diff options
Diffstat (limited to '20858-h')
| -rw-r--r-- | 20858-h/20858-h.htm | 7293 | ||||
| -rw-r--r-- | 20858-h/images/006.jpg | bin | 0 -> 1868 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20858-h/images/017.jpg | bin | 0 -> 2121 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20858-h/images/025.jpg | bin | 0 -> 2007 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20858-h/images/027.jpg | bin | 0 -> 1964 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20858-h/images/295.jpg | bin | 0 -> 11946 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20858-h/images/bagong_robinson.jpg | bin | 0 -> 10683 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20858-h/images/cover_b.jpg | bin | 0 -> 52405 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 20858-h/images/cover_t.jpg | bin | 0 -> 32588 bytes |
9 files changed, 7293 insertions, 0 deletions
diff --git a/20858-h/20858-h.htm b/20858-h/20858-h.htm new file mode 100644 index 0000000..2c3e923 --- /dev/null +++ b/20858-h/20858-h.htm @@ -0,0 +1,7293 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN" + "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd"> + +<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"> + <head> + <meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" /> + <title> + The Project Gutenberg eBook of Ang Bagong Robinson, by Joachim Heinrich Campe (translated by Joaquin Tuason). + </title> + <style type="text/css"> +/*<![CDATA[ XML blockout */ +<!-- + p { text-indent: 2em; + margin-top: .75em; + text-align: justify; + margin-bottom: .75em;} + .noind {text-indent: 0em;} + .gap {margin-top: 2em;} + .biggap {margin-top: 4em;} + .sign {text-align: right; padding-right: 3em;} + + h1,h2,h3,h4 { text-align: center; clear: both;} + + hr { width: 33%; + margin-top: 2em; + margin-bottom: 2em; + margin-left: auto; + margin-right: auto; + clear: both;} + + body { margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-family: "Times New Roman", Times, serif;} + + ul { list-style: none; + margin-left: 0em; + padding-left: 1em; + text-indent: -1em; + margin-top: 0; } + li { margin-top: 0.2em;} + + .blockquot{margin-left: 15%; margin-right: 15%;} + .blockc {margin-left: 25%; margin-right: 5%;} + .blockl {margin-right: 70%; text-align: center;} + div.blockt p {margin-left: 5%; text-indent: -2.5%;} + div.blockt2 p {margin-left: 5%;} + .blockind {margin-left: 20%; margin-right: 20%;} + .pagenum {text-indent: 0em; position: absolute; left: 92%; font-size: 0.7em; text-align: right; color: gray;} + .center {text-align: center;} + .smcap {font-variant: small-caps;} + .figcenter {margin: auto; text-align: center;} + a img { border: 0; } + + .poem {margin-left:28%; margin-right:10%; text-align: left;} + .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;} + .verseind {text-indent: 1em; margin-top: 0em; margin-bottom: 0em;} + .verse {margin: 0em; + padding-left: 3em; + text-indent: -3em; + margin-top: 0em; + margin-bottom: 0em;} + + .sidenote {width: 20%; padding-bottom: .5em; padding-top: .5em; + padding-left: .5em; padding-right: .5em; margin-right: 1em; + float: left; clear: left; margin-top: 1em; + font-size: smaller; color: black; background: #eeeeee; border: dashed 1px;} + .footnotes {border-top: solid 1px;} + .footnote {margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-size: 0.9em;} + .footnote .label {position: absolute; right: 84%; text-align: right;} + .fnanchor {vertical-align: 2px; font-size: .8em; text-decoration: none;} + // --> + /* XML end ]]>*/ + </style> + </head> +<body> + + +<pre> + +Project Gutenberg's Ang Bagong Robinson (Tomo 1), by Joachim Heinrich Campe + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang Bagong Robinson (Tomo 1) + +Author: Joachim Heinrich Campe + +Translator: Tomas de Iriarte + Joaquin Tuason + +Release Date: March 20, 2007 [EBook #20858] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG BAGONG ROBINSON (TOMO 1) *** + + + + +Produced by Tamiko I. Rollings, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net. +Special thanks to Elmer Nocheseda for providing the material +for this project. Handog ng Proyektong Gutenberg ng +Pilipinas para sa pagpapahalaga ng panitikang Pilipino. +(http://www.gutenberg.ph) + + + + + + +</pre> + + +<hr/> + +<div class="figcenter" style="width: 246px;"> +<a href="images/cover_b.jpg"><img src="images/cover_t.jpg" width="246" height="400" alt="Cover" title="Cover" /></a> +</div> + +<hr/> + +<h2>ANG</h2> + +<div class="figcenter" style="width: 400px;"> +<img src="images/bagong_robinson.jpg" width="400" height="65" alt="Bagong Robinson," title="Bagong Robinson," /> +</div> + +<h3>HISTORIANG NAGTUTURO</h3> + +<h4>NANG MABUBUTING CAUGALIAN,</h4> + +<p class="center noind">NA GUINAUANG TANUNG̃AN</p> + +<p class="center noind">NANG ICATUTO AT ICALIBANG NANG MAÑGA BATANG<br/> +BABAYI,T, LALAQUI.</p> + +<h4>ISINULAT NANG SEÑOR CAMPE,</h4> + +<p class="center noind">isinalin sa uicang castilla ni <span class="smcap">D. Tomás de Iriarte</span>,<br/> +at ng̃ayo,y, tinagalog ni <span class="smcap">D. Joaquin Tuason</span>.</p> + + +<h2 class="biggap">TOMO I.</h2> + + +<h3 class="biggap">MANILA</h3> +<p class="center noind">IMPRENTA DEL COLEGIO DE SANTO TOMÁS,<br/> +Á CARGO DE D.G. MEMIJE.</p> + +<h3 class="gap">1879.</h3> + +<hr/> + +<p class="center noind">Es propiedad de la Comunidad<br/> +de PP. Dominicos.</p> + +<hr/> + +<div class="blockquot"> +<h2>TALAAN NG NILALAMAN</h2> +<ul> +<li><a href="#PAGHAHANDOG_NANG_TUMAGALOG"><b>PAGHAHANDOG NANG TUMAGALOG SA MALOUALHATING ARCÁNGEL S. RAFAEL</b></a></li> +<li> </li> +<li><a href="#PAOUNAUA_NANG_TUMAGALOG"><b>PAOUNAUA NANG TUMAGALOG.</b></a></li> +<li> </li> +<li><a href="#PASIMULA"><b>PASIMULA</b></a></li> +<li> </li> +<li><a href="#UNANG_HAPON"><b>UNANG HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICALAUANG_HAPON"><b>ICALAUANG HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICATLONG_HAPON"><b>ICATLONG HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICAAPAT_NA_HAPON"><b>ICAAPAT NA HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICALIMANG_HAPON"><b>ICALIMANG HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICAANIM_NA_HAPON"><b>ICAANIM NA HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICAPITONG_HAPON"><b>ICAPITONG HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICAUALONG_HAPON"><b>ICAUALONG HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICASIAM_NA_HAPON"><b>ICASIAM NA HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICASAMPUONG_HAPON"><b>ICASAMPUONG HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICALABING_ISANG_HAPON"><b>ICALABING ISANG HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICALABING_DALAUANG_HAPON"><b>ICALABING DALAUANG HAPON.</b></a></li> +<li><a href="#ICALABING_TATLONG_HAPON"><b>ICALABING TATLONG HAPON.</b></a></li> +</ul> +</div> + + +<hr/> + +<h2>D. LUIS REMEDIOS, PRESBÍTERO,</h2> + +<p><span class="smcap">Prebendado de Esta Santa Iglesia Catedral Y Secretario de Cámara Y +Gobierno Del Arzobispado De Manila, Etc., Etc.</span></p> + +<div class="blockc"> +<p><span class="smcap">Certifico</span>: que á una instancia presentada por D. Joaquin Tuason, en +solicitud de licencia de impresion, S. E. I. el Arzobispo mi Sr. se ha +servido decretar lo siguiente:</p> +</div> + +<div class="sidenote"><i>Lugar del sello</i></div> + +<div class="blockc"> +<p>«Manila 15 de Noviembre de 1878.