men geen beweging in het water. Een bergmeertje, het Sutrovand,
+geeft eene prettige afwisseling, en men komt te Nystuen, de plaats
+waar gemiddagmaald zal worden. Het hotel Nystuen was vroeger eene
+door de regeering ondersteunde zoogenaamde Fjeldstue. Fjeld is eene
+berghoogvlakte, en stue beteekent houten huis. Toen er nog weinig
+gereisd werd onderhield de regeering hier en daar op die kale,
+verlaten hoogvlakten herbergen voor de zeldzame reizigers. Nystue was
+de stue op het Fillefjeld. Het hotel kwam achter aan het meer uit,
+en men had van uit de veranda's aardige kijkjes op dat watervlak,
+wat verder op stonden een paar visschershutten aan den oever, en dan
+was er nog een post-, telegraaf- en telefoonkantoor, verder zoo ver
+'t oog reikte niets.
+
+Geen wonder dat de fröken aan mijne uitspraak merkte dat ik geen
+Noor was, en dat gaf haar aanleiding tot het uitpakken van een
+flink engelsch. Zij was, en velen van hare soort waren in gelijk
+geval, als kind met hare ouders, naar Amerika getrokken, en konden
+nu teruggekeerd wat meer verdienen omdat zij engelsch sprak. De juf
+was verder ook nog mededeelzaam en vertelde me dat ze naar Noorwegen
+teruggekomen was, in de hoop te zullen trouwen en dan met haren
+man terug te gaan naar Amerika, waar men volgens haar beter leven
+kon. 't Gesprek was nog niet uit, want ziende dat ik vrij wat moeite
+had om mijn vleesch te snijden, en nog meer om het in den mond fijn
+te krijgen, terwijl ik waarschijnlijk ook wel een zuur gezicht trok
+over den flauwen zoeten smaak, vertelde ze al verder, dat ze mij op
+rendiervleesch onthaalde. Men had op die afgelegen plaatsen maar een
+beperkten voorraad van versch rund- en kalfsvleesch, en kwamen er
+dan meer gasten, dan waarop gerekend was, dan schoot dat vleesch te
+kort en dan werd maar een rendier geslacht. Maar uit economie werden
+daar altijd de oudste dieren voor genomen, en dus kregen de gasten
+onuitsprekelijk taai vleesch van minder aangenamen smaak. Een rendier
+wordt wel meer dan twintig jaar oud! We doen dat allemaal, zeide mijne
+praatzieke fröken, u moet maar eens opletten als u bij een hôtel komt,
+daar hangen dikwijls rendiergewijen ten toon aan de schuttingen,
+ter verkoop, maar bij nader toezien ziet ge het bloederige vleesch
+der pas geslachte dieren er nog aanzitten. Nu--deze waarschuwing
+heeft me goede diensten bewezen, want als ik voortaan bij een hotel
+die koppen zag tentoongesteld, dan heb ik maar liever eene dubbele
+portie visch genomen. Visch is toch daar overal het hoofdgerecht;
+de tallooze rivieren, beken en meren zijn zeer rijk aan heerlijke
+visch, en zoo krijgt men 's morgens aan zijn ontbijt al dadelijk eene
+forel uit 't water of eene portie zalm; dan volgt ham en eieren of een
+schamel stukje vleesch en verder staan er op tafel een aantal schotels
+met bereide vleeschspijzen, koude ham, worst, enz. en met visch in
+allerlei gedaante, gerookt, gedroogd, gezouten, in het zuur. Die
+vischspijzen zijn allen voortreffelijk; slechts voor eene soort moet
+ik mijne medemenschen waarschuwen. 't Ziet er uit als kleine gebakjes,
+bleek gebakken, en 't bestaat uit fijngemaakte gekookte visch met
+een meelkorstje er om heen. Zelfs met behulp van alle beschikbare
+specerijen en met kracht van zout, heb ik dat nooit tot een smakelijk
+gerecht kunnen maken. Verder vindt men er gewoonlijk een puik edammer
+kaasje, en noorsche kaas; de gewone kaas--Myse ost--zijn flinke
+vierkante blokken, die een gewoon bord geheel vullen en er uitzien
+als een licht gekleurd blok mahoniehout. Deze kaas heeft een zuiveren
+vetten smaak, maar is zoet. Daarnaast hebben de Noren nog eene soort
+kaas, die zij "gammle Ost" of oude kaas noemen; zij staat nooit op
+tafel, en wordt slechts op verzoek aangeboden. Als ik u mededeel dat
+hij van dezelfde eigenaardige soort is, maar in overtreffenden trap
+den smaak en reuk heeft van Limburgsche kaas, dan zal wel iedereen
+begrijpen, waarom hij nooit op tafel staat.
+
+Bij het ontbijt wordt in Noorwegen ook een smakelijk wittebrood
+aangeboden, soms ook roggenbrood, en de boter is overal zeer
+goed. Behalve dat alles kan men zich te goed doen aan beschuitjes met
+allerlei soort van uitstekende compôtes, alles inlandsch en dikwijls
+huis-fabrikaat. Verder maakt het "knikkebrod" eene delicatesse uit;
+het is ongerezen meelkoek, juist als het Jodenpaaschbrood, ook in
+vorm, maar er is bovendien anijszaad in gebakken. De middagtafels
+zijn gelijksoortig, maar hebben ook nog soep, en tweemaal vleesch,
+of eens vleesch en eens gevogelte. Ook worden er veel eieren gegeten,
+die zeer smakelijk zijn, al zijn het wel eens zeevogeleieren. Men
+geeft dat niet gaarne toe; ik vroeg wel eens aan de fröken: waar
+krijgt gij toch al die eieren vandaan, want ik zie hier nooit kippen,
+en kreeg dan altijd eene eenigszins verwarde verklaring van bij de
+boeren in het gebergte. Maar op die boerderijen vond ik wel eieren
+van kippen tot huishoudelijk gebruik, maar niet voor verzending! Bij
+'t ontbijt drinkt men koffie, thee of melk, alles van goede kwaliteit;
+aan tafel en door den dag bier; wijn wordt hoogst zelden gebruikt. Het
+bier is bereid op duitsche wijze en zeer smakelijk. Spiritualiën kan
+men nergens krijgen; enkele reizigers hebben hunnen cognac of whisky
+in den koffer. 't Is ontwijfelbaar zeker dat men door de strenge
+maatregelen tegen den verkoop van sterken drank het gebruik in het
+openbaar en de openbare dronkenschap zeer tegengegaan heeft--maar er
+wordt veel gezondigd, en dan in diep geheim. Intusschen, dronkenschap
+is iets waarover men zich in Noorwegen schaamt.
+
+Mist men hier of daar zijn maaltijd, dan neemt men smörbrod,
+d. w. z. gesmeerde sneden brood met kaas of allerlei soorten van koud
+vleesch. Dit met een glas bier genoten, vervangt dikwijls op aangename
+wijze het driemaal daags wel goed bereide, maar toch eentonige menu
+der gemeenschappelijke maaltijden.
+
+In den namiddag verliet ik Nystuen met zijne spraakgrage fröken; de
+weg liep steeds omhoog over de kale onherbergzame hoogvlakte, tot we
+na een paar uur rijdens de waterscheiding van oost- en west-Noorwegen
+bereikten. Na een nieuwe stijging kwamen we aan den Brusesaeter,
+eene armzalige woning met groote stalling en tal van geiten die daar
+graasden en rondsprongen. Niettegenstaande ik zooveel mogelijk in de
+achterhoede gebleven was, kwam ik daar toch ten slotte te gelijk met
+het groot gezelschap aan, en als een bewijs hoe allen onder den indruk
+waren van het troostelooze landschap, dat we gedurende den ganschen dag
+gezien hadden, dient wel dat al wat fotograferen kon onmiddellijk onder
+uitroepen van: "wat is dat hier lief!" zich haastte om die geiten,
+die stallen en een paar zeer vierkante noorsche boerenvrouwen, die aan
+'t melken waren, aan de vergetelheid te ontrukken.
+
+Maar van nu aan werd het beter; al was het terrein nog hoog, we waren
+aan de wester helling, en onder den invloed der vochtige zeewinden
+kwamen we te midden van struiken en onder boomen; berkenhout vooral
+met zijn sierlijk loof. De weg begon snel te dalen, en spoedig waren
+we te Maristuen, waar 't eenig belangrijke gebouw een fraai hotel
+was, heerlijk aan de Laera, die daar woest en wild hare schuimende
+wateren omlaag stuwt, gelegen. Ter plaatse waar nu het hôtel staat,
+stond in 1300 een kerkelijk hospiz, dat later een Fjeldstue werd en
+nu een flink ingericht hotel is, waar Knut Maristuen als eigenaar op
+flinke wijze de honneurs waarneemt.
+
+Den volgenden ochtend weder ten 9 uur op de stolkjaerre; ik had nog
+niet op een kariol gezeten! Een heerlijke weg in een tamelijk ruim en
+met veel berken en essen begroeid dal, waar de Laera maar steeds in
+woeste drift den reiziger vooruit snelt. Spoedig, te spoedig zelfs komt
+men te Hegg, een arm, maar zeer schilderachtig gelegen gehucht, een
+der hoofdplaatsen voor liefhebbers van forellenvisscherij. Men zag er
+hengelaars aan alle kanten langs de rivier en in de plassen. Na er een
+half uurtje rond gewandeld te hebben en hier en daar een gesprek met
+amateurhengelaars gehouden te hebben, liet ik weder een rijtuig komen,
+en kreeg ditmaal een kariol; maar o spot! dit antiek rijtuigje was
+splinternieuw, netjes gelakt en achterop prijkten in vergulde letters
+de woorden: Thos. Cook Sons London. De reisbureaux zorgen niet alleen
+voor goed vervoer, maar houden ook de oude gebruiken als sport in eere!
+
+De weg blijft even mooi en het dal breed; er staan opmerkelijk veel
+boerderijen; een uurtje verder ligt het hotel Burgund, dat zijn naam
+draagt naar de in de nabijheid gelegen oude kerk. Ik zond mijn koetsier
+met koffer en kariol door naar Husum, om zelf den weg daarheen te voet
+af te leggen. De oude kerk van Burgund is waarschijnlijk omstreeks
+1150 gebouwd; men leidt dit af uit den vorm van een runenopschrift,
+dat in een der portalen met het mes is ingesneden. Ze is geheel
+van hout, en maakt door haren grilligen vorm en met de heidensche
+versieringen, die er naast het kruis op de gevelpunten voorkomen,
+een vreemden indruk. Het is eene "Stavekerke" d. w. z. zij is,
+zooals oorspronkelijk ook voor alle woningen gebruikelijk was, van
+boomstammen gebouwd. De hoofdruimte heeft drie schepen met 12 kolommen;
+aan het koor bevindt zich een halfronde apsis, waarschijnlijk later
+aangebouwd. Er valt alleen licht in de kerk door kleine openingen
+boven in de wanden; vensterglas was toen in Noorwegen nog niet bekend,
+en de godsdienstoefening bestond alleen in het hooren van de mis,
+waarbij de gemeente in het duistere koor, of zelfs buiten voor de
+deur knielde. De klokketoren in ouden stijl en op de oorspronkelijke
+plaats hersteld, staat naast de kerk en een paar schreden verder
+een nieuwe kerk in ouden stijl, maar nu behoorlijk gemetseld en van
+vensterglas voorzien. Boven de overdekte portalen der oude kerk vindt
+men interessant snijwerk.
+
+Van het hotel Burgund verder gaande, komt men langs den straatweg in
+enkele minuten in de schilderachtige Svartegjelkloof, ter plaatse waar
+de Laera zich een weg door de Vindhille-rotsen geboord heeft, eene
+stoute, woeste rots- en waterpartij; een paar prachtige watervallen
+ontbreken niet. Daar de weg spoedig het interessante verliest, slaat de
+wandelaar eene andere richting in en keert achter het hotel Burgund om
+langs een verwaarloosden weg terug, tusschen eenige daarbij passende
+armzalige woningen door; de telegraafpalen wijzen den weg. Zoodra men
+wat gestegen is, krijgt men een mooi uitzicht op de beide kerken, de
+oude kerk is zoo zwart van ouderdom geworden, dat men zou denken dat
+zij dik onder de koolteer zat. Eenmaal op het hoogste punt gekomen,
+gaat het met slingers omlaag en heeft men tusschen rotsen door eenige
+verrassende kijkjes in het dal. Te Husum vond ik mijnen koffer en vroeg
+om een rijtuig naar Laerdal; de kastelein, tevens postmeester, vroeg me
+beleefd en gemoedelijk of ik niet een uurtje wachten wilde, dan moest
+hij zelf naar Laerdal en zouden we te zamen rijden. De Laera maakt te
+Husum zulke aardige kronkels en vormt een paar prachtige watervallen,
+zoodat het uurtje om was eer ik het wist. 't Ging toen verder,--ditmaal
+weder eens in eene wezenlijk oude kariol. Een prachtige weg, langzaam
+langs de rivier omlaag, door eene enge rotskloof, de interessantste,
+dien ik nog op dezen rit aangetroffen had. Hoog van de rotsen stort
+een ontzettende waterval, de Store (groote) Soknefoss, omlaag. De weg
+gaat door een grooten gletscherketel, hier reuzenketels genoemd, en
+daarna verbreedt zich het dal; men ziet van alle kanten boerderijen;
+bij de huizen bebouwde akkers, vruchtboomen en veel menschen. Mijn
+kastelein-koetsier werd onderweg dikwijls aangeroepen over zaken, en
+vriendelijk klonk dan telkens bij 't afscheid, het "Fare well". Mijn
+reisgezel was een beschaafd man en een aangename prater. Hij vertelde
+mij veel van zijn land en het landsbestuur; van de zorg voor 't
+onderwijs en de hooge kosten daarvan. Hij was een erge Zwedenvijand;
+zijne motieven waren wel wat onbeduidend; men krijgt dikwijls den
+indruk of die scheiding tusschen Zweden en Noorwegen eigenlijk
+meer veroorzaakt is door halstarrigheden, dan door onoverkomelijk
+beginselverschil. Toen ik hem opmerkte, dat men in het buitenland
+eerder verwacht had, dat na de scheiding de Noren eene republiek
+gekozen zouden hebben, zeide hij mij: Ja, ziet u! we zijn hier nog
+banger voor de potentaten onzer eigen soort dan voor een koning; en
+met dezen jongen man, die een zeer fatsoenlijk mensch is, verzekeren
+wij ons den steun van half Europa. Meer positief en beter thuis was
+hij in zake het vrouwenkiesrecht. Iedere vrouw, zeide hij, die voor
+zichzelf, of weduwe zijnde voor hare kinderen het brood verdient en
+deze opvoedt, heeft onbetwistbaar recht op stemrecht. Zij doet meer
+voor de gemeenschap, dan menig man. Huwt de vrouw, of hertrouwt de
+weduwe, dan verliest ze haar stemrecht, maar zoolang ze zelfstandig is,
+komt het haar toe. Zoo al door pratende over de plaatselijke besturen
+en nog wat, over de bedrijven, over het armwezen en over het vele,
+dat de Noren nog moesten leeren, maar stellig leeren zouden, bereikten
+we spoedig Blaafaten. Het dal werd steeds ruimer en meer bebouwd en
+bewoond, het was er gezelliger dan ik ze tot nu in Noorwegen gezien
+had. Rondom verhieven zich hooge bergen op grooteren afstand, tot
+we op een rechten, vlakken weg kwamen en voor ons uit de open ruimte
+zagen. We naderden het dorp Laerdal aan de Laerdalsfjord.
+
+Dit was het eindpunt van mijn eersten tocht door Noorwegen; het waren
+151 K.M. in drie dagen per stolkjaerre en kariol.
+
+Laerdal of Laerdalsören heeft maar 850 inwoners 't is eene opkomende
+plaats, gelegen aan de uitmonding der Laera en de fjord, een arm van
+de Sognefjord. Het dal der Laera is verbreed tot een ruime vlakte,
+bestaande uit zand en berggruis, door de Laera van de bergen afgevoerd
+en op de fjord veroverd. Er zijn enkele goede huizen in het dorp, dat
+overigens zeer onregelmatig gebouwd is; de kerk, weder eene nieuwe kerk
+met modern materiaal gebouwd in den ouden stijl, is minder gelukkig
+dan die te Burgund; ze is te bont en maakt geenszins den indruk van
+eene kerk.
+
+Den volgenden ochtend had ik eerst eene wandeling van ongeveer een
+kwartier te maken van af het hotel Lindstrom tot aan de aanlegplaats
+der boot, en weder onder het aangenaamste zomerweêr voeren we de
+fjord af. Een vreemd gezicht die steile bergen, die zonder oever
+hunne steenmassa's uit het water doen oprijzen! Eén van vorm en
+ook meestal één van kleur, met prachtige spiegeling in het stille
+water. De fjord werd langzaam wijder, en gaf hier en daar aardige
+kijkjes, bijv. op de haven Haugene, met een vriendelijk uitzicht
+in het Eierdal. Daar waar de Laerdalfjord uitmondt in de Sognefjord
+heeft men een heerlijk bergpanorama over het ruime watervlak. Niet
+lang daarna, aan een paar huizengroepen voorbij, draait men, indien
+men met mij naar Gudvangen reist, de Aurlandsfjord in. Het tafereel
+wordt nu oneindig grootscher. De fjord is slechts 1/2 kilometer
+breed en aan weêrszijden gaan de rotsen in zware, strakke massa's
+900 á 1200 M. omhoog. Stort zich soms een riviertje in de fjord uit,
+dan vormen zich aan die uitmondingen bezinkingen, waar men dan ook
+woningen en eenige kultuur vindt. Voor we de Aurlandsfjord invoeren,
+kwamen we een andere boot tegen en draaiden bij, om van haar een
+aantal passagiers over te nemen, allen mannen, waaronder militairen;
+dat was een vroolijk en druk gezelschap, dat me uitlokte om eens op
+het voorschip te gaan kijken. Het waren allen mannen, die de laatste,
+ik meen veertiendaagsche, periode van den algemeenen dienstplicht te
+Vossevangen gingen vervullen. Er waren verscheiden gehuwden onder;
+ze waren welgemoed en opgewekt. Onder het vijftigtal waren er twee
+die hunne opgewektheid wat te krachtig met bier steunden; voor
+ze ongeschikt werden voor het algemeen gezelschap, werden ze door
+kameraden achteraf gebracht en gehouden; natuurlijk was er onder
+dat gezelschap ook een met eene viool, die er dapper op losstreek;
+er werd ook gedanst; eerst heel aardig en kalm, toen het langzaam
+te wild en ongemanierd werd, was een enkel woord van den kapitein
+der stoomboot voldoende om er een eind aan te maken. De mannen in
+uniform waren onderofficieren; het dragen der uniform is een voorrecht
+voor hen die de onderofficiersschool doorloopen, maar men maakt geen
+gebruik van dat voorrecht. In die onderofficiersscholen wordt meer
+uitgebreid lager onderwijs gegeven en vooral veel werk gemaakt van
+het leeren spreken en verstaan van vreemde talen. Dat is het lokaas om
+onderofficieren te krijgen, want de Noren, zoowel vrouwen als mannen,
+zijn zeer tuk op het leeren van vreemde talen. De meerderheid der
+mannen maakt van de gelegenheid tot leeren in de onderofficiersschool
+gebruik, al is het dan ook niet om onderofficier te blijven.
+
+Gedurende dien cursus op het voordek was de stoomboot verder
+gevaren. Er was niet veel te zien. Hier en daar een huis als een
+kraaiennest, tegen een rotswand geplakt, en tal van watervallen,
+die echter weinig indruk maken, omdat ze te ver af zijn.
+
+Bij eene vooruitstekende rots, de Bejteln, vaart men de Naerofjord
+in. Die invaart is prachtig; het water is 8 à 900 meter breed; de
+rotsen aan weerszijden zijn even hoog en even steil, en naar voren is
+het uitzicht afgesloten door eene statige groep van sneeuwbergen. Denk
+eens hoe mooi dat was, toen de zon schel begon te schijnen en alles
+met gloed en licht overgoot, waardoor ook de donkere partijen in de
+rotsen meer tot haar recht kwamen. De watervallen zijn nog talrijker
+dan te voren, en worden levendiger en duidelijker, nu de fjord maar
+steeds door enger wordt. Op eene eeuwen geleden van de hooge wanden
+in het water gestorte rotsmassa ligt het kleine kerkje van Bakke,
+omgeven door eenige houten woningen; de achtergrond wordt gevormd door
+den steilen fjordwand, waarvan de rivier de Bakke, nu goed zichtbaar
+en hoorbaar, als waterval omlaag stort. Op het water hier en daar
+visschersvaartuigen in hun bedrijf; wat dichterbij Gudvangen ook
+pleiziervaartuigjes en een zeer fraai engelsch jacht; deze vormden
+eene alleraardigste stoffeering, alleen overtroffen door het fraaie
+gezicht op Gudvangen zelf. Eenige huizen, eenige hotels, alleraardigst
+door elkaar geworpen en vooral veel boomen, en als achtergrond het
+beroemde Naerodal met zijnen trouwen wachter de Sjaerpennut, eene
+reusachtige rots uit wit graniet.
+
+Die aankomst te Vossevangen is eenig in haar soort. De landingsplaats
+is vol nieuwsgierigen en een aantal hotelbedienden, die in bedwang
+worden gehouden door een tweetal heeren, de vertegenwoordigers der
+reiskantoren! Deze heeren maakten groot lawaai, daarin gesteund
+en overtroffen door een aantal koetsiers, die met hunne rijtuigjes
+langs den weg gereed stonden. 't Scheen wel of die drukte gemaakt
+werd als imitatie van grootere plaatsen; ze is namelijk geheel
+overbodig. Die agenten der reiskantoren weten precies op welken dag
+en hoeveel reizigers zij krijgen, en welke rijtuigen die reizigers
+hebben moeten en waar heen. Zij weten ook welke reizigers in de hotels
+afstappen, want dat wordt hun alles van dag tot dag uit het hoofdbureau
+gemeld. Alléén die weinigen, die, zooals ik, met zoogenaamde vrije
+tickets reizen, moeten naar hunnen tot nu toe onbekenden wensch
+vervoerd worden.
+
+Het was nog vroeg en mooi weer, zoodat ik veel lust had om dien avond
+wat later te Voss aan te komen, en stellig wenschte ik niet in den
+grooten sleep van rijtuigen opgenomen te worden; daarom bleef ik tot
+het laatst aan boord, gaf mijn koffer tot nader order aan den agent
+van "Cook" en liep Gudvangen in, om eens te zien wat daar te koop
+was. Het is niet veel meer dan eene groep boerderijen, waar hier
+en daar een hotel tusschen staat en eenige winkels met plaatselijke
+merkwaardigheden, meest handwerken, photo's en briefkaarten.
+
+De rotsen die Gudvangen omgeven, gaan zoo steil omhoog, dat men er
+gedurende de wintermaanden de zon niet te zien krijgt. Een prachtige
+waterval, de Killefos, komt daar van eene hoogte van 560 M. omlaag
+met een vrijen val van 150 M. 't Was merkwaardig, maar te hoog om
+het mooie er van goed in oogenschouw te kunnen nemen.
+
+Nadat mijne medereizigers een goed eind vooruit waren, nam ik ook
+een rijtuigje en reed het Naerodal in;--tot Voss is het een rit van
+5 à 6 uur.
+
+Gewoonlijk wordt gezegd dat het Naerodal, als voortzetting van de
+fjord, zijn zelfde woeste karakter behoudt. Het was echter zoo'n
+heerlijke zonnige dag, dat de woestheid tot lieflijkheid werd. 't Was
+er niet woest, evenmin als op de fjord; de landschappen waren trotsch,
+krachtig in lijnen en tinten; het groen hier en daar, op de bergen en
+beneden in het dal, de huizen die er in verscholen lagen, het lachende
+stille watervlak, alles zag er vriendelijk uit. Misschien was het te
+danken aan 't heerlijke heldere weder, maar mijne herinneringen aan de
+Naerofjord en aan het Naerodal zijn doorgaand vriendelijk en opgewekt.
+
+Op ongeveer een kwartier rijdens van Gudvangen loopt de weg door eene
+groote "ur", eene opeenhooping van bergpuin; dat is werkelijk woest;
+men ziet echter spoedig eene fraaie boerderij tegen de berghelling;
+die hoeven hebben daar allen namen; deze heette Sjaerping. Een
+weinig verder vertoont zich de prachtige grauwe syenietkop van den
+Jordaelsnut, een heerlijke bergformatie, die het geheele enge dal
+blijft beheerschen. 't Gaat langzaam omhoog; men gaat over de rivier,
+dan langs een paar boerderijen en komt vervolgens aan den voet der
+ontzettende Stalheimsklev, die het dal geheel afsluit. Daar verkondigt
+u een groot bord, dat de reizigers worden verzocht den steilen weg
+naar boven te voet af te leggen, ter wille van de paarden. Dat is over
+tal van slingerwegen een klim van drie kwartier; voor zich uit en ten
+laatste aan weêrskanten heeft men echter twee zeer schilderachtige
+watervallen, de Silvlefoss en de Stalheimsfoss, zoo frisch en dartel,
+dat men de warme zon gaat vergeten. Bij het rusten van tijd tot tijd
+is vooral het uitzicht naar beneden in het dal wondermooi. Stellig een
+der heerlijkste punten in Noorwegen. Ook hier wordt steeds gesproken
+van het uitzicht in het donkere dal en in 't bijzonder aangeraden dit
+'s namiddags te nemen. Ik zag het onder vollen zonneschijn; vooral
+de prachtige Jordaelsnut op den voorgrond werd prachtig beschenen,
+zoodat ik van een donker dal niet spreken kan en zeer dankbaar ben
+het zóó getroffen te hebben.
+
+Boven op de klev vindt men het ruime Stalheim's Hotel, een goede
+inrichting, met eene pretensie van voornaamheid, die het maar slecht
+afgaat. Er was eene uitgebreide toko in, waar men allerlei noorsche
+bijzonderheden kon koopen; het hotel ligt hoog en de prijzen der
+uitgestalde voorwerpen zijn nog hooger boven het niveau; er waren
+echter prachtige noorsche weefsels tentoongesteld, in patroon en vooral
+in kleuren zeldzaam fraai. De table d'hôte zoude juist beginnen, maar
+'t was mij nog te vroeg, en ik liet mijn rijtuigje voorkomen om in
+het Opheimdal af te dalen. Aanvankelijk geeft deze weg niet veel;
+de grond is slecht, zelfs elzenhout wil er niet behoorlijk groeien;
+het water is bruin en pappig van het veen. Gelukkig duurt dat niet lang
+en komt men door flinke bosschen en uitgestrekte weiden langzamerhand
+in eene meer bewoonde streek. Op eenmaal verandert het landschap van
+karakter; men ziet haast geen rotsformaties meer; de kultuur neemt de
+overhand, met vele boerderijen. Vooral is de rit lief langs het kalme
+meer van Opheim, waaraan het aardige kerkdorp van dien naam gelegen
+is; wanneer daar nu maar niet weêr zoo'n witte houten kerk van het
+algemeen model stond! Aan het einde van het meer een groote draai,
+en door een oprijlaan reden wij voor het Framnesshotel. Daar nam ik
+het middagmaal en zat er heel rustig in eene kalme omgeving, meest
+Noren, met wie spoedig een gezellig gesprek aangeknoopt werd; vooral
+de dames zijn gaarne bereid den vreemdeling zijne kreupele sprongen
+in de noorsche uitspraak te vergeven. Van uit den tuin van het hotel
+genoot ik nog van het schilderachtige, vreedzame uitzicht op het meer.
+
+In den avond reed ik verder. Het landschap wordt hoe langer hoe
+vriendelijker, het dal wordt enger; hier en daar eene brug over
+de rivier. Voor het eerst zie ik hier rotsen van een anderen vorm;
+het is lei, tot nu toe was het altijd graniet, en die afwisseling
+doet aangenaam aan. Bij het gehucht Tvinde een prachtige bruisende
+waterval; men komt nu op vlakken bodem, de grond is keurig bebouwd;
+overal akkers tusschen de weiden, veel en weelderig hout en dan de
+stad Vossevangen (meestal Voss genaamd) aan uwe voeten in een dieper,
+ruimer dal. Men daalt langzaam neêr en verlustigt zich in het heerlijk
+uitzicht. De stad is om eene oude, fraaie steenen kerk gebouwd en
+heeft een prachtig, niet te groot meer tot achtergrond.
+
+Men kan te Voss eene aardige wandeling maken naar een aan de
+overzijde van het meer op de bergen gelegen koffiehuis "Breidablik";
+de uitzichten vanaf de stad, die men uit de meeste hôtels genieten kan,
+wedijveren met die van af Breidablik over het meer; Vangsvand is zijn
+naam; beiden zijn in hooge mate schilderachtig en komen overeen met de
+uitzichten op Opheimsvand; ze zijn onderscheiden van wat ik tot nu toe
+zag, evenals de geheele omtrek van Voss; daar is minder rots, al komen
+hier en daar nog wel eens grimmige partijen te voorschijn; meer bebouwd
+land en vooral prachtige weiden tegen de zachtere hellingen der bergen.
