124 files changed, 8021 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/20867-8.txt b/20867-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..31a9e1c
--- /dev/null
+++ b/20867-8.txt
@@ -0,0 +1,4089 @@
+The Project Gutenberg EBook of Bolivia.--Een in wording zijnde Staat aan
+den Stillen Oceaan, by Emile Barbier
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Bolivia.--Een in wording zijnde Staat aan den Stillen Oceaan
+       De Aarde en haar Volken, 1907-1908
+
+Author: Emile Barbier
+
+Release Date: March 21, 2007 [EBook #20867]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BOLIVIA ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+BOLIVIA.--EEN IN WORDING ZIJNDE STAAT AAN DEN STILLEN OCEAAN.
+
+Naar het Fransch van Emile Barbier.
+
+
+
+Het aes triplex (drievoudig koper) waarmede de dichter der oudheid
+het hart van den eersten zeevaarder ompantserd achtte, schijnt nog
+slechts een onvoldoende bescherming, vergeleken bij de wapenrusting,
+waarmede zich de eerste conquistadores wel mochten hebben omgord,
+toen zij het waagden, zich blindelings te storten in die ook thans
+gedeeltelijk onbekende wildernis vol gevaren, die Bolivia heet. Tot het
+tijdstip, toen generaal Sucre, die met gunstig gevolg de Spanjaarden
+in Z. Amerika bestreed, na een overwinning op den onderkoning van
+Lima behaald, dezen staat onafhankelijk verklaarde, 11 Maart 1825,
+heette Bolivia Opper-Peru, een naam, die volkomen juist de ligging
+van het land weergeeft. Het is inderdaad een deel van Peru, en de
+bewoners van het land zijn Incas; maar het is dan toch een soort van
+arendsnest, hoog boven het eigenlijke Peru gelegen. De gemiddelde
+hoogte van het boliviaansche plateau is 4000 meter, en de wegen
+daarheen leiden langs de steile bergwanden van de hoogste toppen
+der wereld. Door deze ontoegankelijkheid is het bekende gedeelte
+van Bolivia zelfs nog weinig beschaafd, terwijl een groot gedeelte
+van het land zelden is bezocht, of geheel onbekend gebleven, zooals
+bijv. het grondgebied van den grooten Chaco, dat door Argentinië en
+Paraguay aan Bolivia wordt betwist, en Beni, waarop Peru en Brazilië
+aanspraak maken. Omtrent de werkelijke uitgestrektheid van het gebied
+zijn dan ook de boliviaansche aardrijkskundigen het niet eens. De heer
+Manuel Vicente Ballivian de la Paz heeft in Mei 1692 de oppervlakte
+van Bolivia (zonder den grooten Chaco) geschat op 1,545,818 vierkante
+kilometer. Hiervan moeten echter 77,286 kilometer worden afgetrokken
+voor de departementen Atacama en Antofagasta, die in 1879 door Chili
+zijn veroverd. Doch zelfs zonder dat gebied is Bolivia zoo groot als
+Frankrijk, Engeland, Duitschland, Zwitserland, België en Griekenland,
+met elkaar. Sedert in 1881 met Chili een wapenstilstand is gesloten,
+ligt Bolivia ingesloten tusschen Chili, Peru, Brazilië, Paraguay en
+Argentinië, en heeft slechts door Chili en Peru verbinding met den
+Stillen Oceaan. Wat de bevolking betreft, deze is hier niet, zooals
+in Chili, geheel samengesmolten met het blanke ras, om geregeerd te
+worden op de zelfde wijze als europeesche volken. Een zoogenaamde
+volkstelling kan hier niet anders dan een oppervlakkige schatting
+zijn. Vele geslachten zullen nog moeten voorbijgaan, eer de twee
+millioenen Indianen en Cholos van Bolivia inzien, dat zij menschen,
+en geen kudden vee zijn, om eerst daarna, bij gevorderde beschaving,
+tot het besef te geraken van hun burgerschap, als leden van een
+geordenden staat.
+
+In 1854 heette Bolivia 3,326,126 inwoners te tellen. De autoriteiten,
+die zeker goede reden hadden, de juistheid dezer schijnbaar nauwkeurige
+opgave in twijfel te trekken, hebben wijselijk een ronde som voor het
+bevolkingscijfer vastgesteld, en geven als totaal thans 2,500,000 aan,
+welke als volgt worden verdeeld. Blanken 600,000; Cholos 700,000;
+gewone Indianen 960,000; wilde Indianen 240,000.
+
+De blanken zijn afstammelingen van Spanjaarden of andere Europeanen. De
+Cholo is, wat wij onder een mesties verstaan. In theorie is hij
+half Indiaan, half blanke, feitelijk slechts een half ontbolsterde
+Indiaan. De Cholos vormen een overgang tusschen de gewone Indianen,
+welke door de blanken als tamme huisdieren worden beschouwd en
+behandeld, en de eigenlijke blanke klasse. Het woord eigenlijk is hier
+in zekeren zin misplaatst; want als een Cholo veel geld heeft, wordt
+hij tot de blanken gerekend, vooral wanneer hij daarbij de europeesche
+kleederdracht heeft aangenomen, en dan ziet hij natuurlijk met diepe
+verachting neer op zijn minder bevoorrechte broeders. Vandaar dat
+onder de bewuste 600,000 blanken vrij veel welgestelde halfblanken
+zijn medegeteld. Zij doen volstrekt niet onder voor de bloem der
+boliviaansche aristocratie, en men zou hen grootelijks beleedigen,
+wanneer men hen Cholos durfde noemen. Want de Cholos behooren tot de
+lagere volksklasse, en hun indiaansche afkomst springt onmiddellijk
+in het oog.
+
+Die Cholo's dragen een eigenaardig costuum. Vooral de vrouwen,
+Chola's genaamd, zien er wonderlijk uit, met haar ronde, grijsachtig
+witte vilten hoeden, die op omgekeerde soepborden gelijken. Haar dik
+zwart haar, of liever ruige manen, zijn in 't midden gescheiden, en
+vallen als twee gevlochten paardestaarten, aan beide zijden op haar
+schouder. Ze dragen vrij korte rokken, tot halverwege de kuit. Zes
+of zeven daarvan over elkaar vormen een wijd uitstaande crinoline,
+die haar gang iets schommelends geeft. Hooge laarsjes met knoopen,
+groote kwasten, en bespottelijk hooge hielen voltooien haar toilet. De
+gewone Indiaan vervangt als 't ware het tamme lastdier in de mijnen
+of den stal, en al zijn dieren beter geschikt voor het vervoer van
+zware vrachten, de mensch is bruikbaarder, waar handenarbeid wordt
+vereischt. Bij den feitelijken toestand van slavernij, waarin hij
+verkeert, al moge deze ook door de wet zijn afgeschaft, geniet hij van
+zijn arbeid geen voordeel. Iemand in eigendom toe te behooren, en dus
+niet van honger om te komen, dat is al, wat hij begeert. Muilezels,
+paarden, en lama's zijn er werkelijk beter aan toe; want zij worden
+tenminste behandeld en gevoed in verhouding naar de waarde, die zij
+vertegenwoordigen. Hij gaat altijd blootvoets en in lompen gekleed
+in dit koude hooggebergte, dat door de eeuwige sneeuw der gletschers
+is omgeven, en is machteloos overgeleverd aan de luimen van blanken
+en Cholos, van welke laatste hij geen menschlievende behandeling te
+wachten heeft. In de steden draagt hij water, en lamamest, de eenige
+brandstof op de hooggelegen vlakten, of vervoert zware vrachten op
+zijn schouders.
+
+Te Paz kan men die arme stakkers zich zien verdringen bij de aankomst
+van vrachtwagens, die in de steile straten niet verder kunnen; ze
+vechten bijna om kisten en balen, die gemiddeld 120 pond wegen;
+zonder haken, alleen met touwen van lamavel, binden ze de zware
+vrachten op hun gekromden rug en dragen ze soms wel een mijl ver,
+naar een hotel, of naar den winkel van een koopman, die hun hoogstens
+een paar stuivers betaalt, en als zij meer vragen, hen met een schop
+of oorveeg afscheept.
+
+Bedden kennen zij niet. 's Nachts slapen ze in hotels of particuliere
+huizen, in hun ponchos gewikkeld, als honden op den drempel voor
+de deur van hun meester. Niemand kan binnentreden, zonder hen te
+wekken. Dikwijls gaan zij ook tegen elkander aan liggen, om het warm
+te hebben.
+
+Zij begeleiden van de eene stad naar de andere de troepen lama's,
+die beladen zijn met zakken erts of andere koopwaar. Als de karavaan
+in de stad belast is, wordt hun door den koopman een vrachtbrief
+medegegeven, waarin de aard en de hoeveelheid der koopwaren vermeld
+staat, die hun zijn toevertrouwd. Dan gaat ieder zijns weegs en trekt
+alleen met zijn lama's de onherbergzame hoogvlakten in, bij instinkt
+den weg zoekend, onbekommerd om weer of wind, zonder eenig begrip
+van tijd, zonder de zekerheid, voldoende voedsel te zullen vinden,
+daar zij geen andere proviand medenemen dan een zakje coca, en met
+een lang touw, om de lama's vast te binden. Zoo trekken ze weken en
+maanden verder, tot ze de plaats hunner bestemming hebben bereikt. De
+lama blijft, waar hij zich ook bevindt, van zelf staan, als de avond
+is gevallen. Dan omsingelt de Indiaan met zijn touw de geheele kudde,
+die zich niet meer zal verroeren eer de zon opgaat. Vervolgens kruipt
+hij onder den buik van een der goedige dieren, dat hem als een levende
+deken dient, op den harden grond, die 's winters bevroren en 's zomers
+door de zware regens der tropen doorweekt is. Als de zon opgaat, en
+het touw wordt weggenomen, staan de lama's uit eigen beweging op, en
+trekken weer verder, hier en daar eens even knabbelend van het schrale
+gras en mos der hoogvlakten. Zonder de minste overhaasting zetten
+zij kalm hun tocht voort, gevolgd door hun makker, den Indiaan, die
+onophoudelijk zijn coca kauwt, welke hem in een droomerigen toestand
+brengt, en beiden, mensch en dieren, stappen zoo, behagelijk hun
+kaken bewegend, verder. Als een vreemdeling hen voorbijgaat, staan
+zij met uitgerekten hals stil, en staren hem aan met een strakken,
+verbaasden blik. 't Is altijd weer nieuw, die verrassing, van nu eens
+een werkelijk mensch te zien. Deze Indianen zijn geen menschen, maar
+beesten; even goedaardig als de lama's, schoon van verschillend ras,
+en voor den omgang met deze dieren geknipt.
+
+In de mijnen worden zij door de blanken geëxploiteerd. Het stof, de
+uitwaseming der zilversulfiden, de zware behandeling van het erts,
+doen hen in groote menigte bezwijken. Zij komen om van ellende,
+en men denkt er zelfs niet aan, dat ooit gebrek aan dergelijke
+arbeidskrachten zou kunnen ontstaan.
+
+Voorloopig zijn er altijd nog genoeg.
+
+Het onderscheid tusschen de gewone Indianen, die met blanken in
+aanraking komen, en de wilde Indianenstammen, is slechts gering. De
+laatsten heeten Chunchos. Men zou kunnen zeggen, dat zij tot de
+gewone Indianen staan als de wolf tot den hond. Zij zijn vreesachtig
+en niet gevaarlijk, zoolang zij niet worden aangevallen. Hun geduld
+is onbegrensd. Op de jacht is de list hun eenig wapen, daar de
+regeering hun het gebruik van wapenen verboden heeft. Zij kennen
+alleen de uitwerking ervan, door droeve ervaring van de zijde der
+blanken opgedaan. Om de peruaansche schapen te vangen, die nauw
+aan de lama's verwant, maar zeer schuw en wild zijn, en zoo rap als
+gazellen, graaft de Indiaan midden in de vlakte een kuil van omtrent
+10 cM. diepte, en gaat daarin op den rug liggen. Dagen achtereen
+beweegt hij, in die houding, geregeld nu eens de armen, dan de beenen,
+als een groote ledepop. De schapen, die verbazend nieuwsgierig zijn,
+komen, als de vertooning lang genoeg heeft geduurd, eindelijk eens
+van naderbij kijken. Maar helaas! Als de Indiaan zijn kans schoon
+ziet,--en hij weet die uitstekend waar te nemen,--grijpt hij het
+beest bij de pooten, maakt het af, eet het vleesch op, en verkoopt
+de huid. Deze Indianen ontvluchten, evenals de peruaansche schapen
+zelf, de beschaving, die zelfs tot deze ontoegankelijke hoogvlakten
+is doorgedrongen. Zij zoeken een schuilplaats in de warme dalen van
+het oostelijk Beni-gebergte, waar maagdelijke wouden zijn, of in de
+uitgestrekte vlakten van den grooten Chaco.
+
+Dat is hun domein, daar voelen zij zich thuis. Al zijn deze
+streken ongezond, onherbergzaam, woest en een verblijfplaats van
+wilde dieren, de Chuncho kan er leven in den natuurstaat. Wee den
+ontdekkingsreiziger, of den man, die hier caoutchouc komt zoeken, als
+de Indiaan hem hier ontmoet, in het bewustzijn, dat hij de sterkste
+is. Dan gaat de vreesachtige Chuncho aanvallenderwijze te werk,
+en wordt dikwijls, door honger gedreven, menscheneter. Zoo kwam de
+ongelukkige onderzoeker Crevaux met eenige zijner metgezellen om
+het leven.
+
+Maar (het dient hier tot geruststelling van ondernemende reizigers
+gezegd) deze Chuncho's komt men op den openbaren weg in Bolivia
+niet tegen. Wat de taal betreft, het heet, dat in Bolivia Spaansch
+wordt gesproken. Het is waar, dat dit de officieele taal is, zooals
+in Bretagne de Fransche taal daarvoor doorgaat. Maar feitelijk is
+Bolivia een modern Babel in dit opzicht. De Cholos, die het Spaansch
+radbraken, en de Indianen, die het niet kennen, spreken verschillende
+dialecten, die men in twee groepen kan onderscheiden, het quichua
+en het aïmara. Dit zijn de twee oorspronkelijke talen van het groote
+Inca-rijk, dat een aanvang nam bij de woestijn van Atacama, Bolivia
+en Peru besloeg, den equator overschreed, en zich uitstrekte tot het
+tegenwoordige Columbia.
+
+De boliviaansche kinderen leeren allen in hun jeugd quichua of aïmara,
+door den omgang met de bedienden en de kinderen uit de volksklasse. Zij
+spreken het evengoed als Spaansch. De Cholos en de Indianen in de
+steden spreken een koeterwaalsch, dat min of meer verwantschap met
+de taal van Cervantes verraadt.
+
+Uit de ligging der streken, waar respectievelijk quichua en aïmara
+wordt gesproken, hebben ethnologen afgeleid, dat het ras, 't welk
+aïmara sprak, oorspronkelijk aan de Quichua-Incas onderworpen
+was. De quichua-taal is zulk een aaneenschakeling van keelklanken,
+dat men liefst wat op een afstand blijft van den persoon, met wien
+men spreekt. Ik ben het dan ook in dit opzicht niet eens met den heer
+Bellesort, die in "Jong Amerika, Chili en Bolivia" het een schoone
+en poëtische taal noemt. Philologen bezitten misschien een bijzondere
+gave van waardeering op dit punt. Op den oningewijde maakt deze spraak
+veeleer den indruk van een aanhoudend gorgelen en mondspoelen.
+
+De boliviaansche regeering is even ambulant als de Indianen waarover
+zij den scepter zwaait. Het gouvernement heeft geen vasten zetel.
+
+Van de acht departementen, waarin Bolivia verdeeld is, nl.: Chuquisaca,
+waarvan Sucre de hoofdstad is, La Paz, Oruro, Cochabamba, Potosi, Santa
+Cruz, Tarya en Beni, doen de vier eerste niet anders, dan elkander den
+voorrang betwisten. Al naar de luim van den President der Republiek
+het medebrengt, trekt het geheele bestuur nu eens naar Sucre, dan naar
+Paz, dan naar Oruro, en het corps diplomatique volgt dat voorbeeld. In
+1865 had een grappig voorval plaats onder den beruchten president
+Melgarejo, die als een tyran over Bolivia heerschte.
+
+Toen hij op het toppunt van zijn macht was, kreeg hij het eens
+weer in den zin, den zetel der regeering van La Paz naar Sucre te
+verplaatsen, en hij noodigde de verschillende gezanten en consuls
+uit, hem te vergezellen. Doch de consul van hare Majesteit Koningin
+Victoria van Engeland nam hiermede geen genoegen. Hij gaf te kennen,
+dat La Paz hem door zijn regeering als verblijfplaats was aangewezen,
+en dat hij niet reislustig was gezind.
+
+Melgarejo hield niet van tegenspraak. Hij liet den engelschen diplomaat
+eenvoudig door vier soldaten achterste voren op een ezel zetten,
+met den staart van het grauwtje in de hand, en zoo door de straten
+van La Paz rondrijden tusschen een dubbele rij dreigende bayonetten.
+
+Engeland scheen het wat gewaagd te vinden, de beleediging, een
+zijner vertegenwoordigers aangedaan, te gaan wreken in een land,
+dat op 4000 meter hoogte was gelegen, aan 't eind van de wereld. Het
+vergenoegde zich ermede, alle betrekkingen met Bolivia af te breken,
+en in enkele engelsche atlassen werden deze oorden voortaan met den
+naam van "woeste streken" betiteld.
+
+Wat die verplaatsing van de regeeringsleden nog zonderlinger maakt,
+is de omstandigheid, dat in Bolivia geen andere reisgelegenheid
+bestaat, dan de rug van een muilezel. Over de allerhoogste bergen
+en bergpassen van de wereld tijgt zulk een troepje politici naar een
+stad, die tien of twaalf dagreizen is verwijderd, om--wetten uit te
+vaardigen, die nooit zullen worden nagekomen, daar er niemand is,
+die zou kunnen zorgdragen, dat ze werden uitgevoerd.
+
+De twisten, die ontstaan door den naijver der verschillende plaatsen,
+welke aanspraak maken op de eer, residentiestad te zijn, waren van
+ouds de oorzaak van voortdurende omwentelingen. Vandaar dan ook,
+dat president Alonso, die voor kort nog zijn afscheid kreeg, het
+geraden vond, een goed heenkomen te zoeken buiten de grenzen van zijn
+vaderland. In September 1898 had zijn volksvertegenwoordiging het
+gewaagd, paal en perk te willen stellen aan al dat reizen en trekken,
+en Sucre voorgoed tot hoofdstad van Bolivia te verklaren. Dit plan
+vond geen algemeene instemming. La Paz maakte met meer recht, dacht
+men, aanspraak op die eer, daar het in Chililaya, op den Titicaca,
+een gewichtig douanenstation bezat, slechts een dagreis van de stad
+verwijderd. Maar Alonso bleef onverbiddelijk. Aanstonds was het oproer
+in vollen gang.
+
+La Paz werd nu de zetel der tegenpartij, die zich 2 November 1898
+afscheidde, en de "federalistische regeering" werd genoemd. De
+president, die advocaat was van beroep, zwaaide thans onverschrokken
+den kommandostaf. Hij plaatste zich aan het hoofd der troepen en trok
+in korte dagreizen naar Oruro, om daar zijn kamp op te slaan.
+
+Van de grootte der boliviaansche legermacht geven de volgende, in
+1897 gepubliceerde cijfers ons een denkbeeld.
+
+De infanterie van Bolivia bestaat uit:
+
+
+    Het 1e liniebataillon (Sucre) 220 man.
+    Het 2e liniebataillon (Arce) 220 man.
+
+
+De artillerie bestaat uit:
+
+
+    1 eskadron berg-artillerie (200 man).
+
+
+De cavalerie bestaat uit:
+
+
+    Het escadron Bolivar (150 ruiters).
+    Het escadron Junin (150 ruiters).
+    Huzaren (40 ruiters).
+
+
+Bij de wagens en ammunitie (20 ruiters).
+
+Totaal: 1000 man.
+
+Allerzonderlingst is het, dat dit leger wordt aangevoerd door een
+totaal van 1064 officieren, van de 36 generaals af, tot de 130
+onderofficieren toe. De statisticus, die deze welsprekende cijfers
+heeft verzameld, voegt er dan ook de opmerking aan toe, dat het,
+na den oorlog met Chili, zeer moeilijk was geweest, zich van de
+overtollige militairen van hoogeren rang te ontdoen; daar hun
+aanwezigheid altoos gevaar opleverde bij een regeering, die uit
+den aard der zaak altijd eenigszins wankel is. Een openhartige
+bekentenis! Aan het hoofd van deze legermacht, en zonder zich
+dus over gebrek aan aanvoerders te kunnen beklagen, toog Alonso
+ten strijde, de federalisten tegemoet. Afgaande op den toestand,
+waarin de laatsten verkeerden, met een ruiterij "die grootendeels
+te voet ging", moesten zij noodzakelijkerwijze het onderspit delven;
+maar ziet--alsof het spel sprak, Alonso werd verslagen, en moest zich
+naar Chili terugtrekken. De zegepraal van een president zou trouwens
+ook een ongehoorde zaak zijn geweest. In Bolivia en Peru wordt elke
+revolutie met gejuich begroet, en eindigt met de overwinning van hen,
+die haar hebben uitgelokt, tot de verjaagde president op zijn beurt
+weder de volksgunst heeft weten te winnen en opnieuw de plaats komt
+innemen, die hem wederrechtelijk is ontroofd.
+
+Van de zes en twintig presidenten, die sedert 1825 in Bolivia elkander
+zijn opgevolgd, zijn slechts drie gedurende hun ambtsbekleeding
+gestorven; de overigen zijn of verbannen, of vermoord. Alonso wist
+tot zijn geluk te ontvluchten, want de stad La Paz, die zich thans
+den titel van hoofdstad had toegeëigend, ontzag zich niet, al zijn
+partijgenooten te laten fusilleeren.
+
+Het heet, dat in Bolivia wetten bestaan. Maar deze worden slechts
+bij tusschenpoozen in toepassing gebracht, en alleen in gevallen,
+waarbij de machtigste partij geen straf heeft te duchten. Straf toch
+treft alleen Indianen, nooit heeren, die een gekleede jas dragen.
+
+Het voorgaande is een beknopte, maar getrouwe schets van de toestanden
+in het hedendaagsche Bolivia.
+
+Onze mededeelingen mogen in zooverre wel van belang geacht worden,
+als zij kunnen dienen, om elken overmoedigen reiziger te overtuigen
+van de noodzakelijkheid, een menigte voorwerpen van dagelijksch
+gebruik mede te nemen, die de leemten moeten aanvullen, welke zich
+onvermijdelijk doen gevoelen in een omgeving, waar eigenlijk niets is,
+zooals het zijn moet.
+
+Hieruit behoeft men echter niet af te leiden, dat Bolivia een land is,
+waarheen geene handelswaren kunnen worden uitgevoerd. Integendeel. Het
+land is nieuw, en heeft aan alle mogelijke dingen behoefte; het
+arbeidsveld is dus groot genoeg. Maar men mag zich wel terdege in
+acht nemen en het terrein verkennen, eer men zich daar in speculaties
+steekt; want de eenige waarborg, dat men zijn waar betaald krijgt,
+is de eerlijkheid van den kooper.
+
+Is Bolivia dan dus werkelijk voor den handel niets waard? vraagt
+men allicht.
+
+Zeer zeker is het dat wèl. Juist omdat elke reis er als 't ware een
+ontdekkingstocht is, omdat zelfs de meest ondernemende lieden worden
+afgeschrikt door de gevaren, daarmede verbonden, behoeft men hier
+minder mededinging te duchten dan in menig ander land.
+
+Bolivia is zeer veel waard; vooreerst al door de goudmijnen. Goud
+wordt hier overal verspreid gevonden, het meest in het departement La
+Paz. De bodem moest echter beter worden onderzocht, om er voordeel
+uit te trekken. Thans beweert ook zelfs de armoedigste, verloopen
+Boliviaan, een of andere geheimzinnige _lavadero_ te kennen, of te
+bezitten. Hij haalt daarbij uit zijn vestzak een onoogelijk klompje
+erts te voorschijn, dat aan iedereen wordt vertoond, en dienen moet
+om europeesch kapitaal te lokken. Vooral rijk aan het edele metaal
+heeten de omstreken van Irooco, Oruro, La Joya, Sepulturas, Sorasora
+en Machacamarca. Maar wat bij al die mijnen ontbreekt, is het geld
+om ze te exploiteeren. Wat meer en zekerder winst afwerpt, dan die
+dikwijls denkbeeldige goudmijnen, zijn de werkelijk bestaande mijnen,
+waar koper, tin en zilver gevonden wordt.
+
+Te Oruro, het grootste middenpunt, zijn zooveel mijnen, dat hierom
+alleen de spoorweg verlengd is, die van Uyuni naar Oruro loopt. De
+voornaamste, die van La Tetilla, Socavon de la Virgen, Itos, Atocha,
+San José Grande, zijn reeds in werking; andere, zooals Santo Christo,
+Union Yankee Colorado, Alacranes, Sapos, wachten nog om geëxploiteerd
+te worden.
+
+Het departement Oruro bezit verder nog de volgende tinmijnen: Avicaya
+bij Hurmiri, Morococala, San Antonio, Guarmiri bij Vento y Media, en
+zilvermijnen, Pampa Rosaria, San Francisco en Antequera. Te Pulacayo,
+te Huanchaca dezelfde rijkdom aan mineralen; te Machacamarca bevinden
+zich de fabrieken, waar het zilvererts wordt gezuiverd en bewerkt,
+eer het in staven naar Europa wordt verzonden.
+
+Het departement Potosi voert voornamelijk zilver uit in blokken en
+staven, dat in het land zelf gesmolten is. Het erts, waarvan het
+zilvergehalte een bepaalde grens overschrijdt, wordt bij vrachten van
+5000 pond vervoerd, daar dit bij een behandeling in het buitenland
+grootere winsten afwerpt. Niet alle mijndistricten kunnen zich deze
+weelde veroorloven. Als zij te ver van den spoorweg liggen, is het
+vervoer met lastdieren te duur. Potosi en Andacava zijn 220 mijlen van
+den spoorweg verwijderd, en kunnen dus geen erts uitvoeren, te meer,
+daar er ook gebrek aan muilezels is. Thans is hun aantal niet eens
+voldoende voor het vervoer van 1000 ton jaarlijks aan gesmolten tin,
+staven en blokken zilver, en eenig erts.
+
+Ook de volslagen afwezigheid van brandstof in Bolivia is een
+beletsel voor het smelten van het erts. Dit proces moet dus worden
+bewerkstelligd door amalgameering, welke behandeling kostbaarder is,
+meer tijd vordert, en waarbij 20 tot 25% van het gehalte verloren gaat.
+
+Op zeer veel plaatsen wordt tin-oxyde, antimonium en lood
+gevonden. Ook veel bismuth en koper, en verschillende soorten klei- en
+porseleinaarde. Zout is er in overvloed, en wat de voortbrengselen uit
+het dierenrijk betreft, kan Bolivia roemen op zijn alpaca's, lama's,
+de peruaansche schapen, die de vigogne-wol leveren en de chinchilla's,
+waarvan de vacht in Europa met goud wordt betaald.
+
+Dit zijn dan ook de eenige voortbrengselen waarvan Bolivia thans
+moet leven. Wel wagen zich onverschrokken lieden in de omstreken van
+Beni, Santa Cruz en Tarija, om er caoutchouc te verzamelen, hoewel
+slechts in geringe hoeveelheden, wegens het ongezonde klimaat, de
+onveiligheid en het gebrek aan verkeersmiddelen. Om uit deze streken
+voordeel te trekken, zou men ze moeten zuiveren van de Indianenplaag,
+wegen moeten aanleggen, en een verbinding tot stand brengen met Madre
+de Dios, den Amazonenstroom, Para en de europeesche markten. Maar
+die Hercules-arbeid zal vooreerst nog wel niet worden ondernomen.
+
+Voor den uitvoerhandel komt de laatstgenoemde streek dus voorloopig
+niet in aanmerking. Maar men zou in verbinding kunnen treden met Oruro,
+Potosi, Chuquisaca, Cochabamba en La Paz, want voor alle mogelijke
+artikelen van huishoudelijk gebruik zou men hier een afzet kunnen
+vinden, altoos op voorwaarde, dat de aangeboden waar in den smaak en
+binnen het bereik der beurs van de koopers valt, dus eenvoudige zaken,
+die er op het oog bont en fraai uitzien. Indianen en Cholos weten
+niets af van de moderne beschaving. Van hun jeugd af aan hebben zij
+zich tevreden gesteld met _chuno_ (bevroren aardappelen), _charqui_
+(in de zon gedroogd vleesch) en coca (een heester, ook honger-
+en dorstboom genoemd), zoolang zij dit karig voedsel maar rijkelijk
+konden besproeien met alcohol. De Indiaan heeft slechts twee behoeften,
+maar hun vervulling is dan ook voor hem levensvoorwaarde. Voor coca en
+alcohol zou hij een moord begaan. In Bolivia handeldrijven, wil dus
+zeggen: behoeften scheppen. En dat zal men niet anders bereiken, dan
+door artikelen aan te bieden, die den kooper niet te duur zijn. Geen
+aanprijzing van de voortreffelijkheid der fransche fabrikaten zou
+opwegen tegen de nuchtere waarheid, dat wie maar drie francs bezit,
+er geen zes kan besteden.
+
+Wat den politieken toestand aangaat, elk departement is een kleine
+staat op zichzelf. Dit volslagen gebrek aan centralisatie in een
+zoo jeugdig land leidt tot anarchie, en vermeerdert ten zeerste
+de moeilijkheden der handelspraktijk. Buiten het rijkstolstelsel
+houdt elke gemeente er nog een afzonderlijke verordening op na,
+en in verschillende plaatsen worden op de meest uiteenloopende
+zaken belastingen geheven, die niet alleen schade doen aan de goede
+verstandhouding der betrokken gemeenten, maar ook den vooruitgang
+tegenhouden, daar vreemde kooplieden hierdoor worden afgeschrikt. Zij
+moeten bijv. in Oruro en Potosi honderd bolivianen betalen voor
+het recht daar te komen handeldrijven; te Cochabamba en La Paz
+tweehonderd, en als zij veel stalen bij zich hebben, stijgt die som
+tot vierhonderd. Te Sucre worden driehonderd bolivianen gevraagd (een
+boliviaan is ongeveer 2,50 francs), zoodat men gerust kan beweren,
+dat de boliviaansche autoriteiten den vreemdeling niet met open
+armen ontvangen. Gelukkig kan men met wat list en overleg nog wel
+eens tusschen de mazen van dit net van moeilijkheden doorsluipen. De
+boliviaan is de standaardmunt van Bolivia, en wordt verdeeld in 100
+centavos. Er is bijna niet anders dan vuil papierengeld in omloop;
+goudgeld hebben zij niet. Hun grootste zilvermunt is een stuk van 50
+centavos, de helft zoo zwaar als onze vijf-francsstukken.
+
+In Bolivia zijn slechts twee voorname banken, die succursalen hebben
+in de belangrijkste steden. Het zijn de Banco Nacional de Bolivia, 1
+September 1871 opgericht, met een kapitaal van 3 millioen bolivianen,
+en de Banco Francisco Argandona.
+
+Een van de kleine onaangenaamheden, die de reiziger in Bolivia telkens
+moet verduren, is de slaafsche bijgeloovigheid, waarmede de Boliviaan
+gehecht is aan zijn lijfspreuk:
+
+
+
+    Dia martes,
+    No te cases,
+    Ni te embarques,
+    Ni de tu casa te apartes.
+
+
+
+(Op Dinsdag moogt gij niet trouwen, noch aan boord van een schip gaan,
+noch zelfs u van huis begeven).
+
+Iedereen legt u te pas of te onpas dit bezwaar in den weg. De man,
+die u muilezels zal verschaffen, laat u in den steek en zegt, dat
+hij ze u vóór Woensdag onmogelijk bezorgen kan. Hij zou trouwens in
+alle oprechtheid niet de verantwoording op zich willen nemen, u op
+die wijze in uw verderf te laten loopen. De drijver, die zich volgens
+contract heeft verbonden u te vergezellen, zal misschien tegen zijn zin
+op een Dinsdag medegaan, maar gij kunt er op rekenen, dat dan ook elk
+ongeluk op uw rekening wordt geschoven, en dat gij de schuld krijgt,
+als een muilezel struikelt, een riem breekt, ja van alles wat oponthoud
+veroorzaakt. Als men zich aan al die malligheden wilde storen, zou men
+nooit klaarkomen, 't Is al lastig genoeg, zijn reisplannen zóó in te
+richten, dat men alles in het gunstigste jaargetijde kan afdoen. Het
+meest geschikt is het winterseizoen; dat wil in het zuidelijk halfrond
+dus zeggen: tusschen Mei en November, als het weêr koud, maar in elk
+geval droog is. Op een anderen tijd is reizen in Bolivia onmogelijk.
+
+Want in de overige maanden van het jaar, vooral midden in den zomer,
+vallen elken dag die zware regens, welke men alleen in de tropen en
+aan den equator kent. De bodem wordt dan letterlijk doorweekt, en de
+geheele hoogvlakte is niet anders dan één slijkpoel, waarin men bij
+elken stap zou kunnen wegzakken. In de bergen zwellen de stroomen, en
+in die verlaten streken, waar nergens een schuilplaats is te vinden,
+moet de reiziger dan soms een of twee dagen wachten aan den oever
+eener rivier, eer het water genoeg gedaald is, om den stroom te kunnen
+doorwaden. Vandaar het spreekwoord, dat waarlijk niet ongegrond is:
+_Nunca carga atraz, nunca rio adelante._ (Laat nooit uw bagage achter,
+en sta nooit stil vóór een rivier). 't Is waar, wie weet of men de
+bagage, die men in den steek laat, ooit zal weervinden. En als men
+heeft stilgehouden bij een rivier, die doorwaadbaar is, kan deze den
+volgenden morgen wel zóó zijn gezwollen, dat aan oversteken niet te
+denken valt.
+
+Wanneer ik spreek van het winterseizoen, dan wil dit zeggen, dat de
+nachten zeer koud zijn. Het land is hoog gelegen, en zelfs in de
+tropen daalt hier de thermometer 's nachts geregeld tot 20 graden
+onder nul. Maar des morgens, als de zon is opgekomen, stijgt de
+temperatuur soms in drie uren van tien graden vorst, tot 20 graden
+warmte, en 's avonds is het juist andersom, zoodat men wel zal doen,
+zooveel mogelijk voorzorgsmaatregelen te nemen tegen die grillige
+wisselingen van warmte en koude.
+
+Als men van Oruro, waar de spoorweg die van Antofagasta, aan de kust,
+naar het hart van Bolivia loopt, eindigt, zich op weg begeeft met
+het eenige vervoermiddel, dat den reiziger hier ten dienste staat,
+zijn de afstanden, die men heeft af te leggen om van de eene plaats
+naar de andere te geraken, ongeveer de volgende. Van Oruro naar
+Cochabamba ongeveer 205 mijlen, af te leggen in drie of vier dagen,
+al naar de kracht en het weerstandsvermogen van den ruiter.
+
+Van Cochabamba naar Sucre 350 mijlen, of zes tot acht dagen. Van Sucre
+naar Potosi 125 mijlen, of drie dagen. Van Potosi naar Challapata,
+een spoorwegstation, op vier uur afstand van Oruro 250 mijlen, drie of
+vier dagen. Van Oruro naar La Paz 245 mijlen, drie of vier dagen. Van
+La Paz naar Chililaya, 75 mijlen, of één dag.
+
+In de haven van Chililaya gaat men aan boord van een kleine stoomboot,
+die het meer Titicaca in zeventien uren oversteekt, en te Puno, op
+den anderen oever, kan men per spoor de reis vervolgen naar Arequipa,
+en vandaar naar de havenplaats Mollendo aan den Stillen Oceaan. Wij
+spreken hier dus niet van den tocht door oostelijk Bolivia, waarin de
+departementen Beni, Santa Cruz, Chuquisaca en Tarija gelegen zijn,
+die aan de andere zijde van den Andes liggen, veel lager dan de
+ijskoude hoogvlakte aan de zijde, die naar den Stillen Oceaan gekeerd
+is. Dáár is elke reis een ontdekkingstocht, en het is onmogelijk,
+zelfs bij benadering, het tijdsverloop aan te geven, waarin een
+bepaalde afstand zal worden afgelegd. Een andere moeilijkheid,
+die ook ervaren reizigers dikwijls in verlegenheid brengt, is het
+aanschaffen van de benoodigde muilezels, en de prijs, die daarvoor
+mag worden bedongen. Bewoners van Bolivia, die nooit in hun leven een
+reis hebben gemaakt, geven hoog op van de voortreffelijkheden der
+muilezels, die bij den postdienst worden gebruikt. In de praktijk
+heeft men echter aan die raadgevingen bitter weinig. De muilezels,
+die voor het vervoer van de post worden gebezigd, zijn betrekkelijk
+goedkoop te krijgen aan de verschillende poststations, waar ze
+telkens worden verwisseld. Maar het zijn slecht doorvoede, zwakke,
+ellendige beesten, die met slagen moeten worden voortgedreven, en
+zeer dikwijls onhandelbaar en weerspannig zijn. Als men alleen reist,
+is men op genade en ongenade aan hen overgeleverd. En wanneer men dan
+bijvoorbeeld zoo weinig intiem bekend is met hun gewoonten, dat men
+afstapt, eer men hun een mantel of deken over den kop heeft gegooid,
+dan zijn zij zoo vrij, onmiddellijk om te keeren, en in vliegende
+vaart terug te galoppeeren naar de pas verlaten pleisterplaats,
+terwijl de ruiter hen verbaasd staat na te staren. Op die hoogte,
+waar de lucht zoo ijl is, dat iemand, die uit lagere streken komt,
+er geen honderd schreden kan loopen zonder stil te staan om adem te
+scheppen, is het alles behalve aangenaam voor een reiziger, op die
+wijze door zijn muildier te worden in den steek gelaten, terwijl
+nergens in den omtrek een menschelijke verblijfplaats is te vinden,
+en hij waarschijnlijk ten overvloede zijn zak met proviand kwijt
+is, die aan den zadelknop hing. Bovendien huurt men aan de bewuste
+stations alleen de dieren, en niet den drijver, een gids die voor
+den vreemdeling onontbeerlijk is.
+
+Men moet dus beginnen met te vragen naar een goeden muilezeldrijver,
+die bij de kooplieden in de stad gunstig bekend is. Met hem bespreekt
+men de voorwaarden van het vervoer. Is het aantal dieren en hun prijs
+vastgesteld, dan wordt een contract opgemaakt, dat als bewijsstuk
+moet dienen bij de overheid der steden, die men doortrekt, in geval
+men met den drijver onaangenaamheden krijgt. Zonderling is het, dat
+in dit land, waar aan de wet slechts een betrekkelijk gezag wordt
+toegekend, de autoriteiten juist aan deze contracten veel gewicht
+hechten, en er voor zorgen, dat zij stipt worden nagekomen, als men
+zich genoodzaakt ziet de hulp der wet in te roepen. Dit gebeurt echter
+zelden. De muilezeldrijvers hebben over 't algemeen een goeden naam,
+en verdienen dien volkomen.
+
+Wat de prijzen betreft, het tarief is niet geregeld, en men kan de
+lijst niet raadplegen, zooals men een spoorboekje zou doen. Alles
+hangt af van de meerdere of mindere inschikkelijkheid van huurder en
+verhuurder. Het is het beste, de som voor het geheele traject in eens
+vast te stellen. Hoe meer muilezels men bespreekt, des te lager wordt
+de prijs gesteld. En dan komt het ook nog aan op de hoeveelheid bagage,
+die men medeneemt. Minstens drie muilezels zijn noodig voor elken
+reiziger, een voor hemzelf, een voor zijn gids, dien hij natuurlijk
+ook betaalt, en een derde voor het vervoer van bedden en mondvoorraad.
+
+Van Oruro naar Cochabamba betaalt men 10 à 12 bolivianen per ezel. (1
+boliviaan = 2.50 frs.) Midden in den winter rijdt, als het droog
+is, een allertreurigste rammelkast eenmaal in de week heen en weer
+tusschen deze beide steden, en een plaats daarin komt op 20 à 25
+bolivianen. Van Cochabamba naar Sucre kost een muilezel omtrent 30
+bolivianen, evenveel als men hier voor een plaats in een dergelijk
+vervoermiddel als het bovengenoemde betaalt. Van Sucre naar Potosi
+is de prijs ongeveer dezelfde, als van Oruro naar Cochabamba, en van
+Potosi naar Challapata van 20 tot 25 bolivianen.
+
+'t Is dikwijls moeilijk, in Potosi muilezels te krijgen, en daarom
+voordeeliger, de dieren in Sucre dadelijk voor Challapata te huren,
+en vooral precies af te spreken, hoe lang men in Potosi denkt te
+blijven. Want zulke rustdagen geven dikwijls aanleiding tot ongenoegen,
+daar de muilezeldrijvers er volstrekt niet op gesteld zijn, het voer
+van hun beesten, dat hier zeer duur is, voor niets te besteden.
+
+Van Challapata reist men in vier uur naar Oruro, met den trein, die
+driemaal per week daar aankomt uit Antofagasta en Uyuni. Tusschen
+Oruro en La Paz bestaat een geregelde omnibusdienst, behalve in den
+ergsten regentijd. Dat vervoermiddel rijdt geregeld tweemaal per week,
+en legt den weg af in drie dagen. De prijs bedraagt 25 bolivianen. De
+bagage wordt op een kar vervoerd tegen 25 bolivianen de 100 kilo. Van
+La Paz kan men ook elken Vrijdag met een wagen voor zes of zeven
+bolivianen naar Chililaya komen en betaalt dan vijf bolivianen voor
+100 kilo vracht.
+
+Men ziet uit het voorgaande, dat het reizen in Bolivia niet altijd
+van een leien dakje gaat. Wij zijn aan die primitieve toestanden niet
+gewend, en het is ieder geraden, zich hier niet te wagen eer hij zich
+op allerlei gebeurlijkheden heeft voorbereid. Koffers en kisten mogen
+hier bijvoorbeeld wel verbazend sterk zijn, en moeten natuurlijk met
+een waterdichte stof zijn bekleed. Want om van de stortregens maar niet
+te spreken, de muilezels glippen bij voorkeur uit midden in een rivier.
+
+Het gewicht der verschillende stukken bagage mag niet meer dan 60
+kilogram bedragen, want zij moeten altijd twee aan twee op den rug der
+dieren worden geladen; en 120 kilo is al een tamelijk zware vracht
+voor een muilezel, die vier of vijf dagen achtereen dien last heeft
+te torsen over steile bergpaden, en van zeven uur 's morgens tot tien
+uur 's avonds in touw is. De muilezels aan den equator, en die van
+Midden-Amerika zijn minder sterk dan de boliviaansche, en kunnen niet
+meer dragen dan 100 kilo. Daar nemen de drijvers dan ook geen vrachten
+aan die boven de 50 kilo wegen. Daar 50 kilo over 't algemeen het
+maximum is voor vrachtgoed, dat per muilezel wordt vervoerd, is het
+'t voorzichtigst, dat gewicht in geen geval te overschrijden.
+
+Daar het vervoer per ezel goedkooper is, willen sommige kooplieden
+geen vrachten ontvangen, die meer wegen dan 36 kilo; want een ezel
+heet officieel 72 kilo te kunnen dragen. In bijzondere gevallen, als
+de goederen niet kunnen verdeeld worden, gebruikt men wel zeer sterke
+ezels, die echter ook duur moeten worden betaald, en het is ook daarom
+'t verstandigst, zich in dit opzicht naar landsgebruik te schikken.
+
+Voorts heeft men noodig: een goed zadel, compleet tuig, zakken, die
+aan den zadel worden bevestigd; mondvoorraad, een veldbed met matras,
+dekens, en warme kleeren. Wat de mee te nemen proviand betreft, daarbij
+mag niets worden vergeten. Brood, zout, suiker, spijzen en dranken,
+een licht kooktoestel en andere benoodigdheden voor het gereed maken
+der spijzen zijn onontbeerlijk. Want onderweg is niets te krijgen;
+men is al blijde, als men bij 't vallen van den avond een plekje
+vindt, waar men eenigszins voor de koude is beschut en zijn leger
+kan spreiden. En thans kunnen wij onze reis aanvaarden.
+
+Door den berg van zand, die Antofagasta en Mejillones omringt, kronkelt
+als een ijzeren slang een spoorweglijn, die in Antofagasta begint,
+in Oruro eindigt, en 900 kilometer lang is. 't Is de mijnspoorweg van
+de beroemde Huanchaca maatschappij, die groote hoeveelheden zilvererts
+naar de kust vervoert, benevens natriumnitraat, boorzure kalkzouten,
+zwavel, en een steeds toenemend aantal mineralen, die den rijkdom
+uitmaken der provincie Antofagasta en het boliviaansche gebied,
+dat daaraan grenst.
+
+Och, och, die smalle spoorweg, met zijn nauwe waggons! Drie dagen lang
+moet men, van zes uur 's morgens tot zes uur 's avonds, de marteling
+verduren daarin beklemd te zitten op ongemakkelijke banken, in een
+boemeltrein, die alleen Maandag, Woensdag en Vrijdag wordt aangehaakt
+achter de goederenwagens, die de waren naar Uyuni en Oruro vervoeren,
+om van daar per muilezel naar Potosi, Sucre en Cochabamba te worden
+gebracht.
+
+Behalve de spoorweg van Mollenda over Arequipa naar het Titicaca-meer,
+is deze lijn van Antofagasta de eenige weg, die naar Bolivia leidt. Een
+treurig begin!
+
+Om zes uur 's morgens komt een kar aan 't hotel de bagage der
+ongelukkige reizigers afhalen. Er wordt groote haast gemaakt; want men
+mag wel vroeg bij de hand zijn, om toe te zien, dat alles behoorlijk
+meekomt en een geschikt plaatsje uit te zoeken. De reis gaat in drie
+gedeelten, elk van een dagreis, en elken dag moet men opnieuw een
+kaartje nemen. De maatschappij komt niet op het praktische denkbeeld,
+een doorgaand biljet uit te geven van Antofagasta naar Oruro. Gelukkig,
+dat zij ten minste de zorg voor de bagage in eens voor haar rekening
+neemt. Daarvoor is men al heel dankbaar.
+
+"Een eerste klasse, Calama."
+
+"Dertien piasters, veertig."
+
+"Goed". Ik leg veertien piasters neer.
+
+"Hier hebt u vijftig centavos terug."
+
+"Maar ik moet zestig hebben."
+
+"Dat weet ik wel, mijnheer, maar ik heb geen klein geld."
+
+"Ik ook niet. Aan een spoorwegloket moest u toch geld van een piaster
+terughebben."
+
+"Wilt u 't kaartje nemen of niet? Niet? Dan moet u maar zien, dat u
+ergens wisselt; ik neem 't kaartje terug."
+
+Men dient zich te schikken in het geval, als men tenminste een
+dragelijk plaatsje in een waggon wil vinden.
+
+'t Is geen kleinigheid, in dit land, waar niemand zich om iets
+bekommert, de spoorwegbeambten uit hun slaperigen toestand wakker
+te schudden. Zelfs het vooruitzicht op een drinkgeld (fooien
+zijn trouwens aan de kust van den Stillen Oceaan niet in zwang)
+is niet bij machte hen uit hun onverschilligheid op te wekken. Als
+een kanonskogel voor hun voeten viel, zouden zij nog geen merkbare
+ontsteltenis toonen. Het is hier wel voorgekomen, dat een reiziger,
+die niet vlug van begrip was, zijn bagage eerst had ingeschreven,
+toen de trein vlak voor zijn neus vertrok. Dat treft niet, als men
+twee dagen moet wachten op den volgenden.
+
+Eindelijk is alles in orde; mijn koffer staat in den goederenwagen;
+de trein fluit, en langzaam stoomen wij tegen de helling op.
+
+Twintig minuten later is Antofagasta slechts een verwarde mengeling
+van zwarte plekken op het lichte oeverzand, de schepen op den oceaan
+zijn niet van vliegende vogels te onderscheiden, en wij krijgen
+Playa Blanca in 't gezicht. Playa Blanca is de plaats, waar de
+Huanchaca-maatschappij het erts laat bewerken, dat naar de kust
+wordt vervoerd. Een groote fabriek, op vijfhonderd meter afstand
+van den oever, en tegen de heuvels de woningen der arbeiders in de
+buurt van het directiegebouw. Hier ziet men reusachtige reservoirs
+voor zoetwater, dat 315 kilometer ver uit de bergen wordt geleid,
+en eveneens voor het opgepompte zeewater, dat gebruikt wordt bij de
+behandeling der zilversulfiden. Huanchaca, op een hoogte van 4500
+meter in Bolivia gelegen, dicht bij Pulacayo, is het middelpunt van
+de belangrijkste zilvermijnen der wereld. Tot nog voor korten tijd
+behandelde men daar het erts door amalgameering met kwik. Dit was
+het eenige middel om het metaal te zuiveren, want Bolivia bezit geen
+kolenmijnen, en de omstreken van Uyuni en Huanchaca zijn te hoog
+boven de zee gelegen, dan dat er bosschen konden worden gevonden,
+om de noodige brandstof te leveren. Aan smelting viel dus niet te
+denken. Daarom werd de fabriek van Playa Blanca opgericht, die door
+den spoorweg verbonden was met Antofagasta, waar het zilvererts wordt
+behandeld volgens de meest moderne methoden. Maar om redenen, die voor
+oningewijden in het duister liggen, schijnt het, dat deze fabriek, die
+wel een tentoonstelling van machinerieën gelijkt, op veel te grootsche
+schaal is opgezet, zoodat zij de maatschappij meer schade dan voordeel
+aanbrengt. "Het grootste geluk, dat de maatschappij kan overkomen",
+zeide mij een bekend ingenieur, "zou een vulkanische uitbarsting zijn,
+die dat geheele Playa Blanca door een vloedgolf liet verzwelgen. Het
+is op veel te groote schaal aangelegd. Men heeft hier eene fabriek
+voor de behandeling van zilvererts; maar de grondstof ontbreekt. De
+mijnen van Pulucayo en Huanchaca, die het meest opbrengen, leveren
+niet eens genoeg om een vierde deel van al deze machines in werking
+te stellen. En een machine, die niet wordt gebruikt, is dood kapitaal."
+
+De trein rolt gestadig verder, tusschen hooge bergen van zand. Van
+Valparaiso af is dat nu al hetzelfde; zand, zand--anders niet. 't
+Is de Quebrada agua negra; het Ravijn der Zwarte Wateren. Zwart
+water? Waarom zwart? zou men zeggen. Om over de kleur van 't water te
+kunnen oordeelen, zouden we water moeten zien. En zoo dat hier ooit
+geweest is, dan was dat zeker in de dagen van den zondvloed. De toegang
+tot de hoogvlakte zou met meer recht het Ravijn der Dorheid kunnen
+worden genoemd. De mensch komt soms op zonderlinge invallen. Die naam
+is zeker bedacht door een van dorst versmachtend reiziger. De Quebrada
+agua negra ligt achter ons, maar wij reizen door een zandwoestijn
+tot Calama, waar de trein van avond zal stilhouden.
+
+'t Is hier wel een ander gezicht, als men uit het raampje van
+den waggon kijkt, dan bij ons in Frankrijk! Aan alle zijden die
+uitgestrekte zandvlakte, waardoor de trein voortschuift met een
+slakkengang, dien hij van het spoorwegpersoneel schijnt te hebben
+afgekeken.
+
+Nu en dan houden wij stil bij houten loodsen, die met den naam
+van stations worden bestempeld. Als men rondziet in de pampa,
+begrijpt men niet wat die halten beduiden in een streek, waar geen
+levend wezen schijnt verblijf te houden. Maar die stations zijn
+gelegen bij plaatsen, waar natriumnitraat of andere delfstoffen
+worden behandeld. Deze geheele woestenij is door de cateadores
+(mijnontginners) grondig onderzocht, en er wordt zooveel mogelijk
+partij van getrokken. De oogenschijnlijk zoo dorre en eentonige
+streek bevat onmetelijke rijkdommen, die uit den schoot der aarde aan
+het licht worden gebracht door lieden, die met menschen alleen het
+uiterlijk voorkomen gemeen hebben, en wier geestvermogens verstompen
+onder onafgebroken, zwaren lichaamsarbeid.
+
+Eerst komen wij bij Portezuelo, waar de salpeter-streek begint;
+het is dertig kilometer van Antofagasta gelegen en 158 meter boven
+de zee. Daarna Cuevitas; op 83 kilometer afstand en 893 meter hoogte;
+vervolgens Cerillos, 109 kilometer van Antofagasta en 1024 meter boven
+de zee, en eindelijk Salinas, 128 kilometer van de kust verwijderd,
+op een hoogte van 1341 meter.
+
+De nood maakt den mensch vindingrijk, en in het gebrek aan water
+moet hier volstrekt worden voorzien. Het water, dat hier in geringe
+hoeveelheden in deze salpeterwoestijn wordt gevonden, is brak en
+ondrinkbaar. Tegenover het station Salinas bevindt zich een inrichting,
+die een nadere beschouwing wel waard is; want zij is misschien eenig
+in haar soort. Hier wordt het water door de zon gedistilleerd. Uit
+een put midden in de pampa pompen mannen het troebele water op naar
+groote, ondiepe bassins, die een uitgestrekte oppervlakte beslaan,
+en bedekt zijn met hermetisch gesloten glazen ruiten, die een weinig
+naar binnen gebogen zijn. Het proces is eenvoudig. De tropische zon
+doet het water in de bassins verdampen en die damp zet zich om in
+waterdroppels, welke langs de binnenzijde van het glas afglijden in
+buizen, die naar een reservoir leiden. De reusachtige uitgestrektheid
+van het terrein gaf den vindingrijken ingenieur gelegenheid, deze
+distillatie op zoo groote schaal te doen plaats hebben, dat de som van
+al die waterdroppels dezelfde hoeveelheid zuiver water verschaft, die
+een goede pomp zou leveren. Van groote afstanden komen de menschen
+dan ook hier heen om drinkwater. Na Salinas duurt de eentonige
+zandwoestijn nog steeds voort, en men komt voorbij Central en Sierra
+Gorda, waarheen nog altijd het erts vervoerd wordt uit de beroemde
+zilvermijn van Caracoles, die van 1870 tot 1885 haar bloeitijdperk
+beleefde, en millioenen heeft opgebracht, doch thans is uitgeput.
+
+Na Sierra Gorda begint men toch de grenzen der zandvlakte te
+onderscheiden, en in de verte rijzen bergtoppen op. Weldra glijden
+wij heuvelhellingen voorbij, die in de avondzon allerlei zonderlinge
+kleurspelingen vertoonen. Hier is groen de overheerschende tint;
+daar rood; daar geel. Het zijn sulfiden en oxyden, welke deze hoogten
+die eigenaardige kleur verleenen. Langzaam klimt de trein tegen de
+fraaigetinte heuvelhellingen op. De zon gaat achter de hooge bergen
+onder, een frissche koelte begint te waaien, en daar de menschen
+in deze streken van elk hulpmiddel gebruik maken, dat de natuur hun
+biedt, zien we thans karren voorbijrijden, van hooge masten voorzien,
+die als schepen met volle zeilen voortstevenen. Ook de werklieden van
+den spoorweg maken gebruik van dit hulpmiddel, om des te spoediger
+het station, waar zij overnachten, te bereiken.
+
+Eindelijk zien we, om zes uur des avonds, het groen van enkele
+bremstruiken. We hebben de oase van Calama bereikt, 2265 boven de zee,
+en 238 kilometer van Antofagasta gelegen. Na tien uren in den trein
+te hebben doorgebracht zou een goede nachtrust ons wel te pas komen.
+
+
+
+Calama is een allertreurigst armoedig plaatsje. Bij onze aankomst wordt
+ons, op onze vraag naar het beste hotel, een zeer verdacht uitziende
+posada aangewezen. Maar wij kunnen toch moeilijk den geheelen nacht
+heen en weer wandelen op het perron, en de trein gaat eerst morgen
+verder. Calama verheugt zich ook niet, zooals Antofagasta, in een
+klimaat waarin oranjeboomen bloeien. We zijn hier op een hoogte van
+omtrent 2300 meter; dat maakt nog al verschil.
+
+Na een maaltijd uit onzen meegebrachten voorraad blikjes, met brood,
+dat van morgen versch was, maar door het ijler worden der lucht zoo
+bros als beschuit is geworden, deelen wij met onze medereizigers de
+paar vuile stroomatrassen, die tot onze beschikking worden gesteld. 't
+Is hier alles behalve comfortabel. De bewoners van Calama betrachten
+zeer nauwgezet het: "Wat gij wilt dat anderen u zouden doen, doet
+hun ook alzoo." Maar om te beginnen stellen zij zelf geen heel
+hooge eischen. Achter het planken beschot doen zekere onverstaanbare
+keelklanken vermoeden, dat onze buren behooren tot dat edelaardige
+volk, de weldoeners der menschheid, die ons de Yorkshire ham hebben
+geschonken. Om acht uur zijn we allen, door vermoeienis overmand,
+in slaap.
+
+Om halfvijf 's morgens reeds doet het gefluit van den trein ons
+opspringen. We zijn er niet rouwig om, dat we in onze rust worden
+gestoord, en blijde, dat we om zes uur verder trekken.
+
+Voor 1879 behoorde Calama en de geheele woestijn, die thans achter
+ons ligt, aan Bolivia. Chili, dat op dat tijdstip op gespannen
+voet was met Peru zoowel als Bolivia, veroverde Antofagasta op 14
+Februari 1879, en heeft het sedert dien tijd behouden. Antofagasta was
+Bolivia's eenige haven, de eenige verbinding welke het bezat met de
+buitenwereld. De Bolivianen verdedigden zich dan ook met mannenmoed;
+maar de tegenwoordige toestand van het leger in aanmerking genomen,
+is het wel te begrijpen, dat in die dagen de beroemde slag bij Calama,
+waarbij de chileensche troepen onder kolonel Emilio Sotomayor eenige
+boliviaansche vrijwilligers in de pan hakten, voor Bolivia een tweede
+Waterloo werd. Na die nederlaag zou Bolivia zeker gemakkelijk door
+Chili zijn geannexeerd, maar de overwinnaars bleven op hun lauweren
+rusten, en stelden zich tevreden met de bezetting van het plaatsje
+Calama, dat thans, na het aanleggen der spoorlijn, nog slechts 5 à
+600 inwoners telt. Later, toen Chili ook de Peruanen, die Bolivia te
+hulp kwamen, had verslagen, maakte het zich van een grooter gedeelte
+van Bolivia meester, tot voorbij Ascotan, en geraakte daardoor in het
+bezit van een uitgestrekt terrein, dat rijk was aan calcium-boraten
+en delfstoffen van allerlei aard.
+
+In Calama herhaalde zich aan het loket de geschiedenis van den
+vorigen dag.
+
+"Een biljet eerste klasse Uyuni, als 't u blieft."
+
+"Drie en twintig piasters, tachtig centavos," zegt een stem.
+
+"Goed". Ik leg vier en twintig piasters neer.
+
+Het kaartje komt voor den dag, maar geen geld.
+
+"Ik krijg nog twintig centavos van u".
+
+"Jawel, mijnheer; maar ik heb geen geld terug." Waarop precies dezelfde
+woordenwisseling volgde als gisteren te Antofagasta.
+
+De trein staat stil. Nu zijn we in Cere; weer midden in de woestijn. In
+de verte, rechts, blaast de vulkaan San Pedro rookwolken uit, bij
+geregelde tusschenpoozen, juist als een stoommachine.
+
+Wij stijgen steeds hooger. Na Cere volgt Conchi, 3500 meter hoog
+gelegen, aan het riviertje de Loa. Die Loa, waarvan men in Chili
+met veel ophef spreekt, is maar een bescheiden stroompje, dat elf
+maanden in het jaar als een rustige beek voortvloeit tusschen honderd
+meter hooge rotswanden, ontstaan in verwijderde tijdperken, toen deze
+woestenij geschapen werd.
+
+Na Conchi gaat de trein over een 144 meter lange brug, die deze beide
+steile rotswanden met elkander verbindt. Het is een echt moderne
+constructie, licht en luchtig op het oog, maar ijzersterk van bouw. De
+reiziger, die op het achterbalkon van den laatsten wagen staat, kan
+toch een lichte huivering niet onderdrukken, als hij honderd meter
+beneden zich het water in de diepte ziet vloeien. De overzijde is
+echter spoedig bereikt, en opnieuw houdt ieder zich uitsluitend bezig
+met de gewichtige vraag, of hij al of niet de _sorroche_ zal krijgen.
+
+Die _sorroche_, in Chili _puna_ genaamd, is een soort bergkwaal, een
+aandoening van de ademhalingswerktuigen, veroorzaakt door de ijlheid
+van de lucht. Ieder heeft natuurlijk aan de kust allerlei middeltjes
+daartegen opgedaan. De een zweert bij ether; de Engelschen beginnen
+maar vast zich te versterken met ferme hoeveelheden gin en cognac. Ons
+bevalt nog het beste, van tijd tot tijd wat ammonia op te snuiven.
+
+Er worden akelige staaltjes van verteld; sommige menschen hebben
+het zoo benauwd, dat het bloed hun uit neus en ooren spuit; anderen
+worden zeeziek, en weer anderen hangen met het hoofd uit het raam
+als een visch op het droge naar adem te snakken. Midden onder die
+verhalen vliegt de kurk van een fleschje ether met een knal uit de
+opening. Dit komt door de vermindering van den luchtdruk, die hier
+niet zoo sterk is, als te Antofagasta, waar de flesch werd gevuld.
+
+Na in vele bochten om den voet van den San Pedro te zijn gelaveerd,
+houdt de trein stil bij het station van dien naam, op 3233 meter
+hoogte, waarboven zich de reusachtige rookpluim van den steeds
+werkenden vulkaan verheft. De voorzichtigsten onder het reisgezelschap,
+die geen lust gevoelen, zich te wagen aan de onsmakelijke poespas,
+die ons hier allicht zal worden voorgezet, ontbijten met de meegenomen
+proviand. Anderen vallen met groote graagte aan op het zoogenaamde
+"buffet van San Pedro", waar ze zich te goed doen aan een veelkleurig
+mengelmoes van aardappelen, rijst, tomaten en andere groenten, gekruid
+met specerijen en zwemmend in een verdacht uitziende geelachtige saus,
+waarin stukken niet bijzonder smakelijk vleesch drijven. 't Is het
+nationale lievelingsgerecht van Bolivia, _chupe_ genaamd.
+
+Tweehonderd meter van het station zijn in den berg de reservoirs
+uitgehouwen, waardoor Calama en Antofagasta van water worden
+voorzien. Terwijl de overige reizigers aan 't smullen zijn, gaan wij
+ze bekijken. Het zijn groote, met cement bekleede bassins, waarin
+het water der stroomen, die door de eeuwige sneeuw van den San
+Pedro worden gevoed, moet worden opgevangen. Jammer genoeg, en een
+bewijs te meer van de algemeene achteloosheid en onverschilligheid
+hier te lande is het, dat de ingenieurs, die dit grootsche werk,
+een watertoevoer naar Antofagasta van een afstand van 314 mijlen,
+tot stand brachten, zich hebben vergist. Toen het werk voltooid was,
+bespeurde men, dat het water van de Rio San Pedro, 't welk zij hadden
+afgeleid, bestanddeelen bevatte, die het ongeschikt maakten, zoowel
+om als drinkwater gebruikt te worden, als voor wasscherijen dienst
+te doen. Men had hiervoor het water van de Rio Polapi moeten kiezen,
+een ander riviertje, dat eveneens op den San Pedro ontspringt, en
+zich uitstort in de Rio Loa.
+
+Wij moesten zorgen, ons plaatsje in den waggon weer op te zoeken,
+wat ons lang niet gemakkelijk viel, al hadden we maar een 250
+meter te loopen tot aan den trein. De sorroche plaagde ons nu
+reeds geducht. We kwamen buiten adem bij den waggon, alsof we lang
+achtereen hard geloopen hadden. Iets later kreeg een der reizigers
+een ergen aanval; hij bloedde uit neus en ooren en leed herhaaldelijk
+aan brakingen. Een vier en twintig uren zou dat zoo wel aanhouden,
+dacht men. Wij trachtten er maar niet op te letten, want de sorroche
+is besmettelijk, evenals de zeeziekte.
+
+De weg blijft steeds stijgen rondom den vulkaan, wij rijden langs
+stroomen basalt-lava. Daarop volgt plotseling, zonder overgang,
+een aschvlakte, die bezaaid is met geweldige steenklompen. Ze zijn
+zoo dicht opeengehoopt als hagelkorrels, maar ze smelten niet, ze
+liggen daar bij duizenden opgestapeld. Die vlakte zal alles behalve
+een aangename verblijfplaats zijn, als de San Pedro, na jaar en
+dag rookwolken te hebben uitgeblazen, eens weer tot een uitbarsting
+komt. Bij Polapi, op 3772 meter, houden we vijf minuten stil. Dan volgt
+Ascotan, op 3956 meter, waar we tien minuten ophouden. Men krijgt
+een gevoel, alsof de locomotief ook last van sorroche moet hebben,
+en eens even moet uitblazen. Ascotan is het hoogst gelegen punt
+van den spoorweg. Wij laten San Pedro achter, en zien vóór ons den
+vulkaan Ollagué, van Ascotan gescheiden door een uitgestrekte vlakte
+van calcium-boraat. Welke schatten rusten hier, 3900 meter boven de
+oppervlakte van den Oceaan, die in verwijderde tijdperken ook hier
+haar golven heeft voortgestuwd. In de verte gelijkt het een sneeuwveld,
+of nog meer op een zilveren watervlak, dat spiegelt in de zon. Het is
+inderdaad een soort van meer, maar het is gevuld met een troebele stof,
+zooals water waarin zeer veel zout is opgelost. Wee den ongelukkige,
+die zich op de oppervlakte zou wagen; hij zou onmiddellijk wegzinken.
+
+Des nachts bevriest die uitgestrekte plas, en bij het aanbreken van
+den dag kunnen lama's en schapen hem oversteken. De mensch weet echter
+een beter gebruik te maken van wat hem hier geboden wordt. Bij het
+station Cebollar, 388 kilometer van Antofagasta gelegen, bevindt zich
+de werkplaats, waar deze delfstof wordt bearbeid. Men schept als 't
+ware het bovenste van den plas af, en laat de weeke pap, die zestig
+percent water bevat, in de zon drogen. Als de stof vast genoeg is,
+wordt zij in poreuze blokken, die op witten puimsteen gelijken, per
+spoor naar Antofagasta vervoerd, om vandaar den Oceaan over te steken.
+
+In de omstreken van Arequipa in Peru, op de hellingen van den vulkaan
+Misti, bestaat een dergelijk meer van calciumboraat. Maar inplaats
+van het in de zon te laten drogen, waarbij nog een aanzienlijke
+hoeveelheid vocht in de stof achterblijft, wordt het hier gecalcineerd,
+tot het boraxgehalte veertig à vijfenveertig percent bedraagt. Daar
+de stof, op deze wijze behandeld, veel minder zwaar weegt, maakt
+dit een aanmerkelijk verschil in transportkosten en is de winst dus
+veel grooter.