—Por la presente y por lo que á Nos +toca, concedemos la licencia necesaria para que se pueda imprimir el +manuscrito tagalo titulado <span class="smcap">El Nuevo Robinson</span>; en atencion á que +de nuestra órden ha sido examinado, y no contiene, segun la censura, cosa +alguna contraria al dogma católico y sana moral. Líbrese por +Secretaría copia certificada de este decreto al interesado; y +archívese original.—<span class="smcap">Fr. Pedro</span>, <i>Arzobispo</i>.—Por mandado de S. E. I. +el Arzobispo mi Sr.—<span class="smcap">Luis Remedios</span>, Srio.»</p> +</div> + +<p>En cumplimiento del preinserto decreto, libro la presente +certificacion en esta Secretaría de mi cargo a quince de Noviembre de +mil ochocientos setenta y ocho.—<span class="smcap">L. Remedios.</span></p> + +<hr/> + +<div class="blockl"> +DIRECCION GENERAL<br/> DE ADMINISTRACION CIVIL <span class="smcap"><br/>De Filipinas.</span> +</div> + +<div class="blockc"> +<p>El Excmo. Sr. Gobernador General de estas Islas, con esta fecha ha +decretado lo siguiente:</p> + +<p>«Vista la instancia suscrita por D. Gervasio Memije en la que solicita +autorizacion para imprimir y publicar la obra titulada, <span class="smcap">Ang Bagong +Robinson</span>.—Visto el informe emitido por la Comision permanente de +Censura:—Resultando que la obra de que se trata en nada afecta á la +sana moral y buenas costumbres.—Este Gobierno General, de conformidad +con la expresada Comision de Censura y lo propuesto por la Direccion +general de Administracion Civil, autoriza á D. Gervasio Memije para +imprimir y publicar la obra en tagalo «<span class="smcap">Ang Bagong Robinson</span>»; debiendo +sujetarse á lo que previene el art.° 4.° del Reglamento de Imprenta, +prévio pago de los derechos de firma correspondientes.»</p> + +<p>Lo que traslado á V. para su conocimiento, acompañandole la obra de +que se trata. Dios guarde á V. muchos años. Manila 11 de Diciembre de +1878.—<span class="smcap">J. Cabezas de Herrera.</span></p> +</div> + +<p class="biggap"><i>Sr. D. Gervasio Memije.</i></p> + + + +<hr/> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_7" id="Page_7">Páhiná 7</a></span></p> + +<h2><a name="PAGHAHANDOG_NANG_TUMAGALOG" id="PAGHAHANDOG_NANG_TUMAGALOG"></a>PAGHAHANDOG NANG TUMAGALOG</h2> + +<h3>SA MALOUALHATING ARCÁNGEL S. RAFAEL</h3> + +<h4><span class="smcap">Sa Pagbibigay Puri at Pagganting Loob Sa Caniya.</span></h4> + +<div class="figcenter" style="width: 155px;"> +<img src="images/006.jpg" width="155" height="16" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pintacasi naming hayag ang alindog</div> +<div class="verse">icatlong Principe sa Reino nang Dios;</div> +<div class="verse">sa mang̃a demonio,y, caquilaquilabot,</div> +<div class="verse">daig pa ang lalong marahas na culog.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa carunung̃an ca,y talang maliuanag,</div> +<div class="verse">sa capangyarihan ay sacdal nang taas,</div> +<div class="verse">at sa caauaa,y, ualang itutumbas</div> +<div class="verse">sa lahat nang tauo,y, pinalalaganap.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Isa ca sa pitong laguing nagbabantay</div> +<div class="verse">sa daquilang trono na cagalang galang</div> +<div class="verse">niong Pang̃inoong pinang̃ing̃inigan</div> +<div class="verse">nang lupa at lang̃it at boong quinapal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Haliguing matibay na hindi magahis</div> +<div class="verse">niong mang̃a diuang sacdal nang lulupit,</div> +<div class="verse">at mabisang lunas sa dalita,t, saquit</div> +<div class="verse">nang sinomang tauong napatatangquilic.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Iyong sinusugpa,t, hindi paguitauin</div> +<div class="verse">ang capalaloan nang lilong Lucifer</div> +<div class="verse">sampong tanang campon na mang̃a souail</div> +<div class="verse">dinuduahagui mo,t, laguing sinusupil.