+
+Het stadje zelf is zeer levendig; er zijn in 't oogvallend veel
+winkels, al staan ze niet gelijk met grootsteedsche magazijnen, maar
+onder meer zag men bijv. bananen uitgestald tegen lageren prijs dan te
+Amsterdam. Men kon aan de winkels zien, dat er meer welstand is in de
+omstreken van Vossevangen, dan in de streken waar ik tot nu toe geweest
+was. De stad ligt trouwens ook aan den spoorweg die vanaf Bergen,
+aangelegd wordt en gedeeltelijk dient, om over de Skandinavische
+Alpen verbinding te krijgen met de oostelijke lijnen en met Kristiania.
+
+Buiten de stad wandelende, kwam ik aan het militaire kamp, waar ik ook
+weder de reisgenooten van de Naerofjord trof, ditmaal allen in hun
+pakje, dat zeer eenvoudig, maar opvallend onzindelijk was. Ze waren
+daar gehuisvest in kleine houten barakken, waarvan er een aantal in
+dubbele rijen op een middenpunt uitkwamen, waar de bevelhebber en
+de officieren hunne gelijksoortige barakken hadden. Dit kampement
+was gelegen op een ruime hoogvlakte; later heb ik er nog gezien,
+die geheel uit tenten bestonden.
+
+In Noorwegen is elk welgeschapen, gezond man dienstplichtig, behalve
+wanneer hij loods of geestelijke is, en hij wordt aangewezen voor den
+dienst waarvoor hij het meest geschikt is. Zeelieden en visschers
+dienen op de vloot, handwerkslieden bij de genie en de artillerie;
+studenten in de medicijnen in de veldhospitalen; de landlieden gaan
+zooveel mogelijk bij de kavalerie. De dienstplicht begint op 22
+jarigen leeftijd en duurt 10 jaar, met afloopende diensttijden en
+naar gelang het wapen waarbij men ingedeeld is.
+
+Voorbij het Fleischer's Hotel te Voss brengt een zijweg, door
+wegwijzers voldoende aangeduid, u naar het Finneloftet, op de
+wegwijzers het oudste wereldsche gebouw in Noorwegen genoemd. Het is
+een oud boerenhuis; de naam der boerderij is Fin, en loftet beteekend
+een huis met eene verdieping, in tegenstelling met stue, dat een huis
+is zonder verdieping. In dergelijke huizen is de ruimte gelijkvloers
+tot berging en bediendenhuisvesting aangewezen, terwijl de in- en
+uitwendig met meer zorg gebouwde verdieping door den boer met zijn
+gezin bewoond wordt. Er is in dit gebouw eene verzameling van oudheden,
+of liever eene opeenhooping van oud huisraad en landbouwgereedschappen,
+waarvan ik geloof dat veel in de afgelegen boerderijen nog zoo
+heel lang niet geleden buiten gebruik is gesteld. Er zijn wel
+aardige dingen onder, en curieus was te zien hoe men zich bij het
+samenstellen van vele voorwerpen had moeten voegen naar het eenige
+beschikbare materiaal--hout. Als museum heeft Finneloftet maar eene
+zeer beperkte waarde; het was evenals de oude vrouwelijke conciërge,
+die mij rondleidde door de enkele kamers, erg primitief.
+
+Het had mij bij het opmaken van mijn reisplan leed gedaan, dat ik het
+niet zóó had kunnen inrichten, om Zondags te Odda te zijn, waar men
+dan volgens de Baedekers en consorten de merkwaardige kleederdrachten
+van het Hardangerlandschap bewonderen kan bij het uitgaan der kerk;
+maar 't ongeluk werd prettig vergoed, doordat ik Zondagsmorgens te
+Voss was, en daar de bevolking uit den omtrek van alle kanten op hare
+stolkjaerre en cariolen naar de kerk zag komen. Dat was inderdaad
+in hooge mate schilderachtig. Veel wit, veel kleur en veel levendige
+gouden versieringen. Natuurlijk kan ik niet beoordeelen in hoeverre
+die kleederdracht al meer of min gemoderniseerd is, maar toch, naar
+de stoffen en den snit te oordeelen, geloof ik het niet. Ik geloof
+eerder dat de nieuwere modes veel van dat oude overnemen. De vrouwen
+en meisjes waren alleen in het costuum, dat zich nog wel lang zal
+handhaven, omdat het zoo uiterst kleedzaam is. De vrouwen op 't land
+zijn, evenals de mannen, van groote gestalte en daarbij niet bijzonder
+slank; zij hebben bijna zonder uitzondering een goed figuur en een
+statigen, sierlijken gang. De gelaatskleur is frisch, gezond en blank;
+handen en armen zijn daarentegen gewoonlijk verbrand en verweerd;
+de oogen zijn licht staalgrijs en het haar wit blond. Zooals gelukkig
+overal, zijn er ook daar veel bepaalde schoonheden onder de vrouwen;
+het is een bijzonder knap soort van menschen. Eene uitzondering
+maakten daarop de oude vrouwtjes, die men dikwijls de woningen ziet
+bewaken. Naar kleeding, meestal zwart, en naar uiterlijk, met hunne
+sterk gebogen gestalte, kwamen me die schepseltjes inderdaad voor
+als de juiste personificatie van 't woord "heks".
+
+'t Was een levendig tafereel daar op dien zonnigen Zondagmorgen
+tusschen half tien en tien uur te Voss. Die lange rijen van lichte
+wagentjes, getrokken door die lichtgekleurde driftige paardjes, beladen
+met twee en drie keurig uitgedoste personen. De mannen allen in het
+donker; de vrouwen met donkere rokken en wit bovenlijf en daarover
+een donker, met kleuren afgezet corsage; het front met bontgekleurde
+koralen geborduurd en behangen met goud. De mouwen en de groote,
+wijd uitstaande mutsen wit. Het deed me leed, dat ik niet wachten
+kon tot de kerk uitging, om die optochten nog eens te zien.
+
+Dien voormiddag vertrok ik weer per stolkjaerre naar Eide, om van
+daar de Hardangerfjord te bereiken. Een bezoek aan Bergen moest
+ik, zooals reeds van te voren te voorzien was, uit gebrek aan tijd
+achterwege laten.
+
+Men verlaat Voss over eene lange houten brug over de Rindal, en komt
+spoedig in boschrijke omgeving; ditmaal is alles loofhout, pijnbosschen
+ziet men alleen in de verte, keurige kijkjes vanaf den hoogen weg;
+langzaam hooger; de woningen worden zeldzamer en blijven spoedig
+achterwege; 't landschap verliest zijne bekoorlijkheid. Plotseling
+komt men aan eene diepte; het dal gaat hier loodrecht omlaag, en in
+dien steilen rotswand is met vele kronkels een weg uitgekapt. Wanneer
+men ongeveer halverwege beneden is, krijgt men het uitzicht op den
+prachtigen "Skjervetfoss", een der mooiste watervallen die ik zag. Hij
+bestaat uit twee deelen; 't bovenste valt loodrecht omlaag en de
+sluiervormen van het water teekenen zich keurig helder af tegen den
+donkeren achtergrond der rotsen. Dan stort de watermassa zich over
+eene hellende rotsbedding en onder eene brug in den straatweg door,
+verder in dichte massa's voort het dal in. In de nabijheid van den
+waterval heeft zich een frisschen levendigen plantengroei ontwikkeld,
+en de grasplekjes hier en daar waren vroolijk met kleurige bloemen
+bezaaid. Een verrukkelijk tafereel! Het is eene eigenaardigheid in
+Noorwegen, dat de enge dalen, de verlengden of voortzettingen der
+Fjorden, altijd met steile reuzentrappen omlaag gaan, in stede van
+meer glooiend af te loopen, zooals elders.
+
+De straatweg volgt nu de rivier, die zorg draagt altijd uwe aandacht
+gaande te houden door het wilde bruisen en het donderend geweld,
+wanneer zij zich hier en daar door eene engere rotsbedding heen
+wringt. Het bovengedeelte van den Skjervetfoss kan men nog lang in
+al zijn glorie waarnemen. We rijden door een gehucht Ovre Vasenden,
+en bereiken den top van het Gravensvand; rondom verheffen zich
+vervaarlijke bergmassa's. Verder gaat het langs het Gravensvand,
+wel wat eentonig, en na 3 uur rijdens stapte ik uit te Eide voor het
+voortreffelijke Maeland's hotel. Daar werd het middagmaal gebruikt,
+daarna nog eene wandeling terug naar 't Gravensvand gemaakt, waar ik
+zeer opmerkelijke inrichtingen voor de zalmvangst vond, en eindelijk
+de aanlegplaats der stoomboot opgezocht, om de vaart op het Sörfjord
+te aanvaarden.
+
+Een tegenslag met zeer onaangename gevolgen. De boot kwam twee uur te
+laat. Er waren bij het mooie weer en met den Zondag zooveel reizigers,
+dat men onderweg overal aanleggende, veel tijd verloren had; wachten
+was de boodschap, en ten laatste van wal, op eene stampvolle boot. Het
+begin der vaart op de Gravensfjord geeft hetzelfde te zien als bij 't
+verlaten van bijna alle fjorden, maar als men op de breede Utnefjord
+komt en deze overvaart, dan verandert het tafereel. De Utnefjord is
+ongeveer het middendeel van de Hardangerfjord; een breede waterplas,
+omgeven door steile en hoog uit het water oprijzende rotsgevaarten,
+met veel schakeering van licht tot donker. De avondzon werd nog niet
+geheel door de bergkammen onderschept, en stortte een gouden gloed
+over water en land; de tegenoverliggende sneeuwvelden werden helder
+en schitterend verlicht. 't Was boven alle beschrijving heerlijk mooi,
+levendig en toch majestueus. Alle reizigers waren onder den indruk van
+'t schoone tafereel.
+
+Bij Utne voeren we de Sörfjord in, een vaarwater dat aanvankelijk nog 2
+kilometer breed is, maar over eene lengte van 40 kilometer ten laatste
+maar enkele honderde meters tusschen de rotswanden meten kan. Langs
+de oostelijke oevers liggen vele dorpen en gehuchten. De bergstroomen
+hebben hier, nog meer dan elders, lagere landstrooken gevormd, die
+eene zeer beschutte ligging hebben en eene uitstekende vruchtenkultuur
+mogelijk maken. Langs het middengedeelte van de fjord, waar deze
+ook nooit bevriest vindt men tal van kersen en appelboomgaarden; de
+plantengroei is zeer weelderig en er heerscht groote welvaart. Aan de
+oostzijde openen zich ook verscheiden dalen, die fraaie uitzichten
+opleveren; aan de westzijde is de doorloopende bergrug getooid met
+tal van watervallen en op den top bedekt met eeuwigdurende sneeuw en
+hier en daar een gletscher. Natuurlijk was dit alles beschreven in
+verschillende reisboeken, en wij allen--ik was in nadere aanraking
+gekomen met eene duitsche en een noorsche familie--spitsten ons zeer
+op de heerlijkheid, die wij nog aanschouwen zouden. Maar 't was buiten
+het daglicht gerekend. De vertraging, die we reeds te Eide hadden,
+zette zich om dezelfde reden voort en nam toe, en weldra was van al
+de veelgeprezen schoonheden van de Sörfjord niets meer te zien dan
+donkere silhouetten. De sneeuw en de gletschers daar boven op het
+Folgefond kwamen er wel des te meer door uit, maar die gletschers
+waren op zich zelf niet zeer belangrijk.
+
+We kwamen 's nachts om 12 uur te Odde aan. 't Was in dat enge dal
+zeer donker; de vele reizigers maakten ook, dat men moeite had om
+onder dak te komen.
+
+Ik kan reizigers in Noorwegen niet genoeg aanbevelen, de fout die ik
+bij het bevaren der Sörfjord beging te vermijden. Toen te Eide de
+boot volle twee uur vertraging had, had ik daar tot den volgenden
+ochtend moeten blijven, en me de vaart op de Sörfjord niet door de
+duisternis moeten laten bederven.
+
+Ik moest doorreizen, want anders kwam ik over den mij toegestanen dag
+thuis, maar juist daardoor kom ik tot de vernieuwde gevolgtrekking,
+dat Noorwegen geen land is, om in een kort zomerverlof te bereizen. Die
+minder dan drie weken te zijner beschikking heeft, doet inderdaad
+beter niet naar Noorwegen te gaan.
+
+Het Hardanger Hotel te Odde is eene uitstekende inrichting. Geheel
+van hout in noorschen stijl gebouwd, maakt het een aangenamen indruk,
+vooral omdat het zeer ruim is; gangen, trappen, kamers, eetzalen,
+alles is groot, en de hal is van buitengewone afmetingen en loopt
+tot in het dak door.
+
+Odde is een zich sterk ontwikkelend kerkdorp; vele vreemdelingen
+kiezen het als zomerverblijf; 't is dan ook heerlijk gelegen en biedt,
+wat zeldzaam is, gelegenheid tot aangename wandelingen.
+
+'s Morgens bij tijds op, wandelde ik reeds vóór het ontbijt langs
+de fjord, om me eenigzins schadeloos te stellen voor 't geen ik den
+avond te voren door de duisternis gemist had. Na 't ontbijt ging ik
+de winkels in Odde eens bekijken, die zich hier onder den invloed
+van 't vreemdelingenverkeer gevestigd hadden. Verbazende keus van
+photo's en briefkaarten was er, en noorsche handwerken waren in
+overdaad vertegenwoordigd. Aquarellen waren ook druk geëtaleerd. Ik
+veronderstel dat de mooie en goede reeds verkocht waren, want wat
+ik er nog zag, was bitter treurig. Aquarelleeren schijnt daar onder
+de reizigers epidemisch te heerschen, te oordeelen naar de twee
+uitgebreide magazijnen van teekenbehoeften die er waren; en dan was
+er, wat ik sedert Kristiania niet meer gezien had, een kapperswinkel;
+maar dien dag was de kunstenaar met zijn gezin eens voor een dagje uit,
+en de bediende hield nu ook maar vacantie!
+
+Al verder in het dal opgaande, begon ik last van de warmte te krijgen;
+de zon scheen onbarmhartig; gelukkig kwam ik weer spoedig voor een
+meer te staan, het Sandvenvand, en trof daar juist een man met een
+bootje, bereid om mij een watertochtje te doen maken; eene heerlijke
+verfrissching! Na een half uur varen kwamen we tegenover den ingang
+van het Jordal. Eenige woningen liggen daar aan den oever, en verder
+gaat het wild in het dal op, dat afgesloten wordt door den gletscher
+Buarbrae. Ik liet me aan land zetten, en trof daar eenige mannen,
+die bleken tot de boerderij te behooren; we raakten aan het praten
+en ik werd door hen binnengenoodigd.
+
+De boerderij was betrekkelijk nieuw gebouwd, dus zag ik geene
+oud-noorsche inrichting, waarop ik gehoopt had. Toch was het aardig
+om te zien; welstand heerschte er, een zeker soort van comfort, maar
+met vermijding van alle overdaad. Een boer in Noorwegen, of wat de
+Noren zelf onder dien naam verstaan, is eerder een grondeigenaar
+en dikwijls een groot grondeigenaar; maar zijne gronden, die voor
+'t meerendeel uit uitgestrekte bosschen bestaan, leveren hem niet
+veel op. Hij bezit dikwijls een zeer grooten veestapel, maar ook die
+werpt hem niet zooveel af als wij daarbij gewoon zijn te denken. Het
+vee is onaanzienlijk, klein van gestalte en niet sterk melkgevend; de
+hoedanigheid der melk is voortreffelijk; de melk kan de boer ook weer
+niet verkoopen; boter in de meeste gevallen ook niet, om de groote
+afstanden naar de plaatsen van uitvoer. Het plaatselijk verbruik is
+gering tengevolge van de uiterst spaarzame bevolking. Behalve rundvee
+worden ook varkens en schapen, maar vooral veel geiten gehouden. De
+groote bron van inkomst op de landgoederen is het vellen van bosschen,
+waarbij dan dikwijls niet aan gelijken tred houdend inplanten gedacht
+wordt.
+
+Het volkskarakter der Noren heeft zich niet in de steden
+ontwikkeld. Die zijn meest allen van veel lateren datum, althans in den
+tegenwoordigen vorm; de Noren zijn een boerenvolk; op het platteland
+ziet men het type van den Noor. Dorpen zijn er niet veel, men woont er
+op zeer verspreide groote hoeven, en vele van die hoeven bleven, door
+vererving op het oudste mannelijke lid, gedurende eeuwen in dezelfde
+familie; dikwijls komen de zeer algemeen verspreide democratische
+opvattingen in strijd met de persoonlijke opvatting van zoo'n landheer,
+die u zijn stamboom kan toonen van eeuwen her. De afgelegenheid der
+hoeven, waar men gedurende een groot deel van den langen wintertijd
+niet op of af kan, is oorzaak dat men in allerlei opzichten zichzelf
+heeft leeren redden; men is er zijn eigen smid, zijn eigen timmerman,
+wever of kleermaker. De vrouwen evenaren daarin de mannen, ze zijn
+ervaren in velerlei handwerken: de kleeden, tapijten en sierbanden,
+die uit eigen gesponnen en geverfde wol vervaardigd worden, zijn
+karakteristiek en dikwijls buitengewoon smaakvol, ook kantwerk wordt
+veel aangetroffen. Voorts wordt er veel werk gemaakt van versiering
+van het huis- en landbouwgereedschap; men snijdt er figuren in en
+kleurt die zoo sprekend mogelijk. Ik heb hooi- en mestvorken gezien,
+hooiharken, schopstelen, ploegstaarten, die op deze wijze met zorg
+versierd waren. Men maakt, herstelt en versiert zijn dagelijksch
+gereedschap in den langen wintertijd. Daartoe was ook bij elke hoeve
+een magazijn noodig, waar alle hulpmiddelen en grondstoffen en ook
+eetwaren bijeen geborgen werden; want alles moet in voorraad zijn eer
+de winter komt, die alle verkeer stremt. Maar die menschen, die daar
+zoo stil en eenzaam leven, doen nog meer. Ze zijn zeer weetgierig
+en zetten het onderwijs, dat zij als kinderen en jongelieden genoten
+hebben, voort door eigen studie.
+
+Het noorsche volk is bij nadere kennismaking zeer sympathiek; men
+krijgt zelfs bij eene vluchtige aanraking op de reis den indruk
+van betrouwbaarheid en eerlijkheid. Het ruwe klimaat staalt het
+karakter. Daarbij zijn de menschen zacht van aard, beleefd en
+bescheiden. De harde strijd om het bestaan, en de groote moeite
+om vooruit te komen geven hun echter, bij al dat goede, ook andere
+eigenaardigheden. Als men met een Noor eerlijk deelen moet, dan krijgt
+men altijd van vier twee, maar als men vijf met hem deelen moet,
+dan krijgt hij gewoonlijk drie.
+
+Dat alles heb ik niet bij de vrienden aan het Sandvenvand kunnen
+opmerken, maar het onderhoud met hen herdenkende, gaf mij dit
+aanleiding tot deze verdere mededeelingen. Na een glas melk en
+een stuk knikkebrod, mij vriendelijk door de huisvrouw aangeboden,
+gebruikt te hebben, bracht de landheer mij een eind op weg in het
+Jordal; hij wilde mij zijne boomgaarden nog toonen, die er inderdaad
+zeer goed uitzagen en ditmaal veel beloofden. Men had in dezen zomer
+in het gure Noorwegen meer zomer dan wij in Nederland. Eerst liep de
+weg, die behoorlijk afgebakend is, nog langs een paar gerstenakkers,
+toen flink hout, berken en voornamelijk iepen; dan verder tusschen
+rotswanden en rotspuin omhoog; nog eene hoeve, de Buar, eene weiderij,
+steeds met den gletscher en het Folgefond voor zich; eindelijk staat
+men voor den gletscher de Buarbrae, te midden van eene verbazende massa
+bergpuin. Het is een zeer aangename en niet te vermoeiende bestijging,
+waarbij men duidelijk iets opmerkt, waarvan men zich aanvankelijk in
+de noorsche bergen niet goed rekenschap geeft, namenlijk hoe dichtbij
+de sneeuwgrens en het ijs het groen is. Hier was het verschil niet
+meer dan 100 meter. Er zullen hoogerop in 't noorden van het land
+wel grootere gletschers zijn en ook veel massaler sneeuwvelden,
+maar eerlijk gezegd, wat ik tot nu toe gezien heb, en later zag,
+is tegenover de gletschers en de sneeuwvelden der Zwitsersche alpen
+slechts een mislukte namaak.
+
+De wandeling naar den Buarbrae en terug (brae is gletscher), duurde
+ongeveer 4 uur; daarbij had ik een goed half uur bij de hoeve getoefd,
+zoodat ik eerst tegen twaalf uur te Odde terug was. Nu had ik op den
+terugweg de zon achter mij, en kon volop genieten van het heerlijke
+uitzicht op het plaatsje en de Sörfjord met zijne trotsche omgeving. Ik
+rekende af in het hotel en bestelde een rijtuig naar 't Breifondhotel
+aan den grooten straatweg in Telemarken; dit was het begin van de
+thuisreis, die nu in zuid-oostelijke richting weêr dwars door Noorwegen
+ging. Men vroeg mij of ik doorreisde naar Dalen, en ik kreeg toen
+een koetsier en stolkjaerre, die mede doorgingen tot die plaats. Die
+koetsier was een gezellige prater, en zijn paard was uitstekend; de
+dames en heeren met wie ik sedert twee dagen gereisd had, waren reeds
+vertrokken, zoodat ik, in de hoop hen in te halen, in mijn schik was
+met dit flink span. De weg ging eerst langs Sandvenvand; ik had dus
+nog eens het mooie uitzicht op den Buarbrae, en daarna, aan het einde
+van het meer de fraaie Espelandfoss en Lotefoss, naast vele kleinen;
+toen langs een wilden bergstroom in een eng dal het "Seljestadtjuvet",
+een prachtig begroeid dal, dat naar mijne schatting het Naerodal
+tusschen Stalheim en Gudvangen ver in schoonheid overtrof. Het was een
+heerlijke rit, onder de grilligste afwisseling van woeste rotspartijen
+en prachtig groen, steeds vergezeld door den dikwijls met donderend
+geweld voortstuwenden bergstroom. Men bereikt aan het einde van
+dit dal weder eene knappe stijging; de weg is wat minder fraai in de
+onmiddellijke omgeving, maar wint door de prachtige uitzichten, vooral
+stroomafwaarts in het pas verlaten Seljestadtjuvet. Verscheiden malen
+heb ik mijn rijtuig verlaten, om volop te kunnen genieten van al het
+schoone. Te Seljestadt, waar twee goede hotels zijn, en dan behalve
+het postkantoor ook niets anders, moest ik mijn middageten krijgen,
+maar mijne groote onafhankelijkheid werd gestraft. Door mij niet
+aan de gebruikelijke uren van den reizigersstroom te houden, kwam
+ik te laat. Er was bovendien eene Cookspartij en eene van Lissone
+geweest,--deze laatste had ik al opgemerkt bij den Lotefoss, door de
+luidruchtigheid waarmede zij genoot,--en al die reizigers hadden de
+beide hotels ledig gegeten; 't was alsof er een zwerm sprinkhanen over
+heen was gestreken. Ik dacht er al aan, mij maar met smörbrod tevreden
+te stellen, toen er drie jonge dames binnenstapten, die ook warm eten
+verlangden, en men zag toen de kans schoon, om vier personen voor hun
+diner te laten betalen. Betalen, want genieten deden wij het niet;
+'t was een mengelmoes van veel wat slecht en slecht bereid was. De
+fröken, eene juf in Hardanger kleederdracht, had ook de vrijmoedigheid
+van te verklaren, dat het bier op was en wij dus wijn zouden moeten
+drinken. Afgeschrikt door de kwaliteit der spijzen, verzochten wij
+echter van den wijn verschoond te mogen blijven en dronken water. Dit
+is de eenige keer in Noorwegen geweest, dat ik slecht eten kreeg
+en nog afgezet werd op den koop toe. Intusschen vloog de tijd om;
+mijn gezelschap bestond uit onderwijzeressen uit Kopenhagen, die een
+onderhoudend gesprek wisten te voeren.
+
+Aan alle dingen komt een einde, ook aan 't geduld van mijn koetsier,
+en we moesten verder. De weg blijft mooi en daalt eindelijk met
+groote slingers naar het Röldalsvand neer. Daaraan is het Breifond
+Hotel gelegen; de koetsier had mij bepraat om niet daar te logeeren,
+maar door te rijden tot Röldal, waar men even goed logeeren kan. Röldal
+is een aardig kerkdorp, fraai aan het tegenovergestelde einde van het
+meer gelegen. We kwamen aan het Röldal-hotel, en ik kreeg het bescheid,
+dat er geen plaats meer was. De borstaren bracht mij echter naar een
+kleiner hotel, waar ik dan slapen zoude, terwijl ik het avondeten en
+het ontbijt in het Röldalhotel gebruiken zoude. Aan de avondtafel trof
+ik de kennissen weêr en werd braaf uitgelachen over mijn te laat komen
+en over de teleurstellingen te Seljestad en nu weder te Röldal, waar
+ook de tafel bijna was afgeloopen. Maar ik was op Buarbrae geweest,
+en dat genot was de verdere tegenvallers dubbel waard. Ik had een
+zeer eenvoudig maar bijzonder netjes en zindelijk nachtkwartier;
+toen ik den volgenden ochtend--de dochter des huizes had ook nog
+mijne kleêren gereinigd--de gevraagde kosten (ééne kroon of f 0.675)
+betaalde, wilde men niet eens een fooi aannemen.
+
+Na een gezellig ontbijt togen de drie gezelschappen te zamen op
+reis. Drie stolkjaerres en eene calèche, deze met twee paarden. Mijn
+harddraver had de voorhoede en ik dus geen stof. En inderdaad de stof
+op de wegen in Noorwegen is een bezwaar.
+
+Eerst een eind langs het meer en dan langs de bruisende Vasdal-elf
+al hooger en hooger op. Een flinke breede waterval, de Navlefoss;
+we verliezen de boomen; de weg kronkelt al maar omhoog. Hier en
+daar groote kudden vee, dat over niemandsland, dat is: over geen
+particulier bezit, maar over staatsgrond, naar de meer bevolkte
+omgeving van Kristiania gedreven wordt. Zoo'n tocht van dat vee duurt
+een geheel seizoen en is wel geen bijzonder goede, maar toch een soort
+van vetweiderij. Maar ook het gras houdt op en we komen in steeds
+woester wordende, rotsachtige omgeving, altijd naast de Vasdal-elf,
+die nog weinig in kracht verloren heeft. Nu weêr sterker in groote
+kronkels tegen de bergruggen op; we treffen nog een paar woningen,
+die daar in de eenzaamheid staan te vervallen, en eindelijk komen we
+op de pashoogte, de Dyreskard, te midden van sneeuw en ijs. 't Is wel
+eenzaam en woest, maar 't is een mooi berggezicht, zeer mooi vooral
+voor ons uit, waar wel veel sneeuw blijft, maar toch in de verte
+zich weder eenig groen vertoont. In een draai in den straatweg is
+een kleine sneeuwtunnel; onder de zonnewarmte was hij evenwel aan 't
+doorlekken gegaan, en ik riep de dames achter mij toe haar parapluiën
+op te zetten. Nu nog een uur omlaag, over bruggen, langs watervallen,
+altijd door een eenzaam berglandschap; geen mensch, geen vee, geen
+vogel; en ten laatste hielden we stil voor Haukelisaeter, aan het
+Staavand gelegen.
+
+Haukelisaeter is een hotel in oud-Noorschen stijl gebouwd, en ook
+inwendig in dien stijl versierd, waardoor het zeer huiselijk is
+geworden; de eetzaal vooral is zeer aangenaam ingericht. Tegenover
+het hotel zijn de post-, telegraaf- en telefoonkantoren en een aardig
+gebouwd voorraadshuis of stabbur, ook ingericht voor het herbergen van
+reizigers. Dit hotel is nog een der weinige door den staat ondersteunde
+fjeldstuen, waartegenover de verplichting staat dat het 's winters
+open moet blijven. Het is dan ook in het hart van Telemarken op het
+onherbergzame Haukelifjeld gelegen, en de eenige plaats waar men des
+winters in die streek een onderkomen kan vinden. De eigenaar van het
+hotel is ook al een boer, die wat verderop nog een aardig gelegen
+zomerhotel Nystöl, aan het Arrebuvand gelegen, bezit. Ik vermeld dit
+overigens onbelangrijk feit, om er nog eens de aandacht op te vestigen,
+dat een boer in Noorwegen heel iets anders is dan overal elders. Er
+zijn veel hotels in het bezit van boeren, en zij exploiteeren die
+zelf, waardoor zij genoodzaakt zijn zich in vele, aan hun hoofdbedrijf
+geheel vreemde zaken in te werken, onder anderen zich ook weêr voor
+deze ondernemingen vertrouwd te maken met vreemde talen. Maar dat
+kunnen we hier wel, zeide mij een Noor. Onze tegenwoordige minister
+van buitenlandsche zaken is ook een boer; in zijne jonge jaren had
+hij veel leerlust en legde zich dan ook op de vreemde talen toe, en
+nu hij minister is, weet hij zelf niet meer hoeveel talen hij spreekt!
+
+Dat de Haukelisaeter ook 's winters open blijft, heeft er wederom
+aanleiding toe gegeven, dat de groote sportclub te Christiania daar
+hare groote wedstrijden voor wintersport houdt, stellig een goed veld,
+want zelfs in den zomer verdwijnt de sneeuw er niet, en 's winters
+ligt hij er meters hoog.