+
+Uit deze boorzure kalkzouten wordt het boorzuur en de borax getrokken,
+die in de nijverheid zulk een belangrijke rol spelen, vooral bij het
+bleeken van stoffen.
+
+Zwavel wordt hier ook aangetroffen, maar is tot nog toe weinig
+geëxploiteerd, daar de vlakte tusschen San Pedro en Ollagué moeilijk
+te bereiken is. Men zal hier echter binnenkort ook fabrieken van
+zwavelzuur oprichten, daar deze stof juist in dit aan mineralen zoo
+rijke land onontbeerlijk is, terwijl het tot nu toe uit Europa werd
+aangevoerd.
+
+Een fransch ingenieur heeft, naar ik vernam, een eenvoudige wijze
+ontdekt om deze kostbare stof te vervaardigen op de plek zelve,
+waar de zwavel gevonden wordt. Hij moet zelfs aan het chileensche
+gouvernement hebben aangeboden, hun zijn ontdekking bekend te maken,
+op voorwaarde dat men hem een modelfabriek zou laten oprichten,
+waarbij hij zich het recht voorbehouden zou, de machines te leveren
+voor particuliere ondernemingen, die zijn methode wenschten te volgen.
+
+Bij het station Ollagué zeggen we Chili vaarwel. Hier is sinds 1881 de
+nieuwe grens van Bolivia, 435 kilometer van Antofagasta gelegen. Verder
+kan Chili niet gaan, zonder Argentinië in 't harnas te jagen. Het
+zou zich gaarne meester maken van Lipez, dat honderd mijlen verder
+naar het Oosten ligt dan Ascotan, en waar belangrijke zilvermijnen
+zijn. In dat geval zou Bolivia met zijn duizendtal soldaten niet
+veel kunnen uitrichten. Maar Argentinië houdt een oog in 't zeil,
+en Chili dient op zijn hoede te zijn.
+
+Nu zijn we dus in Bolivia, op de hoogvlakte van het binnenland. We
+hebben de eerste schreden gezet op de Andes. Veel later eerst zullen
+wij die onmetelijk hooge bergwanden zien verrijzen, aan de andere
+zijde der uitgestrekte puna, de kale vlakte zonder eenig spoor van
+plantengroei, die een oppervlakte van achthonderd vierkante mijlen
+beslaat, op een gemiddelde hoogte van 4000 meter.
+
+Om acht uur des avonds komen we aan te Uyuni, dat 610 kilometer van
+Antofagasta verwijderd is. Veertien uren achtereen hebben we in den
+trein gezeten. We voelen ons te zeer geradbraakt om iets anders te
+doen, dan te snakken naar voedsel en een beter bed dan gisteren te
+Calama. Gelukkig vinden we hier een hôtel, dat aan een Franschman
+behoort, en waar we een goed avondmaal en een zindelijke slaapplaats
+kunnen krijgen. We beschouwen den heer Gobilard als onzen weldoener,
+en zegenen zijn gelukkigen inval om in deze streek een fatsoenlijk
+logement op te zetten.
+
+Den volgenden morgen herhaalt zich aan het loket te Uyuni hetzelfde
+tooneel van den vorigen dag. Ik ga in 't vervolg een zwaren zak
+kleingeld meetorsen op reis. Al slijten mijn zakken dan ook dubbel
+zoo snel, beter dat de kleermaker er wat aan verdient, dan dat ik
+mij op deze manier moet laten foppen.
+
+Vóór 1892 ging de trein niet verder dan tot Uyuni. Slechts een
+afzonderlijk lijntje, het eigendom van de Huanchaca-maatschapprj,
+liep van hier naar Pulacayo, waar zich de mijnen der compagnie
+bevonden. Deze weg, waarlangs Pulacayo in twee uren wordt bereikt,
+loopt tusschen hooge bergketenen. Gelukkig telde de maatschappij
+onder haar voornaamste aandeelhouders ook den heer Aniceto Arce,
+een der weinige presidenten van Bolivia die niet werden vermoord, en
+die de algemeene achting zijner medeburgers genoot. Aan zijn invloed
+is het te danken, dat de lijn werd doorgetrokken tot Oruro; daar de
+mijnen der laatstgenoemde plaats met die van Huanchaca in verbinding
+stonden. Als president Arce niet wegens persoonlijke beweegredenen
+er voordeel in had gezien, die spoorweglijn te laten aanleggen, zou
+Bolivia zich zeker nog in lang niet hebben verheugd in het bezit van
+dit verkeersmiddel. Dit is weer een nieuw voorbeeld van boliviaansche
+politiek; alle vooruitgang hangt hier af van het onmiddellijk
+belang eener bevoorrechte groep, en men kan zich licht voorstellen
+hoe treurig de toestand van het volk is onder een dergelijk bewind,
+terwijl bovendien twee millioen van de inwoners niet eens de landstaal
+spreken, maar verschillende indiaansche dialecten. Van Huanchaca
+naar Potosi, en van Potosi naar Sucre is men thans wel verplicht,
+zijn weg per muilezel voort te zetten. Doch aan hoevele gevaren zijn
+de reizigers op zulke tochten niet blootgesteld! Het eerste traject
+neemt van vier tot zes dagen, het tweede minstens drie, en de weg
+naar Sucre, dat tusschen hooge bergen ligt ingesloten, is woest en
+eenzaam. Afgezien van het gevaar, zich een longontsteking op den hals
+te halen in dit klimaat, bestaat ook altoos kans op een aanval van
+Indianen of struikroovers; of de reiziger kan door het geweld van een
+der bergstroomen met muilezel, bagage en al worden medegesleurd, om
+verpletterd te worden tegen een rots, als hij niet reeds den dood heeft
+gevonden in het woest schuimende water, zooals het lot is geweest van
+een Duitscher, die op weg naar Cochabamba den Pilcomayo overtrok. Dit
+zijn geen ingebeelde gevaren! Er worden verschrikkelijke voorbeelden
+aangehaald. Een fransch reiziger geraakte hier tusschen draaikolken, en
+had zijn leven slechts aan een gelukkig toeval te danken. Een fransche
+attaché had het ongeluk, dicht bij Huanchaca zijn been te breken,
+en moest vier uren alleen in de sneeuw blijven liggen, terwijl de
+Indiaan, die zijn gids was, hulp ging halen. De Duitscher, van wien ik
+daareven sprak, is in den Pilcomayo verdronken. En hoevele onbekenden
+vonden niet in deze streken den dood, wier lijken somtijds de Rio de
+la Plata komen afdrijven naar den Oceaan, om spoorloos te verdwijnen.
+
+Maar thans zetten wij onze reis naar Oruro verder voort. Van het
+landschap valt niet veel nieuws te vermelden. Nog steeds, zoover het
+oog reikt, de puna, een eentonige drassige vlakte. Maar hier vertoont
+zich toch een spoor van dierlijk leven. Hier en daar staan lama's,
+met uitgerekten hals en wantrouwigen blik, den trein aan te staren,
+dien zij als hun mededinger mogen beschouwen. Want de kudden lama's,
+die de puna doortrekken, heeten in den volksmond _ferrocarril de
+Bolivia_ (spoorwegen van Bolivia). Ze schijnen met hun levendige oogen
+en schranderen blik den Europeaan spottend te tarten, en te vragen:
+"Ongelukkig schepsel, wat komt gij hier doen op deze hoogten, waar
+slechts wij zonder moeite kunnen ademhalen?" Hun bovengenoemden bijnaam
+hebben de lama's gekregen, omdat zij met de ezels de eenige goedkoope,
+en dus bereikbare vervoermiddelen zijn in dit land. De zachtaardige
+dieren, geduldig als de os, matig als het kameel, waarmede zij den
+hals, de kop en de dubbele maag gemeen hebben, snelvoetig als het
+hert, waarop zij door vorm van pooten en lichaamsbouw gelijken, maken
+den grootsten rijkdom van Bolivia uit. In de steden of dorpen, voor
+de deur der kooplieden, bevestigt men met leeren riemen, die rondom
+hun lijf worden gewonden, de vrachten, welke zij soms over afstanden
+van 500 tot 600 mijlen hebben te vervoeren, en die hun niet worden
+afgenomen, eer zij de plaats hunner bestemming hebben bereikt.
+
+Het reizen op de boliviaansche hoogvlakte is op den duur grenzeloos
+eentonig en vervelend. Met groote blijdschap begroeten wij dan ook,
+na elf uren sporens, het eindstation Oruro. Oruro is een leelijke
+stad, maar ons niettemin op dit oogenblik van harte welkom. We zijn
+nu 924 kilometer verwijderd van Antofagasta, en hebben dien weg in
+drie dagen afgelegd.
+
+Oruro telt ongeveer achtduizend inwoners, waaronder zich zeker
+niet meer dan driehonderd beschaafde blanken bevinden. De
+overigen zijn Indianen en Cholo's, die in de mijnen werken, en
+muilezeldrijvers. Oruro bestaat slechts door zijn zilvermijnen. Eenzaam
+te midden van een woestijn gelegen, zonder drinkwater, blootgesteld
+aan felle koude en wind, in een uiterst dorre en onvruchtbare streek,
+zou de stad zonder haar mijnwerken nooit de plaats bekleeden,
+die zij thans inneemt. Oruro is als eindstation van den spoorweg
+ontegenzeggelijk de voornaamste handelsstad van Bolivia; veel
+gewichtiger dan Uyuni. Behalve door de mijnen, bloeit het ook door
+den handel in allerlei waren, die de groothandelaars van hier naar
+alle oorden van het land in groote hoeveelheden verzenden. Oruro
+heeft directe verbinding met Cochabamba; indirect is het met Sucre en
+Potosi en zelfs met La Paz verbonden. Hier voorzien zich ook de vele
+mijnexpedities, die door geheel Bolivia worden uitgezonden, van al
+wat zij noodig hebben. Daardoor is Oruro, ondanks het geringe aantal
+beschaafden, die het onder zijn inwoners telt, toch de belangrijkste
+stad van het land.
+
+Maar zoodra men er zijn zaken heeft afgedaan, heeft men er
+ook verder niets te zoeken, want de stad bezit geen de minste
+aantrekkelijkheid. Men doet werkelijk het best, zoo spoedig
+mogelijk een muilezeldrijver te huren, en zich op weg te begeven naar
+Cochabamba. Het type van den arriero of muilezeldrijver, aan wien men
+voorloopig zijn lijf en have gaat toevertrouwen, is zeker wel ongewoon
+in de oogen van een groote-stadsbewoner. Gewoonlijk is hij sterk
+gebouwd, taai en gehard door zijn levenswijze, met een schranderen
+oogopslag en een olijfkleurige huid, vol groeven en rimpels. Bestand
+tegen vermoeienis, honger, dorst, koude en hitte, slijt hij zijn
+leven op den rug van zijn muildier, en vervoert zonder ophouden
+vrachten van groote waarde, dikwijls staven zilver en goud. Jaren
+achtereen houdt hij dit leven vol, zonder dat er ooit reden bestaat
+om hem van de geringste oneerlijkheid te beschuldigen. Toch zou men
+op het eerste gezicht geneigd zijn, hem voor een geduchten boosdoener
+te houden. Onder zijn grijzen vilten hoed heeft hij een zakdoek om
+het hoofd gebonden. Hij is in een ruimen poncho van donkerbruine
+lamawol gehuld, en draagt een bouffante van dezelfde stof om den
+hals. Uit een der kappen van zijn groote wijde laarzen steekt het
+heft van een lange navaja, waarvan hij zich zoowel ter verdediging
+bedient, als voor huishoudelijk gebruik. Dikwijls trilt zulk een
+stevige kerel onder zijn warme deken, niet van koude, maar van de
+koortsen, die hij heeft opgedaan in de ongezonde streken van Bolivia,
+waarheen hij reizigers heeft begeleid. Voor het vertrek dient men er
+vooral op aan te dringen, dat de muilezels op den dag van de afreis
+vroeg bij de hand zullen zijn. Want op zulk een afscheidsdag is de
+boliviaansche muilezeldrijver niet zeer nauwgezet in het nakomen
+zijner verplichtingen. Hij bezit in elke stad een groot aantal goede
+vrienden, die den avond voor zijn vertrek een afscheidsfeest plegen
+te geven, en zich daarbij weinig om den dag van morgen bekommeren,
+noch om de onaangename gevolgen van dit uitstel voor den reiziger,
+die de diensten van hun vriend behoeft.
+
+Tegen zeven uur 's morgens wordt onze uitrusting nog eens goed
+nagezien, en als het zadel en tuig, de mondvoorraad en verdere
+reisbenoodigdheden in goede orde zijn bevonden, begeven we ons op
+weg. Het is acht uur als wij de laatste huizen van Oruro achter
+ons laten.
+
+De zon der tropen brandt veel te fel en verschroeit onze europeesche
+huid. We beginnen maar vast, ons gezicht met vaseline in te smeren,
+om niet reeds den eersten dag totaal te verbranden.
+
+Het gaat op een sukkeldrafje, den gewonen stap van den muilezel,
+die zoo geregeld is, dat men op vlakken bodem met zijn horloge in de
+hand de afgelegde afstanden precies kan nagaan. Zes of zeven mijlen
+in het uur is zijn gewone gang.
+
+Ongeveer dertien mijlen van Oruro zien we links in de verte een paar
+grauwe huisjes, het zijn woningen van Indianen, en het groepje,
+dat ze vormen, wordt San Juan genoemd. Een vijftal kilometers
+verder komen we aan de Rio Paria. Een breede bedding van zand, en
+bijna geen water. Wij zullen de bedding der rivier volgen, die ons
+als weg dient. Thans gaat dat gemakkelijk genoeg, onze muilezels
+loopen slechts tot even boven de hoeven door het water. Maar als we
+hier reisden in de maanden tusschen November en Maart, dat is dus in
+den zomer, zou het er geheel anders uitzien. Dan smelt de sneeuw, en
+vallen zware regens; de rivieren zwellen, de geheele hoogvlakte is een
+meer van slijk, en de Rio Paria een geweldige stroom, dien men niet
+dan met levensgevaar kan doorwaden. Dicht bij den oever zien we een
+groep mijnwerkerswoningen. De mijnen van Rio Paria behoorden voor het
+grootste deel aan den verdwenen president Alonso, die zich bijtijds
+heeft teruggetrokken. Men had nog eenigen tijd de hoop gekoesterd,
+dat hij het goede voorbeeld van President Arce, die den spoorweg tot
+Oruro doortrok, zou volgen en de lijn verlengen tot aan Rio Paria,
+maar de revolutie sloeg die verwachtingen den bodem in.
+
+We trekken onder deze en dergelijke overdenkingen getroost verder,
+zachtjes door het water plassend, het lastdier voorop; dan de
+muilezeldrijver, die den weg wijst, en eindelijk mijn persoon, als
+een priester, die wordt voorgegaan door zijn dienaren.
+
+Op eens stroomt de rivier tusschen hooge, steile rotswanden;
+de Quebrada of engte van Condorchinoca. Ik ben blijde, dat ik
+dien naam hoor, want na dien pas zullen we mogen stilhouden, om te
+middagmalen. Het is nu een uur; van acht uur af hebben we al te paard
+gezeten, en ik verlang geducht om eens af te stappen. We gaan een
+omheinde plek binnen, waar een klein gebouwtje staat. Terwijl de gids
+aan 't uitpakken is van onze eetwaren, neem ik de soort pleisterplaats
+in oogenschouw, waar we zullen rusten. Vier wit gekalkte muren; als
+tafel een hoop harde klei in het midden, en verder niets dan vuil
+op den grond. Ziedaar in 't kort alle gemakken vermeld, welke hier
+in zulke schuilplaatsen in 't gebergte ten behoeve der reizigers
+worden aangetroffen.
+
+Volgens de zeden der Incas is het den Indianen niet geoorloofd, den
+vreemdeling een schuilplaats of een dronk water te weigeren. Eieren
+zijn overal te krijgen, en dat is gelukkig; men weet dan tenminste,
+wat men eet, en kan het menu aanvullen met den voorraad, dien men
+zelf heeft meegebracht.
+
+Na een uur rustens begeven we ons weer op weg. Nu gaat het de bergen
+op. 't Beste wat ons te doen staat, is, de teugels slap te laten
+hangen, en het muildier maar rustig zijn gang te laten gaan, hooger
+klimmend, steeds hooger, tot de avond begint te vallen.
+
+Na elke tien stappen staat het beest stil, om adem te scheppen. Het
+zou niets helpen, of men het al trachtte aan te sporen. We zijn
+op het plateau van Costa Colorada, 4900 meter boven de zee, en de
+lucht is hier zóó ijl, dat we bijna geen adem kunnen halen. Als we
+'t waagden, uit medelijden met het zwoegende muildier, of omdat ons
+het aanhoudend in den zadel zitten vermoeit, af te stappen, zouden we
+geen twintig schreden kunnen gaan, zonder neer te vallen, en hoogst
+waarschijnlijk niet eens kracht genoeg hebben om weer op te stijgen,
+zonder de hulp van onzen gids. In de verte wijst deze ons thans,
+in de schemering, een hoogen berg, die voor ons oprijst.
+
+Van nacht om vier uur zullen we dien moeten beklimmen. 't Is al
+over zes, en wij dalen langs de andere zijde van de Costa Colorada
+af, in nacht en duisternis. De schemering duurt hier slechts zeer
+kort. We kunnen geen drie pas voor ons uitzien. Op eens zegt de gids:
+"Hier zijn we;" en we treden een dergelijke pleisterplaats binnen
+als die van heden middag. Het is Huaillas, waar we den nacht zullen
+doorbrengen. We hebben sedert we Oruro verlieten, 65 mijlen afgelegd,
+en hopen, als we gegeten hebben en de gids mijn bed heeft gespreid,
+een welverdiende rust te genieten. Het spreekt van zelf, dat ik doe,
+wat ik iederen reiziger in deze streken in gemoede meen te moeten
+aanraden, en mij alleen ter ruste leg in het achterste, afgescheiden
+gedeelte der barak, waar ik een zwaar voorwerp voor de deur zet. Als
+er geen deur geweest was, zou ik mijn gids hebben gevraagd, dwars voor
+den ingang der hut te gaan liggen. Men weet nooit wat er gebeuren kan.
+
+Om drie uur 's nachts moeten we alweer te paard stijgen, als we om
+zeven uur de plaats zullen bereiken, waar we willen overnachten. Dit
+is het zwaarste gedeelte van de reis, als men den tocht in drie dagen
+wil volbrengen. De omgeving is precies dezelfde als gisteren; het gaat
+berg op, berg af, tot in 't oneindige. Iemand heeft Bolivia eens de
+rommelkamer genoemd, waar alle ongebruikte bergen van de wereld zijn
+weggestopt. Geen vergelijking kan juister zijn.
+
+Waar onze weg die eerste uren tusschen drie en vijf, voor het
+aanbreken van den dag, langs voert, weet ik niet recht. Een tijdlang
+volgen we de bedding van een stroom in een nauwe kloof, zoo donker,
+dat ik niets kan onderscheiden dan den witten hoed van den gids voor
+mij. Des morgens vroeg zijn we boven op den berg, dien we gisterenavond
+van Costa Colorada uit konden zien, en de ijskoude wind blaast hier
+fel. Om acht uur, dertig kilometer na Huaillas, houden we even op
+te Challa, om de muilezels wat te laten rusten, en dan zetten we,
+nog steeds stijgend, onzen weg voort.
+
+Reeds hebben we de grens, waar de eeuwige sneeuw begint, overschreden,
+en nog gaat het hooger. Eindelijk, om half elf, als we een hoogte van
+meer dan 5000 meter hebben bereikt, komen we op een met sneeuw bedekte
+vlakte. De wind snijdt ons in 't gezicht en doet ons verstijven van
+koude, terwijl de weerkaatsing van het zonlicht op de sneeuw ons de
+oogen verblindt.
+
+Dit zijn de hoogten van Tapacari. En nu mogen we dan eindelijk
+afdalen naar het plaatsje Tapacari zelf, dat we als een wit stipje
+in de verte zien schitteren in de zon, 2500 meter in de diepte. We
+hebben maar een schraal ontbijt genuttigd en hopen, dat het niet te
+lang zal duren eer we dat beloofde land hebben bereikt! Over een uur
+of anderhalf uur misschien?
+
+IJdele hoop! Eerst om twee uur 's namiddags mogen we verwachten in het
+plaatsje te zullen aankomen. Men verliest alle begrip van afstanden en
+verhoudingen te midden van die hooge bergen, die ons aan alle zijden
+als een reuzenpanorama omgeven.
+
+Aan onzen voet strekt zich thans het dal van Tapacari uit. De sneeuw
+begint langzaam aan te verdwijnen. Dan komen we aan een steenachtig
+gedeelte, waar de bodem een roode kleur vertoont. En eindelijk zien
+we weer plantengroei en groene struiken, die we in Chili reeds hadden
+vaarwel gezegd.
+
+De weg slingert zigzagsgewijze, en schijnt daardoor nog tweemaal
+zoo lang. Het wordt twaalf uur, één uur, en evenals gisteren bij het
+stijgen beginnen we te denken, dat hier aan het dalen nooit een einde
+zal komen.
+
+De gids schijnt ons ongeduld te bespeuren, en zegt, dat we er nu
+spoedig zullen zijn. Maar de begrippen van een Boliviaan omtrent tijd
+en afstand verschillen hemelsbreed van de onze.
+
+Eindelijk! 't Is twee uur. Van drie uur af zitten we in den zadel,
+en we verlangen vurig, iets te eten te krijgen in het soort herbergje,
+waar we hier onderkomen vinden. Maar bij den eersten hap, dien ik in
+den mond wil steken, kan ik 't niet meer uithouden van walging en
+afkeer; want geen vier schreden van ons af zit de eigenaar van dit
+fraaie etablissement op een hoop vuil en houdt zich onledig met het
+zwarte haar van zijn dochtertje van ongedierte te zuiveren. Ieder
+oogenblik doet hij een vangst, die hij met veel smaak verorbert,
+precies zooals de apen in den dierentuin.
+
+Overal in Bolivia ziet men de menschen in dat opzicht het voorbeeld
+volgen, hun door de dieren gegeven. In La Paz verdrijven de indiaansche
+vrouwen, die groente aan de markt brengen, zich den tijd, terwijl
+ze op haar klanten wachten, met deze betrekkelijk onschuldige
+bezigheid. De Europeaan, die ze verbaasd staat aan te staren, komt
+haar even zonderling voor als zij hem, en zij gaan rustig voort,
+elkander of zich zelf van die ongenoode gasten te bevrijden.
+
+Om drie uur, als we wat hebben gerust, zetten we onzen weg voort door
+de bedding der Rio Tapacari. 't Is nog een heel eind weegs. Om zeven
+uur, in pikdonker, houden we stil, na op dezen rit van zestien uren
+85 kilometer te hebben afgelegd.
+
+Des morgens om half elf, den volgenden dag, zijn we in Parotani,
+tien mijlen verder dan ons nachtverblijf, en verlaten de Rio Tapacari,
+om het dal van Cochabamba binnen te trekken. De weg is hier prachtig,
+en het landschap doet soms aan Auvergne denken. We zijn hier op een
+hoogte van 2500 meter, we rijden in de schaduw van lommerrijke boomen
+en ruiken bloemengeuren, zoodat de tijd ons niet lang valt, en we om
+twaalf uur, eer we er aan denken, onze rustplaats hebben bereikt.
+
+Na ons middagmaal trekken we verder, door het plaatsje Hacolio,
+dat al even vuil is als Tapacari, al is het de hoofdplaats der
+provincie. De bewoners laten al het vuil midden op straat liggen,
+maar hebben wel tijd om feestelijke toebereidselen te maken voor een
+kerkelijke processie. Ze dragen hun heiligen rond door de straten,
+waar men het niet kan uithouden van den stank. De priesters mochten die
+Indianen wel eens leeren, dat reinheid ook een Christelijke deugd is.
+
+Tegen vier uur komen we op den grooten weg naar Cochabamba. Hier
+ontmoeten we Indianen en kudden lama's, waarnaar kleine halfnaakte
+Cholo-kinderen kijken, die aan den weg zitten.
+
+'t Is aangenaam, eens weer levende wezens tegen te komen, en te voelen
+dat men bewoonde streken nadert. Eindelijk en ten laatste hebben we
+Cochabamba bereikt.
+
+Cochabamba (in het quichua beteekent cocha: meer, en bamba of pampa:
+vlakte) wil dus zeggen vlakte der meren. Er worden inderdaad in het dal
+van dien naam verschillende meren aangetroffen. Cochabamba is werkelijk
+geen onaardige stad. 't Is bepaald de eenige plaats in Bolivia, die
+eenigszins een europeesch voorkomen heeft, wat ons hier wel als iets
+zeer zonderlings moet treffen, wanneer men in aanmerking neemt, hoe ver
+het van de beschaafde wereld is gelegen, en hoe uiterst moeilijk het
+te bereiken is. Het echter, zooals sommige bereisde Cochabambineezen
+doen, voor een miniatuur-Parijs te verklaren, komt mij wat overdreven
+voor. De bewoners, die zich mogen verheugen in dezen welluidenden naam,
+welke bepaald in een komische operette geen slecht figuur zou maken,
+zijn ongeveer 25000 in getal; en omtrent vier duizend van hen leven
+op europeeschen trant.
+
+Cochabamba is de sleutel, die toegang verleent tot de provincies Beni
+en Santa Cruz.
+
+Deze twee groote departementen hebben geen andere plaats, waar zij
+hun werktuigen en andere noodzakelijke dingen kunnen aanschaffen. Hier
+worden ook uit het binnenland caoutchouc, coca, en kostbare houtsoorten
+heengebracht, die verder worden gevoerd naar de kust van den Stillen
+Oceaan en van daar naar Europa. Cochabamba is dus uit den aard der
+zaak een belangrijke stapel- en uitvoerplaats. Het heeft dit op Oruro
+voor, dat het ook handel kan drijven in zijn eigen producten, want
+het departement, waarvan het de hoofdplaats is, is door zijn landbouw
+het rijkste van Bolivia. Overigens valt ook in Cochabamba niet veel
+merkwaardigs te zien. De menschen zijn er vuil, zooals overal in dit
+land. Wie hier, als vreemdeling, vraagt naar een gelegenheid, waar men
+een bad kan nemen, wekt ongeveinsde verbazing, zoowel te Oruro als te
+Cochabamba. In de laatste plaats wordt men naar Calacala verwezen,
+een dorpje, dat drie mijlen van Cochabamba ligt, en waarlangs een
+riviertje stroomt. Daarin kan men, als het niet is uitgedroogd,
+baden, in gezelschap van paarden, honden en muilezels. En dan moet
+men bovendien niet bang zijn voor de kou; want de temperatuur van het
+water in de open lucht is hier niet hoog. Te Sucre werd mijn vraag naar
+zulk een gelegenheid met een medelijdend schouderophalen beantwoord,
+en Potosi ligt veel te hoog, dan dat men daar het kostbare water zou
+willen verspillen aan iets zoo lichtzinnigs en overbodigs als een
+bad. Als men eindelijk na maanden reizens te La Paz aankomt, is men
+al heel blij, een inrichting te vinden, waar de badkuipen precies het
+model vertoonen van het noodlottige bad, waarin Murat werd vermoord.
+
+In muziek hebben de Bolivianen bijzonder veel liefhebberij. Elken
+morgen worden de bewoners van Cochabamba gewekt door de vroolijke
+klanken der militaire muziek. Een half uur lang duurt dat oorverdoovend
+geschetter, en 's avonds voor het ter ruste gaan wordt opnieuw een
+deuntje geblazen. Verder speelt de militaire muziek bij alle mogelijke
+gelegenheden een rol; bij begrafenissen, zoowel als bij processiën
+of feestelijke gelegenheden. En daar de Bolivianen blijkbaar van
+stemmingsmuziek nooit hebben gehoord, en het hun minder om den
+aard der melodieën, dan om het ontwikkelde klankvolume te doen is,
+moet men zich hier volstrekt niet ergeren of verbazen, als bij
+wijze van marche funèbre een wijsje van Offenbach wordt ten beste
+gegeven. Toen ik op een goeden dag in mijn hotel zat te schrijven,
+dat vlak tegenover de kerk was gelegen, had ik reeds vóór het begin der
+plechtigheid het geheele garnizoen, met muziek incluis, het kerkgebouw
+zien binnentrekken. Ik moet bekennen, dat ik zelfs toen nog ietwat
+verwonderd was, de mis te hooren begeleiden door een bloemlezing uit
+de melodieën van de opera "la Mascotte". Toen het belletje klingelde,
+barstte het orkest verheugd los met: "Les présages, les songes, ne
+sont pas des mensonges",--en zoo ging dat voort tot het einde van de
+plechtigheid toe.
+
+Te Cochabamba bestaat een allerzonderlingste gewoonte onder de
+schildwachten, die er 's nachts op post staan. Om te bewijzen, dat
+zij klaar wakker zijn, moeten die goede zielen om de twee minuten, zoo
+hard zij kunnen, schreeuwen: "Estoy despierto". (Ik ben wakker). Den
+geheelen nacht door hooren de menschen, die in de buurt wonen, dat
+eentonige geroep, dat even geregeld terugkeert als het slaan van
+een uurwerk.
+
+Voor menschen, die steeds op nieuwe sensaties belust zijn, is het
+bepaald een buitenkansje. Maar als men bedenkt, dat het in den oorlog
+zaak is, de schildwachten zoo stil en onbemerkt mogelijk hun plaats te
+laten innemen, opdat ze den vijand kunnen bespieden, zonder door hem
+te worden overvallen, dan vraagt men zich af, wat er wel gebeuren zal,
+en hoe het moet afloopen, als zulke soldaten plotseling ontheven worden
+van de verplichting, zich en anderen door dat geregeld terugkeerende
+gebrul uit den slaap te houden.
+
+De boliviaansche militairen, die zich voor de best geoefende soldaten
+ter wereld houden, zullen niet licht dergelijke overwegingen bij zich
+voelen opkomen. Zij zijn trotsch op hun voorbeeldige gehoorzaamheid
+aan de krijgstucht, en geen bevel kan hun te onredelijk zijn, om het
+niet, strikt en zonder nadenken, letterlijk op te volgen. Men hoort,
+wat dat betreft, merkwaardige verhalen van de wijze, waarop President
+Mariano Melgarejo, die gedurende zes jaren als een tiran over Bolivia
+heerschte, zijn bevelen wist te doen gehoorzamen. Melgarejo, die
+altijd min of meer onder den invloed was van sterken drank, had eens
+op een dag den franschen consul bij zich ten eten gevraagd. Sprekend
+over de voorbeeldige gehoorzaamheid van zijn troepen, kreeg hij het
+plotseling in den zin, eens een staaltje daarvan te toonen.
+
+"Heidaar," riep hij uit het venster de soldaten toe, die op het plein
+voor het paleis de wacht hielden, en hij wenkte hen om boven te komen.
+
+Zij deden, zooals hun bevolen was. Juist in die dagen werd een balkon
+gebouwd voor de vensters der tweede verdieping van het paleis, waarvan
+de balustrade nog niet geplaatst was. Melgarejo liet zijn manschappen
+op een rij plaats nemen voor de open vensters, die op het balkon
+uitkwamen en kommandeerde met luider stem: "Voorwaarts marsch." De
+soldaten stapten dapper vooruit, zonder zich erom te bekreunen, dat
+hun na drie schreden de dood of verminking wachtte. Melgarejo riep
+niet: "Halt!" en de voorste rij viel dan ook beneden op de steenen
+te pletter.
+
+Dat de volgenden hun lot niet deelden, hadden zij te danken aan den
+franschen consul, die met stentorstem: "Halt" riep, om ten minste
+het leven der anderen te redden.
+
+Die zelfde Melgarejo, van wien in de volksalmanakken vermeld staat, dat
+zijn gruwzame, bloedige regeering duurde van 28 December 1864 tot 15
+Januari 1871, moest vluchten, toen de revolutie uitbrak, en werd kort
+daarna te Lima door zijn eigen schoonbroeder vermoord. Hij schijnt een
+man te zijn geweest, die aan bloeddorstige wreedheid een ongelooflijke
+stoutmoedigheid paarde. Op den 27sten Maart 1865 had generaal Manuel
+Isidore Belzu, die, na tien jaar lang zijn ambt te hebben bekleed,
+heelshuids het presidentschap had neergelegd, Melgarejo, die hem in
+December van het vorige jaar had verdrongen, in de omstreken van La
+Paz op de vlucht geslagen. Het leger, dat op de hand van Belzu was,
+begroette hem reeds weer als hun nieuwen president, toen Melgarejo
+zich alleen naar La Paz begaf, en zich aan het paleis liet aandienen,
+onder voorwendsel, dat hij generaal Belzu zijn degen wilde overreiken.
+
+Hij wordt bij den president toegelaten en begroet hem met den in
+Bolivia gebruikelijken vredekus, waarbij men elkander omhelst en
+wederkeerig op den rug klopt. Op eens haalt Melgarejo een geladen
+revolver voor den dag, en schiet Belzu, terwijl hij hem omarmd houdt,
+door het hoofd, terwijl de troepen buiten, in de meening dat de beide
+vijanden zich met elkander verzoenen, "leve Belzu" roepen. Met het
+bloedige lijk van zijn slachtoffer in de armen vertoont Melgarejo
+zich op het balkon, en roept met luider stem de soldaten toe: "Wie
+zal leven, Belzu of Melgarejo?" "Melgarejo!" roepen de verschrikte
+troepen en buigen opnieuw voor den tiran, die hen reeds drie maanden
+met ijzeren vuist had geregeerd. Na deze misdaad wist Melgarejo zich
+tot 1871 staande te houden. Van de Engelschen hield hij niet, en zooals
+wij reeds vermeldden, speelde hij den engelschen consul een leelijke
+poets. Met Frankrijk was hij bijzonder ingenomen. In den oorlog van '70
+liet hij op een avond, toen hij weer zwaar beschonken was, de troepen
+onder de wapenen komen, en hield een toespraak, waarin hij verklaarde,
+dat Frankrijk in gevaar was en hij het zijn plicht achtte, zich op te
+maken om het ter hulp te snellen. Eenige zijner officieren vroegen
+zich onder elkander af, hoe dit plan dan wel zou worden ten uitvoer
+gebracht. Maar tegenover een man als Melgarejo viel aan tegenspraak
+niet te denken. Hij liep altijd met een geladen revolver rond, en zag
+er geen bezwaar in, de menschen als honden neer te schieten bij het
+minste verzet. Des morgens trekt dus het geheele leger, met artillerie
+en cavalerie, de bergen op, die La Paz omringen. Op het hoogste punt
+aangekomen, schaart Melgarejo zijn troepen in slagorde en opent het
+gevecht met den denkbeeldigen vijand. Men schiet een paar uren raak,
+zonder iemand te treffen, tot de president langzaam aan van zijn roes
+is bekomen en vreedzaam met zijn legermacht naar La Paz terugkeert, in
+de overtuiging, dat hij Frankrijk een grooten dienst heeft bewezen. Zes
+jaar lang hielden de Bolivianen het uit onder dezen president, wiens
+luimen zij geduldig verdroegen. Men verwondert zich bijna over het
+feit, dat zij hem ten slotte toch zijn kwijt geraakt.
+
+Cochabamba, in het dal van dien naam gelegen, dat de voortzetting is
+van het Tapacari-dal, wordt omgeven door een halven cirkel van hooge
+bergketens, waarachter de provincie Beni ligt, een bijna woeste
+streek. Beni is een tropisch land, met weelderigen plantengroei,
+en wordt slechts bezocht door de enkele reizigers, die er caoutchouc
+komen zoeken. De andere zijde van deze bergketens, waarboven zich de
+6000 meter hooge Tunari-top verheft, is naar den Atlantischen Oceaan
+gekeerd. Muildieren zijn ook hier het eenige vervoermiddel. 't Is
+het maagdelijk woud met al zijn gevaren: moerassen, koortsen en
+gevaarlijke dieren, zooals slangen, jaguars en luipaarden.
+
+Zij, die zich in deze streken hebben gewaagd, zoeken nog steeds naar
+geschikte wegen voor het vervoer der caoutchouc. Thans kent men geen
+beter middel, dan door in platte booten de rivieren af te varen. De
+Madre di Dios, de voornaamste dezer stroomen, stort zich uit in
+de Amazonenrivier. Maar haar loop wordt dikwijls onderbroken door
+stroomversnellingen en daardoor moet zoowel de boot als de lading
+telkens aan den oever worden gebracht en voorbij deze onbevaarbare
+plaatsen worden vervoerd.
+
+Het leven der caoutchouc-zoekers in Beni is vol ontberingen en gevaren,
+en zij kunnen zeker zijn een afschuwelijken dood te zullen vinden,
+wanneer zij wilden ontmoeten, die belust zijn op menschenvleesch
+en weten dat hun aantal groot genoeg is, om de vreemde indringers
+weerstand te kunnen bieden. Meer naar het zuiden ligt het departement
+Santa Cruz, waarheen wij later een reis denken te ondernemen, daar dit
+(altijd bij wijze van spreken), gemakkelijker te bereiken valt van
+uit Argentinië en Paraguay. Nog zuidelijker liggen de departementen
+Chuquisaca met de hoofdstad Sucre, en Tarija, die over 't algemeen
+weinig verschillen van Beni en Santa Cruz.
+
+Op de grens tusschen Chuquisaca en Tarija ligt het gebied van den
+grooten Chaco, nog onbekend, en dat berucht is geworden door den
+moord, hier gepleegd op den franschen onderzoeker Crevaux en zijn
+metgezellen. Crevaux was uitgegaan op een onderzoekingstocht in den
+grooten Chaco, vergezeld van een gewapend geleide, dat hem door de
+boliviaansche regeering was medegegeven. De ongelukkige man vermoedde
+weinig, hoe valsch en trouweloos deze lieden zich zouden gedragen. Hij
+werd het slachtoffer van zijn goedgeloovigheid. Drie dagen nadat hij
+de wildernis was binnengetrokken, verlieten zij hem en maakten zich,
+met hun aanvoerder aan het hoofd, uit de voeten. Alleen en verlaten,
+werd de kleine groep aangevallen, en bijna allen kwamen om het
+leven. Van Crevaux werd niets meer vernomen, en men vermoedde, dat
+hij was opgegeten door de wilden, die hem hadden vermoord. Slechts
+zeer weinigen van de onverschrokken lieden, die zich in deze streken
+wagen, om door insnijdingen in de schors van den boom, die de hars
+levert waaruit caoutchouc wordt vervaardigd, deze kostbare stof te
+bemachtigen, worden rijk bij dit gevaarlijk werk. Toch zouden deze
+streken ontzaglijke winsten kunnen afwerpen, als zij wegen bezaten
+en de beschaving er doordrong, zoodat men zich hier kon wagen zonder
+levensgevaar. Thans dient al die moeite en opoffering van enkelen
+slechts om een klein getal handelaars te verrijken.
+
+De reis van Oruro naar Cochabamba was niet gemakkelijk; doch die
+van Cochabamba naar Sucre is nog veel bezwaarlijker. En als men
+inlichtingen vraagt, kan men zeker zijn een antwoord te zullen
+krijgen, waarvan ieder woord een vergissing of onwaarheid is. De
+meesten beweren, dat er geen weg bestaat, en dit zou men ook opmaken
+uit het feit, dat de post brieven naar Sucre over Oruro vervoert, 't
+geen negen dagen tijd neemt, terwijl Sucre niet meer dan zes dagreizen
+van Cochabamba verwijderd is. De postrijders reizen echter dag en nacht
+door, en kunnen dus den langen omweg hierdoor eenigszins goedmaken.
+
+Om acht uur begeven wij ons uit Cochabamba op weg, en kunnen eerst,
+kalm op onzen muilezel gezeten, genieten van het gezicht op den hoogen
+Tunari, waarvan de besneeuwde top, de trots der Cochabambineezen,
+overal in den omtrek zichtbaar is. De gastvrije stedelingen hebben
+onze zakken volgestopt met allerlei benoodigdheden voor de reis,
+o. a. ook aguardiente quinado, (kinine-brandewijn), een geschenk
+van een voorzichtig apotheker, die ons Europeanen welgezind is. "'s
+Morgens en 's avonds vooral geregeld gebruiken," riep hij mij na. 't
+Is het beste voorbehoedmiddel tegen de derdendaagsche koorts, en het
+is werkelijk geen prettig vooruitzicht, zes dagen lang door een streek
+te trekken, waar deze ziekte heerschende is. De goedaardige apotheker
+heeft mij er nog een flesch coca-elixer bijgegeven, en dat is niet
+te versmaden. De koude kip, de wijn, het koffie-extract, de suiker,
+de blikjes, alles is blijkbaar in orde.
+
+Om elf uur honden we stil te Angostura, gebruiken iets, en gaan
+weer op weg. Om één uur zijn we in Clissa, waar we toevallig een
+zonderlinge vertooning bijwonen, een buitenkansje, dat niet alle
+reizigers te beurt valt.--Op het marktplein te Clissa werden juist
+de muilezels afgespannen van een ongelukkig karretje, waarin vier
+personen waren gezeten, die wel de moeite waard zijn om nader te worden
+omschreven. De eerste stelde zich, met veel vertoon van waardigheid,
+aan ons voor als de particuliere secretaris van den President der
+Republiek. Hij had groot gelijk, zijn waardigheid niet onder stoelen
+en banken te steken, want men zou hem op het oog voor een haveloozen
+voddenraper hebben gehouden. Dat mijnheer de secretaris van gemengd
+ras was, daaraan behoefde men niet te twijfelen. Zijn tint deed
+denken aan tabakssap en was te geel voor een neger. Men zag maar al
+te duidelijk zijn verwantschap met het gele ras, die bij den echten
+leelijken boliviaanschen Cholo niet valt te miskennen. Afgaande op
+het spreekwoord: zoo heer, zoo knecht, zou men niet geneigd zijn door
+den aanblik van zijn secretaris een bijzonder gunstige meening op te
+vatten van Alonso, den tegenwoordigen president van Bolivia.
+
+Naast hem zaten een paar lange magere mestiezen, twee broeders,
+die zich afgevaardigden uit het district Beni noemden, waardige
+vertegenwoordigers van de onbeschaafde streek, die hen zond. De vierde
+was een journalist uit Cochabamba, die zich mocht verheugen in den
+liefelijken naam van Abélard. Het was blijkbaar een politieke tournée,
+waarop het viertal uit was.
+
+Toen ze waren afgestapt en verdwenen in een der armoedige huizen,
+waar zeker een feestmaal voor hen was aangericht, verzamelden zich
+op het marktpleintje een menigte lieden, in lompen gekleed, en op
+bloote voeten, die op een rij gingen staan, op bevel van een paar
+anderen, die iets beter waren gekleed. Op onze navraag bleek, dat
+dit de nationale militie was.
+
+Als de sansculotten van 1792 tot hun stoute daden werden aangespoord
+door gebrek en ellende, en zich vooral beklaagden over gemis aan
+behoorlijk schoeisel, dan zal die nationale garde van Clissa hun
+vijanden, de Chilenen, zeker glorierijk verslaan. Hun schoenen zullen
+hun in elk geval geen beletsel zijn om er duchtig op los te marcheeren;
+want zij doen het er zonder. De Clissasche schutterij verheugde
+zich ook in het bezit van muziekinstrumenten. Twee ezelsvellen
+over een cognacvaatje zonder bodem gespannen, dienden als trom;
+een soort pansfluit uit stukken riet van verschillende lengte werd
+niet onverdienstelijk bespeeld door iemand, die als pijper optrad,
+en een gedeukte hoorn voltooide het orkest, dat een leven maakte als
+een oordeel. De aanvoerders van deze troepen hadden de teekenen hunner
+waardigheid eerlijk samen gedeeld; de een droeg een sabel, waarvan de
+ander dapper de scheede zwaaide. Zij wekten blijkbaar de bewondering
+van de indiaansche schoonen, die in het stof in de zon zaten te
+blakeren, met haar bonte rokken wijd uitgespreid. Wij hoopten nog
+half, dat er een politieke toespraak zou worden gehouden; maar er werd
+enkel hoera geroepen, toen na twee uren wachtens de secretaris, die
+niet heel vast meer op zijn beenen stond, weer in het rijtuig stapte.
+
+Tegen het vallen van den avond kwamen we te Arani, onze eerste
+rustplaats. Den volgenden dag wachtte ons een bergtocht van
+65 kilometer, en dus gingen we om zeven uur al weer op weg. Om
+twaalf uur, op 4000 meter hoogte, rusten we in eene vervallen hut,
+op een plaats die Janchillani heet. Den geheelen namiddag gaat het
+weer bergop, bergaf, langs diepe afgronden, tot we om zes uur bij
+een armoedige schuilplaats van Indianen komen, Rumicorral genaamd,
+onze tweede pleisterplaats. 't Is er treurig en verlaten, en geducht
+koud; maar we moeten het hier toch voor lief nemen, want zestig
+kilometer verder eerst ligt de volgende plek, waar we onder dak kunnen
+komen. Dat is Misqui, 't welk we, thans dalende, den volgenden dag om
+vijf uur bereiken. Ik had gedacht, hier een groote stad te vinden,
+want de Bolivianen zijn gewoon, van hun steden sprekend, verbazende
+bevolkingscijfers te noemen, doch bij onze aankomst bemerk ik, dat
+Misqui slechts een armzalig plaatsje is, met een honderdtal havelooze
+inwoners, die in hutten van leem en klei zijn verzameld. Ik hoor,
+dat de bevolking zoo gedund is door de derdendaagsche koorts. We zijn
+hier in het dal van den Misqui, een zijstroom van den Rio Grande,
+die zich in de Madre di Dios uitstort. Al deze valleien zijn zeer
+ongezond. En de schijnbare rijkdom aan rivieren heeft niet veel te
+beteekenen; daar al deze stroomen gedurende tien maanden van het
+jaar zoo goed als droge beddingen zijn, waarin een weinig troebel
+water vloeit tusschen de steenklompen, die in den regentijd door den
+stroom zijn medegevoerd. Want dan wordt dat onschuldige beekje een
+woest schuimende bergstroom, die boomen en rotsblokken meesleept in
+zijn vaart. Zooals we tusschen Oruro en Cochabamba een geheelen dag
+de bedding volgden van de Rio Paria en de Rio Tapacari, zullen wij na
+Sucre het bed van den Pilcomayo doortrekken. De Bolivianen hebben met
+hun rivieren niet veel op, daar zij allen schijnen te lijden aan een
+soort van watervrees. Uit den mond van allerdeftigste (hoewel licht
+chocoladekleurig getinte) heeren en dames, die, naar de nieuwste
+parijsche mode uitgedost, op de wandelplaatsen te Sucre, La Paz en
+Cochabamba ronddrentelden, hoorde ik telkens de oprecht gemeende
+waarschuwing: "U moet u in Bolivia vooral niet wasschen; 't water is
+hier slecht. Als u zich wascht, doet u stellig een verkoudheid op!" Ze
+schenen voor de verkoudheid weinig minder bang dan voor 't water zelf.
+
+Een vermakelijk intermezzo was mijn bezoek bij den pastoor van
+Misqui, die hier toevallig onder deze halve wilden is verzeild en
+gaarne gastvrijheid verleent aan vreemdelingen, die uit verre streken
+komen. Hij woont op het marktplein. Een groote wijde poort, zonder
+deuren, in een leemen muur, die bezig is langzaam te verbrokkelen,
+en waar het stof in grauwe wolken af vliegt, verleent toegang tot een
+soort binnenplaats, den corral, die op een slecht onderhouden boerenerf
+gelijkt. Links en rechts, voor en achter vuil, niets dan vuil. In den
+hoek staat de vuurpot, waarop gekookt wordt, tusschen hoopen aarde,
+waarop de pan moet steunen, en de muur daarachter is zwart van rook
+en roet. Op den corral komt een groot vierkant vertrek uit, waar we
+bij het binnentreden een zonderlinge mengeling van allerlei voorwerpen
+ontdekken. Links moeten een hoop schapenvellen en dekens van lamawol,
+opgestapeld op een leemen uitbouwsel aan den wand der kamer, een
+bed voorstellen. Langs de muren, op den grond, liggen geboorte- en
+sterfregisters en de geheele "burgerlijke stand" van Misqui tusschen
+ledige flessen, zadels, tuig en allerlei voorwerpen voor huiselijk
+gebruik. In een hoek van het smerige hol staat een groote tafel vol
+boordevolle glazen chicha, een geelachtig, dik, troebel vocht, dat
+over de tafel loopt en in straaltjes op den grond droppelt. 't Is
+een gegiste drank, een soort cider, bereid uit versche maïskorrels,
+dus op een andere wijze dan de chicha van Chili, die uit druiven wordt
+geperst en veel heeft van zoeten wijn. De pastoor, een forsche kerel
+van tegen de zestig jaar, met een echten Inca-kop, komt den welkomen
+gast welwillend tegemoet, terwijl de geheele karavaan lastdieren achter
+ons het portaal binnentrekt. Hij is omringd door een krioelenden troep
+kleine kinderen, en een aantal havelooze vrouwen. De Indianen, die als
+honden op de binnenplaats liggen te slapen, worden wakker, en allen
+dringen om ons heen om ons te begroeten. We moeten volstrekt dadelijk
+een glas chicha drinken, hoewel onze oorspronkelijke tegenzin in dit
+brouwsel niet is verminderd, sedert we hebben vernomen, hoe het wordt
+toebereid. De vrouwen uit de volksklasse, die de maïskorrels pellen,
+bijten ze daarna met de tanden door. Als men die dames ooit van nabij
+heeft waargenomen, kan men dit niet bepaald een appetijtelijke methode
+noemen. De Bolivianen nemen het daarmee zoo nauw niet. Zij beweren,
+dat het gistingsproces den drank voldoende zuivert, en de Europeaan,
+die zijn gastheer zou beleedigen, als hij den aangeboden welkomstdronk
+weigerde, moet dit maar op gezag gelooven, en mag nog van geluk
+spreken, als in den intiemen huiselijken kring niet de _patrillo_
+rondgaat, een verbazend groote glazen kroes, die twee of drie liter
+kan bevatten, en waaruit het geheele gezelschap beurtelings een teug
+neemt. Terwijl het kleine grut, dat de pastoor ons als zijn neefjes
+voorstelt--(daarmede neemt men het ook al niet nauw in Bolivia, waar
+elke pastoor vijf of zes huishoudsters en een dozijn neefjes erop
+nahoudt)--gezellig uit oom's glas meeproeft, en zoo vriendelijk is,
+dat van den reiziger voor hem te ledigen, maken de moeders van dat
+drukke troepje het middagmaal gereed. Als ik alleen geweest was, zou
+ik dien poespas, die mij midden in den vuilen rommel werd voorgezet,
+niet hebben kunnen aanroeren. Maar omringd door argelooze lieden, die
+zich om strijd beijveren, u de beste stukjes toe te stoppen, moet men
+zich in zulk een geval maar schikken in zijn lot, en tenminste voor den
+schijn meedoen, al draait ons het hart in het lijf om, bij 't gezicht
+van een tafellaken zóó vol vlekken, dat er zeker geen schoon plekje aan
+is te vinden, groot genoeg om met een tienstuiverstukje te bedekken.
+
+Den morgen na dit bezoek verlieten we voor het aanbreken van den dag
+Misqui, en hielden des middags slechts even stil te Aiquile; want de
+vierde dagreis is lang. Vervolgens kwamen we nog voorbij Quiroga en
+Chinguri, om zeer laat, bij maneschijn, in ons nachtverblijf Aguada aan
+te komen. Men ziet in Bolivia van een weg wel het begin, maar van het
+einde is men zelden zeker, en het was lang niet aangenaam, na tien of
+twaalf uren achtereen te hebben doorgereden, nog steeds te vergeefs te
+moeten uitzien naar een plaats, om zijn hoofd neder te leggen. Tusschen
+Aguada en Sucre zagen we boomgaarden en boerderijen, die beter verzorgd
+en onderhouden waren dan eenige inrichting van dien aard, die wij
+nog op onzen tocht door dit land hadden gezien. Zij behoorden aan den
+voormaligen president Arce. Dat is een echte markies van Carabas; we
+hoorden, dat al de grond tusschen Aguada en Sucre zijn eigendom is,
+en Sucre ligt nog twee dagreizen van hier verwijderd. Een paar mijlen
+voorbij Aguada zagen we aan de rechterzijde van den weg zijn landhuis
+liggen, La Constancia. 't Was een eenvoudig huis, schilderachtig
+gelegen, in een prachtigen tuin, vol oranje- en citroenboomen, bananen,
+palmen, zeldzame bloemen; kortom, de geheele plantenschat der tropen
+was hier vertegenwoordigd. En door die groene vallei, die zich, zoover
+het oog reikt, aan den voet van het hooggelegen lustverblijf uitstrekt,
+fladderden bonte tropische vogels; geheele zwermen papegaaien vlogen,
+verschrikt door den stap der muilezels, omhoog, en verscholen zich
+in het gebladerte. Niets herinnerde hier aan de kale hoogvlakten,
+de treurige verlatenheid van het landschap, dat ons reeds sedert we
+Antofagasta verlieten omgaf. Doch dit plekje is dan ook geheel eenig
+in Bolivia. Weldra deed een woud van reuzencactussen, wel tien of
+vijftien meter hoog, en de hobbelige bodem, bedekt met groote steenen,
+door de overstrooming eener naburige rivier hier neergeworpen, ons
+opnieuw gevoelen, dat we wel degelijk nog in Bolivia waren.
+
+Om halftwee kwamen we aan den Rio Grande, een rivier, die in snelle
+vaart tusschen hooge rotswanden stroomt. President Arce, die zeer goed
+inzag, van hoe veel gewicht het was, als Cochabamba en zijn landgoed
+met Sucre waren verbonden, verkreeg niet alleen, dat de spoorweg naar
+Oruro werd verlengd, maar ook, dat over de Rio Grande een brug werd
+gebouwd. Op een der pilaren staat dan ook zijn naam met dien van den
+ingenieur vermeld.
+
+Den vijfden avond sliepen we in Caparari, en na nog een langen dag
+reizens kwamen we des avonds laat aan in Sucre, de hoofdstad van het
+departement Chuquisaca.
+
+Na zes dagen in den zadel te hebben gezeten, verheugden we ons op een
+rustigen nacht, want we waren zoo voorzichtig geweest, vooruit een
+kamer te bestellen in het hôtel van den heer Tavel. Tot mijn verbazing
+vond ik mijn bed echter nog niet opgemaakt, en hoorde van den waard,
+dat dit geen vergissing was, maar dat al de lakens van het hôtel
+ongelukkig in de wasch waren.
+
+Het hielp niets of ik mij boos maakte; de heer Tavel trok de schouders
+op en vond, dat ik heel goed lakens had kunnen meebrengen.
+
+Er zat niets anders op, dan te berusten; ik schoof mijn bed van den
+muur en trachtte mij over het gemis aan behoorlijk beddegoed heen
+te zetten.
+
+Dat wegschuiven van het bed is hier een noodzakelijke maatregel. In
+Oruro reeds trof mij in elke slaapkamer der zoogenaamde hôtels de
+aan den muur geplakte waarschuwing: "Het is verboden, tegen den wand
+te spuwen". Het schijnt, dat hier de reizigers geen genoeglijker
+tijdverdrijf kunnen bedenken, dan, achterover in hun bed gelegen,
+kunstig kringetjes te spuwen tegen de muren en den zolder. 's Lands
+wijs, 's lands eer. Een andere eigenaardigheid der hôtelkamers hier
+te lande is de aanwezigheid van een langen paardestaart, die aan
+het toilet is opgehangen, en waarin een paar niet altijd zindelijke
+kammen zijn gestoken. De reiziger aan de kust van den Stillen Oceaan
+behoeft zich de moeite niet te geven, toilet-benoodigdheden mede te
+nemen. Dáárvoor zorgt het hôtel, al vindt het lakens overbodige weelde!
+
+Sucre, dat vóór Bolivia's onafhankelijkheidsverklaring Chuquisaca
+heette, telt 12 à 15000 inwoners, waaronder ongeveer 4000
+beschaafde. Het is genoemd naar generaal Sucre, die in het begin
+der 19de eeuw zich met goed gevolg verzette tegen de spaansche
+heerschappij in Z. Amerika. Doch al hebben de Bolivianen dit juk
+weten af te schudden, van eenig streven naar werkelijken vooruitgang
+ontdekt men bij hen geen spoor. Van hun bekrompenheid kan men zich
+een denkbeeld vormen, wanneer men in een der plaatselijke nieuwsbladen
+(_el Tiempo_) een stuk leest, onderteekend door een in zijn omgeving
+gunstig bekend en geacht journalist, die heftig te velde trekt tegen
+het plan, een spoorweg in de provincie te laten aanleggen, en in zijn
+verontwaardiging zoo ver gaat, te beweren "dat het beter zou zijn,
+zoo in deze streken het gesis van slangen werd vernomen, dan het
+fluiten van een trein".
+
+Het is volstrekt niets ongewoons, onder de advertenties, die drie
+vierde van zulk een blad beslaan, berichten aan te treffen in den
+trant van het volgende, dat wij overnemen uit _La Industria_.
+
+"De firma Y, handelaars in koloniale waren, maken aan hun klanten
+bekend, dat zij, die vóór 31 Juli niet hun achterstallige schulden
+voldoen, van af dien datum hun naam zullen zien gepubliceerd in dit
+blad, met vermelding van de som, die zij verschuldigd zijn. Hierbij
+voegen wij de lijst onzer klanten, die ondanks gerechtelijke vervolging
+onzerzijds, nog steeds in gebreke blijven, hun verplichtingen jegens
+ons na te komen".
+
+Daarop volgde een twintigtal namen.
+
+Zulke advertenties geven te denken!
+
+Evenals Potosi en La Paz, waarheen wij ons thans op weg begeven, is
+Sucre, om zoo te zeggen, een eindpunt voor den handel met Europa, en
+niet zooals Oruro of Cochabamba, een stapelplaats en tusschenstation.
+
+De handel der drie eerstgenoemde steden beperkt zich tot den invoer
+van waren, die zij behoeven voor eigen gebruik.
+
+Vandaar dan ook die heftige strijd om den voorrang en de eer,
+residentiestad te zijn. De laatste maal heeft La Paz het gewonnen. Doch
+de groote kooplieden van Sucre zullen zeker niet rusten, eer zij den
+President der Republiek, met zijn geheelen stoet van ambtenaren en
+soldaten, hebben bewogen, weer in hun midden terug te keeren en de
+stad door meerdere weelde toenemende welvaart te bezorgen. Want als
+Sucre het van de Indianen alleen zou moeten hebben, zag het er al
+zeer treurig uit.
+
+Alvorens uit Sucre te vertrekken, verzuime men niet een weg van
+ongeveer drie of vier mijlen af te leggen en een bezoek te brengen
+aan het landgoed La Glorieta, in de omstreken der stad gelegen,
+het eigendom van de familie Argandona, die er trotsch op is, onder
+haar leden mannen te tellen, die naam hebben gemaakt in de politiek,
+o.a. voormalige gezanten in Frankrijk, en vooral Francisco Argandona,
+de oprichter en eigenaar van een der belangrijkste bankinstellingen in
+Bolivia. Natuurlijk zal een reiziger, die in het oude Europa reeds
+veel heeft gezien en bewonderd, bij zijn bezoek aan la Glorieta
+nu juist niet versteld staan van verbazing over de pracht van dit
+buitengoed. Maar het is toch werkelijk der vermelding waardig, al
+was het alleen, omdat het in Bolivia eenig is in zijn soort. Wie
+hier lang gereisd heeft, door betrekkelijk onbeschaafde streken,
+kan niet anders dan aangename gewaarwordingen voelen opkomen,
+een herinnering aan zijn verre vaderland, bij het zien van keurig
+onderhouden parkachtige tuinen en een fraai buitengoed, dat ook in
+Europa als een lustverblijf zou worden beschouwd.
+
+Na la Glorieta zette ik mijn reis weer voort langs dezelfde ongebaande
+wegen en muilezelpaden als te voren. Nu eens langs de oevers van den
+Pilcomayo trekkend, die snel en met vele kronkelingen over een bedding
+van gladde steenen stroomt, dan weer stijgende naar de hoogvlakte, kwam
+ik over bergen en door dalen eindelijk te Potosi, na gedurende dien
+tocht tweemaal overnacht te hebben. De stad Potosi, de hoofdplaats
+van het departement van dien naam, is een der meest bekende van
+Zuid-Amerika, niet wegens haar feitelijke belangrijkheid, maar door
+den roep, die eertijds uitging van den rijkdom harer zilvermijnen,
+in den Cerro gelegen. Potosi ligt op 19° 35' 18'' Zuiderbreedte en 67°
+54' 39'' Westerlengte van den meridiaan van Parijs. De hoogte, in het
+midden der stad, is 4061 M. boven het oppervlak der zee. Hoewel zij
+midden in de tropen is gelegen, heerscht in deze stad een zeer koud
+klimaat, door die hooge ligging. De Cerro, die ten Zuiden van de stad
+oprijst, bereikt een hoogte van 4890 M. De stichting en uitbreiding der
+stad Potosi hingen ten nauwste samen met de exploitatie der mijnen van
+den Cerro, en haar lotgevallen hielden gelijken tred met de meerdere
+of mindere opbrengst der beroemde zilvermijn. De bouwvallen, die de
+stad omringen en het bewijs leveren van haar voormaligen bloei, doen
+ons tevens vermoeden, dat de overdreven verhalen omtrent de schatten,
+die in den Cerro verborgen lagen, meerendeels bezijden de waarheid
+moeten zijn geweest.
+
+De grootste productie werd bereikt in 1651. De spaansche regeering
+eischte voor zich de opbrengst van een vijfde deel van het verkregen
+erts, en in het tijdsverloop van honderdzeven jaren, tusschen 1556
+en 1663, inde Spanje door deze belasting de niet geringe som van 9720
+millioen francs.
+
+Toenmaals was Potosi de verzamelplaats van een talrijke schaar
+mijnwerkers en fortuinzoekers, en de stad telde in die dagen 250 000
+inwoners. Thans bedraagt dat getal niet meer dan 12 000.
+
+Om de oorzaken te begrijpen van dezen bloei, zoowel als van
+het daarop volgend verval, moest men in de gelegenheid zijn,
+nauwkeurig de geologische gesteldheid van den Cerro te bestudeeren,
+en vooral rekening houden met de ondoordachte wijze, waarop die eerste
+ontginners te werk gingen. De ondernemers hadden geen ander doel, dan
+spoedig rijk te worden; zij bekommerden zich niet om de toekomst, en
+wijdden aan den arbeid volstrekt niet die zorg, die zij eraan hadden
+moeten besteden, als zij de waarde van hun eigendom hadden willen
+behouden en vermeerderen. Zij doodden de kip, die hun gouden eieren
+lei. Thans zijn nog verschillende compagnieën bezig, die gedeelten
+der mijnen te bewerken, welke de eerste onderzoekers slechts ten deele
+hebben uitgeput, en zij trekken uit die overblijfselen zelfs nog een
+aanzienlijke winst. Wel een bewijs, hoe verkwistend de oorspronkelijke
+bezitters er mede zijn te werk gegaan.
+
+De Cerro van Potosi werd ontdekt in 1545. Een Indiaan, Diego Guallea,
+die in dienst was van den Spaanschen kapitein Juan Villaroël, hoedde,
+naar het verhaal luidt, lama's op den berg, die toen ter tijde met
+een weelderigen plantengroei was bedekt. Daar hij, niet ver van den
+top van den berg, door de duisternis werd overvallen, zocht hij een
+schuilplaats in een hol, om er den nacht door te brengen, en toen
+hij, wegens de felle koude, een vuur van droge takken had aangelegd,
+zag hij, bij het schijnsel der vlammen, glinsterende strepen in den
+rotswand, die hij voor zilver hield. Hij deelde deze ontdekking
+aan zijn meester mede, en eenige maanden later ondernam Don Juan
+Villaroël het onderzoek van de ader, die men Veta Descubridora (ader
+der ontdekking) noemde, en die ook wel bekend was onder den naam van
+een zekeren Centeno, een medewerker van Villaroël. In die dagen werd
+de grondslag gelegd voor de latere stad Potosi, die aanvankelijk
+slechts uit eenige hutten van Indianen bestond. In 1547 reeds, dus
+twee jaar later, schonk de koning van Spanje aan Potosi den titel
+van Villa Imperial.
+
+In 1562 werd de zoogenaamde Veta Rica (rijke ader) ontdekt. Weldra
+volgden andere, en reeds zeer spoedig wist men, hoeveel er in het
+geheel aanwezig waren. Thans zijn er nog 32 voorname aderen, benevens
+meerdere nevenaderen, die deze kruisen.
+
+Zoodra de eerste inrichting voor de bewerking van het kostbare metaal
+op den Cerro was tot stand gekomen, was men getroffen door den
+buitengewonen rijkdom van het erts. In de betreffende documenten,
+gedateerd uit de jaren tusschen 1545 en 1572, wordt gesproken van
+gedegen zilver en chloorhoudend erts, dat 25 à 30 percent zilver
+bevatte.
+
+De bewerking van het metaal geschiedde echter in die dagen nog op
+zeer primitieve wijze. Men volgde hierbij het voorbeeld der Incas,
+het erts werd gesmolten in ovens, huairachinas genaamd, die gestookt
+werden met taquia, gedroogde lamamest. Daar het erts met lood en kool
+was vermengd, werd het zilverhoudende lood later gezuiverd. De ovens
+werden zóó geplaatst, dat de heerschende winden de benoodigde lucht
+konden toevoeren. De schoorsteenen waren drie à drie en een halve meter
+hoog. In 1572 moeten niet minder dan zes duizend van deze ovens in
+werking zijn geweest. Van velen zijn de bouwvallen nog aanwezig. Zij
+brachten jaarlijks een som van veertig millioen francs op.
+
+In 1572 moest men echter ophouden met de bewerking van dit bijzonder
+rijke erts, en de spaansche regeering was genoodzaakt, zich tevreden
+te stellen met de helft van de vroeger opgelegde belasting, die thans
+tot een tiende van de opbrengst werd teruggebracht. Natuurlijk was
+de bewerking van het metaal, zooals die tot nog toe in zwang was,
+niet geschikt voor het chloorhoudende en betrekkelijk schrale erts,
+dat de uitgeputte aderen thans nog opleverden.
+
+Ongerust geworden door deze misrekening, zonden de spaansche vorsten
+uit Madrid den onderkoning Francisco Toledo, met een aantal mijnwerkers
+en bekwame deskundigen naar Potosi. Deze voerden het stelsel van
+amalgameering in, dat zij patio noemden. Het chloorhoudend erts werd
+fijngestampt, uitgespreid op steenen vloeren, met zout vermengd en
+onderworpen aan een behandeling, repaso genaamd, waarbij het door
+muilezels werd getreden. Verder voegde men er kwikzilver aan toe,
+en een zekere hoeveelheid magistral, die diende om den voortgang
+der bewerking te regelen. Deze behandeling van het metaal, die thans
+nog in eenige oude werkplaatsen van Potosi in gebruik is, stelde de
+mijnwerkers in staat, den arbeid te hervatten in aderen, die tot
+nu toe niet meer hadden opgebracht dan pacos (chloorhoudend erts)
+dat slechts een zeer gering zilvergehalte bezat.