</div> +</div> +<span class='pagenum'><a name="Page_8" id="Page_8">Páhiná 8</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Bunying catiuala nang Ualang capantay</div> +<div class="verse">at sugo sa madla,t, malalaquing bagay,</div> +<div class="verse">Icao ang ligaya,t, tang̃ing caaliuan</div> +<div class="verse">nang nang̃alulugmoc sa capighatian.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Daraquila ca ng̃a,t, di icatlo lamang</div> +<div class="verse">nang hari sa lupa na may cahanganan,</div> +<div class="verse">cundi nang sa lang̃it na Ualang capantay</div> +<div class="verse">at di matapos magpacailan man.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Yaong libolibong mang̃a Espíritus</div> +<div class="verse">sa camahalan mo ay nagsisisunod,</div> +<div class="verse">palibhasa icao siyang ihinulos</div> +<div class="verse">catiuala niyong Amang mapagcupcop.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At sa tumatang̃is na sangcatauohan</div> +<div class="verse">habang na sa lupa,t, nang̃ing̃ibang bayan</div> +<div class="verse">icao ang pang-ampat sa luhang nunucal</div> +<div class="verse">na pinadadaloy nang capighatian.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Icao ang sumama sa batang cay Tobias,</div> +<div class="verse">sa madlang pang̃anib iyong iniligtas,</div> +<div class="verse">gayon din sa iba na nang̃aglalacad,</div> +<div class="verse">bagama,t, di namin napagtatalastas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa alin mang saquit nang nagdaralita</div> +<div class="verse">sa banig nang dusa,y, lunas cang mabisa,</div> +<div class="verse">lubhang mahalagang handog na biyaya</div> +<div class="verse">nang Lang̃it sa tauong ibig matimauà.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Mang̃a nagnanasà na tumangap naman</div> +<div class="verse">niong matrimonio sacramentong mahal,</div> +<div class="verse">sa inyong saclolo,y, dapat na magsacdal</div> +<div class="verse">sa magandang palad nang houag masinsay.</div> +</div> +<span class='pagenum'><a name="Page_9" id="Page_9">Páhiná 9</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Mang̃a bagong casal naman ay gayon din,</div> +<div class="verse">ay nararapat ca nilang pintuhoin,</div> +<div class="verse">nang sila,y, maligtas, at houag masupil</div> +<div class="verse">nang lilong demonio Asmodeong tacsil.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang mang̃a magulang na ang mang̃a anac</div> +<div class="verse">ay nang̃auaualay, dapat na tumauag</div> +<div class="verse">sa camahalan mo, at nang mang̃aligtas</div> +<div class="verse">sa madlang pang̃anib na tulad cay Tobías.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa catagang uica,y, ang ibig magcamit</div> +<div class="verse">nang tunay na toua,y, sa iyo,y, manalig,</div> +<div class="verse">mahal na Arcángel, na halal nang Lang̃it,</div> +<div class="verse">magtangol sa tauo sa bayan nang hapis.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">¡Oh mapagcandili,t, maamong Arcángel!</div> +<div class="verse">na taga pagampon sa madlang hilahil,</div> +<div class="verse">alio sa pighati,t, paraluman mandin</div> +<div class="verse">sa pacay nang nasang bayang Jerusalem.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Jerusalem bagang caloualhatiang</div> +<div class="verse">tinutung̃o namin habang nabubuhay,</div> +<div class="verse">caming iyong lingcod doo,y, ipatnubay</div> +<div class="verse">sa touid na landas nang houag masinsay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Linalacbay nami,y, malauac na mundo</div> +<div class="verse">na punô nang silo nang lilong demonio,</div> +<div class="verse">¿ito,y, dili caya icababalino</div> +<div class="verse">nang puso mong handang laguing sumaclolo?