+
+Voorbij Haukelisaeter wordt het landschap nog eentoniger; het blijft
+geheel onbewoond; zelfs de boomen sterven er af, men ziet overal
+half vergane boomstruiken staan. Gelukkig komen we spoedig aan het
+schilderachtige Voxlivand, waar we even stilhouden in het Voxli-hotel,
+ook nog eene exploitatie van den eigenaar van Haukelisaeter. We rijden
+nog altijd langs hetzelfde meer, en naderen Botten, waar een zeer
+eenvoudig hotel staat, met een keurig gebouwden Stabbur, zoo iets als
+een oud kabinet in de open lucht; natuurlijk is dit een proefje van
+architectuur en geen ernstig gemeende ouderwetsche stabbur. Nu krijgen
+we weer een gezelligen bergstroom langs den straatweg, wat weer eenige
+levendigheid geeft; deze rivier vormt van tijd tot tijd meer of minder
+uitgebreide plassen, totdat het terrein wat ongelijker wordt en er hier
+en daar aardige rotsvormen opduiken; de plassen worden nu watervallen;
+de grootste daarvan is de Lille Rjukanfos, die evenals zijn beroemde
+naamgenoot, na zijnen val, een groote wolk van waterdamp omhoog stuwt,
+waar hij zijn naam "rokende waterval" aan ontleent. We rijden steeds
+omlaag en de stroom is krachtiger geworden; Flaathyl-elv is nu zijn
+naam; de verwachting dat we weer in mooier streek zouden komen wordt
+teleurgesteld, 't is weder troosteloos eenzaam. Arme, natte weiden,
+traag groeiende bosschen, nog een paar kleine watervallen en dan het
+Hotel Haukeli Graend.
+
+Er waren weinig gasten in het hotel, en dientengevolge bleef ons
+clubje wat meer bijeen. Dat is trouwens eene eigenaardigheid van dat
+gelijkmatig voortbewegen op die afgeteekende banen zonder zijwegen;
+men vindt altijd de menschen weer terug, die men al eens ontmoet
+heeft. Voor mij was dit nu een genot, maar 't kan ook wel eens anders
+zijn. Dikwijls had ik op deze laatste tochten het oog op een eenvoudig
+echtpaar, blijkens hun dialekt uit Holstein afkomstig, en die maar
+niet vrij konden geraken van een heer, reizende met drie kinderen, een
+aankomenden jongen en meisje, beiden in de vlegeljaren, en een jonger
+meisje, dat de rol van enfant terrible vervulde. Het was een Semitisch
+veehandelaar uit Posen, een zeer luidruchtig heer. Hij had stellig het
+voornemen opgevat, zich op reis eens bijzonder netjes voor te doen,
+en droeg daarom van den morgen tot den avond een laag uitgesneden
+vest en een smoking. Mijne duitsche vrienden waren doodsbang om met
+hem in aanraking te komen. De Noren hadden altijd plezier in hem,
+en wisten hem door allerlei leuke zetten dikwijls tot nog grooter
+luidruchtigheid te prikkelen. Eens verzekerden zij hem, dat al waren
+zijne manieren onberispelijk, en al was zijn uiterlijk zóó, dat men
+hem ook in Noorwegen, waar weinig zijner stamgenooten voorkomen, niet
+licht zou onderkennen, niettemin zijn dieët hem moest verraden. Dat
+was aan geen doove gezegd! Een der volgende dagen op eene stoomboot,
+ging de fröken, zooals daar gebruikelijk is, rond om te vragen
+of men wat gebruiken  wilde, en onze man uit Posen bestelde heel
+kalm voor zich en zijne kinderen broodjes, maar riep toen de fröken
+met verheffing van stem na: "maar alles met ham"! Deze ongelukkige
+manifestatie had tengevolge, dat ieder die misschien nog twijfelde,
+nu overtuigd was. Al de reizigers keken elkander glimlachend aan.
+
+Des avonds in de veranda ontwikkelde zich in het clubje een eenigszins
+dieper gaand gesprek over de reis. 't Was vooral naar aanleiding
+van de belangstellende vragen der Noren, en curieus was het, dat
+de duitsche vrienden geheel mijne opvatting deelden. We hadden
+prachtige natuurtafereelen gezien; dat zij wat ver en dikwijls wat
+heel ver uit elkaar lagen was niet prettig, maar alléén aan de groote
+uitgestrektheid van het land te wijten. Somber vonden wij het geen van
+allen; en dat in tegenstelling met de litteratuur, ook in Duitschland,
+over het reizen in Noorwegen, dat meestal als somber, als melancholiek
+afgeschilderd wordt! Dat niet, wij hadden altijd zonnig weêr gehad,
+en men mag dan al eens bij het rondvaren op de fjorden stilstaan bij
+de bergvorming en haar statig noemen, somber vonden wij het nooit. Maar
+we vonden iets anders. Wij vonden over 't algemeen gesproken de lijnen
+van het landschap op de hoogvlakten en fjorden, die wij bezochten,
+eentonig. Ze waren allen dezelfden, en de coulissenvormige voorsprong,
+dien de eene rots op de andere had, was op de fjorden bijna altijd
+van dezelfde afmetingen. Op de hoogvlakten, waar in den grauwen
+voortijd niets dan ijs was, heeft het verplaatsen en kruien van
+het ijs, de rotsen glad geslepen en afgerond, en daardoor zijn de
+omtrekken eenvormig geworden. Dat alles geeft aan het landschap iets
+eentonigs en kan misschien voor reizigers, die het land met regenweêr
+doorkruisten tot somberheid geworden zijn. Deze Noren, die ook veel
+in het buitenland gereisd hadden spraken onze eenstemmige beweringen
+niet tegen, integendeel zij erkenden dat het noorsche landschap de
+bekoorlijkheid miste, die de zwitsersche Alpengroepen ontleenden
+aan de grootere afwisseling in de lijnen, ook veroorzaakt door meer
+verschil in geologische vormingen. Daarentegen waren de Duitschers
+het ook weder met mij eens, dat van de bescheidenheid en zachtheid
+van de bewoners niet genoeg goeds gezegd kan worden; opgemerkt werd
+daarbij hoe zij bij alle terughoudendheid toch zeer opgewekt waren,
+en overvloeiden van schalksche opmerkingen, die nooit nalieten sterk
+op de lachspieren te werken.
+
+Het had des nachts hard geregend; we hadden den vorigen dag ook
+eene korte maar krachtige donderbui gehad, de stof was weg en een
+heerlijk zonnetje scheen; ik was vroeg op, vergenoegde mij met een
+koud ontbijt, verzocht mijn koetsier later te vertrekken en mij op
+te wachten in het hotel Börte, want ik had besloten nog eene flinke
+wandeling te maken. En het werd niet alleen een flinke, maar zelfs
+een prachtige. Spoedig na het verlaten van het hotel draaide de weg
+en naderden wij een prachtig meer, het Grungedalsvand. De hellingen
+der bergen aan weêrszijden waren met berken begroeid; van tijd tot
+tijd schitterden de zilveren stammen door het groen heen, als de
+zon er juist langs gleed; de kammen der bergen waren met donkere
+pijnbosschen getooid. Het was matig warm en bladstil, en de gladde
+watervlakte weêrspiegelde alles helder en klaar. Aan de overzijde was
+de oever steiler, aan de zijde van den straatweg waren de hellingen
+zeer flauw; dichter bij het meer prachtig groene weiden. Hier en daar,
+waar de weg naar het meer toekronkelde eene visschershut; visschers
+op het kalme water met hunne netten doende; van tijd tot tijd bij het
+ophalen de mooie forellen, tusschen de mazen der netten te vergeefs
+worstelend en spartelend om de vrijheid te herwinnen. Hoogerop
+aan mijne zijde goed bebouwde akkers; gerst en aardappelen waren de
+vruchten; ook enkele kleine maar zeer welvarende hoeven. Ik kwam niet
+vooruit, elk oogenblik stond ik stil, om het prachtige landschap nog
+nauwkeuriger op te nemen. 't Was een bijna ongestoord genot; bijna,
+want ik liep op een ouden noorschen weg, voortdurend elke glooiing in
+het terrein volgend: eene onafzienbaren reeks van bulten, die mij,
+zoolang ik niet telkens op een top kwam, alle uitzicht voor mij uit
+benamen. De oude geelbruine kerk van Grungedal voorbij, een draai in
+den weg en over eene brug, dan nog een blik over het Grungedalvand in
+zijne gansche heerlijke lengte en het Grungedalsbro-hotel noodigt mij
+tot rusten uit. Een klein hotel, maar vroolijk en aangenaam gelegen;
+als ik niet verder moest, zoude ik hier willen overnachten. Nog altijd
+blijft de weg hobbelend, en hoewel het landschap zeer mooi blijft,
+vermoeit toch dat aanhoudend klimmen en dalen, en ben ik ten slotte
+blijde aan een driesprong te komen, waar eene landhandleri staat,
+en een nieuwe beter aangelegde weg naar Börte afdraait.
+
+Eene landhandleri is een winkel ten platten lande, waar alles en nog
+wat te krijgen is; een voorbijganger kon mij geene goede verklaring
+van het woord geven; de slotsom van zijne omschrijving was altijd
+"eene landhandleri, wel, dat is eene landhandleri"! Eenvoudig naar
+binnen gaan, naar iets onmogelijks vragen, en onderwijl rondkijken,
+ziedaar de oplossing. Juffrouw hebt u wat engelsche pleister voor
+mij? 's Morgens had ik een vinger gekneusd. En ik had nauwelijks
+tijd om rond te kijken en te zien, dat er koloniale waren, veevoeder,
+eenvoudige ellegoederen, kramerijen en licht landbouwgereedschap te
+koop was, toen de juffrouw, na eenige laadjes open en dicht gedaan te
+hebben, weer bij mij kwam en zeide: "als 't u blieft, mijnheer." Het
+was hetzelfde gevouwen papiertje waarin men jaren geleden, en misschien
+nog, ook thuis zijne engelsche pleister kocht! "60 öre mijnheer".
+
+De weg gaat nu weêr langzaam omhoog; van tijd tot tijd fraaie
+berggezichten, maar meestal dichte bosschen, tot men op de Bortheia
+(hoogte van Borten) gekomen is en een mooi uitzicht krijgt op het
+Bortevand, een lang en smal meer. Nu door weiden en akkers omlaag;
+eenige hoeven tot een gehucht bijeen gebouwd; hier en daar reeksen
+van akkers, en dan het hotel juist aan 't begin van het Bortevand. Een
+verrukkelijke omgeving!
+
+Daar trof ik juist den stroom van reizigers, die van de andere
+zijde gekomen was, en we werden slechts bij partijen tot de eetzaal
+toegelaten. De bediening was langzaam; er waren nog eenige heeren en
+dames, die er een soort van feestmaal hadden, en die werden altijd
+het eerst bediend. Ik was buitengemeen tevreden over het middagmaal;
+er was eene ongewone verscheidenheid van gerechten, en ik begon juist
+te overwegen dat eene goede wandeling toch maar het beste middel is,
+om smakelijk te eten, toen op eens bleek wat de oorzaak was van mijn
+overvloed. Ik sloot aan tafel aan aan het gezelschap dat afzonderlijk
+dineerde, en nu werd ik dubbel bediend! In de gezelschapszaal,
+waar ik een gemakkelijken stoel opzocht, bediende de eigenares zelve
+hare gasten van koffie, en hielp mij ook aan eene sigaar. Aangename
+verrassing! Zij presenteerde mij uit een kistje van een welbekend
+hollandsch merk. Op het gebied van sigaren had ik tegenspoed gehad. Ze
+mede te nemen door Duitschland, Denemarken en Zweden tot in Noorwegen,
+zoude ze te duur maken door viermaal inkomend recht. (De reizigers die
+over zee in Noorwegen komen, hebben daar geen last aan, de douanen
+in de havens zijn sigarenblind.) Ik besloot daarom te Kristiania
+mijn voorraad voor de reis op te doen. 's Morgens was mijn eerste
+gang naar een sigarenwinkel, om eenige monsters te koopen; toen ik 's
+avonds terug kwam om den inslag te doen, was de winkel gesloten. Die
+vervroegde winkelsluiting--de heeren doen het daar zonder tusschenkomst
+der autoriteiten--was oorzaak dat ik ongeveer veertien dagen lang
+bijna niets anders dan hemeltergende namaaksels van goede sigaren
+gerookt had.
+
+Nu had ik nog 25 kilometer tot Dalen af te leggen, maar mijn rijtuigje
+was weêr bij de hand en welgemoed reed ik in den laten namiddag
+verder. Een heerlijke weg langs dat frissche Bortevand, afwisselend
+over open terreinen en door bosch, altijd langs de helling van een
+bergrug. Toen over eene hoogte, om eindelijk onder bosch uit te komen
+aan het kleine meer van Moen, waar het dorp met zijn kerkje aardig in
+het water weêrkaatste. Zachtjes aan had ik de overtuiging gekregen,
+dat de rit van af Haukeligraend den koetsier niet zooveel goed gedaan
+had als mij de wandeling. Hij scheen aan elke gelegenheid aangelegd
+te hebben en zich daar telkens een enkel of dubbel glas bier goed
+te hebben laten smaken. Wat hoogst zelden gebeurt in Noorwegen, mijn
+koetsier was dronken, en dat kwam minder dan ooit gelegen, want niet
+ver voorbij Moen begon de weg te dalen, steeds sterker en sterker,
+tot het eindelijk over tallooze slingerwegen, altijd een bergstroom
+diep onder ons, telkens over bruggen waar het water onder bruiste en
+loeide, steil omlaag ging. De kloof waar wij door heen renden, was
+prachtig begroeid met zwaar masthout en behoort onder de mooiste punten
+van de reis; maar 't genot werd vergald door het wilde rijden van den
+beschonken koetsier. 't Liep goed af; we kwamen ongedeerd beneden,
+en in vliegende vaart ging het nu over een vlakken weg tot aan het
+hotel Dalen. Ik maakte den dronken kerel een duchtig standje, gaf hem
+de kleinst mogelijke fooi en achtte daarmede de zaak afgeloopen, maar
+rekende buiten den waard. De portier van het hotel had het opgemerkt
+en aan zijn patroon medegedeeld, die er weêr met andere heeren over
+sprak. Na tafel vervoegden zich mijne noorsche vrienden bij mij, en
+verzochten mij aan een derden persoon, die eene officiëele positie
+scheen te hebben, eene verklaring omtrent het geval af te leggen;
+men stelde die schriftelijk op en verzocht mij haar te onderteekenen,
+desgelijks ook den portier als getuige. Het gevolg van de geschiedenis
+was, dat de dronken koetsier dienzelfden avond nog als skyd, dat is
+postrijder, ontslagen werd. Hij bleek te Dalen te wonen en al eens
+meer tot klachten aanleiding gegeven te hebben. Ik beklaagde mij over
+den last die mij aangedaan werd, maar men antwoordde, dat het rijden
+in Noorwegen den koetsiers groote omzichtigheid oplegde--nu, dat had
+ik niet zelden opgemerkt,--zoodat men in het belang der reizigers, dat
+ook het belang der bereisde streek was, dronkenschap zooveel mogelijk
+moest weren. Daarenboven, zeide men, stellen wij er eene eer in, dat
+zelfs eene vrouw alléén gerust en veilig in ons land reizen kan, en dat
+maakt strenge maatregelen tegenover dergelijke misstappen noodzakelijk.
+
+Zoo liep mijn tweede rit dwars door Noorwegen af; ik had in die drie
+dagen weder 165 K.M. op de stolkjaerre afgelegd.
+
+Het hotel Dalen is een tegenhanger van dat te Odde, in denzelfden
+stijl gebouwd, geheel van hout, maar slechts gedeeltelijk met eene
+verdieping. De verpleging was er uitstekend. Des avonds maakten we
+nog een wandeling; er waren enkele huizen, een paar luxe winkels met
+reisartikelen en noorsche merkwaardigheden. Maar 't meest trok onze
+aandacht de groenten- en vruchtentuin van het hotel. De duitsche
+vrienden waren uit Elbing; "daar waar de wolven beginnen te huilen
+wonen wij", zeiden zij; de noorsche vrienden waren uit de omstreken
+van Drontheim, en nu zocht ieder in den tuin op, wat ook bij hem
+thuis groeide, en merkte de afwijking in de groeiwijze, en in de
+vruchten op. Toen kwam ter sprake de wijze waarop groenten en vruchten
+toebereid, en hoe ze gegeten werden; hoe hunne wetenschappelijke
+en hoe hunne volksnamen waren; daarbij hadden de dames het hoogste
+woord. Het werd later dan wij wisten, en de boot naar Skien vertrok
+den volgenden morgen reeds tijdig. Met grooten spoed dus naar bed!
+
+'t Laatste noorsche ontbijt en toen naar de boot, die tamelijk bezet
+was. 't Was weer een heerlijke dag. Het Bandaksvand is een prachtige
+waterplas; hoewel ruim, toch blijven de beide oevers altijd in 't
+zicht. Eerst is het enger en aan de noordzijde begrensd door stoute
+bergen, dan een kalmer natuur, uitgestrekte weiden in het westen,
+afgesloten door de bergen van Saetersdalen. Er wordt op vele stations
+aangelegd, er is een druk verkeer van reizigers van station tot
+station, en op al die plaatsen ziet men veel zomergasten. Nu om het
+Bandaksö (ö is eiland) heen, een heerlijke plek, en dan steeds verder
+over het smaller wordend meer met zijne fraaie oevers, totdat het zich
+tot eene rivier vernauwt; 't is de gekanaliseerde Skarperud-Strommen,
+die ons op de Hoidesjö brengt. We maken daar weder een omwegje in de
+Sundkile, een prachtige bocht langs Kirkebö en om het fraaie eiland
+Bubö. Aan haar einde is de Hoidesjö weder door een stroom, Tjaagesund,
+verbonden aan het Flaavand, een ruimer plas dan de vorigen; we leggen
+nog enkele malen aan en komen weder in eene rivier, de Lund, en krijgen
+daar de eerste van eene lange reeks sluizen, het begin van een der
+grootste waterwerken in Noorwegen. 't Is te Hogga, en die eerste sluis
+schut ons 7 meter naar beneden. Dan de sluis van Kjeldal met 3 meter
+verval, en dan die van Lunde, ook met 3 meter verval. Daar vinden we
+weêr eene aanlegplaats, Lundefares, met een aardig kerkje. Nu over
+den steeds breeder wordenden stroom verder tot aan den Vrangfoss,
+vroeger eene sterke stroomversnelling, die het aanleggen van zes
+sluizen noodig maakte. Een reusachtige sluisdam van 32 meter hoogte,
+geheel van granietblokken gebouwd, houdt het water tegen, dat voor
+zoover het niet voor schutten verbruikt wordt, in een 23 meter hoogen
+waterval omlaag stort. Thans komen we aan den Eidsfoss, waar we met
+twee sluizen weder 10 meter naar beneden geschut worden, en dan nog
+door drie sluizen eer we aan den Ulefoss komen, die met eene reeks
+van sluizen toegang geeft tot de Nordsjö. Men kan tusschen Vrangfoss
+en Ulefoss de boot verlaten, en langs een aangenaam pad, door bosch,
+op eene hoogte komen, waar een uitkijk gemaakt is. Daar heeft men
+den stouten sluizentrap voor zich, waarlangs de stoomboot langzaam
+afdaalt; rechts boven bij het begin der sluizen ziet men den waterval,
+die de aanleiding was tot dit reuzenwerk.
+
+Het geheele werk heet het Bandak-Nordsjökanaal en werd van 1889-1892
+gebouwd. Het verschil in waterhoogte tusschen de beide meren is 57 M.,
+dat overwonnen wordt met 17 sluizen over een afstand 17 K.M. Gewoonlijk
+kan men in die streken de sluizen eenvoudig uitkappen in de rotsen,
+en verkrijgt daardoor een onwrikbaar waterdicht geheel. Bij het bouwen
+van dit kanaal ging het niet zoo eenvoudig, en stuitte men op rotsen
+met groote spleten, of geene rotsen; en dan een onbetrouwbare bodem,
+waar dan behoorlijk in gefundeerd moest worden. Het is een prachtige
+waterweg voor het vervoer van goederen en voor den toerist niet minder,
+om de vele fraaie uitzichten die men langs alle zijden genieten kan.
+
+Zoo kwamen we dan te Skien, een middenpunt van houtstoffabricatie
+voor de papierfabrieken. We zien de groote fabrieksgebouwen en werven
+langs de oevers, maar ook tal van fraaie buitenhuizen in vriendelijke
+tuinen. Te Skien al weer dezelfde moeielijkheid om van de aanlegplaats
+der boot naar 't station te komen. De menschen schijnen maar niet te
+begrijpen dat er iemand kan zijn, die den weg in hunne stad niet kent;
+of liever de organisatie der reisbureaux heeft hier den toestand voor
+de ongeorganiseerden bedorven. Die een Cooks- of Bennetts-ticket had,
+behoefde dit maar te vertoonen en dadelijk kwam een rijtuig om hem naar
+'t station te rijden.
+
+De reis van Skien naar Kristiania duurt per sneltrein 6 1/2 uur,
+en er zijn doorgaande rijtuigen in de treinen, die men sneltreinen
+noemt. De reis biedt weinig aantrekkelijks; hier en daar een aardig
+uitzicht op de zee; eene vroolijke badplaats; ook wel enkele aardige
+landschappen, maar niets buitengewoons. Er liggen interessante oude
+steden aan de lijn, bijv. Larvik, maar de tijd ontbrak me om daar
+nog te vertoeven. Zoodoende was de spoorreis, na een geheelen  dag
+op de boot gezeten te hebben, wel wat lang, en mocht ik werkelijk
+wel dankbaar zijn onderweg een landgenoot aan te treffen, met wien
+de tijd aangenaam gekort werd. Van de Noorsche en Duitsche vrienden
+was afscheid genomen op de boot.
+
+Te Kristiania bleef me nog één dag over, want de trein vertrok
+eerst ten 11 uur des avonds; desverkiezende had ik denzelfden dag
+nog wel door kunnen reizen, want de trein uit Skien kwam ten 10 uur
+aan, en de afstand tusschen het Wester- en het hoofdstation is niet
+groot. Intusschen, ik deed het niet en besteedde het eerste gedeelte
+van den morgen aan eene zeer tijdroovende bezigheid, namelijk die
+van eens uit te slapen. De uren in den voormiddag werden nog eens
+zoek gebracht met eene wandeling door de stad, en aan 't bezoeken van
+het magazijn: "Den norsche Husfledsforening" eene uitstekende plaats
+om de cadeautjes te koopen, die men uit verre landen pleegt mede
+te brengen. Er is daar de ruimste keuze van interessante en fraaie
+voorwerpen, vanaf de eenvoudigste uit berkenhout vervaardigde en bont
+met kleuren versierde, tot aan de fraaiste weefsels, aantrekkelijk
+door kleur en patroon. Gouden en zilveren sieraden ontbreken ook
+niet, en men krijgt zoo den indruk, dat in Noorwegen al wat gemaakt
+wordt tot de huisvlijt behoort als het maar mooi is, of dat het woord
+"huisvlijt" sterk misbruikt wordt. Het voorrecht om zooveel moois te
+zien en er uit te kunnen kiezen, betaalt men echter in den stijven
+prijs. Druk bezig met rondkijken in deze magazijnen, trof ik weder
+de Elbinger vrienden; we schenen elkaar niet kwijt te kunnen raken.
+
+Van den Husflid, die in de Karl Johann's gade gelegen is, spoedde ik
+mij naar de haven, om aan de Pipervikenbrigge de boot te krijgen, die
+me aan de overzijde op het eiland Bygdö bracht. 't Is eigenlijk een
+schier-eiland, waar men een paar badplaatsen vindt, het fraaie Oskar
+Hall, een koninklijk paleis en het noorsche volksmuseum. Dit laatste
+was het doel van het tochtje. Van de landingsplaats naar het museum
+is eene aardige wandeling; het eiland is overdekt met landhuizen
+in tuintjes gelegen, die er spoedig in geslaagd zullen zijn om het
+laatste spoor van landbouwbedrijf van het eiland te verdrijven.
+
+Men treedt het tentoonstellingsterrein binnen door een groote poort,
+een kolossaal gebouw, eene copie van een der oude stadspoorten van
+Bergen; als geschiedkundige herinnering stellig erg merkwaardig,
+maar niet mooi. Rondom een vierkant plein zijn eenige gebouwen
+geschaard, waarin oudheden bijeengebracht zijn. Er zijn daar vele
+prachtige en hoogst interessante voorwerpen. De meeste aandacht trok
+de inrichting der huizen, door de eeuwen heen. Van tijd tot tijd kon
+men denken in eene nederlandsche oudheidkamer te zijn, zooveel bekende
+en op gelijke wijze versierde voorwerpen trof men er aan, maar in 't
+algemeen wilde het mij voorkomen, dat er te veel van alles en nog wat
+verzameld was. De bedoeling is een beeld te geven hoe 't vroeger was;
+maar de aandacht wordt steeds afgeleid door allerlei curiositeiten,
+die niets met de hoofdzaak te maken hebben. De passie van te verzamelen
+dreigt ook hier den oudheidkenner te verschalken. Er is ook een groote
+ruimte ingenomen door kerkorgels, preekstoelen, altaren en velerlei
+kerksieraden. Daar was veel eenerlei bijeen en veel onbelangrijks. Dan
+is er nog een gebouw, waarin zich eene verzameling van ijzeren kachels
+bevindt, stellig een zaak van gewicht voor Noorwegen; er waren er
+dan ook heel veel.
+
+In de zalen waren overal fröken in nationaal costuum: bijv. in de
+afdeeling Telemarken eene dame in Telemarksche dracht; die dames
+hielden zich, zittend, staand of loopend, altijd door bezig met breien
+van buitengewoon lange kousen; zij waren zeer bereid een vriendelijk
+praatje met den bezoeker te maken, maar inlichtingen geven konden
+zij maar weinig.
+
+Op de terreinen van het museum vond men oude gebouwen staan, uit
+verschillende deelen van het land overgebracht, en daarbij was zeer
+aardig gebruik gemaakt van de golvingen in het terrein en van de
+boomen die er toevallig voorkwamen. In die gebouwen waren ook weder
+gecostumeerde bewaaksters met breikousen; de huizen waren meestal
+volkomen leeg, op één na, eene herberg, waarin zeer eigenaardig
+de restauratie gevestigd was; men vond er ook de nabootsing eener
+Stavekerke; dat is nog een geschenk van den Zwedenkoning Oscar,
+zijn naam staat er met groote gulden letters op. Dan is er nog eene
+verzameling van oudere noorsche landbouwwerktuigen. Als geheel is
+het museum zeer interessant en leerzaam; ik heb er opgemerkt dat
+de versieringen, die men thans ten plattelande op werktuigen en
+gereedschappen aanbrengt, nog altijd dezelfde zijn als die men op de
+daar bewaarde oudheden vindt.
+
+Den namiddag besteedde ik aan eene rondvaart op de golf van Kristiania;
+een alleraangenaamste tocht met de meeste afwisseling. Men vaart om
+en langs talrijke eilanden en eilandjes, kaal, begroeid en dikwijls
+ook bebouwd met een of meer aardige landhuizen; hier en daar
+eene visscherswoning, en dikwijls heerlijke uitzichten op de zich
+amphitheatersgewijze verheffende kusten. Niemand die een namiddag te
+Kristiania vrij heeft mag dezen tocht verzuimen.
+
+De trein vertrok ten 11 uur 's avonds. Slaapcoupé tot Göteborg. Van
+daar af allerprettigst gezelschap van drie amerikaansche dames, die
+alleen hoofdsteden in Europa bezochten! Te Kopenhagen had ik drie uur
+tijd en maakte ik nog eene wandeling door de stad; aan het station
+trof ik waarlijk weer de Elbinger vrienden, die van Kristiania met
+eene boot naar Kopenhagen gekomen waren. Wij besloten nu maar bijeen
+te blijven. Zij hadden hunne slaapplaatsen in het rijtuig naar Berlijn;
+ik in dat naar Hamburg, maar een welwillend conducteur bezorgde ons een
+coupé, waar we nog een gezelligen avond doorbrachten tot Gedser, waarna
+ieder in zijn eigen coupé moest plaats nemen, om het douanebezoek af
+te wachten en te gaan slapen. Te Hamburg had ik weêr een oponthoud van
+drie uren, en daarop te Osnabrück nog eens van trein te verwisselen,
+om verder ongestoord Amsterdam te bereiken.