+
+Ongelukkig voerde Don Juan van Toledo ook de mita in, een gehate
+instelling, waardoor de Indianen van Peru en de overige spaansche
+bezittingen tot den arbeid in de mijnen werden geprest. Elk jaar
+werd een troep van 20 000 inboorlingen den mijnwerkers als hulp
+toegevoegd. Slecht betaald en gevoed, en gedwongen tot zwaren
+arbeid, keerden slechts weinigen van die ongelukkige lieden naar
+hun woonplaatsen terug; de meesten bezweken en werden door nieuwe
+slachtoffers vervangen. Doch daar de mita een aanzienlijke besparing
+van arbeidskracht insloot, verklaart zij ook de herleving van den bloei
+van den Cerro in 1580. Dit duurde zoo voort tot het jaar 1600. Toen
+was ook het chloorhoudend erts (pacos) uitgeput, en in stede daarvan
+leverden de voornaamste mijnen zwavelhoudend erts (negrillos), dat
+volstrekt niet geschikt was voor de behandeling die tot nu toe was
+aangewend. Men kende toen nog niet het calcinatie-proces, dat alleen
+in staat is, amalgameering tot stand te brengen.
+
+Toentertijde waren reeds belangrijke sluiswerken aangelegd in de
+Kari-Kari-keten, bij Potosi. Op die wijze werden twee en dertig
+kunstmatige meren gevormd, waarvan het water, al naarmate dit vereischt
+werd, de beweegkracht leverde voor 150 hydraulische raderen, die voor
+het malen van het erts moesten dienen. Dit groote werk werd in 1621
+voltooid en had tien millioen francs gekost. Thans zijn nog twintig
+van die lagunen in goeden staat; zij leveren het water voor de stad,
+zoowel als voor de thans nog in werking zijnde mijn-exploitaties,
+ingenios genaamd.
+
+Doch de bloei van Potosi had met het eind der 16de eeuw zijn toppunt
+bereikt. In 1623 brak in Spanje de burgeroorlog uit tusschen Basken
+en Andalusiërs. Van dezen strijd, die den ondergang van vele families
+ten gevolge had, moest Potosi den terugslag ondervinden. Meerdere
+mijnen werden aan hun lot overgelaten. Daarbij kwam nog een andere
+ramp. In 1626 brak de sluis van San Ildefonso, en het water van
+het meer overstroomde de fabrieken, die aan den oever der rivier
+waren gelegen. Van 150 ingenios bleven slechts zes over, en bij de
+ontzettende ramp kwamen 2500 menschen om het leven. In de kronieken
+van die dagen wordt het geleden verlies op veertig millioen francs
+geschat. Van dezen slag zou Potosi zich nooit weder herstellen.
+
+De spaansche regeering, die een aanzienlijk deel harer inkomsten
+bij de ramp zag verloren gaan, deed al, wat in haar vermogen was,
+om de mijnwerkers in staat te stellen, hun arbeid voort te zetten. De
+Staat leende hun het benoodigde kapitaal, om de verwoeste fabrieken
+door nieuwe te vervangen. In 1628 waren dan ook 130 ingenios weder
+opgebouwd, waarvan echter 29 werden geconfisqueerd, wijl ze in gebreke
+bleven, het door den staat geleende geld terug te betalen. In ieder van
+deze inrichtingen werden wekelijks veertig à vijf-en-veertig-duizend
+kilo erts bewerkt.
+
+Doch de mijnen waren thans dieper geworden, en men zag zich
+genoodzaakt, maatregelen te nemen, om het binnendringen van het water
+te beletten. De Indianen (naar de mita mitayos genaamd) plachten
+het in kruiken weg te dragen, doch daar dit primitieve hulpmiddel
+weinig baatte, gingen vele der ondernemingen verloren. Daar de mijnen
+bovendien steeds minder pacos en meer negrillos opleverden, en men
+van de laatste soort erts niet op doeltreffende wijze wist partij te
+trekken, zag het er met de toekomst der zilvermijnen treurig uit.
+
+Toch werden in die dagen nog reusachtige fortuinen hier vergaard. In
+1650 liet een zekere Sinteros een vermogen na van 80 millioen
+francs. In 1651 stierf de beruchte Rocha, die wegens het vervaardigen
+van valsch geld was veroordeeld. De door hem verzamelde en verborgen
+schatten werden nooit gevonden, en nog thans doet men moeite, ze
+op te sporen. In 1699 stierf de schatrijke Antonio Lopez Quiroga,
+die zijn reusachtig fortuin had te danken aan de Colamito-mijn,
+welke thans behoort aan de maatschappij Real-Socavon.
+
+In 1759 bood de corporatie der mijnwerkers den koning van Spanje
+een belangrijk verzoekschrift aan, waarin de treurige toestand der
+mijnarbeiders werd geschilderd. Op de opbrengst der verschillende
+aderen viel hoegenaamd geen staat te maken, bij de bewerking werden
+de koninklijke verordeningen niet meer nageleefd; men was reeds
+tot op honderden meters diepte doorgedrongen, en de exploitatie werd
+zoodoende te kostbaar; men had te kampen met het binnendringende water,
+en leed door onvoldoende luchtverversching; in het bovenste derde deel
+van den berg was geen enkele ader meer over, die niet doorzocht was;
+de geheele mijn was een warnet van zich kruisende gangen geworden,
+en daar de verschillende eigendommen boven en door elkander lagen,
+gaf die verwarring aanleiding tot aanhoudende processen; driehonderd
+Indianen waren bedolven bij de instorting der ader Mendieta; alle
+pogingen om hen te redden waren vruchteloos gebleken, en deze mijn,
+tot nog toe een der meest winstgevende, was thans verlaten. Tengevolge
+van dit alles was het onmogelijk nog dieper in den berg door te
+dringen; het was noodig, dat een gang gegraven werd aan den voet
+van den Cerro, en voor deze belangrijke onderneming werd de hulp der
+regeering ingeroepen. Het verzoekschrift besloot met de verzekering,
+dat de beroemde berg nog vele en onuitputtelijke schatten verborgen
+hield, en dat de Cerro, bij een betere arbeidsverdeeling en geregelde
+bewerking, nog honderdmaal meer kon opbrengen, dan tot nog toe het
+geval was geweest.
+
+Zoo was Potosi in vervlogen tijden. Doch Spanje heeft het uitgeput en
+het tegenwoordige Potosi is slechts de schaduw van wat het eertijds
+is geweest. Toch zou men denken, als men de Bolivianen erover hoort
+spreken, dat men hier minstens een wereldstad in het klein zal te
+zien krijgen. Met de grootste ingenomenheid doen zij den vreemdeling
+lange verhalen van die prachtige stad en haar grootsch verleden;
+Potosi was de eerste van alle universiteitssteden van Z. Amerika;
+uit dien berg van Potosi waren meer milliarden zilveren douros te
+voorschijn gekomen, dan over de geheele wereld, sedert de schepping,
+aan het licht waren gebracht; uit heel Amerika kwamen studenten naar
+Potosi om er de lessen aan de Universiteit te volgen, en uit de verste
+oorden der wereld stroomden de menschen toe, om hun deel te ontvangen
+van den overstelpend rijken zilveroogst. Quantum mutatus!
+
+Potosi drijft, het geringe aantal inwoners in aanmerking genomen, nog
+een levendigen invoerhandel. En die handel zal zeker nog meer tot bloei
+geraken, wanneer ten behoeve der mijnen een spoorweg in deze streek
+zal zijn aangelegd. Feitelijk zijn het gebrek aan verkeermiddelen,
+de bergachtige gesteldheid van het land, het wassen der rivieren in
+het regenseizoen, en de groote afstand tusschen de verschillende
+streken, waar de producten van het land worden verbouwd, oorzaak,
+dat de inheemsche voortbrengselen hier duurder zijn, dan die uit het
+buitenland worden aangevoerd.
+
+Na Potosi bestegen wij dapper weer onze muilezels. Die dapperheid
+was niet overbodig; want wij moesten in vier dagen het overblijvende
+gedeelte van ons traject afleggen, om zoo weer terug te komen tot
+de spoorweglijn van Antofagasta, die wij bij het station Challapata
+zouden bereiken.
+
+Van daar waren wij voornemens, na een nacht rustens in een
+half-europeesch hotel, vijf dagen na ons vertrek uit Potosi, met den
+trein naar Oruro te reizen, het uitgangspunt, van waar wij, met onze
+karavaan muilezels, dezen tocht hadden aanvaard.
+
+Den eersten nacht na ons vertrek uit Potosi hielden wij stil te
+Yocalla. Den volgenden brachten wij door in een soort boerderij, te
+Lagunilla, aan den oever van een schilderachtig meer, waar een jager
+allerlei soorten watervogels had kunnen schieten. De derde halte was
+Ancacato, en na de vierde dagreis kwamen wij te Challapata aan.
+
+Omstreeks 1895 beraamde de directie van de Huanchaca-mijnen het plan,
+om Potosi met het station Uyuni te verbinden door een rijweg, die
+langs de mijnen van Huanchaca en Pulucayo zou loopen. Ongelukkig,
+zoowel voor Potosi als voor reizigers in deze streken, is dit plan
+nooit ten uitvoer gebracht; bij nader inzien bleken de onkosten te
+groot, en de weg is alleen nog maar op de kaart aangegeven.
+
+Het zou jammer zijn, als men, in deze streken vertoevende, niet
+minstens een vier en twintig uren wijdde aan de bezichtiging der
+uitgestrekte zwavel-zilvermijnen, de grootste van de geheele wereld. Te
+meer, daar vreemde bezoekers hier zeer vriendelijk worden ontvangen,
+en door de directie der mijn, die op duizelingwekkende hoogte is
+gelegen, tusschen bergen van 5000 Meter, gaarne worden geherbergd.
+
+Deze mijn-exploitatie ontleent ten onrechte haar naam aan de
+Huanchaca-vallei, daar zij feitelijk uit den Pulucayo het kostbare
+metaal aan het licht brengt. Pulucayo is dan ook het middelpunt
+van deze rustelooze bedrijvigheid, en hier, beschermd door de
+hooge bergwanden, liggen de woningen der tallooze mijnwerkers,
+werktuigkundigen en beambten, die allen leven van en door de mijn.
+
+Pulucayo, dat eenzaam tusschen bijna ontoegankelijke bergen ligt,
+en slechts met Uyuni is verbonden door een spoorweglijn van
+eenige mijlen lengte, die in slingerende bochten langs de steile
+rotswanden omhoog kruipt, behoort aan de Huanchaca-maatschappij. Die
+spoorweg wekt werkelijk angstige gewaarwordingen. Misschien kan
+de indruk, dien hij op den beschouwer maakt, niet beter worden
+weergegeven dan door een reeks van uitroepen, door een Duitscher
+in klimmende verrukking geslaakt bij zijn aankomst te Pulucayo:
+"Famos! Kolossal! Pyramidal! Elefantisch!" Over een afstand van
+25 kilometer beschrijft de lijn meer dan tweehonderd bochten, bij
+een voortdurende helling van 1/20. Wee den reiziger die hier het
+slachtoffer wordt van een spoorwegramp! Reeds eenmaal heeft hier
+een ongeluk plaats gehad, en reizigers en waggons zijn verdwenen in
+afgronden, wier diepte geen menschelijk oog heeft gepeild. Men kan
+een huivering niet onderdrukken, wanneer men van uit den trein het
+bergland daar in de diepte overziet.
+
+De trein staat stil in een station, tusschen een menigte kleine
+huizen en hutten, aan den ingang van een tunnel, die te laag is,
+om de locomotief door te laten. Hoewel de rails tot in den tunnel
+doorloopen, rijden in deze nauwe gang, die den berg over een afstand
+van vier kilometer doorboort, slechts karren, met paarden bespannen.
+
+Die lange, onderaardsche gang verbindt de helling, waarop Pulucayo
+gelegen is, met het dal van Huanchaca. In het begin wierpen, toen wij
+achter een rij karren, die de mijnwerkers naar hun arbeid brachten,
+den tunnel binnenreden, eenige electrische lampen nog een bleek
+en schemerachtig licht, doch later maakte dit plaats voor dichte
+duisternis. Nu en dan hielden wij stil, om ploegen arbeiders af te
+zetten. Bij die korte halten onderscheidden wij sombere, bochtige
+gangen; hier mondden de putten uit, waarin de mijnwerkers moesten
+afdalen, een voor een, met hun lampje op den hoed.
+
+Soms zagen wij zwarte schimmen bewegen, bij het licht van fakkels,
+diep in de duistere gangen, waar het erts wordt gevonden, dat in
+blinkende zilverstukken zal worden omgetooverd.
+
+Het zijn een twaalfduizendtal arbeiders, die daar te Pulucayo hun
+leven slijten, tusschen den nauwen tunnel, waarin de schatten liggen
+verborgen, die anderen zullen verrijken, en hun armoedige hutten,
+waar zij een ellendig leven leiden. Reeds vijftig jaren bijna daalt
+die stroom van edel metaal van den 4600 M. hoogen Pulucayo neer,
+en niemand hunner gelooft, dat ooit die hoorn van overvloed zou
+kunnen worden uitgeput, waaraan zij hun levensonderhoud hebben te
+danken. Gedronken wordt hier verbazend veel, en dat is geen wonder,
+als men bedenkt, dat die arme lieden te Pulucayo, buiten hun arbeid,
+geen andere verpoozing hebben dan drinken en slapen.
+
+Terwijl ons wagentje steeds dieper in den duisteren tunnel doordrong,
+zagen wij, als de beelden van een kinematograaf, allerlei tafereelen
+aan ons oog voorbijtrekken. Hier de machines om het water op te pompen,
+dat de mijn zou binnendringen, wanneer hun slechts een oogenblik
+rust werd gegund, daar vlammende ovens, bij fakkellicht. Dan weer
+stoomketels, die de lucht verwarmen in de nauwe kille gang, waar
+overal droppels langs de wanden parelen. Het is, alsof men zich
+niet meer op aarde bevindt, maar rondzwerft in het rijk van Satan,
+en instinctmatig zoekt ons oog in de verte het kleine, witte puntje,
+dat glinstert als een ster, en langzaam grooter wordt, tot men een
+zucht van verlichting slaakt, wanneer de opening eindelijk is bereikt,
+en men het vriendelijk daglicht weder begroet.
+
+Hier zijn wij op de helling der bergen die het Huanchaca-dal
+begrenzen. Het woord Huanchaca beteekent, in de taal der Indianen:
+vuil, of mest. Het geheele dal is dan ook slechts een dichte, bruine
+veenmassa, een opeenhooping van lang vergane planten. En al dit veen
+wordt als brandstof gebruikt; een omstandigheid, die van overwegend
+belang is in deze hooggelegen streken, en als een der allervoornaamste
+redenen mag beschouwd worden, waarom juist te dezer plaatse fabrieken
+zijn opgericht voor de bewerking van het zilvererts.
+
+Het is treurig, te denken aan het aantal menschenlevens, dat die
+bewerking als haar slachtoffers eischt, en men is werkelijk ontzet,
+wanneer men hier verneemt, hoeveel Indianen jaarlijks bezwijken aan
+de noodlottige gevolgen van dezen moordenden arbeid. Het grijsachtig
+zilversulfide, dat op karren door den tunnel van Pulucayo naar
+Huanchaca wordt gebracht, wordt hier gestampt en tot poeder
+vermalen. De ongelukkige Indianen, die met deze taak zijn belast,
+gaan een zekeren en snellen dood tegemoet. Het inademen van het
+fijne stof, dat ondanks alle voorzorgen overal binnendringt en de
+omringende voorwerpen met een grauwe laag bedekt, heeft onvermijdelijk
+een ziekelijke aandoening der longen en een treurigen dood tengevolge.
+
+Het tot poeder gestampte erts wordt vervolgens in ovens verbrand, om
+de zwavel eruit te verwijderen en het zuivere zilver over te houden,
+dat daarna gesmolten en in blinkende staven gegoten wordt. Ook deze
+bewerking oefent, evenals de vorige, een hoogst nadeeligen invloed
+op de gezondheid der arbeiders uit; de zwaveldampen, die zich in
+de ovens ontwikkelen, brengen een menigte Indianen den dood. En
+al bekommert men er zich voorloopig niet over, dat eens wellicht
+een tijd zal aanbreken, waarop het erts in de mijnen verminderen
+zal, van het gewicht der vraag: wat te doen, als alle Indianen zijn
+uitgestorven? is men wel degelijk doordrongen. En toch gaat men voort,
+die ongelukkige schepsels uit alle oorden van Bolivia hierheen te
+halen om den Minotaurus tot voedsel te dienen.
+
+De arbeid in de mijnen en de drank zullen de Indianen van Bolivia
+snel en zeker uitroeien. En als de kerkhoven van Pulucayo en Huanchaca
+konden spreken, zouden zij openbaren, met welk een ontzettenden prijs
+hier de bloei dezer industrie wordt betaald.
+
+Wij keerden op dezelfde wijze als wij gekomen waren, naar Pulucayo
+terug. Daar de beide uiteinden van den tunnel zeer hoog gelegen waren,
+geleek die tocht wel wat op een toertje in een montagne russe; de
+wagentjes gleden eerst naar beneden, en vervolgens weer omhoog.
+
+Na dit uitstapje naar Pulucayo en Huanchaca, keerde ik van Challapata
+met den trein terug naar Oruro, om mij daar gereed te maken voor mijn
+vertrek naar La Paz.
+
+Hoe zou ik die stad bereiken? De reizigers, die zich naar La Paz
+wenschen te begeven, hebben de keus tusschen twee vervoermiddelen,
+muilezels, en iets, dat ik uit beleefdheid maar een omnibus zal
+noemen. Wat nu wel het meest geschikt zou zijn? Wie beide al eens
+in zijn leven geprobeerd heeft, weet, dat hij tusschen twee kwaden
+heeft te kiezen; want men moet niet vergeten, dat de muilezel,
+hoe bij uitstek geëigend ook om zware lasten te vervoeren, maar al
+te dikwijls neiging tot kuren en hebbelijkheden vertoont, die hij
+rechtstreeks van zijn voorvader, den ezel, heeft geërfd. Als men zich
+echter werkelijk van een muilezel wil bedienen, dan wordt de bagage
+op een kar geladen, en een Indiaan die te voet gaat en den weg wijst,
+loopt naast het beest, om het voortdurend met de zweep en de stem aan
+te zetten. Hij is dus postillon, en gids tevens. Het trof mij als
+een merkwaardig verschijnsel, dat op deze hoogte van 4000 M., waar
+iemand uit lager gelegen streken geen honderd schreden kan loopen,
+zonder buiten adem te geraken, zulk een gids maar dagen achtereen in
+den looppas blijft meedraven. Van die Indiaansche gidsen wordt beweerd,
+dat zij met gemak een paard kunnen inhalen, en het langer volhouden,
+dan het dier zelf. Wanneer zij werkelijk ook eens vermoeid zijn, gaan
+zij naar een muur, strekken zich uit, met het hoofd en den rug plat op
+den grond, en laten de beenen languit tegen den muur rusten. Naar de
+Bolivianen mij verzekerden, zal iemand in die houding na een half uur
+geen vermoeidheid meer gevoelen, zelfs na de grootste inspanning; en
+ik moet zeggen, dat mijn gids in den regel, na een paar minuten in die
+positie te hebben gelegen, weer bereid was om te vertrekken.--Maar nu
+de omnibus!--Empresa carretera, "omnibus onderneming", staat deftig
+op de gedrukte biljetten en op den gevel van de herberg, van waar
+tweemaal per week dit voertuig vertrekt.
+
+Met de klassieke diligence heeft het vehikel niet de minste
+overeenkomst, en het wil daarvoor dan ook niet doorgaan. Het publiek
+wordt in dit geval niet door leugenachtige aanprijzingen om den
+tuin geleid; men weet dat men op modern comfort hier niet behoeft te
+rekenen; maar wie het er op wagen wil, is welkom.
+
+Wat mij betreft, mij lachte dit plan meer toe, dan weer een muilezel
+te bestijgen; te meer, daar ik van het rijden, na mijn tournee: Oruro,
+Cochabamba, Sucre, Potosi, Challapata, meer dan genoeg had.
+
+Het bewuste vervoermiddel is van zeer eigenaardig maaksel. Een platte
+bak, die op leeren riemen steunt, en twee meter boven den grond hangt,
+om bij het oversteken van rivieren de reizigers voor een ongewenscht
+voetbad te vrijwaren. Op dien bak drie ongemakkelijke bankjes, op elk
+waarvan twee reizigers kunnen plaats nemen, zoodat in 't geheel zes
+passagiers kunnen worden vervoerd, die met elkaar worden getrokken door
+zes muildieren. En in dat schommelende voertuig waagt men, om zoo te
+zeggen, bij elke oneffenheid van den weg zijn leven, de geheele 280
+kilometer lang, die liggen tusschen Oruro en La Paz. Wanneer ik nog
+denk aan de steile hellingen, die ik, op dat gevaarte, achter de zes in
+woeste vaart voorthollende muildieren ben afgesleept, aan de schokken
+en stooten op de steenen der rivieren, die ik ermee doortrok, aan de
+moerassige plekken, waar de wielen halfweg in het slijk bleven steken,
+dan begrijp ik nog niet, hoe ik het in mijn hoofd heb kunnen krijgen,
+mij zoo onvoorzichtig aan die allesbehalve ongevaarlijke kwelling bloot
+te stellen. Die kar zal ik niet licht vergeten. Om vier uur 's morgens,
+bij maanlicht nog, werd er ingespannen, en het was nog geen vijf,
+toen de koetsier met de zweep klapte en de reis begon. Wij wisten,
+dat de zon niet voor zeven uur zou opgaan, en zaten huiverend te
+verlangen naar de komst van die gezegende warmtebron. De gletschers,
+die wij tegemoet rijden, herinneren ons er aan, op welke hoogte we
+hier zijn. We zien ze nog niet, maar gevoelen hun nabijheid.
+
+Opeens komt de zon voor den dag, en van tien uur tot vier uur in den
+namiddag worden we op onze open kar geroosterd. Daarna wordt het weer
+even koud als 's morgens vroeg. En we mogen ons nog gelukkig rekenen,
+als er geen hagel- en sneeuwbuien vallen, die het onderstel van onze
+rammelkast in een voetbad veranderen. Om zeven uur is het alweer
+donker. Letterlijk geradbraakt, bont en blauw, en ademloos van de
+verschrikkelijke schokken, die we onophoudelijk hebben te verduren,
+danken wij den hemel, als de kar stil houdt voor een muur van klei,
+met een laag deurtje er in, waarboven een rieten dak oprijst. Dat is
+onze herberg, waar we den nacht zullen doorbrengen. Met de langzame
+bewegingen, die den Indiaan eigen zijn, helpen eenige omstanders ons
+van onze zitplaatsen op het twee meter hooge stellage af. In de herberg
+is voor de reizigers een chupe klaargemaakt, die ons maar matig kan
+behagen. Onder chupe verstaat men hier een mengelmoes van groenten,
+in water gekookt, en gekruid met aji, een soort van inheemsche
+peper, die de spijzen een flauwen en toch ietwat prikkelenden smaak
+geeft. Eenmaal gewend aan ontbering op reis, leert men zich met dat
+onsmakelijk mengsel wel tevreden stellen; wie het niet van zich kan
+verkrijgen, het te proeven, behelpt zich maar met den mondvoorraad,
+dien hij heeft meegebracht.
+
+De waard wijst ons als slaapplaats een verhevenheid van platgetrapte
+klei, een dertig centimeter boven den grond, in een slecht sluitend
+soort loodsje, een gelegenheid, zooals wij die vroeger ook reeds
+onderweg hebben aangetroffen. En daar van slapen toch niet komt
+op die ongemakkelijke legerstede, zijn wij maar blijde, als we om
+halfvier 's morgens reeds weer worden gewekt om de reis voort te
+zetten. De tweede, derde en vierde reisdag gaan op dezelfde wijze
+voorbij. Maar gedurende den laatsten dag van onzen tocht zien wij,
+als een schilderachtige tooneeldecoratie, het hoogste gebergte ter
+wereld, na den Himalaya, oprijzen. Een geweldige reeks van witte
+bergtoppen, die dreigend hun besneeuwde kruinen verheffen, tot op
+een hoogte van 7000 M.; de Illampu, de Illimani, de Chacacomani,
+de Callinsaya, de Huaina-Potosi, en nog meer.
+
+Na nog een eindelooze reeks van schokken en stooten bereiken we
+eindelijk den rand van een reusachtige klip, waar ons voertuig
+stilhoudt, en wij een tooverachtig schouwspel voor onze oogen
+zien uitgebreid. Het is een prachtig gezicht op La Paz. Vanaf de
+hoogvlakte, welke wij thans hebben bestegen, op ongeveer 3800 M.,
+zien wij, in een uitgestrekte, natuurlijke kom, honderden roode daken,
+verspreid en verscholen tusschen het groen, dat de steile bergwanden
+bedekt. Het doet ons goed, te bedenken dat wij onder die huiselijke
+roode dakpannen weer beschaafde menschen zullen aantreffen.
+
+La Paz is als 't ware gebouwd tusschen de twee uiteinden van een groote
+letter V, die zich vereenigen in een snellen bergstroom. In plaats
+van rijtuigen, trekken hier kudden lama's langs den weg, 't zij vrij,
+of met vrachten op hun rug geladen. In de drukste straten komt men
+soms zulk een troep, van honderd, of tweehonderd beladen lama's tegen,
+die met hun indiaansche drijvers al zeer zonderling bij de europeesche
+huizen afsteken. Een engelsche maatschappij is voornemens hier de
+electrische verlichting te verbeteren en een tramlijn te leggen. La
+Paz is minder merkwaardig door zijn monumenten en kerkgebouwen, dan
+door de zonderlinge gebruiken, die vooral in de laatste in zwang zijn.
+
+In de kerken heeft men n.l. de beelden van Christus en de heiligen uit
+een gevoel van overdreven zedigheid waarschijnlijk, voorzien van nette,
+wijde, geel linnen broeken, die bij feestelijke gelegenheden door
+schoone worden vervangen. Men is zelfs zoover gegaan, ook de schouders
+en ontbloote ledematen der schaars bekleede heiligen met fluweelen
+mantels, of desnoods maar zeer eenvoudige bedekkingen te omhullen.
+
+De Bolivianen geven blijk van hun bijzonder vrome gezindheid door een
+bijna overdreven neiging tot het houden van processies. Regent het wat
+te veel, dan wordt ten spoedigste een plechtige optocht gearrangeerd,
+om den ongewenschten regen te bezweren. De kosten worden altoos
+bestreden door een inzameling van giften onder het publiek. Blijft
+het lang droog, dan wordt hetzelfde middel te baat genomen. Als
+iemands kind ziek is, wordt geen middel zoo heilzaam beschouwd
+als een gezamenlijke optocht, om zijn genezing af te smeeken. In
+La Paz en de andere groote steden van Bolivia bedraagt het aantal
+processies dan ook, door elkaar genomen, twee per week. Men beweert,
+dat de boliviaansche geestelijken er hun voordeel uit trekken, en dat
+zij over het algemeen wel een weinig misbruik maken van hun gezag,
+ten bate van hun beurs. Het is waar, dat deze priesters uit hun ambt
+des te meer winst kunnen halen, naarmate hun vindingrijkheid hun de
+middelen daartoe aan de hand doet.
+
+De eigenlijke volksklasse, wier voorvaderen zonaanbidders waren,
+is fanatiek geloovig en blijft den aard van hun ras getrouw.
+
+Het fetichisme heeft zich hier van geslacht tot geslacht voortgeplant,
+ondanks alle uiterlijke wisselingen.
+
+Te Calamarca, ongeveer twintig mijlen van la Paz, aan den weg naar
+Oruro gelegen, bevindt zich een zonderlinge begraafplaats. Deze
+is n. l. verdeeld in drie afdeelingen, een kerkhof voor den hemel,
+een tweede voor het vagevuur, en een derde voor de hel.
+
+Men behoeft niet te vragen, welk een gewichtige beteekenis deze
+willekeurige classificatie heeft in den geest van een armen onwetenden
+Indiaan. Wordt hij op het hemelsche kerkhof begraven, dan is hij
+zeker, na zijn dood alle genietingen der zaligheid te zullen smaken;
+rust zijn stoffelijk overschot op het kerkhof der hel, dan wordt hij
+voor eeuwig de prooi van de vreeselijkste pijnen en folteringen.
+
+Nu is het tarief voor de drie kerkhoven zeer verschillend. En de zaak
+komt in 't algemeen hierop neer, dat de aardsche goederen van elken
+gestorven Indiaan in deze gemeente aan den priester van Calamarca ten
+deel vallen, inplaats van in handen te geraken van zijn natuurlijke
+erfgenamen. Want deze zouden immers nooit de verantwoording op zich
+durven laden, den doode op het hellekerkhof te laten begraven, en
+getroosten zich dus liever, al wat zij bezitten, tot hun laatste lama,
+te verkoopen, ten einde de vereischte som te kunnen bijeenbrengen,
+die den toegang tot de hemelsche begraafplaats, of, als het dan niet
+anders kan, den gulden middenweg van het vagevuur, ontsluiten zal. Als
+de boliviaansche geestelijkheid zich nu maar wilde beperken tot het
+houden van processies, of tot het bedotten van onnoozele Indianen en
+Cholos, dan zou het nog zoo erg niet zijn. Maar onlangs was er iets
+ernstigers voorgevallen. De zeer talrijke europeesche kolonisten in
+Oruro waren genoodzaakt geworden, hun woningen in staat van verdediging
+te brengen. Ieder hield de wapenen gereed, zorgde voor munitie, en was
+op den strijd voorbereid. Oruro was in staat van beleg om de volgende
+reden. In Oruro woont een groot aantal Europeanen, die hier aan de
+mijnen zijn verbonden, en onder hen zijn veel Duitschers en Engelschen,
+allen Lutherschen, Calvinisten, of aanhangers der Anglikaansche kerk,
+en eveneens vele orthodoxe Russen. Al deze vreemdelingen waren door
+vereende pogingen er in geslaagd, in het bezit te geraken van een
+eigen kerkhof, waar zij geen inmenging van de geestelijkheid hadden
+te dulden. Daar ook vele Franschen, Italianen en Chilenen zich bij
+hen aansloten, bleven de nadeelige gevolgen voor de priesters van het
+plaatsje niet uit, daar deze thans bijna niet anders dan arme Indianen
+naar hun laatste rustplaats op het klassenkerkhof geleidden, terwijl
+de rijker met aardsche goederen bedeelden de voorkeur gaven aan de
+"vrije" europeesche begraafplaats.
+
+Een der priesters was zoo onvoorzichtig, zich in een toespraak te laten
+ontvallen, dat alle vreemdelingen verdoemd waren, en dat hun gebeente
+niet verdiende in de aarde te rusten. Dat behoefde den dweepzieken
+Indianen geen tweemaal te worden gezegd. Zij begaven zich naar het
+europeesche kerkhof, waar zij lijken opgroeven en hun beenderen
+verstrooiden over de verlaten hoogvlakte, die Oruro omringt. Dit
+lieten de Europeanen zich niet welgevallen, en, na het bestuur der
+stad gewaarschuwd te hebben, dat niet bij machte was hen tegen den
+dreigenden aanval der Indianen te beschermen, maakten zij zich gereed,
+hun rechten persoonlijk te verdedigen. Gelukkig werd de zaak nog in
+der minne geschikt en is alles betrekkelijk goed afgeloopen.
+
+Het was niet moeilijk, de Indianen tot het Katholicisme te
+bekeeren. De Zonaanbiddende Incas waren even vurig godsdienstig
+als hun nakomelingen. De oude Inca-godsdienst vertoonde trouwens
+een merkwaardige overeenkomst met het Christendom. Zoo vierden zij
+jaarlijks het groote Raymi-feest, waarbij brood en wijn onder rijken en
+armen werden uitgedeeld, hetgeen aan het Israëlietische en Christelijke
+Paaschfeest herinnert. Ook biecht en boetedoening waren bij de Incas
+in zwang. Aan het heidendom deed weder een andere instelling denken,
+de Zonnemaagden, die een gelofte van kuischheid moesten afleggen,
+waarvan haar slechts de Zonnezoon, haar heer en meester, kon ontheffen.
+
+Haar eenige taak was het onderhouden van het gewijde vuur, een
+gebruik, dat zich licht laat verklaren uit de noodzakelijkheid,
+om geen warmtebron te laten uitdooven daar, waar juist het vuur een
+even strikte levensvoorwaarde als het dagelijksch voedsel was. De
+Vestaalsche maagden deden hetzelfde, en de Zonnemaagden werden even
+als haar romeinsche zusters levend begraven, indien zij haar taak
+verzuimden of haar gelofte verbraken.
+
+Andere overleveringen schenen aan oud-testamentische bronnen
+ontleend. Zoo heerschte hier ondanks het volslagen gebrek aan
+regen op de hoogvlakte van Atacama, toch ten tijde van de spaansche
+overheersching onder de Incas het geloof aan een algemeenen zondvloed,
+die in oude tijden ook hun land zou hebben overstroomd.
+
+De priesters in Bolivia zijn almachtig, en de geestelijkheid
+heeft alles in handen. Zelfs de protestantsche en Israëlietische
+vreemdelingen zijn niet buiten het bereik van haar invloed.
+
+La Paz heeft steeds den voorrang betwist aan de andere steden van
+Bolivia, telkenmale wanneer het aan het hoofd van den boliviaanschen
+staat behaagde, den zetel van het bestuur naar een andere plaats
+over te brengen. De onderlinge naijver tusschen La Paz en Sucre
+gaf bijna altijd aanleiding tot al de ongeregeldheden en opstanden,
+die het land veel schade hebben berokkend. Ook de laatste, en een
+der bloedigste van die omwentelingen, in 1898-1899, was weder het
+gevolg van zulk een willekeurige verplaatsing van het bestuur. La Paz
+eischte van de regeering, die Sucre als residentiestad had gekozen,
+dat de verschillende departementen van Bolivia door een federaal
+constitutioneel lichaam zouden worden vertegenwoordigd, en dat de zetel
+der regeering in La Paz zou blijven gevestigd. Dit was niet meer dan
+rechtvaardig, beweerden de revolutionnairen, omdat La Paz den toegang
+tot Bolivia in handen heeft, door de ligging der stad in de nabijheid
+van de havenplaats Chililaya, aan het Titicacameer. Na deze proclamatie
+vereenigden zich de volksleiders in La Paz tot een federale regeering,
+die zich openlijk verzette tegen den toenmaligen president, Alonso. Dat
+ging des te gemakkelijker, daar deze zich op dat oogenblik te Sucre
+bevond, midden in het hooggebergte en minstens twaalf dagreizen
+verwijderd van de verschillende grootere plaatsen, waar hij zijn
+gezag had kunnen doen gelden. Dus maakten de oproerlingen zich, zoo
+snel als dit bij de gebrekkige verkeersmiddelen mogelijk was, meester
+van Oruro, Cochabamba, Santa Cruz en Colquechaca. Naar alle oorden
+der wereld werden telegrammen verzonden, waarin werd medegedeeld,
+dat deze steden zich bij de federatie hadden aangesloten. Het bestaan
+dier federatie was dus thans een uitgemaakte zaak; en president Alonso
+bleef niets anders over, dan naar Oruro te reizen, van waar de spoorweg
+reeds zoovele ongelukkige presidenten van Bolivia in de verbanning had
+gevoerd, maar tevens dan ook in veiligheid gebracht, op chileensch
+grondgebied. Zijn partijgenooten kwamen op afschuwelijke wijze om
+het leven. Te Corocoro, waar de beroemde kopermijnen zijn, waren een
+honderdtachtigtal van zijn aanhangers vereenigd. Men hitste op de
+ongelukkigen een bende van eenige duizenden Indianen aan, die te voren
+dronken waren gemaakt. Van een overgave was zelfs geen sprake; er bleef
+hun niet anders over dan hun leven zoo goed mogelijk te verdedigen,
+en zich tot het uiterste te verweren. Ten slotte trokken de Indianen,
+wier gelederen door het hardnekkig geweervuur der Alonzisten waren
+gedund, zich terug, de lijken hunner slachtoffers, die zij hadden
+kunnen bereiken, met zich medevoerend. Zij staken deze de oogen uit,
+en sneden de lichamen in stukken, die zij op groote vuren braadden
+en vervolgens verslonden. Uit zulke verschrikkelijke tooneelen kan
+men afleiden waartoe deze bevolking van Cholos en Indianen, in gewone
+omstandigheden kalm en goedaardig, zich in oogenblikken van razernij
+kan laten vervoeren.
+
+Wat deze arme schepsels noodig hebben, is leiding en onderwijs. Veel
+is echter in deze richting nog niet tot stand gekomen.
+
+In 1825 werd door het congres voor het eerst een programma opgesteld
+van het openbaar onderwijs. Doch de resultaten van deze goed bedoelde
+pogingen waren niet schitterend te noemen. In 1846 bestonden in Bolivia
+442 openbare en particuliere inrichtingen van onderwijs; in 1868
+waren daarvan slechts 332 overig. Die onrustbarende achteruitgang is
+steeds zoo goed mogelijk bestreden door de verschillende regeeringen,
+welke elkaar in dit land zijn opgevolgd.
+
+Een schrander en ijverig man, Don José Vicente Ochoa, heeft
+als minister van onderwijs veel gedaan, om het peil van de
+volksontwikkeling te verhoogen. Al is hij in die moeilijke taak niet
+geheel geslaagd, men mag hem daarvan geen verwijt maken, en het is
+niet meer dan billijk, zich rekenschap te geven van de bezwaren,
+die hij daarbij te overwinnen had.
+
+Administratief is Bolivia verdeeld in negen departementen, acht
+en veertig provincies, en driehonderd drie en zestig kantons. De
+departementsbesturen bestemmen voor het lager onderwijs jaarlijks
+een som van 139 565 bolivianen (een boliviaan = 2.50 frs.) Daar nu
+de inkomsten dezer departementen te samen een totaal van 682 047
+bolivianen bedragen, komt de zaak hierop neer, dat twintig percent
+van die inkomsten aan het onderwijs worden gewijd. Als men echter
+den toestand van elk departement afzonderlijk nagaat, komt men tot
+de ontdekking, dat deze verhouding lang niet overal geldig is, daar
+sommige departementen zich beroepen op oude wetsvoorschriften, en zich
+dientengevolge onttrekken aan een verplichting, die hen zou noodzaken
+een vijfde van hun inkomsten aan het onderwijs ten koste te leggen.
+
+Sedert, na een wet van 7 Nov. 1872, een regeling van het openbaar
+onderwijs is tot stand gekomen, heeft het middelbaar onderwijs hier
+veel doorgemaakt. De staat bekostigt acht scholen, waarnaast vijf
+godsdienstige inrichtingen en vier vrije scholen bestaan. In de
+staats- en godsdienstige scholen (behalve in die te Beni) omvat het
+onderwijs zes klassen, die de leerling doorloopen moet, ten einde
+tot de universiteit te kunnen worden toegelaten. De "vrije" scholen
+bestaan uit slechts twee of drie klassen en verstrekken onderwijs, al
+naar de omstandigheden het meebrengen, of de behoeften der leerlingen
+het vorderen. Het hooger onderwijs is drieledig, nl. òf algemeen,
+òf een opleiding voor een of ander beroep, òf meer bepaald technisch
+onderwijs. In theorie bestaan hier vier faculteiten; nl. de rechten,
+de medicijnen, de theologie en de letteren. De laatste is echter tot
+dusver nooit behoorlijk geregeld, terwijl de theologische faculteit
+zich als in den ouden tijd voegt naar de verordeningen der diocese.
+
+Bij de wet van 15 October 1892 zijn de universiteiten van Potosi en
+Oruro opgericht. Behalve deze zijn er nog vijf andere districten,
+die zich op een universiteit kunnen beroemen. Al is dit groote aantal
+inrichtingen van hooger onderwijs een voordeel voor de studeerende
+jongelingschap, die zich zoodoende, ter wille van de studie, niet ver
+van hun woonplaatsen behoeven te verwijderen, aan den anderen kant
+werkt die verbrokkeling van krachten niet gunstig op het onderwijs
+zelf, en doet schade aan het gezag, dat anders van een enkele groote
+universiteit zou kunnen uitgaan.
+
+De wet verdeelt voorts het speciaal en technisch onderwijs
+over landbouw-, handels-, en mijnbouwscholen. Het programma der
+landbouwscholen is gebaseerd op een vierjarigen cursus. Maar daar
+de reglementen van deze instellingen eerst kunnen worden opgesteld,
+wanneer een wet in werking is getreden, die nog nooit is uitgevaardigd,
+is in het geheele land nog geen enkele dier scholen geopend, en met
+de handelsscholen gaat het niet beter.
+
+Wat de mijnbouwscholen betreft, de wetgevers die ze in het leven
+riepen, hebben de zorg voor hun inrichting verschoven tot den tijd,
+waarop weer nieuwe besluiten zullen worden uitgevaardigd. Alleen voor
+de oprichting eener mijnbouwschool te Potosi hebben verschillende
+regeeringsleden zich veel moeite getroost, zoodat men er ten slotte
+werkelijk in geslaagd was, een reglement samen te stellen. Ongelukkig
+rezen echter in de praktijk bezwaren van overwegenden aard, waaronder
+voornamelijk een totaal gebrek aan professoren, zoowel als aan
+leerlingen; zoodat ten slotte ook deze inrichting niet veel meer dan
+een voorbereidende cursus is geworden.
+
+In de universiteitsdistricten, behalve te Oruro, wordt het onderwijs
+in de studie der rechten en staatswetenschappen bekostigd door den
+staat, al naar de middelen welke zij voor het oogenblik tot dit doel
+beschikbaar heeft. Volgens de jongste statistiek studeeren in de
+rechten 506 jongelieden.
+
+Het onderwijs in de genees- en heelkunde wordt te Sucre en La Paz
+door den Staat bekostigd, te Cochabamba en Potosi door particuliere
+bijdragen, natuurlijk een zeer onzekere bron.
+
+Daar La Paz sedert de laatste revolutie de hoofdstad van Bolivia is
+geworden, heeft men het recht, te verwachten, dat van deze stad de
+staatkundige hervormingen zullen uitgaan, die het geheele land ten
+goede zullen komen.
+
+Door de nabijheid van de kleine havenplaats Chililaya of Puerto
+Perez, aan die groote binnenzee gelegen, die het meer van Titicaca
+wordt genoemd, hoopt La Paz de douanestad der republiek te worden,
+en in zekeren zin de algemeene stapelplaats voor Bolivia. Maar als
+deze hoop verwezenlijkt zou worden, moest La Paz dan ook bereid zijn,
+haar hervormingsplannen tot het uiterste door te zetten, en eenvoudig
+een eigen belastingstelsel ontwerpen, waardoor zoowel de binnen- als
+de buitenlandsche handel slechts rekening zou hebben te houden met
+een algemeene administratie, en niet voortdurend behoefde te worden
+belemmerd door een aantal verschillende tarieven, even groot als het
+aantal plaatsen, dat Bolivia rijk is.
+
+Reeds maakten wij bij onze algemeene beschouwingen over den handel
+van Bolivia melding van deze decentralisatie, die oorzaak is, dat
+de kooplieden in elke stad op nieuwe en verschillende moeilijkheden
+stuiten, en ten slotte afhangen van de willekeur van enkele ambtenaren,
+aan wie de overheid het innen der belastingen heeft opgedragen,
+die zoowel van de koopwaar worden geheven als van den reiziger die
+ze aanbiedt. Toch zal La Paz, ondanks haar 25 à 30 000 inwoners,
+(het getal is trouwens zeer moeilijk vast te stellen bij de steeds
+wisselende en zwervende indiaansche bevolking), wel niet bestemd
+zijn, de voorname plaats als handelsstad te bekleeden, waarvan zij
+zich thans reeds bij voorbaat verzekerd acht. In dit opzicht kan la
+Paz op één lijn worden gesteld met Sucre en Potosi; het is noch een
+stapelplaats, zooals Oruro geworden is, sedert de spoorweglijn van
+Antofagasta daarheen is aangelegd , noch een tusschenstation voor
+waren, die naar het district Santa Cruz worden uitgevoerd, zooals
+Cochabamba. Wat te La Paz wordt ingevoerd, is uitsluitend bestemd
+voor eigen verbruik; want wat naar de streken der Yungas en naar Beni
+wordt gezonden, is niet de moeite waard om te vermelden.
+
+Wenscht echter La Paz een ruim veld voor het verwezenlijken van
+hervormingsplannen, dan kan de stad dit vinden in de bovenvermelde
+misbruiken, die dringend om verbetering roepen; op die wijze alleen zou
+zij zich verdienstelijk kunnen maken jegens Bolivia en de verschillende
+vreemde volken, die met dit land in betrekking staan. Gelegenheid
+tot invoer is er genoeg in Bolivia. Behalve timmerhout en veevoeder,
+welke slechts met voordeel kunnen worden geïmporteerd in plaatsen, die
+aan of dichtbij den spoorweg zijn gelegen, kunnen de voortbrengselen
+uit den vreemde tot naar de verst verwijderde gedeelten van het land
+worden vervoerd. Suiker kwam vroeger uit Santa Cruz en werd verkocht
+voor 70 bolivianen de honderd kilo, tegenwoordig krijgt men de suiker
+uit Duitschland en België, en betaalt thans voor dezelfde hoeveelheid
+40 bolivianen. Men heeft getracht, dit artikel uit Parijs te laten
+komen; maar de concurrentie der beide eerstgenoemde landen was van
+dien aard, dat het den kooplieden onmogelijk werd gemaakt, hun waar
+uit Frankrijk te betrekken. Vroeger leverde Frankrijk hier nagenoeg
+alle geestrijke dranken; maar deze zijn vervangen door den alcohol
+van veertig graden, uit suikerriet verkregen, dien de Indianen,
+met water vermengd, plegen te drinken. Eerst werd deze levering
+van spiritualiën, die onzen uitvoerhandel groote schade toebracht,
+gemonopoliseerd door Peru; thans hebben Chili en Duitschland er zich
+grootendeels van meester gemaakt.
+
+In het algemeen zijn de voornaamste artikelen, welke in Bolivia worden
+ingevoerd: katoenen en linnen stoffen, zijde en meubels van allerlei
+soort. Ongeveer vijftien jaren geleden werden meubels ingevoerd uit
+Frankrijk, Engeland en de Vereenigde Staten; naarmate echter deze tak
+van handel zich uitbreidde, ontstond een internationale concurrentie,
+en thans zijn het vooral België en Duitschland, die de meubels voor
+Bolivia leveren. Wel zijn deze van mindere kwaliteit, doch zij zien er
+aardig uit, en zijn goedkooper dan die, welke fransche fabrikanten
+kunnen aanbieden. De oorzaken, die er toe hebben bijgedragen,
+den invoer uit Duitschland te begunstigen, zijn de volgende. Ten
+eerste is de afwisselende waarde der boliviaansche munt aanmerkelijk
+gedaald, in vergelijking met het europeesche goudgeld, en het gebrek
+aan kapitaal heeft de boliviaansche afnemers genoodzaakt, bij hun
+inkoopen de grootste zuinigheid te betrachten, terwijl Duitschland
+door de lage prijzen van zijn koopwaar groote voordeelen biedt. Nog
+een andere oorzaak is deze: de toenemende neiging tot landverhuizing
+der Duitschers heeft ondernemende lieden uit Duitschland naar Bolivia
+gevoerd. Onder bescherming van hun regeering vestigen zij zich in
+Bolivia, stellen zich op de hoogte van de behoeften der steden,
+waar zij verblijf houden, zenden stalen naar Duitschland van alles,
+wat daar wordt verkocht, en maken zoo gebruik van elke gelegenheid
+om zich vasten voet te verschaffen. Hoewel hun waar van beslist
+mindere hoedanigheid is dan de fransche, moet men toegeven, wat zij
+aanbieden, is goedkoop, wat er in Bolivia 't meest op aankomt, en ziet
+er bovendien aanlokkend genoeg uit, om gemakkelijk koopers te vinden.
+
+Zoodoende heeft Frankrijk hier ook de levering verloren van gemaakte
+costumes, merinos en cachemir, borduurwol, japonstoffen, shawls,
+dames-, heeren- en kinderhoeden, onderkleeding, manufacturen etc,
+evenals de halfzijden, halfkatoenen weefsels. Tot nog toe echter blijft
+Engeland onovertroffen in gebleekt en ongebleekt katoen, gekleurd
+sits, tapijten enz. De boliviaansche kooplieden, die geen Duitschers
+zijn, staan niet rechtstreeks in verbinding met Hamburg en Berlijn,
+en richten hun aanvraag tot de commissionnairs in Parijs; doch deze
+laatsten koopen dikwijls allerlei artikelen, onverschillig waar,
+die zij voor duitsch laten doorgaan, en zenden deze uit de havens
+van Hamburg en Antwerpen naar Antofagasta, hetgeen zeer schadelijk
+is voor de fransche handelsbelangen. De voornaamste handel op Bolivia
+drijft Engeland; dadelijk daarna volgt Duitschland, en Frankrijk kan
+eerst in de derde plaats worden genoemd.
+
+Een der hulpmiddelen, die den franschen uitvoerhandel ten dienste
+staan, is de specialiteit in elken vorm; iets, waaraan de Bolivianen
+gewend zijn en behoefte hebben.
+
+De verkoop van waren met een eigen handelsmerk is hier vooral aan te
+bevelen, omdat zulk een merk, als het eenmaal gunstig bekend staat,
+niet licht wordt verdrongen. De aard der koopers, die traag zijn en
+gehecht aan sleur, brengt van zelf mede, dat zij niet licht geneigd
+zullen zijn, iets nieuws te beproeven. Ongelukkig zijn de namaaksels,
+die voornamelijk schuld zijn aan den achteruitgang van den franschen
+handel in deze streken, hier aan de orde van den dag, vooral bij
+de merken van betere kwaliteit. Het staat vast, dat dit misbruik,
+op zoo groote schaal gedreven als thans, den handel van Frankrijk
+met Bolivia ernstig moet benadeelen. Wat hebben, tot nog toe, de
+meest bevoegde autoriteiten gedaan, om den voortgang van dit kwaad te
+stuiten, dat ook hun eigen belang bedreigt? Het orgaan der nationale
+vereeniging van Handel en Nijverheid, rue Lancry te Parijs, geeft het
+antwoord op deze vraag, in zijn nummer van 23 Oct. '07. "Wij moeten
+de aandacht vestigen," leest men daar, "op een artikel in het verslag
+van de fransche kamer van koophandel te Constantinopel, betreffende
+het namaken van fransche producten, 't geen op zoo schaamtelooze
+wijze gebeurt, dat het publiek langzamerhand van het gebruik onzer
+waren wordt afgewend. Wij moeten ons hiertegen verzetten en hen,
+die zich hieraan schuldig maken, met kracht bestrijden. In Parijs
+bestaat een vereeniging van fabrikanten, die zich ten doel stelt,
+de fransche handelsmerken in de geheele wereld te beschermen. Doch
+deze vereeniging heeft nooit stappen in deze richting gedaan; wat
+misschien een zuinige maatregel is, doch niet bevorderlijk voor het
+doel, dat de leden wenschen te bereiken en waarvoor zij hun bijdragen
+storten." Jammer genoeg is deze opmerking niet alleen van toepassing
+in Turkije; maar geldt overal, en wel in 't bijzonder in Bolivia.
+
+En al is in Frankrijk een krachtig ingrijpen nog niet mogelijk, in
+Bolivia kunnen de fransche producten wel degelijk beschermd worden,
+wanneer ieder maar de middelen wilde aangrijpen, die hem daartoe ten
+dienste staan. In Bolivia toch kan iedere verkooper gemakkelijk en
+zonder groote onkosten zijn merken beschermen, sedert de invoering
+der wet van 25 November '93, die den 21sten Maart '97 door een
+presidentsbesluit werd bekrachtigd. Deze wet en dit besluit,
+waaromtrent alle boliviaansche consuls belanghebbenden kunnen
+inlichten, zijn onze fransche wet in dezen vooruit. In Frankrijk
+is het handelsmerk enkel een bewijs van eigendom; in Bolivia, als
+in vele andere landen, geeft het deponeeren van een merk het recht,
+om dat merk door de wet te doen verdedigen.
+
+De beschouwing van Bolivia's handel brengt ons als van zelf op den
+financieelen toestand van het rijk. Het spreekt van zelf, dat bij
+een jeugdig land, een Staat, die nog slechts zijn eerste schreden op
+den levensweg heeft gezet, hier geen sprake zal zijn van kolossale
+cijfers. Doch de staat der inkomsten dekt ongeveer die der uitgaven,
+en een klein tekort in het loopende jaar, zal, naar men zegt, in het
+volgende reeds weder zijn aangevuld. Het eenige, waarvoor de staat
+millioenen zou kunnen noodig hebben, is de aanleg van spoorwegen. Maar
+Bolivia zou tot het bereiken van dit doel zooveel geld ter beschikking
+kunnen krijgen als het slechts wilde; daar men van te voren weet,
+welke winsten dit zou afwerpen en hoezeer de uitvoerhandel erdoor
+zou worden gebaat. Waar men zoo zeker is, dat het kapitaal goede
+rente zal afwerpen, zullen kapitalisten wel niet aarzelen, hun geld
+in deze onderneming te steken.
+
+Het laat zich dan ook verklaren, dat een leening van 50 à 100 millioen
+francs, door een machtige financieele groep in Engeland Bolivia
+onder zeer voordeelige voorwaarden aangeboden, door laatstgenoemd
+land geweigerd is. In antwoord toch op deze aanbieding schreef de
+boliviaansche regeering: "Het aanbod van een leening door zulk een
+machtige combinatie is zeer vleiend voor het crediet der Republiek;
+doch onze inkomsten bedragen meer dan voldoende om onze uitgaven te
+dekken, en die inkomsten zullen aanmerkelijk vermeerderen bij den
+toenemenden vooruitgang van ons land. Het eenige doel, waarvoor wij
+aanzienlijke sommen zullen noodig hebben is de uitbreiding van het
+spoorwegnet, dat de verschillende departementen onderling, zoowel
+als met de omliggende republieken moet verbinden.
+
+"Dit net zal worden aangelegd door amerikaansche ondernemers, die een
+kapitaal zullen storten van 7 1/2 millioen pond sterling, welk cijfer
+eventueel tot 9 1/2 millioen zal worden verhoogd, terwijl de regeering
+van hare zijde 50 millioen francs zal bijdragen. De 50 000 pond, die
+wij aan de studie onzer spoorwegen hebben ten koste gelegd, zullen ons
+door de hierboven bedoelde amerikaansche financiers worden vergoed."
+
+Wij willen voorts nog melding maken van twee voor kort ingevoerde
+hervormingen, die blijk geven van den vooruitstrevenden geest, welke
+in Bolivia heerscht en te danken zijn aan het helder inzicht van den
+jeugdigen minister van financiën del Castillo.
+
+Deze hervormingen, die van groot belang zijn voor het land, betreffen
+den muntstandaard en het bankwezen. De standaardmunt was, zooals reeds
+gezegd is, in Bolivia in waarde verminderd; de zilveren piaster,
+die een waarde heette te vertegenwoordigen van 5 francs, gold in
+werkelijkheid niet meer dan twee francs en eenige centimes. Deze
+zilverstukken worden thans buiten koers gesteld, en vervangen door
+goudgeld. Dit zal gemakkelijk gaan in een land waar goud wordt
+gevonden, en den internationalen handel zeer ten goede komen.
+
+Ten tweede zullen de vele banken, die in Bolivia bestaan, en die allen
+biljetten kunnen uitgeven tot een zekere waarde, worden vereenigd
+tot een enkele, door den Staat gewaarborgde nationale bank van Bolivia.
+
+Volgens de verklaringen van alle onderzoekers en aardrijkskundigen,
+die het land grondig hebben leeren kennen, kan geen oord ter wereld
+met Bolivia wedijveren in rijkdom aan schatten uit het delfstoffen-,
+dieren- en plantenrijk. Nog voor kort werd door duitsche geleerden
+verzekerd, dat Bolivia het rijkste land der wereld was. En die
+bewering is niet nieuw. Vele reizigers, die Z. Amerika goed kennen,
+zijn het hiermede eens. Jaren geleden heeft A. d'Orbigny dezelfde
+meening verkondigd, in het hoofdstuk, aan Bolivia gewijd, van zijn
+l'Amérique méridionale.
+
+Maar al deze geleerde en bereisde schrijvers wijden meer uit over de
+gesteldheid en het aantal der mijnen, over het zilver, goud, petroleum,
+tin, mica, bismuth, bruinsteen, koper, platina, kwikzilver, borax,
+etc, die hier worden aangetroffen, dan over de voortbrengselen uit het
+plantenrijk, die toch een der voornaamste bronnen van rijkdom zijn,
+waarin dit wonderbare land zich kan verheugen. Het bezit de meeste
+producten van Europa en Afrika, en bovendien nog menige andere,
+voortreffelijk in hun soort, welke in ons werelddeel niet worden
+verbouwd; koffie, cacao, tabak (even goed als die uit Havanna) kaneel;
+suikerriet, dat een hoogte van negen à tien voet bereikt; vanille;
+kruidnagelen; de coca, die in de moderne pharmacopie een rol speelt,
+aardnoten en nog meer, te veel om te noemen.
+
+Door een zonderlinge speling der natuur worden juist de kostbaarste
+dezer producten gevonden in de streken, welke het moeilijkst
+te bereiken zijn. In een geheel afgelegen streek wordt de beste
+koffie verbouwd, en in de maagdelijke wouden de caoutchouc-boom
+aangetroffen. In een dagreis, per muilezel, van La Paz naar het
+binnenland, bereikt men de Yungas, de streek, waar de beste koffie
+wordt verbouwd door Indianen, met de haren in een staart gevlochten
+als Chinezen, en in zeer primitieve kleederdracht, typen, die men
+wel eens in de straten van La Paz ontmoet.
+
+De koffie der Yungas, die in den handel niet veel wordt aangetroffen,
+is zelfs voor hen, die geen deskundigen zijn, gemakkelijk te
+herkennen; de boonen zijn klein, een weinig doorschijnend, en
+blauwachtig grijs. De fijnproevers, wie het zeldzame voorrecht te
+beurt valt er een partijtje van te bemachtigen, weten, dat de naam
+"de beste koffie der wereld" in dit geval geen ijdele grootspraak
+is. Jammer genoeg dat onze uitgesproken voorliefde voor den geurigen
+drank in de Yungas niet wordt gedeeld; de Indianen, die aan dergelijke
+genotmiddelen geen behoefte gevoelen, laten den grond braak liggen,
+die zooveel rijkdommen bevat.
+
+Wanneer eenmaal de vreemde kolonisten zullen hebben ingezien, dat hier
+een vrij wat vruchtbaarder veld te ontginnen valt, dan hun geboden
+wordt in de mijnen van het hooggebergte, kunnen met de koffie der
+Yungas schatten worden verdiend.
+
+Wanneer men zijn weg verder voortzet naar het Noordoosten, bereikt men
+Beni, het nog ondoorzochte en door woeste stammen bewoonde grondgebied,
+van Midden-Zuid-Amerika, dat steeds de twistappel is geweest tusschen
+Bolivia, Peru en Brazilië.
+
+Het departement Beni is een der door de natuur zelf aangewezen streken
+voor de teelt van den boom, die de caoutchouc levert. De caoutchouc,
+uit deze streken afkomstig, wordt als veel beter beschouwd, dan
+die uit Afrika; omdat de boomsoort, waaruit zij getrokken wordt,
+een hevea is, terwijl in Afrika slechts de ficus elastica groeit,
+welke een minder waardevolle soort van caoutchouc oplevert. In Afrika
+zelf wordt de meerdere voortreffelijkheid der hevea erkend, en in
+het Zuiden van Madagascar heeft men groote proefplantages aangelegd,
+langs de oevers der rivier Mananjary, van heveas, die uit Beni en de
+streken, aan de bijrivieren der Amazone gelegen, zijn aangevoerd.
+
+De caoutchouc uit Beni komt aan de europeesche markt in den vorm van
+groote brooden, voor de eerste tweede en derde kwaliteit, en voor
+de mindere soorten in den vorm van kogels of bolletjes. Zonder
+het voorbeeld van verschillende andere schrijvers te volgen,
+en een uitvoerige beschrijving te geven van de wijzen waarop de
+harsachtige stof wordt bereid, welke in Europa voor zoo oneindig
+vele doeleinden zal worden aangewend, kan ik toch niet nalaten,
+met nadruk te verklaren, dat zoowel Beni als in het algemeen het
+stroomgebied der rivieren, die van de Oostelijke helling der Andes
+zich in de Amazonerivier uitstorten, in elk opzicht waard zijn, om
+door ondernemende onderzoekers, die over een ruim kapitaal kunnen
+beschikken, te worden geëxploiteerd. Het aantal caoutchoucboomen in
+dit gedeelte van Amerika is zoo groot, dat geheele menschen-geslachten
+noodig zouden zijn, om den voorraad uit te putten. Jongelieden, die
+gaarne rijk zouden worden, mogen dezen raad ter harte nemen, altoos
+wanneer zij moedig en volhardend genoeg zijn om zich vele gevaren en
+ontberingen te willen getroosten.
+
+Gewoonlijk vereenigen zich de caoutchouc-zoekers, die in deze
+onherbergzame streken werkzaam zijn, en vormen samen een soort kolonie,
+of voegen zich bij een dergelijke reeds bestaande vereeniging. Zulk
+een plaats draagt dan den weidschen naam van stad; maar is gewoonlijk
+niet veel meer dan een meer of minder dicht bijeengeschaarde groep
+hutten, met een bevolking van half getemde Indianen. De europeesche
+kolonisten voeren er natuurlijk den boventoon, en laten de Indianen
+voor hen werken. Het behoeft niet gezegd te worden, dat ruw geweld
+hier aan de orde van den dag is, en dat het gezag zich dan ook helaas
+door geen ander middel laat handhaven.
+
+Dikwijls wordt de heftige vijandschap der kolonisten onderling, en de
+twisten daardoor ontstaan, oorzaak van bloedige drama's, waarin dolk en
+revolver hun rol spelen. Meermalen ook komen de Indianen, die even als
+vee met den lazzo worden gevangen, en zonder verderen vorm van proces
+tot arbeiden gedwongen, tegen hun meesters in opstand, vermoorden hen,
+verbranden hun hutten, en keeren tot hun vroegeren staat terug. Eerst
+wanneer eenige maanden later de karavaan met levensmiddelen het kamp
+bereikt, die door de agenten dezer vereenigingen wordt uitgezonden,
+om hen geregeld van proviand te voorzien, en zij op de bekende plek
+slechts de asch der verbrande hutten en verspreide beenderen vinden,
+begrijpen zij wat er gebeurd is, en keeren onverrichterzake terug.
+
+Alle caoutchouc-zoekers stellen zich vooraf in verbinding met
+groote handelshuizen in de voornaamste steden van Europa, die
+filialen hebben in de plaatsen, welke het dichtst bij de onbewoonde
+streken zijn gelegen, die zij zich voornemen, te bezoeken; n. l. in
+Bolivia te La Paz en Cochabamba; in Peru te Arequipa en Cuzco. Deze
+vertegenwoordigers zijn de eenige band, die de pioniers nog met de
+beschaafde wereld verbindt. Zij zenden op van te voren vastgestelde
+tijden hun karavanen uit, die de kolonisten voorzien van voedsel,
+kleeding, gereedschappen, wapens enz. Daarvoor in de plaats nemen
+zij de sedert hun laatste bezoek verzamelde caoutchouc mede terug en
+brengen deze bij de genoemde agenten, die ze naar Europa verzenden,
+en tevens de verschillende geldzaken regelen, die bij dezen
+gecompliceerden handel vallen te vereffenen.
+
+Ook een zeer winstgevende tak van bedrijf, die echter door het
+geringer aantal afnemers der waar minder bekend wordt, is het zoeken
+van orchideeën, waaraan de maagdelijke wouden hier rijk zijn.
+
+Vooral engelsche handelshuizen in de City maken hiervan hun
+specialiteit, en zenden met groote kosten dappere en geoefende
+lieden uit naar de streken, aan den bovenloop der Amazonerivier
+gelegen. Maandenlang vertoeven deze in de eenzame wouden, en brengen
+van daar, dikwijls met levensgevaar, de prachtige orchideeën mede, die
+later zullen prijken in de salons der europeesche millionairs. Dikwijls
+worden in de verzamelingen van schatrijke en hartstochtelijke
+liefhebbers van orchideeën zeldzame exemplaren aangetroffen, die
+fabelachtige sommen vertegenwoordigen. In "La Vie à la Campagne"
+was onlangs sprake van orchideeën, die van 30 000 tot 50 000 francs
+hadden gekost. Zulke sommen doen menschen, die niet weten waarin
+eigenlijk de waarde dezer planten schuilt, verstomd staan; maar als
+men begrijpt met hoeveel moeite deze zeldzame planten worden verkregen,
+die dikwijls menschenlevens en in elk geval groote sommen gelds hebben
+gekost, laat zich die reusachtig hooge prijs wel verklaren. Doch
+deze maagdelijke wouden zijn voor den reiziger, die zich niet ten
+doel stelt te zoeken naar de schatten, welke zij verborgen houden,
+een ontoegankelijke en ondoordringbare wildernis. Het is feitelijk
+onmogelijk, hier een uitweg uit Bolivia te zoeken naar de zijde van
+Brazilië. Men moet wel terugkeeren naar La Paz, dat niet ten onrechte
+het eindstation van Bolivia heet.
+
+Geen nauwkeurige beschrijving van Bolivia zou volledig zijn, waarin
+verzuimd werd melding te maken van een niet te versmaden bron van
+winst, n. l. de chinchilla-huiden, die als kostbaar pelswerk bij
+de europeesche dames zeer gezocht zijn. De chinchilla, die onze
+bevallige mondaines een prachtig zijde-achtig bont levert, in tinten,
+die afwisselen tusschen zacht grijsachtig bruin en blauwgrijs, is een
+aardig knaagdiertje, dat leeft op de westelijke hellingen der Andes,
+en het midden houdt tusschen een rat, een konijn, en een eekhoorn. De
+chinchilla of _mus laniger_, evenals de vistcacha, die hem na verwant
+is, mag zich er op beroemen in de natuurlijke historie zijn naam te
+hebben geleend aan een afzonderlijke familie, die der chinchilliden. De
+huid van het beestje beslaat, uitgeslagen, slechts een oppervlakte
+van 50 of 60 vierkante centimeter. Dit verklaart dan ook de hooge
+prijzen, die in Europa voor het chinchillabont worden betaald;
+want niet alleen zijn er zeer veel huiden noodig om een dergelijk
+stel bont te vervaardigen; maar reeds in het land, waar de dieren
+gevangen worden, vragen de chinchilla-jagers voor de goede soorten
+van 70 tot 90 francs voor het dozijn huiden; en daarbij komen dan nog,
+behalve de winst van de verkoopers, tusschenpersonen en bontwerkers,
+de onkosten van emballage en transport, van de bereiding van het
+leder en het afwerken der kostbare artikelen.