</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Diyan sa ligaya na hindi masaysay</div> +<div class="verse">nang bait nang lalong capahampahaman</div> +<div class="verse">at na sa piling ca niyong carurucan</div> +<div class="verse">nang Dios na ualang hangang cataasan.</div> +</div> +<span class='pagenum'><a name="Page_10" id="Page_10">Páhiná 10</a></span> +<div class="stanza"> +<div class="verseind">Ipamaguitan mo aco,t, nang maligtas</div> +<div class="verse">sa di magpatantang tucso ni Satanás,</div> +<div class="verse">na nang̃ingimbulo,t, ibig mapahamac</div> +<div class="verse">maramay sa caniya ang sangmaliuanag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa di nasayaran nang sa salang dung̃is</div> +<div class="verse">na Virgeng binucalan nang gracia at diquit,</div> +<div class="verse">ay idalang̃in mo caming humihibic</div> +<div class="verse">sa guitnâ nang ualang ulat na pang̃anib.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Yayamang sa caniyang mapalad na camay</div> +<div class="verse">lahat nang biyayà ay pinararaan</div> +<div class="verse">nang lumic-hâ nitong boong sangtinacpan,</div> +<div class="verse">ani San Bernardong lingcod niyang hirang.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Cami tulung̃an mo, daquilang Arcángel,</div> +<div class="verse">na magpasalamat sa maginang Virgen</div> +<div class="verse">sa di tumitila,t, auang sapinsapin</div> +<div class="verse">bagama,t, cuhila,t, sucab na alipin.</div> +</div> +<p class="right"><span class="smcap">Joaquin Tuason</span>.</p> +</div> + + +<p><i>Pasig, arao ni San Rafael Arcángel, icadalauang puo,t, siam nang +Setiembre nang taong isang libo ualong daan pitong può at ualo.</i></p> + + +<hr/> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_11" id="Page_11">Páhiná 11</a></span></p> + +<h2><a name="PAOUNAUA_NANG_TUMAGALOG" id="PAOUNAUA_NANG_TUMAGALOG"></a><b>PAOUNAUA NANG TUMAGALOG.</b></h2> + + +<p><i>Ang cumat-hâ nitong Historia Moral, ay ang Sr. Campe, at ang inilagay +na pamagat ay</i> <span class="smcap">Ang Bagong Robinson</span>, <i>at nang maiba sa isang isinulat +ni Daniel Dafoe sa pasimula nang nacaraang siglo, na ang pamagat ay</i> +Buhay at mang̃a cahang̃ahang̃ang aventuras ni <span class="smcap">Robinson Crusoé</span>.<i>Itong +dating Robinson ang siyang nagbigay sa pagcat-hâ nang bago nang mang̃a +bagay na quinaoouian nang boong Historia nang isang bayaning totoong +tang̃i dahil sa mang̃a di caraniuang napagsapit nang caniyang buhay, +na totoong cacaiba sa lahat nang mang̃a tauo dahil sa mang̃a sacunang +nangyari sa caniya: ang buhay nang isang tauong nacaisaisa, napilitang +gamiting ualang licat ang lacas nang caniyang catauan at ang boong +ipinangyayari nang caniyang caloloua, sa pagca,t, ualang ma</i><span class='pagenum'><a name="Page_12" id="Page_12">Páhiná 12</a></span><i>catulong +na sinoman at siya,y, nacaisaisa sa pulô.</i></p> + +<p><i>Ang sumalin sa uicang castilà nito ay si Don Tomàs de Iriarte, at nang +mangyaring paquinabang̃an nang mang̃a binatang babayi,t, lalaqui, +dahil sa magagandang aral na nacacalat sa buong librong ito. +Humihicayat nang pagibig, paggalang at pagpapasalamat sa +macapangyarihang Pang̃inoon at Ama nang lahat nang tauo; nagpapausbong +sa pusò nang pagasa sa caniyang caauaan sa alin mang caguipitan at +pag-ayon sa caniyang calooban.</i></p> + +<p><i>Ito at madla pang mabubuting aral at cahatulan ang mananamnam nang +babasa sa Historiang ito, na bucod sa pagcacalibang̃an, ay maraming +bagay na macucunang uliran, at ito,y, siyang dahil caya co inihulog sa +uicang tagalog.