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Door Noorwegen, by G. Bosch
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DOOR NOORWEGEN ***
+
+***** This file should be named 20876-8.txt or 20876-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/0/8/7/20876/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/20876-8.zip b/20876-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..f25c36a
--- /dev/null
+++ b/20876-8.zip
diff --git a/20876-h.zip b/20876-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..463213c
--- /dev/null
+++ b/20876-h.zip
diff --git a/20876-h/20876-h.htm b/20876-h/20876-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..d171810
--- /dev/null
+++ b/20876-h/20876-h.htm
@@ -0,0 +1,2313 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+
+<title>The Project Gutenberg eBook of Door Noorwegen, by G. Bosch</title>
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="G. Bosch">
+<meta name="DC.Creator" content="G. Bosch">
+<meta name="DC.Title" content="Door Noorwegen">
+<meta name="DC.Date" content="#####">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css">
+/* Including standard CSS stylesheet */
+
+
+
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+}
+
+h1.docTitle
+{
+font-size:1.6em;
+line-height:2em;
+}
+
+h2.byline
+{
+font-size:1.1em;
+font-weight:normal;
+line-height:1.44em;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:normal;
+}
+
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+
+h3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h4.lghead
+{
+margin-left:10%;
+margin-right:10%;
+}
+
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+
+p.poetry
+{
+margin:0 10% 1.58em;
+}
+
+p.line
+{
+margin:0 10%;
+}
+
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+
+
+div.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+
+.epigraph .bibl
+{
+text-align: right;
+}
+
+.epigraph .poem
+{
+margin-left: 0;
+}
+
+.epigraph .line
+{
+margin-left: 0;
+text-indent: 0;
+}
+
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+
+.leftnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+
+a.noteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+
+div.footnotes
+{
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+
+p.footnote
+{
+font-size: 80%;
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+
+p.footnote .label
+{
+float: left;
+text-align:left;
+width:2em;
+}
+
+.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+
+.poem
+{
+margin-left:5%;
+position:relative;
+text-align:left;
+width:90%;
+}
+
+.poem h4
+{
+font-weight:normal;
+margin-left:5em;
+text-decoration:underline;
+}
+
+.poem .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left:-2.5em;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+
+.footnotes .line
+{
+font-size:80%;
+margin:0 5%;
+}
+
+.poem .i0
+{
+display:block;
+margin-left:2em;
+}
+
+.poem .i1
+{
+display:block;
+margin-left:3em;
+}
+
+.poem .i2
+{
+display:block;
+margin-left:4em;
+}
+
+.poem .i3
+{
+display:block;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .i4
+{
+display:block;
+margin-left:6em;
+}
+
+.poem .i5
+{
+display:block;
+margin-left:7em;
+}
+
+.poem .i6
+{
+display:block;
+margin-left:8em;
+}
+
+.poem .i7
+{
+display:block;
+margin-left:9em;
+}
+
+.poem .i8
+{
+display:block;
+margin-left:10em;
+}
+
+.poem .i9
+{
+display:block;
+margin-left:11em;
+}
+
+span.corr
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+
+.letterspaced
+{
+letter-spacing:0.2em;
+}
+
+.smallcaps
+{
+font-variant:small-caps;
+}
+
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+
+h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+
+h1,h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+
+h1.label,h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h5,h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+
+p,p.initial
+{
+text-indent:0;
+}
+
+.poem .stanza
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+
+p.quote,div.blockquote,div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+
+
+
+
+/* Including supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml
+" */
+
+
+
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .versenum
+{
+color: #001FA4;
+}
+
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+
+
+</style></head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Door Noorwegen, by G. Bosch
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Door Noorwegen
+       De Aarde en haar Volken, 1908
+
+Author: G. Bosch
+
+Release Date: March 22, 2007 [EBook #20876]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DOOR NOORWEGEN ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="body"><a id="d0e88"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e88">177</a>]</span><div class="div1">
+<h2>Door Noorwegen.</h2>
+<p class="byline">door <span class="smallcaps">G. Bosch</span>.
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-177.jpg" alt="Karl Johans-Gade te Kristiania. (Phot. Wilse, Kristiania)." width="720" height="481"><p class="figureHead">Karl Johans-Gade te Kristiania. (Phot. <span class="smallcaps">Wilse</span>, Kristiania).
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p style="&#xA; background: url(images/in1908-177.gif) no-repeat top left;&#xA; &#xA; padding-top: 65px;&#xA; "><span style="&#xA; float: left;&#xA; width: 80px;&#xA; height: 90px;&#xA; background: url(images/in1908-177.gif) no-repeat;&#xA; &#xA; background-position: 0px -65px;&#xA; &#xA; text-align: right;&#xA; color: white;&#xA; ">N</span>aar Noorwegen! Zoo klonk het besluit, na het lezen van eene reisbeschrijving door dat land.
+
+</p>
+<p>Zooveel moois was wel nergens ter wereld te zien, en schijnbaar in een niet te groot bestek.
+
+</p>
+<p>En de reis werd ondernomen; het vele schoons werd gezien&#8212;maar dat niet te groote bestek bleek wel eene te vluchtige gevolgtrekking
+te zijn geweest. Voor velen misschien volkomen juist, n.l. voor hen die over zee in Bergen aankomen, slechts een klein deel
+van het land doorkruisen, en dan overstelpt werden door &#8217;t vele moois dat ze zien.
+
+</p>
+<p>Maar ik wilde wat meer; ik wilde zoo mogelijk van mijne reis een indruk van het geheele Noorwegen mede thuis brengen, en begon
+met het oog daarop een reisplan te ontwerpen&#8212;maar ziet dat ging niet in den beperkten beschikbaren tijd. Het land is groot,
+zeer groot! Neem eens eene kaart van Europa, zeide mij later eens een Noor, en vouw haar om het zuiden van ons land om, dan
+zult ge zien dat het noorden tot ver in Itali&euml; reikt. En inderdaad Noorwegen is z&oacute;&oacute; groot, en bezit zoovele ver, zeer ver
+uiteenliggende punten, die men dan toch er eenmaal zijnde, ook bezoeken wil&#8212;dat reizigers die over niet meer dan 15 tot 20
+dagen te beschikken hebben, eigenlijk verstandiger doen, met er niet heen te gaan. Ik was zoo verstandig niet en moest al
+dadelijk besluiten om het noordelijkste deel met Trondhjem, en van het westelijk deel waarschijnlijk ook de stad Bergen onbezocht
+te laten; en voor het overige was.... Maar ik hoop dat het u niet vervelen zal mij van dag tot dag te volgen.
+
+</p>
+<p>Ten 10 uur &#8217;s morgens verliet ik Amsterdam; gebruikte te Osnabr&uuml;ck het middagmaal en kwam ten 9.40 uur &#8217;s avonds te Hamburg;
+had daar weder den tijd tot 11 uur 30 om via Warnemunde naar Kopenhagen te trekken. Deze trein heeft slaaprijtuigen, die men
+niet verlaat v&oacute;&oacute;r de aankomst te Kopenhagen. Intusschen de zeetocht van Warnemunde tot Gredser was zeer stormachtig; &#8217;t verblijf
+in het slaaprijtuig werd daardoor onderbroken en een kijkje op de boot genomen. &#8217;t Was er vol en de reizigers waren allen
+in opgewekte, eenigszins luidruchtige stemming. Het personeel der Deensche Staatsspoorwegen bood den volgenden dag een feest
+aan, aan dat van de Mecklenburgsche spoorwegen. De boot was daardoor stampvol met heeren en dames van de spoor; overal vond
+men menschen, all&eacute;&eacute;n de slaaprijtuigen en de slaapplaatsen aan boord bleven <a id="d0e115"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e115">178</a>]</span>onbezet, jammer voor hen die, als ik, hunne nachtrust wilden genieten, want het inschepen der spoorwegrijtuigen was zoo kalm
+gegaan, dat men er zoo midden in den nacht maar weinig van merkte. Gelukkig was er tusschen Gedser en Kopenhagen nog een rustig
+uiltje te knappen. We werden nog eens met den geheelen trein over een zeearm gezet, en eerst te Roskilde kwam er zooveel beweging
+aan de stations, dat het slapen er bij inschoot. Het eiland Seeland is lief en blijkbaar zeer welvarend, maar niet z&oacute;&oacute; mooi,
+dat het alle aandacht vordert. Ten 9 uur 43 precies stoomden we het hoofdstation te Kopenhagen binnen; men moet dan voor de
+reis naar Noorwegen van dit station naar het Havenstation; men geeft zijn bagage aan een kruier en laat zich den weg wijzen;
+heel gemakkelijk, men houdt altijd links en loopt zoodoende om het hoofdstation heen. De terreinen van de beide stations liggen
+met den rug tegen elkaar aan, maar de rechte lijn kan niet gevolgd worden, men moet den omtrek eener ellips half afloopen
+om bij het havenstation te komen. Tijd is er in overvloed, daar voor behoeft geen enkel reiziger bezorgd te zijn&#8212;maar er is
+toch iets anders dat vreemd is. Vraagt men den kruier om een rijtuig naar het havenstation, dan wil hij daar niets van weten.
+De man weet hoe kort de afstand en hoe eenvoudig de weg is en vindt het niet eerlijk om u daarvoor een rijtuig te laten betalen;
+hij gaat mede buiten het station, wijst u den weg en zegt dat hij met de bagage na komt. Ik onderging die belangstellende
+behandeling en volgde de andere reizigers; zoo liepen in Kopenhagen vreemdelingen elkander na, vertrouwende de een op den
+anderen, niet wetende of misschien allen voor &#8217;t eerst van hun leven daar waren.
+
+</p>
+<p>De man met de bagage komt nog al laat achterna, maar toch in tijds; hij helpt u zeer dienstvaardig met het uitzoeken eener
+plaats en wanneer er een politieman dicht bij is, of een conducteur, geeft hij u zelfs geld terug, als ge hem boven het tarief
+betaald hebt.
+
+</p>
+<p>De lijn naar Helsing&ouml;r gaat nu langs de kust van Seeland. Het landschap wordt spoedig na het verlaten van Kopenhagen veel
+belangwekkender; men heeft er hier en daar heerlijke kijkjes op de zee; spoort langs fraaie landgoederen en door prachtige
+beukenbosschen tot men te Helsing&ouml;r aankomende we&ecirc;r met eene stoompont overgezet wordt naar Helsingb&ouml;rg in Zweden. Die te
+Kopenhagen plaats nam in het doorgaand rijtuig naar Kristiania kan rustig blijven zitten: &#8217;t overstappen naar en van boord
+heeft trouwens niets geen bezwaar.
+
+</p>
+<p>De route door Zweden is niet fraai. Van tijd tot tijd als men de kust wat meer nadert, heeft men wel eens fraaie kijkjes,
+maar over &#8217;t geheel is het landschap eentonig, heuvelachtig, met veel waterplassen terwijl de rotskammen, die hier en daar
+uit den grond opsteken, het niet beter maken. Dan we&ecirc;r eens bosch en dan we&ecirc;r minderwaardig bouw- en weiland: weer plassen
+enz. Aangenaam is het dat de conducteur de reizigers komt waarschuwen als aan &#8217;t eerst volgende station avondtafel is. Men
+doet dit overal in Zweden en Noorwegen op de treinen. Die eetgelegenheden zijn zeer goed; maar aangezien men zich zelf bedienen
+moet van eene groote tafel, waar alle eetgereedschap en eene goede verscheidenheid van wel bereide spijzen gereed staan, om
+dan aan eene der kleinere tafels zijn buit te gaan nuttigen, zoo is bescheidenheid hier niet al te zeer aan te prijzen.
+
+</p>
+<p>In den avond komt men te G&ouml;teborg aan, en een ieder betrekt zijn slaapcoup&eacute;. Deze zijn op de noorsche spoorwegen zeer aangenaam
+ingericht; eene slaapcoup&eacute; is een ruime halve coup&eacute;, van hare wederhelft gescheiden door eene schuifdeur, die aan beide zijden
+afgesloten kan worden. Is de eene helft niet bezet, dan kan men die ook gebruiken als zitplaats, en beschikt dan zoodoende
+over een ruim slaapvertrek. De bedden en het verdere waren uitstekend in orde. Ik had me reeds in de dubbele ruimte zeer gezellig
+ingericht, toen ik opgejaagd werd door twee japanners die ter elfder uur de slaapplaatsen in mijne zitkamer nog afhuurden.
+Onderweg had ik ze al een paar maal gesproken. Zij kwamen laatstelijk uit Berlijn en de oudste stelde zich met een hoogadelijken
+titel en onverstaanbaren naam voor; daar de vriend echter slecht verzorgde werkmanshanden had, kreeg ik den indruk met een
+aansteller te doen te hebben, en begon ik Japan al te beklagen, dat zijne zonen al last kregen van europeesche hebbelijkheden.
+
+
+</p>
+<p>Hoe het landschap tusschen G&ouml;teborg en Kristiania is weet ik niet, want ik sliep er ongestoord doorheen, slechts even gewekt
+door eene bescheiden vraag van een noorsch grensbeambte of ik tolplichtige waar in mijn bagage had; hij nam genoegen met mijne
+eenvoudige ontkenning. Het aankomen bij Kristiania in den vroegen morgen was heerlijk. Een prachtig en steeds afwisselend
+uitzicht op de baai met hare talrijke begroeide eilandjes; hare liefelijke oevers bezaaid met zomer-verblijven en tal van
+uitspanningsplaatsen, hier allen als badplaats aangeduid. Langzaam begint de weg te dalen; een paar tunnels, dan een paar
+ravijnen en dan het overal en daar ook min smakelijke voorstads-gedoe, en ten kwart voor zes rolden wij het station binnen.
+Buiten het station gekomen herhaalde zich het dienstbetoon der kruiers te Kopenhagen. Ik vroeg zoo&#8217;n vriend mij een rijtuig
+te bezorgen, maar hij hield dat voor overbodig; ik moest met hem mede naar de tramhalte, aan de andere zijde van &#8217;t stationsplein;
+hij zette mijne handkoffer op een tram en zeide aan den conducteur waar ik heen moest. Dat kost u nog niet de helft, mijnheer!
+zeide hij, zonder een spier in zijn eenvoudig gelaat te vertrekken. Enfin! &#8217;t is precies uitgekomen, maar ik zoude andere
+reizigers toch raden op een rijtuig aan te dringen, al moet men dan soms ook nog 20 &ouml;re geven aan een jongen, om het te halen;
+de hotels zijn nog al ver af, en de tram loopt er niet altijd langs.
+
+</p>
+<p>Voor &#8217;t gemak had ik ditmaal te Amsterdam bij Thomas Cook &amp; Son hoteltickets gekocht, hoewel ik daarmede nog nooit gereisd
+had, maar er nu toe kwam omdat ik toch plaatskaarten moest koopen voor de rijtuigen waarmede ik reizen zoude en voor de boottrajekten.
+Men behoeft dan nooit naar prijzen te vragen; men heeft voor de geheele reis zijne biljetten in den zak, en recht om geholpen
+te worden. De tickets worden overal zonder tegenspraak en zelfs <a id="d0e129"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e129">179</a>]</span>bij voorkeur aangenomen. De hotelcoupon noodzaakte mij in het hotel Continental te Kristiania te logeeren, waarvoor ik mij
+in geen opzicht te beklagen had, alleen is de ligging niet zoo fraai als die van de hotels op de Karl Johans-Gade.
+
+</p>
+<p>&#8217;t Gebruik van slaapcoup&eacute;s heeft weleens kwaden invloed op de beurs. Zes gulden per nacht is niet goedkoop,&#8212;maar nu kan ik
+ook na twee nachten gereisd en na een goed ontbijt genuttigd te hebben, reeds omstreeks 9 uur mijne wandelingen door Kristiania
+beginnen, onder begunstiging van het heerlijkste zomerweder.
+
+</p>
+<p>De Noorsche steden werden vroeger, en dat is nog zoo heel lang niet geleden, allen van hout gebouwd. Er kwamen herhaaldelijk
+groote branden voor en daar volgden dan wettelijke bepalingen op, waarbij herbouw in hout verboden werd. Kristiania trof dit
+ongeluk in 1686, 1708 en 1858; daardoor heeft het nu, al is het gedeeltelijk van ouderen datum, een zeer nieuw uiterlijk;
+rechte breede straten, groote pleinen, wandelingen en plantsoenen. De Karl Johans-Gade begint aan het station en loopt ongeveer
+een half uur recht door en omhoog tot aan het koninklijk slot. &#8217;t Is eene prachtige straat met vele monumentale gebouwen aan
+weerszijden, waaronder het parlementsgebouw met zijn strengen stijl bijzonder de aandacht trekt. Daar verbreedt zich de straat
+met flinke plantsoenen, die we&ecirc;r afgewisseld worden door de statige lijnen van het nationaal theater en die van de eenvoudige
+universiteit. Het koninklijk paleis met zijne fraaie parken sluit de Karl Johans-Gade waardig af. Achter het nationaal theater
+ligt eene minder aanzienlijke stadswijk, &#8220;Piperviken&#8221; genaamd, waar veel neringdoenden wonen, en veel handelswerven en pakhuizen
+zijn; zij komt uit aan de Pipervikenbaai, waar het wemelt van grootere en kleinere stoombooten en waar op flinke ruimten eene
+aardige bedrijvigheid heerscht. Aan de oostzijde der baai vindt men de oude vesting Akershus, &#8217;t eenige oudere gebouw in Kristiania.
+Zij werd gebouwd in 1310 en dient nu als tuighuis en als gevangenis. Het is een aardige groep gebouwen. De kerken te Kristiania
+hadden voor mij geene aantrekkelijkheid; de museums heb ik ook niet bezocht, maar wel geruimen tijd doorgebracht in de houten
+loods achter het universiteitsterrein, waar een oud vikingerschip bezichtigd kan worden. Er zijn er <span id="d0e135" class="corr" title="Bron: eigentlijk">eigenlijk</span> twee, het schip dat in 1867 bij Thune in het ambt Smaalene opgegraven werd, is alleen dan te zien als de bewaarder (Vagtmester)
+zelf aanwezig is, en men hem een extra drinkgeld geeft. Ik trof hem niet en zag dus alleen het schip dat in 1880 bij Gogstad,
+niet ver van Sandefjord, uitgegraven werd. Het is ongeveer 1100 jaar geleden dat dit schip gebouwd is, en deskundigen die
+ik er juist aantrof, maakten mij de opmerking, dat de scheepsbouwkunst sinds dien maar weinig veranderd was. Het was een flink
+vaartuig, dat zijn tuig wel gedragen zal hebben, en stellig scherp bij den wind zeilde. Het is van zwaar gezond eikenhout
+gebouwd en vertoont hier en daar in de onderdeelen wijzen van werken, die nu nog in gebruik zijn. Die oude zeevaarders hebben
+ons ook nog eene uitdrukking nagelaten, die nog steeds in zwang is. Aan de rechterzijde van het schip werd als roer een waaiervormig
+getimmerte, dat om eene spil draaien kan, uitgebracht, en daar vandaan wordt die zijde van het schip nog altijd de stuurboordzijde
+genoemd.
+
+</p>
+<p>De derde gang van boven af is doorboord met 16 gaten aan we&ecirc;rszijde, en is daarom ook wat zwaarder dan de andere gangen. De
+gaten zijn rond, evenals de handvatten der roeispanen, maar er zijn kepen ingemaakt, zoodat de spanen van binnen af uitgestoken
+konden worden. De roeispanen zijn vrij kort voor zulk een groot vaartuig, en zijn van dennen hout.
+
+</p>
+<p>Eene rij ronde houten schilden hing buiten tegen den bovengang, elkaar half bedekkend; zij zijn om het andere geel en zwart
+geverfd; zij dekken de openingen voor de roeispanen, en beschermden de roeiers.
+
+</p>
+<p>Het roer hing tot beneden de kiel omlaag, maar kon bij ondiep water met eene lijn opgehaald worden; de diepgang van het schip
+was ongeveer 2 meter; de voor- en achtersteven loopen veel hooger op, en zijn zeker gebeeldhouwd en versierd geweest; maar
+deze deelen van het schip staken boven de aardlaag, waaronder het bedolven lag, uit, en zijn daarom vergaan.
+
+</p>
+<p>Er zijn geen teekenen van verslijten of beschadiging aan het schip; alles is nog kantrecht en glad; de onderkant van de kiel
+en de voorsteven zijn nog volkomen gaaf. Het schip moet dus juist afgebouwd zijn geweest, toen de Viking stierf. Het is gekalefaterd
+met driedraads garen, uit koehaar gesponnen, de bedoeling was dus, dat het varen zoude, en het is blijkbaar niet gebouwd op
+de plaats waar men het vond als eene reuzenlijkkist.
+
+</p>
+<p>De grafkamer is, in tegenstelling met het overige zeer ruw ineengezet met spaarzaam behakte zware balken en planken en gedekt
+met stukken berkenschors. In die grafkamer heeft de hoofdman gerust te midden van zijne wapens en kostbaarheden, maar voor
+tijden reeds heeft men in den grafheuvel eene loopgraaf ingebracht, door den wand van het oude schip heen. De roovers lieten
+alles in verwarring achter, en slechts eenige schamele overblijfselen van pauwenvederen, goudweefsels op donkere wollen stof,
+ornamenten van verguld brons en lood werden gevonden bij de beenderen van een krachtigen grijsaard van hooge gestalte.
+
+</p>
+<p>De noorsche sagen omschrijven verscheiden dergelijke begrafenissen, en we kunnen ons inderdaad voorstellen, hoe dat nieuwe
+schip op het strand gehaald werd door de grimmige langharige krijgers; zij zongen onder het halen en bespraken de gevechten
+waarbij zij overwonnen; de veraf gelegen landen waar zij geroofd en geplunderd hadden, waar zij alles te vuur en te zwaard
+verwoestten onder aanvoering van den hoofdman, die daar nu levenloos op de baar uitgestrekt lag, gehuld in zijne rijkste gewaden.
+Lichte schoenen omsloten zijne voeten; wapens rustten aan zijn zijde en alle gareel was om hem heen verzameld; alles wat bij
+het schip behoorde, de loopplanken, de koperen ketel, platen en spaden en drie kleinere booten met roeispanen, roer en boomen.
+Het behoorde zoo, dat de held behoorlijk toegerust zijne reis naar Odin aanvaardde. Daarom werden dan ook al zijne paarden
+en honden geslacht en met hem, maar naast het schip, begraven. Daarna werd alles <a id="d0e150"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e150">180</a>]</span>met aarde bedekt, en een heuvel ontstond op die plaats.
+
+</p>
+<p>De overblijfselen van het Vikingenschip bevestigen de juistheid dier overleveringen.
+
+</p>
+<p>Het woord Viking moet men vooral niet in verband brengen met het engelsche woord King. Het wordt uitgesproken als Wiking,
+en beteekent &#8220;iemand die aan eene wijk, aan een inham van het water woonde&#8221;.
+
+</p>
+<p>In den namiddag bracht ik een bezoek aan Holmenkollen, eene uitspanningsplaats in de omgeving van Kristiania. De stadstram
+bracht mij van &#8217;t h&ocirc;tel naar het eindstation Majorstuen, waar men overstapt in de tram naar Holmenkollen; een fraaie rit langs
+eenige buitenplaatsen en ten laatste stijl berg aan door bosch met bij toeneming mooie uitzichten op de omgeving. Het eindstation
+ligt nog eene minuut of tien onder het hotel, dat op zich zelf een bezoek waard is; een fraai houten gebouw met terrassen
+en veranda&#8217;s, van waar men een overheerlijk mooi uitzicht heeft op de stad Kristiania en de golf, een der prachtigste panorama&#8217;s
+die ik ooit zag, niet alleen in Noorwegen, maar ook elders. Van Holmenkollen kan men langs een uitstekenden straatweg nog
+verder omhoog gaan naar eene tweede uitspanning Frogner Saeter. Deze straatweg is ter herinnering aan het bezoek van den
+duitschen keizer in 1890, de Keizer Wilhelmsweg genoemd. Een vreemden indruk maken hier en daar de Bauta-steenen (herinneringssteenen,
+bestaande uit lange smalle granietstukken) waarop naast den naam van Keizer Wilhelm, dien van Koning Oscar staat, sinds dien
+door de Noren van de betrekking tot hun land ontheven. De weg kronkelt langs de helling van den berg geheel door bosch omhoog;
+na ongeveer 10 minuten bereikt men een lief plekje, eene uitspanning met een waterplas, dan eene kerk, nog wat verder op een
+hotel, en dan de Frogner Saeter. Een Saeter is eigenlijk eene berghut, waar gedurende den zomer, herders en vee in huizen<span id="d0e158" class="corr" title="Bron: ">,</span> overdrachtelijk wordt de naam toegepast op eene in landelijken stijl gebouwde zomerwoning. Deze saeter is dan ook van hout
+en in oud-Noorschen stijl gebouwd. Het uitzicht is hetzelfde als van Holmenkollen, maar nog vrijer. Een tweede, nog hooger
+gelegen uitzichtspunt bezocht ik niet, om voor de duisternis nog eens te genieten van het heerlijke uitzicht vanaf den weg.
+Dat was evenwel onnoodige haast, want zelfs ten 9 uur &#8217;s avonds kan men daar nog goed zien.
+
+</p>
+<p>Na mijn terugkomst in de stad wandelde ik nog wat in de Shortingsgade en in de Karl Johannsgade, die mij van zelf bracht in
+het park in de omgeving van het koninklijke slot. Het was daar vol, en men zoude gaan denken dat er in Kristiania niets anders
+dan dames woonden, en dat die allen des avonds bij mooi weer en fraai uitgedost in dat park rondwandelden. Het was eene aardige
+vertooning, al die lichte zomertoiletjes in dat bleeke avondlicht, en daarbij de groote beweeglijkheid der wandelaarsters.
+
+
+</p>
+<p>Den volgenden ochtend moest ik tijdig aan den trein zijn, want de reis ging tot Fagernaes als begin van de zoogenaamde Valdersroute,
+die in Noordwestelijke richting van Kristiania dwars door Noorwegen voert.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-180.jpg" alt="Vikingen-schip.&#8212;Stuurboordszijde." width="582" height="452"><p class="figureHead">Vikingen-schip.&#8212;Stuurboordszijde.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>In den morgentrein is een doorgaand rijtuig tot Fagernaes, dat tevens een uitzichtsrijtuig is. De banken zijn allen in eene
+richting aangebracht, en de wanden zijn bijna geheel van glas. Ik was er al een half uur voor het vertrek, maar toen ik in
+dat rijtuig plaats wilde nemen, stonden er twee heeren met opgeheven armen gereed om te zeggen dat alles bezet was. Daar mede
+kwam ik al dadelijk in botsing, met &#8217;t geen het reizen in Noorwegen mogelijk maakt en het tevens belemmert. De beide heeren
+waren volgens de opschriften op hunne petten tolken van de firma Cook en van de firma Bennett. Aan deze beide kantoren komt
+de eer toe, Noorwegen voor de touristenwereld toegankelijk te hebben gemaakt. Zij hebben de tochten die men er maakt, georganiseerd;
+zij hebben de hotels, die men op de pleisterplaatsen aantreft, in het leven helpen roepen; zij frankeeren u van uw vertrek
+tot aan uwe thuiskomst. Met hunne tickets betaalt gij in de hotels, ook uwe morgen, middag en avondmalen, uwe postrijtuigen,
+uwe plaatsbiljetten op spoorwegen en stoombooten, uwe rijtuigen als ge in eene stad u verplaatsen moet tusschen een station
+en de aanlegplaats eener stoomboot. Die tickets zijn eer goedkooper dan duurder dan het betalen met klinkende munt; zij worden
+overal aangenomen en falen nooit. Als gij uwe Cooks of Bennetts biljetten in den zak hebt, is uwe reis reeds gemaakt, alles
+gaat als van een leien dakje en ge komt van zelf we&ecirc;r thuis&#8212;althans zoolang ge blijft op de aangewezen route. Trouwens het
+is moeielijk daarvan af te wijken, want buiten de <a id="d0e172"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e172">181</a>]</span>aangewezen wegen zijn er geene, en buiten de aangewezen h&ocirc;tels zijn er geene, en dikwijls ook geene andere woningen. Dorpen
+zijn zeldzaamheden; de nachtverblijven zijn gebouwd op de plaatsen waar paarden en koetsiers moeten rusten; alleen ziet men
+hier en daar tegen de berghelling nog eene boerderij. Zonder die reisbureaux zoude er voor &#8217;t groote meerendeel der zomerreizigers
+geene gelegenheid zijn om Noorwegen te bezoeken; laten wij er hun dus dankbaar voor zijn dat zij Noorwegen exploreerden, en
+dat zij het zoo goed deden, al heeft men dan wel eens last van de vertegenwoordigers dier firma&#8217;s.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-181.jpg" alt="Kvamsklev bij het Vangsmj&ouml;sen. (Valders-route)." width="720" height="530"><p class="figureHead">Kvamsklev bij het Vangsmj&ouml;sen. (Valders-route).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het uitzichtsrijtuig toch was in het geheel niet bezet, maar men wilde liefst ruim zitten, en de twee tolken wilden zich verdienstelijk
+maken tegenover de reizigers, die zij begeleidden. Grappig waren een drietal landgenooten, die vast overtuigd all&eacute;&eacute;n onze
+nationaliteit te vertegenwoordigen, zich aardigheden veroorloofden over de wijze waarop ik weggezonden werd; &#8217;t kan toevalliger
+wijze voorkomen dat zij deze regelen lezen, en zij mogen dan nog eens bedenken welk eene dwaas figuur de hunne was, toen de
+stationschef zoo beleefd was eene zeer goede plaats te mijner beschikking te stellen.
+
+</p>
+<p>De spoorweg voerde ons over bergen en dalen, door statige bosschen, langs groote rotspartijen; van tijd tot tijd uitzichten
+op bergmeren, zooals over Eina de Randsfjord, en te Eina zelf het fraaie Einameer.
+
+</p>
+<p>Hier begint de eigenlijke Valders-lijn, eene particuliere spoorweg-maatschappij. Tot Eina was het Staatsspoorweg. Men spoort
+geruimen tijd langs de Randsfjord tot Odnaess aan het uiteinde van het meer gelegen. Nu langs een flinken bergstroom, de Etna-elv,
+(Elv = rivier) omhoog tot Dokka. Het landschap wordt nu eentonig: van tijd tot tijd nog wel eens een mooi boschgezicht en
+een paar woeste bergkloven, maar &#8217;t geen men ziet boeit weinig. Tot overmaat van ramp begon het te regenen; gelukkig niet
+lang en met het wegtrekken der wolken bleken we ook in aardiger omgeving gekomen te zijn. Hier en daar een kerkje; eindelijk
+verlaten we het dal der Eina; de trein gaat zuchtend en steunend over een bergrug en dan komen we in het dal der Baegna, dat
+ruimer is en meer afwisseling biedt. Vooruit komen de sneeuwtoppen van Jotenheim vrij; links verwijdt de rivier zich meermalen
+tot een meer; aan elke halte wordt gestopt; de reizigers en de spoorwegbeambten hebben geen haast meer, men vertrekt als alles
+klaar en de laatstaankomende reiziger goed gezeten is.