+
+Wanneer men, op zijn muilezel gezeten, over de hoogvlakte en langs de
+hellingen der Andes trekt, ziet men de viscachas, met hun heldere
+oogjes, bij duizenden zich warmen in de stralen der morgenzon,
+knabbelend op wortels en grassprietjes en, waar zij ze kunnen
+bemachtigen, ook graan en vruchten. Als de reiziger een geweer bij
+zich heeft, vermaakt hij zich, ter afwisseling op de eentonige reis,
+niet zelden met zijn vaardigheid te beproeven in het schieten van die
+aardige kleine diertjes. Hun vleesch moet bijzonder fijn van smaak
+zijn. Maar het gebeurt niet licht, dat iemand een viscachaboutje te
+proeven krijgt, want het kleine goed is zoo rap als eekhorentjes,
+en wipt bij 't minste verdachte geluid in hun hol.
+
+Vroeger, tot de eerste helft der vorige eeuw, dartelden, met de
+viscachas, ook de chinchillas hier rond. In oude reisverhalen kan men
+lezen, hoe deze dieren hier zoo talrijk waren, dat zij dikwijls bij
+hun vlucht door de hoeven der muilezels werden vertrapt. Toen maakte
+men echter ook nog geen jacht op de chinchilla's. Thans geven zich
+de jagers alle mogelijke moeite, om ze dood of levend in handen te
+krijgen. Het is reeds zoover gekomen, dat de regeering van Bolivia
+en Chili op middelen zint om deze jacht te reglementeeren, daar
+anders de tijd niet meer ver zou zijn, waarin het geheele ras zou
+zijn uitgeroeid.
+
+Van Valparaiso naar het Noorden trekkend, treft men, na Coquimbo,
+de chinchilla's aan op al de berghellingen langs de chileensche kust,
+zoowel als op de boliviaansche hoogvlakten. Uit Bolivia zijn trouwens
+de grootste, zachtste, en glanzigste huiden afkomstig, die, om ze te
+onderscheiden van de chileensche, "chinchilla royal" worden genoemd.
+
+Geregeld eenmaal per week brengt een kar, die veel gelijkt op het
+vroeger beschreven vervoermiddel tusschen Oruro en La Paz, reizigers
+naar de ietwat kille oevers van het meer Titicaca, waar het kleine
+groepje huizen ligt, dat zoo onbescheiden is, zich een havenstad te
+noemen en den naam Chililaya of Puerto Perez draagt. Voor zijn pleizier
+behoeft men de reis niet te ondernemen; maar veel geld kost het
+uitstapje dan ook niet. Voor 7 1/2 boliviaan en acht uren schommelens
+in de kar kunnen de bewoners van La Paz zich het genoegen verschaffen,
+een poosje op de vischvangst te gaan in hun geliefkoosd meer.
+
+Te Chililaya, aan de boliviaansche zijde, scheept men zich in op een
+stoombootje, dat den reiziger na een vaart van 18 tot 20 uren aan den
+Zuidwestelijken oever brengt, te Puno, in Peru. Het Titicacameer, dat,
+naar beweerd wordt, 3813 Meter boven het oppervlak van den Stillen
+Oceaan is gelegen, is werkelijk een binnenzee, met een uitgestrektheid
+van 8340 vierkante kilometer. Het nabijgelegen meer van Poopo, of
+Pampa Aullagas, waarin het overvloedige water van het Titicaca-meer
+door den Desaguadera wordt uitgestort, beslaat de eveneens niet
+geringe oppervlakte van 2530 vierkante kilometer.
+
+Op vaste tijden in het jaar dient de stoomboot, die de heldere
+wateren van het Titicaca-meer bevaart, als vervoermiddel voor
+duizenden pelgrims, die zich naar Copacabana begeven. Dit is het
+Lourdes van Bolivia, en de zwarte maagd van het heiligdom heeft,
+naar de geloovigen beweren, tallooze genezingen bewerkt.
+
+Midden in het meer, op 90 kilometer afstand van Puno, vaart men voorbij
+het historische eiland Titicaca. Volgens zeer oude Inca-legenden
+zou van uit dit eiland de beroemde Manco Capac, de Inca der Incas,
+gekomen zijn, met zijn vrouw, Mama Oello, om het rijk te veroveren,
+waar hij zijn heerschappij grondvestte in de streken, die thans Peru
+en Noordelijk Bolivia vormen.
+
+Op dit eiland ziet men nog bouwvallen, die overblijfselen heeten te
+zijn van den Zonnetempel, het verblijf der maagdelijke priesteressen
+van het Vuur, en andere, eertijds belangrijke monumenten. Ten laatste
+bereiken wij Puno, op peruaansch grondgebied. Als wij gebruik maken
+van een der treinen, die om de twee dagen vertrekken, dalen wij van
+de hoogvlakte af, langs een niet minder woesten en bergachtigen weg,
+dan die van Antofagasta, waarlangs wij haar hebben bestegen. Tusschen
+Puno, op 3822 M. hoogte, en den Stillen Oceaan ligt een spoorweglijn
+van 523 kilometer lengte, die tusschen meren en door bergen slingert,
+en zigzags-gewijze opkruipt langs den vulkaan Misti, die zich boven
+Arequipa verheft. Na het station Juliaca, op 3825 M. hoogte, waar zich
+de lijn van Sicuani afscheidt, die later naar de stad Cuzco zal worden
+doorgetrokken, daalt de weg langzaam tot Arequipa, de tweede stad van
+Peru, die op een hoogte van 2301 M. is gelegen, en 172 kilometer van
+het eindstation verwijderd is. Den volgenden morgen, of twee dagen
+later, haalt een andere trein de reizigers uit Arequipa af, waarna
+men, steeds dalende, des middags in de havenplaats Mollendo aankomt,
+na de eentonige woestijn van Islay te zijn doorgetrokken. Mollendo is
+slechts een klein stipje op de kaart; maar het is het eindstation van
+den spoorweg, en aan een inham van den Oceaan gelegen, waar de schepen,
+die langs de kust varen, voor anker liggen, om koopwaren en reizigers
+op te nemen, die door ervaren zeelieden aan boord worden gebracht.
+
+Het tegenwoordige Bolivia is voor administratieve en militaire
+doeleinden in negen departementen verdeeld, n.l.: Chuquisaca, la Paz,
+Cochabamba, Potosi, Oruro, Atacama (een provincie, die voorloopig eens
+weer door Chili geannexeerd is), Beni, Santa Cruz en Tarija. Wanneer
+wij de aandacht onzer lezers tot nog toe voornamelijk op de zes eerste
+hebben gevestigd, dan is de reden hiervan te zoeken in het feit, dat
+zij de eigenlijke kern der republiek Bolivia vormen, en daarenboven de
+eenige zijn, waar Europeanen zich uit een oogmerk van praktisch belang
+metterwoon hebben gevestigd. Toch is Beni een belangrijk departement,
+alleen reeds door zijn uitgestrektheid, die 260 494 vierkante kilometer
+bedraagt; Santa Cruz, dat nog grooter is, beslaat een oppervlakte van
+327 214 kilometer, terwijl het departement Tarija 89 643 vierkante
+kilometer groot is. Wij brachten aan deze departementen slechts
+een kort bezoek. Zij zouden dan ook veeleer een geëigend veld van
+onderzoek vormen voor ethnographische en archeologische navorschers
+in het gebied, dat bewoond wordt door de Indianen van de Oostzijde
+der Andes, en tusschen de rivieren Madre de Dios, Beni, Grande en
+Pilcomayo is gelegen. Een dergelijke reis werd in 1904-5 ondernomen
+door baron Erlang Nordenskjöld, zoon van den beroemden poolreiziger
+en neef van Dr. Otto Nordenskjöld. Om echter mijn reisverhaal te
+voltooien, wil ik aan deze provincies het laatste gedeelte wijden
+mijner beschrijving van Bolivia.
+
+Wat de juiste grens betreft tusschen de departementen Beni en Santa
+Cruz, de voorzichtigheid verbiedt den schrijver, die zich niet gaarne
+het ongenoegen der Bolivianen of van de bewoners der andere naburige
+staten op den hals zou halen, hierin een voorbarig oordeel uit te
+spreken. De streken aan den bovenloop der Amazonerivier, waarin de
+grens van Bolivia is gelegen, zijn nog te weinig bekend, dan dat elk
+der betrokken partijen met zekerheid over het mijn en dijn zou kunnen
+beslissen. En als ik mij wilde beroepen op een aardrijkskundig werk,
+getiteld "Notions sur la Géographie de la Bolivie" door den heer Justo
+Leigue Moreno, uitgegeven te Sucre in 1889, of op de "Encyclopédie
+Américaine", of "Britannique", zou het blijken, dat voor geen der
+deskundigen, die hier aan het woord zijn, een bepaalde grens staat
+vastgesteld. Dus is het maar 't beste zich te houden, zooals ik
+reeds aan het begin van mijn verhaal heb vermeld, aan de gegevens,
+verstrekt door den boliviaanschen aardrijkskundige Manuel Vicente
+Ballivian. Van zijn cijfers heb ik mij ook bediend, toen ik hierboven
+de oppervlakte aangaf der drie provinciën, waarvan thans sprake is.
+
+Voor het verbazend uitgestrekte departement Beni zijn slechts 22 000
+inwoners aangegeven. Ruimte is er genoeg; maar het land is schaars
+bevolkt. De eenige belangrijke plaatsen zijn Trinidad aan de Rio
+Marmore, de hoofdstad van het departement, Magdalena, Santa Ana en
+Reyes. Andere gedeelten van het aan steden arme land dragen den naam
+der stammen, die er verblijf houden, waarvan het meest bekend zijn:
+de Mojos, de Itonamas, de Canichanas, de Baures, de Mobimas en de
+Cayubabas. Hun nog zeer primitieve beschaving hebben zij te danken
+aan den invloed, door Jezuiten-zendelingen hier in de 18de eeuw
+uitgeoefend. Doch de dalen van den Purus, van de Iruyani, de Mechupo,
+de Madre de Dios, die door de Indianen Mayutata of Slangenrivier wordt
+genoemd, worden bewoond door geheel woeste stammen met zonderlinge
+namen, zooals de Araonas, de Pacaraguas, Toromonos, Cavinas, Chacobos,
+Sirianos, Simonianos.
+
+Men schat het aantal dier Indianen op twintigduizend ongeveer, een zeer
+weinig betrouwbare opgave echter, waar geen enkele onderzoeker in de
+gelegenheid is geweest, een nauwkeurige telling te ondernemen. Eenige
+van deze stammen zijn, volgens den spaanschen franciskaner monnik
+Fidel de Codinach, die langen tijd in deze streken heeft vertoefd,
+menscheneters. Zij weten zelfs niet, dat zooiets als kleeding bestaat,
+en leven in den natuurstaat, evenals de apen en andere dieren, die
+zich met hen schuil houden in de dichte wouden langs de oevers der
+talrijke bijvloeden van de Amazonerivier. De dappere photograaf, die
+ons hun afbeeldingen bezorgde, moest gebruik maken van een krijgslist
+om hun conterfeitsel machtig te worden. Gelukkig had hij in zijn kamp
+een tooverlantaarn, waarmee hij in donker voor de wilden vertooningen
+gaf, en waardoor het hem gelukte, hen te bewegen, zich ook in het
+volle zonlicht voor zijn instrument te plaatsen, in afwachting van een
+dergelijk schouwspel, als 't geen hen de vorige maal zoo geboeid had.
+
+Dit gedeelte van Bolivia wordt besproeid door groote rivieren,
+waarvan de bronnen, door alle departementen van Bolivia verspreid,
+steeds nieuwe bijvloeden leveren aan de zijrivieren, die zich in den
+Maranon en de Amazone uitstorten. De caoutchouc-zoekers hebben dikwijls
+pogingen aangewend, om voor de scheepvaart van deze rivieren gebruik
+te maken, zonder echter daarin volkomen te zijn geslaagd. Heden zijn
+nog slechts gedeelten van enkele rivieren bevaarbaar. De Rio Beni
+heeft slechts een bevaarbaar gedeelte van 220 à 250 kilometer lengte;
+van af een zeker punt, voorbij de stroomversnelling van Esperanza,
+op ongeveer 10° 40' Z. B. tot aan de haven van Reys. De Madre de
+Dios is bevaarbaar van af haar vereeniging met de Rio Beni tot
+aan de caoutchouc-exploitatie El Carmen, 360 kilometer van Villa
+Bella. De Rio Marmore kan bevaren worden van Villa Bella, waar
+de stroomversnellingen eindigen, 500 kilometer ver tot Trinidad,
+en van daar tot haar samenvloeiing met de Chaparé. Gedurende den
+regentijd kan men zelfs de Chaparé opvaren tot aan de haven Coni in
+Cochabamba, en de Rio Sara tot aan Cuatro Ojos in het departement
+Santa Cruz. Men kan zich licht voorstellen, dat hier geen geregelde
+dienst wordt onderhouden door stoombooten, of andere behoorlijk
+ingerichte vaartuigen. Alles geschiedt op de meest primitieve wijze;
+en de roeiers zijn Indianen, gewend aan het lastige en gevaarlijke
+besturen der schommelende prauwen zonder kiel. Zij roeien met hun
+pagaaien tegen den stroom op met een snelheid van omstreeks 3 à 4
+kilometer in het uur en bij een lading van 5 of 6 ton, terwijl zij
+natuurlijk veel vlugger terugkeeren, met een snelheid van 15 à 16
+kilometer in het uur. Somtijds, wanneer op enkele plaatsen, door
+het wassen der rivier, de stroomversnellingen een onoverkomelijken
+hinderpaal vormen, zijn deze lieden genoodzaakt aan land te gaan,
+hun prauwen leeg te halen en deze, met de waren die zij vervoeren,
+mede te sleepen door het dichte woud langs den oever der rivier,
+om zich later opnieuw te water te begeven.
+
+Hoe moeilijk bevaarbaar ook, toch zijn deze waterwegen van onschatbare
+waarde, daar zij tot nog toe de eenige verbinding vormen tusschen het
+hart van Bolivia en Beni, en eveneens tusschen Beni en den Atlantischen
+Oceaan. Hoeveel ladingen caoutchouc, die in den dienst onzer nijverheid
+worden verbruikt, zijn niet langs deze rivieren vervoerd tot Villa
+Bella, en vervolgens door Indianen, voorbij de stroomversnellingen
+en watervallen van de Rio Madeira 400 kilometer verder gedragen,
+tot aan San Antonio, het eindstation voor de rivierstoombootvaart van
+Para, dat nog 1300 kilometer verwijderd ligt, om eindelijk, langs de
+bijvloeden der Amazonerivier den Atlantischen Oceaan en onze zeehavens
+te bereiken!
+
+Beni en het noordelijk deel van het departement Santa Cruz genieten
+een constante gematigde temperatuur, die afwisselt tusschen 30 en 35
+graden. Er heerscht een eeuwige zomer, en het begrip winter sluit geen
+andere voorstelling dan die van een regentijd in. Dan veranderen de
+vlakten dezer streek in meren, waarover de slimme Indianen hun waren
+vervoeren, die reeds van te voren worden verzameld, in afwachting van
+den tijd, waarin jaarlijks de scheepvaart in deze streken mogelijk
+wordt. Hoe rijk ook de fauna en flora van dit land mogen zijn, het
+blijft door zijn gebrek aan verkeersmiddelen, een bewaarplaats voor
+onontgonnen schatten.
+
+Geheel aan het eind van Bolivia, d. w. z. ten Zuiden van het
+departement Santa Cruz, en naar de zijde van Argentinië gelegen,
+bevindt zich het departement Tarija, met de hoofdstad van dien naam,
+en de steden Concepcion, San Lorenzo, Salinas en Yacuiva. Tusschen
+dit departement en de provincies der boliviaansche hoogvlakte bestaat
+een zeer groot verschil. In het algemeen beschouwd is het boschrijk en
+vlak, op eenige lichte golvingen van het terrein na, en verschillende
+tamelijk hooge heuvelreeksen, die echter geen samenhangende keten
+vormen. De Rio Pilcomayo, die eveneens deel uitmaakt van het stroomnet,
+dat met den Atlantischen Oceaan is verbonden, en die, met de Rio
+Paraguay, veel zuidelijker, de majestueuze Rio de la Plata zal gaan
+verbreeden, begint hier, waar zij door de geheele breedte van het
+departement Tarija stroomt, reeds een zekere grootschheid ten toon te
+spreiden. Deze stroom dient als begrenzende richtingslijn voor een meer
+vaag aangeduiden, dan werkelijk gebaanden weg, waarlangs reizigers,
+die uit Asuncion, de hoofdstad van Paraguay, komen, onder groote
+gevaren en ontberingen de hoogvlakte van Bolivia kunnen bereiken.
+
+Voor hen, die uit Buenos Aires zijn vertrokken, en, in plaats van door
+Chili naar Antofagasta te gaan, er de voorkeur aan hebben gegeven,
+per spoor door de Argentijnsche Republiek te reizen tot aan Jujuy,
+bestaat nog een andere route, die echter ook niet veel beter is,
+dan de hierboven genoemde.
+
+Uit Jujuy moet men dan naar Tupiza reizen, en van daar Potosi zien te
+bereiken. Op deze reis legt men met den trein van Buenos Aires tot
+Jujuy 2310 kilometer af; de afstand tusschen Jujuy en Tupiza is 420
+kilometer, en tusschen Tupiza en Potosi liggen 270 kilometer. Dit
+laatste gedeelte, tusschen Jujuy en Potosi wordt natuurlijk per
+muilezel afgelegd, en daar er geen sprake van is, onderweg zijn
+mondvoorraad te kunnen vernieuwen, is het voorzichtig zich rijkelijk
+van proviand te voorzien. Deze beide wegen stijgen bijna onmerkbaar
+van de hoogte van 800 of 900 Meter, waarop het punt van vertrek is
+gelegen, naar de hoogvlakte van Potosi, door de uitgestrekte vlakten
+der tropische zone, de voortzetting der pampas van Argentinië. Een
+groot gedeelte van het vruchtbare land brengt, waar het geregeld
+wordt bebouwd, graansoorten, groenten en vruchten voort van allerlei
+aard; maïs, rijst, aardappelen, druiven,--eigenlijk al wat men maar
+verlangen kan.
+
+Het zuidelijke gedeelte van het departement Tarija, dat tusschen
+den linker oever van de Pilcomayo, en de grens van Paraguay ligt,
+is de streek van den Grand Chaco, nog even weinig bekend als sommige
+gedeelten van Beni. Hier, juist waar het zuidelijk deel van den
+Grand Chaco grenst aan het Noorden van Argentinië en Paraguay, is het
+vaderland van de maté, of thee van Paraguay. Deze plant, in geheel
+Z. Amerika bekend onder den naam Yerva maté, levert een drank, die door
+meer dan een millioen menschen dagelijks en in groote hoeveelheden
+wordt gebruikt. Het jaarlijksch verbruik per hoofd wordt geschat
+op 2.50 kilogram in Bolivia, 1.50 kilogr. in Chili, 9 kilogr. in
+Argentinië, 10.50 kilogr. in Uruguay en 15 kilogr. in Paraguay. In
+den staat Parana in Brazilië, waar toch koffie wordt verbouwd,
+worden per hoofd jaarlijks 20 kilogram verbruikt. De maté-boom,
+ilex paragueyensis, komt in het wild voor in Parana en het Noorden
+van Paraguay; maar door het veelvuldig gebruik is de vraag naar maté
+zoo toegenomen, dat men zich op het kweeken der bewuste boomen met
+ijver heeft toegelegd. Op een cuadra, een in Z. Amerika algemeen
+gebruikte maat, die 75 hectaren vertegenwoordigt, plant men in den
+regel 1200 matéboomen, die na vier jaren elk een eersten oogst zullen
+opleveren van een half kilo. Na twee jaar rustens geeft dezelfde
+boom twee kilo's, en deze hoeveelheid kan hij voor het vervolg om
+de twee jaar opleveren. Volgens de onlangs gepubliceerde opgaven in
+een verslag van den duitschen consul te Paraguay, is het gebleken,
+dat slechts 70 percent van de geplante boomen zich ontwikkelen;
+maar toch brengt de cultuur van den matéboom een zuivere winst op
+van 90 percent, na aftrek van alle onkosten, die de oogst, verpakking
+en vervoer noodzakelijk maken. Als een derde van de geplante boomen
+hun vollen wasdom bereikt, bedraagt de winst nog 40 percent, en het
+is al zeer onwaarschijnlijk, dat een derde der geplante matéboomen,
+die goed verzorgd worden, mislukken zou.
+
+Wanneer men verder Noordwaarts trekt, verandert de Grand Chaco
+langzamerhand van een vlakte in een boschrijke streek, om ten slotte
+tot een ondoordringbaar woud te worden, dat tot nog toe uitsluitend
+bewoond wordt door een verbazende menigte dieren van allerlei soort:
+vogels, papagaaien, apen, wilde katten, pampahazen, zoo groot als onze
+jachthonden, vossen, herten, en misschien ook wel roofdieren. Dat
+dichte woud van den Grand Chaco is een onoverkomelijke hinderpaal
+voor hen, die Santa Cruz de la Sierra willen bereiken, de hoofdstad
+van het departement Santa Cruz; hoewel bij den eersten blik op de
+kaart juist deze weg de aangewezene schijnt, daar hij in een rechte
+lijn gelegen is. Maar bij reizen in Bolivia gaat de regel niet op,
+dat de rechte lijn de kortste afstand is tusschen twee punten. Santa
+Cruz de la Sierra te bereiken langs een eenigzins geschikten weg, is,
+wanneer men uit een der landen komt, die door den Atlantischen Oceaan
+worden bespoeld, of zelfs uit Paraguay, geen gemakkelijke zaak. Het
+eenvoudigste is, zich naar de braziliaansche stad Corumba aan de Rio
+Paraguay te begeven, op 19° Z. B. en van daar koers te zetten naar
+een zekere groep hutten en gebouwtjes, die den naam van Piedra Blanca
+draagt. Dit is het douanenstation van Bolivia, want het staat aan de
+boliviaansche grens. De menschen, die men er ontmoet, met hun kalme,
+breede gezichten, bijna zonder baardgroei, en hun goedige, donkere
+oogen, wijzen den reiziger gaarne den weg. Men bevindt zich hier onder
+de Chiquitenos, bedaarde lieden, zeer langzaam in hun bewegingen, die
+het Oosten van het departement Santa Cruz bewonen. Hun wederhelften
+zijn zeer gezette matrones, die haar echtgenooten in elk geval niet
+op groote kosten jagen door de weelde van haar toilet. Haar eenig
+kleedingstuk is de tipoyo, een soort van bodemlooze zak, die het
+lichaam van den hals tot de hielen bedekt.
+
+Wie Piedra Blanca bereiken wil, zal zich met al zijn bagage en de
+tenten voor het kampeeren moeten toevertrouwen aan platte booten,
+waarin hij een, naar het Noorden en Zuiden onafzienbaar, moerassig
+meer zal moeten oversteken, te midden van dartelende kaaimannen
+en reuzenkikvorschen. En toch is het beter dezen weg te volgen,
+dan meerdere dagen te verliezen, door deze moerassen om te trekken,
+die begrensd zijn door dichte wouden, waar men geen kans loopt andere
+levende wezens te ontmoeten dan tijgers en jaguars.
+
+Die vaart door het moeras neemt den eersten dag in beslag van den
+tocht van 800 kilometer, dien men voor den boeg heeft, eer Santa Cruz
+is bereikt, en die in het geheel stellig vijf en twintig dagen zal
+duren, als men de onontbeerlijke rustpoozen voor de lastdieren, en de
+toevallige vertragingen, die nooit uitblijven, mederekent. Voor hen,
+die in het overwinnen van moeilijkheden op zich zelf een genoegen
+vinden, is er nog een andere, noordelijker weg, over Santa Ana
+de Chiquitos. Dezen volgende, vermijdt men de groote plassen van
+la Gaïva en Uberabe, die zuidelijker liggen, en komt twee graden
+ten Noorden van Corumba uit aan de Rio Paraguay, in een punt, dat
+Descalvado heet, op den 17den breedtegraad. Doch deze weg is langer
+en bijgevolg gevaarlijker dan de vorige.
+
+Te Piedra Blanca beginnen de moeilijkheden. Men moet zich voorzien
+van de noodige helpers en gidsen, muilezels huren of koopen, en zonder
+murmureeren zich er bij neerleggen, eenige dagen uitsluitend te wijden
+aan die Herculestaak. Het is raadzaam, niets aan het toeval over te
+laten. Vooral een voorraad goed drinkwater is onontbeerlijk, als men
+niet gemarteld wil worden door dorst, wanneer men dagen achtereen
+door kale, verschroeide zandwoestijnen trekt bij een gemiddelde
+temperatuur van 42 graden. Wel barsten hier nu en dan boven de
+hoofden der reizigers stormen los, zóó hevig als men ze slechts in
+de tropen kent. Doch in plaats van de drukkende hitte te verminderen
+en verlichting te schenken, zullen deze orkanen oorzaak zijn van
+nog veel grooter bezwaren. Plotseling toch moeten bagage en tenten
+worden afgeladen, om de eerste voor den watervloed te beschutten,
+terwijl daarna de van honger, dorst en vermoeienis bijna bezwijkende
+lastdieren weder moeten worden gezadeld, om verder te trekken. Op de
+eene plaats, zooals te Yacousé, vinden zij geen druppel water meer,
+weer elders, te Pascana du Carmen, kunnen zij drinken naar hartelust,
+maar vinden geen enkel grassprietje. Gedurende het eerste gedeelte
+van den af te leggen weg zal de zwarte, vaste kleigrond na den storm
+veranderd zijn in een weeke brij, waar de hoeven der dieren zoo diep in
+zakken, dat zij ze er slechts met groote moeite weer kunnen uittrekken.
+
+Dichter bij Santa Cruz, waar de bodem zandig is, worden diepe geulen
+gevormd, en menige muilezel zakt daar voor goed weg in het slijk. Die
+weg naar Santa Cruz is voor de dieren een ware lijdensweg.
+
+De hevigste contrasten van hitte en koude wisselen hier af. Als het
+overdag brandend heet is geweest, daalt de temperatuur 's nachts tot
+15, 10 en soms 6 graden, vooral in de buurt van Santa Ana. Men kan
+zich voorstellen, hoe menschen en dieren lijden door die plotselinge
+overgangen van hitte tot koude, en omgekeerd.
+
+En als men dagelijks zich herhalende twisten en oneenigheid wil
+vermijden, hoeveel zorg moet men dan niet besteden aan de keus van
+een geschikten aanvoerder. De eerste muilezeldrijver toch heeft
+verschillende ondergeschikten, die onder zijn bevel staan, zorgt
+voor het beladen en het onderhoud der lastdieren, en beslist naar
+goedvinden over de keus van den weg, die rakelings leidt langs
+het grondgebied der Guaranocas en Potereros-Indianen, woeste en
+roofzuchtige stammen, die slechts uit vrees voor geweerschoten, of voor
+een bloedige wraakneming, zich laten weerhouden, de reizigers aan te
+vallen. Als de reis bij nacht wordt voortgezet, ziet men dikwijls in
+de lager gelegen bergwouden, op een afstand van 10 à 15 kilometer,
+boschbranden, die in bepaalde richtingen schijnen te worden geleid,
+en het werk zijn der Indianen, die op deze wijze het wild opjagen en
+in het nauw drijven om het met hun primitieve wapens af te maken.
+
+Kort voor men na den achtsten dag de vaste pleisterplaats bereikt,
+komt men voorbij een plek, waar de Indianen eenige voerlieden hebben
+vermoord en met hun buit zijn gevlucht. Hun meester, die hen volgde,
+ging in het naastbijgelegen dorp hulp halen, en vervolgde, met een tot
+de tanden gewapenden troep, de vluchtende Indianen, die ten slotte
+toch ontsnapten. Hun vrouwen werden echter in haar schuilplaats
+ontdekt en gedood, en een vijftiental kinderen werd medegevoerd.
+
+Meer in de nabijheid van Santa Cruz plegen de Chiquitos-Indianen,
+die minder bloeddorstig, doch daarentegen listiger zijn, een oog in
+'t zeil te houden gedurende de rustpoozen der reizigers. Als zij des
+nachts de waakzaamheid der gidsen kunnen verschalken, stelen zij de
+paarden, die los loopen te grazen, en verbergen ze. Na lang vergeefs
+te hebben gezocht, loven de eigenaars in den regel een premie uit, en
+krijgen zoodoende hun eigendom terug. Doch wie zijn doel wil bereiken,
+zal voor de middelen niet terugdeinzen, en waagt zich onverschrokken
+op een onbekenden weg. Na den eersten dag ligt Piedra Blanca reeds
+verborgen achter een woud van dicht struikgewas en vóór de volgende
+halte valt niets bijzonders te vermelden, behalve het doorwaden van een
+troebelen, slijkerigen stroom, de Salado. Den tweeden dag kampeeren wij
+te Tacuaral, te midden der bamboeplanten of tacuars. Onderweg zagen wij
+groote hoopen in de zon gebleekte beenderen, geraamten van menschen
+blijkbaar. In den oorlog tusschen Brazilië en Paraguay vluchtten
+de vreemdelingen, te Corumba gevestigd, eer de Paraguayanen de stad
+innamen, met al hun have en goed den weg op naar Santa Cruz. Zij werden
+echter vervolgd, ingehaald, geplunderd en meedoogenloos vermoord. Het
+zijn hun beenderen, die hier verstrooid liggen.
+
+Den tweeden avond wordt halt gehouden in Yacousé, onder een tent van
+palmboomen, in gezelschap van voerlieden en ossendrijvers. Den derden
+avond bivakkeeren wij bij sterrenlicht te Pascana du Carmen, na midden
+op den dag groote kudden vee te zijn gepasseerd, die naar Santa Cruz
+worden gebracht, op een plek, die Potreritos wordt genoemd en waar men
+niets anders ziet dan een vervallen schuur en een trechtervormigen
+kuil, die een put moet voorstellen, maar alleen na hevige stormen
+aan zijn bestemming beantwoordt. Als wij na de lange en vermoeiende
+dagreis, steeds over een lossen zandigen bodem, te Pascana du Carmen
+aankomen, is een der ossen van uitputting en dorst bezweken. De
+drijvers hebben het dier aanstonds met hun lange messen of navajas
+in stukken gesneden, en bereiden het, ieder naar zijn smaak. Een van
+hen, die zoo gelukkig is, meel en een kooktoestel te bezitten, maakt
+er empanadas van, een geliefkoosd gerecht, een soort pastei met een
+vulsel van vleesch, rauwe uien en specerijen. Gewoonlijk is de inhoud
+dier empanadas nog al verdacht, en de korst vrijwel onverteerbaar. Maar
+het volk eet ze met graagte. Vraagt men een van hen: "Vertel mij eens,
+hombre, was het dier, waarvan dat vleesch afkomstig is, wel gezond?,"
+dan antwoorden zij lachend, met den mond vol: "Kom, Caballero, wat
+doet dat ertoe? Bij de empanadas ziet men niet, wat men eet."
+
+Den vierden dag bereikt men, na een schijnbaar eindeloozen tocht
+over zachtgolvend terrein, door een bosch van laag struikgewas, en
+steeds in wolken van stof gehuld, die de hoeven onzer eigen dieren
+doen opstuiven, ten langen leste Santa Ana. En de vijfde reisdag
+wordt gaarne gewijd aan een dolce far niente, is het dan al niet met
+het oog op ons eigen genoegen, dan ten minste ter wille van de arme
+dieren, die hier eens rustig kunnen weiden en water drinken naar
+hartelust. "Wie ver wil reizen, spaart zijn beest," zegt men hier.
+
+Wij zullen trouwens den zesden dag reeds voor zonsopgang onzen tocht
+moeten voortzetten, en om het reizen in de grootste middaghitte
+te vermijden, onze tenten opslaan aan de oevers van een helder
+stroompje, dat door een nauwe vallei vloeit. De inboorlingen noemen
+dit beekje Tucavava; het loopt naar het Zuidoosten en mondt uit
+in de Rio Paraguay, aan de grens van Brazilië. Een kleine mijl
+stroomafwaarts zijn de bouwvallen gelegen van Santo Corazon, een
+stichting der Jezuiten, de eerste kolonisten in deze streek. Om een
+proef te nemen met de uitkomsten van hun beschavingsarbeid, hadden de
+eerwaarde paters eenige troepen Chiquitos en Charopas-Indianen, die
+van oudsher een zwervend leven leidden, zich hier willen doen vestigen
+in de nederzetting, die zij Santo Corazon (Sacré Coeur) doopten. Zij
+beperkten zich echter niet tot de zorg voor het zieleheil hunner
+bekeerlingen, doch matigden zich ook het recht aan, hen in aardsche
+zaken voor te lichten. Toen op een goeden dag een hunner zich aan
+een Indiaan had vergrepen, stond de geheele stam op en maakte korte
+metten met de volgelingen van Loyola. Weldra verschenen echter nieuwe
+zendelingen, met het voornemen thans krachtiger op te treden. Of zij in
+de harten der Indianen berouw wisten te wekken over hun snood gedrag,
+is niet bekend; maar zij gingen bij het straffen grondig te werk,
+maakten het dorp, dat het schouwtooneel was geweest van het misdrijf,
+met den grond gelijk, en lieten de bevolking honderd mijlen verder
+op een tweede Corazon bouwen, dat heden ten dage nog bestaat.
+
+Al kunnen de verschillende pleisterplaatsen, waar wij halt houden,
+den reiziger niet veel bekoorlijks bieden, zij stichten tenminste dit
+goeds, dat wij ons na veel ondervinding niet meer laten verleiden,
+ons illusies te maken omtrent hetgeen ons op de verdere reis te
+wachten staat. In Aguas Retiradas, waar wij den nacht tusschen den
+zesden en zevenden dag doorbrengen, vinden wij geen droppel water,
+en wij verlaten dus die ongastvrije plek zoo spoedig mogelijk, om
+den zevenden avond Santo Domingo te bereiken, waar onze dieren hun
+dorst kunnen lesschen.
+
+Den morgen van den achtsten dag wachtte ons een verrassing. Een paar
+mijlen na Santo Domingo stonden wij onverwachts voor een soort erf,
+waarop een kleine hoeve gelegen was, en waar zelfs op een mesthoop
+een troep kippen met een haan aan 't pikken waren. Dat eerste spoor
+van een eenigszins menschelijke woonplaats, dat we na Piedra Blanca
+hadden ontmoet, heette la Florida. Er woonde een kluizenaar, die zich
+met de voorbijtrekkende reizigers niet inliet. De eenige afwisseling
+in zijn leven waren de bezoeken der Indianen.
+
+Kort daarna eindigde het dichte bosch, en wij bevonden ons thans te
+Aguas Calientes (Warme bronnen). Op verschillende plaatsen wellen
+hier uit het zand bronnen op van een temperatuur van 40 graden,
+die een uitgestrekten plas vormen. Naar men zegt, bezitten deze
+bronnen een zeer werkzame genezende kracht, vooral bij ziekten, die
+door onzuiverheid van het bloed ontstaan. Wij zagen er een aantal
+armoedige, havelooze mannen en vrouwen, sommigen aan verschrikkelijke
+huidziekten lijdende, of met ontstoken oogen, die hier in kleine
+hutten huisden. Ondanks de nabijheid van het heilzame geneesmiddel,
+dat hen van hun kwalen moet verlossen, blijven deze menschen ziek
+en ellendig door hun verwaarloosden toestand en de besmetting, die
+zij op elkander overbrengen. En alsof het water zelf zich vernederd
+voelt door de treurige verontreiniging, waaraan het is blootgesteld,
+verschuilt het zich weldra onder een dichten, weelderigen plantengroei,
+de voorbode van het groene dal, waarin het Indianendorp Santiago
+de Chiquitos gelegen is, een weinig terzijde van onzen weg. Wij
+houden ons daar echter niet op; doch gaan verder naar Santiagoma,
+waar wij willen overnachten. In de taal der Chiquitos beteekent het
+achtervoegsel ma: klein.
+
+Sedert Piedra Blanca hebben wij nu ongeveer 280 kilometer afgelegd,
+en weer is het volstrekt noodig, dat wij, evenals te Santa Ana, een
+paar dagen rust nemen. Maar al vinden onze dieren overvloedig voedsel
+in het dal van Santiagoma, de reiziger, die zich niet voldoende van
+mondvoorraad heeft voorzien, zal hier moeten honger lijden, evenals
+de bewoners, die te lui zijn om te werken en eer verachting dan
+medelijden verdienen; daar zij door hun eigen schuld gebrek lijden,
+terwijl de bodem vruchtbaar genoeg is, om hun rijkelijk voedsel te
+leveren. Den elfden dag ligt Santiagoma reeds weder ver achter ons,
+wanneer de zon nog niet hoog is gestegen. Wij ontbijten in San Carlos,
+waar de bodem bedekt is met coca-planten, die het geliefkoosde voedsel
+leveren der Indianen van de hoogvlakte. Het zijn lage struiken, die
+in de schaduw groeien van mooi hoog geboomte, dat echter lang niet
+zooveel waard is als de nederige beschermelingen aan hun voet. Des
+avonds kampeeren wij te Pascana di Puentecito. Den volgenden morgen,
+in het begin van de twaalfde dagreis, krijgen wij den Cochisberg in
+het gezicht, die omtrent 1000 M. hoog is, en door schilderachtige
+spitsen en valleien omringd.
+
+Een 35 kilometer na Santiago de Chiquitos, dat thans ten Oosten
+van ons ligt, komen wij aan een soort vijver, de Pascana de Lippia,
+waar wij stilhouden, daar wij hier liever rusten, dan bij de gewone
+pleisterplaats San Lorenzo, een moeras, waar overdag tapirs en
+pecaris zich ophouden, en des nachts de wilde dieren zich verzamelen,
+waarvan het hier krioelt. Dien avond komen wij voorbij de bouwvallen
+van Taperas de San Juan en kampeeren ten zuiden van het moeras
+Concepcion. Tot aan Santiagoma zijn wij bijna voortdurend westwaarts
+getrokken, maar daarna slaan wij schuin af, en zoodra Taperas de
+San Juan achter ons ligt, dus vanaf de dertiende dagreis, volgen wij
+geregeld een noordwestelijke of Noord-noordwestelijke richting.
+
+Evenals er een menigte Floridas, Aguas Negras of Calientes, Santiagos
+en Santo Domingos hier bestaan, allen namen, waarvoor de Bolivianen
+een ongeëvenaarde voorliefde schijnen te koesteren, en die voortdurend
+tot verwarring aanleiding geven, zijn de plaatsen, die in Bolivia San
+Juan zijn gedoopt, letterlijk niet te tellen. De bouwvallen van het
+dorp, dat wij thans achter ons lieten, herinnerden aan de Jezuiten,
+die de plaats hadden gesticht. Zij hadden echter bij de keuze van
+die plek geen rekening gehouden met de schadelijke uitwasemingen
+van het nabijgelegen moeras Concepcion, aan welks oever wij hadden
+overnacht. Reeds meer dan een eeuw geleden hebben de bewoners deze
+ongezonde plek verlaten en het aan den tijd overgelaten om San Juan
+verder te verwoesten.
+
+Midden op den dag komen wij voorbij een hoeve, Dolores, en kampeeren
+tegen den avond in een tweede Aguas Calientes, dat dien naam waarlijk
+niet verdient, want noch warm, noch zelfs koud water is hier in de
+buurt te vinden. Wij moeten dus reeds weder bij het aanbreken van
+den veertienden dag haastig verder trekken, om het tien kilometer
+hier vandaan gelegen San José te bereiken, waar wij onszelf en onze
+dieren weer een dag rust moeten gunnen. Als men verlangt te weten,
+hoe dit armoedige dorpje is ontstaan, vindt men het antwoord op
+die vraag, door de kerk te gaan bezichtigen die het jaartal 1778
+draagt, en waarnaast een kruisbeeld staat, dat van twee jaar later
+dateert. Er valt niet aan te twijfelen, dat dit het werk der Jezuiten
+is; overal in San José vindt men nog sporen van hun heerschappij,
+die lang heeft geduurd. Een 200 meter van het dorp bevindt zich nog
+het bassin, waarin zij plachten te baden, en dat thans als reservoir
+dient voor het drinkwater, waarvan een stroomend beekje de dorpelingen
+voorziet. Behalve deze drie dingen is al wat de ijverige geestelijken
+hier tot stand brachten weer verloren gegaan. Te San José woont een
+districts-chef, die van regeeringswege hier is aangesteld.
+
+Aan den avond van den vijftienden dag, nadat wij langs de noordelijke
+zijde van een lage, met bosch begroeide bergketen zijn getrokken,
+houden wij stil bij de suiker-exploitatie Pio Coca. Daar wij
+hier eindelijk alles vinden, wat wij noodig hebben, om onszelf
+en onze dieren nieuwe krachten te doen verwerven, brengen wij
+er voorzichtigheidshalve den zestienden dag door; ook al om te
+beter voorbereid te zijn voor de moeilijkheden der zeventiende
+dagreis. Behalve de gewone kwelling van het lastige voorwaarts trekken
+door het zware zand en in de drukkende hitte, plaagt ons, die volstrekt
+geen liefhebbers zijn van zulke sterke emoties, de vrees voor tijgers
+en ratelslangen, waarvan het wemelt in de buurt der hoeve Iquitos
+(die met de peruaansche stad Iquitos enkel den naam gemeen heeft)
+waar wij heden overnachten. Bij nader bedenken willen wij nog voor
+den achttienden dag die gevaarlijke plek achter ons hebben, en breken
+dus reeds voor zonsopgang ons kamp op. Weldra bereiken wij het Palmar
+de Carandahys, een bosch van allerlei soorten palmen, waar de grond
+bedekt is met dicht ineengewarde slingerplanten.
+
+Tot aan El Cerro, waar wij ontbijten, is het een lust voor de oogen,
+al die zonderling gevormde boomen te zien, de een al vreemder dan
+de ander; vooral dien dikbuikigen palmboom met wijd vertakte kroon,
+dien de inboorlingen mapajo noemen en vreemden "de boom met den
+buik." Die gemeenzame benaming geeft werkelijk een duidelijk beeld
+van deze zonderlinge plant.
+
+Na de pleisterplaats El Cerro verlaten wij voor goed de heuvelreeks,
+waarlangs wij sinds Santiagoma zijn voortgetrokken. Wij hebben nu de
+vlakte bereikt, die besproeid wordt door de Rio Grande, aan welker
+overzijde Santa Cruz is gelegen, het doel onzer reis. Te Juan Bautista,
+waar wij bivakkeeren, vinden wij dan ook reeds malschen weidegrond,
+waar onze dieren hun hart ophalen. Den negentienden dag wanen wij ons
+plotseling in een tooverland verplaatst. Van alle zijden zien wij ons
+omgeven door den weelderigsten plantengroei. Tusschen verschillende
+cactussoorten groeien de meest fantastisch gevormde en fraai gekleurde
+orchideeën. Alle tinten van groen zijn hier vertegenwoordigd, en als
+festoenen slingeren zich de ranken der lianen van den eenen stam
+naar den anderen. Tusschen tallooze soorten van bromeliaceeën en
+bignoniaceeën, waaronder zich ook de tecoma of trompetboom bevindt,
+verheft zich hier en daar een reuzenficus. En te midden van al dat
+groen en die tropische kleurenpracht krioelt het van zeldzame, bonte
+vlinders, papegaaien, toekans en kolibris. Dertig kilometer leggen
+wij af in die verrukkelijke omgeving, tot aan de aguada de Guarayo,
+en vervolgens nog vijf en dertig tot aan Pozo del Tigre, dat wij voor
+den avond moeten bereiken, uit vrees voor wilde dieren.
+
+De twintigste en een en twintigste dag gaan voorbij, zonder dat wij
+eenige vermoeidheid gevoelen, zoozeer zijn wij geboeid door de schoone
+natuurtafereelen, die ons aan alle zijden omringen. Vijftig kilometer
+tot aan Tres Cruces; nog eens vijftig, en wij houden opnieuw stil te
+Canada Larga, te midden van suikerrietvelden. Als in een droom leggen
+wij de volgende vijftig kilometer af. Maar daar wordt ons de weg
+versperd door de Rio Grande, die wij zullen moeten oversteken. Dit
+gebeurt niet dan na veel overleg, zoowel met onze gidsen, als met
+de Indianen, die door ervaring geoefend zijn in het overbrengen van
+menschen en dieren van den eenen naar den anderen oever, al staan
+zij er niet voor in, dat geen paarden of muilezels zullen verdrinken,
+en geen bagage door den stroom zal worden medegevoerd.
+
+Den twee en twintigsten reisdag heeft de overtocht gelukkig plaats,
+en wij overnachten in het gehucht Païla, op den anderen oever. Als
+alles goed gaat, zullen we in den namiddag van den drie en twintigsten
+dag Santa Cruz bereiken, met een gevoel van innige voldoening over
+de geslaagde reis.
+
+Toch is Santa Cruz de la Sierra niet, wat men een mooie stad
+noemt. Eeuwen lang is het 't primitieve plaatsje gebleven, dat door
+de spaansche conquistadores werd gesticht. De natuuronderzoeker
+d'Orbigny noemt de stad het Capua van Z. Amerika. De oorzaak van
+die ingenomenheid zal wel gelegen zijn in de tegenstelling, die hem
+treffen moest, tusschen de doorgestane ontbering en vermoeienis van
+zijn wetenschappelijken onderzoekingstocht, en de gemakken, die een
+zelfs ook maar eenigszins beschaafde omgeving aanbiedt. Trouwens de
+latere bezoekers van dit hooggeprezen oord hebben moeten ervaren,
+dat aan de volmaaktheid van dit Capua nog wel iets ontbrak. In Santa
+Cruz zelf is bijv. geen goed drinkwater te vinden, zoodat zijn 10
+of 12 000 inwoners genoodzaakt zijn, dit acht mijlen ver te halen,
+uit den Rio Pirahy. Riolen zijn er evenmin. Als het regent, loopt de
+stad onder, en de bewoners steken dan de straten voetje voor voetje
+over, op palen, die tot dat doel in den grond zijn geslagen.
+
+Als iets merkwaardigs trof mij, dat in de omstreken van Santa Cruz de
+bodem, die het stroomgebied van la Plata van dat der Amazone scheidt,
+een onberekenbaar aantal eeuwen geleden de basis moet zijn geweest
+van een gebergte, dat thans bijna vernietigd is door de aanhoudende
+werking van het water. Langzamerhand toch hebben de rivieren den
+grond medegevoerd naar de lager gelegen gedeelten van Z. Amerika,
+en men kan gerust beweren dat Brazilië, Paraguay en Argentinië tot
+Bolivia mogen opzien, als tot hun gemeenschappelijke moeder, want de
+vorming van hun bodem is gedeeltelijk door aanslibbing van Bolivia's
+grond geschied. Ondanks die vrijgevigheid houdt het oostelijk deel van
+Bolivia nog onmetelijke schatten in zijn schoot verborgen, zoowel aan
+goud, als aan andere edele metalen, terwijl de rijkdom zijner fauna
+en flora alle beschrijving te boven gaat.
+
+Het zijn dan ook voornamelijk voortbrengselen uit het plantenrijk,
+waarin Santa Cruz met het overige gedeelte van Bolivia handel
+drijft. Ondanks dat vrij belangrijk verkeer zijn toch de wegen, die
+Santa Cruz met de hoofdstad verbinden, zeldzaam slecht te noemen. Niet
+alleen zijn zij zelfs voor paarden bijna onbegaanbaar, maar op
+verschillende plaatsen worden zij ook nog versperd door tollen,
+waar belasting wordt geheven op de voortbrengselen van het land,
+die van de eene plaats naar de andere worden vervoerd.
+
+Na Santa Cruz zetten wij de reis voort langs den Pirahy tot Chilon,
+het punt, waar de weg naar Sucre afslaat. Om Cochabamba te bereiken,
+moet men twaalf maal den Pirahy oversteken, wat in de nauwe bergkloven
+lang niet gemakkelijk gaat. Dan doorwaadt men nog eens de Rio Pogera,
+een bijvloed van den Pirahy, beklimt een reeks van steile bergtoppen,
+komt voorbij een plaatsje, Samaipata genoemd, en vindt ten slotte
+den Pirahy terug, dien men nog minstens twintigmaal moet oversteken,
+eer men na een maand reizens Cochabamba heeft bereikt, dankbaar
+dat men heelshuids op de plaats van bestemming is aangekomen en
+niet het lot heeft gedeeld der arme dieren, wier geraamten langs
+de wegen van Bolivia liggen verstrooid. Doch hoe in deze toestanden
+snel verbetering te brengen? Zij zijn nu eenmaal eigen aan elk land,
+dat nog in het eerste stadium zijner ontwikkeling verkeert.
+
+Bolivia mag trotsch zijn op zijn rijkdom. En al zal het eerst na
+vele ervaring tot ware ontwikkeling geraken, het zal dan tevens
+met blijdschap ontwaren, hoe rijk aan welvaart een land kan worden,
+dat door de natuur zoo onvergelijkelijk mild is bedeeld.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Bolivia.--Een in wording zijnde Staat
+aan den Stillen Oceaan, by Emile Barbier
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BOLIVIA ***
+
+***** This file should be named 20867-8.txt or 20867-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/0/8/6/20867/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/20867-8.zip b/20867-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..0fba635
--- /dev/null
+++ b/20867-8.zip
diff --git a/20867-h.zip b/20867-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..4c0916b
--- /dev/null
+++ b/20867-h.zip
diff --git a/20867-h/20867-h.htm b/20867-h/20867-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..a257fd0
--- /dev/null
+++ b/20867-h/20867-h.htm
@@ -0,0 +1,3916 @@
+
+<!DOCTYPE html
+PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. -->
+<html lang="nl-1900">
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1">
+
+<title>The Project Gutenberg eBook of Bolivia.&#8212;Een in wording zijnde Staat aan den Stillen Oceaan, by Emile Barbier</title>
+<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="author" content="Emile Barbier">
+<meta name="DC.Creator" content="Emile Barbier">
+<meta name="DC.Title" content="Bolivia.&#8212;Een in wording zijnde Staat aan den Stillen Oceaan">
+<meta name="DC.Date" content="#### 2007">
+<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css">
+/* Including standard CSS stylesheet */
+
+
+
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+}
+
+h1.docTitle
+{
+font-size:1.6em;
+line-height:2em;
+}
+
+h2.byline
+{
+font-size:1.1em;
+font-weight:normal;
+line-height:1.44em;
+}
+
+span.docAuthor
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:bold;
+}
+
+h2.docImprint
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:normal;
+}
+
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+
+h3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+
+h4.lghead
+{
+margin-left:10%;
+margin-right:10%;
+}
+
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+
+p.poetry
+{
+margin:0 10% 1.58em;
+}
+
+p.line
+{
+margin:0 10%;
+}
+
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+
+
+div.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+
+.epigraph .bibl
+{
+text-align: right;
+}
+
+.epigraph .poem
+{
+margin-left: 0;
+}
+
+.epigraph .line
+{
+margin-left: 0;
+text-indent: 0;
+}
+
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+
+.leftnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+
+a.noteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+
+div.footnotes
+{
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+
+p.footnote
+{
+font-size: 80%;
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+
+p.footnote .label
+{
+float: left;
+text-align:left;
+width:2em;
+}
+
+.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption
+{
+font-size: 80%;
+}
+
+
+.poem
+{
+margin-left:5%;
+position:relative;
+text-align:left;
+width:90%;
+}
+
+.poem h4
+{
+font-weight:normal;
+margin-left:5em;
+text-decoration:underline;
+}
+
+.poem .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left:-2.5em;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+
+.footnotes .line
+{
+font-size:80%;
+margin:0 5%;
+}
+
+.poem .i0
+{
+display:block;
+margin-left:2em;
+}
+
+.poem .i1
+{
+display:block;
+margin-left:3em;
+}
+
+.poem .i2
+{
+display:block;
+margin-left:4em;
+}
+
+.poem .i3
+{
+display:block;
+margin-left:5em;
+}
+
+.poem .i4
+{
+display:block;
+margin-left:6em;
+}
+
+.poem .i5
+{
+display:block;
+margin-left:7em;
+}
+
+.poem .i6
+{
+display:block;
+margin-left:8em;
+}
+
+.poem .i7
+{
+display:block;
+margin-left:9em;
+}
+
+.poem .i8
+{
+display:block;
+margin-left:10em;
+}
+
+.poem .i9
+{
+display:block;
+margin-left:11em;
+}
+
+span.corr
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+
+.letterspaced
+{
+letter-spacing:0.2em;
+}
+
+.smallcaps
+{
+font-variant:small-caps;
+}
+
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+
+h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+
+h1,h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+
+h1.label,h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+
+h5,h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+
+p,p.initial
+{
+text-indent:0;
+}
+
+.poem .stanza
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+
+p.quote,div.blockquote,div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+
+
+
+
+/* Including supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml
+" */
+
+
+
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+
+.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .versenum
+{
+color: #001FA4;
+}
+
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+
+
+</style></head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Bolivia.--Een in wording zijnde Staat aan
+den Stillen Oceaan, by Emile Barbier
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Bolivia.--Een in wording zijnde Staat aan den Stillen Oceaan
+       De Aarde en haar Volken, 1907-1908
+
+Author: Emile Barbier
+
+Release Date: March 21, 2007 [EBook #20867]
+
+Language: Dutch
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BOLIVIA ***
+
+
+
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class="body"><a id="d0e83"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e83">393</a>]</span><div class="div1">
+<h2>Bolivia.&#8212;Een in wording zijnde Staat aan den Stillen Oceaan.</h2>
+<p class="byline">Naar het Fransch van <span class="smallcaps">Emile Barbier</span>.
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-393.jpg" alt="Te Oruro. Een kudde rustende lama&#8217;s in den corral." width="720" height="534"><p class="figureHead">Te Oruro. Een kudde rustende lama&#8217;s in den corral.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p style="&#xA; background: url(images/ih1907-393.gif) no-repeat top left;&#xA; &#xA; padding-top: 65px;&#xA; "><span style="&#xA; float: left;&#xA; width: 85px;&#xA; height: 90px;&#xA; background: url(images/ih1907-393.gif) no-repeat;&#xA; &#xA; background-position: 0px -65px;&#xA; &#xA; text-align: right;&#xA; color: white;&#xA; ">H</span>et aes triplex (drievoudig koper) waarmede de dichter der oudheid het hart van den eersten zeevaarder ompantserd achtte, schijnt
+nog slechts een onvoldoende bescherming, vergeleken bij de wapenrusting, waarmede zich de eerste conquistadores wel mochten
+hebben omgord, toen zij het waagden, zich blindelings te storten in die ook thans gedeeltelijk onbekende wildernis vol gevaren,
+die Bolivia heet. Tot het tijdstip, toen generaal Sucre, die met gunstig gevolg de Spanjaarden in Z. Amerika bestreed, na
+een overwinning op den onderkoning van Lima behaald, dezen staat onafhankelijk verklaarde, 11 Maart 1825, heette Bolivia Opper-Peru,
+een naam, die volkomen juist de ligging van het land weergeeft. Het is inderdaad een deel van Peru, en de bewoners van het
+land zijn Incas; maar het is dan toch een soort van arendsnest, hoog boven het eigenlijke Peru gelegen. De gemiddelde hoogte
+van het boliviaansche plateau is 4000 meter, en de wegen daarheen leiden langs de steile bergwanden van de hoogste toppen
+der wereld. Door deze ontoegankelijkheid is het bekende gedeelte van Bolivia zelfs nog weinig beschaafd, terwijl een groot
+gedeelte van het land zelden is bezocht, of geheel onbekend gebleven, zooals bijv. het grondgebied van den grooten Chaco,
+dat door Argentini&euml; en Paraguay aan Bolivia wordt betwist, en Beni, waarop Peru en Brazili&euml; aanspraak maken. Omtrent de werkelijke
+uitgestrektheid van het gebied zijn dan ook de boliviaansche aardrijkskundigen het niet eens. De heer Manuel Vicente Ballivian
+de la Paz heeft in Mei 1692 de oppervlakte van Bolivia (zonder den grooten Chaco) geschat op 1,545,818 vierkante kilometer.
+Hiervan moeten echter 77,286 kilometer worden <a id="d0e99"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e99">394</a>]</span>afgetrokken voor de departementen Atacama en Antofagasta, die in 1879 door Chili zijn veroverd. Doch zelfs zonder dat gebied
+is Bolivia zoo groot als Frankrijk, Engeland, Duitschland, Zwitserland, Belgi&euml; en Griekenland, met elkaar. Sedert in 1881
+met Chili een wapenstilstand is gesloten, ligt Bolivia ingesloten tusschen Chili, Peru, Brazili&euml;, Paraguay en Argentini&euml;,
+en heeft slechts door Chili en Peru verbinding met den Stillen Oceaan. Wat de bevolking betreft, deze is hier niet, zooals
+in Chili, geheel samengesmolten met het blanke ras, om geregeerd te worden op de zelfde wijze als europeesche volken. Een
+zoogenaamde volkstelling kan hier niet anders dan een oppervlakkige schatting zijn. Vele geslachten zullen nog moeten voorbijgaan,
+eer de twee millioenen Indianen en Cholos van Bolivia inzien, dat zij menschen, en geen kudden vee zijn, om eerst daarna,
+bij gevorderde beschaving, tot het besef te geraken van hun burgerschap, als leden van een geordenden staat.
+
+</p>
+<p>In 1854 heette Bolivia 3,326,126 inwoners te tellen. De autoriteiten, die zeker goede reden hadden, de juistheid dezer schijnbaar
+nauwkeurige opgave in twijfel te trekken, hebben wijselijk een ronde som voor het bevolkingscijfer vastgesteld, en geven als
+totaal thans 2,500,000 aan, welke als volgt worden verdeeld. Blanken 600,000<span id="d0e103" class="corr" title="Bron: ,">;</span> Cholos 700,000; gewone Indianen 960,000; wilde Indianen 240,000.
+
+</p>
+<p>De blanken zijn afstammelingen van Spanjaarden of andere Europeanen. De Cholo is, wat wij onder een mesties verstaan. In theorie
+is hij half Indiaan, half blanke, feitelijk slechts een half ontbolsterde Indiaan. De Cholos vormen een overgang tusschen
+de gewone Indianen, welke door de blanken als tamme huisdieren worden beschouwd en behandeld, en de eigenlijke blanke klasse.
+Het woord eigenlijk is hier in zekeren zin misplaatst; want als een Cholo veel geld heeft, wordt hij tot de blanken gerekend,
+vooral wanneer hij daarbij de europeesche kleederdracht heeft aangenomen, en dan ziet hij natuurlijk met diepe verachting
+neer op zijn minder bevoorrechte broeders. Vandaar dat onder de bewuste 600,000 blanken vrij veel welgestelde halfblanken
+zijn medegeteld. Zij doen volstrekt niet onder voor de bloem der boliviaansche aristocratie, en men zou hen grootelijks beleedigen,
+wanneer men hen Cholos durfde noemen. Want de Cholos behooren tot de lagere volksklasse, en hun indiaansche afkomst springt
+onmiddellijk in het oog.
+
+</p>
+<p>Die Cholo&#8217;s dragen een eigenaardig costuum. Vooral de vrouwen, Chola&#8217;s genaamd, zien er wonderlijk uit, met haar ronde, grijsachtig
+witte vilten hoeden, die op omgekeerde soepborden gelijken. Haar dik zwart haar, of liever ruige manen, zijn in &#8217;t midden
+gescheiden, en vallen als twee gevlochten paardestaarten, aan beide zijden op haar schouder. Ze dragen vrij korte rokken,
+tot halverwege de kuit. Zes of zeven daarvan over elkaar vormen een wijd uitstaande crinoline, die haar gang iets schommelends
+geeft. Hooge laarsjes met knoopen, groote kwasten, en bespottelijk hooge hielen voltooien haar toilet. De gewone Indiaan vervangt
+als &#8217;t ware het tamme lastdier in de mijnen of den stal, en al zijn dieren beter geschikt voor het vervoer van zware vrachten,
+de mensch is bruikbaarder, waar handenarbeid wordt vereischt. Bij den feitelijken toestand van slavernij, waarin hij verkeert,
+al moge deze ook door de wet zijn afgeschaft, geniet hij van zijn arbeid geen voordeel. Iemand in eigendom toe te behooren,
+en dus niet van honger om te komen, dat is al, wat hij begeert. Muilezels, paarden, en lama&#8217;s zijn er werkelijk beter aan
+toe; want zij worden tenminste behandeld en gevoed in verhouding naar de waarde, die zij vertegenwoordigen. Hij gaat altijd
+blootvoets en in lompen gekleed in dit koude hooggebergte, dat door de eeuwige sneeuw der gletschers is omgeven, en is machteloos
+overgeleverd aan de luimen van blanken en Cholos, van welke laatste hij geen menschlievende behandeling te wachten heeft.
+In de steden draagt hij water, en lamamest, de eenige brandstof op de hooggelegen vlakten, of vervoert zware vrachten op zijn
+schouders.
+
+</p>
+<p>Te Paz kan men die arme stakkers zich zien verdringen bij de aankomst van vrachtwagens, die in de steile straten niet verder
+kunnen; ze vechten bijna om kisten en balen, die gemiddeld 120 pond wegen; zonder haken, alleen met touwen van lamavel, binden
+ze de zware vrachten op hun gekromden rug en dragen ze soms wel een mijl ver, naar een hotel, of naar den winkel van een koopman,
+die hun hoogstens een paar stuivers betaalt, en als zij meer vragen, hen met een schop of oorveeg afscheept.
+
+</p>
+<p>Bedden kennen zij niet. &#8217;s Nachts slapen ze in hotels of particuliere huizen, in hun ponchos gewikkeld, als honden op den
+drempel voor de deur van hun meester. Niemand kan binnentreden, zonder hen te wekken. Dikwijls gaan zij ook tegen elkander
+aan liggen, om het warm te hebben.
+
+</p>
+<p>Zij begeleiden van de eene stad naar de andere de troepen lama&#8217;s, die beladen zijn met zakken erts of andere koopwaar. Als
+de karavaan in de stad belast is, wordt hun door den koopman een vrachtbrief medegegeven, waarin de aard en de hoeveelheid
+der koopwaren vermeld staat, die hun zijn toevertrouwd. Dan gaat ieder zijns weegs en trekt alleen met zijn lama&#8217;s de onherbergzame
+hoogvlakten in, bij instinkt den weg zoekend, onbekommerd om weer of wind, zonder eenig begrip van tijd, zonder de zekerheid,
+voldoende voedsel te zullen vinden, daar zij geen andere proviand medenemen dan een zakje coca, en met een lang touw, om de
+lama&#8217;s vast te binden. Zoo trekken ze weken en maanden verder, tot ze de plaats hunner bestemming hebben bereikt. De lama
+blijft, waar hij zich ook bevindt, van zelf staan, als de avond is gevallen. Dan omsingelt de Indiaan met zijn touw de geheele
+kudde, die zich niet meer zal verroeren eer de zon opgaat. Vervolgens kruipt hij onder den buik van een der goedige dieren,
+dat hem als een levende deken dient, op den harden grond, die &#8217;s winters bevroren en &#8217;s zomers door de zware regens der tropen
+doorweekt is. Als de zon opgaat, en het touw wordt weggenomen, staan de lama&#8217;s uit eigen beweging op, en trekken weer verder,
+hier en daar eens even knabbelend van het schrale gras en mos der hoogvlakten. Zonder de minste overhaasting zetten zij kalm
+hun tocht voort, gevolgd door hun makker, den Indiaan, die onophoudelijk zijn coca kauwt, welke hem in een droomerigen toestand
+brengt, en beiden, mensch en dieren, stappen zoo, behagelijk hun kaken bewegend, <a id="d0e116"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e116">395</a>]</span>verder. Als een vreemdeling hen voorbijgaat, staan zij met uitgerekten hals stil, en staren hem aan met een strakken, verbaasden
+blik. &#8217;t Is altijd weer nieuw, die verrassing, van nu eens een werkelijk mensch te zien. Deze Indianen zijn geen menschen,
+maar beesten; even goedaardig als de lama&#8217;s, schoon van verschillend ras, en voor den omgang met deze dieren geknipt.
+
+</p>
+<p>In de mijnen worden zij door de blanken ge&euml;xploiteerd. Het stof, de uitwaseming der zilversulfiden, de zware behandeling van
+het erts, doen hen in groote menigte bezwijken. Zij komen om van ellende, en men denkt er zelfs niet aan, dat ooit gebrek
+aan dergelijke arbeidskrachten zou kunnen ontstaan.
+
+</p>
+<p>Voorloopig zijn er altijd nog genoeg.
+
+</p>
+<p>Het onderscheid tusschen de gewone Indianen, die met blanken in aanraking komen, en de wilde Indianenstammen, is slechts gering.
+De laatsten heeten Chunchos. Men zou kunnen zeggen, dat zij tot de gewone Indianen staan als de wolf tot den hond. Zij zijn
+vreesachtig en niet gevaarlijk, zoolang zij niet worden aangevallen. Hun geduld is onbegrensd. Op de jacht is de list hun
+eenig wapen, daar de regeering hun het gebruik van wapenen verboden heeft. Zij kennen alleen de uitwerking ervan, door droeve
+ervaring van de zijde der blanken opgedaan. Om de peruaansche schapen te vangen, die nauw aan de lama&#8217;s verwant, maar zeer
+schuw en wild zijn, en zoo rap als gazellen, graaft de Indiaan midden in de vlakte een kuil van omtrent 10 cM. diepte, en
+gaat daarin op den rug liggen. Dagen achtereen beweegt hij, in die houding, geregeld nu eens de armen, dan de beenen, als
+een groote ledepop. De schapen, die verbazend nieuwsgierig zijn, komen, als de vertooning lang genoeg heeft geduurd, eindelijk
+eens van naderbij kijken. Maar helaas! Als de Indiaan zijn kans schoon ziet,&#8212;en hij weet die uitstekend waar te nemen,&#8212;grijpt
+hij het beest bij de pooten, maakt het af, eet het vleesch op, en verkoopt de huid. Deze Indianen ontvluchten, evenals de
+peruaansche schapen zelf, de beschaving, die zelfs tot deze ontoegankelijke hoogvlakten is doorgedrongen. Zij zoeken een schuilplaats
+in de warme dalen van het oostelijk Beni-gebergte, waar maagdelijke wouden zijn, of in de uitgestrekte vlakten van den grooten
+Chaco.
+
+</p>
+<p>Dat is hun domein, daar voelen zij zich thuis. Al zijn deze streken ongezond, onherbergzaam, woest en een verblijfplaats van
+wilde dieren, de Chuncho kan er leven in den natuurstaat. Wee den ontdekkingsreiziger, of den man, die hier caoutchouc komt
+zoeken, als de Indiaan hem hier ontmoet, in het bewustzijn, dat hij de sterkste is. Dan gaat de vreesachtige Chuncho aanvallenderwijze
+te werk, en wordt dikwijls, door honger gedreven, menscheneter. Zoo kwam de ongelukkige onderzoeker Crevaux met eenige zijner
+metgezellen om het leven.