</i></p> + +<p><i>Sa pagtagalog nito,y, aquing linisan ang inaacalà cong uari hindi +paquiquinabang̃an nang mang̃a tagalog; gayon din naman aquing +dinagdagan nang pagmamacaauà sa mapagpalang Virgen sa touînang +daratnan si Robinson nang anomang casacunaan; sa pagca,t, dili +carampatang lisanin nang sinomang nagcapalad tumangap nang lunas na +tubig nang santo Bautismos ang pagsasacdal, paghibic, at pag</i><span class='pagenum'><a name="Page_13" id="Page_13">Páhiná 13</a></span><i>mamacaauà +sa Ina nang ating Mananacop, na guinaua niyang alolod na aagusan nang +dilang graciang ipinagcacaloob sa mang̃a tauo, ayon sa uicà ni San +Bernardo: </i>Deus nihil voluit nos habere, quod per manus Mariæ non +transiret.<i> «Ayao ang Dios na pagcalooban tayo nang anomang gracia na +di pagdaanin sa mang̃a camay ni Maria.»</i></p> + +<p><i>Idinagdag co rin naman dito na sa pagtitiis nang anomang cahirapan, ó +pagcacamit nang anomang caguinhauahan ay hindi lamang ang dapat +hang̃arin ay ang magandang capalaran sa buhay na ito, cundi lalonglalò +na ang maguing daan nang ipaglilingcod sa Dios at ipagcacamit nang +caloualhatiang ualang hangan.</i></p> + +<p><i>Sa catapusa,y, inihandog co sa maloualhating Arcangel S. Rafael, +pagbibigay puri bilang at pagganting loob dito sa lubhang maauaing +Pintacasi nang mang̃a maralitâ at icatlong Principe na lagui nang +nagbabantay sa cagalanggalang at di matingcalang carorocan nang Ualang +capantay. Bucod dito,y, totoong nababagay ang pamimintacasi dito sa +totoong mapagcaling̃ang Arcangel sa sinomang natitiualag sa caniyang +magulang at nasa guitnâ, nang dilang casacunaan at caralitaan, tulad +cay Robinson, na baga ma,t, isang halimbauà</i><span class='pagenum'><a name="Page_14" id="Page_14">Páhiná 14</a></span><i> ó talinhagà lamang, ay +magagauang uliran nang sinomang na sa sa isang caguipitan at +capang̃aniban, nang houag huminà, malupaypay at maghinampo ang loob sa +Namamahalà nang sangdaigdigan, bagcus umayon sa caniyang calooban, +manalig sa ualang hangan niyang caauaan, sambahin ang di malirip +niyang carunung̃an, na ang inaacalà natin na isang casacunaan at +cahirapan ay bung̃a nang caniyang pagibig na pagcacaraanan nang ualang +hanga nating caloualhatian, cung baga,t, ating matiis, at tangapin +nating malumanay sa loob at pasalamatan, maguing caguinhauahan at +maguing cahirapan man, ang minamarapat niyang ipagcaloob sa atin.</i></p> + +<p><i>Sucat hangan dito, bumabasang irog, at pagcalibang̃an mo naua,t, +paquinabang̃an itong catouatouang buhay ni Robinson, na caya co +tinagalog ay iniutos sa aquin nang mang̃a Pareng Dominico, at nang +cunang uliràn naman nang sinomang babasa.</i></p> + + +<hr/> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_15" id="Page_15">Páhiná 15</a></span></p> + +<h2>SINALIN SA TESTO</h2> + +<h4><span class="smcap">Nang</span></h4> + +<h3>INCA GARCILASO DE LA VEGA.</h3> + +<div class="figcenter" style="width: 155px;"> +<img src="images/006.jpg" width="155" height="16" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<p class="gap"><i>Sa unang bahagui nang mang̃a Comentarios reales ay nababasa sa +capitulo VII. itong susunod:</i></p> + +<p>«<span class="smcap">Ang</span> islang (capuloan baga sa tagalog) tinatauag na Serrana, na na sa +pag-itan nang Cartegena at Habana, ay tinauag nang gayon, dahil sa +isang castilang ang pang̃alan ay Pedro Serrano, na ang caniyang daong +ay napahamac na nabagbag sa malapit sa pulóng ito, at siya lamang ang +nacaligtas, sa pagca,t, totoong mabuting lumang̃oy, at nacarating sa +naturang pulô na uala isa mang bahay; di sucat matirahan nang tauo, +ualang tubig at cahoy, doon siya tumahang may pitong taon, at sa +caniyang casicapan ay nagcaroon siya nang cahoy at tubig, at nacacuha +nang apuy, (ang nangyaring ito,y,<span class='pagenum'><a name="Page_16" id="Page_16">Páhiná 16</a></span> isang bagay na catacataca, na +marahil ay sasabihin natin sa ibang lugar.) Sa apellídong Serrano ay +tinauag ang pulóng yaong Serrana, at Serranilla ang isang pulô namang +calapit niyaon; at nang houag pagcamal-an ang baua,t, isa.»