+
+</p>
+<p>Fagernaes is eene kleine verzameling huizen met twee hotels; nu er sedert een paar jaar een station is, komt er wat meer leven.
+Ik logeerde in het Fagernaeshotel, zeer aangenaam aan het meer gelegen, en kon dien namiddag nog een paar prettige wandelingen
+maken. Een voetpad rechts van den straatweg brengt u, tegen den berg op, aan eene <a id="d0e187"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e187">182</a>]</span>belved&egrave;re met prachtig uitzicht op de Strandefjord. Na tafel was het buiten te koud en er werd nog een gezellig uurtje in
+de conversatiezaal doorgebracht; men hoort daar alle talen en &#8217;t scheen mij toe dat de Noren het op prijs stellen, als men
+tracht hunne taal te spreken. Voor &#8217;t naar bed gaan bestelde ik tegen den volgenden morgen negen uur een rijtuig en vond het
+ook precies klaar staan.
+
+</p>
+<p>Eerst nog eens een luchtje geschept langs het meer, en toen besteeg ik mijne eerste stolkjaerre; een kariol zoude ik later
+nog wel krijgen.
+
+</p>
+<p>Eene kariol heeft maar eene zitplaats, de stolkjaerre heeft er twee; heeft men grooter gezelschap, dan kan men ook vierwielige
+rijtuigen met twee paarden krijgen; die rijtuigen zijn allen oud en hebben allen den vorm van cal&egrave;ches.
+
+</p>
+<p>Stel u voor een gewonen marktwagen, een lagen eikenhouten bak op veeren, van &#8217;t zelfde soort als hier gebruikt worden om groenten
+of visch langs de straten te verkoopen, waarop ook zooals hier voor verdere ritten een ijzeren stoel wordt aangebracht, waarop
+weder eene bank met lederen kussen; het voertuig heeft ook een lederen schoot, dien men bij regen of koude over zijne knie&euml;n
+op kan trekken. De koetsier zit achter den reiziger of reizigers op een krukje dat aan den ijzeren stoel is aangebracht, zooals
+ook bij arrensleden gebruikelijk is. Zijt gij alleen dan komt de koetsier dikwijls naast u zitten, zit hij achter u, dan houdt
+hij de teugels rechts van u. Uit den aard der zaak is in den bak weinig plaats voor bagage; de koetsier heeft ook een regenmantel,
+een paardendeken en een haverzak bij zich, zoodat men ook om de zwaarte, niet meer dan eene gewonen handkoffer kan mede nemen.
+
+
+</p>
+<p>De kariol staat op hetzelfde onderstel, maar heeft den vorm van een schulp, naar voren spits toeloopende, inderdaad veel overeenkomende
+met den vorm van sommige onzer oude sjeezen; vroeger heeft de schulp ook in riemen gehangen. Als men zich met de beenen lang
+uit in zoo&#8217;n kariol plaatst, dan is het rijden er mede lang geene onaangename beweging, die men goed kan verdragen zonder
+vermoeienis. De stolkjaerre stoot weleens als ze niet goed op de as staat. Bij de kariol zit de koetsier natuurlijk altijd
+op het achterbankje. De koetsiers zijn gewoonlijk gedienstige, bedaarde lui, dikwijls zijn &#8217;t ook maar jongens, ik heb eens
+op een rit een menner van dertien jaar gehad, een vlug kereltje met eene grappige vrijmoedigheid, maar hij was lang de slechtste
+niet, van de vrienden die ik al zoo naast mij heb gehad; hun rijtuigen behooren alle tot een soort van postrijtuigen verband,
+skyds genaamd. De koetsiers en reizigers zijn allen aan bepaalde reglementen onderworpen, waarvan men echter weinig bemerkt
+en niets geen last heeft. Heeft men een skyds genomen bijv. van A naar B en komt men onderweg een skyds tegen, vol of ledig,
+van B naar A, dan verwisselt men van rijtuig, en elk rijtuig keert we&ecirc;r op zijn weg terug; of wel men spant alleen de paarden
+om; voor den reiziger een gering bezwaar, voor de koetsiers en de paarden natuurlijk besparing van den halven weg en tijd.
+Het is mij herhaalde malen gebeurd als ik me eens door eene wandeling had verpoosd, of eene boerderij had bezocht, of wat
+verder van den weg iets van meer nabij had op willen nemen, dat ik dan ter afgesproken plaats wel een rijtuig, paard en koetsier
+vond, maar geheel andere dan die ik verlaten had. De bagage, jas of mantel, verrekijker of wat dan ook, waren altijd met zorg
+overgebracht.
+
+</p>
+<p>Men kan die koetsiers in alles vertrouwen, al begint hun eenvoud al sterk te ontaarden onder den invloed van het vreemdelingenverkeer;
+wanneer men aan &#8217;t einde van zijn rit den koetsier ontslaat, betaalt men hem volgens tarief of met het Cooks-ticket, en geeft
+hem een fooitje in verhouding tot het aantal afgelegde kilometers.
+
+</p>
+<p>De wegen in Noorwegen zijn in perfekte orde; alleen treft men hier en daar nog zoogenaamde oude wegen, die aangelegd zijn,
+altijd volgend de golvingen van het terrein, zoodat men bij korte tusschenpoozen steeds stijgt en daalt. In het noorsch heet
+zoo&#8217;n oude weg &#8220;bakket&#8221;, dat is bultig, en dien naam draagt hij met eere. Voorbij rijden doet men zelden, en wisselen geschiedt
+niet anders dan in den stad; is de weg langs een bergstroom of langs eene diepte, dan houdt het rijtuig aan dien kant stil,
+terwijl het andere voorbij stapt.
+
+</p>
+<p>Zoo vertrok ik dan van Fagernaes met het plan om tot Grindaheim door te gaan. Een heerlijke zonnige morgen; even voorbij het
+hotel over eene brug over de Naes, die stroomopwaarts aardige kijkjes gaf op stroomversnellingen, afgesloten door een kleinen
+waterval, waarbij een schilderachtig groepje van houten gebouwen, een houtzaagmolen met houtwerf. Links had ik al dadelijk
+de Strandefjord aan we&ecirc;rszijden tusschen lage oevers, heerlijke groene weiden; vooral het punt waar men het kerkdorp Vennaes
+nadert, is zeer lief. De kerk is van hout en witgeverfd, dat is een vast model voor de nieuwere kerken; alle komen zij zoo
+naar vaste maten uit de timmerfabrieken; men vindt ze overal. Goedkoop waarschijnlijk; leelijk stellig! Een uur verder krijgt
+men de kerk van Ulnaes. De fjord wordt hier smaller, en er is eene houten brug over geslagen; links vooruit ziet men de sneeuwtoppen
+nabij het Vangsmj&ouml;sen, dat we straks bereiken, en die van Jotunheim, die steeds in het verschiet blijven. Te Fosheim is weder
+een poststation; de Strandefjord die nu van naam verandert, en Graneimfjord heet, wordt steeds nauwer en eindelijk weer rivier,
+de Baegna; we komen nu te Vestre Slidre, dat eene fraaie oudere steenen kerk heeft, mooi op eene hoogte aan &#8217;t water gelegen;
+die kerk past in hare omgeving en versiert het landschap; de Baegna is weer een meer geworden, de Slidrefjord, en vormt fraaie
+landschappen. &#8217;t Kwam zoo met de dagverdeeling uit, dat ik te L&ouml;ken stil hield voor het middagmaal. Behalve de nieuwe houten
+kerken, zijn ook de kleinere hotels op de poststations overal van denzelfden bouw, ook zij werden kant en klaar uit de timmerfabrieken
+afgeleverd. Is de plaats wat meer bezocht, dan wordt de eetzaal van het hotel tot gezelschapszaal ingericht, en eene eetzaal
+naast het hoofdgebouw gesticht. De eenvormigheid van die hotels werkt wel eens op de lachspieren, maar heeft v&oacute;&oacute;r, dat men
+zich spoedig thuis gevoelt; men verplaatst zich wel, maar komt telkens we&ecirc;r in eenzelfde huis terecht. Na het eten was het
+mij te warm om dadelijk verder <a id="d0e203"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e203">183</a>]</span>te gaan. Ik bestelde later, toen de zon achter de bergen was, mijn rijtuig aan den Lo-foss (foss beteekent waterval) en wandelde
+langzaam op. Die waterval was een geweldig natuurtooneel; bij een kronkeling in de rivier had een rotsbrok, ongeveer in het
+midden van den stroom, tot nu toe aan den drang van het water we&ecirc;rstand kunnen bieden, maar vormde juist daardoor bij een
+val van 20 en 25 meter een waren heksenketel. De zon scheen helder op de bruisende watermassa, die na den val als damp weder
+omhoog stoof en een heerlijk kleurenspel veroorzaakte. De oude vervallen gebouwen van een zaagmolen droegen het hunne bij
+tot versiering van het geheel en eenige mannen, die aan de overzijde op den hoogen kant stonden te werken, deden de verbazende
+afmetingen nog te sterker uitkomen. We kruisen een paar wilde bergbeken, die zich in de Baegna uitstorten; rijden door het
+gehucht Oilo en naderen Vangsmj&ouml;sen, een der schoonste bergmeren van Noorwegen. De straatweg loopt aan de zuidzijde in de
+lengte langs het meer; eene reeks van vriendelijke uitzichten over de kalme watervlakte, voor &#8217;t meerendeel donker gekleurd
+door de spiegeling der dichtbegroeide berghellingen langs zijne oevers; in de verte kan men dikwijls niet zien waar het water
+eindigt en de helling begint. De weg is gedeeltelijk in de rotsen uitgekapt, die vooral bij Kvamsklev een geweldig aanzien
+verkrijgen. Aardig zijn de drinkbakken, die overal langs den weg staan, en den paarden steeds stroomend versch drinkwater
+aanbieden. Die zorg voor de paarden vindt ook nog hare uitdrukking in velerlei opschriften, bijv. &#8220;Wees goed voor uw paard&#8221;,
+&#8220;Trek uw paard niet in den bek&#8221;, en bij het opgaan van eenigszins belangrijke hoogten in een bord met uitnoodiging tot den
+reiziger, om de steilte te voet te beklimmen. Aanvankelijk heb ik aan die uitnoodiging eerlijk gevolg gegeven, maar spoedig
+zag ik hoe de koetsiers, die geen reizigers bij zich hadden, doodbedaard bleven zitten als er zulk eene klauterpartij kwam;
+na die ervaring heb ik de koetsiers maar voorgesteld, dat zij zouden wandelen en ik blijven zitten. Ze gaven er altijd lachend
+gevolg aan. Overigens moet ik erkennen dat de koetsiers, oud en jong, veel zorg voor hunne paarden hebben. De paarden zijn
+eene soort van dubbele hitten, gewoonlijk isabelkleurig met zwarte manen en staarten; de manen kort afgeknipt, zoo dat ze
+als een borstel op den nek staan, en op het hoofd in een paar flinke blessen uitloopen. &#8217;t Zijn driftige beestjes; men noemt
+ze daar Fjord-paarden; ontmoet men eens een grooter paard, dan weet de koetsier u te vertellen, dat &#8217;t een deensch paard is,
+maar voor de wegen daar niet half zoo geschikt als zijn beestje.
+
+</p>
+<p>Het uitzicht op het meer blijft prachtig; rechts en links vooruit zijn de bergruggen bedekt met sneeuw. Dit was nu het eerste
+echte noorsche berglandschap dat ik zag; het gaf mij een zeer bijzonderen indruk; reusachtige afmetingen, frisch groen daar
+waar de berghelling wat terug trad en uiterwaarden gevormd waren; sterk begroeide berghellingen, krachtige rotspartijen met
+statige lijnen; veel zon en licht met sterke tegenstelling in het donker loof; warme kleuren. Men noemt het noorsche landschap
+somber; dat kan ik niet beamen; maar er is toch iets bijzonders aan; iets dat geene hoogere bekoring geeft en dat ik tot
+nu toe geen naam kan geven.
+
+</p>
+<p>Aan de zijde van het meer, waarlangs de straatweg loopt, wijken de rotsen meer en meer terug; we rijden wat lager langs den
+waterspiegel, aan we&ecirc;rszijden weiden, met hier en daar vee, en ook een akkertje; enkele huizen beginnen zich te vertoonen,
+nog over een heuvelrug heen en daar in eens ligt het vriendelijke kerkdorp Grindaheim voor ons; eerst weder de witte, houten
+kerk en pastorie en dan een dertigtal woningen, twee hotels, waarvan een zich Sanatorium noemt. Ik koos veiligheidshalve maar
+het tweede, het Grindaheim hotel, dat tevens poststation is.
+
+</p>
+<p>Des avonds na het eten, (&#8217;t was negen uur en nog goed dag) maakten de gezamenlijke gasten nog eene wandeling; onder tafel
+hadden we in de verte onweer gehoord en &#8217;t had wat geregend. Opmerkelijk was de verbazende afkoeling; &#8217;t was bepaald koud
+geworden en de bedienende juffrouw in het hotel voorspelde ons voor den volgenden dag een kouden noordenwind, tevens de voorbode
+van daaropvolgend aangenaam helder weder. Zoo&#8217;n wandeling heeft daar een eigenaardige beteekenis, men kuiert er namelijk den
+straatweg op en neer, want van zijwegen, van landwegen, is geen sprake, van bergpaden is ook geen spoor te zien; te Grindaheim
+waren ook de boerenhoeven aan de overzijde, de noordzijde van het meer gelegen, dat is aan den zonnekant. Het gure winter-
+en voorjaarsklimaat noodzaakt de menschen, daar nauwkeurig op te letten; men bouwt altijd aan den noordkant.
+
+</p>
+<p>Vindt men aangenaam gezelschap in de hotels, dan gaat men laat naar bed; &#8217;t blijft te lang licht, en men raakt daardoor de
+rekening kwijt. Dien ten gevolge is ook niemand &#8217;s morgens vroeg bij de hand en men kan zelden voor &#8217;s morgens acht uur zijn
+ontbijt krijgen.
+
+</p>
+<p>De landelijke hotels in Noorwegen zijn hier en daar wel eens weelderiger ingericht, maar overal zijn ze zindelijk en eenvoudig.
+De bediening geschiedt door meisjes, die bijna overal de hardanger dracht dragen, die zeer flatteert. Een hotelier heb ik
+alleen maar in de grootere hotels ontmoet; gewoonlijk wordt men ontvangen door een huisknecht, die tevens zoowat voor portier
+speelt, &#8217;t is de &#8220;borstaren&#8221;, misschien wel de hotelhouder zelf en na het toewijzen der kamer heeft men verder alleen met
+die dametjes in het hardanger costuum te doen. Treedt men de eetkamer binnen, dan maakt de kellnerin eene aardige buiging
+voor u, of liever &#8217;t is geen buiging maar een soort van danspas, die allerbevalligst is. De bediening is kalm en gewoonlijk
+goed; slechts bij uitzondering treft men &#8220;fr&ouml;ken&#8221; (kellnerinnen) aan, die trachten de aandacht op zich zelf te vestigen.
+
+</p>
+<p>Grindaheim verliet ik &#8217;s morgens ongeveer 10 uur weder. De we&ecirc;rsvoorspelling was uitgekomen. Het was helder we&ecirc;r zonder zon;
+er woei een ijskoude noordenwind. Er waren nog al reizigers, en als men dan niet &#8217;t eerste klaar kan zijn en weg kan komen,
+dan is het verkieslijk, dat men wat langer wacht en bijv. een half uur nadat het laatste rijtuig vertrekt, <a id="d0e217"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e217">184</a>]</span>anders heeft men gedurende den geheelen rit last van het stof der voorrijdenden.
+
+</p>
+<p>Na anderhalf uur rijden en loopen, want er was een stuk oude weg in, dat bij niets anders te vergelijken was dan bij eene
+rutschbaan, bereikten wij het einde van Vangsmj&ouml;sen bij het kerkdorpje Oije, waar de Baegna zich met een grooten mooien waterval
+in het meer uitstort. Nu gaat het met een grooten boog in het dal omhoog; straks nog steiler; gelukkig dat de wind nu wat
+meer van achter is, want hij is snijdend koud; de streek wordt eenzaam, woningen ontbreken, vee of menschen zijn nergens meer
+te zien; eindelijk iets omlaag en men bereikt Skogstadt, een tegen de helling van een berg aanleunend gehucht, waar men weder
+van paard en rijtuig verwisselt. Maar dit is ten minste we&ecirc;r een ruim dal, waar wat groen te zien is; waar zelfs dicht bij
+de rivier struiken groeien en waar menschen en vee zijn. Hier en daar gaat men over de rivier en over woeste bergbeken, men
+ziet nog al veel watervallen van de bergen afstorten; ze zijn als zilveren banden, die er langs afhangen, want door den afstand
+ziet men geen beweging in het water. Een bergmeertje, het Sutrovand, geeft eene prettige afwisseling, en men komt te Nystuen,
+de plaats waar gemiddagmaald zal worden. Het hotel Nystuen was vroeger eene door de regeering ondersteunde zoogenaamde Fjeldstue.
+Fjeld is eene berghoogvlakte, en stue beteekent houten huis. Toen er nog weinig gereisd werd onderhield de regeering hier
+en daar op die kale, verlaten hoogvlakten herbergen voor de zeldzame reizigers. Nystue was de stue op het Fillefjeld. Het
+hotel kwam achter aan het meer uit, en men had van uit de veranda&#8217;s aardige kijkjes op dat watervlak, wat verder op stonden
+een paar visschershutten aan den oever, en dan was er nog een post-, telegraaf- en telefoonkantoor, verder zoo ver &#8217;t oog
+reikte niets.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 535px"><img border="0" src="images/p1908-184.jpg" alt="Laerdalsfjord. (Nachtopname)." width="535" height="390"><p class="figureHead">Laerdalsfjord. (Nachtopname).</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Geen wonder dat de fr&ouml;ken aan mijne uitspraak merkte dat ik geen Noor was, en dat gaf haar aanleiding tot het uitpakken van
+een flink engelsch. Zij was, en velen van hare soort waren in gelijk geval, als kind met hare ouders, naar Amerika getrokken,
+en konden nu teruggekeerd wat meer verdienen omdat zij engelsch sprak. De juf was verder ook nog mededeelzaam en vertelde
+me dat ze naar Noorwegen teruggekomen was, in de hoop te zullen trouwen en dan met haren man terug te gaan naar Amerika, waar
+men volgens haar beter leven kon. &#8217;t Gesprek was nog niet uit, want ziende dat ik vrij wat moeite had om mijn vleesch te snijden,
+en nog meer om het in den mond fijn te krijgen, terwijl ik waarschijnlijk ook wel een zuur gezicht trok over den flauwen zoeten
+smaak, vertelde ze al verder, dat ze mij op rendiervleesch onthaalde. Men had op die afgelegen plaatsen maar een beperkten
+voorraad van versch rund- en kalfsvleesch, en kwamen er dan meer gasten, dan waarop gerekend was, dan schoot dat vleesch te
+kort en dan werd maar een rendier geslacht. Maar uit economie werden daar altijd de oudste dieren voor genomen, en dus kregen
+de gasten onuitsprekelijk taai vleesch van minder aangenamen smaak. Een rendier wordt wel meer dan twintig jaar oud! We doen
+dat allemaal, zeide mijne praatzieke fr&ouml;ken, u moet maar eens opletten als u bij een h&ocirc;tel komt, daar hangen dikwijls rendiergewijen
+ten toon aan de schuttingen, ter verkoop, maar bij nader toezien ziet ge het bloederige vleesch der pas geslachte dieren er
+nog aanzitten. Nu&#8212;deze waarschuwing heeft me goede diensten bewezen, want als ik voortaan bij een hotel die koppen zag tentoongesteld,
+dan heb ik maar liever eene dubbele portie visch genomen. Visch is toch daar overal het hoofdgerecht; de tallooze rivieren,
+beken en meren zijn zeer rijk aan heerlijke visch, en zoo krijgt men &#8217;s morgens aan zijn ontbijt al dadelijk eene forel uit
+&#8217;t water of eene portie zalm; dan volgt ham en eieren of een schamel stukje vleesch en verder staan er op tafel een aantal
+schotels met bereide vleeschspijzen, koude ham, worst, enz. en met visch in allerlei gedaante, gerookt, gedroogd, gezouten,
+in het zuur. Die vischspijzen zijn allen voortreffelijk; slechts voor eene soort moet ik mijne medemenschen waarschuwen. &#8217;t
+Ziet er uit als kleine gebakjes, bleek gebakken, en &#8217;t bestaat uit fijngemaakte gekookte visch met een meelkorstje er om heen.
+Zelfs met behulp van alle beschikbare specerijen en met kracht van zout, heb ik dat nooit tot een smakelijk gerecht kunnen
+maken. Verder vindt men er gewoonlijk een puik edammer kaasje, en noorsche kaas; de gewone kaas&#8212;Myse ost&#8212;zijn flinke vierkante
+blokken, die een gewoon bord geheel vullen en er uitzien als een licht gekleurd blok mahoniehout. Deze kaas heeft een zuiveren
+vetten smaak, maar is zoet. Daarnaast hebben de Noren nog eene soort kaas, die zij &#8220;gammle Ost&#8221; of oude kaas noemen; zij staat
+nooit op tafel, en wordt slechts op verzoek aangeboden. Als ik u mededeel dat hij van dezelfde eigenaardige soort is, maar
+in overtreffenden trap den smaak en reuk heeft van Limburgsche kaas, dan zal wel iedereen begrijpen, waarom hij nooit op tafel
+staat.
+
+<a id="d0e228"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e228">185</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-185.jpg" alt="Het Naero-dal met den Iordalsnut. (Phot. Wilse, Kristiania.)" width="720" height="524"><p class="figureHead">Het Naero-dal met den Iordalsnut. (Phot. Wilse, Kristiania.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Bij het ontbijt wordt in Noorwegen ook een smakelijk wittebrood aangeboden, soms ook roggenbrood, en de boter is overal zeer
+goed. Behalve dat alles kan men zich te goed doen aan beschuitjes met allerlei soort van uitstekende comp&ocirc;tes, alles inlandsch
+en dikwijls huis-fabrikaat. Verder maakt het &#8220;knikkebrod&#8221; eene delicatesse uit; het is ongerezen meelkoek, juist als het Jodenpaaschbrood,
+ook in vorm, maar er is bovendien anijszaad in gebakken. De middagtafels zijn gelijksoortig, maar hebben ook nog soep, en
+tweemaal vleesch, of eens vleesch en eens gevogelte. Ook worden er veel eieren gegeten, die zeer smakelijk zijn, al zijn het
+wel eens zeevogeleieren. Men geeft dat niet gaarne toe; ik vroeg wel eens aan de fr&ouml;ken: waar krijgt gij toch al die eieren
+vandaan, want ik zie hier nooit kippen, en kreeg dan altijd eene eenigszins verwarde verklaring van bij de boeren in het gebergte.
+Maar op die boerderijen vond ik wel eieren van kippen tot huishoudelijk gebruik, maar niet voor verzending! Bij &#8217;t ontbijt
+drinkt men koffie, thee of melk, alles van goede kwaliteit; aan tafel en door den dag bier; wijn wordt hoogst zelden gebruikt.
+Het bier is bereid op duitsche wijze en zeer smakelijk. Spirituali&euml;n kan men nergens krijgen; enkele reizigers hebben hunnen
+cognac of whisky in den koffer. &#8217;t Is ontwijfelbaar zeker dat men door de strenge maatregelen tegen den verkoop van sterken
+drank het gebruik in het openbaar en de openbare dronkenschap zeer tegengegaan heeft&#8212;maar er wordt veel gezondigd, en dan
+in diep geheim. Intusschen, dronkenschap is iets waarover men zich in Noorwegen schaamt.
+
+</p>
+<p>Mist men hier of daar zijn maaltijd, dan neemt men sm&ouml;rbrod, d. w. z. gesmeerde sneden brood met kaas of allerlei soorten
+van koud vleesch. Dit met een glas bier genoten, vervangt dikwijls op aangename wijze het driemaal daags wel goed bereide,
+maar toch eentonige menu der gemeenschappelijke maaltijden.
+
+</p>
+<p>In den namiddag verliet ik Nystuen met zijne spraakgrage fr&ouml;ken; de weg liep steeds omhoog over de kale onherbergzame hoogvlakte,
+tot we na een paar uur rijdens de waterscheiding van oost- en west-Noorwegen bereikten. Na een nieuwe stijging kwamen we aan
+den Brusesaeter, eene armzalige woning met groote stalling en tal van geiten die daar graasden en rondsprongen. Niettegenstaande
+ik zooveel mogelijk in de achterhoede gebleven was, kwam ik daar toch ten slotte te gelijk met het groot gezelschap aan, en
+als een bewijs hoe allen onder den indruk waren van het troostelooze landschap, dat we gedurende den ganschen dag gezien hadden,
+dient wel dat al wat fotograferen kon onmiddellijk onder uitroepen van: &#8220;wat is dat hier lief!&#8221; zich haastte om die geiten,
+die stallen en een paar zeer vierkante noorsche boerenvrouwen, die aan &#8217;t melken waren, aan de vergetelheid te ontrukken.
+
+<a id="d0e240"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e240">186</a>]</span></p>
+<p>Maar van nu aan werd het beter; al was het terrein nog hoog, we waren aan de wester helling, en onder den invloed der vochtige
+zeewinden kwamen we te midden van struiken en onder boomen; berkenhout vooral met zijn sierlijk loof. De weg begon snel te
+dalen, en spoedig waren we te Maristuen, waar &#8217;t eenig belangrijke gebouw een fraai hotel was, heerlijk aan de Laera, die
+daar woest en wild hare schuimende wateren omlaag stuwt, gelegen. Ter plaatse waar nu het h&ocirc;tel staat, stond in 1300 een kerkelijk
+hospiz, dat later een Fjeldstue werd en nu een flink ingericht hotel is, waar Knut Maristuen als eigenaar op flinke wijze
+de honneurs waarneemt.
+
+</p>
+<p>Den volgenden ochtend weder ten 9 uur op de stolkjaerre; ik had nog niet op een kariol gezeten! Een heerlijke weg in een tamelijk
+ruim en met veel berken en essen begroeid dal, waar de Laera maar steeds in woeste drift den reiziger vooruit snelt. Spoedig,
+te spoedig zelfs komt men te Hegg, een arm, maar zeer schilderachtig gelegen gehucht, een der hoofdplaatsen voor liefhebbers
+van forellenvisscherij. Men zag er hengelaars aan alle kanten langs de rivier en in de plassen. Na er een half uurtje rond
+gewandeld te hebben en hier en daar een gesprek met amateurhengelaars gehouden te hebben, liet ik weder een rijtuig komen,
+en kreeg ditmaal een kariol; maar o spot! dit antiek rijtuigje was splinternieuw, netjes gelakt en achterop prijkten in vergulde
+letters de woorden: Thos. Cook Sons London. De reisbureaux zorgen niet alleen voor goed vervoer, maar houden ook de oude gebruiken
+als sport in eere!
+
+</p>
+<p>De weg blijft even mooi en het dal breed; er staan opmerkelijk veel boerderijen; een uurtje verder ligt het hotel Burgund,
+dat zijn naam draagt naar de in de nabijheid gelegen oude kerk. Ik zond mijn koetsier met koffer en kariol door naar Husum,
+om zelf den weg daarheen te voet af te leggen. De oude kerk van Burgund is waarschijnlijk omstreeks 1150 gebouwd; men leidt
+dit af uit den vorm van een runenopschrift, dat in een der portalen met het mes is ingesneden. Ze is geheel van hout, en maakt
+door haren grilligen vorm en met de heidensche versieringen, die er naast het kruis op de gevelpunten voorkomen, een vreemden
+indruk. Het is eene &#8220;Stavekerke&#8221; d. w. z. zij is, zooals oorspronkelijk ook voor alle woningen gebruikelijk was, van boomstammen
+gebouwd. De hoofdruimte heeft drie schepen met 12 kolommen; aan het koor bevindt zich een halfronde apsis, waarschijnlijk
+later aangebouwd. Er valt alleen licht in de kerk door kleine openingen boven in de wanden; vensterglas was toen in Noorwegen
+nog niet bekend, en de godsdienstoefening bestond alleen in het hooren van de mis, waarbij de gemeente in het duistere koor,
+of zelfs buiten voor de deur knielde. De klokketoren in ouden stijl en op de oorspronkelijke plaats hersteld, staat naast
+de kerk en een paar schreden verder een nieuwe kerk in ouden stijl, maar nu behoorlijk gemetseld en van vensterglas voorzien.
+Boven de overdekte portalen der oude kerk vindt men interessant snijwerk.