+
+</p>
+<p>Maar (het dient hier tot geruststelling van ondernemende reizigers gezegd) deze Chuncho&#8217;s komt men op den openbaren weg in
+Bolivia niet tegen. Wat de taal betreft, het heet, dat in Bolivia Spaansch wordt gesproken. Het is waar, dat dit de officieele
+taal is, zooals in Bretagne de Fransche taal daarvoor doorgaat. Maar feitelijk is Bolivia een modern Babel in dit opzicht.
+De Cholos, die het Spaansch radbraken, en de Indianen, die het niet kennen, spreken verschillende dialecten, die men in twee
+groepen kan onderscheiden, het quichua en het a&iuml;mara. Dit zijn de twee oorspronkelijke talen van het groote Inca-rijk, dat
+een aanvang nam bij de woestijn van Atacama, Bolivia en Peru besloeg, den equator overschreed, en zich uitstrekte tot het
+tegenwoordige Columbia.
+
+</p>
+<p>De boliviaansche kinderen leeren allen in hun jeugd quichua of a&iuml;mara, door den omgang met de bedienden en de kinderen uit
+de volksklasse. Zij spreken het evengoed als Spaansch. De Cholos en de Indianen in de steden spreken een koeterwaalsch, dat
+min of meer verwantschap met de taal van Cervantes verraadt.
+
+</p>
+<p>Uit de ligging der streken, waar respectievelijk quichua en a&iuml;mara wordt gesproken, hebben ethnologen afgeleid, dat het ras,
+&#8217;t welk a&iuml;mara sprak, oorspronkelijk aan de Quichua-Incas onderworpen was. De quichua-taal is zulk een aaneenschakeling van
+keelklanken, dat men liefst wat op een afstand blijft van den persoon, met wien men spreekt. Ik ben het dan ook in dit opzicht
+niet eens met den heer Bellesort, die in &#8220;Jong Amerika, Chili en Bolivia&#8221; het een schoone en po&euml;tische taal noemt. Philologen
+bezitten misschien een bijzondere gave van waardeering op dit punt. Op den oningewijde maakt deze spraak veeleer den indruk
+van een aanhoudend gorgelen en mondspoelen.
+
+</p>
+<p>De boliviaansche regeering is even ambulant als de Indianen waarover zij den scepter zwaait. Het gouvernement heeft geen vasten
+zetel.
+
+</p>
+<p>Van de acht departementen, waarin Bolivia verdeeld is, nl.: Chuquisaca, waarvan Sucre de hoofdstad is, La Paz, Oruro, Cochabamba,
+Potosi, Santa Cruz, Tarya en Beni, doen de vier eerste niet anders, dan elkander den voorrang betwisten. Al naar de luim van
+den President der Republiek het medebrengt, trekt het geheele bestuur nu eens naar Sucre, dan naar Paz, dan naar Oruro, en
+het <span lang="fr">corps diplomatique</span> volgt dat voorbeeld. In 1865 had een grappig voorval plaats onder den beruchten president Melgarejo, die als een tyran over
+Bolivia heerschte.
+
+</p>
+<p>Toen hij op het toppunt van zijn macht was, kreeg hij het eens weer in den zin, den zetel der regeering van La Paz naar Sucre
+te verplaatsen, en hij noodigde de verschillende gezanten en consuls uit, hem te vergezellen. Doch de consul van hare Majesteit
+Koningin Victoria van Engeland nam hiermede geen genoegen. Hij gaf te kennen, dat La Paz hem door zijn regeering als verblijfplaats
+was aangewezen, en dat hij niet reislustig was gezind.
+
+</p>
+<p>Melgarejo hield niet van tegenspraak. Hij liet den engelschen diplomaat eenvoudig door vier soldaten achterste voren op een
+ezel zetten, met den staart van het grauwtje in de hand, en zoo door de straten van La Paz rondrijden tusschen een dubbele
+rij dreigende bayonetten.
+
+</p>
+<p>Engeland scheen het wat gewaagd te vinden, de beleediging, een zijner vertegenwoordigers aangedaan, te gaan wreken in een
+land, dat op 4000 meter hoogte was gelegen, aan &#8217;t eind van de wereld. Het vergenoegde zich ermede, alle betrekkingen met
+<a id="d0e145"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e145">396</a>]</span>Bolivia af te breken, en in enkele engelsche atlassen werden deze oorden voortaan met den naam van &#8220;woeste streken&#8221; betiteld.
+
+</p>
+<p>Wat die verplaatsing van de regeeringsleden nog zonderlinger maakt, is de omstandigheid, dat in Bolivia geen andere reisgelegenheid
+bestaat, dan de rug van een muilezel. Over de allerhoogste bergen en bergpassen van de wereld tijgt zulk een troepje politici
+naar een stad, die tien of twaalf dagreizen is verwijderd, om&#8212;wetten uit te vaardigen, die nooit zullen worden nagekomen,
+daar er niemand is, die zou kunnen zorgdragen, dat ze werden uitgevoerd.
+
+</p>
+<p>De twisten, die ontstaan door den naijver der verschillende plaatsen, welke aanspraak maken op de eer, residentiestad te zijn,
+waren van ouds de oorzaak van voortdurende omwentelingen. Vandaar dan ook, dat president Alonso, die voor kort nog zijn afscheid
+kreeg, het geraden vond, een goed heenkomen te zoeken buiten de grenzen van zijn vaderland. In September 1898 had zijn volksvertegenwoordiging
+het gewaagd, paal en perk te willen stellen aan al dat reizen en trekken, en Sucre voorgoed tot hoofdstad van Bolivia te verklaren.
+Dit plan vond geen algemeene instemming. La Paz maakte met meer recht, dacht men, aanspraak op die eer, daar het in Chililaya,
+op den Titicaca, een gewichtig douanenstation bezat, slechts een dagreis van de stad verwijderd. Maar Alonso bleef onverbiddelijk.
+Aanstonds was het oproer in vollen gang.
+
+
+</p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-396.jpg" alt="Boliviaansche typen uit het platteland en de stad." width="434" height="578"><p class="figureHead">Boliviaansche typen uit het platteland en de stad.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>La Paz werd nu de zetel der tegenpartij, die zich 2 November 1898 afscheidde, en de &#8220;federalistische regeering&#8221; werd genoemd.
+De president, die advocaat was van beroep, zwaaide thans onverschrokken den kommandostaf. Hij plaatste zich aan het hoofd
+der troepen en trok in korte dagreizen naar Oruro, om daar zijn kamp op te slaan.
+
+</p>
+<p>Van de grootte der boliviaansche legermacht geven de volgende, in 1897 gepubliceerde cijfers ons een denkbeeld.
+
+</p>
+<p>De infanterie van Bolivia bestaat uit:
+
+</p>
+<ul>
+<li>Het 1e liniebataillon (Sucre) 220 man.
+
+</li>
+<li>Het 2e liniebataillon (Arce) 220 man.</li>
+</ul><p>
+
+</p>
+<p>De artillerie bestaat uit:
+
+</p>
+<ul>
+<li>1 eskadron berg-artillerie (200 man).</li>
+</ul><p>
+
+</p>
+<p>De cavalerie bestaat uit:
+
+</p>
+<ul>
+<li>Het escadron Bolivar (150 ruiters).
+
+</li>
+<li>Het escadron Junin (150 ruiters).
+
+</li>
+<li>Huzaren (40 ruiters).</li>
+</ul><p>
+
+</p>
+<p>Bij de wagens en ammunitie (20 ruiters).
+
+</p>
+<p>Totaal: 1000 man.
+
+</p>
+<p>Allerzonderlingst is het, dat dit leger wordt aangevoerd door een totaal van 1064 officieren, van de 36 generaals af, tot
+de 130 onderofficieren toe. De statisticus, die deze welsprekende cijfers heeft verzameld, voegt er dan ook de opmerking aan
+toe, dat het, na den oorlog met Chili, zeer moeilijk was geweest, zich van de overtollige militairen van hoogeren rang te
+ontdoen; daar hun aanwezigheid altoos gevaar opleverde bij een regeering, die uit den aard der zaak altijd eenigszins wankel
+is. Een openhartige bekentenis! Aan het hoofd van deze legermacht, en zonder zich dus over gebrek aan aanvoerders te kunnen
+beklagen, toog Alonso ten strijde, de federalisten tegemoet. Afgaande op den toestand, waarin de laatsten verkeerden, met
+een ruiterij &#8220;die grootendeels te voet ging&#8221;, moesten zij noodzakelijkerwijze het onderspit delven; maar ziet&#8212;alsof het spel
+sprak, Alonso werd verslagen, en moest zich naar Chili terugtrekken. De zegepraal van een president zou trouwens ook een ongehoorde
+zaak zijn geweest. In Bolivia en Peru wordt elke revolutie met gejuich begroet, en eindigt met de overwinning van hen, die
+haar hebben uitgelokt, tot de verjaagde president op zijn beurt weder de volksgunst heeft weten te winnen en opnieuw de plaats
+komt innemen, die hem wederrechtelijk is ontroofd.
+
+</p>
+<p>Van de zes en twintig presidenten, die sedert 1825 in Bolivia elkander zijn opgevolgd, zijn slechts drie gedurende hun ambtsbekleeding
+gestorven; de overigen zijn of verbannen, of vermoord. Alonso wist tot zijn geluk te ontvluchten, want de stad La Paz, die
+zich thans den titel van hoofdstad had toege&euml;igend, ontzag zich niet, al zijn partijgenooten te laten fusilleeren.
+
+</p>
+<p>Het heet, dat in Bolivia wetten bestaan. Maar deze worden slechts bij tusschenpoozen in toepassing gebracht, en alleen in
+gevallen, waarbij de machtigste partij geen straf heeft te duchten. Straf toch treft alleen Indianen, nooit heeren, die een
+gekleede jas dragen.
+
+</p>
+<p>Het voorgaande is een beknopte, maar getrouwe schets van de toestanden in het hedendaagsche Bolivia.
+
+<a id="d0e195"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e195">397</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-397.jpg" alt="Indiaansche jonge vrouwen, bezig met haar toilet." width="720" height="475"><p class="figureHead">Indiaansche jonge vrouwen, bezig met haar toilet.</p>
+</div><p>
+
+<a id="d0e201"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e201">398</a>]</span></p>
+<p>Onze mededeelingen mogen in zooverre wel van belang geacht worden, als zij kunnen dienen, om elken overmoedigen reiziger te
+overtuigen van de noodzakelijkheid, een menigte voorwerpen van dagelijksch gebruik mede te nemen, die de leemten moeten aanvullen,
+welke zich onvermijdelijk doen gevoelen in een omgeving, waar eigenlijk niets is, zooals het zijn moet.
+
+</p>
+<p>Hieruit behoeft men echter niet af te leiden, dat Bolivia een land is, waarheen geene handelswaren kunnen worden uitgevoerd.
+Integendeel. Het land is nieuw, en heeft aan alle mogelijke dingen behoefte; het arbeidsveld is dus groot genoeg. Maar men
+mag zich wel terdege in acht nemen en het terrein verkennen, eer men zich daar in speculaties steekt; want de eenige waarborg,
+dat men zijn waar betaald krijgt, is de eerlijkheid van den kooper.
+
+</p>
+<p>Is Bolivia dan dus werkelijk voor den handel niets waard? vraagt men allicht.
+
+</p>
+<p>Zeer zeker is het dat w&egrave;l. Juist omdat elke reis er als &#8217;t ware een ontdekkingstocht is, omdat zelfs de meest ondernemende
+lieden worden afgeschrikt door de gevaren, daarmede verbonden, behoeft men hier minder mededinging te duchten dan in menig
+ander land.
+
+</p>
+<p>Bolivia is zeer veel waard; vooreerst al door de goudmijnen. Goud wordt hier overal verspreid gevonden, het meest in het departement
+La Paz. De bodem moest echter beter worden onderzocht, om er voordeel uit te trekken. Thans beweert ook zelfs de armoedigste,
+verloopen Boliviaan, een of andere geheimzinnige <i>lavadero</i> te kennen, of te bezitten. Hij haalt daarbij uit zijn vestzak een onoogelijk klompje erts te voorschijn, dat aan iedereen
+wordt vertoond, en dienen moet om europeesch kapitaal te lokken. Vooral rijk aan het edele metaal heeten de omstreken van
+Irooco, Oruro, La Joya, Sepulturas, Sorasora en Machacamarca. Maar wat bij al die mijnen ontbreekt, is het geld om ze te exploiteeren.
+Wat meer en zekerder winst afwerpt, dan die dikwijls denkbeeldige goudmijnen, zijn de werkelijk bestaande mijnen, waar koper,
+tin en zilver gevonden wordt.
+
+</p>
+<p>Te Oruro, het grootste middenpunt, zijn zooveel mijnen, dat hierom alleen de spoorweg verlengd is, die van Uyuni naar Oruro
+loopt. De voornaamste, die van La Tetilla, Socavon de la Virgen, Itos, Atocha, San Jos&eacute; Grande, zijn reeds in werking; andere,
+zooals Santo Christo, Union Yankee Colorado, Alacranes, Sapos, wachten nog om ge&euml;xploiteerd te worden.
+
+</p>
+<p>Het departement Oruro bezit verder nog de volgende tinmijnen: Avicaya bij Hurmiri, Morococala, San Antonio, Guarmiri bij Vento
+y Media, en zilvermijnen, Pampa Rosaria, San Francisco en <span id="d0e219" class="corr" title="Bron: Antequara">Antequera</span>. Te Pulacayo, te Huanchaca dezelfde rijkdom aan mineralen; te Machacamarca bevinden zich de fabrieken, waar het zilvererts
+wordt gezuiverd en bewerkt, eer het in staven naar Europa wordt verzonden.
+
+</p>
+<p>Het departement Potosi voert voornamelijk zilver uit in blokken en staven, dat in het land zelf gesmolten is. Het erts, waarvan
+het zilvergehalte een bepaalde grens overschrijdt, wordt bij vrachten van 5000 pond vervoerd, daar dit bij een behandeling
+in het buitenland grootere winsten afwerpt. Niet alle mijndistricten kunnen zich deze weelde veroorloven. Als zij te ver van
+den spoorweg liggen, is het vervoer met lastdieren te duur. Potosi en Andacava zijn 220 mijlen van den spoorweg verwijderd,
+en kunnen dus geen erts uitvoeren, te meer, daar er ook gebrek aan muilezels is. Thans is hun aantal niet eens voldoende voor
+het vervoer van 1000 ton jaarlijks aan gesmolten tin, staven en blokken zilver, en eenig erts.
+
+</p>
+<p>Ook de volslagen afwezigheid van brandstof in Bolivia is een beletsel voor het smelten van het erts. Dit proces moet dus worden
+bewerkstelligd door amalgameering, welke behandeling kostbaarder is, meer tijd vordert, en waarbij 20 tot 25% van het gehalte
+verloren gaat.
+
+</p>
+<p>Op zeer veel plaatsen wordt tin-oxyde, antimonium en lood gevonden. Ook veel bismuth en koper, en verschillende soorten klei-
+en porseleinaarde. Zout is er in overvloed, en wat de voortbrengselen uit het dierenrijk betreft, kan Bolivia roemen op zijn
+alpaca&#8217;s, lama&#8217;s, de peruaansche schapen, die de vigogne-wol leveren en de chinchilla&#8217;s, waarvan de vacht in Europa met goud
+wordt betaald.
+
+</p>
+<p>Dit zijn dan ook de eenige voortbrengselen waarvan Bolivia thans moet leven. Wel wagen zich onverschrokken lieden in de omstreken
+van Beni, Santa Cruz en Tarija, om er caoutchouc te verzamelen, hoewel slechts in geringe hoeveelheden, wegens het ongezonde
+klimaat, de onveiligheid en het gebrek aan verkeersmiddelen. Om uit deze streken voordeel te trekken, zou men ze moeten zuiveren
+van de Indianenplaag, wegen moeten aanleggen, en een verbinding tot stand brengen met Madre de Dios, den Amazonenstroom, Para
+en de europeesche markten. Maar die Hercules-arbeid zal vooreerst nog wel niet worden ondernomen.
+
+</p>
+<p>Voor den uitvoerhandel komt de laatstgenoemde streek dus voorloopig niet in aanmerking. Maar men zou in verbinding kunnen
+treden met Oruro, Potosi, Chuquisaca, Cochabamba en La Paz, want voor alle mogelijke artikelen van huishoudelijk gebruik zou
+men hier een afzet kunnen vinden, altoos op voorwaarde, dat de aangeboden waar in den smaak en binnen het bereik der beurs
+van de koopers valt, dus eenvoudige zaken, die er op het oog bont en fraai uitzien. Indianen en Cholos weten niets af van
+de moderne beschaving. Van hun jeugd af aan hebben zij zich tevreden gesteld met <i>chuno</i> (bevroren aardappelen), <i>charqui</i> (in de zon gedroogd vleesch) en coca (een heester, ook honger- en dorstboom genoemd), zoolang zij dit karig voedsel maar
+rijkelijk konden besproeien met alcohol. De Indiaan heeft slechts twee behoeften, maar hun vervulling is dan ook voor hem
+levensvoorwaarde. Voor coca en alcohol zou hij een moord begaan. In Bolivia handeldrijven, wil dus zeggen: behoeften scheppen.
+En dat zal men niet anders bereiken, dan door artikelen aan te bieden, die den kooper niet te duur zijn. Geen aanprijzing
+van de voortreffelijkheid der fransche fabrikaten zou opwegen tegen de nuchtere waarheid, dat wie maar drie francs bezit,
+er geen zes kan besteden.
+
+</p>
+<p>Wat den politieken toestand aangaat, elk departement is een kleine staat op zichzelf. Dit volslagen gebrek aan centralisatie
+in een zoo jeugdig land leidt <a id="d0e240"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e240">399</a>]</span>tot anarchie, en vermeerdert ten zeerste de moeilijkheden der handelspraktijk. Buiten het rijkstolstelsel houdt elke gemeente
+er nog een afzonderlijke verordening op na, en in verschillende plaatsen worden op de meest uiteenloopende zaken belastingen
+geheven, die niet alleen schade doen aan de goede verstandhouding der betrokken gemeenten, maar ook den vooruitgang tegenhouden,
+daar vreemde kooplieden hierdoor worden afgeschrikt. Zij moeten bijv. in Oruro en Potosi honderd bolivianen betalen voor het
+recht daar te komen handeldrijven; te Cochabamba en La Paz tweehonderd, en als zij veel stalen bij zich hebben, stijgt die
+som tot vierhonderd. Te Sucre worden driehonderd bolivianen gevraagd (een boliviaan is ongeveer 2,50 francs), zoodat men gerust
+kan beweren, dat de boliviaansche autoriteiten den vreemdeling niet met open armen ontvangen. Gelukkig kan men met wat list
+en overleg nog wel eens tusschen de mazen van dit net van moeilijkheden doorsluipen. De boliviaan is de standaardmunt van
+Bolivia, en wordt verdeeld in 100 centavos. Er is bijna niet anders dan vuil papierengeld in omloop; goudgeld hebben zij niet.
+Hun grootste zilvermunt is een stuk van 50 centavos, de helft zoo zwaar als onze vijf-francsstukken.
+
+</p>
+<p>In Bolivia zijn slechts twee voorname banken, die succursalen hebben in de belangrijkste steden. Het zijn de <span lang="es">Banco Nacional de Bolivia</span>, 1 September 1871 opgericht, met een kapitaal van 3 millioen bolivianen, en de <span lang="es">Banco Francisco Argandona</span>.
+
+</p>
+<p>Een van de kleine onaangenaamheden, die de reiziger in Bolivia telkens moet verduren, is de slaafsche bijgeloovigheid, waarmede
+de Boliviaan gehecht is aan zijn lijfspreuk:
+
+
+</p>
+<div class="poem" lang="es">
+<div class="stanza">
+<p class="line" style=""><span>Dia martes,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>No te cases,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ni te embarques,
+</span></p>
+<p class="line" style=""><span>Ni de tu casa te apartes.</span></p>
+</div>
+</div>
+<p>(Op Dinsdag moogt gij niet trouwen, noch aan boord van een schip gaan, noch zelfs u van <span id="d0e263" class="corr" title="Bron: hnis">huis</span> begeven).
+
+</p>
+<p>Iedereen legt u te pas of te onpas dit bezwaar in den weg. De man, die u muilezels zal verschaffen, laat u in den steek en
+zegt, dat hij ze u v&oacute;&oacute;r Woensdag onmogelijk bezorgen kan. Hij zou trouwens in alle oprechtheid niet de verantwoording op zich
+willen nemen, u op die wijze in uw verderf te laten loopen. De drijver, die zich volgens contract heeft verbonden u te vergezellen,
+zal misschien tegen zijn zin op een Dinsdag medegaan, maar gij kunt er op rekenen, dat dan ook elk ongeluk op uw rekening
+wordt geschoven, en dat gij de schuld krijgt, als een muilezel struikelt, een riem breekt, ja van alles wat oponthoud veroorzaakt.
+Als men zich aan al die malligheden wilde storen, zou men nooit klaarkomen, &#8217;t Is al lastig genoeg, zijn reisplannen z&oacute;&oacute; in
+te richten, dat men alles in het gunstigste jaargetijde kan afdoen. Het meest geschikt is het winterseizoen; dat wil in het
+zuidelijk halfrond dus zeggen: tusschen Mei en November, als het we&ecirc;r koud, maar in elk geval droog is. Op een anderen tijd
+is reizen in Bolivia onmogelijk.
+
+</p>
+<p>Want in de overige maanden van het jaar, vooral midden in den zomer, vallen elken dag die zware regens, welke men alleen in
+de tropen en aan den equator kent. De bodem wordt dan letterlijk doorweekt, en de geheele hoogvlakte is niet anders dan &eacute;&eacute;n
+slijkpoel, waarin men bij elken stap zou kunnen wegzakken. In de bergen zwellen de stroomen, en in die verlaten streken, waar
+nergens een schuilplaats is te vinden, moet de reiziger dan soms een of twee dagen wachten aan den oever eener rivier, eer
+het water genoeg gedaald is, om den stroom te kunnen doorwaden. Vandaar het spreekwoord, dat waarlijk niet ongegrond is: <i lang="es">Nunca carga atraz, nunca rio adelante.</i> (Laat nooit uw bagage achter, en sta nooit stil v&oacute;&oacute;r een rivier). &#8217;t Is waar, wie weet of men de bagage, die men in den steek
+laat, ooit zal weervinden. En als men heeft stilgehouden bij een rivier, die doorwaadbaar is, kan deze den volgenden morgen
+wel z&oacute;&oacute; zijn gezwollen, dat aan oversteken niet te denken valt.
+
+</p>
+<p>Wanneer ik spreek van het winterseizoen, dan wil dit zeggen, dat de nachten zeer koud zijn. Het land is hoog gelegen, en zelfs
+in de tropen daalt hier de thermometer &#8217;s nachts geregeld tot 20 graden onder nul. Maar des morgens, als de zon is opgekomen,
+stijgt de temperatuur soms in drie uren van tien graden vorst, tot 20 graden warmte, en &#8217;s avonds is het juist andersom, zoodat
+men wel zal doen, zooveel mogelijk voorzorgsmaatregelen te nemen tegen die grillige wisselingen van warmte en koude.
+
+</p>
+<p>Als men van Oruro, waar de spoorweg die van Antofagasta, aan de kust, naar het hart van Bolivia loopt, eindigt, zich op weg
+begeeft met het eenige vervoermiddel, dat den reiziger hier ten dienste staat, zijn de afstanden, die men heeft af te leggen
+om van de eene plaats naar de andere te geraken, ongeveer de volgende. Van Oruro naar Cochabamba ongeveer 205 mijlen, af te
+leggen in drie of vier dagen, al naar de kracht en het weerstandsvermogen van den ruiter.
+
+</p>
+<p>Van Cochabamba naar Sucre 350 mijlen, of zes tot acht dagen. Van Sucre naar Potosi 125 mijlen, of drie dagen. Van Potosi naar
+Challapata, een spoorwegstation, op vier uur afstand van Oruro 250 mijlen, drie of vier dagen. Van Oruro naar La Paz 245 mijlen,
+drie of vier dagen. Van La Paz naar Chililaya, 75 mijlen, of &eacute;&eacute;n dag.
+
+</p>
+<p>In de haven van Chililaya gaat men aan boord van een kleine stoomboot, die het meer Titicaca in zeventien uren oversteekt,
+en te Puno, op den anderen oever, kan men per spoor de reis vervolgen naar Arequipa, en vandaar naar de havenplaats Mollendo
+aan den Stillen Oceaan. Wij spreken hier dus niet van den tocht door oostelijk Bolivia, waarin de departementen Beni, Santa
+Cruz, Chuquisaca en Tarija gelegen zijn, die aan de andere zijde van den Andes liggen, veel lager dan de ijskoude hoogvlakte
+aan de zijde, die naar den Stillen Oceaan gekeerd is. D&aacute;&aacute;r is elke reis een ontdekkingstocht, en het is onmogelijk, zelfs
+bij benadering, het tijdsverloop aan te geven, waarin een bepaalde afstand zal worden afgelegd. Een andere moeilijkheid, die
+ook ervaren reizigers dikwijls in verlegenheid brengt, is het aanschaffen van de benoodigde muilezels, en de prijs, die daarvoor
+mag worden bedongen. Bewoners van Bolivia, die nooit in hun leven een reis hebben gemaakt, <a id="d0e281"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e281">400</a>]</span>geven hoog op van de voortreffelijkheden der muilezels, die bij den postdienst worden gebruikt. In de praktijk heeft men echter
+aan die raadgevingen bitter weinig. De muilezels, die voor het vervoer van de post worden gebezigd, zijn betrekkelijk goedkoop
+te krijgen aan de verschillende poststations, waar ze telkens worden verwisseld. Maar het zijn slecht doorvoede, zwakke, ellendige
+beesten, die met slagen moeten worden voortgedreven, en zeer dikwijls onhandelbaar en weerspannig zijn. Als men alleen reist,
+is men op genade en ongenade aan hen overgeleverd. En wanneer men dan bijvoorbeeld zoo weinig intiem bekend is met hun gewoonten,
+dat men afstapt, eer men hun een mantel of deken over den kop heeft gegooid, dan zijn zij zoo vrij, onmiddellijk om te keeren,
+en in vliegende vaart terug te galoppeeren naar de pas verlaten pleisterplaats, terwijl de ruiter hen verbaasd staat na te
+staren. Op die hoogte, waar de lucht zoo ijl is, dat iemand, die uit lagere streken komt, er geen honderd schreden kan loopen
+zonder stil te staan om adem te scheppen, is het alles behalve aangenaam voor een reiziger, op die wijze door zijn muildier
+te worden in den steek gelaten, terwijl nergens in den omtrek een menschelijke verblijfplaats is te vinden, en hij waarschijnlijk
+ten overvloede zijn zak met proviand kwijt is, die aan den zadelknop hing. Bovendien huurt men aan de bewuste stations alleen
+de dieren, en niet den drijver, een gids die voor den vreemdeling onontbeerlijk is.
+
+</p>
+<p>Men moet dus beginnen met te vragen naar een goeden muilezeldrijver, die bij de kooplieden in de stad gunstig bekend is. Met
+hem bespreekt men de voorwaarden van het vervoer. Is het aantal dieren en hun prijs vastgesteld, dan wordt een contract opgemaakt,
+dat als bewijsstuk moet dienen bij de overheid der steden, die men doortrekt, in geval men met den drijver onaangenaamheden
+krijgt. Zonderling is het, dat in dit land, waar aan de wet slechts een betrekkelijk gezag wordt toegekend, de autoriteiten
+juist aan deze contracten veel gewicht hechten, en er voor zorgen, dat zij stipt worden nagekomen, als men zich genoodzaakt
+ziet de hulp der wet in te roepen. Dit gebeurt echter zelden. De muilezeldrijvers hebben over &#8217;t algemeen een goeden naam,
+en verdienen dien volkomen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-400.jpg" alt="Een troep boliviaansche soldaten." width="596" height="398"><p class="figureHead">Een troep boliviaansche soldaten.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wat de prijzen betreft, het tarief is niet geregeld, en men kan de lijst niet raadplegen, zooals men een spoorboekje zou doen.
+Alles hangt af van de meerdere of mindere inschikkelijkheid van huurder en verhuurder. Het is het beste, de som voor het geheele
+traject in eens vast te stellen. Hoe meer muilezels men bespreekt, des te lager wordt de prijs gesteld. En dan komt het ook
+nog aan op de hoeveelheid bagage, die men medeneemt. Minstens drie muilezels zijn noodig voor elken reiziger, een voor hemzelf,
+een voor zijn gids, dien hij natuurlijk ook betaalt, en een derde voor het vervoer van bedden en mondvoorraad.
+
+</p>
+<p>Van Oruro naar Cochabamba betaalt men 10 &agrave; 12 bolivianen per ezel. (1 boliviaan = 2.50 frs.) Midden in den winter rijdt, als
+het droog is, een allertreurigste rammelkast eenmaal in de week heen en weer tusschen deze beide steden, en een plaats daarin
+komt op 20 &agrave; 25 bolivianen. Van Cochabamba naar Sucre kost een muilezel omtrent 30 bolivianen, evenveel als men hier voor
+een plaats in een dergelijk vervoermiddel als het bovengenoemde betaalt. Van Sucre naar Potosi is de prijs ongeveer dezelfde,
+als van Oruro naar Cochabamba, en van Potosi naar Challapata van 20 tot 25 bolivianen.
+
+</p>
+<p>&#8217;t Is dikwijls moeilijk, in Potosi muilezels te krijgen, en daarom voordeeliger, de dieren in Sucre dadelijk voor Challapata
+te huren, en vooral precies af te spreken, hoe lang men in Potosi denkt te blijven. Want zulke rustdagen geven dikwijls aanleiding
+tot ongenoegen, daar de muilezeldrijvers er volstrekt niet op gesteld zijn, het voer van hun beesten, dat hier zeer duur is,
+voor niets te besteden.
+
+</p>
+<p>Van Challapata reist men in vier uur naar Oruro, met den trein, die driemaal per week daar aankomt uit Antofagasta en Uyuni.
+Tusschen Oruro en La Paz bestaat een geregelde omnibusdienst, behalve in den ergsten regentijd. Dat vervoermiddel rijdt geregeld
+tweemaal per week, en legt den weg af in drie dagen. De prijs bedraagt 25 bolivianen. De bagage wordt op een kar vervoerd
+tegen 25 bolivianen de 100 kilo. Van La Paz kan men ook elken Vrijdag met een wagen voor zes of zeven bolivianen naar Chililaya
+komen en betaalt dan vijf bolivianen voor 100 kilo vracht.
+
+<a id="d0e298"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e298">401</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-401.jpg" alt="Te Oruro. Een karavaan lama&#8217;s, die met zakken erts zullen worden beladen." width="720" height="351"><p class="figureHead">Te Oruro. Een karavaan lama&#8217;s, die met zakken erts zullen worden beladen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Men ziet uit het voorgaande, dat het reizen in Bolivia niet altijd van een leien dakje gaat. Wij zijn aan die primitieve toestanden
+niet gewend, en het is ieder geraden, zich hier niet te wagen eer hij zich op allerlei gebeurlijkheden heeft voorbereid. Koffers
+en kisten mogen hier bijvoorbeeld wel verbazend sterk zijn, en moeten natuurlijk met een waterdichte stof zijn bekleed. Want
+om van de stortregens maar niet te spreken, de muilezels glippen bij voorkeur uit midden in een rivier.
+
+</p>
+<p>Het gewicht der verschillende stukken bagage mag niet meer dan 60 kilogram bedragen, want zij moeten altijd twee aan twee
+op den rug der dieren worden geladen; en 120 kilo is al een tamelijk zware vracht voor een muilezel, die vier of vijf dagen
+achtereen dien last heeft te torsen over steile bergpaden, en van zeven uur &#8217;s morgens tot tien uur &#8217;s avonds in touw is.
+De muilezels aan den equator, en die van Midden-Amerika zijn minder sterk dan de boliviaansche, en kunnen niet meer dragen
+dan 100 kilo. Daar nemen de drijvers dan ook geen vrachten aan die boven de 50 kilo wegen. Daar 50 kilo over &#8217;t algemeen het
+maximum is voor vrachtgoed, dat per muilezel wordt vervoerd, is het &#8217;t voorzichtigst, dat gewicht in geen geval te overschrijden.
+
+</p>
+<p>Daar het vervoer per ezel goedkooper is, willen sommige kooplieden geen vrachten ontvangen, die meer wegen dan 36 kilo; want
+een ezel heet officieel 72 kilo te kunnen dragen. In bijzondere gevallen, als de goederen niet kunnen verdeeld worden, gebruikt
+men wel zeer sterke ezels, die echter ook duur moeten worden betaald, en het is ook daarom &#8217;t verstandigst, zich in dit opzicht
+naar landsgebruik te schikken.
+
+</p>
+<p>Voorts heeft men noodig: een goed zadel, compleet tuig, zakken, die aan den zadel worden bevestigd; mondvoorraad, een veldbed
+met matras, dekens, en warme kleeren. Wat de mee te nemen proviand betreft, daarbij mag niets worden vergeten. Brood, zout,
+suiker, spijzen en dranken, een licht kooktoestel en andere benoodigdheden voor het gereed maken der spijzen zijn onontbeerlijk.
+Want onderweg is niets te krijgen; men is al blijde, als men bij &#8217;t vallen van den avond een plekje vindt, waar men eenigszins
+voor de koude is beschut en zijn leger kan spreiden. En thans kunnen wij onze reis aanvaarden.
+
+</p>
+<p>Door den berg van zand, die Antofagasta en Mejillones omringt, kronkelt als een ijzeren slang een spoorweglijn, die in Antofagasta
+begint, in Oruro eindigt, en 900 kilometer lang is. &#8217;t Is de mijnspoorweg van de beroemde Huanchaca maatschappij, die groote
+hoeveelheden zilvererts naar de kust vervoert, benevens natriumnitraat, boorzure kalkzouten, zwavel, en een steeds toenemend
+aantal mineralen, die den rijkdom uitmaken der provincie Antofagasta en het boliviaansche gebied, dat daaraan grenst.
+
+</p>
+<p>Och, och, die smalle spoorweg, met zijn nauwe waggons! Drie dagen lang moet men, van zes uur &#8217;s morgens tot zes uur &#8217;s avonds,
+de marteling verduren daarin beklemd te zitten op ongemakkelijke banken, in een boemeltrein, die alleen Maandag, Woensdag
+en Vrijdag wordt aangehaakt achter de goederenwagens, die de waren naar Uyuni en Oruro vervoeren, om van daar per muilezel
+naar Potosi, Sucre en Cochabamba te worden gebracht.
+
+</p>
+<p>Behalve de spoorweg van Mollenda over Arequipa naar het Titicaca-meer, is deze lijn van Antofagasta de eenige weg, die naar
+Bolivia leidt. Een treurig begin!
+
+</p>
+<p>Om zes uur &#8217;s morgens komt een kar aan &#8217;t hotel de bagage der ongelukkige reizigers afhalen. Er wordt groote haast gemaakt;
+want men mag wel <a id="d0e320"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e320">402</a>]</span>vroeg bij de hand zijn, om toe te zien, dat alles behoorlijk meekomt en een geschikt plaatsje uit te zoeken. De reis gaat
+in drie gedeelten, elk van een dagreis, en elken dag moet men opnieuw een kaartje nemen. De maatschappij komt niet op het
+praktische denkbeeld, een doorgaand biljet uit te geven van Antofagasta naar Oruro. Gelukkig, dat zij ten minste de zorg voor
+de bagage in eens voor haar rekening neemt. Daarvoor is men al heel dankbaar.
+
+</p>
+<p>&#8220;Een eerste klasse, Calama.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Dertien piasters, veertig.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Goed&#8221;. Ik leg veertien piasters neer.
+
+</p>
+<p>&#8220;Hier hebt u vijftig centavos terug.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Maar ik moet zestig hebben.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Dat weet ik wel, mijnheer, maar ik heb geen klein geld.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik ook niet. Aan een spoorwegloket moest u toch geld van een piaster terughebben.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Wilt u &#8217;t kaartje nemen of niet? Niet? Dan moet u maar zien, dat u ergens wisselt; ik neem &#8217;t kaartje terug.&#8221;
+
+</p>
+<p>Men dient zich te schikken in het geval, als men tenminste een dragelijk plaatsje in een waggon wil vinden.
+
+</p>
+<p>&#8217;t Is geen kleinigheid, in dit land, waar niemand zich om iets bekommert, de spoorwegbeambten uit hun slaperigen toestand
+wakker te schudden. Zelfs het vooruitzicht op een drinkgeld (fooien zijn trouwens aan de kust van den Stillen Oceaan niet
+in zwang) is niet bij machte hen uit hun onverschilligheid op te wekken. Als een kanonskogel voor hun voeten viel, zouden
+zij nog geen merkbare ontsteltenis toonen. Het is hier wel voorgekomen, dat een reiziger, die niet vlug van begrip was, zijn
+bagage eerst had ingeschreven, toen de trein vlak voor zijn neus vertrok. Dat treft niet, als men twee dagen moet wachten
+op den volgenden.
+
+</p>
+<p>Eindelijk is alles in orde; mijn koffer staat in den goederenwagen; de trein fluit, en langzaam stoomen wij tegen de helling
+op.
+
+</p>
+<p>Twintig minuten later is Antofagasta slechts een verwarde mengeling van zwarte plekken op het lichte oeverzand, de schepen
+op den oceaan zijn niet van vliegende vogels te onderscheiden, en wij krijgen Playa Blanca in &#8217;t gezicht. Playa Blanca is
+de plaats, waar de Huanchaca-maatschappij het erts laat bewerken, dat naar de kust wordt vervoerd. Een groote fabriek, op
+vijfhonderd meter afstand van den oever, en tegen de heuvels de woningen der arbeiders in de buurt van het directiegebouw.
+Hier ziet men reusachtige reservoirs voor zoetwater, dat 315 kilometer ver uit de bergen wordt geleid, en eveneens voor het
+opgepompte zeewater, dat gebruikt wordt bij de behandeling der zilversulfiden. Huanchaca, op een hoogte van 4500 meter in
+Bolivia gelegen, dicht bij Pulacayo, is het middelpunt van de belangrijkste zilvermijnen der wereld. Tot nog voor korten tijd
+behandelde men daar het erts door amalgameering met kwik. Dit was het eenige middel om het metaal te zuiveren, want Bolivia
+bezit geen kolenmijnen, en de omstreken van Uyuni en Huanchaca zijn te hoog boven de zee gelegen, dan dat er bosschen konden
+worden gevonden, om de noodige brandstof te leveren. Aan smelting viel dus niet te denken. Daarom werd de fabriek van Playa
+Blanca opgericht, die door den spoorweg verbonden was met Antofagasta, waar het zilvererts wordt behandeld volgens de meest
+moderne methoden. Maar om redenen, die voor oningewijden in het duister liggen, schijnt het, dat deze fabriek, die wel een
+tentoonstelling van machinerie&euml;n gelijkt, op veel te grootsche schaal is opgezet, zoodat zij de maatschappij meer schade dan
+voordeel aanbrengt. &#8220;Het grootste geluk, dat de maatschappij kan overkomen&#8221;, zeide mij een bekend ingenieur, &#8220;zou een vulkanische
+uitbarsting zijn, die dat geheele Playa Blanca door een vloedgolf liet verzwelgen. Het is op veel te groote schaal aangelegd.
+Men heeft hier eene fabriek voor de behandeling van zilvererts; maar de grondstof ontbreekt. De mijnen van Pulucayo en Huanchaca,
+die het meest opbrengen, leveren niet eens genoeg om een vierde deel van al deze machines in werking te stellen. En een machine,
+die niet wordt gebruikt, is dood kapitaal.&#8221;
+
+</p>
+<p>De trein rolt gestadig verder, tusschen hooge bergen van zand. Van Valparaiso af is dat nu al hetzelfde; zand, zand&#8212;anders
+niet. &#8217;t Is de Quebrada agua negra; het Ravijn der Zwarte Wateren. Zwart water? Waarom zwart? zou men zeggen. Om over de kleur
+van &#8217;t water te kunnen oordeelen, zouden we water moeten zien. En zoo dat hier ooit geweest is, dan was dat zeker in de dagen
+van den zondvloed. De toegang tot de hoogvlakte zou met meer recht het Ravijn der Dorheid kunnen worden genoemd. De mensch
+komt soms op zonderlinge invallen. Die naam is zeker bedacht door een van dorst versmachtend reiziger. De Quebrada agua negra
+ligt achter ons, maar wij reizen door een zandwoestijn tot Calama, waar de trein van avond zal stilhouden.
+
+</p>
+<p>&#8217;t Is hier wel een ander gezicht, als men uit het raampje van den waggon kijkt, dan bij ons in Frankrijk! Aan alle zijden
+die uitgestrekte zandvlakte, waardoor de trein voortschuift met een slakkengang, dien hij van het spoorwegpersoneel schijnt
+te hebben afgekeken.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 377px"><img border="0" src="images/p1907-403.jpg" alt="Een kabelspoorweg in een soda-raffinaderij." width="377" height="720"><p class="figureHead">Een kabelspoorweg in een soda-raffinaderij.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Nu en dan houden wij stil bij houten loodsen, die met den naam van stations worden bestempeld. Als men rondziet in de pampa,
+begrijpt men niet wat die halten beduiden in een streek, waar geen levend wezen schijnt verblijf te houden. Maar die stations
+zijn gelegen bij plaatsen, waar natriumnitraat of andere delfstoffen worden behandeld. Deze geheele woestenij is door de cateadores
+(mijnontginners) grondig onderzocht, en er wordt zooveel mogelijk partij van getrokken. De oogenschijnlijk zoo dorre en eentonige
+streek bevat onmetelijke rijkdommen, die uit den schoot der aarde aan het licht worden gebracht door lieden, die met menschen
+alleen het uiterlijk voorkomen gemeen hebben, en wier geestvermogens verstompen onder onafgebroken, zwaren lichaamsarbeid.
+
+</p>
+<p>Eerst komen wij bij Portezuelo, waar de salpeter-streek begint; het is dertig kilometer van Antofagasta gelegen en 158 meter
+boven de zee. Daarna Cuevitas; op 83 kilometer afstand en 893 meter hoogte; vervolgens Cerillos, 109 kilometer van Antofagasta
+en 1024 meter boven de zee, en eindelijk Salinas, 128 <a id="d0e359"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e359">403</a>]</span>kilometer van de kust verwijderd, op een hoogte van 1341 meter.
+
+</p>
+<p>De nood maakt den mensch vindingrijk, en in het gebrek aan water moet hier volstrekt worden voorzien. Het water, dat hier
+in geringe hoeveelheden in deze salpeterwoestijn wordt gevonden, is brak en ondrinkbaar. Tegenover het station Salinas bevindt
+zich een inrichting, die een nadere beschouwing wel waard is; want zij is misschien eenig in haar soort. Hier wordt het water
+door de zon gedistilleerd. Uit een put midden in de pampa pompen mannen het troebele water op naar groote, ondiepe bassins,
+die een uitgestrekte oppervlakte beslaan, en bedekt zijn met hermetisch gesloten glazen ruiten, die een weinig naar binnen
+gebogen zijn. Het proces is eenvoudig. De tropische zon doet het water in de bassins verdampen en die damp zet zich om in
+waterdroppels, welke langs de binnenzijde van het glas afglijden in buizen, die naar een reservoir leiden. De reusachtige
+uitgestrektheid van het terrein gaf den vindingrijken ingenieur gelegenheid, deze distillatie op zoo groote schaal te doen
+plaats hebben, dat de som van al die waterdroppels dezelfde hoeveelheid zuiver water verschaft, die een goede pomp zou leveren.
+Van groote afstanden komen de menschen dan ook hier heen om drinkwater. Na Salinas duurt de eentonige zandwoestijn nog steeds
+voort, en men komt voorbij Central en Sierra Gorda, waarheen nog altijd het erts vervoerd wordt uit de beroemde zilvermijn
+van Caracoles, die van 1870 tot 1885 haar bloeitijdperk beleefde, en millioenen heeft opgebracht, doch thans is uitgeput.
+
+</p>
+<p>Na Sierra Gorda begint men toch de grenzen der zandvlakte te onderscheiden, en in de verte rijzen bergtoppen op. Weldra glijden
+wij heuvelhellingen voorbij, die in de avondzon allerlei zonderlinge kleurspelingen vertoonen. Hier is groen de overheerschende
+tint; daar rood; daar geel. Het zijn sulfiden en oxyden, welke deze hoogten die eigenaardige kleur verleenen. Langzaam klimt
+de trein tegen de fraaigetinte heuvelhellingen op. De zon gaat achter de hooge bergen onder, een frissche koelte begint te
+waaien, en daar de menschen in deze streken van elk hulpmiddel gebruik maken, dat de natuur hun biedt, zien we thans karren
+voorbijrijden, van hooge masten voorzien, die als schepen met volle zeilen voortstevenen. Ook de werklieden van den spoorweg
+maken gebruik van dit hulpmiddel, om des te spoediger het station, waar zij overnachten, te bereiken.
+
+</p>
+<p>Eindelijk zien we, om zes uur des avonds, het groen van enkele bremstruiken. We hebben de oase van Calama bereikt, 2265 boven
+de zee, en 238 kilometer van Antofagasta gelegen. Na tien uren in den trein te hebben doorgebracht zou een goede nachtrust
+ons wel te pas komen.
+</p>
+<hr class="tb"><p>
+
+</p>
+<p>Calama is een allertreurigst armoedig plaatsje. Bij onze aankomst wordt ons, op onze vraag naar het beste hotel, een zeer
+verdacht uitziende posada aangewezen. Maar wij kunnen toch moeilijk den geheelen nacht heen en weer wandelen op het perron,
+en de trein gaat eerst morgen verder. Calama verheugt zich ook niet, zooals Antofagasta, in een klimaat waarin oranjeboomen
+bloeien. We zijn hier op een hoogte van omtrent 2300 meter; dat maakt nog al verschil.
+
+</p>
+<p>Na een maaltijd uit onzen meegebrachten voorraad blikjes, met brood, dat van morgen versch was, maar door het ijler worden
+der lucht zoo bros als beschuit is geworden, deelen wij met onze medereizigers de paar vuile stroomatrassen, die tot onze
+beschikking worden gesteld. &#8217;t Is hier alles behalve comfortabel. De bewoners van Calama betrachten zeer nauwgezet het: &#8220;Wat
+gij wilt dat anderen u zouden doen, doet hun ook alzoo.&#8221; Maar om te beginnen stellen zij zelf geen heel hooge eischen. Achter
+het planken beschot doen zekere onverstaanbare keelklanken vermoeden, dat onze buren behooren tot dat edelaardige volk, de
+weldoeners der menschheid, die ons de Yorkshire ham hebben geschonken. Om acht uur zijn we allen, door vermoeienis overmand,
+in slaap.
+
+</p>
+<p>Om halfvijf &#8217;s morgens reeds doet het gefluit van den trein ons opspringen. We zijn er niet rouwig om, dat we in onze rust
+worden gestoord, en blijde, dat we om zes uur verder trekken.
+
+</p>
+<p>Voor 1879 behoorde Calama en de geheele woestijn, die thans achter ons ligt, aan Bolivia. Chili, dat op dat tijdstip op gespannen
+voet was met Peru zoowel als Bolivia, veroverde Antofagasta op 14 <a id="d0e377"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e377">404</a>]</span>Februari 1879, en heeft het sedert dien tijd behouden. Antofagasta was Bolivia&#8217;s eenige haven, de eenige verbinding welke
+het bezat met de buitenwereld. De Bolivianen verdedigden zich dan ook met mannenmoed; maar de tegenwoordige toestand van het
+leger in aanmerking genomen, is het wel te begrijpen, dat in die dagen de beroemde slag bij Calama, waarbij de chileensche
+troepen onder kolonel Emilio Sotomayor eenige boliviaansche vrijwilligers in de pan hakten, voor Bolivia een tweede Waterloo
+werd. Na die nederlaag zou Bolivia zeker gemakkelijk door Chili zijn geannexeerd, maar de overwinnaars bleven op hun lauweren
+rusten, en stelden zich tevreden met de bezetting van het plaatsje Calama, dat thans, na het aanleggen der spoorlijn, nog
+slechts 5 &agrave; 600 inwoners telt. Later, toen Chili ook de Peruanen, die Bolivia te hulp kwamen, had verslagen, maakte het zich
+van een grooter gedeelte van Bolivia meester, tot voorbij Ascotan, en geraakte daardoor in het bezit van een uitgestrekt terrein,
+dat rijk was aan calcium-boraten en delfstoffen van allerlei aard.
+
+</p>
+<p>In Calama herhaalde zich aan het loket de geschiedenis van den vorigen dag.
+
+</p>
+<p>&#8220;Een biljet eerste klasse Uyuni, als &#8217;t u blieft.&#8221;
+
+</p>
+<p>&#8220;Drie en twintig piasters, tachtig centavos,&#8221; zegt een stem.
+
+</p>
+<p>&#8220;Goed&#8221;. Ik leg vier en twintig piasters neer.
+
+</p>
+<p>Het kaartje komt voor den dag, maar geen geld.
+
+</p>
+<p>&#8220;Ik krijg nog twintig centavos van u&#8221;.
+
+</p>
+<p>&#8220;Jawel, mijnheer; maar ik heb geen geld terug.&#8221; Waarop precies dezelfde woordenwisseling volgde als gisteren te Antofagasta.
+
+</p>
+<p>De trein staat stil. Nu zijn we in Cere; weer midden in de woestijn. In de verte, rechts, blaast de vulkaan San Pedro rookwolken
+uit, bij geregelde tusschenpoozen, juist als een stoommachine.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-404.jpg" alt="Boliviaansche vagebonden, aan de grens gevat." width="524" height="720"><p class="figureHead">Boliviaansche vagebonden, aan de grens gevat.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wij stijgen steeds hooger. Na Cere volgt Conchi, 3500 meter hoog gelegen, aan het riviertje de Loa. Die Loa, waarvan men in
+Chili met veel ophef spreekt, is maar een bescheiden stroompje, dat elf maanden in het jaar als een rustige beek voortvloeit
+tusschen honderd meter hooge rotswanden, ontstaan in verwijderde tijdperken, toen deze woestenij geschapen werd.
+
+</p>
+<p>Na Conchi gaat de trein over een 144 meter lange brug, die deze beide steile rotswanden met elkander verbindt. Het is een
+echt moderne constructie, licht en luchtig op het oog, maar ijzersterk van bouw. De reiziger, die op het achterbalkon van
+den laatsten wagen staat, kan toch een lichte huivering niet onderdrukken, als hij honderd meter beneden zich het water in
+de diepte ziet vloeien. De overzijde is echter spoedig bereikt, en opnieuw houdt ieder zich uitsluitend bezig met de gewichtige
+vraag, of hij al of niet de <i>sorroche</i> zal krijgen.
+
+</p>
+<p>Die <i>sorroche</i>, in Chili <i>puna</i> genaamd, is een soort bergkwaal, een aandoening van de ademhalingswerktuigen, veroorzaakt door de ijlheid van de lucht. Ieder
+heeft natuurlijk aan de kust allerlei middeltjes daartegen opgedaan. De een zweert bij ether; de Engelschen beginnen maar
+vast zich te versterken met ferme hoeveelheden gin en cognac. Ons bevalt nog het beste, van tijd tot tijd wat ammonia op te
+snuiven.
+
+</p>
+<p>Er worden akelige staaltjes van verteld; sommige menschen hebben het zoo benauwd, dat het bloed hun uit neus en ooren spuit;
+anderen worden zeeziek, en weer anderen hangen met het hoofd uit het raam als een visch op het droge naar adem te snakken.
+Midden onder die verhalen vliegt de kurk van een fleschje ether met een knal uit de opening. Dit komt door de vermindering
+van den luchtdruk, die hier niet zoo sterk is, als te Antofagasta, waar de flesch werd gevuld.
+
+</p>
+<p>Na in vele bochten om den voet van den San Pedro te zijn gelaveerd, houdt de trein stil bij het station van dien naam, op
+3233 meter hoogte, waarboven zich de reusachtige rookpluim van den steeds werkenden vulkaan verheft. De voorzichtigsten onder
+<a id="d0e419"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e419">405</a>]</span>het reisgezelschap, die geen lust gevoelen, zich te wagen aan de onsmakelijke poespas, die ons hier allicht zal worden voorgezet,
+ontbijten met de meegenomen proviand. Anderen vallen met groote graagte aan op het zoogenaamde &#8220;buffet van San Pedro&#8221;, waar
+ze zich te goed doen aan een veelkleurig mengelmoes van aardappelen, rijst, tomaten en andere groenten, gekruid met specerijen
+en zwemmend in een verdacht uitziende geelachtige saus, waarin stukken niet bijzonder smakelijk vleesch drijven. &#8217;t Is het
+nationale lievelingsgerecht van Bolivia, <i>chupe</i> genaamd.
+
+</p>
+<p>Tweehonderd meter van het station zijn in den berg de reservoirs uitgehouwen, waardoor Calama en Antofagasta van water worden
+voorzien. Terwijl de overige reizigers aan &#8217;t smullen zijn, gaan wij ze bekijken. Het zijn groote, met cement bekleede bassins,
+waarin het water der stroomen, die door de eeuwige sneeuw van den San Pedro worden gevoed, moet worden opgevangen. Jammer
+genoeg, en een bewijs te meer van de algemeene achteloosheid en onverschilligheid hier te lande is het, dat de ingenieurs,
+die dit grootsche werk, een watertoevoer naar Antofagasta van een afstand van 314 mijlen, tot stand brachten, zich hebben
+vergist. Toen het werk voltooid was, bespeurde men, dat het water van de Rio San Pedro, &#8217;t welk zij hadden afgeleid, bestanddeelen
+bevatte, die het ongeschikt maakten, zoowel om als drinkwater gebruikt te worden, als voor wasscherijen dienst te doen. Men
+had hiervoor het water van de Rio Polapi moeten kiezen, een ander riviertje, dat eveneens op den San Pedro ontspringt, en
+zich uitstort in de Rio Loa.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-405.jpg" alt="Een moderne boerderij op de hoogvlakten van Bolivia." width="720" height="536"><p class="figureHead">Een moderne boerderij op de hoogvlakten van Bolivia.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wij moesten zorgen, ons plaatsje in den waggon weer op te zoeken, wat ons lang niet gemakkelijk viel, al hadden we maar een
+250 meter te loopen tot aan den trein. De sorroche plaagde ons nu reeds geducht. We kwamen buiten adem bij den waggon, alsof
+we lang achtereen hard geloopen hadden. Iets later kreeg een der reizigers een ergen aanval; hij bloedde uit neus en ooren
+en leed herhaaldelijk aan brakingen. Een vier en twintig uren zou dat zoo wel aanhouden, dacht men. Wij trachtten er maar
+niet op te letten, want de sorroche is besmettelijk, evenals de zeeziekte.
+
+</p>
+<p>De weg blijft steeds stijgen rondom den vulkaan, wij rijden langs stroomen basalt-lava. Daarop volgt plotseling, zonder overgang,
+een aschvlakte, die bezaaid is met geweldige steenklompen. Ze zijn zoo dicht opeengehoopt als hagelkorrels, maar ze smelten
+niet, ze liggen daar bij duizenden opgestapeld. Die vlakte zal alles behalve een aangename verblijfplaats zijn, als de San
+Pedro, na jaar en dag rookwolken te hebben uitgeblazen, eens weer tot een uitbarsting komt. Bij Polapi, op 3772 meter, houden
+we vijf minuten stil. Dan volgt Ascotan, op 3956 meter, waar we tien minuten ophouden. Men krijgt een <a id="d0e435"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e435">406</a>]</span>gevoel, alsof de locomotief ook last van sorroche moet hebben, en eens even moet uitblazen. Ascotan is het hoogst gelegen
+punt van den spoorweg. Wij laten San Pedro achter, en zien v&oacute;&oacute;r ons den vulkaan Ollagu&eacute;, van Ascotan gescheiden door een uitgestrekte
+vlakte van calcium-boraat. Welke schatten rusten hier, 3900 meter boven de oppervlakte van den Oceaan, die in verwijderde
+tijdperken ook hier haar golven heeft voortgestuwd. In de verte gelijkt het een sneeuwveld, of nog meer op een zilveren watervlak,
+dat spiegelt in de zon. Het is inderdaad een soort van meer, maar het is gevuld met een troebele stof, zooals water waarin
+zeer veel zout is opgelost. Wee den ongelukkige, die zich op de oppervlakte zou wagen; hij zou onmiddellijk wegzinken.
+
+</p>
+<p>Des nachts bevriest die uitgestrekte plas, en bij het aanbreken van den dag kunnen lama&#8217;s en schapen hem oversteken. De mensch
+weet echter een beter gebruik te maken van wat hem hier geboden wordt. Bij het station Cebollar, 388 kilometer van Antofagasta
+gelegen, bevindt zich de werkplaats, waar deze delfstof wordt bearbeid. Men schept als &#8217;t ware het bovenste van den plas af,
+en laat de weeke pap, die zestig percent water bevat, in de zon drogen. Als de stof vast genoeg is, wordt zij in poreuze blokken,
+die op witten puimsteen gelijken, per spoor naar Antofagasta vervoerd, om vandaar den Oceaan over te steken.
+
+</p>
+<p>In de omstreken van Arequipa in Peru, op de hellingen van den vulkaan Misti, bestaat een dergelijk meer van calciumboraat.
+Maar inplaats van het in de zon te laten drogen, waarbij nog een aanzienlijke hoeveelheid vocht in de stof achterblijft, wordt
+het hier gecalcineerd, tot het boraxgehalte veertig &agrave; vijfenveertig percent bedraagt. Daar de stof, op deze wijze behandeld,
+veel minder zwaar weegt, maakt dit een aanmerkelijk verschil in transportkosten en is de winst dus veel grooter.
+
+</p>
+<p>Uit deze boorzure kalkzouten wordt het boorzuur en de borax getrokken, die in de nijverheid zulk een belangrijke rol spelen,
+vooral bij het bleeken van stoffen.
+
+</p>
+<p>Zwavel wordt hier ook aangetroffen, maar is tot nog toe weinig ge&euml;xploiteerd, daar de vlakte tusschen San Pedro en Ollagu&eacute;
+moeilijk te bereiken is. Men zal hier echter binnenkort ook fabrieken van zwavelzuur oprichten, daar deze stof juist in dit
+aan mineralen zoo rijke land onontbeerlijk is, terwijl het tot nu toe uit Europa werd aangevoerd.
+
+</p>
+<p>Een fransch ingenieur heeft, naar ik vernam, een eenvoudige wijze ontdekt om deze kostbare stof te vervaardigen op de plek
+zelve, waar de zwavel gevonden wordt. Hij moet zelfs aan het <span id="d0e447" class="corr" title="Bron: chileemsche">chileensche</span> gouvernement hebben aangeboden, hun zijn ontdekking bekend te maken, op voorwaarde dat men hem een modelfabriek zou laten
+oprichten, waarbij hij zich het recht voorbehouden zou, de machines te leveren voor particuliere ondernemingen, die zijn methode
+wenschten te volgen.
+
+</p>
+<p>Bij het station Ollagu&eacute; zeggen we Chili vaarwel. Hier is sinds 1881 de nieuwe grens van Bolivia, 435 kilometer van Antofagasta
+gelegen. Verder kan Chili niet gaan, zonder Argentini&euml; in &#8217;t harnas te jagen. Het zou zich gaarne meester maken van Lipez,
+dat honderd mijlen verder naar het Oosten ligt dan Ascotan, en waar belangrijke zilvermijnen zijn. In dat geval zou Bolivia
+met zijn duizendtal soldaten niet veel kunnen uitrichten. Maar Argentini&euml; houdt een oog in &#8217;t zeil, en Chili dient op zijn
+hoede te zijn.
+
+</p>
+<p>Nu zijn we dus in Bolivia, op de hoogvlakte van het binnenland. We hebben de eerste schreden gezet op de Andes. Veel later
+eerst zullen wij die onmetelijk hooge bergwanden zien verrijzen, aan de andere zijde der uitgestrekte puna, de kale vlakte
+zonder eenig spoor van plantengroei, die een oppervlakte van achthonderd vierkante mijlen beslaat, op een gemiddelde hoogte
+van 4000 meter.
+
+</p>
+<p>Om acht uur des avonds komen we aan te Uyuni, dat 610 kilometer van Antofagasta verwijderd is. Veertien uren achtereen hebben
+we in den trein gezeten. We voelen ons te zeer geradbraakt om iets anders te doen, dan te snakken naar voedsel en een beter
+bed dan gisteren te Calama. Gelukkig vinden we hier een h&ocirc;tel, dat aan een Franschman behoort, en waar we een goed avondmaal
+en een zindelijke slaapplaats kunnen krijgen. We beschouwen den heer Gobilard als onzen weldoener, en zegenen zijn gelukkigen
+inval om in deze streek een fatsoenlijk logement op te zetten.
+
+</p>
+<p>Den volgenden morgen herhaalt zich aan het loket te Uyuni hetzelfde tooneel van den vorigen dag. Ik ga in &#8217;t vervolg een zwaren
+zak kleingeld meetorsen op reis. Al slijten mijn zakken dan ook dubbel zoo snel, beter dat de kleermaker er wat aan verdient,
+dan dat ik mij op deze manier moet laten foppen.
+
+</p>
+<p>V&oacute;&oacute;r 1892 ging de trein niet verder dan tot Uyuni. Slechts een afzonderlijk lijntje, het eigendom van de Huanchaca-maatschapprj,
+liep van hier naar Pulacayo, waar zich de mijnen der compagnie bevonden. Deze weg, waarlangs Pulacayo in twee uren wordt bereikt,
+loopt tusschen hooge bergketenen. Gelukkig telde de maatschappij onder haar voornaamste aandeelhouders ook den heer Aniceto
+Arce, een der weinige presidenten van Bolivia die niet werden vermoord, en die de algemeene achting zijner medeburgers genoot.
+Aan zijn invloed is het te danken, dat de lijn werd doorgetrokken tot Oruro; daar de mijnen der laatstgenoemde plaats met
+die van Huanchaca in verbinding stonden. Als president Arce niet wegens persoonlijke beweegredenen er voordeel in had gezien,
+die spoorweglijn te laten aanleggen, zou Bolivia zich zeker nog in lang niet hebben verheugd in het bezit van dit verkeersmiddel.
+Dit is weer een nieuw voorbeeld van boliviaansche politiek; alle vooruitgang hangt hier af van het onmiddellijk belang eener
+bevoorrechte groep, en men kan zich licht voorstellen hoe treurig de toestand van het volk is onder een dergelijk bewind,
+terwijl bovendien twee millioen van de inwoners niet eens de landstaal spreken, maar verschillende indiaansche dialecten.
+Van Huanchaca naar Potosi, en van Potosi naar Sucre is men thans wel verplicht, zijn weg per muilezel voort te zetten. Doch
+aan hoevele gevaren zijn de reizigers op zulke tochten niet blootgesteld! Het eerste traject neemt van vier tot zes dagen,
+het tweede minstens drie, en de weg naar Sucre, dat tusschen hooge bergen ligt ingesloten, is woest en eenzaam. Afgezien van
+het gevaar, zich een longontsteking <a id="d0e460"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e460">407</a>]</span>op den hals te halen in dit klimaat, bestaat ook altoos kans op een aanval van Indianen of struikroovers; of de reiziger kan
+door het geweld van een der bergstroomen met muilezel, bagage en al worden medegesleurd, om verpletterd te worden tegen een
+rots, als hij niet reeds den dood heeft gevonden in het woest schuimende water, zooals het lot is geweest van een Duitscher,
+die op weg naar Cochabamba den Pilcomayo overtrok. Dit zijn geen ingebeelde gevaren! Er worden verschrikkelijke voorbeelden
+aangehaald. Een fransch reiziger geraakte hier tusschen draaikolken, en had zijn leven slechts aan een gelukkig toeval te
+danken. Een fransche attach&eacute; had het ongeluk, dicht bij Huanchaca zijn been te breken, en moest vier uren alleen in de sneeuw
+blijven liggen, terwijl de Indiaan, die zijn gids was, hulp ging halen. De Duitscher, van wien ik daareven sprak, is in den
+Pilcomayo verdronken. En hoevele onbekenden vonden niet in deze streken den dood, wier lijken somtijds de Rio de la Plata
+komen afdrijven naar den Oceaan, om spoorloos te verdwijnen.
+
+</p>
+<p>Maar thans zetten wij onze reis naar Oruro verder voort. Van het landschap valt niet veel nieuws te vermelden. Nog steeds,
+zoover het oog reikt, de puna, een eentonige drassige vlakte. Maar hier vertoont zich toch een spoor van dierlijk leven. Hier
+en daar staan lama&#8217;s, met uitgerekten hals en wantrouwigen blik, den trein aan te staren, dien zij als hun mededinger mogen
+beschouwen. Want de kudden lama&#8217;s, die de puna doortrekken, heeten in den volksmond <i>ferrocarril de Bolivia</i> (spoorwegen van Bolivia). Ze schijnen met hun levendige oogen en schranderen blik den Europeaan spottend te tarten, en te
+vragen: &#8220;Ongelukkig schepsel, wat komt gij hier doen op deze hoogten, waar slechts wij zonder moeite kunnen ademhalen?&#8221; Hun
+bovengenoemden bijnaam hebben de lama&#8217;s gekregen, omdat zij met de ezels de eenige goedkoope, en dus bereikbare vervoermiddelen
+zijn in dit land. De zachtaardige dieren, geduldig als de os, matig als het kameel, waarmede zij den hals, de kop en de dubbele
+maag gemeen hebben, snelvoetig als het hert, waarop zij door vorm van pooten en lichaamsbouw gelijken, maken den grootsten
+rijkdom van Bolivia uit. In de steden of dorpen, voor de deur der kooplieden, bevestigt men met leeren riemen, die rondom
+hun lijf worden gewonden, de vrachten, welke zij soms over afstanden van 500 tot 600 mijlen hebben te vervoeren, en die hun
+niet worden afgenomen, eer zij de plaats hunner bestemming hebben bereikt.
+
+</p>
+<p>Het reizen op de boliviaansche hoogvlakte is op den duur grenzeloos eentonig en vervelend. Met groote blijdschap begroeten
+wij dan ook, na elf uren sporens, het eindstation Oruro. Oruro is een leelijke stad, maar ons niettemin op dit oogenblik van
+harte welkom. We zijn nu 924 kilometer verwijderd van Antofagasta, en hebben dien weg in drie dagen afgelegd.