</p> + +<p><i>Saca sinasabi sa capitulo VIII.</i></p> + +<p>«Nararapat munang bago natin ipatuloy, ay sabihin nating ang nangyari +cay Pedro Serrano. Si Pedro Serrano ay lumang̃oy sa pulóng yaon na +dati,y, ualang ng̃alan, na ang pagcasabi, ay may dalauang leguas sa +binilogbilog. Gayon din halos ang sinasabi sa sulat nang paglalayag na +ipinaquiquilala na may tatlong pulông totoong maliliit, na may +maraming cababauan ó pungtod............................. at +sinasabing gayon din ang pagcalagay niong tinatauag na Seranilla, na +yao,y, limang maliliit na pulô na may lalong maraming pungtod mahiguit +sa Serrana; at caya ng̃a lumalayò doon ang mang̃a sasac-yan dahil sa +capang̃anibang ito ...»</p> + +<p>«Si Pedro Serrano ay napahamac sa paglalayag dito, at nacarating nang +lang̃oy hangang sa naturang pulô, sabihin ang lumbay nang siya,y, +naroroon na, sa pagca,t, ualang<span class='pagenum'><a name="Page_17" id="Page_17">Páhiná 17</a></span> maquitang tubig, cahoy at halaman man +na ipagpatid uhao, ó anomang bagay na sucat niyang pagcalibang̃an, at +ninanasang magdaan ang alin mang sasac-yan, nang siya,y, macaalis +doon, at nang houag siyang mamatay sa gutom at uhao, na inaari niyang +lalò pang mabang̃is sa cung siya,y, nalunod doon, sa pagca,t, lalong +madalî ang hirap. Caya sa unang gabi ay uala siyang guinaua cundi +tang̃isan ang sauî niyang capalaran, at di mamagcano ang lumbay dahil +sa gayong capiitan na sucat icapighatî nang sinoman. Nang maguumaga +na,y, muling linibot ang pulô, at naquita niya,y, maraming mang̃a +alimang̃o, hipon at iba pang ganganito na nangagaling sa dagat, humuli +siya nang ilan at caniyang quinain nang hilao, sa pagca,t, uala siyang +apuy na paglutoan.</p> + +<p>Dito,y, humintò siya hangang siya,y, nacaquita na may lumalabas na +mang̃a pagóng: nang maquita niyang malayò sa dagat ay hinandulong niya +ang isa, at caniyang ibinaligtad; gayon din ang guinaua niya sa iba na +caniyang nahuli, at nang houag macatacbo; at sacá quinuha niya ang +isang sundang na caniyang daladala sa bayauang, na siyang dahil na +iquinaligtas niya sa camatayan, hiniua niya ang isa sa naturang +pagóng, at ininom niya ang dugô.<span class='pagenum'><a name="Page_18" id="Page_18">Páhiná 18</a></span> sa pagca,t, ualang totoong maquitang +tubig: ganito rin naman ang guinaua niya sa ibang mang̃a pagóng; ang +lamán ay ibinilad niya sa arao, at caniyang cacanin, na guinaua niyang +pindang ó tapa, at nang mangyaring ang balat ay magaua niyang sahuran +nang tubig cung umuulán, sa pagca,t, doon ay totoong maulán. Sa +paraang ito,y, siya,y nabuhay, at nacacain sa mang̃a unang arao na +pagcatirá niya doon; pinapatay niya ang lahat nang mang̃a pagóng na +caniyang mahuli; at mayroong totoong malalaqui na hindi niya ma +ibaligtad, at natatalo siya sa lacas; at cahit quinucubabauan niya at +sinsac-yan ay hindi niya matalo, at itinatacbo siya sa dagat; caya +natalastas niya cung alin ang mang̃a pagóng na caniyang nahuli at cung +alin ang hindi. Sa canilang talucap ay maraming nasahod na tubig si +Serrano, sa pagca,t, mayroong totoong malalaqui na naglalaman nang +dalauang arrobang tubig at mayroon namang mumunti na cacaunting tubig +ang nasisilid.