+
+</p>
+<p>Van het hotel Burgund verder gaande, komt men langs den straatweg in enkele minuten in de schilderachtige Svartegjelkloof,
+ter plaatse waar de Laera zich een weg door de Vindhille-rotsen geboord heeft, eene stoute, woeste rots- en waterpartij; een
+paar prachtige watervallen ontbreken niet. Daar de weg spoedig het interessante verliest, slaat de wandelaar eene andere richting
+in en keert achter het hotel Burgund om langs een verwaarloosden weg terug, tusschen eenige daarbij passende armzalige woningen
+door; de telegraafpalen wijzen den weg. Zoodra men wat gestegen is, krijgt men een mooi uitzicht op de beide kerken, de oude
+kerk is zoo zwart van ouderdom geworden, dat men zou denken dat zij dik onder de koolteer zat. Eenmaal op het hoogste punt
+gekomen, gaat het met slingers omlaag en heeft men tusschen rotsen door eenige verrassende kijkjes in het dal. Te Husum vond
+ik mijnen koffer en vroeg om een rijtuig naar Laerdal; de kastelein, tevens postmeester, vroeg me beleefd en gemoedelijk of
+ik niet een uurtje wachten wilde, dan moest hij zelf naar Laerdal en zouden we te zamen rijden. De Laera maakt te Husum zulke
+aardige kronkels en vormt een paar prachtige watervallen, zoodat het uurtje om was eer ik het wist. &#8217;t Ging toen verder,&#8212;ditmaal
+weder eens in eene wezenlijk oude kariol. Een prachtige weg, langzaam langs de rivier omlaag, door eene enge rotskloof, de
+interessantste, dien ik nog op dezen rit aangetroffen had. Hoog van de rotsen stort een ontzettende waterval, de Store (groote)
+Soknefoss, omlaag. De weg gaat door een grooten gletscherketel, hier reuzenketels genoemd, en daarna verbreedt zich het dal;
+men ziet van alle kanten boerderijen; bij de huizen bebouwde akkers, vruchtboomen en veel menschen. Mijn kastelein-koetsier
+werd onderweg dikwijls aangeroepen over zaken, en vriendelijk klonk dan telkens bij &#8217;t afscheid, het &#8220;<span lang="en">Fare well</span>&#8221;. Mijn reisgezel was een beschaafd man en een aangename prater. Hij vertelde mij veel van zijn land en het landsbestuur;
+van de zorg voor &#8217;t onderwijs en de hooge kosten daarvan. Hij was een erge Zwedenvijand; zijne motieven waren wel wat onbeduidend;
+men krijgt dikwijls den indruk of die scheiding tusschen Zweden en Noorwegen eigenlijk meer veroorzaakt is door halstarrigheden,
+dan door onoverkomelijk beginselverschil. Toen ik hem opmerkte, dat men in het buitenland eerder verwacht had, dat na de scheiding
+de Noren eene republiek gekozen zouden hebben, zeide hij mij: Ja, ziet u! we zijn hier nog banger voor de potentaten onzer
+eigen soort dan voor een koning; en met dezen jongen man, die een zeer fatsoenlijk mensch is, verzekeren wij ons den steun
+van half Europa. Meer positief en beter thuis was hij in zake het vrouwenkiesrecht. Iedere vrouw, zeide hij, die voor zichzelf,
+of weduwe zijnde voor hare kinderen het brood verdient en deze opvoedt, heeft onbetwistbaar recht op stemrecht. Zij doet meer
+voor de gemeenschap, dan menig man. Huwt de vrouw, of hertrouwt de weduwe, dan verliest ze haar stemrecht, maar zoolang ze
+zelfstandig is, komt het haar toe. Zoo al door pratende over de plaatselijke besturen en nog wat, over de bedrijven, over
+het armwezen en over het vele, dat de Noren nog moesten leeren, maar stellig leeren zouden, bereikten we spoedig Blaafaten.
+Het dal werd steeds ruimer en meer bebouwd en bewoond, het was er gezelliger dan ik ze tot nu in Noorwegen gezien had. Rondom
+<a id="d0e252"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e252">187</a>]</span>verhieven zich hooge bergen op grooteren afstand, tot we op een rechten, vlakken weg kwamen en voor ons uit de open ruimte
+zagen. We naderden het dorp Laerdal aan de Laerdalsfjord.
+
+</p>
+<p>Dit was het eindpunt van mijn eersten tocht door Noorwegen; het waren 151 K.M. in drie dagen per stolkjaerre en kariol.
+
+</p>
+<p>Laerdal of Laerdals&ouml;ren heeft maar 850 inwoners &#8217;t is eene opkomende plaats, gelegen aan de uitmonding der Laera en de fjord,
+een arm van de Sognefjord. Het dal der Laera is verbreed tot een ruime vlakte, bestaande uit zand en berggruis, door de Laera
+van de bergen afgevoerd en op de fjord veroverd. Er zijn enkele goede huizen in het dorp, dat overigens zeer onregelmatig
+gebouwd is; de kerk, weder eene nieuwe kerk met modern materiaal gebouwd in den ouden stijl, is minder gelukkig dan die te
+Burgund; ze is te bont en maakt geenszins den indruk van eene kerk.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 471px"><img border="0" src="images/p1908-187.jpg" alt="De oude kerk te Burgund. (Phot. Wilse, Kristiania.)" width="471" height="654"><p class="figureHead">De oude kerk te Burgund. (Phot. Wilse, Kristiania.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Den volgenden ochtend had ik eerst eene wandeling van ongeveer een kwartier te maken van af het hotel Lindstrom tot aan de
+aanlegplaats der boot, en weder onder het aangenaamste zomerwe&ecirc;r voeren we de fjord af. Een vreemd gezicht die steile bergen,
+die zonder oever hunne steenmassa&#8217;s uit het water doen oprijzen! E&eacute;n van vorm en ook meestal &eacute;&eacute;n van kleur, met prachtige
+spiegeling in het stille water. De fjord werd langzaam wijder, en gaf hier en daar aardige kijkjes, bijv. op de haven Haugene,
+met een vriendelijk uitzicht in het Eierdal. Daar waar de Laerdalfjord uitmondt in de Sognefjord heeft men een heerlijk bergpanorama
+over het ruime watervlak. Niet lang daarna, aan een paar huizengroepen voorbij, draait men, indien men met mij naar Gudvangen
+reist, de Aurlandsfjord in. Het tafereel wordt nu oneindig grootscher. De fjord is slechts &frac12; kilometer breed en aan we&ecirc;rszijden
+gaan de rotsen in zware, strakke massa&#8217;s 900 &aacute; 1200 M. omhoog. Stort zich soms een riviertje in de fjord uit, dan vormen zich
+aan die uitmondingen bezinkingen, waar men dan ook woningen en eenige kultuur vindt. Voor we de Aurlandsfjord invoeren, kwamen
+we een andere boot tegen en draaiden bij, om van haar een aantal passagiers over te nemen, allen mannen, waaronder militairen;
+dat was een vroolijk en druk gezelschap, dat me uitlokte om eens op het voorschip te gaan kijken. Het waren allen mannen,
+die de laatste, ik meen veertiendaagsche, periode van den algemeenen dienstplicht te Vossevangen gingen vervullen. Er waren
+verscheiden gehuwden onder; ze waren welgemoed en opgewekt. Onder het vijftigtal waren er twee die hunne opgewektheid wat
+te krachtig met bier steunden; voor ze ongeschikt werden voor het algemeen gezelschap, werden ze door kameraden achteraf gebracht
+en gehouden; natuurlijk was er onder dat gezelschap ook een met eene viool, die er dapper op losstreek; er werd ook gedanst;
+eerst heel aardig en kalm, toen het langzaam te wild en ongemanierd werd, was een enkel woord van den kapitein der stoomboot
+voldoende om er een eind aan te maken. De mannen in uniform waren onderofficieren; het dragen der uniform is een voorrecht
+voor hen die de onderofficiersschool doorloopen, maar men maakt geen gebruik van dat voorrecht. In die onderofficiersscholen
+wordt meer uitgebreid lager onderwijs gegeven en vooral veel werk gemaakt van het leeren spreken en verstaan van vreemde talen.
+Dat is het lokaas om onderofficieren te krijgen, want de Noren, zoowel vrouwen als mannen, zijn zeer tuk op het leeren van
+vreemde talen. De meerderheid der mannen maakt van de gelegenheid tot leeren in de onderofficiersschool gebruik, al is het
+dan ook niet om onderofficier te blijven.
+
+</p>
+<p>Gedurende dien cursus op het voordek was de stoomboot verder gevaren. Er was niet veel te zien. Hier en daar een huis als
+een kraaiennest, tegen een rotswand geplakt, en tal van watervallen, die echter weinig indruk maken, omdat ze te ver af zijn.
+
+
+</p>
+<p>Bij eene vooruitstekende rots, de Bejteln, vaart men de Naerofjord in. Die invaart is prachtig; het water is 8 &agrave; 900 meter
+breed; de rotsen aan weerszijden zijn even hoog en even steil, en naar voren is het uitzicht afgesloten door eene statige
+groep van sneeuwbergen. Denk eens hoe mooi dat was, toen de zon schel begon te schijnen en alles met gloed en licht overgoot,
+waardoor ook de donkere partijen in de rotsen meer tot haar recht kwamen. De watervallen zijn nog talrijker dan te voren,
+en worden levendiger en duidelijker, nu de fjord maar steeds door enger wordt. Op eene eeuwen geleden van de hooge wanden
+in het water gestorte rotsmassa ligt het <a id="d0e269"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e269">188</a>]</span>kleine kerkje van Bakke, omgeven door eenige houten woningen; de achtergrond wordt gevormd door den steilen fjordwand, waarvan
+de rivier de Bakke, nu goed zichtbaar en hoorbaar, als waterval omlaag stort. Op het water hier en daar visschersvaartuigen
+in hun bedrijf; wat dichterbij Gudvangen ook pleiziervaartuigjes en een zeer fraai engelsch jacht; deze vormden eene alleraardigste
+stoffeering, alleen overtroffen door het fraaie gezicht op Gudvangen zelf. Eenige huizen, eenige hotels, alleraardigst door
+elkaar geworpen en vooral veel boomen, en als achtergrond het beroemde Naerodal met zijnen trouwen wachter de Sjaerpennut,
+eene reusachtige rots uit wit graniet.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-188.jpg" alt="Naerofjord. (Phot. Wilse, Kristiania.)" width="536" height="720"><p class="figureHead">Naerofjord. (Phot. Wilse, Kristiania.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Die aankomst te Vossevangen is eenig in haar soort. De landingsplaats is vol nieuwsgierigen en een aantal hotelbedienden,
+die in bedwang worden gehouden door een tweetal heeren, de vertegenwoordigers der reiskantoren! Deze heeren maakten groot
+lawaai, daarin gesteund en overtroffen door een aantal koetsiers, die met hunne rijtuigjes langs den weg gereed stonden. &#8217;t
+Scheen wel of die drukte gemaakt werd als imitatie van grootere plaatsen; ze is namelijk geheel overbodig. Die agenten der
+reiskantoren weten precies op welken dag en hoeveel reizigers zij krijgen, en welke rijtuigen die reizigers hebben moeten
+en waar heen. Zij weten ook welke reizigers in de hotels afstappen, want dat wordt hun alles van dag tot dag uit het hoofdbureau
+gemeld. All&eacute;&eacute;n die weinigen, die, zooals ik, met zoogenaamde vrije tickets reizen, moeten naar hunnen tot nu toe onbekenden
+wensch vervoerd worden.
+
+</p>
+<p>Het was nog vroeg en mooi weer, zoodat ik veel lust had om dien avond wat later te Voss aan te komen, en stellig wenschte
+ik niet in den grooten sleep van rijtuigen opgenomen te worden; daarom bleef ik tot het laatst aan boord, gaf mijn koffer
+tot nader order aan den agent van &#8220;Cook&#8221; en liep Gudvangen in, om eens te zien wat daar te koop was. Het is niet veel meer
+dan eene groep boerderijen, waar hier en daar een hotel tusschen staat en eenige winkels met plaatselijke merkwaardigheden,
+meest handwerken, photo&#8217;s en briefkaarten.
+
+</p>
+<p>De rotsen die Gudvangen omgeven, gaan zoo steil omhoog, dat men er gedurende de wintermaanden de zon niet te zien krijgt.
+Een prachtige waterval, de Killefos, komt daar van eene hoogte van 560 M. omlaag met een vrijen val van 150 M. &#8217;t Was merkwaardig,
+maar te hoog om het mooie er van goed in oogenschouw te kunnen nemen.
+
+</p>
+<p>Nadat mijne medereizigers een goed eind vooruit waren, nam ik ook een rijtuigje en reed het Naerodal in;&#8212;tot Voss is het een
+rit van 5 &agrave; 6 uur.
+
+</p>
+<p>Gewoonlijk wordt gezegd dat het Naerodal, als voortzetting van de fjord, zijn zelfde woeste karakter behoudt. Het was echter
+zoo&#8217;n heerlijke zonnige dag, dat de woestheid tot lieflijkheid werd. &#8217;t Was er niet woest, evenmin als op de fjord; de landschappen
+waren trotsch, krachtig in lijnen en tinten; het groen hier en daar, op de bergen en beneden in het dal, de huizen die er
+in verscholen lagen, het lachende stille watervlak, alles zag er vriendelijk uit. Misschien was het te danken aan &#8217;t heerlijke
+heldere weder, maar mijne herinneringen aan de Naerofjord en aan het Naerodal zijn doorgaand vriendelijk en opgewekt.
+
+</p>
+<p>Op ongeveer een kwartier rijdens van Gudvangen loopt de weg door eene groote &#8220;ur&#8221;, eene opeenhooping van bergpuin; dat is
+werkelijk woest; men <a id="d0e288"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e288">189</a>]</span>ziet echter spoedig eene fraaie boerderij tegen de berghelling; die hoeven hebben daar allen namen; deze heette Sjaerping.
+Een weinig verder vertoont zich de prachtige grauwe syenietkop van den Jordaelsnut, een heerlijke bergformatie, die het geheele
+enge dal blijft beheerschen. &#8217;t Gaat langzaam omhoog; men gaat over de rivier, dan langs een paar boerderijen en komt vervolgens
+aan den voet der ontzettende Stalheimsklev, die het dal geheel afsluit. Daar verkondigt u een groot bord, dat de reizigers
+worden verzocht den steilen weg naar boven te voet af te leggen, ter wille van de paarden. Dat is over tal van slingerwegen
+een klim van drie kwartier; voor zich uit en ten laatste aan we&ecirc;rskanten heeft men echter twee zeer schilderachtige watervallen,
+de Silvlefoss en de Stalheimsfoss, zoo frisch en dartel, dat men de warme zon gaat vergeten. Bij het rusten van tijd tot tijd
+is vooral het uitzicht naar beneden in het dal wondermooi. Stellig een der heerlijkste punten in Noorwegen. Ook hier wordt
+steeds gesproken van het uitzicht in het donkere dal en in &#8217;t bijzonder aangeraden dit &#8217;s namiddags te nemen. Ik zag het onder
+vollen zonneschijn; vooral de prachtige Jordaelsnut op den voorgrond werd prachtig beschenen, zoodat ik van een donker dal
+niet spreken kan en zeer dankbaar ben het z&oacute;&oacute; getroffen te hebben.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-189.jpg" alt="S&ouml;rfjord." width="720" height="481"><p class="figureHead">S&ouml;rfjord.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Boven op de klev vindt men het ruime Stalheim&#8217;s Hotel, een goede inrichting, met eene pretensie van voornaamheid, die het
+maar slecht afgaat. Er was eene uitgebreide toko in, waar men allerlei noorsche bijzonderheden kon koopen; het hotel ligt
+hoog en de prijzen der uitgestalde voorwerpen zijn nog hooger boven het niveau; er waren echter prachtige noorsche weefsels
+tentoongesteld, in patroon en vooral in kleuren zeldzaam fraai. De table d&#8217;h&ocirc;te zoude juist beginnen, maar &#8217;t was mij nog
+te vroeg, en ik liet mijn rijtuigje voorkomen om in het Opheimdal af te dalen. Aanvankelijk geeft deze weg niet veel; de grond
+is slecht, zelfs elzenhout wil er niet behoorlijk groeien; het water is bruin en pappig van het veen. Gelukkig duurt dat niet
+lang en komt men door flinke bosschen en uitgestrekte weiden langzamerhand in eene meer bewoonde streek. Op eenmaal verandert
+het landschap van karakter; men ziet haast geen rotsformaties meer; de kultuur neemt de overhand, met vele boerderijen. Vooral
+is de rit lief langs het kalme meer van Opheim, waaraan het aardige kerkdorp van dien naam gelegen is; wanneer daar nu maar
+niet we&ecirc;r zoo&#8217;n witte houten kerk van het algemeen model stond! Aan het einde van het meer een groote draai, en door een oprijlaan
+reden wij voor het Framnesshotel. Daar nam ik het middagmaal en zat er heel rustig in eene kalme omgeving, meest Noren, met
+wie spoedig een gezellig gesprek aangeknoopt werd; vooral de dames zijn gaarne bereid den vreemdeling zijne kreupele sprongen
+in de noorsche uitspraak te vergeven. Van uit den tuin van het hotel genoot ik nog van het schilderachtige, vreedzame uitzicht
+op het meer.
+
+</p>
+<p>In den avond reed ik verder. Het landschap wordt hoe langer hoe vriendelijker, het dal wordt enger; hier en daar eene brug
+over de rivier. Voor het eerst zie ik hier rotsen van een anderen vorm; het is lei, tot nu toe <a id="d0e299"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e299">190</a>]</span>was het altijd graniet, en die afwisseling doet aangenaam aan. Bij het gehucht Tvinde een prachtige bruisende waterval; men
+komt nu op vlakken bodem, de grond is keurig bebouwd; overal akkers tusschen de weiden, veel en weelderig hout en dan de stad
+Vossevangen (meestal Voss genaamd) aan uwe voeten in een dieper, ruimer dal. Men daalt langzaam ne&ecirc;r en verlustigt zich in
+het heerlijk uitzicht. De stad is om eene oude, fraaie steenen kerk gebouwd en heeft een prachtig, niet te groot meer tot
+achtergrond.
+
+</p>
+<p>Men kan te Voss eene aardige wandeling maken naar een aan de overzijde van het meer op de bergen gelegen koffiehuis &#8220;Breidablik&#8221;;
+de uitzichten vanaf de stad, die men uit de meeste h&ocirc;tels genieten kan, wedijveren met die van af Breidablik over het meer;
+Vangsvand is zijn naam; beiden zijn in hooge mate schilderachtig en komen overeen met de uitzichten op Opheimsvand; ze zijn
+onderscheiden van wat ik tot nu toe zag, evenals de geheele omtrek van Voss; daar is minder rots, al komen hier en daar nog
+wel eens grimmige partijen te voorschijn; meer bebouwd land en vooral prachtige weiden tegen de zachtere hellingen der bergen.
+
+
+</p>
+<p>Het stadje zelf is zeer levendig; er zijn in &#8217;t oogvallend veel winkels, al staan ze niet gelijk met grootsteedsche magazijnen,
+maar onder meer zag men bijv. bananen uitgestald tegen lageren prijs dan te Amsterdam. Men kon aan de winkels zien, dat er
+meer welstand is in de omstreken van Vossevangen, dan in de streken waar ik tot nu toe geweest was. De stad ligt trouwens
+ook aan den spoorweg die vanaf Bergen, aangelegd wordt en gedeeltelijk dient, om over de Skandinavische Alpen verbinding te
+krijgen met de oostelijke lijnen en met Kristiania.
+
+</p>
+<p>Buiten de stad wandelende, kwam ik aan het militaire kamp, waar ik ook weder de reisgenooten van de Naerofjord trof, ditmaal
+allen in hun pakje, dat zeer eenvoudig, maar opvallend onzindelijk was. Ze waren daar gehuisvest in kleine houten barakken,
+waarvan er een aantal in dubbele rijen op een middenpunt uitkwamen, waar de bevelhebber en de officieren hunne gelijksoortige
+barakken hadden. Dit kampement was gelegen op een ruime hoogvlakte; later heb ik er nog gezien, die geheel uit tenten bestonden.
+
+
+</p>
+<p>In Noorwegen is elk welgeschapen, gezond man dienstplichtig, behalve wanneer hij loods of geestelijke is, en hij wordt aangewezen
+voor den dienst waarvoor hij het meest geschikt is. Zeelieden en visschers dienen op de vloot, handwerkslieden bij de genie
+en de artillerie; studenten in de medicijnen in de veldhospitalen; de landlieden gaan zooveel mogelijk bij de kavalerie. De
+dienstplicht begint op 22 jarigen leeftijd en duurt 10 jaar, met afloopende diensttijden en naar gelang het wapen waarbij
+men ingedeeld is.
+
+</p>
+<p>Voorbij het Fleischer&#8217;s Hotel te Voss brengt een zijweg, door wegwijzers voldoende aangeduid, u naar het Finneloftet, op de
+wegwijzers het oudste wereldsche gebouw in Noorwegen genoemd. Het is een oud boerenhuis; de naam der boerderij is Fin, en
+loftet beteekend een huis met eene verdieping, in tegenstelling met stue, dat een huis is zonder verdieping. In dergelijke
+huizen is de ruimte gelijkvloers tot berging en bediendenhuisvesting aangewezen, terwijl de in- en uitwendig met meer zorg
+gebouwde verdieping door den boer met zijn gezin bewoond wordt. Er is in dit gebouw eene verzameling van oudheden, of liever
+eene opeenhooping van oud huisraad en landbouwgereedschappen, waarvan ik geloof dat veel in de afgelegen boerderijen nog zoo
+heel lang niet geleden buiten gebruik is gesteld. Er zijn wel aardige dingen onder, en curieus was te zien hoe men zich bij
+het samenstellen van vele voorwerpen had moeten voegen naar het eenige beschikbare materiaal&#8212;hout. Als museum heeft Finneloftet
+maar eene zeer beperkte waarde; het was evenals de oude vrouwelijke conci&euml;rge, die mij rondleidde door de enkele kamers, erg
+primitief.
+
+</p>
+<p>Het had mij bij het opmaken van mijn reisplan leed gedaan, dat ik het niet z&oacute;&oacute; had kunnen inrichten, om Zondags te Odda te
+zijn, waar men dan volgens de Baedekers en consorten de merkwaardige kleederdrachten van het Hardangerlandschap bewonderen
+kan bij het uitgaan der kerk; maar &#8217;t ongeluk werd prettig vergoed, doordat ik Zondagsmorgens te Voss was, en daar de bevolking
+uit den omtrek van alle kanten op hare stolkjaerre en cariolen naar de kerk zag komen. Dat was inderdaad in hooge mate schilderachtig.
+Veel wit, veel kleur en veel levendige gouden versieringen. Natuurlijk kan ik niet beoordeelen in hoeverre die kleederdracht
+al meer of min gemoderniseerd is, maar toch, naar de stoffen en den snit te oordeelen, geloof ik het niet. Ik geloof eerder
+dat de nieuwere modes veel van dat oude overnemen. De vrouwen en meisjes waren alleen in het costuum, dat zich nog wel lang
+zal handhaven, omdat het zoo uiterst kleedzaam is. De vrouwen op &#8217;t land zijn, evenals de mannen, van groote gestalte en daarbij
+niet bijzonder slank; zij hebben bijna zonder uitzondering een goed figuur en een statigen, sierlijken gang. De gelaatskleur
+is frisch, gezond en blank; handen en armen zijn daarentegen gewoonlijk verbrand en verweerd; de oogen zijn licht staalgrijs
+en het haar wit blond. Zooals gelukkig overal, zijn er ook daar veel bepaalde schoonheden onder de vrouwen; het is een bijzonder
+knap soort van menschen. Eene uitzondering maakten daarop de oude vrouwtjes, die men dikwijls de woningen ziet bewaken. Naar
+kleeding, meestal zwart, en naar uiterlijk, met hunne sterk gebogen gestalte, kwamen me die schepseltjes inderdaad voor als
+de juiste personificatie van &#8217;t woord &#8220;heks&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8217;t Was een levendig tafereel daar op dien zonnigen Zondagmorgen tusschen half tien en tien uur te Voss. Die lange rijen van
+lichte wagentjes, getrokken door die lichtgekleurde driftige paardjes, beladen met twee en drie keurig uitgedoste personen.
+De mannen allen in het donker; de vrouwen met donkere rokken en wit bovenlijf en daarover een donker, met kleuren afgezet
+corsage; het front met bontgekleurde koralen geborduurd en behangen met goud. De mouwen en de groote, wijd uitstaande mutsen
+wit. Het deed me leed, dat ik niet wachten kon tot de kerk uitging, om die optochten nog eens te zien.
+
+</p>
+<p>Dien voormiddag vertrok ik weer per stolkjaerre naar Eide, om van daar de Hardangerfjord te bereiken. Een bezoek aan Bergen
+moest ik, zooals reeds van te voren te voorzien was, uit gebrek aan tijd achterwege laten.
+<a id="d0e317"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e317">191</a>]</span></p>
+<p>Men verlaat Voss over eene lange houten brug over de Rindal, en komt spoedig in boschrijke omgeving; ditmaal is alles loofhout,
+pijnbosschen ziet men alleen in de verte, keurige kijkjes vanaf den hoogen weg; langzaam hooger; de woningen worden zeldzamer
+en blijven spoedig achterwege; &#8217;t landschap verliest zijne bekoorlijkheid. Plotseling komt men aan eene diepte; het dal gaat
+hier loodrecht omlaag, en in dien steilen rotswand is met vele kronkels een weg uitgekapt. Wanneer men ongeveer halverwege
+beneden is, krijgt men het uitzicht op den prachtigen &#8220;Skjervetfoss&#8221;, een der mooiste watervallen die ik zag. Hij bestaat
+uit twee deelen; &#8217;t bovenste valt loodrecht omlaag en de sluiervormen van het water teekenen zich keurig helder af tegen den
+donkeren achtergrond der rotsen. Dan stort de watermassa zich over eene hellende rotsbedding en onder eene brug in den straatweg
+door, verder in dichte massa&#8217;s voort het dal in. In de nabijheid van den waterval heeft zich een frisschen levendigen plantengroei
+ontwikkeld, en de grasplekjes hier en daar waren vroolijk met kleurige bloemen bezaaid. Een verrukkelijk tafereel! Het is
+eene eigenaardigheid in Noorwegen, dat de enge dalen, de verlengden of voortzettingen der Fjorden, altijd met steile reuzentrappen
+omlaag gaan, in stede van meer glooiend af te loopen, zooals elders.
+
+</p>
+<p>De straatweg volgt nu de rivier, die zorg draagt altijd uwe aandacht gaande te houden door het wilde bruisen en het donderend
+geweld, wanneer zij zich hier en daar door eene engere rotsbedding heen wringt. Het bovengedeelte van den Skjervetfoss kan
+men nog lang in al zijn glorie waarnemen. We rijden door een gehucht Ovre Vasenden, en bereiken den top van het Gravensvand;
+rondom verheffen zich vervaarlijke bergmassa&#8217;s. Verder gaat het langs het Gravensvand, wel wat eentonig, en na 3 uur rijdens
+stapte ik uit te Eide voor het voortreffelijke Maeland&#8217;s hotel. Daar werd het middagmaal gebruikt, daarna nog eene wandeling
+terug naar &#8217;t Gravensvand gemaakt, waar ik zeer opmerkelijke inrichtingen voor de zalmvangst vond, en eindelijk de aanlegplaats
+der stoomboot opgezocht, om de vaart op het S&ouml;rfjord te aanvaarden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 581px"><img border="0" src="images/p1908-191.jpg" alt="S&ouml;rfjord te Odde." width="581" height="463"><p class="figureHead">S&ouml;rfjord te Odde.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Een tegenslag met zeer onaangename gevolgen. De boot kwam twee uur te laat. Er waren bij het mooie weer en met den Zondag
+zooveel reizigers, dat men onderweg overal aanleggende, veel tijd verloren had; wachten was de boodschap, en ten laatste van
+wal, op eene stampvolle boot. Het begin der vaart op de Gravensfjord geeft hetzelfde te zien als bij &#8217;t verlaten van bijna
+alle fjorden, maar als men op de breede Utnefjord komt en deze overvaart, dan verandert het tafereel. De Utnefjord is ongeveer
+het middendeel van de Hardangerfjord; een breede waterplas, omgeven door steile en hoog uit het water oprijzende rotsgevaarten,
+met veel schakeering van licht tot donker. De avondzon werd nog niet geheel door de bergkammen onderschept, en stortte een
+gouden gloed over water en land; de tegenoverliggende sneeuwvelden werden helder en schitterend verlicht. &#8217;t Was boven alle
+beschrijving heerlijk mooi, levendig en toch majestueus. Alle reizigers waren onder den indruk van &#8217;t schoone tafereel.
+
+</p>
+<p>Bij Utne voeren we de S&ouml;rfjord in, een vaarwater dat aanvankelijk nog 2 kilometer breed is, maar over eene lengte van 40 kilometer
+ten laatste maar enkele honderde meters tusschen de rotswanden meten kan. Langs de oostelijke oevers liggen vele dorpen en
+gehuchten. De bergstroomen hebben hier, nog meer dan elders, lagere landstrooken gevormd, die eene zeer beschutte ligging
+hebben en eene uitstekende vruchtenkultuur mogelijk maken. Langs het middengedeelte van de fjord, waar deze ook nooit bevriest
+vindt men tal van kersen en appelboomgaarden; de plantengroei is zeer weelderig en er heerscht groote welvaart. Aan de oostzijde
+openen zich ook verscheiden dalen, die fraaie uitzichten opleveren; aan de westzijde is de doorloopende bergrug getooid met
+tal van watervallen en op den top bedekt met eeuwigdurende sneeuw en hier en daar een gletscher. Natuurlijk was dit alles
+beschreven in verschillende reisboeken, en wij allen&#8212;ik was in nadere aanraking gekomen met eene duitsche en een noorsche
+familie&#8212;spitsten ons zeer op de heerlijkheid, die wij nog aanschouwen zouden. Maar &#8217;t was buiten het daglicht gerekend. De
+vertraging, die we reeds te Eide hadden, zette zich om dezelfde reden voort en nam toe, en weldra was van al de veelgeprezen
+schoonheden van de S&ouml;rfjord niets meer te zien dan donkere silhouetten. De sneeuw en de gletschers daar boven op het Folgefond
+kwamen er wel des te meer door uit, maar die gletschers waren op zich zelf niet zeer belangrijk.