+
+</p>
+<p>Oruro telt ongeveer achtduizend inwoners, waaronder zich zeker niet meer dan driehonderd beschaafde blanken bevinden. De overigen
+zijn Indianen en Cholo&#8217;s, die in de mijnen werken, en muilezeldrijvers. Oruro bestaat slechts door zijn zilvermijnen. Eenzaam
+te midden van een woestijn gelegen, zonder drinkwater, blootgesteld aan felle koude en wind, in een uiterst dorre en onvruchtbare
+streek, zou de stad zonder haar mijnwerken nooit de plaats bekleeden, die zij thans inneemt. Oruro is als eindstation van
+den spoorweg ontegenzeggelijk de voornaamste handelsstad van Bolivia; veel gewichtiger dan Uyuni. Behalve door de mijnen,
+bloeit het ook door den handel in allerlei waren, die de groothandelaars van hier naar alle oorden van het land in groote
+hoeveelheden verzenden. Oruro heeft directe verbinding met Cochabamba; indirect is het met Sucre en Potosi en zelfs met La
+Paz verbonden. Hier voorzien zich ook de vele mijnexpedities, die door geheel Bolivia worden uitgezonden, van al wat zij noodig
+hebben. Daardoor is Oruro, ondanks het geringe aantal beschaafden, die het onder zijn inwoners telt, toch de belangrijkste
+stad van het land.
+
+</p>
+<p>Maar zoodra men er zijn zaken heeft afgedaan, heeft men er ook verder niets te zoeken, want de stad bezit geen de minste aantrekkelijkheid.
+Men doet werkelijk het best, zoo spoedig mogelijk een muilezeldrijver te huren, en zich op weg te begeven naar Cochabamba.
+Het type van den arriero of muilezeldrijver, aan wien men voorloopig zijn lijf en have gaat toevertrouwen, is zeker wel ongewoon
+in de oogen van een groote-stadsbewoner. Gewoonlijk is hij sterk gebouwd, taai en gehard door zijn levenswijze, met een schranderen
+oogopslag en een olijfkleurige huid, vol groeven en rimpels. Bestand tegen vermoeienis, honger, dorst, koude en hitte, slijt
+hij zijn leven op den rug van zijn muildier, en vervoert zonder ophouden vrachten van groote waarde, dikwijls staven zilver
+en goud. Jaren achtereen houdt hij dit leven vol, zonder dat er ooit reden bestaat om hem van de geringste oneerlijkheid te
+beschuldigen. Toch zou men op het eerste gezicht geneigd zijn, hem voor een geduchten boosdoener te houden. Onder zijn grijzen
+vilten hoed heeft hij een zakdoek om het hoofd gebonden. Hij is in een ruimen poncho van donkerbruine lamawol gehuld, en draagt
+een bouffante van dezelfde stof om den hals. Uit een der kappen van zijn groote wijde laarzen steekt het heft van een lange
+navaja, waarvan hij zich zoowel ter verdediging bedient, als voor huishoudelijk gebruik. Dikwijls trilt zulk een stevige kerel
+onder zijn warme deken, niet van koude, maar van de koortsen, die hij heeft opgedaan in de ongezonde streken van Bolivia,
+waarheen hij reizigers heeft begeleid. Voor het vertrek dient men er vooral op aan te dringen, dat de muilezels op den dag
+van de afreis vroeg bij de hand zullen zijn. Want op zulk een afscheidsdag is de boliviaansche muilezeldrijver niet zeer nauwgezet
+in het nakomen zijner verplichtingen. Hij bezit in elke stad een groot aantal goede vrienden, die den avond voor zijn vertrek
+een afscheidsfeest plegen te geven, en zich daarbij weinig om den dag van morgen bekommeren, noch om de onaangename gevolgen
+van dit uitstel voor den reiziger, die de diensten van hun vriend behoeft.
+
+</p>
+<p>Tegen zeven uur &#8217;s morgens wordt onze uitrusting nog eens goed nagezien, en als het zadel en tuig, de mondvoorraad en verdere
+reisbenoodigdheden in goede orde zijn bevonden, begeven we ons op weg. Het is acht uur als wij de laatste huizen van Oruro
+achter ons laten.
+
+</p>
+<p>De zon der tropen brandt veel te fel en verschroeit <a id="d0e477"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e477">408</a>]</span>onze europeesche huid. We beginnen maar vast, ons gezicht met vaseline in te smeren, om niet reeds den eersten dag totaal
+te verbranden.
+
+</p>
+<p>Het gaat op een sukkeldrafje, den gewonen stap van den muilezel, die zoo geregeld is, dat men op vlakken bodem met zijn horloge
+in de hand de afgelegde afstanden precies kan nagaan. Zes of zeven mijlen in het uur is zijn gewone gang.
+
+</p>
+<p>Ongeveer dertien mijlen van Oruro zien we links in de verte een paar grauwe huisjes, het zijn woningen van Indianen, en het
+groepje, dat ze vormen, wordt San Juan genoemd. Een vijftal kilometers verder komen we aan de Rio Paria. Een breede bedding
+van zand, en bijna geen water. Wij zullen de bedding der rivier volgen, die ons als weg dient. Thans gaat dat gemakkelijk
+genoeg, onze muilezels loopen slechts tot even boven de hoeven door het water. Maar als we hier reisden in de maanden tusschen
+November en Maart, dat is dus in den zomer, zou het er geheel anders uitzien. Dan smelt de sneeuw, en vallen zware regens;
+de rivieren zwellen, de geheele hoogvlakte is een meer van slijk, en de Rio Paria een geweldige stroom, dien men niet dan
+met levensgevaar kan doorwaden. Dicht bij den oever zien we een groep mijnwerkerswoningen. De mijnen van Rio Paria behoorden
+voor het grootste deel aan den verdwenen president Alonso, die zich bijtijds heeft teruggetrokken. Men had nog eenigen tijd
+de hoop gekoesterd, dat hij het goede voorbeeld van President Arce, die den spoorweg tot Oruro doortrok, zou volgen en de
+lijn verlengen tot aan Rio Paria, maar de revolutie sloeg die verwachtingen den bodem in.
+
+</p>
+<p>We trekken onder deze en dergelijke overdenkingen getroost verder, zachtjes door het water plassend, het lastdier voorop;
+dan de muilezeldrijver, die den weg wijst, en eindelijk mijn persoon, als een priester, die wordt voorgegaan door zijn dienaren.
+
+</p>
+<p>Op eens stroomt de rivier tusschen hooge, steile rotswanden; de Quebrada of engte van Condorchinoca. Ik ben blijde, dat ik
+dien naam hoor, want na dien pas zullen we mogen stilhouden, om te middagmalen. Het is nu een uur; van acht uur af hebben
+we al te paard gezeten, en ik verlang geducht om eens af te stappen. We gaan een omheinde plek binnen, waar een klein gebouwtje
+staat. Terwijl de gids aan &#8217;t uitpakken is van onze eetwaren, neem ik de soort pleisterplaats in oogenschouw, waar we zullen
+rusten. Vier wit gekalkte muren; als tafel een hoop harde klei in het midden, en verder niets dan vuil op den grond. Ziedaar
+in &#8217;t kort alle gemakken vermeld, welke hier in zulke schuilplaatsen in &#8217;t gebergte ten behoeve der reizigers worden aangetroffen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-408.jpg" alt="Het oversteken eener rivier over een hangende brug." width="720" height="535"><p class="figureHead">Het oversteken eener rivier over een hangende brug.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Volgens de zeden der Incas is het den Indianen niet geoorloofd, den vreemdeling een schuilplaats of een dronk water te weigeren.
+Eieren zijn overal te krijgen, en dat is gelukkig; men weet dan tenminste, wat men eet, en kan het menu aanvullen met den
+voorraad, dien men zelf heeft meegebracht.
+
+<a id="d0e494"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e494">409</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-409.jpg" alt="Cochabamba gelijkt het meest van alle plaatsen in Bolivia op een europeesche stad." width="720" height="350"><p class="figureHead">Cochabamba gelijkt het meest van alle plaatsen in Bolivia op een europeesche stad.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Na een uur rustens begeven we ons weer op weg. Nu gaat het de bergen op. &#8217;t Beste wat ons te doen staat, is, de teugels slap
+te laten hangen, en het muildier maar rustig zijn gang te laten gaan, hooger klimmend, steeds hooger, tot de avond begint
+te vallen.
+
+</p>
+<p>Na elke tien stappen staat het beest stil, om adem te scheppen. Het zou niets helpen, of men het al trachtte aan te sporen.
+We zijn op het plateau van Costa Colorada, 4900 meter boven de zee, en de lucht is hier z&oacute;&oacute; ijl, dat we bijna geen adem kunnen
+halen. Als we &#8217;t waagden, uit medelijden met het zwoegende muildier, of omdat ons het aanhoudend in den zadel zitten vermoeit,
+af te stappen, zouden we geen twintig schreden kunnen gaan, zonder neer te vallen, en hoogst waarschijnlijk niet eens kracht
+genoeg hebben om weer op te stijgen, zonder de hulp van onzen gids. In de verte wijst deze ons thans, in de schemering, een
+hoogen berg, die voor ons oprijst.
+
+</p>
+<p>Van nacht om vier uur zullen we dien moeten beklimmen. &#8217;t Is al over zes, en wij dalen langs de andere zijde van de Costa
+Colorada af, in nacht en duisternis. De schemering duurt hier slechts zeer kort. We kunnen geen drie pas voor ons uitzien.
+Op eens zegt de gids: &#8220;Hier zijn we;&#8221; en we treden een dergelijke pleisterplaats binnen als die van heden middag. Het is Huaillas,
+waar we den nacht zullen doorbrengen. We hebben sedert we Oruro verlieten, 65 mijlen afgelegd, en hopen, als we gegeten hebben
+en de gids mijn bed heeft gespreid, een welverdiende rust te genieten. Het spreekt van zelf, dat ik doe, wat ik iederen reiziger
+in deze streken in gemoede meen te moeten aanraden, en mij alleen ter ruste leg in het achterste, afgescheiden gedeelte der
+barak, waar ik een zwaar voorwerp voor de deur zet. Als er geen deur geweest was, zou ik mijn gids hebben gevraagd, dwars
+voor den ingang der hut te gaan liggen. Men weet nooit wat er gebeuren kan.
+
+</p>
+<p>Om drie uur &#8217;s nachts moeten we alweer te paard stijgen, als we om zeven uur de plaats zullen bereiken, waar we willen overnachten.
+Dit is het zwaarste gedeelte van de reis, als men den tocht in drie dagen wil volbrengen. De omgeving is precies dezelfde
+als gisteren; het gaat berg op, berg af, tot in &#8217;t oneindige. Iemand heeft Bolivia eens de rommelkamer genoemd, waar alle
+ongebruikte bergen van de wereld zijn weggestopt. Geen vergelijking kan juister zijn.
+
+</p>
+<p>Waar onze weg die eerste uren tusschen drie en vijf, voor het aanbreken van den dag, langs voert, weet ik niet recht. Een
+tijdlang volgen we de bedding van een stroom in een nauwe kloof, zoo donker, dat ik niets kan onderscheiden dan den witten
+hoed van den gids voor mij. Des morgens vroeg zijn we boven op den berg, dien we gisterenavond van Costa Colorada uit konden
+zien, en de ijskoude wind blaast hier fel. Om acht uur, dertig kilometer na Huaillas, houden we even op te Challa, om de muilezels
+wat te laten rusten, en dan zetten we, nog steeds stijgend, onzen weg voort.
+
+</p>
+<p>Reeds hebben we de grens, waar de eeuwige sneeuw begint, overschreden, en nog gaat het hooger. Eindelijk, om half elf, als
+we een hoogte van meer dan 5000 meter hebben bereikt, komen we op een met sneeuw bedekte vlakte. De wind snijdt ons in &#8217;t
+gezicht en doet ons verstijven van koude, terwijl de weerkaatsing van het zonlicht op de sneeuw ons de oogen verblindt.
+
+</p>
+<p>Dit zijn de hoogten van Tapacari. En nu mogen we dan eindelijk afdalen naar het plaatsje Tapacari zelf, dat we als een wit
+stipje in de verte zien <a id="d0e514"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e514">410</a>]</span>schitteren in de zon, 2500 meter in de diepte. We hebben maar een schraal ontbijt genuttigd en hopen, dat het niet te lang
+zal duren eer we dat beloofde land hebben bereikt! Over een uur of anderhalf uur misschien?
+
+</p>
+<p>IJdele hoop! Eerst om twee uur &#8217;s namiddags mogen we verwachten in het plaatsje te zullen aankomen. Men verliest alle begrip
+van afstanden en verhoudingen te midden van die hooge bergen, die ons aan alle zijden als een reuzenpanorama omgeven.
+
+</p>
+<p>Aan onzen voet strekt zich thans het dal van Tapacari uit. De sneeuw begint langzaam aan te verdwijnen. Dan komen we aan een
+steenachtig gedeelte, waar de bodem een roode kleur vertoont. En eindelijk zien we weer plantengroei en groene struiken, die
+we in Chili reeds hadden vaarwel gezegd.
+
+</p>
+<p>De weg slingert zigzagsgewijze, en schijnt daardoor nog tweemaal zoo lang. Het wordt twaalf uur, &eacute;&eacute;n uur, en evenals gisteren
+bij het stijgen beginnen we te denken, dat hier aan het dalen nooit een einde zal komen.
+
+</p>
+<p>De gids schijnt ons ongeduld te bespeuren, en zegt, dat we er nu spoedig zullen zijn. Maar de begrippen van een Boliviaan
+omtrent tijd en afstand verschillen hemelsbreed van de onze.
+
+</p>
+<p>Eindelijk! &#8217;t Is twee uur. Van drie uur af zitten we in den zadel, en we verlangen vurig, iets te eten te krijgen in het soort
+herbergje, waar we hier onderkomen vinden. Maar bij den eersten hap, dien ik in den mond wil steken, kan ik &#8217;t niet meer uithouden
+van walging en afkeer; want geen vier schreden van ons af zit de eigenaar van dit fraaie etablissement op een hoop vuil en
+houdt zich onledig met het zwarte haar van zijn dochtertje van ongedierte te zuiveren. Ieder oogenblik doet hij een vangst,
+die hij met veel smaak verorbert, precies zooals de apen in den dierentuin.
+
+</p>
+<p>Overal in Bolivia ziet men de menschen in dat opzicht het voorbeeld volgen, hun door de dieren gegeven. In La Paz verdrijven
+de indiaansche vrouwen, die groente aan de markt brengen, zich den tijd, terwijl ze op haar klanten wachten, met deze betrekkelijk
+onschuldige bezigheid. De Europeaan, die ze verbaasd staat aan te staren, komt haar even zonderling voor als zij hem, en zij
+gaan rustig voort, elkander of zich zelf van die ongenoode gasten te bevrijden.
+
+</p>
+<p>Om drie uur, als we wat hebben gerust, zetten we onzen weg voort door de bedding der Rio Tapacari. &#8217;t Is nog een heel eind
+weegs. Om zeven uur, in pikdonker, houden we stil, na op dezen rit van zestien uren 85 kilometer te hebben afgelegd.
+
+</p>
+<p>Des morgens om half elf, den volgenden dag, zijn we in Parotani, tien mijlen verder dan ons nachtverblijf, en verlaten de
+Rio Tapacari, om het dal van Cochabamba binnen te trekken. De weg is hier prachtig, en het landschap doet soms aan Auvergne
+denken. We zijn hier op een hoogte van 2500 meter, we rijden in de schaduw van lommerrijke boomen en ruiken bloemengeuren,
+zoodat de tijd ons niet lang valt, en we om twaalf uur, eer we er aan denken, onze rustplaats hebben bereikt.
+
+</p>
+<p>Na ons middagmaal trekken we verder, door het plaatsje Hacolio, dat al even vuil is als Tapacari, al is het de hoofdplaats
+der provincie. De bewoners laten al het vuil midden op straat liggen, maar hebben wel tijd om feestelijke toebereidselen te
+maken voor een kerkelijke processie. Ze dragen hun heiligen rond door de straten, waar men het niet kan uithouden van den
+stank. De priesters mochten die Indianen wel eens leeren, dat reinheid ook een Christelijke deugd is.
+
+</p>
+<p>Tegen vier uur komen we op den grooten weg naar Cochabamba. Hier ontmoeten we Indianen en kudden lama&#8217;s, waarnaar kleine halfnaakte
+Cholo-kinderen kijken, die aan den weg zitten.
+
+</p>
+<p>&#8217;t Is aangenaam, eens weer levende wezens tegen te komen, en te voelen dat men bewoonde streken nadert. Eindelijk en ten laatste
+hebben we Cochabamba bereikt.
+
+</p>
+<p>Cochabamba (in het quichua beteekent cocha: meer, en bamba of pampa: vlakte) wil dus zeggen vlakte der meren. Er worden inderdaad
+in het dal van dien naam verschillende meren aangetroffen. Cochabamba is werkelijk geen onaardige stad. &#8217;t Is bepaald de eenige
+plaats in Bolivia, die eenigszins een europeesch voorkomen heeft, wat ons hier wel als iets zeer zonderlings moet treffen,
+wanneer men in aanmerking neemt, hoe ver het van de beschaafde wereld is gelegen, en hoe uiterst moeilijk het te bereiken
+is. Het echter, zooals sommige bereisde Cochabambineezen doen, voor een miniatuur-Parijs te verklaren, komt mij wat overdreven
+voor. De bewoners, die zich mogen verheugen in dezen welluidenden naam, welke bepaald in een komische operette geen slecht
+figuur zou maken, zijn ongeveer 25000 in getal; en omtrent vier duizend van hen leven op europeeschen trant.
+
+</p>
+<p>Cochabamba is de sleutel, die toegang verleent tot de provincies Beni en Santa Cruz.
+
+</p>
+<p>Deze twee groote departementen hebben geen andere plaats, waar zij hun werktuigen en andere noodzakelijke dingen kunnen aanschaffen.
+Hier worden ook uit het binnenland caoutchouc, coca, en kostbare houtsoorten heengebracht, die verder worden gevoerd naar
+de kust van den Stillen Oceaan en van daar naar Europa. Cochabamba is dus uit den aard der zaak een belangrijke stapel- en
+uitvoerplaats. Het heeft dit op Oruro voor, dat het ook handel kan drijven in zijn eigen producten, want het departement,
+waarvan het de hoofdplaats is, is door zijn landbouw het rijkste van Bolivia. Overigens valt ook in Cochabamba niet veel merkwaardigs
+te zien. De menschen zijn er vuil, zooals overal in dit land. Wie hier, als vreemdeling, vraagt naar een gelegenheid, waar
+men een bad kan nemen, wekt ongeveinsde verbazing, zoowel te Oruro als te Cochabamba. In de laatste plaats wordt men naar
+Calacala verwezen, een dorpje, dat drie mijlen van Cochabamba ligt, en waarlangs een riviertje stroomt. Daarin kan men, als
+het niet is uitgedroogd, baden, in gezelschap van paarden, honden en muilezels. En dan moet men bovendien niet bang zijn voor
+de kou; want de temperatuur van het water in de open lucht is hier niet hoog. Te Sucre werd mijn vraag naar zulk een gelegenheid
+met een medelijdend schouderophalen beantwoord, en Potosi ligt veel te hoog, dan dat men daar het kostbare water zou willen
+verspillen aan <a id="d0e544"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e544">411</a>]</span>iets zoo lichtzinnigs en overbodigs als een bad. Als men eindelijk na maanden reizens te La Paz aankomt, is men al heel blij,
+een inrichting te vinden, waar de badkuipen precies het model vertoonen van het noodlottige bad, waarin Murat werd vermoord.
+
+</p>
+<p>In muziek hebben de Bolivianen bijzonder veel liefhebberij. Elken morgen worden de bewoners van Cochabamba gewekt door de
+vroolijke klanken der militaire muziek. Een half uur lang duurt dat oorverdoovend geschetter, en &#8217;s avonds voor het ter ruste
+gaan wordt opnieuw een deuntje geblazen. Verder speelt de militaire muziek bij alle mogelijke gelegenheden een rol; bij begrafenissen,
+zoowel als bij processi&euml;n of feestelijke gelegenheden. En daar de Bolivianen blijkbaar van stemmingsmuziek nooit hebben gehoord,
+en het hun minder om den aard der melodie&euml;n, dan om het ontwikkelde klankvolume te doen is, moet men zich hier volstrekt niet
+ergeren of verbazen, als bij wijze van marche fun&egrave;bre een wijsje van Offenbach wordt ten beste gegeven. Toen ik op een goeden
+dag in mijn hotel zat te schrijven, dat vlak tegenover de kerk was gelegen, had ik reeds v&oacute;&oacute;r het begin der plechtigheid het
+geheele garnizoen, met muziek incluis, het kerkgebouw zien binnentrekken. Ik moet bekennen, dat ik zelfs toen nog ietwat verwonderd
+was, de mis te hooren begeleiden door een bloemlezing uit de melodie&euml;n van de opera &#8220;la Mascotte&#8221;. Toen het belletje klingelde,
+barstte het orkest verheugd los met: &#8220;Les pr&eacute;sages, les songes, ne sont pas des mensonges&#8221;,&#8212;en zoo ging dat voort tot het
+einde van de plechtigheid toe.
+
+</p>
+<p>Te Cochabamba bestaat een allerzonderlingste gewoonte onder de schildwachten, die er &#8217;s nachts op post staan. Om te bewijzen,
+dat zij klaar wakker zijn, moeten die goede zielen om de twee minuten, zoo hard zij kunnen, schreeuwen: &#8220;Estoy despierto&#8221;.
+(Ik ben wakker). Den geheelen nacht door hooren de menschen, die in de buurt wonen, dat eentonige geroep, dat even geregeld
+terugkeert als het slaan van een uurwerk.
+
+</p>
+<p>Voor menschen, die steeds op nieuwe sensaties belust zijn, is het bepaald een buitenkansje. Maar als men bedenkt, dat het
+in den oorlog zaak is, de schildwachten zoo stil en onbemerkt mogelijk hun plaats te laten innemen, opdat ze den vijand kunnen
+bespieden, zonder door hem te worden overvallen, dan vraagt men zich af, wat er wel gebeuren zal, en hoe het moet afloopen,
+als zulke soldaten plotseling ontheven worden van de verplichting, zich en anderen door dat geregeld terugkeerende gebrul
+uit den slaap te houden.
+
+</p>
+<p>De boliviaansche militairen, die zich voor de best geoefende soldaten ter wereld houden, zullen niet licht dergelijke overwegingen
+bij zich voelen opkomen. Zij zijn trotsch op hun voorbeeldige gehoorzaamheid aan de krijgstucht, en geen bevel kan hun te
+onredelijk zijn, om het niet, strikt en zonder nadenken, letterlijk op te volgen. Men hoort, wat dat betreft, merkwaardige
+verhalen van de wijze, waarop President Mariano Melgarejo, die gedurende zes jaren als een tiran over Bolivia heerschte, zijn
+bevelen wist te doen gehoorzamen. Melgarejo, die altijd min of meer onder den invloed was van sterken drank, had eens op een
+dag den franschen consul bij zich ten eten gevraagd. Sprekend over de voorbeeldige gehoorzaamheid van zijn troepen, kreeg
+hij het plotseling in den zin, eens een staaltje daarvan te toonen.
+
+</p>
+<p>&#8220;Heidaar,&#8221; riep hij uit het venster de soldaten toe, die op het plein voor het paleis de wacht hielden, en hij wenkte hen
+om boven te komen.
+
+</p>
+<p>Zij deden, zooals hun bevolen was. Juist in die dagen werd een balkon gebouwd voor de vensters der tweede verdieping van het
+paleis, waarvan de balustrade nog niet geplaatst was. Melgarejo liet zijn manschappen op een rij plaats nemen voor de open
+vensters, die op het balkon uitkwamen en kommandeerde met luider stem: &#8220;Voorwaarts marsch.&#8221; De soldaten stapten dapper vooruit,
+zonder zich erom te bekreunen, dat hun na drie schreden de dood of verminking wachtte. Melgarejo riep niet: &#8220;Halt!&#8221; en de
+voorste rij viel dan ook beneden op de steenen te pletter.
+
+</p>
+<p>Dat de volgenden hun lot niet deelden, hadden zij te danken aan den franschen consul, die met stentorstem: &#8220;Halt&#8221; riep, om
+ten minste het leven der anderen te redden.
+
+</p>
+<p>Die zelfde Melgarejo, van wien in de volksalmanakken vermeld staat, dat zijn gruwzame, bloedige regeering duurde van 28 December
+1864 tot 15 Januari 1871, moest vluchten, toen de revolutie uitbrak, en werd kort daarna te Lima door zijn eigen schoonbroeder
+vermoord. Hij schijnt een man te zijn geweest, die aan bloeddorstige wreedheid een ongelooflijke stoutmoedigheid paarde. Op
+den 27sten Maart 1865 had generaal Manuel Isidore Belzu, die, na tien jaar lang zijn ambt te hebben bekleed, heelshuids het
+presidentschap had neergelegd, Melgarejo, die hem in December van het vorige jaar had verdrongen, in de omstreken van La Paz
+op de vlucht geslagen. Het leger, dat op de hand van Belzu was, begroette hem reeds weer als hun nieuwen president, toen Melgarejo
+zich alleen naar La Paz begaf, en zich aan het paleis liet aandienen, onder voorwendsel, dat hij generaal Belzu zijn degen
+wilde overreiken.
+
+</p>
+<p>Hij wordt bij den president toegelaten en begroet hem met den in Bolivia gebruikelijken vredekus, waarbij men elkander omhelst
+en wederkeerig op den rug klopt. Op eens haalt Melgarejo een geladen revolver voor den dag, en schiet Belzu, terwijl hij hem
+omarmd houdt, door het hoofd, terwijl de troepen buiten, in de meening dat de beide vijanden zich met elkander verzoenen,
+&#8220;leve Belzu&#8221; roepen. Met het bloedige lijk van zijn slachtoffer in de armen vertoont Melgarejo zich op het balkon, en roept
+met luider stem de soldaten toe: &#8220;Wie zal leven, Belzu of Melgarejo?&#8221; &#8220;Melgarejo!&#8221; roepen de verschrikte troepen en buigen
+opnieuw voor den tiran, die hen reeds drie maanden met ijzeren vuist had geregeerd. Na deze misdaad wist Melgarejo zich tot
+1871 staande te houden. Van de Engelschen hield hij niet, en zooals wij reeds vermeldden, speelde hij den engelschen consul
+een leelijke poets. Met Frankrijk was hij bijzonder ingenomen. In den oorlog van &#8217;70 liet hij op een avond, toen hij weer
+zwaar beschonken was, de troepen onder de wapenen komen, en hield een toespraak, waarin hij verklaarde, dat Frankrijk in gevaar
+was en hij het zijn plicht achtte, zich op te maken om het ter hulp te snellen. Eenige <a id="d0e564"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e564">412</a>]</span>zijner officieren vroegen zich onder elkander af, hoe dit plan dan wel zou worden ten uitvoer gebracht. Maar tegenover een
+man als Melgarejo viel aan tegenspraak niet te denken. Hij liep altijd met een geladen revolver rond, en zag er geen bezwaar
+in, de menschen als honden neer te schieten bij het minste verzet. Des morgens trekt dus het geheele leger, met artillerie
+en cavalerie, de bergen op, die La Paz omringen. Op het hoogste punt aangekomen, schaart Melgarejo zijn troepen in slagorde
+en opent het gevecht met den denkbeeldigen vijand. Men schiet een paar uren raak, zonder iemand te treffen, tot de president
+langzaam aan van zijn roes is bekomen en vreedzaam met zijn legermacht naar La Paz terugkeert, in de overtuiging, dat hij
+Frankrijk een grooten dienst heeft bewezen. Zes jaar lang hielden de Bolivianen het uit onder dezen president, wiens luimen
+zij geduldig verdroegen. Men verwondert zich bijna over het feit, dat zij hem ten slotte toch zijn kwijt geraakt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-412-1.jpg" alt="De weg van Cochabamba naar Sucre is ver van gemakkelijk." width="657" height="426"><p class="figureHead">De weg van Cochabamba naar Sucre is ver van gemakkelijk.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Cochabamba, in het dal van dien naam gelegen, dat de voortzetting is van het Tapacari-dal, wordt omgeven door een halven cirkel
+van hooge bergketens, waarachter de provincie Beni ligt, een bijna woeste streek. Beni is een tropisch land, met weelderigen
+plantengroei, en wordt slechts bezocht door de enkele reizigers, die er caoutchouc komen zoeken. De andere zijde van deze
+bergketens, waarboven zich de 6000 meter hooge Tunari-top verheft, is naar den Atlantischen Oceaan gekeerd. Muildieren zijn
+ook hier het eenige vervoermiddel. &#8217;t Is het maagdelijk woud met al zijn gevaren: moerassen, koortsen en gevaarlijke dieren,
+zooals slangen, jaguars en luipaarden.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-412-2.jpg" alt="De straten hebben een voorkomen dat aan Spanje herinnert." width="604" height="419"><p class="figureHead">De straten hebben een voorkomen dat aan Spanje herinnert.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Zij, die zich in deze streken hebben gewaagd, zoeken nog steeds naar geschikte wegen voor het vervoer der caoutchouc. Thans
+kent men geen beter middel, dan door in platte booten de rivieren af te varen. De Madre di Dios, de voornaamste dezer stroomen,
+stort zich uit in de Amazonenrivier. Maar haar loop wordt dikwijls onderbroken door <span id="d0e580" class="corr" title="Bron: stroomversnellingeu">stroomversnellingen</span> en daardoor moet zoowel de boot als de lading telkens aan den oever worden gebracht en voorbij deze onbevaarbare plaatsen
+worden vervoerd.
+
+</p>
+<p>Het leven der caoutchouc-zoekers in Beni is vol ontberingen en gevaren, en zij kunnen zeker zijn een afschuwelijken dood te
+zullen vinden, wanneer zij wilden ontmoeten, die belust zijn op menschenvleesch en weten dat hun aantal groot genoeg is, om
+de vreemde indringers weerstand te kunnen bieden. Meer naar het zuiden ligt het departement Santa Cruz, waarheen wij later
+een reis denken te ondernemen, daar dit (altijd bij wijze van spreken), gemakkelijker te bereiken valt van uit Argentini&euml;
+en Paraguay. Nog zuidelijker liggen de departementen Chuquisaca met de hoofdstad Sucre, <a id="d0e585"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e585">413</a>]</span>en Tarija, die over &#8217;t algemeen weinig verschillen van Beni en Santa Cruz.
+
+</p>
+<p>Op de grens tusschen Chuquisaca en Tarija ligt het gebied van den grooten Chaco, nog onbekend, en dat berucht is geworden
+door den moord, hier gepleegd op den franschen onderzoeker Crevaux en zijn metgezellen. Crevaux was uitgegaan op een onderzoekingstocht
+in den grooten Chaco, vergezeld van een gewapend geleide, dat hem door de boliviaansche regeering was medegegeven. De ongelukkige
+man vermoedde weinig, hoe valsch en trouweloos deze lieden zich zouden gedragen. Hij werd het slachtoffer van zijn goedgeloovigheid.
+Drie dagen nadat hij de wildernis was binnengetrokken, verlieten zij hem en maakten zich, met hun aanvoerder aan het hoofd,
+uit de voeten. Alleen en verlaten, werd de kleine groep aangevallen, en bijna allen kwamen om het leven. Van Crevaux werd
+niets meer vernomen, en men vermoedde, dat hij was opgegeten door de wilden, die hem hadden vermoord. Slechts zeer weinigen
+van de onverschrokken lieden, die zich in deze streken wagen, om door insnijdingen in de schors van den boom, die de hars
+levert waaruit caoutchouc wordt vervaardigd, deze kostbare stof te bemachtigen, worden rijk bij dit gevaarlijk werk. Toch
+zouden deze streken ontzaglijke winsten kunnen afwerpen, als zij wegen bezaten en de beschaving er doordrong, zoodat men zich
+hier kon wagen zonder levensgevaar. Thans dient al die moeite en opoffering van enkelen slechts om een klein getal handelaars
+te verrijken.
+
+</p>
+<p>De reis van Oruro naar Cochabamba was niet gemakkelijk; doch die van Cochabamba naar Sucre is nog veel bezwaarlijker. En als
+men inlichtingen vraagt, kan men zeker zijn een antwoord te zullen krijgen, waarvan ieder woord een vergissing of onwaarheid
+is. De meesten beweren, dat er geen weg bestaat, en dit zou men ook opmaken uit het feit, dat de post brieven naar Sucre over
+Oruro vervoert, &#8217;t geen negen dagen tijd neemt, terwijl Sucre niet meer dan zes dagreizen van Cochabamba verwijderd is. De
+postrijders reizen echter dag en nacht door, en kunnen dus den langen omweg hierdoor eenigszins goedmaken.
+
+</p>
+<p>Om acht uur begeven wij ons uit Cochabamba op weg, en kunnen eerst, kalm op onzen muilezel gezeten, genieten van het gezicht
+op den hoogen Tunari, waarvan de besneeuwde top, de trots der Cochabambineezen, overal in den omtrek zichtbaar is. De gastvrije
+stedelingen hebben onze zakken volgestopt met allerlei benoodigdheden voor de reis, o. a. ook aguardiente quinado, (kinine-brandewijn),
+een geschenk van een voorzichtig apotheker, die ons Europeanen welgezind is. &#8220;&#8217;s Morgens en &#8217;s avonds vooral geregeld gebruiken,&#8221;
+riep hij mij na. &#8217;t Is het beste voorbehoedmiddel tegen de derdendaagsche koorts, en het is werkelijk geen prettig vooruitzicht,
+zes dagen lang door een streek te trekken, waar deze ziekte heerschende is. De goedaardige apotheker heeft mij er nog een
+flesch coca-elixer bijgegeven, en dat is niet te versmaden. De koude kip, de wijn, het koffie-extract, de suiker, de blikjes,
+alles is blijkbaar in orde.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-413.jpg" alt="Indianen en Cholo&#8217;s op een feestdag in de omstreken van Cochabamba." width="720" height="443"><p class="figureHead">Indianen en Cholo&#8217;s op een feestdag in de omstreken van Cochabamba.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Om elf uur honden we stil te Angostura, gebruiken iets, en gaan weer op weg. Om &eacute;&eacute;n uur zijn we in Clissa, waar we toevallig
+een zonderlinge vertooning bijwonen, een buitenkansje, dat niet alle reizigers te beurt valt.&#8212;Op het marktplein te Clissa
+werden juist de muilezels afgespannen van een <a id="d0e600"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e600">414</a>]</span>ongelukkig karretje, waarin vier personen waren gezeten, die wel de moeite waard zijn om nader te worden omschreven. De eerste
+stelde zich, met veel vertoon van waardigheid, aan ons voor als de particuliere secretaris van den President der Republiek.
+Hij had groot gelijk, zijn waardigheid niet onder stoelen en banken te steken, want men zou hem op het oog voor een haveloozen
+voddenraper hebben gehouden. Dat mijnheer de secretaris van gemengd ras was, daaraan behoefde men niet te twijfelen. Zijn
+tint deed denken aan tabakssap en was te geel voor een neger. Men zag maar al te duidelijk zijn verwantschap met het gele
+ras, die bij den echten leelijken boliviaanschen Cholo niet valt te miskennen. Afgaande op het spreekwoord: zoo heer, zoo
+knecht, zou men niet geneigd zijn door den aanblik van zijn secretaris een bijzonder gunstige meening op te vatten van Alonso,
+den tegenwoordigen president van Bolivia.
+
+</p>
+<p>Naast hem zaten een paar lange magere mestiezen, twee broeders, die zich afgevaardigden uit het district Beni noemden, waardige
+vertegenwoordigers van de onbeschaafde streek, die hen zond. De vierde was een journalist uit Cochabamba, die zich mocht verheugen
+in den liefelijken naam van Ab&eacute;lard. Het was blijkbaar een politieke tourn&eacute;e, waarop het viertal uit was.
+
+</p>
+<p>Toen ze waren afgestapt en verdwenen in een der armoedige huizen, waar zeker een feestmaal voor hen was aangericht, verzamelden
+zich op het marktpleintje een menigte lieden, in lompen gekleed, en op bloote voeten, die op een rij gingen staan, op bevel
+van een paar anderen, die iets beter waren gekleed. Op onze navraag bleek, dat dit de nationale militie was.
+
+</p>
+<p>Als de sansculotten van 1792 tot hun stoute daden werden aangespoord door gebrek en ellende, en zich vooral beklaagden over
+gemis aan behoorlijk schoeisel, dan zal die nationale garde van Clissa hun vijanden, de Chilenen, zeker glorierijk verslaan.
+Hun schoenen zullen hun in elk geval geen beletsel zijn om er duchtig op los te marcheeren; want zij doen het er zonder. De
+Clissasche schutterij verheugde zich ook in het bezit van muziekinstrumenten. Twee ezelsvellen over een cognacvaatje zonder
+bodem gespannen, dienden als trom; een soort pansfluit uit stukken riet van verschillende lengte werd niet onverdienstelijk
+bespeeld door iemand, die als pijper optrad, en een gedeukte hoorn voltooide het orkest, dat een leven maakte als een oordeel.
+De aanvoerders van deze troepen hadden de teekenen hunner waardigheid eerlijk samen gedeeld; de een droeg een sabel, waarvan
+de ander dapper de scheede zwaaide. Zij wekten blijkbaar de bewondering van de indiaansche schoonen, die in het stof in de
+zon zaten te blakeren, met haar bonte rokken wijd uitgespreid. Wij hoopten nog half, dat er een politieke toespraak zou worden
+gehouden; maar er werd enkel hoera geroepen, toen na twee uren wachtens de secretaris, die niet heel vast meer op zijn beenen
+stond, weer in het rijtuig stapte.
+
+</p>
+<p>Tegen het vallen van den avond kwamen we te Arani, onze eerste rustplaats. Den volgenden dag wachtte ons een bergtocht van
+65 kilometer, en dus gingen we om zeven uur al weer op weg. Om twaalf uur, op 4000 meter hoogte, rusten we in eene vervallen
+hut, op een plaats die Janchillani heet. Den geheelen namiddag gaat het weer bergop, bergaf, langs diepe afgronden, tot we
+om zes uur bij een armoedige schuilplaats van Indianen komen, Rumicorral genaamd, onze tweede pleisterplaats. &#8217;t Is er treurig
+en verlaten, en geducht koud; maar we moeten het hier toch voor lief nemen, want zestig kilometer verder eerst ligt de volgende
+plek, waar we onder dak kunnen komen. Dat is Misqui, &#8217;t welk we, thans dalende, den volgenden dag om vijf uur bereiken. Ik
+had gedacht, hier een groote stad te vinden, want de Bolivianen zijn gewoon, van hun steden sprekend, verbazende bevolkingscijfers
+te noemen, doch bij onze aankomst bemerk ik, dat Misqui slechts een armzalig plaatsje is, met een honderdtal havelooze inwoners,
+die in hutten van leem en klei zijn verzameld. Ik hoor, dat de bevolking zoo gedund is door de derdendaagsche koorts. We zijn
+hier in het dal van den Misqui, een zijstroom van den Rio Grande, die zich in de Madre di Dios uitstort. Al deze valleien
+zijn zeer ongezond. En de schijnbare rijkdom aan rivieren heeft niet veel te beteekenen; daar al deze stroomen gedurende tien
+maanden van het jaar zoo goed als droge beddingen zijn, waarin een weinig troebel water vloeit tusschen de steenklompen, die
+in den regentijd door den stroom zijn medegevoerd. Want dan wordt dat onschuldige beekje een woest schuimende bergstroom,
+die boomen en rotsblokken meesleept in zijn vaart. Zooals we tusschen Oruro en Cochabamba een geheelen dag de bedding volgden
+van de Rio Paria en de Rio Tapacari, zullen wij na Sucre het bed van den Pilcomayo doortrekken. De Bolivianen hebben met hun
+rivieren niet veel op, daar zij allen schijnen te lijden aan een soort van watervrees. Uit den mond van allerdeftigste (hoewel
+licht chocoladekleurig getinte) heeren en dames, die, naar de nieuwste parijsche mode uitgedost, op de wandelplaatsen te Sucre,
+La Paz en Cochabamba ronddrentelden, hoorde ik telkens de oprecht gemeende waarschuwing: &#8220;U moet u in Bolivia vooral niet
+wasschen; &#8217;t water is hier slecht. Als u zich wascht, doet u stellig een verkoudheid op!&#8221; Ze schenen voor de verkoudheid weinig
+minder bang dan voor &#8217;t water zelf.
+
+</p>
+<p>Een vermakelijk intermezzo was mijn bezoek bij den pastoor van Misqui, die hier toevallig onder deze halve wilden is verzeild
+en gaarne gastvrijheid verleent aan vreemdelingen, die uit verre streken komen. Hij woont op het marktplein. Een groote wijde
+poort, zonder deuren, in een leemen muur, die bezig is langzaam te verbrokkelen, en waar het stof in grauwe wolken af vliegt,
+verleent toegang tot een soort binnenplaats, den corral, die op een slecht onderhouden boerenerf gelijkt. Links en rechts,
+voor en achter vuil, niets dan vuil. In den hoek staat de vuurpot, waarop gekookt wordt, tusschen hoopen aarde, waarop de
+pan moet steunen, en de muur daarachter is zwart van rook en roet. Op den corral komt een groot vierkant vertrek uit, waar
+we bij het binnentreden een zonderlinge mengeling van allerlei voorwerpen ontdekken. Links moeten een hoop schapenvellen en
+dekens van lamawol, opgestapeld <a id="d0e612"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e612">415</a>]</span>op een leemen uitbouwsel aan den wand der kamer, een bed voorstellen. Langs de muren, op den grond, liggen geboorte- en sterfregisters
+en de geheele &#8220;burgerlijke stand&#8221; van Misqui tusschen ledige flessen, zadels, tuig en allerlei voorwerpen voor huiselijk gebruik.
+In een hoek van het smerige hol staat een groote tafel vol boordevolle glazen chicha, een geelachtig, dik, troebel vocht,
+dat over de tafel loopt en in straaltjes op den grond droppelt. &#8217;t Is een gegiste drank, een soort cider, bereid uit versche
+ma&iuml;skorrels, dus op een andere wijze dan de chicha van Chili, die uit druiven wordt geperst en veel heeft van zoeten wijn.
+De pastoor, een forsche kerel van tegen de zestig jaar, met een echten Inca-kop, komt den welkomen gast welwillend tegemoet,
+terwijl de geheele karavaan lastdieren achter ons het portaal binnentrekt. Hij is omringd door een krioelenden troep kleine
+kinderen, en een aantal havelooze vrouwen. De Indianen, die als honden op de binnenplaats liggen te slapen, worden wakker,
+en allen dringen om ons heen om ons te begroeten. We moeten volstrekt dadelijk een glas chicha drinken, hoewel onze oorspronkelijke
+tegenzin in dit brouwsel niet is verminderd, sedert we hebben vernomen, hoe het wordt toebereid. De vrouwen uit de volksklasse,
+die de ma&iuml;skorrels pellen, bijten ze daarna met de tanden door. Als men die dames ooit van nabij heeft waargenomen, kan men
+dit niet bepaald een appetijtelijke methode noemen. De Bolivianen nemen het daarmee zoo nauw niet. Zij beweren, dat het gistingsproces
+den drank voldoende zuivert, en de Europeaan, die zijn gastheer zou beleedigen, als hij den aangeboden welkomstdronk weigerde,
+moet dit maar op gezag gelooven, en mag nog van geluk spreken, als in den intiemen huiselijken kring niet de <i>patrillo</i> rondgaat, een verbazend groote glazen kroes, die twee of drie liter kan bevatten, en waaruit het geheele gezelschap beurtelings
+een teug neemt. Terwijl het kleine grut, dat de pastoor ons als zijn neefjes voorstelt&#8212;(daarmede neemt men het ook al niet
+nauw in Bolivia, waar elke pastoor vijf of zes huishoudsters en een dozijn neefjes erop nahoudt)&#8212;gezellig uit oom&#8217;s glas meeproeft,
+en zoo vriendelijk is, dat van den reiziger voor hem te ledigen, maken de moeders van dat drukke troepje het middagmaal gereed.
+Als ik alleen geweest was, zou ik dien poespas, die mij midden in den vuilen rommel werd voorgezet, niet hebben kunnen aanroeren.
+Maar omringd door argelooze lieden, die zich om strijd beijveren, u de beste stukjes toe te stoppen, moet men zich in zulk
+een geval maar schikken in zijn lot, en tenminste voor den schijn meedoen, al draait ons het hart in het lijf om, bij &#8217;t gezicht
+van een tafellaken z&oacute;&oacute; vol vlekken, dat er zeker geen schoon plekje aan is te vinden, groot genoeg om met een tienstuiverstukje
+te bedekken.
+
+</p>
+<p>Den morgen na dit bezoek verlieten we voor het aanbreken van den dag Misqui, en hielden des middags slechts even stil te Aiquile;
+want de vierde dagreis is lang. Vervolgens kwamen we nog voorbij Quiroga en Chinguri, om zeer laat, bij maneschijn, in ons
+nachtverblijf Aguada aan te komen. Men ziet in Bolivia van een weg wel het begin, maar van het einde is men zelden zeker,
+en het was lang niet aangenaam, na tien of twaalf uren achtereen te hebben doorgereden, nog steeds te vergeefs te moeten uitzien
+naar een plaats, om zijn hoofd neder te leggen. Tusschen Aguada en Sucre zagen we boomgaarden en boerderijen, die beter verzorgd
+en onderhouden waren dan eenige inrichting van dien aard, die wij nog op onzen tocht door dit land hadden gezien. Zij behoorden
+aan den voormaligen president Arce. Dat is een echte markies van Carabas; we hoorden, dat al de grond tusschen Aguada en Sucre
+zijn eigendom is, en Sucre ligt nog twee dagreizen van hier verwijderd. Een paar mijlen voorbij Aguada zagen we aan de rechterzijde
+van den weg zijn landhuis liggen, La Constancia. &#8217;t Was een eenvoudig huis, schilderachtig gelegen, in een prachtigen tuin,
+vol oranje- en citroenboomen, bananen, palmen, zeldzame bloemen; kortom, de geheele plantenschat der tropen was hier vertegenwoordigd.
+En door die groene vallei, die zich, zoover het oog reikt, aan den voet van het hooggelegen lustverblijf uitstrekt, fladderden
+bonte tropische vogels; geheele zwermen papegaaien vlogen, verschrikt door den stap der muilezels, omhoog, en verscholen zich
+in het gebladerte. Niets herinnerde hier aan de kale hoogvlakten, de treurige verlatenheid van het landschap, dat ons reeds
+sedert we Antofagasta verlieten omgaf. Doch dit plekje is dan ook geheel eenig in Bolivia. Weldra deed een woud van reuzencactussen,
+wel tien of vijftien meter hoog, en de hobbelige bodem, bedekt met groote steenen, door de overstrooming eener naburige rivier
+hier neergeworpen, ons opnieuw gevoelen, dat we wel degelijk nog in Bolivia waren.
+
+</p>
+<p>Om halftwee kwamen we aan den Rio Grande, een rivier, die in snelle vaart tusschen hooge rotswanden stroomt. President Arce,
+die zeer goed inzag, van hoe veel gewicht het was, als Cochabamba en zijn landgoed met Sucre waren verbonden, verkreeg niet
+alleen, dat de spoorweg naar Oruro werd verlengd, maar ook, dat over de Rio Grande een brug werd gebouwd. Op een der pilaren
+staat dan ook zijn naam met dien van den ingenieur vermeld.
+
+</p>
+<p>Den vijfden avond sliepen we in Caparari, en na nog een langen dag reizens kwamen we des avonds laat aan in Sucre, de hoofdstad
+van het departement Chuquisaca.
+
+</p>
+<p>Na zes dagen in den zadel te <span id="d0e625" class="corr" title="Bron: bebben">hebben</span> gezeten, verheugden we ons op een rustigen nacht, want we waren zoo voorzichtig geweest, vooruit een kamer te bestellen in
+het h&ocirc;tel van den heer Tavel. Tot mijn verbazing vond ik mijn bed echter nog niet opgemaakt, en hoorde van den waard, dat
+dit geen vergissing was, maar dat al de lakens van het h&ocirc;tel ongelukkig in de wasch waren.
+
+</p>
+<p>Het hielp niets of ik mij boos maakte; de heer Tavel trok de schouders op en vond, dat ik heel goed lakens had kunnen meebrengen.
+
+</p>
+<p>Er zat niets anders op, dan te berusten; ik schoof mijn bed van den muur en trachtte mij over het gemis aan behoorlijk beddegoed
+heen te zetten.
+
+</p>
+<p>Dat wegschuiven van het bed is hier een noodzakelijke maatregel. In Oruro reeds trof mij in elke slaapkamer der zoogenaamde
+h&ocirc;tels de aan den muur geplakte waarschuwing: &#8220;Het is verboden, tegen den wand te spuwen&#8221;. Het schijnt, dat hier de reizigers
+<a id="d0e634"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e634">416</a>]</span>geen genoeglijker tijdverdrijf kunnen bedenken, dan, achterover in hun bed gelegen, kunstig kringetjes te spuwen tegen de
+muren en den zolder. &#8217;s Lands wijs, &#8217;s lands eer. Een andere eigenaardigheid der h&ocirc;telkamers hier te lande is de aanwezigheid
+van een langen paardestaart, die aan het toilet is opgehangen, en waarin een paar niet altijd zindelijke kammen zijn gestoken.
+De reiziger aan de kust van den Stillen Oceaan behoeft zich de moeite niet te geven, toilet-benoodigdheden mede te nemen.
+D&aacute;&aacute;rvoor zorgt het h&ocirc;tel, al vindt het lakens overbodige weelde!
+
+</p>
+<p>Sucre, dat v&oacute;&oacute;r Bolivia&#8217;s onafhankelijkheidsverklaring Chuquisaca heette, telt 12 &agrave; 15000 inwoners, waaronder ongeveer 4000
+beschaafde. Het is genoemd naar generaal Sucre, die in het begin der 19<sup>de</sup> eeuw zich met goed gevolg verzette tegen de spaansche heerschappij in Z. Amerika. Doch al hebben de Bolivianen dit juk weten
+af te schudden, van eenig streven naar werkelijken vooruitgang ontdekt men bij hen geen spoor. Van hun bekrompenheid kan men
+zich een denkbeeld vormen, wanneer men in een der plaatselijke nieuwsbladen (<i>el Tiempo</i>) een stuk leest, onderteekend door een in zijn omgeving gunstig bekend en geacht journalist, die heftig te velde trekt tegen
+het plan, een spoorweg in de provincie te laten aanleggen, en in zijn verontwaardiging zoo ver gaat, te beweren &#8220;dat het beter
+zou zijn, zoo in deze streken het gesis van slangen werd vernomen, dan het fluiten van een trein&#8221;.
+
+</p>
+<p>Het is volstrekt niets ongewoons, onder de advertenties, die drie vierde van zulk een blad beslaan, berichten aan te treffen
+in den trant van het volgende, dat wij overnemen uit <i>La Industria</i>.
+
+</p>
+<p>&#8220;De firma Y, handelaars in koloniale waren, maken aan hun klanten bekend, dat zij, die v&oacute;&oacute;r 31 Juli niet hun achterstallige
+schulden voldoen, van af dien datum hun naam zullen zien gepubliceerd in dit blad, met vermelding van de som, die zij verschuldigd
+zijn. Hierbij voegen wij de lijst onzer klanten, die ondanks gerechtelijke vervolging onzerzijds, nog steeds in gebreke blijven,
+hun verplichtingen jegens ons na te komen&#8221;.
+
+</p>
+<p>Daarop volgde een twintigtal namen.
+
+</p>
+<p>Zulke advertenties geven te denken!
+
+</p>
+<p>Evenals Potosi en La Paz, waarheen wij ons thans op weg begeven, is Sucre, om zoo te zeggen, een eindpunt voor den handel
+met Europa, en niet zooals Oruro of Cochabamba, een stapelplaats en tusschenstation.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1907-416.jpg" alt="Cochabamba. Het voornaamste plein van de stad." width="720" height="350"><p class="figureHead">Cochabamba. Het voornaamste plein van de stad.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De handel der drie eerstgenoemde steden beperkt zich tot den invoer van waren, die zij behoeven voor eigen gebruik.
+
+</p>
+<p>Vandaar dan ook die heftige strijd om den voorrang en de eer, residentiestad te zijn. De laatste maal heeft La Paz het gewonnen.
+Doch de groote kooplieden van Sucre zullen zeker niet rusten, eer zij den President der Republiek, met zijn geheelen stoet
+van ambtenaren en soldaten, hebben bewogen, weer in hun midden terug te keeren en de stad door meerdere weelde toenemende
+welvaart te bezorgen. Want als Sucre het van de Indianen alleen zou moeten hebben, zag het er al zeer treurig uit.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/o1907-416.gif" alt="Ornament." width="176" height="18"></div><p>
+
+
+<a id="d0e671"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e671">353</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-353-1.jpg" alt="Indianen uit Potosi, die werken in de zilvermijnen." width="720" height="397"><p class="figureHead">Indianen uit Potosi, die werken in de zilvermijnen.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Alvorens uit Sucre te vertrekken, verzuime men niet een weg van ongeveer drie of vier mijlen af te leggen en een bezoek te
+brengen aan het landgoed La Glorieta, in de omstreken der stad gelegen, het eigendom van de familie Argandona, die er trotsch
+op is, onder haar leden mannen te tellen, die naam hebben gemaakt in de politiek, o.a. voormalige gezanten in Frankrijk, en
+vooral Francisco Argandona, de oprichter en eigenaar van een der belangrijkste bankinstellingen in Bolivia. Natuurlijk zal
+een reiziger, die in het oude Europa reeds veel heeft gezien en bewonderd, bij zijn bezoek aan la Glorieta nu juist niet versteld
+staan van verbazing over de pracht van dit buitengoed. Maar het is toch werkelijk der vermelding waardig, al was het alleen,
+omdat het in Bolivia eenig is in zijn soort. Wie hier lang gereisd heeft, door betrekkelijk onbeschaafde streken, kan niet
+anders dan aangename gewaarwordingen voelen opkomen, een herinnering aan zijn verre vaderland, bij het zien van keurig onderhouden
+parkachtige tuinen en een fraai buitengoed, dat ook in Europa als een lustverblijf zou worden beschouwd.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 256px"><img border="0" src="images/p1908-353-2.jpg" alt="Tamboer-majoor van het 1ste boliviaansche regiment." width="256" height="371"><p class="figureHead">Tamboer-majoor van het 1<sup>ste</sup> boliviaansche regiment.
+</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Na la Glorieta zette ik mijn reis weer voort langs dezelfde ongebaande wegen en muilezelpaden als te voren. Nu eens langs
+de oevers van den Pilcomayo trekkend, die snel en met vele kronkelingen over een bedding van gladde steenen stroomt, dan weer
+stijgende naar de hoogvlakte, kwam ik over bergen en door dalen eindelijk te Potosi, na gedurende dien tocht tweemaal overnacht
+te hebben. De stad Potosi, de hoofdplaats van het departement van dien naam, is een der meest bekende van Zuid-Amerika, niet
+wegens haar feitelijke belangrijkheid, maar door den roep, die eertijds uitging van den rijkdom harer zilvermijnen, in den
+Cerro gelegen. Potosi ligt op 19&deg; 35&#8242; 18&#8243; Zuiderbreedte en 67&deg; 54&#8242; 39&#8243; Westerlengte van den meridiaan van Parijs. De hoogte,
+in het <a id="d0e689"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e689">354</a>]</span>midden der stad, is 4061 M. boven het oppervlak der zee. Hoewel zij midden in de tropen is gelegen, heerscht in deze stad
+een zeer koud klimaat, door die hooge ligging. De Cerro, die ten Zuiden van de stad oprijst, bereikt een hoogte van 4890 M.
+De stichting en uitbreiding der stad Potosi hingen ten nauwste samen met de exploitatie der mijnen van den Cerro, en haar
+lotgevallen hielden gelijken tred met de meerdere of mindere opbrengst der beroemde zilvermijn. De bouwvallen, die de stad
+omringen en het bewijs leveren van haar voormaligen bloei, doen ons tevens vermoeden, dat de overdreven verhalen omtrent de
+schatten, die in den Cerro verborgen lagen, meerendeels bezijden de waarheid moeten zijn geweest.
+
+</p>
+<p>De grootste productie werd bereikt in 1651. De spaansche regeering eischte voor zich de opbrengst van een vijfde deel van
+het verkregen erts, en in het tijdsverloop van honderdzeven jaren, tusschen 1556 en 1663, inde Spanje door deze belasting
+de niet geringe som van 9720 millioen francs.
+
+</p>
+<p>Toenmaals was Potosi de verzamelplaats van een talrijke schaar mijnwerkers en fortuinzoekers, en de stad telde in die dagen
+250 000 inwoners. Thans bedraagt dat getal niet meer dan 12 000.
+
+</p>
+<p>Om de oorzaken te begrijpen van dezen bloei, zoowel als van het daarop volgend verval, moest men in de gelegenheid zijn, nauwkeurig
+de geologische gesteldheid van den Cerro te bestudeeren, en vooral rekening houden met de ondoordachte wijze, waarop die eerste
+ontginners te werk gingen. De ondernemers hadden geen ander doel, dan spoedig rijk te worden; zij bekommerden zich niet om
+de toekomst, en wijdden aan den arbeid volstrekt niet die zorg, die zij eraan hadden moeten besteden, als zij de waarde van
+hun eigendom hadden willen behouden en vermeerderen. Zij doodden de kip, die hun gouden eieren lei. Thans zijn nog verschillende
+compagnie&euml;n bezig, die gedeelten der mijnen te bewerken, welke de eerste onderzoekers slechts ten deele hebben uitgeput, en
+zij trekken uit die overblijfselen zelfs nog een aanzienlijke winst. Wel een bewijs, hoe verkwistend de oorspronkelijke bezitters
+er mede zijn te werk gegaan.
+
+</p>
+<p>De Cerro van Potosi werd ontdekt in 1545. Een Indiaan, Diego Guallea, die in dienst was van den Spaanschen kapitein Juan Villaro&euml;l,
+hoedde, naar het verhaal luidt, lama&#8217;s op den berg, die toen ter tijde met een weelderigen plantengroei was bedekt. Daar hij,
+niet ver van den top van den berg, door de duisternis werd overvallen, zocht hij een schuilplaats in een hol, om er den nacht
+door te brengen, en toen hij, wegens de felle koude, een vuur van droge takken had aangelegd, zag hij, bij het schijnsel der
+vlammen, glinsterende strepen in den rotswand, die hij voor zilver hield. Hij deelde deze ontdekking aan zijn meester mede,
+en eenige maanden later ondernam Don Juan Villaro&euml;l het onderzoek van de ader, die men Veta Descubridora (ader der ontdekking)
+noemde, en die ook wel bekend was onder den naam van een zekeren Centeno, een medewerker van Villaro&euml;l. In die dagen werd
+de grondslag gelegd voor de latere stad Potosi, die aanvankelijk slechts uit eenige hutten van Indianen bestond. In 1547 reeds,
+dus twee jaar later, schonk de koning van Spanje aan Potosi den titel van Villa Imperial.
+
+</p>
+<p>In 1562 werd de zoogenaamde Veta Rica (rijke ader) ontdekt. Weldra volgden andere, en reeds zeer spoedig wist men, hoeveel
+er in het geheel aanwezig waren. Thans zijn er nog 32 voorname aderen, benevens meerdere nevenaderen, die deze kruisen.
+
+</p>
+<p>Zoodra de eerste inrichting voor de bewerking van het kostbare metaal op den Cerro was tot stand gekomen, was men getroffen
+door den buitengewonen rijkdom van het erts. In de betreffende documenten, gedateerd uit de jaren tusschen 1545 en 1572, wordt
+gesproken van gedegen zilver en chloorhoudend erts, dat 25 &agrave; 30 percent zilver bevatte.
+
+</p>
+<p>De bewerking van het metaal geschiedde echter in die dagen nog op zeer primitieve wijze. Men volgde hierbij het voorbeeld
+der Incas, het erts werd gesmolten in ovens, huairachinas genaamd, die gestookt werden met taquia, gedroogde lamamest. Daar
+het erts met lood en kool was vermengd, werd het zilverhoudende lood later gezuiverd. De ovens werden z&oacute;&oacute; geplaatst, dat de
+heerschende winden de benoodigde lucht konden toevoeren. De schoorsteenen waren drie &agrave; drie en een halve meter hoog. In 1572
+moeten niet minder dan zes duizend van deze ovens in werking zijn geweest. Van velen zijn de bouwvallen nog aanwezig. Zij
+brachten jaarlijks een som van veertig millioen francs op.
+
+</p>
+<p>In 1572 moest men echter ophouden met de bewerking van dit bijzonder rijke erts, en de spaansche regeering was genoodzaakt,
+zich tevreden te stellen met de helft van de vroeger opgelegde belasting, die thans tot een tiende van de opbrengst werd teruggebracht.
+Natuurlijk was de bewerking van het metaal, zooals die tot nog toe in zwang was, niet geschikt voor het chloorhoudende en
+betrekkelijk schrale erts, dat de uitgeputte aderen thans nog opleverden.
+
+</p>
+<p>Ongerust geworden door deze misrekening, zonden de spaansche vorsten uit Madrid den onderkoning Francisco Toledo, met een
+aantal mijnwerkers en bekwame deskundigen naar Potosi. Deze voerden het stelsel van amalgameering in, dat zij patio noemden.
+Het chloorhoudend erts werd fijngestampt, uitgespreid op steenen vloeren, met zout vermengd en onderworpen aan een behandeling,
+repaso genaamd, waarbij het door muilezels werd getreden. Verder voegde men er kwikzilver aan toe, en een zekere hoeveelheid
+magistral, die diende om den voortgang der bewerking te regelen. Deze behandeling van het metaal, die thans nog in eenige
+oude werkplaatsen van Potosi in gebruik is, stelde de mijnwerkers in staat, den arbeid te hervatten in aderen, die tot nu
+toe niet meer hadden opgebracht dan pacos (chloorhoudend erts) dat slechts een zeer gering zilvergehalte bezat.
+
+</p>
+<p>Ongelukkig voerde Don Juan van Toledo ook de mita in, een gehate instelling, waardoor de Indianen van Peru en de overige spaansche
+bezittingen tot den arbeid in de mijnen werden geprest. Elk jaar werd een troep van 20 000 inboorlingen den mijnwerkers als
+hulp toegevoegd. Slecht betaald en gevoed, en gedwongen tot zwaren arbeid, keerden slechts weinigen van die ongelukkige lieden
+naar hun woonplaatsen terug; de meesten bezweken en werden door nieuwe slachtoffers vervangen. Doch daar de mita een aanzienlijke
+besparing van arbeidskracht insloot, verklaart zij ook de herleving van den bloei van den Cerro in 1580. Dit <a id="d0e711"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e711">355</a>]</span>duurde zoo voort tot het jaar 1600. Toen was ook het chloorhoudend erts (pacos) uitgeput, en in stede daarvan leverden de
+voornaamste mijnen zwavelhoudend erts (negrillos), dat volstrekt niet geschikt was voor de behandeling die tot nu toe was
+aangewend. Men kende toen nog niet het calcinatie-proces, dat alleen in staat is, amalgameering tot stand te brengen.
+
+</p>
+<p>Toentertijde waren reeds belangrijke sluiswerken aangelegd in de Kari-Kari-keten, bij Potosi. Op die wijze werden twee en
+dertig kunstmatige meren gevormd, waarvan het water, al naarmate dit vereischt werd, de beweegkracht leverde voor 150 hydraulische
+raderen, die voor het malen van het erts moesten dienen. Dit groote werk werd in 1621 voltooid en had tien millioen francs
+gekost. Thans zijn nog twintig van die lagunen in goeden staat; zij leveren het water voor de stad, zoowel als voor de thans
+nog in werking zijnde mijn-exploitaties, ingenios genaamd.
+
+</p>
+<p>Doch de bloei van Potosi had met het eind der 16<sup>de</sup> eeuw zijn toppunt bereikt. In 1623 brak in Spanje de burgeroorlog uit tusschen Basken en Andalusi&euml;rs. Van dezen strijd, die
+den ondergang van vele families ten gevolge had, moest Potosi den terugslag ondervinden. Meerdere mijnen werden aan hun lot
+overgelaten. Daarbij kwam nog een andere ramp. In 1626 brak de sluis van San Ildefonso, en het water van het meer overstroomde
+de fabrieken, die aan den oever der rivier waren gelegen. Van 150 ingenios bleven slechts zes over, en bij de ontzettende
+ramp kwamen 2500 menschen om het leven. In de kronieken van die dagen wordt het geleden verlies op veertig millioen francs
+geschat. Van dezen slag zou Potosi zich nooit weder herstellen.
+
+</p>
+<p>De spaansche regeering, die een aanzienlijk deel harer inkomsten bij de ramp zag verloren gaan, deed al, wat in haar vermogen
+was, om de mijnwerkers in staat te stellen, hun arbeid voort te zetten. De Staat leende hun het benoodigde kapitaal, om de
+verwoeste fabrieken door nieuwe te vervangen. In 1628 waren dan ook 130 ingenios weder opgebouwd, waarvan echter 29 werden
+geconfisqueerd, wijl ze in gebreke bleven, het door den staat geleende geld terug te betalen. In ieder van deze inrichtingen
+werden wekelijks veertig &agrave; vijf-en-veertig-duizend kilo erts bewerkt.
+
+</p>
+<p>Doch de mijnen waren thans dieper geworden, en men zag zich genoodzaakt, maatregelen te nemen, om het binnendringen van het
+water te beletten. De Indianen (naar de mita mitayos genaamd) plachten het in kruiken weg te dragen, doch daar dit primitieve
+hulpmiddel weinig baatte, gingen vele der ondernemingen verloren. Daar de mijnen bovendien steeds minder pacos en meer negrillos
+opleverden, en men van de laatste soort erts niet op doeltreffende wijze wist partij te trekken, zag het er met de toekomst
+der zilvermijnen treurig uit.
+
+</p>
+<p>Toch werden in die dagen nog reusachtige fortuinen hier vergaard. In 1650 liet een zekere Sinteros een vermogen na van 80
+millioen francs. In 1651 stierf de beruchte Rocha, die wegens het vervaardigen van valsch geld was veroordeeld. De door hem
+verzamelde en verborgen schatten werden nooit gevonden, en nog thans doet men moeite, ze op te sporen. In 1699 stierf de schatrijke
+Antonio Lopez Quiroga, die zijn reusachtig fortuin had te danken aan de Colamito-mijn, welke thans behoort aan de maatschappij
+Real-Socavon.
+
+</p>
+<p>In 1759 bood de corporatie der mijnwerkers den koning van Spanje een belangrijk verzoekschrift aan, waarin de treurige toestand
+der mijnarbeiders werd geschilderd. Op de opbrengst der verschillende aderen viel hoegenaamd geen staat te maken, bij de bewerking
+werden de koninklijke verordeningen niet meer nageleefd; men was reeds tot op honderden meters diepte doorgedrongen, en de
+exploitatie werd zoodoende te kostbaar; men had te kampen met het binnendringende water, en leed door onvoldoende luchtverversching;
+in het bovenste derde deel van den berg was geen enkele ader meer over, die niet doorzocht was; de geheele mijn was een warnet
+van zich kruisende gangen geworden, en daar de verschillende eigendommen boven en door elkander lagen, gaf die verwarring
+aanleiding tot aanhoudende processen; driehonderd Indianen waren bedolven bij de instorting der ader Mendieta; alle pogingen
+om hen te redden waren vruchteloos gebleken, en deze mijn, tot nog toe een der meest winstgevende, was thans verlaten. Tengevolge
+van dit alles was het onmogelijk nog dieper in den berg door te dringen; het was noodig, dat een gang gegraven werd aan den
+voet van den Cerro, en voor deze belangrijke onderneming werd de hulp der regeering ingeroepen. Het verzoekschrift besloot
+met de verzekering, dat de beroemde berg nog vele en onuitputtelijke schatten verborgen hield, en dat de Cerro, bij een betere
+arbeidsverdeeling en geregelde bewerking, nog honderdmaal meer kon opbrengen, dan tot nog toe het geval was geweest.