+
+</p>
+<p>We kwamen &#8217;s nachts om 12 uur te Odde aan. <a id="d0e333"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e333">192</a>]</span>&#8217;t Was in dat enge dal zeer donker; de vele reizigers maakten ook, dat men moeite had om onder dak te komen.
+
+</p>
+<p>Ik kan reizigers in Noorwegen niet genoeg aanbevelen, de fout die ik bij het bevaren der S&ouml;rfjord beging te vermijden. Toen
+te Eide de boot volle twee uur vertraging had, had ik daar tot den volgenden ochtend moeten blijven, en me de vaart op de
+S&ouml;rfjord niet door de duisternis moeten laten bederven.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-192.jpg" alt="Skjervet-dal." width="543" height="720"><p class="figureHead">Skjervet-dal.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Ik moest doorreizen, want anders kwam ik over den mij toegestanen dag thuis, maar juist daardoor kom ik tot de vernieuwde
+gevolgtrekking, dat Noorwegen geen land is, om in een kort zomerverlof te bereizen. Die minder dan drie weken te zijner beschikking
+heeft, doet inderdaad beter niet naar Noorwegen te gaan.
+
+</p>
+<p>Het Hardanger Hotel te Odde is eene uitstekende inrichting. Geheel van hout in noorschen stijl gebouwd, maakt het een aangenamen
+indruk, vooral omdat het zeer ruim is; gangen, trappen, kamers, eetzalen, alles is groot, en de hal is van buitengewone afmetingen
+en loopt tot in het dak door.
+
+</p>
+<p>Odde is een zich sterk ontwikkelend kerkdorp; vele vreemdelingen kiezen het als zomerverblijf; &#8217;t is dan ook heerlijk gelegen
+en biedt, wat zeldzaam is, gelegenheid tot aangename wandelingen.
+
+</p>
+<p>&#8217;s Morgens bij tijds op, wandelde ik reeds v&oacute;&oacute;r het ontbijt langs de fjord, om me eenigzins schadeloos te stellen voor &#8217;t
+geen ik den avond te voren door de duisternis gemist had. Na &#8217;t ontbijt ging ik de winkels in Odde eens bekijken, die zich
+hier onder den invloed van &#8217;t vreemdelingenverkeer gevestigd hadden. Verbazende keus van photo&#8217;s en briefkaarten was er, en
+noorsche handwerken waren in overdaad vertegenwoordigd. Aquarellen waren ook druk ge&euml;taleerd. Ik veronderstel dat de mooie
+en goede reeds verkocht waren, want wat ik er nog zag, was bitter treurig. Aquarelleeren schijnt daar onder de reizigers epidemisch
+te heerschen, te oordeelen naar de twee uitgebreide magazijnen van teekenbehoeften die er waren; en dan was er, wat ik sedert
+Kristiania niet meer gezien had, een kapperswinkel; maar dien dag was de kunstenaar met zijn gezin eens voor een dagje uit,
+en de bediende hield nu ook maar vacantie!
+
+</p>
+<p>Al verder in het dal opgaande, begon ik last van de warmte te krijgen; de zon scheen onbarmhartig; gelukkig kwam ik weer spoedig
+voor een meer te staan, het Sandvenvand, en trof daar juist een man met een bootje, bereid om mij een watertochtje te doen
+maken; eene heerlijke verfrissching! Na een half uur varen kwamen we tegenover den ingang van het Jordal. Eenige woningen
+liggen daar aan den oever, en verder gaat het wild in het dal op, dat afgesloten wordt door den gletscher Buarbrae. Ik liet
+me aan land zetten, en trof daar eenige mannen, die bleken tot de boerderij te behooren; we raakten aan het praten en ik werd
+door hen binnengenoodigd.
+
+<a id="d0e352"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e352">193</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-193.jpg" alt="Vossevangen en het Vangsvand." width="720" height="489"><p class="figureHead">Vossevangen en het Vangsvand.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De boerderij was betrekkelijk nieuw gebouwd, dus zag ik geene oud-noorsche inrichting, waarop ik gehoopt had. Toch was het
+aardig om te zien; welstand heerschte er, een zeker soort van comfort, maar met vermijding van alle overdaad. Een boer in
+Noorwegen, of wat de Noren zelf onder dien naam verstaan, is eerder een grondeigenaar en dikwijls een groot grondeigenaar;
+maar zijne gronden, die voor &#8217;t meerendeel uit uitgestrekte bosschen bestaan, leveren hem niet veel op. Hij bezit dikwijls
+een zeer grooten veestapel, maar ook die werpt hem niet zooveel af als wij daarbij gewoon zijn te denken. Het vee is onaanzienlijk,
+klein van gestalte en niet sterk melkgevend; de hoedanigheid der melk is voortreffelijk; de melk kan de boer ook weer niet
+verkoopen; boter in de meeste gevallen ook niet, om de groote afstanden naar de plaatsen van uitvoer. Het plaatselijk verbruik
+is gering tengevolge van de uiterst spaarzame bevolking. Behalve rundvee worden ook varkens en schapen, maar vooral veel geiten
+gehouden. De groote bron van inkomst op de landgoederen is het vellen van bosschen, waarbij dan dikwijls niet aan gelijken
+tred houdend inplanten gedacht wordt.
+
+</p>
+<p>Het volkskarakter der Noren heeft zich niet in de steden ontwikkeld. Die zijn meest allen van veel lateren datum, althans
+in den tegenwoordigen vorm; de Noren zijn een boerenvolk; op het platteland ziet men het type van den Noor. Dorpen zijn er
+niet veel, men woont er op zeer verspreide groote hoeven, en vele van die hoeven bleven, door vererving op het oudste mannelijke
+lid, gedurende eeuwen in dezelfde familie; dikwijls komen de zeer algemeen verspreide democratische opvattingen in strijd
+met de persoonlijke opvatting van zoo&#8217;n landheer, die u zijn stamboom kan toonen van eeuwen her. De afgelegenheid der hoeven,
+waar men gedurende een groot deel van den langen wintertijd niet op of af kan, is oorzaak dat men in allerlei opzichten zichzelf
+heeft leeren redden; men is er zijn eigen smid, zijn eigen timmerman, wever of kleermaker. De vrouwen evenaren daarin de mannen,
+ze zijn ervaren in velerlei handwerken: de kleeden, tapijten en sierbanden, die uit eigen gesponnen en geverfde wol vervaardigd
+worden, zijn karakteristiek en dikwijls buitengewoon smaakvol, ook kantwerk wordt veel aangetroffen. Voorts wordt er veel
+werk gemaakt van versiering van het huis- en landbouwgereedschap; men snijdt er figuren in en kleurt die zoo sprekend mogelijk.
+Ik heb hooi- en mestvorken gezien, hooiharken, schopstelen, ploegstaarten, die op deze wijze met zorg versierd waren. Men
+maakt, herstelt en versiert zijn dagelijksch gereedschap in den langen wintertijd. Daartoe was ook bij elke hoeve een magazijn
+noodig, waar alle hulpmiddelen en grondstoffen en ook eetwaren bijeen geborgen werden; want alles moet in voorraad zijn eer
+de winter komt, die alle verkeer stremt. Maar die menschen, die daar zoo stil en eenzaam leven, doen nog meer. Ze zijn zeer
+weetgierig en zetten het onderwijs, dat zij als kinderen en jongelieden genoten hebben, voort door eigen studie.
+<a id="d0e362"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e362">194</a>]</span></p>
+<p>Het noorsche volk is bij nadere kennismaking zeer sympathiek; men krijgt zelfs bij eene vluchtige aanraking op de reis den
+indruk van betrouwbaarheid en eerlijkheid. Het ruwe klimaat staalt het karakter. Daarbij zijn de menschen zacht van aard,
+beleefd en bescheiden. De harde strijd om het bestaan, en de groote moeite om vooruit te komen geven hun echter, bij al dat
+goede, ook andere eigenaardigheden. Als men met een Noor eerlijk deelen moet, dan krijgt men altijd van vier twee, maar als
+men vijf met hem deelen moet, dan krijgt hij gewoonlijk drie.
+
+</p>
+<p>Dat alles heb ik niet bij de vrienden aan het Sandvenvand kunnen opmerken, maar het onderhoud met hen herdenkende, gaf mij
+dit aanleiding tot deze verdere mededeelingen. Na een glas melk en een stuk knikkebrod, mij vriendelijk door de huisvrouw
+aangeboden, gebruikt te hebben, bracht de landheer mij een eind op weg in het Jordal; hij wilde mij zijne boomgaarden nog
+toonen, die er inderdaad zeer goed uitzagen en ditmaal veel beloofden. Men had in dezen zomer in het gure Noorwegen meer zomer
+dan wij in Nederland. Eerst liep de weg, die behoorlijk afgebakend is, nog langs een paar gerstenakkers, toen flink hout,
+berken en voornamelijk iepen; dan verder tusschen rotswanden en rotspuin omhoog; nog eene hoeve, de Buar, eene weiderij, steeds
+met den gletscher en het Folgefond voor zich; eindelijk staat men voor den gletscher de Buarbrae, te midden van eene verbazende
+massa bergpuin. Het is een zeer aangename en niet te vermoeiende bestijging, waarbij men duidelijk iets opmerkt, waarvan men
+zich aanvankelijk in de noorsche bergen niet goed rekenschap geeft, namenlijk hoe dichtbij de sneeuwgrens en het ijs het groen
+is. Hier was het verschil niet meer dan 100 meter. Er zullen hoogerop in &#8217;t noorden van het land wel grootere gletschers zijn
+en ook veel massaler sneeuwvelden, maar eerlijk gezegd, wat ik tot nu toe gezien heb, en later zag, is tegenover de gletschers
+en de sneeuwvelden der Zwitsersche alpen slechts een mislukte namaak.
+
+</p>
+<p>De wandeling naar den Buarbrae en terug (brae is gletscher), duurde ongeveer 4 uur; daarbij had ik een goed half uur bij de
+hoeve getoefd, zoodat ik eerst tegen twaalf uur te Odde terug was. Nu had ik op den terugweg de zon achter mij, en kon volop
+genieten van het heerlijke uitzicht op het plaatsje en de S&ouml;rfjord met zijne trotsche omgeving. Ik rekende af in het hotel
+en bestelde een rijtuig naar &#8217;t Breifondhotel aan den grooten straatweg in Telemarken; dit was het begin van de thuisreis,
+die nu in zuid-oostelijke richting we&ecirc;r dwars door Noorwegen ging. Men vroeg mij of ik doorreisde naar Dalen, en ik kreeg
+toen een koetsier en stolkjaerre, die mede doorgingen tot die plaats. Die koetsier was een gezellige prater, en zijn paard
+was uitstekend; de dames en heeren met wie ik sedert twee dagen gereisd had, waren reeds vertrokken, zoodat ik, in de hoop
+hen in te halen, in mijn schik was met dit flink span. De weg ging eerst langs Sandvenvand; ik had dus nog eens het mooie
+uitzicht op den Buarbrae, en daarna, aan het einde van het meer de fraaie Espelandfoss en Lotefoss, naast vele kleinen; toen
+langs een wilden bergstroom in een eng dal het &#8220;Seljestadtjuvet&#8221;, een prachtig begroeid dal, dat naar mijne schatting het
+Naerodal tusschen Stalheim en Gudvangen ver in schoonheid overtrof. Het was een heerlijke rit, onder de grilligste afwisseling
+van woeste rotspartijen en prachtig groen, steeds vergezeld door den dikwijls met donderend geweld voortstuwenden bergstroom.
+Men bereikt aan het einde van dit dal weder eene knappe stijging; de weg is wat minder fraai in de onmiddellijke omgeving,
+maar wint door de prachtige uitzichten, vooral stroomafwaarts in het pas verlaten Seljestadtjuvet. Verscheiden malen heb ik
+mijn rijtuig verlaten, om volop te kunnen genieten van al het schoone. Te Seljestadt, waar twee goede hotels zijn, en dan
+behalve het postkantoor ook niets anders, moest ik mijn middageten krijgen, maar mijne groote onafhankelijkheid werd gestraft.
+Door mij niet aan de gebruikelijke uren van den reizigersstroom te houden, kwam ik te laat. Er was bovendien eene Cookspartij
+en eene van Lissone geweest,&#8212;deze laatste had ik al opgemerkt bij den Lotefoss, door de luidruchtigheid waarmede zij genoot,&#8212;en
+al die reizigers hadden de beide hotels ledig gegeten; &#8217;t was alsof er een zwerm sprinkhanen over heen was gestreken. Ik dacht
+er al aan, mij maar met sm&ouml;rbrod tevreden te stellen, toen er drie jonge dames binnenstapten, die ook warm eten verlangden,
+en men zag toen de kans schoon, om vier personen voor hun diner te laten betalen. Betalen, want genieten deden wij het niet;
+&#8217;t was een mengelmoes van veel wat slecht en slecht bereid was. De fr&ouml;ken, eene juf in Hardanger kleederdracht, had ook de
+vrijmoedigheid van te verklaren, dat het bier op was en wij dus wijn zouden moeten drinken. Afgeschrikt door de kwaliteit
+der spijzen, verzochten wij echter van den wijn verschoond te mogen blijven en dronken water. Dit is de eenige keer in Noorwegen
+geweest, dat ik slecht eten kreeg en nog afgezet werd op den koop toe. Intusschen vloog de tijd om; mijn gezelschap bestond
+uit onderwijzeressen uit Kopenhagen, die een onderhoudend gesprek wisten te voeren.
+
+</p>
+<p>Aan alle dingen komt een einde, ook aan &#8217;t geduld van mijn koetsier, en we moesten verder. De weg blijft mooi en daalt eindelijk
+met groote slingers naar het R&ouml;ldalsvand neer. Daaraan is het Breifond Hotel gelegen; de koetsier had mij bepraat om niet
+daar te logeeren, maar door te rijden tot R&ouml;ldal, waar men even goed logeeren kan. R&ouml;ldal is een aardig kerkdorp, fraai aan
+het tegenovergestelde einde van het meer gelegen. We kwamen aan het R&ouml;ldal-hotel, en ik kreeg het bescheid, dat er geen plaats
+meer was. De borstaren bracht mij echter naar een kleiner hotel, waar ik dan slapen zoude, terwijl ik het avondeten en het
+ontbijt in het R&ouml;ldalhotel gebruiken zoude. Aan de avondtafel trof ik de kennissen we&ecirc;r en werd braaf uitgelachen over mijn
+te laat komen en over de teleurstellingen te Seljestad en nu weder te R&ouml;ldal, waar ook de tafel bijna was afgeloopen. Maar
+ik was op Buarbrae geweest, en dat genot was de verdere tegenvallers dubbel waard. Ik had een zeer eenvoudig maar bijzonder
+netjes en zindelijk nachtkwartier; toen ik den volgenden ochtend&#8212;de dochter des huizes had ook nog mijne kle&ecirc;ren gereinigd&#8212;de
+gevraagde kosten (&eacute;&eacute;ne kroon of &#402; 0.67<sup>5</sup>) betaalde, wilde men niet eens een fooi aannemen.
+<a id="d0e374"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e374">195</a>]</span></p>
+<p>Na een gezellig ontbijt togen de drie gezelschappen te zamen op reis. Drie stolkjaerres en eene cal&egrave;che, deze met twee paarden.
+Mijn harddraver had de voorhoede en ik dus geen stof. En inderdaad de stof op de wegen in Noorwegen is een bezwaar.
+
+</p>
+<p>Eerst een eind langs het meer en dan langs de bruisende Vasdal-elf al hooger en hooger op. Een flinke breede waterval, de
+Navlefoss; we verliezen de boomen; de weg kronkelt al maar omhoog. Hier en daar groote kudden vee, dat over niemandsland,
+dat is: over geen particulier bezit, maar over staatsgrond, naar de meer bevolkte omgeving van Kristiania gedreven wordt.
+Zoo&#8217;n tocht van dat vee duurt een geheel seizoen en is wel geen bijzonder goede, maar toch een soort van vetweiderij. Maar
+ook het gras houdt op en we komen in steeds woester wordende, rotsachtige omgeving, altijd naast de Vasdal-elf, die nog weinig
+in kracht verloren heeft. Nu we&ecirc;r sterker in groote kronkels tegen de bergruggen op; we treffen nog een paar woningen, die
+daar in de eenzaamheid staan te vervallen, en eindelijk komen we op de pashoogte, de Dyreskard, te midden van sneeuw en ijs.
+&#8217;t Is wel eenzaam en woest, maar &#8217;t is een mooi berggezicht, zeer mooi vooral voor ons uit, waar wel veel sneeuw blijft, maar
+toch in de verte zich weder eenig groen vertoont. In een draai in den straatweg is een kleine sneeuwtunnel; onder de zonnewarmte
+was hij evenwel aan &#8217;t doorlekken gegaan, en ik riep de dames achter mij toe haar paraplui&euml;n op te zetten. Nu nog een uur
+omlaag, over bruggen, langs watervallen, altijd door een eenzaam berglandschap; geen mensch, geen vee, geen vogel; en ten
+laatste hielden we stil voor Haukelisaeter, aan het Staavand gelegen.
+
+</p>
+<p>Haukelisaeter is een hotel in oud-Noorschen stijl gebouwd, en ook inwendig in dien stijl versierd, waardoor het zeer huiselijk
+is geworden; de eetzaal vooral is zeer aangenaam ingericht. Tegenover het hotel zijn de post-, telegraaf- en telefoonkantoren
+en een aardig gebouwd voorraadshuis of stabbur, ook ingericht voor het herbergen van reizigers. Dit hotel is nog een der weinige
+door den staat ondersteunde fjeldstuen, waartegenover de verplichting staat dat het &#8217;s winters open moet blijven. Het is dan
+ook in het hart van Telemarken op het onherbergzame Haukelifjeld gelegen, en de eenige plaats waar men des winters in die
+streek een onderkomen kan vinden. De eigenaar van het hotel is ook al een boer, die wat verderop nog een aardig gelegen zomerhotel
+Nyst&ouml;l, aan het Arrebuvand gelegen, bezit. Ik vermeld dit overigens onbelangrijk feit, om er nog eens de aandacht op te vestigen,
+dat een boer in Noorwegen heel iets anders is dan overal elders. Er zijn veel hotels in het bezit van boeren, en zij exploiteeren
+die zelf, waardoor zij genoodzaakt zijn zich in vele, aan hun hoofdbedrijf geheel vreemde zaken in te werken, onder anderen
+zich ook we&ecirc;r voor deze ondernemingen vertrouwd te maken met vreemde talen. Maar dat kunnen we hier wel, zeide mij een Noor.
+Onze tegenwoordige minister van buitenlandsche zaken is ook een boer; in zijne jonge jaren had hij veel leerlust en legde
+zich dan ook op de vreemde talen toe, en nu hij minister is, weet hij zelf niet meer hoeveel talen hij spreekt!
+
+</p>
+<p>Dat de Haukelisaeter ook &#8217;s winters open blijft, heeft er wederom aanleiding toe gegeven, dat de groote sportclub te Christiania
+daar hare groote wedstrijden voor wintersport houdt, stellig een goed veld, want zelfs in den zomer verdwijnt de sneeuw er
+niet, en &#8217;s winters ligt hij er meters hoog.
+
+</p>
+<p>Voorbij Haukelisaeter wordt het landschap nog eentoniger; het blijft geheel onbewoond; zelfs de boomen sterven er af, men
+ziet overal half vergane boomstruiken staan. Gelukkig komen we spoedig aan het schilderachtige Voxlivand, waar we even stilhouden
+in het Voxli-hotel, ook nog eene exploitatie van den eigenaar van Haukelisaeter. We rijden nog altijd langs hetzelfde meer,
+en naderen Botten, waar een zeer eenvoudig hotel staat, met een keurig gebouwden Stabbur, zoo iets als een oud kabinet in
+de open lucht; natuurlijk is dit een proefje van architectuur en geen ernstig gemeende ouderwetsche stabbur. Nu krijgen we
+weer een gezelligen bergstroom langs den straatweg, wat weer eenige levendigheid geeft; deze rivier vormt van tijd tot tijd
+meer of minder uitgebreide plassen, totdat het terrein wat ongelijker wordt en er hier en daar aardige rotsvormen opduiken;
+de plassen worden nu watervallen; de grootste daarvan is de Lille Rjukanfos, die evenals zijn beroemde naamgenoot, na zijnen
+val, een groote wolk van waterdamp omhoog stuwt, waar hij zijn naam &#8220;rokende waterval&#8221; aan ontleent. We rijden steeds omlaag
+en de stroom is krachtiger geworden; Flaathyl-elv is nu zijn naam; de verwachting dat we weer in mooier streek zouden komen
+wordt teleurgesteld, &#8217;t is weder troosteloos eenzaam. Arme, natte weiden, traag groeiende bosschen, nog een paar kleine watervallen
+en dan het Hotel Haukeli Graend.
+
+</p>
+<p>Er waren weinig gasten in het hotel, en dientengevolge bleef ons clubje wat meer bijeen. Dat is trouwens eene eigenaardigheid
+van dat gelijkmatig voortbewegen op die afgeteekende banen zonder zijwegen; men vindt altijd de menschen weer terug, die men
+al eens ontmoet heeft. Voor mij was dit nu een genot, maar &#8217;t kan ook wel eens anders zijn. Dikwijls had ik op deze laatste
+tochten het oog op een eenvoudig echtpaar, blijkens hun dialekt uit Holstein afkomstig, en die maar niet vrij konden geraken
+van een heer, reizende met drie kinderen, een aankomenden jongen en meisje, beiden in de vlegeljaren, en een jonger meisje,
+dat de rol van <span lang="fr">enfant terrible</span> vervulde. Het was een Semitisch veehandelaar uit Posen, een zeer luidruchtig heer. Hij had stellig het voornemen opgevat,
+zich op reis eens bijzonder netjes voor te doen, en droeg daarom van den morgen tot den avond een laag uitgesneden vest en
+een smoking. Mijne duitsche vrienden waren doodsbang om met hem in aanraking te komen. De Noren hadden altijd plezier in hem,
+en wisten hem door allerlei leuke zetten dikwijls tot nog grooter luidruchtigheid te prikkelen. Eens verzekerden zij hem,
+dat al waren zijne manieren onberispelijk, en al was zijn uiterlijk z&oacute;&oacute;, dat men hem ook in Noorwegen, waar weinig zijner
+stamgenooten voorkomen, niet licht zou onderkennen, niettemin zijn die&euml;t hem moest verraden. Dat was aan geen doove gezegd!
+Een der volgende dagen op eene stoomboot, ging de fr&ouml;ken, zooals daar gebruikelijk is, rond om te vragen of men wat gebruiken
+<a id="d0e390"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e390">196</a>]</span>wilde, en onze man uit Posen bestelde heel kalm voor zich en zijne kinderen broodjes, maar riep toen de fr&ouml;ken met verheffing
+van stem na: &#8220;maar alles met ham&#8221;! Deze ongelukkige manifestatie had tengevolge, dat ieder die misschien nog twijfelde, nu
+overtuigd was. Al de reizigers keken elkander glimlachend aan.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 439px"><img border="0" src="images/p1908-196-1.jpg" alt="Het bovendeel van den Skjervetfoss." width="439" height="585"><p class="figureHead">Het bovendeel van den Skjervetfoss.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Des avonds in de veranda ontwikkelde zich in het clubje een eenigszins dieper gaand gesprek over de reis. &#8217;t Was vooral naar
+aanleiding van de belangstellende vragen der Noren, en curieus was het, dat de duitsche vrienden geheel mijne opvatting deelden.
+We hadden prachtige natuurtafereelen gezien; dat zij wat ver en dikwijls wat heel ver uit elkaar lagen was niet prettig, maar
+all&eacute;&eacute;n aan de groote uitgestrektheid van het land te wijten. Somber vonden wij het geen van allen; en dat in tegenstelling
+met de litteratuur, ook in Duitschland, over het reizen in Noorwegen, dat meestal als somber, als melancholiek afgeschilderd
+wordt! Dat niet, wij hadden altijd zonnig we&ecirc;r gehad, en men mag dan al eens bij het rondvaren op de fjorden stilstaan bij
+de bergvorming en haar statig noemen, somber vonden wij het nooit. Maar we vonden iets anders. Wij vonden over &#8217;t algemeen
+gesproken de lijnen van het landschap op de hoogvlakten en fjorden, die wij bezochten, eentonig. Ze waren allen dezelfden,
+en de coulissenvormige voorsprong, dien de eene rots op de andere had, was op de fjorden bijna altijd van dezelfde afmetingen.
+Op de hoogvlakten, waar in den grauwen voortijd niets dan ijs was, heeft het verplaatsen en kruien van het ijs, de rotsen
+glad geslepen en afgerond, en daardoor zijn de omtrekken eenvormig geworden. Dat alles geeft aan het landschap iets eentonigs
+en kan misschien voor reizigers, die het land met regenwe&ecirc;r doorkruisten tot somberheid geworden zijn. Deze Noren, die ook
+veel in het buitenland gereisd hadden spraken onze eenstemmige beweringen niet tegen, integendeel zij erkenden dat het noorsche
+landschap de bekoorlijkheid miste, die de zwitsersche Alpengroepen ontleenden aan de grootere afwisseling in de lijnen, ook
+veroorzaakt door meer verschil in geologische vormingen. Daarentegen waren de Duitschers het ook weder met mij eens, dat van
+de bescheidenheid en zachtheid van de bewoners niet genoeg goeds gezegd kan worden; opgemerkt werd daarbij hoe zij bij alle
+terughoudendheid toch zeer opgewekt waren, en overvloeiden van schalksche opmerkingen, die nooit nalieten sterk op de lachspieren
+te werken.
+
+</p>
+<p>Het had des nachts hard geregend; we hadden den vorigen dag ook eene korte maar krachtige donderbui gehad, de stof was weg
+en een heerlijk zonnetje scheen; ik was vroeg op, vergenoegde mij met een koud ontbijt, verzocht mijn koetsier later te vertrekken
+en mij op te wachten in het hotel B&ouml;rte, want ik had besloten nog eene flinke wandeling te maken. En het werd niet alleen
+een flinke, maar zelfs een prachtige. Spoedig na het verlaten van het hotel draaide de weg en naderden wij een prachtig meer,
+het Grungedalsvand. De hellingen der bergen aan we&ecirc;rszijden waren met berken begroeid; van tijd tot tijd schitterden de zilveren
+stammen door het groen heen, als de zon er juist langs gleed; de kammen der bergen waren met donkere pijnbosschen getooid.
+Het was matig warm en bladstil, en de gladde watervlakte we&ecirc;rspiegelde alles helder en klaar. Aan de overzijde was de oever
+steiler, aan de zijde van den straatweg waren de hellingen zeer flauw; dichter bij het meer <a id="d0e401"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e401">197</a>]</span>prachtig groene weiden. Hier en daar, waar de weg naar het meer toekronkelde eene visschershut; visschers op het kalme water
+met hunne netten doende; van tijd tot tijd bij het ophalen de mooie forellen, tusschen de mazen der netten te vergeefs worstelend
+en spartelend om de vrijheid te herwinnen. Hoogerop aan mijne zijde goed bebouwde akkers; gerst en aardappelen waren de vruchten;
+ook enkele kleine maar zeer welvarende hoeven. Ik kwam niet vooruit, elk oogenblik stond ik stil, om het prachtige landschap
+nog nauwkeuriger op te nemen. &#8217;t Was een bijna ongestoord genot; bijna, want ik liep op een ouden noorschen weg, voortdurend
+elke glooiing in het terrein volgend: eene onafzienbaren reeks van bulten, die mij, zoolang ik niet telkens op een top kwam,
+alle uitzicht voor mij uit benamen. De oude geelbruine kerk van Grungedal voorbij, een draai in den weg en over eene brug,
+dan nog een blik over het Grungedalvand in zijne gansche heerlijke lengte en het Grungedalsbro-hotel noodigt mij tot rusten
+uit. Een klein hotel, maar vroolijk en aangenaam gelegen; als ik niet verder moest, zoude ik hier willen overnachten. Nog
+altijd blijft de weg hobbelend, en hoewel het landschap zeer mooi blijft, vermoeit toch dat aanhoudend klimmen en dalen, en
+ben ik ten slotte blijde aan een driesprong te komen, waar eene landhandleri staat, en een nieuwe beter aangelegde weg naar
+B&ouml;rte afdraait.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 537px"><img border="0" src="images/p1908-196-2.jpg" alt="De Buarbrae van af het Sandvenvand." width="537" height="377"><p class="figureHead">De Buarbrae van af het Sandvenvand.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Eene landhandleri is een winkel ten platten lande, waar alles en nog wat te krijgen is; een voorbijganger kon mij geene goede
+verklaring van het woord geven; de slotsom van zijne omschrijving was altijd &#8220;eene landhandleri, wel, dat is eene landhandleri&#8221;!
+Eenvoudig naar binnen gaan, naar iets onmogelijks vragen, en onderwijl rondkijken, ziedaar de oplossing. Juffrouw hebt u wat
+engelsche pleister voor mij? &#8217;s Morgens had ik een vinger gekneusd. En ik had nauwelijks tijd om rond te kijken en te zien,
+dat er koloniale waren, veevoeder, eenvoudige ellegoederen, kramerijen en licht landbouwgereedschap te koop was, toen de juffrouw,
+na eenige laadjes open en dicht gedaan te hebben, weer bij mij kwam en zeide: &#8220;als &#8217;t u blieft, mijnheer.&#8221; Het was hetzelfde
+gevouwen papiertje waarin men jaren geleden, en misschien nog, ook thuis zijne engelsche pleister kocht! &#8220;60 &ouml;re mijnheer&#8221;.
+
+
+</p>
+<p>De weg gaat nu we&ecirc;r langzaam omhoog; van tijd tot tijd fraaie berggezichten, maar meestal dichte bosschen, tot men op de Bortheia
+(hoogte van Borten) gekomen is en een mooi uitzicht krijgt op het Bortevand, een lang en smal meer. Nu door weiden en akkers
+omlaag; eenige hoeven tot een gehucht bijeen gebouwd; hier en daar reeksen van akkers, en dan het hotel juist aan &#8217;t begin
+van het Bortevand. Een verrukkelijke omgeving!
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-197.jpg" alt="De Lotefos. (Phot. Wilse, Kristiania.)" width="537" height="720"><p class="figureHead">De Lotefos. (Phot. Wilse, Kristiania.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Daar trof ik juist den stroom van reizigers, die van de andere zijde gekomen was, en we werden <a id="d0e419"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e419">198</a>]</span>slechts bij partijen tot de eetzaal toegelaten. De bediening was langzaam; er waren nog eenige heeren en dames, die er een
+soort van feestmaal hadden, en die werden altijd het eerst bediend. Ik was buitengemeen tevreden over het middagmaal; er was
+eene ongewone verscheidenheid van gerechten, en ik begon juist te overwegen dat eene goede wandeling toch maar het beste middel
+is, om smakelijk te eten, toen op eens bleek wat de oorzaak was van mijn overvloed. Ik sloot aan tafel aan aan het gezelschap
+dat afzonderlijk dineerde, en nu werd ik dubbel bediend! In de gezelschapszaal, waar ik een gemakkelijken stoel opzocht, bediende
+de eigenares zelve hare gasten van koffie, en hielp mij ook aan eene sigaar. Aangename verrassing! Zij presenteerde mij uit
+een kistje van een welbekend hollandsch merk. Op het gebied van sigaren had ik tegenspoed gehad. Ze mede te nemen door Duitschland,
+Denemarken en Zweden tot in Noorwegen, zoude ze te duur maken door viermaal inkomend recht. (De reizigers die over zee in
+Noorwegen komen, hebben daar geen last aan, de douanen in de havens zijn sigarenblind.) Ik besloot daarom te Kristiania mijn
+voorraad voor de reis op te doen. &#8217;s Morgens was mijn eerste gang naar een sigarenwinkel, om eenige monsters te koopen; toen
+ik &#8217;s avonds terug kwam om den inslag te doen, was de winkel gesloten. Die vervroegde winkelsluiting&#8212;de heeren doen het daar
+zonder tusschenkomst der autoriteiten&#8212;was oorzaak dat ik ongeveer veertien dagen lang bijna niets anders dan hemeltergende
+namaaksels van goede sigaren gerookt had.
+
+</p>
+<p>Nu had ik nog 25 kilometer tot Dalen af te leggen, maar mijn rijtuigje was we&ecirc;r bij de hand en welgemoed reed ik in den laten
+namiddag verder. Een heerlijke weg langs dat frissche Bortevand, afwisselend over open terreinen en door bosch, altijd langs
+de helling van een bergrug. Toen over eene hoogte, om eindelijk onder bosch uit te komen aan het kleine meer van Moen, waar
+het dorp met zijn kerkje aardig in het water we&ecirc;rkaatste. Zachtjes aan had ik de overtuiging gekregen, dat de rit van af Haukeligraend
+den koetsier niet zooveel goed gedaan had als mij de wandeling. Hij scheen aan elke gelegenheid aangelegd te hebben en zich
+daar telkens een enkel of dubbel glas bier goed te hebben laten smaken. Wat hoogst zelden gebeurt in Noorwegen, mijn koetsier
+was dronken, en dat kwam minder dan ooit gelegen, want niet ver voorbij Moen begon de weg te dalen, steeds sterker en sterker,
+tot het eindelijk over tallooze slingerwegen, altijd een bergstroom diep onder ons, telkens over bruggen waar het water onder
+bruiste en loeide, steil omlaag ging. De kloof waar wij door heen renden, was prachtig begroeid met zwaar masthout en behoort
+onder de mooiste punten van de reis; maar &#8217;t genot werd vergald door het wilde rijden van den beschonken koetsier. &#8217;t Liep
+goed af; we kwamen ongedeerd beneden, en in vliegende vaart ging het nu over een vlakken weg tot aan het hotel Dalen. Ik maakte
+den dronken kerel een duchtig standje, gaf hem de kleinst mogelijke fooi en achtte daarmede de zaak afgeloopen, maar rekende
+buiten den waard. De portier van het hotel had het opgemerkt en aan zijn patroon medegedeeld, die er we&ecirc;r met andere heeren
+over sprak. Na tafel vervoegden zich mijne noorsche vrienden bij mij, en verzochten mij aan een derden persoon, die eene offici&euml;ele
+positie scheen te hebben, eene verklaring omtrent het geval af te leggen; men stelde die schriftelijk op en verzocht mij haar
+te onderteekenen, desgelijks ook den portier als getuige. Het gevolg van de geschiedenis was, dat de dronken koetsier dienzelfden
+avond nog als skyd, dat is postrijder, ontslagen werd. Hij bleek te Dalen te wonen en al eens meer tot klachten aanleiding
+gegeven te hebben. Ik beklaagde mij over den last die mij aangedaan werd, maar men antwoordde, dat het rijden in Noorwegen
+den koetsiers groote omzichtigheid oplegde&#8212;nu, dat had ik niet zelden opgemerkt,&#8212;zoodat men in het belang der reizigers, dat
+ook het belang der bereisde streek was, dronkenschap zooveel mogelijk moest weren. Daarenboven, zeide men, stellen wij er
+eene eer in, dat zelfs eene vrouw all&eacute;&eacute;n gerust en veilig in ons land reizen kan, en dat maakt strenge maatregelen tegenover
+dergelijke misstappen noodzakelijk.
+
+</p>
+<p>Zoo liep mijn tweede rit dwars door Noorwegen af; ik had in die drie dagen weder 165 K.M. op de stolkjaerre afgelegd.
+
+</p>
+<p>Het hotel Dalen is een tegenhanger van dat te Odde, in denzelfden stijl gebouwd, geheel van hout, maar slechts gedeeltelijk
+met eene verdieping. De verpleging was er uitstekend. Des avonds maakten we nog een wandeling; er waren enkele huizen, een
+paar luxe winkels met reisartikelen en noorsche merkwaardigheden. Maar &#8217;t meest trok onze aandacht de groenten- en vruchtentuin
+van het hotel. De duitsche vrienden waren uit Elbing; &#8220;daar waar de wolven beginnen te huilen wonen wij&#8221;, zeiden zij; de noorsche
+vrienden waren uit de omstreken van Drontheim, en nu zocht ieder in den tuin op, wat ook bij hem thuis groeide, en merkte
+de afwijking in de groeiwijze, en in de vruchten op. Toen kwam ter sprake de wijze waarop groenten en vruchten toebereid,
+en hoe ze gegeten werden; hoe hunne wetenschappelijke en hoe hunne volksnamen waren; daarbij hadden de dames het hoogste woord.
+Het werd later dan wij wisten, en de boot naar Skien vertrok den volgenden morgen reeds tijdig. Met grooten spoed dus naar
+bed!
+
+</p>
+<p>&#8217;t Laatste noorsche ontbijt en toen naar de boot, die tamelijk bezet was. &#8217;t Was weer een heerlijke dag. Het Bandaksvand is
+een prachtige waterplas; hoewel ruim, toch blijven de beide oevers altijd in &#8217;t zicht. Eerst is het enger en aan de noordzijde
+begrensd door stoute bergen, dan een kalmer natuur, uitgestrekte weiden in het westen, afgesloten door de bergen van Saetersdalen.
+Er wordt op vele stations aangelegd, er is een druk verkeer van reizigers van station tot station, en op al die plaatsen ziet
+men veel zomergasten. Nu om het Bandaks&ouml; (&ouml; is eiland) heen, een heerlijke plek, en dan steeds verder over het smaller wordend
+meer met zijne fraaie oevers, totdat het zich tot eene rivier vernauwt; &#8217;t is de gekanaliseerde Skarperud-Strommen, die ons
+op de Hoidesj&ouml; brengt. We maken daar weder een omwegje in de Sundkile, een prachtige bocht langs Kirkeb&ouml; en om het fraaie
+eiland Bub&ouml;. Aan haar einde is de Hoidesj&ouml; weder door een stroom, Tjaagesund, verbonden aan het <a id="d0e429"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e429">199</a>]</span>Flaavand, een ruimer plas dan de vorigen; we leggen nog enkele malen aan en komen weder in eene rivier, de Lund, en krijgen
+daar de eerste van eene lange reeks sluizen, het begin van een der grootste waterwerken in Noorwegen. &#8217;t Is te Hogga, en die
+eerste sluis schut ons 7 meter naar beneden. Dan de sluis van Kjeldal met 3 meter verval, en dan die van Lunde, ook met 3
+meter verval. Daar vinden we we&ecirc;r eene aanlegplaats, Lundefares, met een aardig kerkje. Nu over den steeds breeder wordenden
+stroom verder tot aan den Vrangfoss, vroeger eene sterke stroomversnelling, die het aanleggen van zes sluizen noodig maakte.
+Een reusachtige sluisdam van 32 meter hoogte, geheel van granietblokken gebouwd, houdt het water tegen, dat voor zoover het
+niet voor schutten verbruikt wordt, in een 23 meter hoogen waterval omlaag stort. Thans komen we aan den Eidsfoss, waar we
+met twee sluizen weder 10 meter naar beneden geschut worden, en dan nog door drie sluizen eer we aan den Ulefoss komen, die
+met eene reeks van sluizen toegang geeft tot de Nordsj&ouml;. Men kan tusschen Vrangfoss en Ulefoss de boot verlaten, en langs
+een aangenaam pad, door bosch, op eene hoogte komen, waar een uitkijk gemaakt is. Daar heeft men den stouten sluizentrap voor
+zich, waarlangs de stoomboot langzaam afdaalt; rechts boven bij het begin der sluizen ziet men den waterval, die de aanleiding
+was tot dit reuzenwerk.
+
+</p>
+<p>Het geheele werk heet het Bandak-Nordsj&ouml;kanaal en werd van 1889&#8211;1892 gebouwd. Het verschil in waterhoogte tusschen de beide
+meren is 57 M., dat overwonnen wordt met 17 sluizen over een afstand 17 K.M. Gewoonlijk kan men in die streken de sluizen
+eenvoudig uitkappen in de rotsen, en verkrijgt daardoor een onwrikbaar waterdicht geheel. Bij het bouwen van dit kanaal ging
+het niet zoo eenvoudig, en stuitte men op rotsen met groote spleten, of geene rotsen; en dan een onbetrouwbare bodem, waar
+dan behoorlijk in gefundeerd moest worden. Het is een prachtige waterweg voor het vervoer van goederen en voor den toerist
+niet minder, om de vele fraaie uitzichten die men langs alle zijden genieten kan.
+
+</p>
+<p>Zoo kwamen we dan te Skien, een middenpunt van houtstoffabricatie voor de papierfabrieken. We zien de groote fabrieksgebouwen
+en werven langs de oevers, maar ook tal van fraaie buitenhuizen in vriendelijke tuinen. Te Skien al weer dezelfde moeielijkheid
+om van de aanlegplaats der boot naar &#8217;t station te komen. De menschen schijnen maar niet te begrijpen dat er iemand kan zijn,
+die den weg in hunne stad niet kent; of liever de organisatie der reisbureaux heeft hier den toestand voor de ongeorganiseerden
+bedorven. Die een Cooks- of Bennetts-ticket had, behoefde dit maar te vertoonen en dadelijk kwam een rijtuig om hem naar &#8217;t
+station te rijden.
+
+</p>
+<p>De reis van Skien naar Kristiania duurt per sneltrein 6&frac12; uur, en er zijn doorgaande rijtuigen in de treinen, die men sneltreinen
+noemt. De reis biedt weinig aantrekkelijks; hier en daar een aardig uitzicht op de zee; eene vroolijke badplaats; ook wel
+enkele aardige landschappen, maar niets buitengewoons. Er liggen interessante oude steden aan de lijn, bijv. Larvik, maar
+de tijd ontbrak me om daar nog te vertoeven. Zoodoende was de spoorreis, na een geheelen dag op de boot gezeten te hebben,
+wel wat lang, en mocht ik werkelijk wel dankbaar zijn onderweg een landgenoot aan te treffen, met wien de tijd aangenaam gekort
+werd. Van de Noorsche en Duitsche vrienden was afscheid genomen op de boot.
+
+</p>
+<p>Te Kristiania bleef me nog &eacute;&eacute;n dag over, want de trein vertrok eerst ten 11 uur des avonds; desverkiezende had ik denzelfden
+dag nog wel door kunnen reizen, want de trein uit Skien kwam ten 10 uur aan, en de afstand tusschen het Wester- en het hoofdstation
+is niet groot. Intusschen, ik deed het niet en besteedde het eerste gedeelte van den morgen aan eene zeer tijdroovende bezigheid,
+namelijk die van eens uit te slapen. De uren in den voormiddag werden nog eens zoek gebracht met eene wandeling door de stad,
+en aan &#8217;t bezoeken van het magazijn: &#8220;Den norsche Husfledsforening&#8221; eene uitstekende plaats om de cadeautjes te koopen, die
+men uit verre landen pleegt mede te brengen. Er is daar de ruimste keuze van interessante en fraaie voorwerpen, vanaf de eenvoudigste
+uit berkenhout vervaardigde en bont met kleuren versierde, tot aan de fraaiste weefsels, aantrekkelijk door kleur en patroon.
+Gouden en zilveren sieraden ontbreken ook niet, en men krijgt zoo den indruk, dat in Noorwegen al wat gemaakt wordt tot de
+huisvlijt behoort als het maar mooi is, of dat het woord &#8220;huisvlijt&#8221; sterk misbruikt wordt. Het voorrecht om zooveel moois
+te zien en er uit te kunnen kiezen, betaalt men echter in den stijven prijs. Druk bezig met rondkijken in deze magazijnen,
+trof ik weder de Elbinger vrienden; we schenen elkaar niet kwijt te kunnen raken.
+
+</p>
+<p>Van den Husflid, die in de Karl Johann&#8217;s gade gelegen is, spoedde ik mij naar de haven, om aan de Pipervikenbrigge de boot
+te krijgen, die me aan de overzijde op het eiland Bygd&ouml; bracht. &#8217;t Is eigenlijk een schier-eiland, waar men een paar badplaatsen
+vindt, het fraaie Oskar Hall, een koninklijk paleis en het noorsche volksmuseum. Dit laatste was het doel van het tochtje.
+Van de landingsplaats naar het museum is eene aardige wandeling; het eiland is overdekt met landhuizen in tuintjes gelegen,
+die er spoedig in geslaagd zullen zijn om het laatste spoor van landbouwbedrijf van het eiland te verdrijven.
+
+</p>
+<p>Men treedt het tentoonstellingsterrein binnen door een groote poort, een kolossaal gebouw, eene copie van een der oude stadspoorten
+van Bergen; als geschiedkundige herinnering stellig erg merkwaardig, maar niet mooi. Rondom een vierkant plein zijn eenige
+gebouwen geschaard, waarin oudheden bijeengebracht zijn. Er zijn daar vele prachtige en hoogst interessante voorwerpen. De
+meeste aandacht trok de inrichting der huizen, door de eeuwen heen. Van tijd tot tijd kon men denken in eene nederlandsche
+oudheidkamer te zijn, zooveel bekende en op gelijke wijze versierde voorwerpen trof men er aan, maar in &#8217;t algemeen wilde
+het mij voorkomen, dat er te veel van alles en nog wat verzameld was. De bedoeling is een beeld te geven hoe &#8217;t vroeger was;
+maar de aandacht wordt steeds afgeleid door allerlei curiositeiten, die niets met de hoofdzaak te maken hebben. De passie
+van te verzamelen dreigt ook hier den oudheidkenner te verschalken. Er is ook een groote ruimte ingenomen door kerkorgels,
+preekstoelen, <a id="d0e443"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e443">200</a>]</span>altaren en velerlei kerksieraden. Daar was veel eenerlei bijeen en veel onbelangrijks. Dan is er nog een gebouw, waarin zich
+eene verzameling van ijzeren kachels bevindt, stellig een zaak van gewicht voor Noorwegen; er waren er dan ook heel veel.
+
+
+</p>
+<p>In de zalen waren overal fr&ouml;ken in nationaal costuum: bijv. in de afdeeling Telemarken eene dame in Telemarksche dracht; die
+dames hielden zich, zittend, staand of loopend, altijd door bezig met breien van buitengewoon lange kousen; zij waren zeer
+bereid een vriendelijk praatje met den bezoeker te maken, maar inlichtingen geven konden zij maar weinig.
+
+</p>
+<p>Op de terreinen van het museum vond men oude gebouwen staan, uit verschillende deelen van het land overgebracht, en daarbij
+was zeer aardig gebruik gemaakt van de golvingen in het terrein en van de boomen die er toevallig voorkwamen. In die gebouwen
+waren ook weder gecostumeerde bewaaksters met breikousen; de huizen waren meestal volkomen leeg, op &eacute;&eacute;n na, eene herberg,
+waarin zeer eigenaardig de restauratie gevestigd was; men vond er ook de nabootsing eener Stavekerke; dat is nog een geschenk
+van den Zwedenkoning Oscar, zijn naam staat er met groote gulden letters op. Dan is er nog eene verzameling van oudere noorsche
+landbouwwerktuigen. Als geheel is het museum zeer interessant en leerzaam; ik heb er opgemerkt dat de versieringen, die men
+thans ten plattelande op werktuigen en gereedschappen aanbrengt, nog altijd dezelfde zijn als die men op de daar bewaarde
+oudheden vindt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-200.jpg" alt="Sluizentrap tusschen Ulefoss en Vrangfoss. (Eene stoomboot in de hoogste schutkolk.)" width="720" height="509"><p class="figureHead">Sluizentrap tusschen Ulefoss en Vrangfoss. (Eene stoomboot in de hoogste schutkolk.)</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Den namiddag besteedde ik aan eene rondvaart op de golf van Kristiania; een alleraangenaamste tocht met de meeste afwisseling.
+Men vaart om en langs talrijke eilanden en eilandjes, kaal, begroeid en dikwijls ook bebouwd met een of meer aardige landhuizen;
+hier en daar eene visscherswoning, en dikwijls heerlijke uitzichten op de zich amphitheatersgewijze verheffende kusten. Niemand
+die een namiddag te Kristiania vrij heeft mag dezen tocht verzuimen.
+
+</p>
+<p>De trein vertrok ten 11 uur &#8217;s avonds. Slaapcoup&eacute; tot G&ouml;teborg. Van daar af allerprettigst gezelschap van drie amerikaansche
+dames, die alleen hoofdsteden in Europa bezochten! Te Kopenhagen had ik drie uur tijd en maakte ik nog eene wandeling door
+de stad; aan het station trof ik waarlijk weer de Elbinger vrienden, die van Kristiania met eene boot naar Kopenhagen gekomen
+waren. Wij besloten nu maar bijeen te blijven. Zij hadden hunne slaapplaatsen in het rijtuig naar Berlijn; ik in dat naar
+Hamburg, maar een welwillend conducteur bezorgde ons een coup&eacute;, waar we nog een gezelligen avond doorbrachten tot Gedser,
+waarna ieder in zijn eigen coup&eacute; moest plaats nemen, om het douanebezoek af te wachten en te gaan slapen. Te Hamburg had ik
+we&ecirc;r een oponthoud van drie uren, en daarop te Osnabr&uuml;ck nog eens van trein te verwisselen, om verder ongestoord Amsterdam
+te bereiken.
+
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/o1908-200.gif" alt="Ornament" width="232" height="18"></div><p>
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div class="transcribernote">
+<h2>Colofon</h2>
+<h3>Beschikbaarheid</h3>
+<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p>Verscheen in drie afleveringen van <i>De Aarde en haar volken</i>, jaargang 1908.
+
+</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give
+it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<h3>Codering</h3>
+<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde
+van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn
+gemarkeerd met het corr-element.
+
+</p>
+<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met &#8220;. Geneste
+dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens.
+
+</p>
+<h3>Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>21-MAR-2007 begonnen.
+
+</li>
+</ul>
+<h3>Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table width="75%">
+<tr>
+<th>Plaats</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e135">Bladzijde 179</a></td>
+<td width="40%">eigentlijk</td>
+<td width="40%">eigenlijk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e158">Bladzijde 180</a></td>
+<td width="40%">
+[<i>Niet in bron</i>]
+
+</td>
+<td width="40%">,</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Door Noorwegen, by G. Bosch
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DOOR NOORWEGEN ***
+
+***** This file should be named 20876-h.htm or 20876-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/0/8/7/20876/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/20876-h/images/in1908-177.gif b/20876-h/images/in1908-177.gif
new file mode 100644
index 0000000..aef39fd
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/in1908-177.gif
diff --git a/20876-h/images/o1908-200.gif b/20876-h/images/o1908-200.gif
new file mode 100644
index 0000000..ec554bb
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/o1908-200.gif
diff --git a/20876-h/images/p1908-177.jpg b/20876-h/images/p1908-177.jpg
new file mode 100644
index 0000000..dca30c2
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-177.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-180.jpg b/20876-h/images/p1908-180.jpg
new file mode 100644
index 0000000..6892acc
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-180.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-181.jpg b/20876-h/images/p1908-181.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fd2ce58
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-181.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-184.jpg b/20876-h/images/p1908-184.jpg
new file mode 100644
index 0000000..433c5bd
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-184.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-185.jpg b/20876-h/images/p1908-185.jpg
new file mode 100644
index 0000000..fa9e157
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-185.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-187.jpg b/20876-h/images/p1908-187.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f0d2e22
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-187.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-188.jpg b/20876-h/images/p1908-188.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f9074bd
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-188.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-189.jpg b/20876-h/images/p1908-189.jpg
new file mode 100644
index 0000000..9590bcf
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-189.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-191.jpg b/20876-h/images/p1908-191.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1eccb64
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-191.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-192.jpg b/20876-h/images/p1908-192.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ba6c558
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-192.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-193.jpg b/20876-h/images/p1908-193.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5751731
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-193.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-196-1.jpg b/20876-h/images/p1908-196-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..24fbea8
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-196-1.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-196-2.jpg b/20876-h/images/p1908-196-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..10bbd46
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-196-2.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-197.jpg b/20876-h/images/p1908-197.jpg
new file mode 100644
index 0000000..af3b6e0
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-197.jpg
diff --git a/20876-h/images/p1908-200.jpg b/20876-h/images/p1908-200.jpg
new file mode 100644
index 0000000..12880c1
--- /dev/null
+++ b/20876-h/images/p1908-200.jpg
diff --git a/20876-page-images/p001.png b/20876-page-images/p001.png
new file mode 100644
index 0000000..2a343ca
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p001.png
diff --git a/20876-page-images/p002.png b/20876-page-images/p002.png
new file mode 100644
index 0000000..951d886
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p002.png
diff --git a/20876-page-images/p003.png b/20876-page-images/p003.png
new file mode 100644
index 0000000..7727663
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p003.png
diff --git a/20876-page-images/p004.png b/20876-page-images/p004.png
new file mode 100644
index 0000000..f3a7cdb
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p004.png
diff --git a/20876-page-images/p005.png b/20876-page-images/p005.png
new file mode 100644
index 0000000..3247186
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p005.png
diff --git a/20876-page-images/p006.png b/20876-page-images/p006.png
new file mode 100644
index 0000000..fa81eb3
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p006.png
diff --git a/20876-page-images/p007.png b/20876-page-images/p007.png
new file mode 100644
index 0000000..3d8adff
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p007.png
diff --git a/20876-page-images/p008.png b/20876-page-images/p008.png
new file mode 100644
index 0000000..bc22e83
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p008.png
diff --git a/20876-page-images/p009.png b/20876-page-images/p009.png
new file mode 100644
index 0000000..ff5efea
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p009.png
diff --git a/20876-page-images/p010.png b/20876-page-images/p010.png
new file mode 100644
index 0000000..8373dd8
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p010.png
diff --git a/20876-page-images/p011.png b/20876-page-images/p011.png
new file mode 100644
index 0000000..a268ba6
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p011.png
diff --git a/20876-page-images/p012.png b/20876-page-images/p012.png
new file mode 100644
index 0000000..2a47c3f
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p012.png
diff --git a/20876-page-images/p013.png b/20876-page-images/p013.png
new file mode 100644
index 0000000..e00fa0a
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p013.png
diff --git a/20876-page-images/p014.png b/20876-page-images/p014.png
new file mode 100644
index 0000000..19a9821
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p014.png
diff --git a/20876-page-images/p015.png b/20876-page-images/p015.png
new file mode 100644
index 0000000..3f03c5d
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p015.png
diff --git a/20876-page-images/p016.png b/20876-page-images/p016.png
new file mode 100644
index 0000000..2323099
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p016.png
diff --git a/20876-page-images/p017.png b/20876-page-images/p017.png
new file mode 100644
index 0000000..1b7067b
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p017.png
diff --git a/20876-page-images/p018.png b/20876-page-images/p018.png
new file mode 100644
index 0000000..db526da
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p018.png
diff --git a/20876-page-images/p019.png b/20876-page-images/p019.png
new file mode 100644
index 0000000..eb71068
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p019.png
diff --git a/20876-page-images/p020.png b/20876-page-images/p020.png
new file mode 100644
index 0000000..913c807
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p020.png
diff --git a/20876-page-images/p021.png b/20876-page-images/p021.png
new file mode 100644
index 0000000..eeed6af
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p021.png
diff --git a/20876-page-images/p022.png b/20876-page-images/p022.png
new file mode 100644
index 0000000..41679e6
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p022.png
diff --git a/20876-page-images/p023.png b/20876-page-images/p023.png
new file mode 100644
index 0000000..f1d2244
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p023.png
diff --git a/20876-page-images/p024.png b/20876-page-images/p024.png
new file mode 100644
index 0000000..aa20646
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p024.png
diff --git a/20876-page-images/p025.png b/20876-page-images/p025.png
new file mode 100644
index 0000000..20a7c8f
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p025.png
diff --git a/20876-page-images/p026.png b/20876-page-images/p026.png
new file mode 100644
index 0000000..8364dc3
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p026.png
diff --git a/20876-page-images/p027.png b/20876-page-images/p027.png
new file mode 100644
index 0000000..ce732ac
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p027.png
diff --git a/20876-page-images/p028.png b/20876-page-images/p028.png
new file mode 100644
index 0000000..d2243b9
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p028.png
diff --git a/20876-page-images/p029.png b/20876-page-images/p029.png
new file mode 100644
index 0000000..5094366
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p029.png
diff --git a/20876-page-images/p030.png b/20876-page-images/p030.png
new file mode 100644
index 0000000..192aa58
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p030.png
diff --git a/20876-page-images/p031.png b/20876-page-images/p031.png
new file mode 100644
index 0000000..c9d8660
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p031.png
diff --git a/20876-page-images/p032.png b/20876-page-images/p032.png
new file mode 100644
index 0000000..a78ee4d
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p032.png
diff --git a/20876-page-images/p033.png b/20876-page-images/p033.png
new file mode 100644
index 0000000..cc9d9fb
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p033.png
diff --git a/20876-page-images/p034.png b/20876-page-images/p034.png
new file mode 100644
index 0000000..595e742
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p034.png
diff --git a/20876-page-images/p035.png b/20876-page-images/p035.png
new file mode 100644
index 0000000..999a630
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p035.png
diff --git a/20876-page-images/p036.png b/20876-page-images/p036.png
new file mode 100644
index 0000000..9c0c26b
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p036.png
diff --git a/20876-page-images/p037.png b/20876-page-images/p037.png
new file mode 100644
index 0000000..5d4b48e
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p037.png
diff --git a/20876-page-images/p038.png b/20876-page-images/p038.png
new file mode 100644
index 0000000..07e37ce
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p038.png
diff --git a/20876-page-images/p039.png b/20876-page-images/p039.png
new file mode 100644
index 0000000..bdb3222
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p039.png
diff --git a/20876-page-images/p040.png b/20876-page-images/p040.png
new file mode 100644
index 0000000..f6a0a21
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p040.png
diff --git a/20876-page-images/p041.png b/20876-page-images/p041.png
new file mode 100644
index 0000000..9b2c1e5
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p041.png
diff --git a/20876-page-images/p042.png b/20876-page-images/p042.png
new file mode 100644
index 0000000..84a3b93
--- /dev/null
+++ b/20876-page-images/p042.png
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..184d326
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #20876 (https://www.gutenberg.org/ebooks/20876)