+
+</p>
+<p>Zoo was Potosi in vervlogen tijden. Doch Spanje heeft het uitgeput en het tegenwoordige Potosi is slechts de schaduw van wat
+het eertijds is geweest. Toch zou men denken, als men de Bolivianen erover hoort spreken, dat men hier minstens een wereldstad
+in het klein zal te zien krijgen. Met de grootste ingenomenheid doen zij den vreemdeling lange verhalen van die prachtige
+stad en haar grootsch verleden; Potosi was de eerste van alle universiteitssteden van Z. Amerika; uit dien berg van Potosi
+waren meer milliarden zilveren douros te voorschijn gekomen, dan over de geheele wereld, sedert de schepping, aan het licht
+waren gebracht; uit heel Amerika kwamen studenten naar Potosi om er de lessen aan de Universiteit te volgen, en uit de verste
+oorden der wereld stroomden de menschen toe, om hun deel te ontvangen van den overstelpend rijken zilveroogst. Quantum mutatus!
+
+</p>
+<p>Potosi drijft, het geringe aantal inwoners in aanmerking genomen, nog een levendigen invoerhandel. En die handel zal zeker
+nog meer tot bloei geraken, wanneer ten behoeve der mijnen een spoorweg in deze streek zal zijn aangelegd. Feitelijk zijn
+het gebrek aan verkeermiddelen, de bergachtige gesteldheid van het land, het wassen der rivieren in het regenseizoen, en de
+groote afstand tusschen de verschillende streken, waar de producten van het land worden verbouwd, oorzaak, dat de inheemsche
+voortbrengselen hier duurder zijn, dan die uit het buitenland worden aangevoerd.
+
+</p>
+<p>Na Potosi bestegen wij dapper weer onze muilezels. <a id="d0e734"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e734">356</a>]</span>Die dapperheid was niet overbodig; want wij moesten in vier dagen het overblijvende gedeelte van ons traject afleggen, om
+zoo weer terug te komen tot de spoorweglijn van Antofagasta, die wij bij het station Challapata zouden bereiken.
+
+</p>
+<p>Van daar waren wij voornemens, na een nacht rustens in een half-europeesch hotel, vijf dagen na ons vertrek uit Potosi, met
+den trein naar Oruro te reizen, het uitgangspunt, van waar wij, met onze karavaan muilezels, dezen tocht hadden aanvaard.
+
+</p>
+<p>Den eersten nacht na ons vertrek uit Potosi hielden wij stil te Yocalla. Den volgenden brachten wij door in een soort boerderij,
+te Lagunilla, aan den oever van een schilderachtig meer, waar een jager allerlei soorten watervogels had kunnen schieten.
+De derde halte was Ancacato, en na de vierde dagreis kwamen wij te Challapata aan.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-356.jpg" alt="Gezicht op de stad Sucre." width="628" height="469"><p class="figureHead">Gezicht op de stad Sucre.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Omstreeks 1895 beraamde de directie van de Huanchaca-mijnen het plan, om Potosi met het station Uyuni te verbinden door een
+rijweg, die langs de mijnen van Huanchaca en Pulucayo zou loopen. Ongelukkig, zoowel voor Potosi als voor reizigers in deze
+streken, is dit plan nooit ten uitvoer gebracht; bij nader inzien bleken de onkosten te groot, en de weg is alleen nog maar
+op de kaart aangegeven.
+
+</p>
+<p>Het zou jammer zijn, als men, in deze streken vertoevende, niet minstens een vier en twintig uren wijdde aan de bezichtiging
+der uitgestrekte zwavel-zilvermijnen, de grootste van de geheele wereld. Te meer, daar vreemde bezoekers hier zeer vriendelijk
+worden ontvangen, en door de directie der mijn, die op duizelingwekkende hoogte is gelegen, tusschen bergen van 5000 Meter,
+gaarne worden geherbergd.
+
+</p>
+<p>Deze mijn-exploitatie ontleent ten onrechte haar naam aan de Huanchaca-vallei, daar zij feitelijk uit den Pulucayo het kostbare
+metaal aan het licht brengt. Pulucayo is dan ook het middelpunt van deze rustelooze bedrijvigheid, en hier, beschermd door
+de hooge bergwanden, liggen de woningen der tallooze mijnwerkers, werktuigkundigen en beambten, die allen leven van en door
+de mijn.
+
+</p>
+<p>Pulucayo, dat eenzaam tusschen bijna ontoegankelijke bergen ligt, en slechts met Uyuni is verbonden door een spoorweglijn
+van eenige mijlen lengte, die in slingerende bochten langs de steile rotswanden omhoog kruipt, behoort aan de Huanchaca-maatschappij.
+Die spoorweg wekt werkelijk angstige gewaarwordingen. Misschien kan de indruk, dien hij op den beschouwer maakt, niet beter
+worden weergegeven dan door een reeks van uitroepen, door een Duitscher in klimmende verrukking geslaakt bij zijn aankomst
+te Pulucayo: &#8220;Famos! Kolossal! Pyramidal! Elefantisch!&#8221; Over een afstand van 25 kilometer beschrijft de lijn meer dan tweehonderd
+bochten, bij een voortdurende helling van 1/20. Wee den reiziger die hier het slachtoffer wordt van een spoorwegramp! Reeds
+eenmaal heeft hier een ongeluk plaats gehad, en reizigers en waggons zijn verdwenen in afgronden, wier diepte geen menschelijk
+oog heeft gepeild. Men kan een huivering niet onderdrukken, wanneer men van uit den trein het bergland daar in de diepte overziet.
+
+</p>
+<p>De trein staat stil in een station, tusschen een menigte kleine huizen en hutten, aan den ingang van een tunnel, die te laag
+is, om de locomotief door te laten. Hoewel de rails tot in den tunnel doorloopen, rijden in deze nauwe gang, die den berg
+over een afstand van vier kilometer doorboort, slechts karren, met paarden bespannen.
+
+</p>
+<p>Die lange, onderaardsche gang verbindt de helling, waarop Pulucayo gelegen is, met het dal van Huanchaca. In het begin wierpen,
+toen wij achter een rij karren, die de mijnwerkers naar hun arbeid brachten, den tunnel binnenreden, eenige electrische lampen
+nog een bleek en schemerachtig licht, doch later maakte dit plaats voor dichte duisternis. Nu en dan hielden wij stil, om
+ploegen arbeiders af te zetten. Bij die korte halten onderscheidden wij sombere, bochtige gangen; hier mondden de putten uit,
+waarin de mijnwerkers moesten afdalen, een voor een, met hun lampje op den hoed.
+
+</p>
+<p>Soms zagen wij zwarte schimmen bewegen, bij het licht van fakkels, diep in de duistere gangen, waar het erts wordt gevonden,
+dat in blinkende zilverstukken zal worden omgetooverd.
+
+</p>
+<p>Het zijn een twaalfduizendtal arbeiders, die daar te Pulucayo hun leven slijten, tusschen den nauwen tunnel, waarin de schatten
+liggen verborgen, die <a id="d0e761"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e761">357</a>]</span>anderen zullen verrijken, en hun armoedige hutten, waar zij een ellendig leven leiden. Reeds vijftig jaren bijna daalt die
+stroom van edel metaal van den 4600 M. hoogen Pulucayo neer, en niemand hunner gelooft, dat ooit die hoorn van overvloed zou
+kunnen worden uitgeput, waaraan zij hun levensonderhoud hebben te danken. Gedronken wordt hier verbazend veel, en dat is geen
+wonder, als men bedenkt, dat die arme lieden te Pulucayo, buiten hun arbeid, geen andere verpoozing hebben dan drinken en
+slapen.
+
+</p>
+<p>Terwijl ons wagentje steeds dieper in den duisteren tunnel doordrong, zagen wij, als de beelden van een kinematograaf, allerlei
+tafereelen aan ons oog voorbijtrekken. Hier de machines om het water op te pompen, dat de mijn zou binnendringen, wanneer
+hun slechts een oogenblik rust werd gegund, daar vlammende ovens, bij fakkellicht. Dan weer stoomketels, die de lucht verwarmen
+in de nauwe kille gang, waar overal droppels langs de wanden parelen. Het is, alsof men zich niet meer op aarde bevindt, maar
+rondzwerft in het rijk van Satan, en instinctmatig zoekt ons oog in de verte het kleine, witte puntje, dat glinstert als een
+ster, en langzaam grooter wordt, tot men een zucht van verlichting slaakt, wanneer de opening eindelijk is bereikt, en men
+het vriendelijk daglicht weder begroet.
+
+</p>
+<p>Hier zijn wij op de helling der bergen die het Huanchaca-dal begrenzen. Het woord Huanchaca beteekent, in de taal der Indianen:
+vuil, of mest. Het geheele dal is dan ook slechts een dichte, bruine veenmassa, een opeenhooping van lang vergane planten.
+En al dit veen wordt als brandstof gebruikt; een omstandigheid, die van overwegend belang is in deze hooggelegen streken,
+en als een der allervoornaamste redenen mag beschouwd worden, waarom juist te dezer plaatse fabrieken zijn opgericht voor
+de bewerking van het zilvererts.
+
+</p>
+<p>Het is treurig, te denken aan het aantal menschenlevens, dat die bewerking als haar slachtoffers eischt, en men is werkelijk
+ontzet, wanneer men hier verneemt, hoeveel Indianen jaarlijks bezwijken aan de noodlottige gevolgen van dezen moordenden arbeid.
+Het grijsachtig zilversulfide, dat op karren door den tunnel van Pulucayo naar Huanchaca wordt gebracht, wordt hier gestampt
+en tot poeder vermalen. De ongelukkige Indianen, die met deze taak zijn belast, gaan een zekeren en snellen dood tegemoet.
+Het inademen van het fijne stof, dat ondanks alle voorzorgen overal binnendringt en de omringende voorwerpen met een grauwe
+laag bedekt, heeft onvermijdelijk een ziekelijke aandoening der longen en een treurigen dood tengevolge.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-357.jpg" alt="Te Lagunilla aan den oever van een groot meer." width="720" height="512"><p class="figureHead">Te Lagunilla aan den oever van een groot meer.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het tot poeder gestampte erts wordt vervolgens in ovens verbrand, om de zwavel eruit te verwijderen en het zuivere zilver
+over te houden, dat daarna gesmolten en in blinkende staven gegoten wordt. Ook deze bewerking oefent, evenals de vorige, een
+hoogst nadeeligen invloed op de gezondheid der arbeiders uit; de zwaveldampen, die zich in de ovens <a id="d0e776"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e776">358</a>]</span>ontwikkelen, brengen een menigte Indianen den dood. En al bekommert men er zich voorloopig niet over, dat eens wellicht een
+tijd zal aanbreken, waarop het erts in de mijnen verminderen zal, van het gewicht der vraag: wat te doen, als alle Indianen
+zijn uitgestorven? is men wel degelijk doordrongen. En toch gaat men voort, die ongelukkige schepsels uit alle oorden van
+Bolivia hierheen te halen om den Minotaurus tot voedsel te dienen.
+
+</p>
+<p>De arbeid in de mijnen en de drank zullen de Indianen van Bolivia snel en zeker uitroeien. En als de kerkhoven van Pulucayo
+en Huanchaca konden spreken, zouden zij openbaren, met welk een ontzettenden prijs hier de bloei dezer industrie wordt betaald.
+
+</p>
+<p>Wij keerden op dezelfde wijze als wij gekomen waren, naar Pulucayo terug. Daar de beide uiteinden van den tunnel zeer hoog
+gelegen waren, geleek die tocht wel wat op een toertje in een montagne russe; de wagentjes gleden eerst naar beneden, en vervolgens
+weer omhoog.
+
+</p>
+<p>Na dit uitstapje naar Pulucayo en Huanchaca, keerde ik van Challapata met den trein terug naar Oruro, om mij daar gereed te
+maken voor mijn vertrek naar La Paz.
+
+</p>
+<p>Hoe zou ik die stad bereiken? De reizigers, die zich naar La Paz wenschen te begeven, hebben de keus tusschen twee vervoermiddelen,
+muilezels, en iets, dat ik uit beleefdheid maar een omnibus zal noemen. Wat nu wel het meest geschikt zou zijn? Wie beide
+al eens in zijn leven geprobeerd heeft, weet, dat hij tusschen twee kwaden heeft te kiezen; want men moet niet vergeten, dat
+de muilezel, hoe bij uitstek ge&euml;igend ook om zware lasten te vervoeren, maar al te dikwijls neiging tot kuren en hebbelijkheden
+vertoont, die hij rechtstreeks van zijn voorvader, den ezel, heeft ge&euml;rfd. Als men zich echter werkelijk van een muilezel
+wil bedienen, dan wordt de bagage op een kar geladen, en een Indiaan die te voet gaat en den weg wijst, loopt naast het beest,
+om het voortdurend met de zweep en de stem aan te zetten. Hij is dus postillon, en gids tevens. Het trof mij als een merkwaardig
+verschijnsel, dat op deze hoogte van 4000 M., waar iemand uit lager gelegen streken geen honderd schreden kan loopen, zonder
+buiten adem te geraken, zulk een gids maar dagen achtereen in den looppas blijft meedraven. Van die Indiaansche gidsen wordt
+beweerd, dat zij met gemak een paard kunnen inhalen, en het langer volhouden, dan het dier zelf. Wanneer zij werkelijk ook
+eens vermoeid zijn, gaan zij naar een muur, strekken zich uit, met het hoofd en den rug plat op den grond, en laten de beenen
+languit tegen den <span id="d0e786" class="corr" title="Bron: mnur">muur</span> rusten. Naar de Bolivianen mij verzekerden, zal iemand in die houding na een half uur geen vermoeidheid meer gevoelen, zelfs
+na de grootste inspanning; en ik moet zeggen, dat mijn gids in den regel, na een paar minuten in die positie te hebben gelegen,
+weer bereid was om te vertrekken.&#8212;Maar nu de omnibus!&#8212;Empresa carretera, &#8220;omnibus onderneming&#8221;, staat deftig op de gedrukte
+biljetten en op den gevel van de herberg, van waar tweemaal per week dit voertuig vertrekt.
+
+</p>
+<p>Met de klassieke diligence heeft het vehikel niet de minste overeenkomst, en het wil daarvoor dan ook niet doorgaan. Het publiek
+wordt in dit geval niet door leugenachtige aanprijzingen om den tuin geleid; men weet dat men op modern comfort hier niet
+behoeft te rekenen; maar wie het er op wagen wil, is welkom.
+
+</p>
+<p>Wat mij betreft, mij lachte dit plan meer toe, dan weer een muilezel te bestijgen; te meer, daar ik van het rijden, na mijn
+tournee: Oruro, Cochabamba, Sucre, Potosi, Challapata, meer dan genoeg had.
+
+</p>
+<p>Het bewuste vervoermiddel is van zeer eigenaardig maaksel. Een platte bak, die op leeren riemen steunt, en twee meter boven
+den grond hangt, om bij het oversteken van rivieren de reizigers voor een ongewenscht voetbad te vrijwaren. Op dien bak drie
+ongemakkelijke bankjes, op elk waarvan twee reizigers kunnen plaats nemen, zoodat in &#8217;t geheel zes passagiers kunnen worden
+vervoerd, die met elkaar worden getrokken door zes muildieren. En in dat schommelende voertuig waagt men, om zoo te zeggen,
+bij elke oneffenheid van den weg zijn leven, de geheele 280 kilometer lang, die liggen tusschen Oruro en La Paz. Wanneer ik
+nog denk aan de steile hellingen, die ik, op dat gevaarte, achter de zes in woeste vaart voorthollende muildieren ben afgesleept,
+aan de schokken en stooten op de steenen der rivieren, die ik ermee doortrok, aan de moerassige plekken, waar de wielen halfweg
+in het slijk bleven steken, dan begrijp ik nog niet, hoe ik het in mijn hoofd heb kunnen krijgen, mij zoo onvoorzichtig aan
+die allesbehalve ongevaarlijke kwelling bloot te stellen. Die kar zal ik niet licht vergeten. Om vier uur &#8217;s morgens, bij
+maanlicht nog, werd er ingespannen, en het was nog geen vijf, toen de koetsier met de zweep klapte en de reis begon. Wij wisten,
+dat de zon niet voor zeven uur zou opgaan, en zaten huiverend te verlangen naar de komst van die gezegende warmtebron. De
+gletschers, die wij tegemoet rijden, herinneren ons er aan, op welke hoogte we hier zijn. We zien ze nog niet, maar gevoelen
+hun nabijheid.
+
+</p>
+<p>Opeens komt de zon voor den dag, en van tien uur tot vier uur in den namiddag worden we op onze open kar geroosterd. Daarna
+wordt het weer even koud als &#8217;s morgens vroeg. En we mogen ons nog gelukkig rekenen, als er geen hagel- en sneeuwbuien vallen,
+die het onderstel van onze rammelkast in een voetbad veranderen. Om zeven uur is het alweer donker. Letterlijk geradbraakt,
+bont en blauw, en ademloos van de verschrikkelijke schokken, die we onophoudelijk hebben te verduren, danken wij den hemel,
+als de kar stil houdt voor een muur van klei, met een laag deurtje er in, waarboven een rieten dak oprijst. Dat is onze herberg,
+waar we den nacht zullen doorbrengen. Met de langzame bewegingen, die den Indiaan eigen zijn, helpen eenige omstanders ons
+van onze zitplaatsen op het twee meter hooge stellage af. In de herberg is voor de reizigers een chupe klaargemaakt, die ons
+maar matig kan behagen. Onder chupe verstaat men hier een mengelmoes van groenten, in water gekookt, en gekruid met aji, een
+soort van inheemsche peper, die de spijzen een flauwen en toch ietwat <a id="d0e797"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e797">359</a>]</span>prikkelenden smaak geeft. Eenmaal gewend aan ontbering op reis, leert men zich met dat onsmakelijk mengsel wel tevreden stellen;
+wie het niet van zich kan verkrijgen, het te proeven, behelpt zich maar met den mondvoorraad, dien hij heeft meegebracht.
+
+</p>
+<p>De waard wijst ons als slaapplaats een verhevenheid van platgetrapte klei, een dertig centimeter boven den grond, in een slecht
+sluitend soort loodsje, een gelegenheid, zooals wij die vroeger ook reeds onderweg hebben aangetroffen. En daar van slapen
+toch niet komt op die ongemakkelijke legerstede, zijn wij maar blijde, als we om halfvier &#8217;s morgens reeds weer worden gewekt
+om de reis voort te zetten. De tweede, derde en vierde reisdag gaan op dezelfde wijze voorbij. Maar gedurende den laatsten
+dag van onzen tocht zien wij, als een schilderachtige tooneeldecoratie, het hoogste gebergte ter wereld, na den <span id="d0e801" class="corr" title="Bron: Himmalaya">Himalaya</span>, oprijzen. Een geweldige reeks van witte bergtoppen, die dreigend hun besneeuwde kruinen verheffen, tot op een hoogte van
+7000 M.; de Illampu, de Illimani, de Chacacomani, de Callinsaya, de Huaina-Potosi, en nog meer.
+
+</p>
+<p>Na nog een eindelooze reeks van schokken en stooten bereiken we eindelijk den rand van een reusachtige klip, waar ons voertuig
+stilhoudt, en wij een tooverachtig schouwspel voor onze oogen zien uitgebreid. Het is een prachtig gezicht op La Paz. Vanaf
+de hoogvlakte, welke wij thans hebben bestegen, op ongeveer 3800 M., zien wij, in een uitgestrekte, natuurlijke kom, honderden
+roode daken, verspreid en verscholen tusschen het groen, dat de steile bergwanden bedekt. Het doet ons goed, te bedenken dat
+wij onder die huiselijke roode dakpannen weer beschaafde menschen zullen aantreffen.
+
+</p>
+<p>La Paz is als &#8217;t ware gebouwd tusschen de twee uiteinden van een groote letter V, die zich vereenigen in een snellen bergstroom.
+In plaats van rijtuigen, trekken hier kudden lama&#8217;s langs den weg, &#8217;t zij vrij, of met vrachten op hun rug geladen. In de
+drukste straten komt men soms zulk een troep, van honderd, of tweehonderd beladen lama&#8217;s tegen, die met hun indiaansche drijvers
+al zeer zonderling bij de europeesche huizen afsteken. Een engelsche maatschappij is voornemens hier de electrische verlichting
+te verbeteren en een tramlijn te leggen. La Paz is minder merkwaardig door zijn monumenten en kerkgebouwen, dan door de zonderlinge
+gebruiken, die vooral in de laatste in zwang zijn.
+
+</p>
+<p>In de kerken heeft men n.l. de beelden van Christus en de heiligen uit een gevoel van overdreven zedigheid waarschijnlijk,
+voorzien van nette, wijde, geel linnen broeken, die bij feestelijke gelegenheden door schoone worden vervangen. Men is zelfs
+zoover gegaan, ook de schouders en ontbloote ledematen der schaars bekleede heiligen met fluweelen mantels, of desnoods maar
+zeer eenvoudige bedekkingen te omhullen.
+
+</p>
+<p>De Bolivianen geven blijk van hun bijzonder vrome gezindheid door een bijna overdreven neiging tot het houden van processies.
+Regent het wat te veel, dan wordt ten spoedigste een plechtige optocht gearrangeerd, om den ongewenschten regen te bezweren.
+De kosten worden altoos bestreden door een inzameling van giften onder het publiek. Blijft het lang droog, dan wordt hetzelfde
+middel te baat genomen. Als iemands kind ziek is, wordt geen middel zoo heilzaam beschouwd als een gezamenlijke optocht, om
+zijn genezing af te smeeken. In La Paz en de andere groote steden van Bolivia bedraagt het aantal processies dan ook, door
+elkaar genomen, twee per week. Men beweert, dat de boliviaansche geestelijken er hun voordeel uit trekken, en dat zij over
+het algemeen wel een weinig misbruik maken van hun gezag, ten bate van hun beurs. Het is waar, dat deze priesters uit hun
+ambt des te meer winst kunnen halen, naarmate hun vindingrijkheid hun de middelen daartoe aan de hand doet.
+
+</p>
+<p>De eigenlijke volksklasse, wier voorvaderen zonaanbidders waren, is fanatiek geloovig en blijft den aard van hun ras getrouw.
+
+</p>
+<p>Het fetichisme heeft zich hier van geslacht tot geslacht voortgeplant, ondanks alle uiterlijke wisselingen.
+
+</p>
+<p>Te Calamarca, ongeveer twintig mijlen van la Paz, aan den weg naar Oruro gelegen, bevindt zich een zonderlinge begraafplaats.
+Deze is n. l. verdeeld in drie afdeelingen, een kerkhof voor den hemel, een tweede voor het vagevuur, en een derde voor de
+hel.
+
+</p>
+<p>Men behoeft niet te vragen, welk een gewichtige beteekenis deze willekeurige classificatie heeft in den geest van een armen
+onwetenden Indiaan. Wordt hij op het hemelsche kerkhof begraven, dan is hij zeker, na zijn dood alle genietingen der zaligheid
+te zullen smaken; rust zijn stoffelijk overschot op het kerkhof der hel, dan wordt hij voor eeuwig de prooi van de vreeselijkste
+pijnen en folteringen.
+
+</p>
+<p>Nu is het tarief voor de drie kerkhoven zeer verschillend. En de zaak komt in &#8217;t algemeen hierop neer, dat de aardsche goederen
+van elken gestorven Indiaan in deze gemeente aan den priester van Calamarca ten deel vallen, inplaats van in handen te geraken
+van zijn natuurlijke erfgenamen. Want deze zouden immers nooit de verantwoording op zich durven laden, den doode op het hellekerkhof
+te laten begraven, en getroosten zich dus liever, al wat zij bezitten, tot hun laatste lama, te verkoopen, ten einde de vereischte
+som te kunnen bijeenbrengen, die den toegang tot de hemelsche begraafplaats, of, als het dan niet anders kan, den gulden middenweg
+van het vagevuur, ontsluiten zal. Als de boliviaansche geestelijkheid zich nu maar wilde beperken tot het houden van processies,
+of tot het bedotten van onnoozele Indianen en Cholos, dan zou het nog zoo erg niet zijn. Maar onlangs was er iets ernstigers
+voorgevallen. De zeer talrijke europeesche kolonisten in Oruro waren genoodzaakt geworden, hun woningen in staat van verdediging
+te brengen. Ieder hield de wapenen gereed, zorgde voor munitie, en was op den strijd voorbereid. Oruro was in staat van beleg
+om de volgende reden. In Oruro woont een groot aantal Europeanen, die hier aan de mijnen zijn verbonden, en onder hen zijn
+veel Duitschers en Engelschen, allen Lutherschen, Calvinisten, of aanhangers der Anglikaansche kerk, en eveneens vele orthodoxe
+Russen. Al deze vreemdelingen waren door vereende pogingen er in geslaagd, in het bezit te geraken van een eigen kerkhof,
+waar zij geen inmenging van de geestelijkheid hadden te dulden. Daar ook vele Franschen, Italianen en Chilenen zich bij hen
+aansloten, bleven de nadeelige gevolgen voor de priesters van het <a id="d0e822"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e822">360</a>]</span>plaatsje niet uit, daar deze thans bijna niet anders dan arme Indianen naar hun laatste rustplaats op het klassenkerkhof geleidden,
+terwijl de rijker met aardsche goederen bedeelden de voorkeur gaven aan de &#8220;vrije&#8221; europeesche begraafplaats.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-360-1.jpg" alt="Potosi is zeer vervallen van haar vroegere grootheid." width="662" height="406"><p class="figureHead">Potosi is zeer vervallen van haar vroegere grootheid.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Een der priesters was zoo onvoorzichtig, zich in een toespraak te laten ontvallen, dat alle vreemdelingen verdoemd waren,
+en dat hun gebeente niet verdiende in de aarde te rusten. Dat behoefde den dweepzieken Indianen geen tweemaal te worden gezegd.
+Zij begaven zich naar het europeesche kerkhof, waar zij lijken opgroeven en hun beenderen verstrooiden over de verlaten hoogvlakte,
+die Oruro omringt. Dit lieten de Europeanen zich niet welgevallen, en, na het bestuur der stad gewaarschuwd te hebben, dat
+niet bij machte was hen tegen den dreigenden aanval der Indianen te beschermen, maakten zij zich gereed, hun rechten persoonlijk
+te verdedigen. Gelukkig werd de zaak nog in der minne geschikt en is alles betrekkelijk goed afgeloopen.
+
+</p>
+<p>Het was niet moeilijk, de Indianen tot het Katholicisme te bekeeren. De Zonaanbiddende Incas waren even vurig godsdienstig
+als hun nakomelingen. De oude Inca-godsdienst vertoonde trouwens een merkwaardige overeenkomst met het Christendom. Zoo vierden
+zij jaarlijks het groote Raymi-feest, waarbij brood en wijn onder rijken en armen werden uitgedeeld, hetgeen aan het Isra&euml;lietische
+en Christelijke Paaschfeest herinnert. Ook biecht en boetedoening waren bij de Incas in zwang. Aan het heidendom deed weder
+een andere instelling denken, de Zonnemaagden, die een gelofte van kuischheid moesten afleggen, waarvan haar slechts de Zonnezoon,
+haar heer en meester, kon ontheffen.
+
+</p>
+<p>Haar eenige taak was het onderhouden van het gewijde vuur, een gebruik, dat zich licht laat verklaren uit de noodzakelijkheid,
+om geen warmtebron te laten uitdooven daar, waar juist het vuur een even strikte levensvoorwaarde als het dagelijksch voedsel
+was. De Vestaalsche maagden deden hetzelfde, en de Zonnemaagden werden even als haar romeinsche zusters levend begraven, indien
+zij haar taak verzuimden of haar gelofte verbraken.
+
+</p>
+<p>Andere overleveringen schenen aan oud-testamentische bronnen ontleend. Zoo heerschte hier ondanks het volslagen gebrek aan
+regen op de hoogvlakte van Atacama, toch ten tijde van de spaansche overheersching onder de Incas het geloof aan een algemeenen
+zondvloed, die in oude tijden ook hun land zou hebben overstroomd.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-360-2.jpg" alt="Op den weg van Potosi naar Challapata." width="657" height="465"><p class="figureHead">Op den weg van Potosi naar Challapata.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>De priesters in Bolivia zijn almachtig, en de geestelijkheid heeft alles in handen. Zelfs de protestantsche en Isra&euml;lietische
+vreemdelingen zijn niet buiten het bereik van haar invloed.
+
+<a id="d0e844"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e844">361</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-361-1.jpg" alt="Boerderij in de omstreken van La Paz." width="720" height="421"><p class="figureHead">Boerderij in de omstreken van La Paz.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>La Paz heeft steeds den voorrang betwist aan de andere steden van Bolivia, telkenmale wanneer het aan het hoofd van den boliviaanschen
+staat behaagde, den zetel van het bestuur naar een andere plaats over te brengen. De onderlinge naijver tusschen La Paz en
+Sucre gaf bijna altijd aanleiding tot al de ongeregeldheden en opstanden, die het land veel schade hebben berokkend. Ook de
+laatste, en een der bloedigste van die omwentelingen, in 1898&#8211;1899, was weder het gevolg van zulk een willekeurige verplaatsing
+van het bestuur. La Paz eischte van de regeering, die Sucre als residentiestad had gekozen, dat de verschillende departementen
+van Bolivia door een federaal constitutioneel lichaam zouden worden vertegenwoordigd, en dat de zetel der regeering in La
+Paz zou blijven gevestigd. Dit was niet meer dan rechtvaardig, beweerden de revolutionnairen, omdat La Paz den toegang tot
+Bolivia in handen heeft, door de ligging der stad in de nabijheid van de havenplaats Chililaya, aan het Titicacameer. Na deze
+proclamatie vereenigden zich de volksleiders in La Paz tot een federale regeering, die zich openlijk verzette tegen den toenmaligen
+president, Alonso. Dat ging des te gemakkelijker, daar deze zich op dat oogenblik te Sucre bevond, midden in het hooggebergte
+en minstens twaalf dagreizen verwijderd van de verschillende grootere plaatsen, waar hij zijn gezag had kunnen doen gelden.
+Dus maakten de oproerlingen zich, zoo snel als dit bij de gebrekkige verkeersmiddelen mogelijk was, meester van Oruro, Cochabamba,
+Santa Cruz en Colquechaca. Naar alle oorden der wereld werden telegrammen verzonden, waarin werd medegedeeld, dat deze steden
+zich bij de federatie hadden aangesloten. Het bestaan dier federatie was dus thans een uitgemaakte zaak; en president Alonso
+bleef niets anders over, dan naar Oruro te reizen, van waar de spoorweg reeds zoovele ongelukkige presidenten van Bolivia
+in de verbanning had gevoerd, maar tevens dan ook in veiligheid gebracht, op chileensch grondgebied. Zijn partijgenooten kwamen
+op afschuwelijke wijze om het leven. Te Corocoro, waar de beroemde kopermijnen zijn, waren een honderdtachtigtal van zijn
+aanhangers vereenigd. Men hitste op de ongelukkigen een bende van eenige duizenden Indianen aan, die te voren dronken waren
+gemaakt. Van een overgave was zelfs geen sprake; er bleef hun niet anders over dan hun leven zoo goed mogelijk te verdedigen,
+en zich tot het uiterste te verweren. Ten slotte trokken de Indianen, wier gelederen door het hardnekkig geweervuur der Alonzisten
+waren gedund, zich terug, de lijken hunner slachtoffers, die zij hadden kunnen bereiken, met zich medevoerend. Zij staken
+deze de oogen uit, en sneden <a id="d0e852"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e852">362</a>]</span>de lichamen in stukken, die zij op groote vuren braadden en vervolgens verslonden. Uit zulke verschrikkelijke tooneelen kan
+men afleiden waartoe deze bevolking van Cholos en Indianen, in gewone omstandigheden kalm en goedaardig, zich in oogenblikken
+van razernij kan laten vervoeren.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 290px"><img border="0" src="images/p1908-361-2.jpg" alt="Waterdrager te La Paz." width="290" height="389"><p class="figureHead">Waterdrager te La Paz.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wat deze arme schepsels noodig hebben, is leiding en onderwijs. Veel is echter in deze richting nog niet tot stand gekomen.
+
+</p>
+<p>In 1825 werd door het congres voor het eerst een programma opgesteld van het openbaar onderwijs. Doch de resultaten van deze
+goed bedoelde pogingen waren niet schitterend te noemen. In 1846 bestonden in Bolivia 442 openbare en particuliere inrichtingen
+van onderwijs; in 1868 waren daarvan slechts 332 overig. Die onrustbarende achteruitgang is steeds zoo goed mogelijk bestreden
+door de verschillende regeeringen, welke elkaar in dit land zijn opgevolgd.
+
+</p>
+<p>Een schrander en ijverig man, Don Jos&eacute; Vicente Ochoa, heeft als minister van onderwijs veel gedaan, om het peil van de volksontwikkeling
+te verhoogen. Al is hij in die moeilijke taak niet geheel geslaagd, men mag hem daarvan geen verwijt maken, en het is niet
+meer dan billijk, zich rekenschap te geven van de bezwaren, die hij daarbij te overwinnen had.
+
+</p>
+<p>Administratief is Bolivia verdeeld in negen departementen, acht en veertig provincies, en driehonderd drie en zestig kantons.
+De departementsbesturen bestemmen voor het lager onderwijs jaarlijks een som van 139 565 bolivianen (een boliviaan = 2.50
+frs.) Daar nu de inkomsten dezer departementen te samen een totaal van 682 047 bolivianen bedragen, komt de zaak hierop neer,
+dat twintig percent van die inkomsten aan het onderwijs worden gewijd. Als men echter den toestand van elk departement afzonderlijk
+nagaat, komt men tot de ontdekking, dat deze verhouding lang niet overal geldig is, daar sommige departementen zich beroepen
+op oude wetsvoorschriften, en zich dientengevolge onttrekken aan een verplichting, die hen zou noodzaken een vijfde van hun
+inkomsten aan het onderwijs ten koste te leggen.
+
+</p>
+<p>Sedert, na een wet van 7 Nov. 1872, een regeling van het openbaar onderwijs is tot stand gekomen, heeft het middelbaar onderwijs
+hier veel doorgemaakt. De staat bekostigt acht scholen, waarnaast vijf godsdienstige inrichtingen en vier vrije scholen bestaan.
+In de staats- en godsdienstige scholen (behalve in die te Beni) omvat het onderwijs zes klassen, die de leerling doorloopen
+moet, ten einde tot de universiteit te kunnen worden toegelaten. De &#8220;vrije&#8221; scholen bestaan uit slechts twee of drie klassen
+en verstrekken onderwijs, al naar de omstandigheden het meebrengen, of de behoeften der leerlingen het vorderen. Het hooger
+onderwijs is drieledig, nl. &ograve;f algemeen, &ograve;f een opleiding voor een of ander beroep, &ograve;f meer bepaald technisch onderwijs. In
+theorie bestaan hier vier faculteiten; nl. de rechten, de medicijnen, de theologie en de letteren. De laatste is echter tot
+dusver nooit behoorlijk geregeld, terwijl de theologische faculteit zich als in den ouden tijd voegt naar de verordeningen
+der diocese.
+
+</p>
+<p>Bij de wet van 15 October 1892 zijn de universiteiten van Potosi en Oruro opgericht. Behalve deze zijn er nog vijf andere
+districten, die zich op een universiteit kunnen beroemen. Al is dit groote aantal inrichtingen van hooger onderwijs een voordeel
+voor de studeerende jongelingschap, die zich zoodoende, ter wille van de studie, niet ver van hun woonplaatsen behoeven te
+verwijderen, aan den anderen kant werkt die verbrokkeling van krachten niet gunstig op het onderwijs zelf, en doet schade
+aan het gezag, dat anders van een enkele groote universiteit zou kunnen uitgaan.
+
+</p>
+<p>De wet verdeelt voorts het speciaal en technisch onderwijs over landbouw-, handels-, en mijnbouwscholen. Het programma der
+landbouwscholen is gebaseerd op een vierjarigen cursus. Maar daar de reglementen van deze instellingen eerst kunnen worden
+opgesteld, wanneer een wet in werking is getreden, die nog nooit is uitgevaardigd, is in het geheele land nog geen enkele
+dier scholen geopend, en met de handelsscholen gaat het niet beter.
+
+</p>
+<p>Wat de mijnbouwscholen betreft, de wetgevers die ze in het leven riepen, hebben de zorg voor hun inrichting verschoven tot
+den tijd, waarop weer nieuwe besluiten zullen worden uitgevaardigd. Alleen voor de oprichting eener mijnbouwschool te Potosi
+hebben verschillende regeeringsleden zich veel moeite getroost, zoodat men er ten slotte werkelijk in geslaagd was, een reglement
+samen te stellen. Ongelukkig rezen echter in de praktijk bezwaren van overwegenden aard, waaronder voornamelijk een totaal
+gebrek aan professoren, zoowel als aan leerlingen; zoodat ten slotte ook deze inrichting niet veel meer dan een voorbereidende
+cursus is geworden.
+
+</p>
+<p>In de universiteitsdistricten, behalve te Oruro, wordt het onderwijs in de studie der rechten en staatswetenschappen bekostigd
+door den staat, al naar de middelen welke zij voor het oogenblik tot dit doel beschikbaar heeft. Volgens de jongste statistiek
+studeeren in de rechten 506 jongelieden.
+
+</p>
+<p>Het onderwijs in de genees- en heelkunde wordt te Sucre en La Paz door den Staat bekostigd, te Cochabamba en Potosi door particuliere
+bijdragen, natuurlijk een zeer onzekere bron.
+
+</p>
+<p>Daar La Paz sedert de laatste revolutie de hoofdstad van Bolivia is geworden, heeft men het recht, te verwachten, dat van
+deze stad de staatkundige hervormingen zullen uitgaan, die het geheele land ten goede zullen komen.
+
+</p>
+<p>Door de nabijheid van de kleine havenplaats Chililaya of Puerto Perez, aan die groote binnenzee gelegen, die het meer van
+Titicaca wordt genoemd, hoopt La Paz de douanestad der republiek te worden, en in zekeren zin de algemeene stapelplaats voor
+Bolivia. Maar als deze hoop verwezenlijkt zou worden, moest La Paz dan ook bereid zijn, haar hervormingsplannen tot het uiterste
+door te zetten, en eenvoudig een eigen belastingstelsel ontwerpen, waardoor zoowel de binnen- als de buitenlandsche handel
+slechts rekening zou hebben te houden met een algemeene administratie, en niet voortdurend behoefde te worden belemmerd door
+een aantal verschillende tarieven, even groot als het aantal plaatsen, dat Bolivia rijk is.
+
+</p>
+<p>Reeds maakten wij bij onze algemeene beschouwingen over den handel van Bolivia melding van deze decentralisatie, die oorzaak
+is, dat de kooplieden <a id="d0e885"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e885">363</a>]</span>in elke stad op nieuwe en verschillende moeilijkheden stuiten, en ten slotte afhangen van de willekeur van enkele ambtenaren,
+aan wie de overheid het innen der belastingen heeft opgedragen, die zoowel van de koopwaar worden geheven als van den reiziger
+die ze aanbiedt. Toch zal La Paz, ondanks haar 25 &agrave; 30 000 inwoners, (het getal is trouwens zeer moeilijk vast te stellen
+bij de steeds wisselende en zwervende indiaansche bevolking), wel niet bestemd zijn, de voorname plaats als handelsstad te
+bekleeden, waarvan zij zich thans reeds bij voorbaat verzekerd acht. In dit opzicht kan la Paz op &eacute;&eacute;n lijn worden gesteld
+met Sucre en Potosi; het is noch een stapelplaats, zooals Oruro geworden is, sedert de spoorweglijn van Antofagasta daarheen
+is aangelegd , noch een tusschenstation voor waren, die naar het district Santa Cruz worden uitgevoerd, zooals Cochabamba.
+Wat te La Paz wordt ingevoerd, is uitsluitend bestemd voor eigen verbruik; want wat naar de streken der Yungas en naar Beni
+wordt gezonden, is niet de moeite waard om te vermelden.
+
+</p>
+<p>Wenscht echter La Paz een ruim veld voor het verwezenlijken van hervormingsplannen, dan kan de stad dit vinden in de bovenvermelde
+misbruiken, die dringend om verbetering roepen; op die wijze alleen zou zij zich verdienstelijk kunnen maken jegens Bolivia
+en de verschillende vreemde volken, die met dit land in betrekking staan. Gelegenheid tot invoer is er genoeg in Bolivia.
+Behalve timmerhout en veevoeder, welke slechts met voordeel kunnen worden <span id="d0e889" class="corr" title="Bron: geimporteerd">ge&iuml;mporteerd</span> in plaatsen, die aan of dichtbij den spoorweg zijn gelegen, kunnen de voortbrengselen uit den vreemde tot naar de verst verwijderde
+gedeelten van het land worden vervoerd. Suiker kwam vroeger uit Santa Cruz en werd verkocht voor 70 bolivianen de honderd
+kilo, tegenwoordig krijgt men de suiker uit Duitschland en Belgi&euml;, en betaalt thans voor dezelfde hoeveelheid 40 bolivianen.
+Men heeft getracht, dit artikel uit Parijs te laten komen; maar de concurrentie der beide eerstgenoemde landen was van dien
+aard, dat het den kooplieden onmogelijk werd gemaakt, hun waar uit Frankrijk te betrekken. Vroeger leverde Frankrijk hier
+nagenoeg alle geestrijke dranken; maar deze zijn vervangen door den alcohol van veertig graden, uit <span id="d0e892" class="corr" title="Bron: snikerriet">suikerriet</span> verkregen, dien de Indianen, met water vermengd, plegen te drinken. Eerst werd deze levering van spirituali&euml;n, die onzen
+uitvoerhandel groote schade toebracht, gemonopoliseerd door Peru; thans hebben Chili en Duitschland er zich grootendeels van
+meester gemaakt.
+
+</p>
+<p>In het algemeen zijn de voornaamste artikelen, welke in Bolivia worden ingevoerd: katoenen en linnen stoffen, zijde en meubels
+van allerlei soort. Ongeveer vijftien jaren geleden werden meubels ingevoerd uit Frankrijk, Engeland en de Vereenigde Staten;
+naarmate echter deze tak van handel zich uitbreidde, ontstond een internationale concurrentie, en thans zijn het vooral Belgi&euml;
+en Duitschland, die de meubels voor Bolivia leveren. Wel zijn deze van mindere kwaliteit, doch zij zien er aardig uit, en
+zijn goedkooper dan die, welke fransche fabrikanten kunnen aanbieden. De oorzaken, die er toe hebben bijgedragen, den invoer
+uit Duitschland te begunstigen, zijn de volgende. Ten eerste is de afwisselende waarde der boliviaansche munt aanmerkelijk
+gedaald, in vergelijking met het europeesche goudgeld, en het gebrek aan kapitaal heeft de boliviaansche afnemers genoodzaakt,
+bij hun inkoopen de grootste zuinigheid te betrachten, terwijl Duitschland door de lage prijzen van zijn koopwaar groote voordeelen
+biedt. Nog een andere oorzaak is deze: de toenemende neiging tot landverhuizing der Duitschers heeft ondernemende lieden uit
+Duitschland naar Bolivia gevoerd. Onder bescherming van hun regeering vestigen zij zich in Bolivia, stellen zich op de hoogte
+van de behoeften der steden, waar zij verblijf houden, zenden stalen naar Duitschland van alles, wat daar wordt verkocht,
+en maken zoo gebruik van elke gelegenheid om zich vasten voet te verschaffen. Hoewel hun waar van beslist mindere hoedanigheid
+is dan de fransche, moet men toegeven, wat zij aanbieden, is goedkoop, wat er in Bolivia &#8217;t meest op aankomt, en ziet er bovendien
+aanlokkend genoeg uit, om gemakkelijk koopers te vinden.
+
+</p>
+<p>Zoodoende heeft Frankrijk hier ook de levering verloren van gemaakte costumes, merinos en cachemir, borduurwol, japonstoffen,
+shawls, dames-, heeren- en kinderhoeden, onderkleeding, manufacturen etc, evenals de halfzijden, halfkatoenen weefsels. Tot
+nog toe echter blijft Engeland onovertroffen in gebleekt en ongebleekt katoen, gekleurd sits, tapijten enz. De boliviaansche
+kooplieden, die geen Duitschers zijn, staan niet rechtstreeks in verbinding met Hamburg en Berlijn, en richten hun aanvraag
+tot de commissionnairs in Parijs; doch deze laatsten koopen dikwijls allerlei artikelen, onverschillig waar, die zij voor
+duitsch laten doorgaan, en zenden deze uit de havens van Hamburg en Antwerpen naar Antofagasta, hetgeen zeer schadelijk is
+voor de fransche handelsbelangen. De voornaamste handel op Bolivia drijft Engeland; dadelijk daarna volgt Duitschland, en
+Frankrijk kan eerst in de derde plaats worden genoemd.
+
+</p>
+<p>Een der hulpmiddelen, die den franschen uitvoerhandel ten dienste staan, is de specialiteit in elken vorm; iets, waaraan de
+Bolivianen gewend zijn en behoefte hebben.
+
+</p>
+<p>De verkoop van waren met een eigen handelsmerk is hier vooral aan te bevelen, omdat zulk een merk, als het eenmaal gunstig
+bekend staat, niet licht wordt verdrongen. De aard der koopers, die traag zijn en gehecht aan sleur, brengt van zelf mede,
+dat zij niet licht geneigd zullen zijn, iets nieuws te beproeven. Ongelukkig zijn de namaaksels, die voornamelijk schuld zijn
+aan den achteruitgang van den franschen handel in deze streken, hier aan de orde van den dag, vooral bij de merken van betere
+kwaliteit. Het staat vast, dat dit misbruik, op zoo groote schaal gedreven als thans, den handel van Frankrijk met Bolivia
+ernstig moet benadeelen. Wat hebben, tot nog toe, de meest bevoegde autoriteiten gedaan, om den voortgang van dit kwaad te
+stuiten, dat ook hun eigen belang bedreigt? Het orgaan der nationale vereeniging van Handel en Nijverheid, rue Lancry te Parijs,
+geeft het antwoord op deze vraag, in zijn nummer van 23 Oct. &#8217;07. <a id="d0e903"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e903">364</a>]</span>&#8220;Wij moeten de aandacht vestigen,&#8221; leest men daar, &#8220;op een artikel in het verslag van de fransche kamer van koophandel te
+Constantinopel, betreffende het namaken van fransche producten, &#8217;t geen op zoo schaamtelooze wijze gebeurt, dat het publiek
+langzamerhand van het gebruik onzer waren wordt afgewend. Wij moeten ons hiertegen verzetten en hen, die zich hieraan schuldig
+maken, met kracht bestrijden. In Parijs bestaat een vereeniging van fabrikanten, die zich ten doel stelt, de fransche handelsmerken
+in de geheele wereld te beschermen. Doch deze vereeniging heeft nooit stappen in deze richting gedaan; wat misschien een zuinige
+maatregel is, doch niet bevorderlijk voor het doel, dat de leden wenschen te bereiken en waarvoor zij hun bijdragen storten.&#8221;
+Jammer genoeg is deze opmerking niet alleen van toepassing in Turkije; maar geldt overal, en wel in &#8217;t bijzonder in Bolivia.
+
+</p>
+<p>En al is in Frankrijk een krachtig ingrijpen nog niet mogelijk, in Bolivia kunnen de fransche producten wel degelijk beschermd
+worden, wanneer ieder maar de middelen wilde aangrijpen, die hem daartoe ten dienste staan. In Bolivia toch kan iedere verkooper
+gemakkelijk en zonder groote onkosten zijn merken beschermen, sedert de invoering der wet van 25 November &#8217;93, die den 21sten
+Maart &#8217;97 door een presidentsbesluit werd bekrachtigd. Deze wet en dit besluit, waaromtrent alle boliviaansche consuls belanghebbenden
+kunnen inlichten, zijn onze fransche wet in dezen vooruit. In Frankrijk is het handelsmerk enkel een bewijs van eigendom;
+in Bolivia, als in vele andere landen, geeft het deponeeren van een merk het recht, om dat merk door de wet te doen verdedigen.
+
+</p>
+<p>De beschouwing van Bolivia&#8217;s handel brengt ons als van zelf op den financieelen toestand van het rijk. Het spreekt van zelf,
+dat bij een jeugdig land, een Staat, die nog slechts zijn eerste schreden op den levensweg heeft gezet, hier geen sprake zal
+zijn van kolossale cijfers. Doch de staat der inkomsten dekt ongeveer die der uitgaven, en een klein tekort in het loopende
+jaar, zal, naar men zegt, in het volgende reeds weder zijn aangevuld. Het eenige, waarvoor de staat millioenen zou kunnen
+noodig hebben, is de aanleg van spoorwegen. Maar Bolivia zou tot het bereiken van dit doel zooveel geld ter beschikking kunnen
+krijgen als het slechts wilde; daar men van te voren weet, welke winsten dit zou afwerpen en hoezeer de uitvoerhandel erdoor
+zou worden gebaat. Waar men zoo zeker is, dat het kapitaal goede rente zal afwerpen, zullen kapitalisten wel niet aarzelen,
+hun geld in deze onderneming te steken.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 410px"><img border="0" src="images/p1908-364.jpg" alt="Lama&#8217;s, die wachten om beladen te worden, te La Paz." width="410" height="564"><p class="figureHead">Lama&#8217;s, die wachten om beladen te worden, te La Paz.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Het laat zich dan ook verklaren, dat een leening van 50 &agrave; 100 millioen francs, door een machtige financieele groep in Engeland
+Bolivia onder zeer voordeelige voorwaarden aangeboden, door laatstgenoemd land geweigerd is. In antwoord toch op deze aanbieding
+schreef de boliviaansche regeering: &#8220;Het aanbod van een leening door zulk een machtige combinatie is zeer vleiend voor het
+crediet der Republiek; doch onze inkomsten bedragen meer dan voldoende om onze uitgaven te dekken, en die inkomsten zullen
+aanmerkelijk vermeerderen bij den toenemenden vooruitgang van ons land. Het eenige doel, waarvoor wij aanzienlijke sommen
+zullen noodig hebben is de uitbreiding van het spoorwegnet, dat de verschillende departementen onderling, zoowel als met de
+omliggende republieken moet verbinden.
+
+</p>
+<p>&#8220;Dit net zal worden aangelegd door amerikaansche ondernemers, die een kapitaal zullen storten van 7&frac12; millioen pond sterling,
+welk cijfer eventueel tot 9&frac12; millioen zal worden verhoogd, terwijl de regeering van hare zijde 50 millioen francs zal bijdragen.
+De 50 000 pond, die wij aan de studie onzer spoorwegen hebben ten koste gelegd, zullen ons door de hierboven bedoelde amerikaansche
+financiers worden vergoed.&#8221;
+
+</p>
+<p>Wij willen voorts nog melding maken van twee voor kort ingevoerde hervormingen, die blijk geven van den vooruitstrevenden
+geest, welke in Bolivia heerscht en te danken zijn aan het helder inzicht van den jeugdigen minister van financi&euml;n del Castillo.
+
+</p>
+<p>Deze hervormingen, die van groot belang zijn voor het land, betreffen den muntstandaard en het bankwezen. De standaardmunt
+was, zooals reeds gezegd is, in Bolivia in waarde verminderd; de zilveren piaster, die een waarde heette te vertegenwoordigen
+van 5 francs, gold in werkelijkheid niet meer dan twee francs en eenige centimes. Deze zilverstukken worden thans buiten koers
+gesteld, en vervangen door goudgeld. Dit zal gemakkelijk gaan in een land waar goud wordt gevonden, en den internationalen
+handel zeer ten goede komen.
+
+</p>
+<p>Ten tweede zullen de vele banken, die in Bolivia bestaan, en die allen <span id="d0e924" class="corr" title="Bron: billetten">biljetten</span> kunnen uitgeven tot een zekere waarde, worden vereenigd tot een enkele, <a id="d0e927"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e927">365</a>]</span>door den Staat gewaarborgde nationale bank van Bolivia.
+
+</p>
+<p>Volgens de verklaringen van alle onderzoekers en aardrijkskundigen, die het land grondig hebben leeren kennen, kan geen oord
+ter wereld met Bolivia wedijveren in rijkdom aan schatten uit het delfstoffen-, dieren- en plantenrijk. Nog voor kort werd
+door duitsche geleerden verzekerd, dat Bolivia het rijkste land der wereld was. En die bewering is niet nieuw. Vele reizigers,
+die Z. Amerika goed kennen, zijn het hiermede eens. Jaren geleden heeft A. d&#8217;Orbigny dezelfde meening verkondigd, in het hoofdstuk,
+aan Bolivia gewijd, van zijn <span lang="fr">l&#8217;Am&eacute;rique m&eacute;ridionale</span>.
+
+</p>
+<p>Maar al deze geleerde en bereisde schrijvers wijden meer uit over de gesteldheid en het aantal der mijnen, over het zilver,
+goud, petroleum, tin, mica, bismuth, bruinsteen, koper, platina, kwikzilver, borax, etc, die hier worden aangetroffen, dan
+over de voortbrengselen uit het plantenrijk, die toch een der voornaamste bronnen van rijkdom zijn, waarin dit wonderbare
+land zich kan verheugen. Het bezit de meeste producten van Europa en Afrika, en bovendien nog menige andere, voortreffelijk
+in hun soort, welke in ons werelddeel niet worden verbouwd; koffie, cacao, tabak (even goed als die uit Havanna) kaneel; suikerriet,
+dat een hoogte van negen &agrave; tien voet bereikt; vanille; kruidnagelen; de coca, die in de moderne pharmacopie een rol speelt,
+aardnoten en nog meer, te veel om te noemen.
+
+</p>
+<p>Door een zonderlinge speling der natuur worden juist de kostbaarste dezer producten gevonden in de streken, welke het moeilijkst
+te bereiken zijn. In een geheel afgelegen streek wordt de beste koffie verbouwd, en in de maagdelijke wouden de caoutchouc-boom
+aangetroffen. In een dagreis, per muilezel, van La Paz naar het binnenland, bereikt men de Yungas, de streek, waar de beste
+koffie wordt verbouwd door Indianen, met de haren in een staart gevlochten als Chinezen, en in zeer primitieve kleederdracht,
+typen, die men wel eens in de straten van La Paz ontmoet.
+
+</p>
+<p>De koffie der Yungas, die in den handel niet veel wordt aangetroffen, is zelfs voor hen, die geen deskundigen zijn, gemakkelijk
+te herkennen; de boonen zijn klein, een weinig doorschijnend, en blauwachtig grijs. De fijnproevers, wie het zeldzame voorrecht
+te beurt valt er een partijtje van te bemachtigen, weten, dat de naam &#8220;de beste koffie der wereld&#8221; in dit geval geen ijdele
+grootspraak is. Jammer genoeg dat onze uitgesproken voorliefde voor den geurigen drank in de Yungas niet wordt gedeeld; de
+Indianen, die aan dergelijke genotmiddelen geen behoefte gevoelen, laten den grond braak liggen, die zooveel rijkdommen bevat.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-365.jpg" alt="Een der hoofdstraten van La Paz; rechts het gouvernementsgebouw." width="553" height="720"><p class="figureHead">Een der hoofdstraten van La Paz; rechts het gouvernementsgebouw.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wanneer eenmaal de vreemde kolonisten zullen hebben ingezien, dat hier een vrij wat vruchtbaarder veld te ontginnen valt,
+dan hun geboden wordt in de mijnen van het hooggebergte, kunnen met de koffie der Yungas schatten worden verdiend.
+
+</p>
+<p>Wanneer men zijn weg verder voortzet naar het Noordoosten, bereikt men Beni, het nog ondoorzochte en door woeste stammen bewoonde
+grondgebied, van Midden-Zuid-Amerika, dat steeds de twistappel is geweest tusschen Bolivia, Peru en Brazili&euml;.
+
+</p>
+<p>Het departement Beni is een der door de natuur zelf aangewezen streken voor de teelt van den boom, <a id="d0e951"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e951">366</a>]</span>die de caoutchouc levert. De caoutchouc, uit deze streken afkomstig, wordt als veel beter beschouwd, dan die uit Afrika; omdat
+de boomsoort, waaruit zij getrokken wordt, een hevea is, terwijl in Afrika slechts de ficus elastica groeit, welke een minder
+waardevolle soort van caoutchouc oplevert. In Afrika zelf wordt de meerdere voortreffelijkheid der hevea erkend, en in het
+Zuiden van Madagascar heeft men groote proefplantages aangelegd, langs de oevers der rivier Mananjary, van heveas, die uit
+Beni en de streken, aan de bijrivieren der Amazone gelegen, zijn aangevoerd.
+
+</p>
+<p>De caoutchouc uit Beni komt aan de europeesche markt in den vorm van groote brooden, voor de eerste tweede en derde kwaliteit,
+en voor de mindere soorten in den vorm van kogels of bolletjes. Zonder het voorbeeld van verschillende andere schrijvers te
+volgen, en een uitvoerige beschrijving te geven van de wijzen waarop de harsachtige stof wordt bereid, welke in Europa voor
+zoo oneindig vele doeleinden zal worden aangewend, kan ik toch niet nalaten, met nadruk te verklaren, dat zoowel Beni als
+in het algemeen het stroomgebied der rivieren, die van de Oostelijke helling der Andes zich in de Amazonerivier uitstorten,
+in elk opzicht waard zijn, om door ondernemende onderzoekers, die over een ruim kapitaal kunnen beschikken, te worden ge&euml;xploiteerd.
+Het aantal caoutchoucboomen in dit gedeelte van Amerika is zoo groot, dat geheele menschen-geslachten noodig zouden zijn,
+om den voorraad uit te putten. Jongelieden, die gaarne rijk zouden worden, mogen dezen raad ter harte nemen, altoos wanneer
+zij moedig en volhardend genoeg zijn om zich vele gevaren en ontberingen te willen getroosten.
+
+</p>
+<p>Gewoonlijk vereenigen zich de caoutchouc-zoekers, die in deze onherbergzame streken werkzaam zijn, en vormen samen een soort
+kolonie, of voegen zich bij een dergelijke reeds bestaande vereeniging. Zulk een plaats draagt dan den weidschen naam van
+stad; maar is gewoonlijk niet veel meer dan een meer of minder dicht bijeengeschaarde groep hutten, met een bevolking van
+half getemde Indianen. De europeesche kolonisten voeren er natuurlijk den boventoon, en laten de Indianen voor hen werken.
+Het behoeft niet gezegd te worden, dat ruw geweld hier aan de orde van den dag is, en dat het gezag zich dan ook helaas door
+geen ander middel laat handhaven.
+
+</p>
+<p>Dikwijls wordt de heftige vijandschap der kolonisten onderling, en de twisten daardoor ontstaan, oorzaak van bloedige drama&#8217;s,
+waarin dolk en revolver hun rol spelen. Meermalen ook komen de Indianen, die even als vee met den lazzo worden gevangen, en
+zonder verderen vorm van proces tot arbeiden gedwongen, tegen hun meesters in opstand, vermoorden hen, verbranden hun hutten,
+en keeren tot hun vroegeren staat terug. Eerst wanneer eenige maanden later de karavaan met levensmiddelen het kamp bereikt,
+die door de agenten dezer vereenigingen wordt uitgezonden, om hen geregeld van proviand te voorzien, en zij op de bekende
+plek slechts de asch der verbrande hutten en verspreide beenderen vinden, begrijpen zij wat er gebeurd is, en keeren onverrichterzake
+terug.
+
+</p>
+<p>Alle caoutchouc-zoekers stellen zich vooraf in verbinding met groote handelshuizen in de voornaamste steden van Europa, die
+filialen hebben in de plaatsen, welke het dichtst bij de onbewoonde streken zijn gelegen, die zij zich voornemen, te bezoeken;
+n. l. in Bolivia te La Paz en Cochabamba; in Peru te Arequipa en Cuzco. Deze vertegenwoordigers zijn de eenige band, die de
+pioniers nog met de beschaafde wereld verbindt. Zij zenden op van te voren vastgestelde tijden hun karavanen uit, die de kolonisten
+voorzien van voedsel, kleeding, gereedschappen, wapens enz. Daarvoor in de plaats nemen zij de sedert hun laatste bezoek verzamelde
+caoutchouc mede terug en brengen deze bij de genoemde agenten, die ze naar Europa verzenden, en tevens de verschillende geldzaken
+regelen, die bij dezen gecompliceerden handel vallen te vereffenen.
+
+</p>
+<p>Ook een zeer winstgevende tak van bedrijf, die echter door het geringer aantal afnemers der waar minder bekend wordt, is het
+zoeken van orchidee&euml;n, waaraan de maagdelijke wouden hier rijk zijn.
+
+</p>
+<p>Vooral engelsche handelshuizen in de City maken hiervan hun specialiteit, en zenden met groote kosten dappere en geoefende
+lieden uit naar de streken, aan den bovenloop der Amazonerivier gelegen. Maandenlang vertoeven deze in de eenzame wouden,
+en brengen van daar, dikwijls met levensgevaar, de prachtige orchidee&euml;n mede, die later zullen prijken in de salons der europeesche
+millionairs. Dikwijls worden in de verzamelingen van schatrijke en hartstochtelijke liefhebbers van orchidee&euml;n zeldzame exemplaren
+aangetroffen, die fabelachtige sommen vertegenwoordigen. In &#8220;La Vie &agrave; la Campagne&#8221; was onlangs sprake van orchidee&euml;n, die
+van 30&nbsp;000 tot 50&nbsp;000 francs hadden gekost. Zulke sommen doen menschen, die niet weten waarin eigenlijk de waarde dezer planten
+schuilt, verstomd staan; maar als men begrijpt met hoeveel moeite deze zeldzame planten worden verkregen, die dikwijls menschenlevens
+en in elk geval groote sommen gelds hebben gekost, laat zich die reusachtig hooge prijs wel verklaren. Doch deze maagdelijke
+wouden zijn voor den reiziger, die zich niet ten doel stelt te zoeken naar de schatten, welke zij verborgen houden, een ontoegankelijke
+en ondoordringbare wildernis. Het is feitelijk onmogelijk, hier een uitweg uit Bolivia te zoeken naar de zijde van Brazili&euml;.
+Men moet wel terugkeeren naar La Paz, dat niet ten onrechte het eindstation van Bolivia heet.
+
+</p>
+<p>Geen nauwkeurige beschrijving van Bolivia zou volledig zijn, waarin verzuimd werd melding te maken van een niet te versmaden
+bron van winst, n. l. de chinchilla-huiden, die als kostbaar pelswerk bij de europeesche dames zeer gezocht zijn. De chinchilla,
+die onze bevallige mondaines een prachtig zijde-achtig bont levert, in tinten, die afwisselen tusschen zacht grijsachtig bruin
+en blauwgrijs, is een aardig knaagdiertje, dat leeft op de westelijke hellingen der Andes, en het midden houdt tusschen een
+rat, een konijn, en een eekhoorn. De chinchilla of <i>mus laniger</i>, evenals de vistcacha, die hem na verwant is, mag zich er op beroemen in de natuurlijke historie zijn naam te hebben geleend
+aan een afzonderlijke familie, die der chinchilliden. De huid van het beestje beslaat, uitgeslagen, slechts een oppervlakte
+van 50 of 60 vierkante centimeter. Dit verklaart dan ook de hooge <a id="d0e970"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e970">367</a>]</span>prijzen, die in Europa voor het chinchillabont worden betaald; want niet alleen zijn er zeer veel huiden noodig om een dergelijk
+stel bont te vervaardigen; maar reeds in het land, waar de dieren gevangen worden, vragen de chinchilla-jagers voor de goede
+soorten van 70 tot 90 francs voor het dozijn huiden; en daarbij komen dan nog, behalve de winst van de verkoopers, tusschenpersonen
+en bontwerkers, de onkosten van emballage en transport, van de bereiding van het leder en het afwerken der kostbare artikelen.
+
+</p>
+<p>Wanneer men, op zijn muilezel gezeten, over de hoogvlakte en langs de hellingen der Andes trekt, ziet men de viscachas, met
+hun heldere oogjes, bij duizenden zich warmen in de stralen der morgenzon, knabbelend op wortels en grassprietjes en, waar
+zij ze kunnen bemachtigen, ook graan en vruchten. Als de reiziger een geweer bij zich heeft, vermaakt hij zich, ter afwisseling
+op de eentonige reis, niet zelden met zijn vaardigheid te beproeven in het schieten van die aardige kleine diertjes. Hun vleesch
+moet bijzonder fijn van smaak zijn. Maar het gebeurt niet licht, dat iemand een viscachaboutje te proeven krijgt, want het
+kleine goed is zoo rap als eekhorentjes, en wipt bij &#8217;t minste verdachte geluid in hun hol.
+
+</p>
+<p>Vroeger, tot de eerste helft der vorige eeuw, dartelden, met de viscachas, ook de chinchillas hier rond. In oude reisverhalen
+kan men lezen, hoe deze dieren hier zoo talrijk waren, dat zij dikwijls bij hun vlucht door de hoeven der muilezels werden
+vertrapt. Toen maakte men echter ook nog geen jacht op de chinchilla&#8217;s. Thans geven zich de jagers alle mogelijke moeite,
+om ze dood of levend in handen te krijgen. Het is reeds zoover gekomen, dat de regeering van Bolivia en Chili op middelen
+zint om deze jacht te reglementeeren, daar anders de tijd niet meer ver zou zijn, waarin het geheele ras zou zijn uitgeroeid.
+
+</p>
+<p>Van Valparaiso naar het Noorden trekkend, treft men, na Coquimbo, de chinchilla&#8217;s aan op al de berghellingen langs de chileensche
+kust, zoowel als op de boliviaansche hoogvlakten. Uit Bolivia zijn trouwens de grootste, zachtste, en glanzigste huiden afkomstig,
+die, om ze te onderscheiden van de chileensche, &#8220;chinchilla royal&#8221; worden genoemd.
+
+</p>
+<p>Geregeld eenmaal per week brengt een kar, die veel gelijkt op het vroeger beschreven vervoermiddel tusschen Oruro en La Paz,
+reizigers naar de ietwat kille oevers van het meer Titicaca, waar het kleine groepje huizen ligt, dat zoo onbescheiden is,
+zich een havenstad te noemen en den naam Chililaya of Puerto Perez draagt. Voor zijn pleizier behoeft men de reis niet te
+ondernemen; maar veel geld kost het uitstapje dan ook niet. Voor 7&frac12; boliviaan en acht uren schommelens in de kar kunnen de
+bewoners van La Paz zich het genoegen verschaffen, een poosje op de vischvangst te gaan in hun geliefkoosd meer.
+
+</p>
+<p>Te Chililaya, aan de boliviaansche zijde, scheept men zich in op een stoombootje, dat den reiziger na een vaart van 18 tot
+20 uren aan den Zuidwestelijken oever brengt, te Puno, in Peru. Het Titicacameer, dat, naar beweerd wordt, 3813 Meter boven
+het oppervlak van den Stillen Oceaan is gelegen, is werkelijk een binnenzee, met een uitgestrektheid van 8340 vierkante kilometer.
+Het nabijgelegen meer van Poopo, of Pampa Aullagas, waarin het overvloedige water van het Titicaca-meer door den Desaguadera
+wordt uitgestort, beslaat de eveneens niet geringe oppervlakte van 2530 vierkante kilometer.
+
+</p>
+<p>Op vaste tijden in het jaar dient de stoomboot, die de heldere wateren van het Titicaca-meer bevaart, als vervoermiddel voor
+duizenden pelgrims, die zich naar Copacabana begeven. Dit is het Lourdes van Bolivia, en de zwarte maagd van het heiligdom
+heeft, naar de geloovigen beweren, tallooze genezingen bewerkt.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 427px"><img border="0" src="images/p1908-368-1.jpg" alt="Een jonge dame uit Santa Cruz." width="427" height="648"><p class="figureHead">Een jonge dame uit Santa Cruz.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Midden in het meer, op 90 kilometer afstand van Puno, vaart men voorbij het historische eiland Titicaca. Volgens zeer oude
+Inca-legenden zou van uit dit eiland de beroemde Manco Capac, de Inca der Incas, gekomen zijn, met zijn vrouw, Mama Oello,
+om het rijk te veroveren, waar hij zijn heerschappij grondvestte in de streken, die thans Peru en Noordelijk Bolivia vormen.
+
+</p>
+<p>Op dit eiland ziet men nog bouwvallen, die overblijfselen heeten te zijn van den Zonnetempel, het verblijf der maagdelijke
+priesteressen van het Vuur, en andere, eertijds belangrijke monumenten. Ten laatste bereiken wij Puno, op peruaansch grondgebied.
+Als wij gebruik maken van een der treinen, die om de twee dagen vertrekken, dalen wij van de hoogvlakte af, langs een niet
+minder woesten en bergachtigen weg, dan die van Antofagasta, waarlangs wij haar hebben bestegen. Tusschen Puno, op 3822 M.
+hoogte, en den Stillen Oceaan ligt een spoorweglijn van 523 kilometer lengte, die tusschen meren en door bergen slingert,
+en zigzags-gewijze opkruipt langs den vulkaan Misti, die zich boven Arequipa verheft. Na het station Juliaca, op 3825 M. hoogte,
+waar zich de lijn van Sicuani afscheidt, die later naar de stad Cuzco zal worden doorgetrokken, daalt de weg langzaam tot
+Arequipa, de tweede stad van Peru, die op een hoogte van 2301 M. is gelegen, en 172 kilometer van het eindstation verwijderd
+is. Den volgenden morgen, of twee dagen later, haalt een andere trein de reizigers uit Arequipa af, waarna men, steeds dalende,
+des middags in de havenplaats Mollendo aankomt, na de eentonige woestijn van Islay te zijn doorgetrokken. Mollendo is slechts
+een klein stipje op de kaart; maar het is het eindstation van den spoorweg, en aan een inham van den Oceaan gelegen, waar
+de schepen, die langs de kust varen, voor anker liggen, om koopwaren en reizigers op te nemen, die door ervaren zeelieden
+aan boord worden gebracht.
+
+</p>
+<p>Het tegenwoordige Bolivia is voor administratieve en militaire doeleinden in negen departementen verdeeld, n.l.: Chuquisaca,
+la Paz, Cochabamba, Potosi, Oruro, Atacama (een provincie, die voorloopig eens weer door Chili geannexeerd is), Beni, Santa
+Cruz en Tarija. Wanneer wij de aandacht onzer lezers tot nog toe voornamelijk op de zes eerste hebben gevestigd, dan is de
+reden hiervan te zoeken in het feit, dat zij de eigenlijke kern der republiek Bolivia vormen, en daarenboven de eenige zijn,
+waar Europeanen zich uit een oogmerk van praktisch belang metterwoon hebben gevestigd. Toch is Beni een belangrijk departement,
+alleen reeds door zijn <a id="d0e995"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e995">368</a>]</span>uitgestrektheid, die 260 494 vierkante kilometer bedraagt; Santa Cruz, dat nog grooter is, beslaat een oppervlakte van 327
+214 kilometer, terwijl het departement Tarija 89 643 vierkante kilometer groot is. Wij brachten aan deze departementen slechts
+een kort bezoek. Zij zouden dan ook veeleer een ge&euml;igend veld van onderzoek vormen voor ethnographische en archeologische
+navorschers in het gebied, dat bewoond wordt door de Indianen van de Oostzijde der Andes, en tusschen de rivieren Madre de
+Dios, Beni, Grande en Pilcomayo is gelegen. Een dergelijke reis werd in 1904&#8211;5 ondernomen door baron Erlang Nordenskj&ouml;ld,
+zoon van den beroemden poolreiziger en neef van Dr. Otto Nordenskj&ouml;ld. Om echter mijn reisverhaal te voltooien, wil ik aan
+deze provincies het laatste gedeelte wijden mijner beschrijving van Bolivia.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 419px"><img border="0" src="images/p1908-368-2.jpg" alt="Een Creoolsche uit Santa Cruz." width="419" height="644"><p class="figureHead">Een Creoolsche uit Santa Cruz.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Wat de juiste grens betreft tusschen de departementen Beni en Santa Cruz, de voorzichtigheid verbiedt den schrijver, die zich
+niet gaarne het ongenoegen der Bolivianen of van de bewoners der andere naburige staten op den hals zou halen, hierin een
+voorbarig oordeel uit te spreken. De streken aan den bovenloop der Amazonerivier, waarin de grens van Bolivia is gelegen,
+zijn nog te weinig bekend, dan dat elk der betrokken partijen met zekerheid over het mijn en dijn zou kunnen beslissen. En
+als ik mij wilde beroepen op een aardrijkskundig werk, getiteld &#8220;<span lang="fr">Notions sur la G&eacute;ographie de la Bolivie</span>&#8221; door den heer Justo Leigue Moreno, uitgegeven te Sucre in 1889, of op de &#8220;<span lang="fr">Encyclop&eacute;die Am&eacute;ricaine</span>&#8221;, of &#8220;<span lang="fr">Britannique</span>&#8221;, zou het blijken, dat voor geen der deskundigen, die hier aan het woord zijn, een bepaalde grens staat vastgesteld. Dus
+is het maar &#8217;t beste zich te houden, zooals ik reeds aan het begin van mijn verhaal heb vermeld, aan de gegevens, verstrekt
+door den boliviaanschen aardrijkskundige Manuel Vicente Ballivian. Van zijn cijfers heb ik mij ook bediend, toen ik hierboven
+de oppervlakte aangaf der drie provinci&euml;n, waarvan thans sprake is.
+
+</p>
+<p>Voor het verbazend uitgestrekte departement Beni zijn slechts 22 000 inwoners aangegeven. Ruimte is er genoeg; maar het land
+is schaars bevolkt. De eenige belangrijke plaatsen zijn Trinidad aan de Rio Marmore, de hoofdstad van het departement, Magdalena,
+Santa Ana en Reyes. Andere gedeelten van het aan steden arme land dragen den naam der stammen, die er verblijf houden, waarvan
+het meest bekend zijn: de Mojos, de Itonamas, de Canichanas, de Baures, de Mobimas en de Cayubabas. Hun nog zeer primitieve
+beschaving hebben zij te danken aan den invloed, door Jezuiten-zendelingen hier in de 18de eeuw uitgeoefend. Doch de dalen
+van den Purus, van de Iruyani, de Mechupo, de Madre de Dios, die door de Indianen Mayutata of Slangenrivier wordt genoemd,
+worden bewoond door geheel woeste stammen met zonderlinge namen, zooals de Araonas, de Pacaraguas, Toromonos, Cavinas, Chacobos,
+Sirianos, Simonianos.
+
+<a id="d0e1015"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1015">369</a>]</span></p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-369.jpg" alt="Een caoutchouc-zoeker, omringd door zijn inlandsch personeel." width="720" height="514"><p class="figureHead">Een caoutchouc-zoeker, omringd door zijn inlandsch personeel.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Men schat het aantal dier Indianen op twintigduizend ongeveer, een zeer weinig betrouwbare opgave echter, waar geen enkele
+onderzoeker in de gelegenheid is geweest, een nauwkeurige telling te ondernemen. Eenige van deze stammen zijn, volgens den
+spaanschen franciskaner monnik Fidel de Codinach, die langen tijd in deze streken heeft vertoefd, menscheneters. Zij weten
+zelfs niet, dat zooiets als kleeding bestaat, en leven in den natuurstaat, evenals de apen en andere dieren, die zich met
+hen schuil houden in de dichte wouden langs de oevers der talrijke bijvloeden van de Amazonerivier. De dappere photograaf,
+die ons hun afbeeldingen bezorgde, moest gebruik maken van een krijgslist om hun conterfeitsel machtig te worden. Gelukkig
+had hij in zijn kamp een tooverlantaarn, waarmee hij in donker voor de wilden vertooningen gaf, en waardoor het hem gelukte,
+hen te bewegen, zich ook in het volle zonlicht voor zijn instrument te plaatsen, in afwachting van een dergelijk schouwspel,
+als &#8217;t geen hen de vorige maal zoo geboeid had.
+
+</p>
+<p>Dit gedeelte van Bolivia wordt besproeid door groote rivieren, waarvan de bronnen, door alle departementen van Bolivia verspreid,
+steeds nieuwe bijvloeden leveren aan de zijrivieren, die zich in den Maranon en de Amazone uitstorten. De caoutchouc-zoekers
+hebben dikwijls pogingen aangewend, om voor de scheepvaart van deze rivieren gebruik te maken, zonder echter daarin volkomen
+te zijn geslaagd. Heden zijn nog slechts gedeelten van enkele rivieren bevaarbaar. De <span id="d0e1025" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Beni heeft slechts een bevaarbaar gedeelte van 220 &agrave; 250 kilometer lengte; van af een zeker punt, voorbij de stroomversnelling
+van Esperanza, op ongeveer 10&deg; 40&#8242; Z. B. tot aan de haven van Reys. De Madre de Dios is bevaarbaar van af haar vereeniging
+met de <span id="d0e1028" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Beni tot aan de caoutchouc-exploitatie El Carmen, 360 kilometer van Villa Bella. De <span id="d0e1031" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Marmore kan bevaren worden van Villa Bella, waar de stroomversnellingen eindigen, 500 kilometer ver tot Trinidad, en van
+daar tot haar samenvloeiing met de Chapar&eacute;. Gedurende den regentijd kan men zelfs de Chapar&eacute; opvaren tot aan de haven Coni
+in Cochabamba, en de <span id="d0e1034" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Sara tot aan Cuatro Ojos in het departement Santa Cruz. Men kan zich licht voorstellen, dat hier geen geregelde dienst wordt
+onderhouden door stoombooten, of andere behoorlijk ingerichte vaartuigen. Alles geschiedt op de meest primitieve wijze; en
+de roeiers zijn Indianen, gewend aan het lastige en gevaarlijke besturen der schommelende prauwen zonder kiel. Zij roeien
+met hun pagaaien tegen den stroom op met een snelheid van omstreeks 3 &agrave; 4 kilometer in het uur en bij een lading van 5 of
+6 ton, terwijl zij natuurlijk veel vlugger terugkeeren, met een snelheid van 15 &agrave; 16 kilometer in het uur. Somtijds, wanneer
+op enkele <a id="d0e1037"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1037">370</a>]</span>plaatsen, door het wassen der rivier, de stroomversnellingen een onoverkomelijken hinderpaal vormen, zijn deze lieden genoodzaakt
+aan land te gaan, hun prauwen leeg te halen en deze, met de waren die zij vervoeren, mede te sleepen door het dichte woud
+langs den oever der rivier, om zich later opnieuw te water te begeven.
+
+</p>
+<p>Hoe moeilijk bevaarbaar ook, toch zijn deze waterwegen van onschatbare waarde, daar zij tot nog toe de eenige verbinding vormen
+tusschen het hart van Bolivia en Beni, en eveneens tusschen Beni en den Atlantischen Oceaan. Hoeveel ladingen caoutchouc,
+die in den dienst onzer nijverheid worden verbruikt, zijn niet langs deze rivieren vervoerd tot Villa Bella, en vervolgens
+door Indianen, voorbij de stroomversnellingen en watervallen van de <span id="d0e1041" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Madeira 400 kilometer verder gedragen, tot aan San Antonio, het eindstation voor de rivierstoombootvaart van Para, dat nog
+1300 kilometer verwijderd ligt, om eindelijk, langs de bijvloeden der Amazonerivier den Atlantischen Oceaan en onze zeehavens
+te bereiken!
+
+</p>
+<p>Beni en het noordelijk deel van het departement Santa Cruz genieten een constante gematigde temperatuur, die afwisselt tusschen
+30 en 35 graden. Er heerscht een eeuwige zomer, en het begrip winter sluit geen andere voorstelling dan die van een regentijd
+in. Dan veranderen de vlakten dezer streek in meren, waarover de slimme Indianen hun waren vervoeren, die reeds van te voren
+worden verzameld, in afwachting van den tijd, waarin jaarlijks de scheepvaart in deze streken mogelijk wordt. Hoe rijk ook
+de fauna en flora van dit land mogen zijn, het blijft door zijn gebrek aan verkeersmiddelen, een bewaarplaats voor onontgonnen
+schatten.
+
+</p>
+<p>Geheel aan het eind van Bolivia, d. w. z. ten Zuiden van het departement Santa Cruz, en naar de zijde van Argentini&euml; gelegen,
+bevindt zich het departement Tarija, met de hoofdstad van dien naam, en de steden Concepcion, San Lorenzo, Salinas en Yacuiva.
+Tusschen dit departement en de provincies der boliviaansche hoogvlakte bestaat een zeer groot verschil. In het algemeen beschouwd
+is het boschrijk en vlak, op eenige lichte golvingen van het terrein na, en verschillende tamelijk hooge heuvelreeksen, die
+echter geen samenhangende keten vormen. De <span id="d0e1048" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Pilcomayo, die eveneens deel uitmaakt van het stroomnet, dat met den Atlantischen Oceaan is verbonden, en die, met de <span id="d0e1051" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Paraguay, veel zuidelijker, de majestueuze <span id="d0e1054" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> de la Plata zal gaan verbreeden, begint hier, waar zij door de geheele breedte van het departement Tarija stroomt, reeds
+een zekere grootschheid ten toon te spreiden. Deze stroom dient als begrenzende richtingslijn voor een meer vaag aangeduiden,
+dan werkelijk gebaanden weg, waarlangs reizigers, die uit Asuncion, de hoofdstad van Paraguay, komen, onder groote gevaren
+en ontberingen de hoogvlakte van Bolivia kunnen bereiken.
+
+</p>
+<p>Voor hen, die uit Buenos Aires zijn vertrokken, en, in plaats van door Chili naar Antofagasta te gaan, er de voorkeur aan
+hebben gegeven, per spoor door de Argentijnsche Republiek te reizen tot aan Jujuy, bestaat nog een andere route, die echter
+ook niet veel beter is, dan de hierboven genoemde.
+
+</p>
+<p>Uit Jujuy moet men dan naar Tupiza reizen, en van daar Potosi zien te bereiken. Op deze reis legt men met den trein van Buenos
+Aires tot Jujuy 2310 kilometer af; de afstand tusschen Jujuy en Tupiza is 420 kilometer, en tusschen Tupiza en Potosi liggen
+270 kilometer. Dit laatste gedeelte, tusschen Jujuy en Potosi wordt natuurlijk per muilezel afgelegd, en daar er geen sprake
+van is, onderweg zijn mondvoorraad te kunnen vernieuwen, is het voorzichtig zich rijkelijk van proviand te voorzien. Deze
+beide wegen stijgen bijna onmerkbaar van de hoogte van 800 of 900 Meter, waarop het punt van vertrek is gelegen, naar de hoogvlakte
+van Potosi, door de uitgestrekte vlakten der tropische zone, de voortzetting der pampas van Argentini&euml;. Een groot gedeelte
+van het vruchtbare land brengt, waar het geregeld wordt bebouwd, graansoorten, groenten en vruchten voort van allerlei aard;
+ma&iuml;s, rijst, aardappelen, druiven,&#8212;eigenlijk al wat men maar verlangen kan.
+
+</p>
+<p>Het zuidelijke gedeelte van het departement Tarija, dat tusschen den linker oever van de Pilcomayo, en de grens van Paraguay
+ligt, is de streek van den Grand Chaco, nog even weinig bekend als sommige gedeelten van Beni. Hier, juist waar het zuidelijk
+deel van den Grand Chaco grenst aan het Noorden van Argentini&euml; en Paraguay, is het vaderland van de mat&eacute;, of thee van Paraguay.
+Deze plant, in geheel Z. Amerika bekend onder den naam Yerva mat&eacute;, levert een drank, die door meer dan een millioen menschen
+dagelijks en in groote hoeveelheden wordt gebruikt. Het jaarlijksch verbruik per hoofd wordt geschat op 2.50 kilogram in Bolivia,
+1.50 kilogr. in Chili, 9 kilogr. in Argentini&euml;, 10.50 kilogr. in Uruguay en 15 kilogr. in Paraguay. In den staat Parana in
+Brazili&euml;, waar toch koffie wordt verbouwd, worden per hoofd jaarlijks 20 kilogram verbruikt. De mat&eacute;-boom, ilex paragueyensis,
+komt in het wild voor in Parana en het Noorden van Paraguay; maar door het veelvuldig gebruik is de vraag naar mat&eacute; zoo toegenomen,
+dat men zich op het kweeken der bewuste boomen met ijver heeft toegelegd. Op een cuadra, een in Z. Amerika algemeen gebruikte
+maat, die 75 hectaren vertegenwoordigt, plant men in den regel 1200 mat&eacute;boomen, die na vier jaren elk een eersten oogst zullen
+opleveren van een half kilo. Na twee jaar rustens geeft dezelfde boom twee kilo&#8217;s, en deze hoeveelheid kan hij voor het vervolg
+om de twee jaar opleveren. Volgens de onlangs gepubliceerde opgaven in een verslag van den duitschen consul te Paraguay, is
+het gebleken, dat slechts 70 percent van de geplante boomen zich ontwikkelen; maar toch brengt de cultuur van den mat&eacute;boom
+een zuivere winst op van 90 percent, na aftrek van alle onkosten, die de oogst, verpakking en vervoer noodzakelijk maken.
+Als een derde van de geplante boomen hun vollen wasdom bereikt, bedraagt de winst nog 40 percent, en het is al zeer onwaarschijnlijk,
+dat een derde der geplante mat&eacute;boomen, die goed verzorgd worden, mislukken zou.
+
+</p>
+<p>Wanneer men verder Noordwaarts trekt, verandert de Grand Chaco langzamerhand van een vlakte in een boschrijke streek, om ten
+slotte tot een ondoordringbaar woud te worden, dat tot nog toe uitsluitend bewoond wordt door een verbazende menigte dieren
+van <a id="d0e1065"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1065">371</a>]</span>allerlei soort: vogels, papagaaien, apen, wilde katten, pampahazen, zoo groot als onze jachthonden, vossen, herten, en misschien
+ook wel roofdieren. Dat dichte woud van den Grand Chaco is een onoverkomelijke hinderpaal voor hen, die Santa Cruz de la Sierra
+willen bereiken, de hoofdstad van het departement Santa Cruz; hoewel bij den eersten blik op de kaart juist deze weg de aangewezene
+schijnt, daar hij in een rechte lijn gelegen is. Maar bij reizen in Bolivia gaat de regel niet op, dat de rechte lijn de kortste
+afstand is tusschen twee punten. Santa Cruz de la Sierra te bereiken langs een eenigzins geschikten weg, is, wanneer men uit
+een der landen komt, die door den Atlantischen Oceaan worden bespoeld, of zelfs uit Paraguay, geen gemakkelijke zaak. Het
+eenvoudigste is, zich naar de braziliaansche stad Corumba aan de <span id="d0e1067" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Paraguay te begeven, op 19&deg; Z. B. en van daar koers te zetten naar een zekere groep hutten en gebouwtjes, die den <span id="d0e1070" class="corr" title="Bron: naan">naam</span> van Piedra Blanca draagt. Dit is het douanenstation van Bolivia, want het staat aan de boliviaansche grens. De menschen,
+die men er ontmoet, met hun kalme, breede gezichten, bijna zonder baardgroei, en hun goedige, donkere oogen, wijzen den reiziger
+gaarne den weg. Men bevindt zich hier onder de Chiquitenos, bedaarde lieden, zeer langzaam in hun bewegingen, die het Oosten
+van het departement Santa Cruz bewonen. Hun wederhelften zijn zeer gezette matrones, die haar echtgenooten in elk geval niet
+op groote kosten jagen door de weelde van haar toilet. Haar eenig kleedingstuk is de tipoyo, een soort van bodemlooze zak,
+die het lichaam van den hals tot de hielen bedekt.
+
+</p>
+<p>Wie Piedra Blanca bereiken wil, zal zich met al zijn bagage en de tenten voor het kampeeren moeten toevertrouwen aan platte
+booten, waarin hij een, naar het Noorden en Zuiden onafzienbaar, moerassig meer zal moeten oversteken, te midden van dartelende
+kaaimannen en reuzenkikvorschen. En toch is het beter dezen weg te volgen, dan meerdere dagen te verliezen, door deze moerassen
+om te trekken, die begrensd zijn door dichte wouden, waar men geen kans loopt andere levende wezens te ontmoeten dan tijgers
+en jaguars.
+
+</p>
+<p>Die vaart door het moeras neemt den eersten dag in beslag van den tocht van 800 kilometer, dien men voor den boeg heeft, eer
+Santa Cruz is bereikt, en die in het geheel stellig vijf en twintig dagen zal duren, als men de onontbeerlijke rustpoozen
+voor de lastdieren, en de toevallige vertragingen, die nooit uitblijven, mederekent. Voor hen, die in het overwinnen van moeilijkheden
+op zich zelf een genoegen vinden, is er nog een andere, noordelijker weg, over Santa Ana de Chiquitos. Dezen volgende, vermijdt
+men de groote plassen van la Ga&iuml;va en Uberabe, die zuidelijker liggen, en komt twee graden ten Noorden van Corumba uit aan
+de <span id="d0e1077" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Paraguay, in een punt, dat Descalvado heet, op den 17den breedtegraad. Doch deze weg is langer en bijgevolg gevaarlijker
+dan de vorige.
+
+</p>
+<p>Te Piedra Blanca beginnen de moeilijkheden. Men moet zich voorzien van de noodige helpers en gidsen, muilezels huren of koopen,
+en zonder murmureeren zich er bij neerleggen, eenige dagen uitsluitend te wijden aan die Herculestaak. Het is raadzaam, niets
+aan het toeval over te laten. Vooral een voorraad goed drinkwater is onontbeerlijk, als men niet gemarteld wil worden door
+dorst, wanneer men dagen achtereen door kale, verschroeide zandwoestijnen trekt bij een gemiddelde temperatuur van 42 graden.
+Wel barsten hier nu en dan boven de hoofden der reizigers stormen los, z&oacute;&oacute; hevig als men ze slechts in de tropen kent. Doch
+in plaats van de drukkende hitte te verminderen en verlichting te schenken, zullen deze orkanen oorzaak zijn van nog veel
+grooter bezwaren. Plotseling toch moeten bagage en tenten worden afgeladen, om de eerste voor den watervloed te beschutten,
+terwijl daarna de van honger, dorst en vermoeienis bijna bezwijkende lastdieren weder moeten worden gezadeld, om verder te
+trekken. Op de eene plaats, zooals te Yacous&eacute;, vinden zij geen druppel water meer, weer elders, te Pascana du Carmen, kunnen
+zij drinken naar hartelust, maar vinden geen enkel grassprietje. Gedurende het eerste gedeelte van den af te leggen weg zal
+de zwarte, vaste kleigrond na den storm veranderd zijn in een weeke brij, waar de hoeven der dieren zoo diep in zakken, dat
+zij ze er slechts met groote moeite weer kunnen uittrekken.
+
+</p>
+<p>Dichter bij Santa Cruz, waar de bodem zandig is, worden diepe geulen gevormd, en menige muilezel zakt daar voor goed weg in
+het slijk. Die weg naar Santa Cruz is voor de dieren een ware lijdensweg.
+
+</p>
+<p>De hevigste contrasten van hitte en koude wisselen hier af. Als het overdag brandend heet is geweest, daalt de temperatuur
+&#8217;s nachts tot 15, 10 en soms 6 graden, vooral in de buurt van Santa Ana. Men kan zich voorstellen, hoe menschen en dieren
+lijden door die plotselinge overgangen van hitte tot koude, en omgekeerd.
+
+</p>
+<p>En als men dagelijks zich herhalende twisten en oneenigheid wil vermijden, hoeveel zorg moet men dan niet besteden aan de
+keus van een geschikten aanvoerder. De eerste muilezeldrijver toch heeft verschillende ondergeschikten, die onder zijn bevel
+staan, zorgt voor het beladen en het onderhoud der lastdieren, en beslist naar goedvinden over de keus van den weg, die rakelings
+leidt langs het grondgebied der Guaranocas en Potereros-Indianen, woeste en roofzuchtige stammen, die slechts uit vrees voor
+geweerschoten, of voor een bloedige wraakneming, zich laten weerhouden, de reizigers aan te vallen. Als de reis bij nacht
+wordt voortgezet, ziet men dikwijls in de lager gelegen bergwouden, op een afstand van 10 &agrave; 15 kilometer, boschbranden, die
+in bepaalde richtingen schijnen te worden geleid, en het werk zijn der Indianen, die op deze wijze het wild opjagen en in
+het nauw drijven om het met hun primitieve wapens af te maken.
+
+</p>
+<p>Kort voor men na den achtsten dag de vaste pleisterplaats bereikt, komt men voorbij een plek, waar de Indianen eenige voerlieden
+hebben vermoord en met hun buit zijn gevlucht. Hun meester, die hen volgde, ging in het naastbijgelegen dorp hulp halen, en
+vervolgde, met een tot de tanden gewapenden troep, de vluchtende Indianen, die ten slotte toch ontsnapten. Hun vrouwen werden
+echter in haar schuilplaats ontdekt en gedood, en een vijftiental kinderen werd medegevoerd.
+<a id="d0e1090"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1090">372</a>]</span></p>
+<p>Meer in de nabijheid van Santa Cruz plegen de Chiquitos-Indianen, die minder bloeddorstig, doch daarentegen listiger zijn,
+een oog in &#8217;t zeil te houden gedurende de rustpoozen der reizigers. Als zij des nachts de waakzaamheid der gidsen kunnen verschalken,
+stelen zij de paarden, die los loopen te grazen, en verbergen ze. Na lang vergeefs te hebben gezocht, loven de eigenaars in
+den regel een premie uit, en krijgen zoodoende hun eigendom terug. Doch wie zijn doel wil bereiken, zal voor de middelen niet
+terugdeinzen, en waagt zich onverschrokken op een onbekenden weg. Na den eersten dag ligt Piedra Blanca reeds verborgen achter
+een woud van dicht struikgewas en v&oacute;&oacute;r de volgende halte valt niets bijzonders te vermelden, behalve het doorwaden van een
+troebelen, slijkerigen stroom, de Salado. Den tweeden dag kampeeren wij te Tacuaral, te midden der bamboeplanten of tacuars.
+Onderweg zagen wij groote hoopen in de zon gebleekte beenderen, geraamten van menschen blijkbaar. In den oorlog tusschen Brazili&euml;
+en Paraguay vluchtten de vreemdelingen, te Corumba gevestigd, eer de Paraguayanen de stad innamen, met al hun have en goed
+den weg op naar Santa Cruz. Zij werden echter vervolgd, ingehaald, geplunderd en meedoogenloos vermoord. Het zijn hun beenderen,
+die hier verstrooid liggen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-372.jpg" alt="Drie geslachten van Cholas uit Santa Cruz." width="537" height="720"><p class="figureHead">Drie geslachten van Cholas uit Santa Cruz.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Den tweeden avond wordt halt gehouden in Yacous&eacute;, onder een tent van palmboomen, in gezelschap van voerlieden en ossendrijvers.
+Den derden avond bivakkeeren wij bij sterrenlicht te Pascana du Carmen, na midden op den dag groote kudden vee te zijn gepasseerd,
+die naar Santa Cruz worden gebracht, op een plek, die Potreritos wordt genoemd en waar men niets anders ziet dan een vervallen
+schuur en een trechtervormigen kuil, die een put moet voorstellen, maar alleen na hevige stormen aan zijn bestemming <a id="d0e1100"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1100">373</a>]</span>beantwoordt. Als wij na de lange en vermoeiende dagreis, steeds over een lossen zandigen bodem, te Pascana du Carmen aankomen,
+is een der ossen van uitputting en dorst bezweken. De drijvers hebben het dier aanstonds met hun lange messen of navajas in
+stukken gesneden, en bereiden het, ieder naar zijn smaak. Een van hen, die zoo gelukkig is, meel en een kooktoestel te bezitten,
+maakt er empanadas van, een geliefkoosd gerecht, een soort pastei met een vulsel van vleesch, rauwe uien en specerijen. Gewoonlijk
+is de inhoud dier empanadas nog al verdacht, en de korst vrijwel onverteerbaar. Maar het volk eet ze met graagte. Vraagt men
+een van hen: &#8220;Vertel mij eens, hombre, was het dier, waarvan dat vleesch afkomstig is, wel gezond?,&#8221; dan antwoorden zij lachend,
+met den mond vol: &#8220;Kom, Caballero, wat doet dat ertoe? Bij de empanadas ziet men niet, wat men eet.&#8221;
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatLeft" style="width: 420px"><img border="0" src="images/p1908-373-1.jpg" alt="Een Indiaansche vrouw uit de omstreken van Santa Cruz." width="420" height="611"><p class="figureHead">Een Indiaansche vrouw uit de omstreken van Santa Cruz.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Den vierden dag bereikt men, na een schijnbaar eindeloozen tocht over zachtgolvend terrein, door een bosch van laag struikgewas,
+en steeds in wolken van stof gehuld, die de hoeven onzer eigen dieren doen opstuiven, ten langen leste Santa Ana. En de vijfde
+reisdag wordt gaarne gewijd aan een dolce far niente, is het dan al niet met het oog op ons eigen genoegen, dan ten minste
+ter wille van de arme dieren, die hier eens rustig kunnen weiden en water drinken naar hartelust. &#8220;Wie ver wil reizen, spaart
+zijn beest,&#8221; zegt men hier.
+
+</p>
+<p>Wij zullen trouwens den zesden dag reeds voor zonsopgang onzen tocht moeten voortzetten, en om het reizen in de grootste middaghitte
+te vermijden, onze tenten opslaan aan de oevers van een helder stroompje, dat door een nauwe vallei vloeit. De inboorlingen
+noemen dit beekje Tucavava; het loopt naar het Zuidoosten en mondt uit in de Rio Paraguay, aan de grens van <span id="d0e1111" class="corr" title="Bron: Brazilie">Brazili&euml;</span>. Een kleine mijl stroomafwaarts zijn de bouwvallen gelegen van Santo Corazon, een stichting der Jezuiten, de eerste kolonisten
+in deze streek. Om een proef te nemen met de uitkomsten van hun beschavingsarbeid, hadden de eerwaarde paters eenige troepen
+Chiquitos en Charopas-Indianen, die van oudsher een zwervend leven leidden, zich hier willen doen vestigen in de nederzetting,
+die zij Santo Corazon (<span lang="fr">Sacr&eacute; Coeur</span>) doopten. Zij beperkten zich echter niet tot de zorg voor het zieleheil hunner bekeerlingen, doch matigden zich ook het recht
+aan, hen in aardsche zaken voor te lichten. Toen op een goeden dag een hunner zich aan een Indiaan had vergrepen, stond de
+geheele stam op en maakte korte metten met de volgelingen van Loyola. Weldra verschenen echter nieuwe zendelingen, met het
+voornemen thans krachtiger op te treden. Of zij in de harten der Indianen berouw wisten te wekken over hun snood gedrag, is
+niet bekend; maar zij gingen bij het straffen grondig te werk, maakten het dorp, dat het schouwtooneel was geweest van het
+misdrijf, met den grond gelijk, en lieten de bevolking honderd mijlen verder op een tweede Corazon bouwen, dat heden ten dage
+nog bestaat.
+<a id="d0e1117"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1117">374</a>]</span></p>
+<p>Al kunnen de verschillende pleisterplaatsen, waar wij halt houden, den reiziger niet veel bekoorlijks bieden, zij stichten
+tenminste dit goeds, dat wij ons na veel ondervinding niet meer laten verleiden, ons illusies te maken omtrent hetgeen ons
+op de verdere reis te wachten staat. In Aguas Retiradas, waar wij den nacht tusschen den zesden en zevenden dag doorbrengen,
+vinden wij geen droppel water, en wij verlaten dus die ongastvrije plek zoo spoedig mogelijk, om den zevenden avond Santo
+Domingo te bereiken, waar onze dieren hun dorst kunnen lesschen.
+
+</p>
+<p>Den morgen van den achtsten dag wachtte ons een verrassing. Een paar mijlen na Santo Domingo stonden wij onverwachts voor
+een soort erf, waarop een kleine hoeve gelegen was, en waar zelfs op een mesthoop een troep kippen met een haan aan &#8217;t pikken
+waren. Dat eerste spoor van een eenigszins menschelijke woonplaats, dat we na Piedra Blanca hadden ontmoet, heette la Florida.
+Er woonde een kluizenaar, die zich met de voorbijtrekkende reizigers niet inliet. De eenige afwisseling in zijn leven waren
+de bezoeken der Indianen.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure floatRight" style="width: 426px"><img border="0" src="images/p1908-373-2.jpg" alt="Indiaan uit Beni." width="426" height="644"><p class="figureHead">Indiaan uit Beni.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Kort daarna eindigde het dichte bosch, en wij bevonden ons thans te Aguas Calientes (Warme bronnen). Op verschillende plaatsen
+wellen hier uit het zand bronnen op van een temperatuur van 40 graden, die een uitgestrekten plas vormen. Naar men zegt, bezitten
+deze bronnen een zeer werkzame genezende kracht, vooral bij ziekten, die door onzuiverheid van het bloed ontstaan. Wij zagen
+er een aantal armoedige, havelooze mannen en vrouwen, sommigen aan verschrikkelijke huidziekten lijdende, of met ontstoken
+oogen, die hier in kleine hutten huisden. Ondanks de nabijheid van het heilzame geneesmiddel, dat hen van hun kwalen moet
+verlossen, blijven deze menschen ziek en ellendig door hun verwaarloosden toestand en de besmetting, die zij op elkander overbrengen.
+En alsof het water zelf zich vernederd voelt door de treurige verontreiniging, waaraan het is blootgesteld, verschuilt het
+zich weldra onder een dichten, weelderigen plantengroei, de voorbode van het groene dal, waarin het Indianendorp Santiago
+de Chiquitos gelegen is, een weinig terzijde van onzen weg. Wij houden ons daar echter niet op; doch gaan verder naar Santiagoma,
+waar wij willen overnachten. In de taal der Chiquitos beteekent het achtervoegsel ma: klein.
+
+</p>
+<p>Sedert Piedra Blanca hebben wij nu ongeveer 280 kilometer afgelegd, en weer is het volstrekt noodig, dat wij, evenals te Santa
+Ana, een paar dagen rust nemen. Maar al vinden onze dieren overvloedig voedsel in het dal van Santiagoma, de reiziger, die
+zich niet voldoende van mondvoorraad heeft voorzien, zal hier moeten honger lijden, evenals de bewoners, die te lui zijn om
+te werken en eer verachting dan medelijden verdienen; daar zij door hun eigen schuld gebrek lijden, terwijl de bodem vruchtbaar
+genoeg is, om hun rijkelijk voedsel te leveren. Den elfden dag ligt Santiagoma reeds weder ver achter ons, wanneer de zon
+nog niet hoog is gestegen. Wij ontbijten in San Carlos, waar de bodem bedekt is met coca-planten, die het geliefkoosde voedsel
+leveren der Indianen van de hoogvlakte. Het zijn lage struiken, die in de schaduw groeien van mooi hoog geboomte, dat echter
+lang niet zooveel waard is als de nederige beschermelingen aan hun voet. Des avonds kampeeren wij te Pascana di Puentecito.
+Den volgenden morgen, in het begin van de twaalfde dagreis, krijgen wij den Cochisberg in het gezicht, die omtrent 1000 M.
+hoog is, en door schilderachtige spitsen en valleien omringd.
+
+</p>
+<p>Een 35 kilometer na Santiago de Chiquitos, dat thans ten Oosten van ons ligt, komen wij aan een soort vijver, de Pascana de
+Lippia, waar wij stilhouden, daar wij hier liever rusten, dan bij de gewone pleisterplaats San Lorenzo, een moeras, waar overdag
+tapirs en pecaris zich ophouden, en des nachts de wilde dieren zich verzamelen, waarvan het hier krioelt. Dien avond komen
+wij voorbij de bouwvallen van Taperas de San Juan en kampeeren ten zuiden van het moeras Concepcion. Tot aan Santiagoma zijn
+wij bijna voortdurend westwaarts getrokken, maar daarna slaan wij schuin af, en zoodra Taperas de San Juan achter ons ligt,
+dus vanaf de dertiende dagreis, volgen wij geregeld een noordwestelijke of Noord-noordwestelijke richting.
+
+</p>
+<p>Evenals er een menigte Floridas, Aguas Negras of Calientes, Santiagos en Santo Domingos hier bestaan, allen namen, waarvoor
+de Bolivianen een onge&euml;venaarde voorliefde schijnen te koesteren, en die voortdurend tot verwarring aanleiding geven, zijn
+de plaatsen, die in Bolivia San Juan zijn gedoopt, letterlijk niet te tellen. De bouwvallen van het dorp, dat wij thans achter
+ons lieten, herinnerden aan de Jezuiten, die de plaats hadden gesticht. Zij hadden echter bij de keuze van die plek geen rekening
+gehouden met de schadelijke uitwasemingen van het nabijgelegen moeras Concepcion, aan welks oever wij hadden overnacht. Reeds
+meer dan een eeuw geleden hebben de bewoners deze ongezonde plek verlaten en het aan den tijd overgelaten om San Juan verder
+te verwoesten.
+
+</p>
+<p>Midden op den dag komen wij voorbij een hoeve, Dolores, en kampeeren tegen den avond in een tweede Aguas Calientes, dat dien
+naam waarlijk niet verdient, want noch warm, noch zelfs koud water is hier in de buurt te vinden. Wij moeten dus reeds weder
+bij het aanbreken van den veertienden dag haastig verder trekken, om het tien kilometer hier vandaan gelegen San Jos&eacute; te bereiken,
+waar wij onszelf en onze dieren weer een dag rust moeten gunnen. Als men verlangt te weten, hoe dit armoedige dorpje is ontstaan,
+vindt men het antwoord op die vraag, door de kerk te gaan bezichtigen die het jaartal 1778 draagt, en waarnaast een kruisbeeld
+staat, dat van twee jaar later dateert. Er valt niet aan te twijfelen, dat dit het werk der Jezuiten is; overal in San Jos&eacute;
+vindt men nog sporen van hun heerschappij, die lang heeft geduurd. Een 200 meter van het dorp bevindt zich nog het bassin,
+waarin zij plachten te baden, en dat thans als reservoir dient voor het drinkwater, waarvan een stroomend beekje de dorpelingen
+voorziet. Behalve deze drie dingen is al wat de ijverige geestelijken hier tot stand brachten weer verloren gegaan. Te San
+Jos&eacute; woont een districts-chef, die van regeeringswege hier is aangesteld.
+
+</p>
+<p>Aan den avond van den vijftienden dag, nadat <a id="d0e1139"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1139">375</a>]</span>wij langs de noordelijke zijde van een lage, met bosch begroeide bergketen zijn getrokken, houden wij stil bij de suiker-exploitatie
+Pio Coca. Daar wij hier eindelijk alles vinden, wat wij noodig hebben, om onszelf en onze dieren nieuwe krachten te doen verwerven,
+brengen wij er voorzichtigheidshalve den zestienden dag door; ook al om te beter voorbereid te zijn voor de moeilijkheden
+der zeventiende dagreis. Behalve de gewone kwelling van het lastige voorwaarts trekken door het zware zand en in de drukkende
+hitte, plaagt ons, die volstrekt geen liefhebbers zijn van zulke sterke emoties, de vrees voor tijgers en ratelslangen, waarvan
+het wemelt in de buurt der hoeve Iquitos (die met de peruaansche stad Iquitos enkel den naam gemeen heeft) waar wij heden
+overnachten. Bij nader bedenken willen wij nog voor den achttienden dag die gevaarlijke plek achter ons hebben, en breken
+dus reeds voor zonsopgang ons kamp op. Weldra bereiken wij het Palmar de Carandahys, een bosch van allerlei soorten palmen,
+waar de grond bedekt is met dicht ineengewarde slingerplanten.
+
+</p>
+<p>Tot aan El Cerro, waar wij ontbijten, is het een lust voor de oogen, al die zonderling gevormde boomen te zien, de een al
+vreemder dan de ander; vooral dien dikbuikigen palmboom met wijd vertakte kroon, dien de inboorlingen mapajo noemen en vreemden
+&#8220;de boom met den buik.&#8221; Die gemeenzame benaming geeft werkelijk een duidelijk beeld van deze zonderlinge plant.
+
+</p>
+<p>Na de pleisterplaats El Cerro verlaten wij voor goed de heuvelreeks, waarlangs wij sinds Santiagoma zijn voortgetrokken. Wij
+hebben nu de vlakte bereikt, die besproeid wordt door de Rio Grande, aan welker overzijde Santa Cruz is gelegen, het doel
+onzer reis. Te Juan Bautista, waar wij bivakkeeren, vinden wij dan ook reeds malschen weidegrond, waar onze dieren hun hart
+ophalen. Den negentienden dag wanen wij ons plotseling in een tooverland verplaatst. Van alle zijden zien wij ons omgeven
+door den weelderigsten plantengroei. Tusschen verschillende cactussoorten groeien de meest fantastisch gevormde en fraai gekleurde
+orchidee&euml;n. Alle tinten van groen zijn hier vertegenwoordigd, en als festoenen slingeren zich de ranken der lianen van den
+eenen stam naar den anderen. Tusschen tallooze soorten van bromeliacee&euml;n en bignoniacee&euml;n, waaronder zich ook de tecoma of
+trompetboom bevindt, verheft zich hier en daar een reuzenficus. En te midden van al dat groen en die tropische kleurenpracht
+krioelt het van zeldzame, bonte vlinders, papegaaien, toekans en kolibris. Dertig kilometer leggen wij af in die verrukkelijke
+omgeving, tot aan de aguada de Guarayo, en vervolgens nog vijf en dertig tot aan Pozo del Tigre, dat wij voor den avond moeten
+bereiken, uit vrees voor wilde dieren.
+
+</p>
+<p>De twintigste en een en twintigste dag gaan voorbij, zonder dat wij eenige vermoeidheid gevoelen, zoozeer zijn wij geboeid
+door de schoone natuurtafereelen, die ons aan alle zijden omringen. Vijftig kilometer tot aan Tres Cruces; nog eens vijftig,
+en wij houden opnieuw stil te Canada Larga, te midden van suikerrietvelden. Als in een droom leggen wij de volgende vijftig
+kilometer af. Maar daar wordt ons de weg versperd door de Rio Grande, die wij zullen moeten oversteken. Dit gebeurt niet dan
+na veel overleg, zoowel met onze gidsen, als met de Indianen, die door ervaring geoefend zijn in het overbrengen van menschen
+en dieren van den eenen naar den anderen oever, al staan zij er niet voor in, dat geen paarden of muilezels zullen verdrinken,
+en geen bagage door den stroom zal worden medegevoerd.
+
+</p>
+<p>Den twee en twintigsten reisdag heeft de overtocht gelukkig plaats, en wij overnachten in het gehucht Pa&iuml;la, op den anderen
+oever. Als alles goed gaat, zullen we in den namiddag van den drie en twintigsten dag Santa Cruz bereiken, met een gevoel
+van innige voldoening over de geslaagde reis.
+
+</p>
+<p>Toch is Santa Cruz de la Sierra niet, wat men een mooie stad noemt. Eeuwen lang is het &#8217;t primitieve plaatsje gebleven, dat
+door de spaansche conquistadores werd gesticht. De natuuronderzoeker d&#8217;Orbigny noemt de stad het Capua van Z. Amerika. De
+oorzaak van die ingenomenheid zal wel gelegen zijn in de tegenstelling, die hem treffen moest, tusschen de doorgestane ontbering
+en vermoeienis van zijn wetenschappelijken onderzoekingstocht, en de gemakken, die een zelfs ook maar eenigszins beschaafde
+omgeving aanbiedt. Trouwens de latere bezoekers van dit hooggeprezen oord hebben moeten ervaren, dat aan de volmaaktheid van
+dit Capua nog wel iets ontbrak. In Santa Cruz zelf is bijv. geen goed drinkwater te vinden, zoodat zijn 10 of 12 000 inwoners
+genoodzaakt zijn, dit acht mijlen ver te halen, uit den <span id="d0e1151" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Pirahy. Riolen zijn er evenmin. Als het regent, loopt de stad onder, en de bewoners steken dan de straten voetje voor voetje
+over, op palen, die tot dat doel in den grond zijn geslagen.
+
+</p>
+<p>Als iets merkwaardigs trof mij, dat in de omstreken van Santa Cruz de bodem, die het stroomgebied van la Plata van dat der
+Amazone scheidt, een onberekenbaar aantal eeuwen geleden de basis moet zijn geweest van een gebergte, dat thans bijna vernietigd
+is door de aanhoudende werking van het water. Langzamerhand toch hebben de rivieren den grond medegevoerd naar de lager gelegen
+gedeelten van Z. Amerika, en men kan gerust beweren dat Brazili&euml;, Paraguay en Argentini&euml; tot Bolivia mogen opzien, als tot
+hun gemeenschappelijke moeder, want de vorming van hun bodem is gedeeltelijk door aanslibbing van Bolivia&#8217;s grond geschied.
+Ondanks die vrijgevigheid houdt het oostelijk deel van Bolivia nog onmetelijke schatten in zijn schoot verborgen, zoowel aan
+goud, als aan andere edele metalen, terwijl de rijkdom zijner fauna en flora alle beschrijving te boven gaat.
+
+</p>
+<p>Het zijn dan ook voornamelijk voortbrengselen uit het plantenrijk, waarin Santa Cruz met het overige gedeelte van Bolivia
+handel drijft. Ondanks dat vrij belangrijk verkeer zijn toch de wegen, die Santa Cruz met de hoofdstad verbinden, zeldzaam
+slecht te noemen. Niet alleen zijn zij zelfs voor paarden bijna onbegaanbaar, maar op verschillende plaatsen worden zij ook
+nog versperd door tollen, waar belasting wordt geheven op de voortbrengselen van het land, die van de eene plaats naar de
+andere worden vervoerd.
+
+</p>
+<p>Na Santa Cruz zetten wij de reis voort langs den Pirahy tot Chilon, het punt, waar de weg naar Sucre afslaat. Om Cochabamba
+te bereiken, moet men twaalf maal den Pirahy oversteken, wat in de <a id="d0e1160"></a><span class="pagenum">[<a href="#d0e1160">376</a>]</span>nauwe bergkloven lang niet gemakkelijk gaat. Dan doorwaadt men nog eens de <span id="d0e1162" class="corr" title="Bron: rio">Rio</span> Pogera, een bijvloed van den Pirahy, beklimt een reeks van steile bergtoppen, komt voorbij een plaatsje, Samaipata genoemd,
+en vindt ten slotte den Pirahy terug, dien men nog minstens twintigmaal moet oversteken, eer men na een maand reizens Cochabamba
+heeft bereikt, dankbaar dat men heelshuids op de plaats van bestemming is aangekomen en niet het lot heeft gedeeld der arme
+dieren, wier geraamten langs de wegen van Bolivia liggen verstrooid. Doch hoe in deze toestanden snel verbetering te brengen?
+Zij zijn nu eenmaal eigen aan elk land, dat nog in het eerste stadium zijner ontwikkeling verkeert.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/p1908-376.jpg" alt="De tropische vegetatie in de omstreken van Santa Cruz." width="535" height="720"><p class="figureHead">De tropische vegetatie in de omstreken van Santa Cruz.</p>
+</div><p>
+
+
+</p>
+<p>Bolivia mag trotsch zijn op zijn rijkdom. En al zal het eerst na vele ervaring tot ware ontwikkeling geraken, het zal dan
+tevens met blijdschap ontwaren, hoe rijk aan welvaart een land kan worden, dat door de natuur zoo onvergelijkelijk mild is
+bedeeld.
+
+
+</p>
+<p></p>
+<div class="figure"><img border="0" src="images/o1908-376.gif" alt="Ornament." width="306" height="15"></div><p>
+
+
+</p>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div class="transcribernote">
+<h2>Colofon</h2>
+<h3>Beschikbaarheid</h3>
+<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give
+it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.
+
+</p>
+<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>.
+
+</p>
+<h3>Codering</h3>
+<p>Dit bestand is in de oude spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde van
+de regel zijn hersteld.
+
+</p>
+<p>Hoewel in dit werk laag liggende aanhalingstekens openen worden gebruikt, zijn deze gecodeerd met &#8220;.
+
+</p>
+<p>Verschenen in &#8220;De Aarde en haar volken,&#8221; jaargangen 1907&#8211;1908.
+
+</p>
+<h3>Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>19-MAR-2007 begonnen.
+
+</li>
+</ul>
+<h3>Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table width="75%">
+<tr>
+<th>Plaats</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e103">Bladzijde 394</a></td>
+<td width="40%">,</td>
+<td width="40%">;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e219">Bladzijde 398</a></td>
+<td width="40%">Antequara</td>
+<td width="40%">Antequera</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e263">Bladzijde 399</a></td>
+<td width="40%">hnis</td>
+<td width="40%">huis</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e447">Bladzijde 406</a></td>
+<td width="40%">chileemsche</td>
+<td width="40%">chileensche</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e580">Bladzijde 412</a></td>
+<td width="40%">stroomversnellingeu</td>
+<td width="40%">stroomversnellingen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e625">Bladzijde 415</a></td>
+<td width="40%">bebben</td>
+<td width="40%">hebben</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e786">Bladzijde 358</a></td>
+<td width="40%">mnur</td>
+<td width="40%">muur</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e801">Bladzijde 359</a></td>
+<td width="40%">Himmalaya</td>
+<td width="40%">Himalaya</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e889">Bladzijde 363</a></td>
+<td width="40%">geimporteerd</td>
+<td width="40%">ge&iuml;mporteerd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e892">Bladzijde 363</a></td>
+<td width="40%">snikerriet</td>
+<td width="40%">suikerriet</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e924">Bladzijde 364</a></td>
+<td width="40%">billetten</td>
+<td width="40%">biljetten</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1025">Bladzijde 369</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1028">Bladzijde 369</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1031">Bladzijde 369</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1034">Bladzijde 369</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1041">Bladzijde 370</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1048">Bladzijde 370</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1051">Bladzijde 370</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1054">Bladzijde 370</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1067">Bladzijde 371</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1070">Bladzijde 371</a></td>
+<td width="40%">naan</td>
+<td width="40%">naam</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1077">Bladzijde 371</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1111">Bladzijde 373</a></td>
+<td width="40%">Brazilie</td>
+<td width="40%">Brazili&euml;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1151">Bladzijde 375</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+<tr>
+<td width="20%"><a href="#d0e1162">Bladzijde 376</a></td>
+<td width="40%">rio</td>
+<td width="40%">Rio</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Bolivia.--Een in wording zijnde Staat
+aan den Stillen Oceaan, by Emile Barbier
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK BOLIVIA ***
+
+***** This file should be named 20867-h.htm or 20867-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/0/8/6/20867/
+
+Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at https://www.pgdp.net/
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/20867-h/images/ih1907-393.gif b/20867-h/images/ih1907-393.gif
new file mode 100644
index 0000000..09437e5
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/ih1907-393.gif
diff --git a/20867-h/images/o1907-416.gif b/20867-h/images/o1907-416.gif
new file mode 100644
index 0000000..590ebff
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/o1907-416.gif
diff --git a/20867-h/images/o1908-376.gif b/20867-h/images/o1908-376.gif
new file mode 100644
index 0000000..bd63659
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/o1908-376.gif
diff --git a/20867-h/images/p1907-393.jpg b/20867-h/images/p1907-393.jpg
new file mode 100644
index 0000000..70d8e42
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-393.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-396.jpg b/20867-h/images/p1907-396.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7e5fc5c
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-396.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-397.jpg b/20867-h/images/p1907-397.jpg
new file mode 100644
index 0000000..11a257f
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-397.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-400.jpg b/20867-h/images/p1907-400.jpg
new file mode 100644
index 0000000..75a6423
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-400.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-401.jpg b/20867-h/images/p1907-401.jpg
new file mode 100644
index 0000000..351a4e6
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-401.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-403.jpg b/20867-h/images/p1907-403.jpg
new file mode 100644
index 0000000..222aeb3
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-403.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-404.jpg b/20867-h/images/p1907-404.jpg
new file mode 100644
index 0000000..33af2fb
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-404.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-405.jpg b/20867-h/images/p1907-405.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2ce2547
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-405.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-408.jpg b/20867-h/images/p1907-408.jpg
new file mode 100644
index 0000000..43a4aac
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-408.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-409.jpg b/20867-h/images/p1907-409.jpg
new file mode 100644
index 0000000..36ba02e
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-409.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-412-1.jpg b/20867-h/images/p1907-412-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7738e29
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-412-1.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-412-2.jpg b/20867-h/images/p1907-412-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5a4dc14
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-412-2.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-413.jpg b/20867-h/images/p1907-413.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e4682cd
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-413.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1907-416.jpg b/20867-h/images/p1907-416.jpg
new file mode 100644
index 0000000..2b7610e
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1907-416.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-353-1.jpg b/20867-h/images/p1908-353-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3b5fccb
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-353-1.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-353-2.jpg b/20867-h/images/p1908-353-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..c0f4199
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-353-2.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-356.jpg b/20867-h/images/p1908-356.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b4cc4eb
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-356.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-357.jpg b/20867-h/images/p1908-357.jpg
new file mode 100644
index 0000000..167d474
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-357.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-360-1.jpg b/20867-h/images/p1908-360-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a651c52
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-360-1.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-360-2.jpg b/20867-h/images/p1908-360-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..085f4c7
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-360-2.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-361-1.jpg b/20867-h/images/p1908-361-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..3d157ed
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-361-1.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-361-2.jpg b/20867-h/images/p1908-361-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..005dc25
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-361-2.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-364.jpg b/20867-h/images/p1908-364.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5911b7b
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-364.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-365.jpg b/20867-h/images/p1908-365.jpg
new file mode 100644
index 0000000..b6460b8
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-365.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-368-1.jpg b/20867-h/images/p1908-368-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0e9b0b7
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-368-1.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-368-2.jpg b/20867-h/images/p1908-368-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..422a976
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-368-2.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-369.jpg b/20867-h/images/p1908-369.jpg
new file mode 100644
index 0000000..45ad2e8
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-369.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-372.jpg b/20867-h/images/p1908-372.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ce459b3
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-372.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-373-1.jpg b/20867-h/images/p1908-373-1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..1f252f2
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-373-1.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-373-2.jpg b/20867-h/images/p1908-373-2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..e469a23
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-373-2.jpg
diff --git a/20867-h/images/p1908-376.jpg b/20867-h/images/p1908-376.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f3602a2
--- /dev/null
+++ b/20867-h/images/p1908-376.jpg
diff --git a/20867-page-images/p001.png b/20867-page-images/p001.png
new file mode 100644
index 0000000..41597e0
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p001.png
diff --git a/20867-page-images/p002.png b/20867-page-images/p002.png
new file mode 100644
index 0000000..dc08c69
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p002.png
diff --git a/20867-page-images/p003.png b/20867-page-images/p003.png
new file mode 100644
index 0000000..8d4e048
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p003.png
diff --git a/20867-page-images/p004.png b/20867-page-images/p004.png
new file mode 100644
index 0000000..1ce18d2
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p004.png
diff --git a/20867-page-images/p005.png b/20867-page-images/p005.png
new file mode 100644
index 0000000..de6d3fc
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p005.png
diff --git a/20867-page-images/p006.png b/20867-page-images/p006.png
new file mode 100644
index 0000000..a568931
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p006.png
diff --git a/20867-page-images/p007.png b/20867-page-images/p007.png
new file mode 100644
index 0000000..b4ddfa2
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p007.png
diff --git a/20867-page-images/p008.png b/20867-page-images/p008.png
new file mode 100644
index 0000000..00a68f4
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p008.png
diff --git a/20867-page-images/p009.png b/20867-page-images/p009.png
new file mode 100644
index 0000000..977cba8
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p009.png
diff --git a/20867-page-images/p010.png b/20867-page-images/p010.png
new file mode 100644
index 0000000..6896332
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p010.png
diff --git a/20867-page-images/p011.png b/20867-page-images/p011.png
new file mode 100644
index 0000000..513d794
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p011.png
diff --git a/20867-page-images/p012.png b/20867-page-images/p012.png
new file mode 100644
index 0000000..5d25b2e
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p012.png
diff --git a/20867-page-images/p013.png b/20867-page-images/p013.png
new file mode 100644
index 0000000..d7f1d29
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p013.png
diff --git a/20867-page-images/p014.png b/20867-page-images/p014.png
new file mode 100644
index 0000000..c3955e6
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p014.png
diff --git a/20867-page-images/p015.png b/20867-page-images/p015.png
new file mode 100644
index 0000000..1b7bc01
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p015.png
diff --git a/20867-page-images/p016.png b/20867-page-images/p016.png
new file mode 100644
index 0000000..f2dbda1
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p016.png
diff --git a/20867-page-images/p017.png b/20867-page-images/p017.png
new file mode 100644
index 0000000..391ea1e
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p017.png
diff --git a/20867-page-images/p018.png b/20867-page-images/p018.png
new file mode 100644
index 0000000..e12ea3d
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p018.png
diff --git a/20867-page-images/p019.png b/20867-page-images/p019.png
new file mode 100644
index 0000000..67bd60f
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p019.png
diff --git a/20867-page-images/p020.png b/20867-page-images/p020.png
new file mode 100644
index 0000000..2625d7c
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p020.png
diff --git a/20867-page-images/p021.png b/20867-page-images/p021.png
new file mode 100644
index 0000000..8e04053
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p021.png
diff --git a/20867-page-images/p022.png b/20867-page-images/p022.png
new file mode 100644
index 0000000..8ff63a2
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p022.png
diff --git a/20867-page-images/p023.png b/20867-page-images/p023.png
new file mode 100644
index 0000000..c15b580
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p023.png
diff --git a/20867-page-images/p024.png b/20867-page-images/p024.png
new file mode 100644
index 0000000..ea83d93
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p024.png
diff --git a/20867-page-images/p025.png b/20867-page-images/p025.png
new file mode 100644
index 0000000..3169ee2
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p025.png
diff --git a/20867-page-images/p026.png b/20867-page-images/p026.png
new file mode 100644
index 0000000..a7122fb
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p026.png
diff --git a/20867-page-images/p027.png b/20867-page-images/p027.png
new file mode 100644
index 0000000..3a8a15f
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p027.png
diff --git a/20867-page-images/p028.png b/20867-page-images/p028.png
new file mode 100644
index 0000000..6bec2c6
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p028.png
diff --git a/20867-page-images/p029.png b/20867-page-images/p029.png
new file mode 100644
index 0000000..a831e50
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p029.png
diff --git a/20867-page-images/p030.png b/20867-page-images/p030.png
new file mode 100644
index 0000000..11c5181
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p030.png
diff --git a/20867-page-images/p031.png b/20867-page-images/p031.png
new file mode 100644
index 0000000..4681784
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p031.png
diff --git a/20867-page-images/p032.png b/20867-page-images/p032.png
new file mode 100644
index 0000000..1e442f4
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p032.png
diff --git a/20867-page-images/p033.png b/20867-page-images/p033.png
new file mode 100644
index 0000000..1856d50
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p033.png
diff --git a/20867-page-images/p034.png b/20867-page-images/p034.png
new file mode 100644
index 0000000..60467ea
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p034.png
diff --git a/20867-page-images/p035.png b/20867-page-images/p035.png
new file mode 100644
index 0000000..d41183a
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p035.png
diff --git a/20867-page-images/p036.png b/20867-page-images/p036.png
new file mode 100644
index 0000000..52f21fc
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p036.png
diff --git a/20867-page-images/p037.png b/20867-page-images/p037.png
new file mode 100644
index 0000000..30a1893
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p037.png
diff --git a/20867-page-images/p038.png b/20867-page-images/p038.png
new file mode 100644
index 0000000..73dea1b
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p038.png
diff --git a/20867-page-images/p039.png b/20867-page-images/p039.png
new file mode 100644
index 0000000..41cfb5e
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p039.png
diff --git a/20867-page-images/p040.png b/20867-page-images/p040.png
new file mode 100644
index 0000000..83cb0c6
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p040.png
diff --git a/20867-page-images/p041.png b/20867-page-images/p041.png
new file mode 100644
index 0000000..4b33b68
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p041.png
diff --git a/20867-page-images/p042.png b/20867-page-images/p042.png
new file mode 100644
index 0000000..81f60cd
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p042.png
diff --git a/20867-page-images/p043.png b/20867-page-images/p043.png
new file mode 100644
index 0000000..93e167b
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p043.png
diff --git a/20867-page-images/p044.png b/20867-page-images/p044.png
new file mode 100644
index 0000000..00becde
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p044.png
diff --git a/20867-page-images/p045.png b/20867-page-images/p045.png
new file mode 100644
index 0000000..b594464
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p045.png
diff --git a/20867-page-images/p046.png b/20867-page-images/p046.png
new file mode 100644
index 0000000..825dd14
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p046.png
diff --git a/20867-page-images/p047.png b/20867-page-images/p047.png
new file mode 100644
index 0000000..65c3637
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p047.png
diff --git a/20867-page-images/p048.png b/20867-page-images/p048.png
new file mode 100644
index 0000000..f9155e3
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p048.png
diff --git a/20867-page-images/p049.png b/20867-page-images/p049.png
new file mode 100644
index 0000000..7eb336e
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p049.png
diff --git a/20867-page-images/p050.png b/20867-page-images/p050.png
new file mode 100644
index 0000000..06423ea
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p050.png
diff --git a/20867-page-images/p051.png b/20867-page-images/p051.png
new file mode 100644
index 0000000..5563b33
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p051.png
diff --git a/20867-page-images/p052.png b/20867-page-images/p052.png
new file mode 100644
index 0000000..f6b7d26
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p052.png
diff --git a/20867-page-images/p053.png b/20867-page-images/p053.png
new file mode 100644
index 0000000..41ca220
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p053.png
diff --git a/20867-page-images/p054.png b/20867-page-images/p054.png
new file mode 100644
index 0000000..6036b3d
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p054.png
diff --git a/20867-page-images/p055.png b/20867-page-images/p055.png
new file mode 100644
index 0000000..3f17c78
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p055.png
diff --git a/20867-page-images/p056.png b/20867-page-images/p056.png
new file mode 100644
index 0000000..0e2ed6a
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p056.png
diff --git a/20867-page-images/p057.png b/20867-page-images/p057.png
new file mode 100644
index 0000000..069f66f
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p057.png
diff --git a/20867-page-images/p058.png b/20867-page-images/p058.png
new file mode 100644
index 0000000..5c2e21e
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p058.png
diff --git a/20867-page-images/p059.png b/20867-page-images/p059.png
new file mode 100644
index 0000000..bc17b08
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p059.png
diff --git a/20867-page-images/p060.png b/20867-page-images/p060.png
new file mode 100644
index 0000000..3c38e6f
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p060.png
diff --git a/20867-page-images/p061.png b/20867-page-images/p061.png
new file mode 100644
index 0000000..9bb4956
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p061.png
diff --git a/20867-page-images/p062.png b/20867-page-images/p062.png
new file mode 100644
index 0000000..ffe616d
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p062.png
diff --git a/20867-page-images/p063.png b/20867-page-images/p063.png
new file mode 100644
index 0000000..9e12363
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p063.png
diff --git a/20867-page-images/p064.png b/20867-page-images/p064.png
new file mode 100644
index 0000000..1edc7a7
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p064.png
diff --git a/20867-page-images/p065.png b/20867-page-images/p065.png
new file mode 100644
index 0000000..c479b27
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p065.png
diff --git a/20867-page-images/p066.png b/20867-page-images/p066.png
new file mode 100644
index 0000000..6f79812
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p066.png
diff --git a/20867-page-images/p067.png b/20867-page-images/p067.png
new file mode 100644
index 0000000..6342827
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p067.png
diff --git a/20867-page-images/p068.png b/20867-page-images/p068.png
new file mode 100644
index 0000000..b394815
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p068.png
diff --git a/20867-page-images/p069.png b/20867-page-images/p069.png
new file mode 100644
index 0000000..62a95ce
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p069.png
diff --git a/20867-page-images/p070.png b/20867-page-images/p070.png
new file mode 100644
index 0000000..c910c6c
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p070.png
diff --git a/20867-page-images/p071.png b/20867-page-images/p071.png
new file mode 100644
index 0000000..d57a9d0
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p071.png
diff --git a/20867-page-images/p072.png b/20867-page-images/p072.png
new file mode 100644
index 0000000..4ec80d3
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p072.png
diff --git a/20867-page-images/p073.png b/20867-page-images/p073.png
new file mode 100644
index 0000000..fe52713
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p073.png
diff --git a/20867-page-images/p074.png b/20867-page-images/p074.png
new file mode 100644
index 0000000..d264ed1
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p074.png
diff --git a/20867-page-images/p075.png b/20867-page-images/p075.png
new file mode 100644
index 0000000..555cdfe
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p075.png
diff --git a/20867-page-images/p076.png b/20867-page-images/p076.png
new file mode 100644
index 0000000..b8431b0
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p076.png
diff --git a/20867-page-images/p077.png b/20867-page-images/p077.png
new file mode 100644
index 0000000..48fc8e7
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p077.png
diff --git a/20867-page-images/p078.png b/20867-page-images/p078.png
new file mode 100644
index 0000000..ca3a525
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p078.png
diff --git a/20867-page-images/p079.png b/20867-page-images/p079.png
new file mode 100644
index 0000000..6099ab9
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p079.png
diff --git a/20867-page-images/p080.png b/20867-page-images/p080.png
new file mode 100644
index 0000000..7d42569
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p080.png
diff --git a/20867-page-images/p081.png b/20867-page-images/p081.png
new file mode 100644
index 0000000..20ebb5a
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p081.png
diff --git a/20867-page-images/p082.png b/20867-page-images/p082.png
new file mode 100644
index 0000000..dc32e15
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p082.png
diff --git a/20867-page-images/p083.png b/20867-page-images/p083.png
new file mode 100644
index 0000000..34074f9
--- /dev/null
+++ b/20867-page-images/p083.png
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..5ddd85a
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #20867 (https://www.gutenberg.org/ebooks/20867)