</p> + +<p>Nang maquita ni Pedro Serrano na marami siyang baon na cacanin at +iinumin, ay inacalà niya na cung siya,y, macaquita nang apuy, nang +mailutò niya ang caniyang cacanin, at nang siya naman ay +macapagpausoc, cung<span class='pagenum'><a name="Page_19" id="Page_19">Páhiná 19</a></span> may dumadaang alin mang sasac-yan, sa pagca,t, +ito,y, isang palatandaan, ay uala nang cuculang̃in sa caniya. Sa +pagnanasang ito, sa pagca,t, siya,y, tauong magdaragat, na sa alin +mang cahirapan ay madaling gumaua nang paraan sa iba, humanap siya +nang bató na magagauang pingquian, sa pagca,t, ang caniyang sundang ay +gagauin niyang binalol ó pamingquî; at sa pagca,t, ualang maquitang +bató sa pulô, at yao,y, nababalot nang buhang̃ing patay, ay ang +guinaua,y, napasadagat, sumisid siya at humanap sa ilalim nang bató; +at sa totoong pagpipilit ay nacacuha nang mang̃a pinquian, at pinili +niya ang lalong mabuti, at caniyang binibiac na pinaguumpog ang +dalauang bató nang magcaroon nang talím na pagpipingquian, tinicman +niya na piningqui nang caniyang sundang, at nang maquitang linalabasan +nang apuy ay pinagpunitpunit niya ang capisang niyang barò, at +pinagligasligas niyang maliliit, na siya niyang guinauang lulog, at sa +caniyang catiyagaan at cauulit nang pagpingquî ay nacucuha siya nang +apuy.</p> + +<p>Nang mangyaring houag mamatay at houag mapugnao ang caniyang apuy ay +cumuha siya nang maraming yaguit na ipinapadpad sa tabi nang mang̃a +alon sa dagat, at pinamumulot niya ang mang̃a capicapisang na<span class='pagenum'><a name="Page_20" id="Page_20">Páhiná 20</a></span> cahoy, +na tinatauag sa castila na ovas marinas, at mang̃a tabla nang mang̃a +sasacyang nadudurog sa dagat, at mang̃a talaba at mang̃a butó nang +isdà, at iba pang mang̃a bagay na magdidiquit sa apuy. At nang houag +mamatay sa ulán, ay gumaua nang isang cubocubohan na pinagugnay-ugnay +ang mang̃a talucab nang mang̃a pagóng na pinatay niya, at totoong +pinacaing̃atan na houag mamatay.</p> + +<p>Sa loob nang dalauang bouan, at marahil ay culang culang pa, sa +cauulán, sa arao at sa calamigan nang lugar na yaon ay siya,y, naguing +hubo,t, hubad, dahil na nabuloc ang caniyang damit na bahaguià na +lamang nacatatataquip sa caniya. Dahil sa totoong cainitan nang arao +ay nahahapó siyang masaquit, sa pagca,t, damit man ay uala siya, lilim +man ay uala siyang masilung̃an. Capag siya,y, totoong nahihirapan nang +init, ay lungmulubog siya sa tubig. Nabuhay siya nang tatlong taon sa +ganitong cahirapan, at sa panahong ito ay nacaquiquita siya nang +mang̃a ilang sasac-yan na nagdaraan doon; datapoua,t, cahit siya,y, +nagpapausoc, na siyang tandà sa dagat nang tauong nasisinsay at +napapahamac, ay hindi napupuná nang mang̃a sasac-yan, ó dahil caya sa +catacutan sa mang̃a pungtod ay hindi macapang̃ahas<span class='pagenum'><a name="Page_21" id="Page_21">Páhiná 21</a></span> lumapit sa +caniyang quinalalag-yan at nagpapatuloy nang paglayag. Ang bagay na +ito,y, totoong ipinagpipighati ni Pedro Serrano, na pipiliin ang +camatayan, houag lamang magtiis nang ganoong cahirapan. Sa sing̃ao +nang lugar na yaon ay totoong humahabà ang balahibo nang boong +catauan, na anaqui balat nang hayop, na tila sa baboy damo; ang buhoc +at ang balbas ay dungmarating hangang sa bayauang.»</p> + +<p>«Nang macaraan ang tatlong taon, isang hapo,y, malayò sa gunità ni +Pedro Serrano ay nacaquita nang isang tauo sa pulóng yaon, na sa +gabing nacaraan ay napahamac siya sa mang̃a pungtod ó cababauan doon, +at ang caniya lamang natimbulan ay capisang na tabla nang sasac-yan, +caya siya nacarating doon; at sa pagca,t nang magliuanag ay naquita +niya ang usoc nang apuy ni Pedro, sinapantaha niyang may tauo roon, +linapitan niya sa lang̃oy, na ang caniyang quinacapitan ay ang +naturang tabla. Nang magcalapit na ang dalaua, ay di sucat matalastas +cung sino ang lalong napapamang̃a sa dalaua. Inisip ni Serrano na ang +caniyang naquiquita ay ang demonio na naganyong tauo na tutucso sa +caniya, nang siya,y, magpatiuacal. Ang isip naman nang bagong dating +ay si Serrano ay ang tunay na demonio, sa pagca,t, to<span class='pagenum'><a name="Page_22" id="Page_22">Páhiná 22</a></span>toong habà nang +mang̃a balahibo, balbas at mang̃a buhoc. Capoua nagsitacbo, at si +Pedro Serrano ay naguicà nang ganito: «Jesus, Jesus, iligtas mo aco, +Pang̃inoon co, sa demonio.» Capagcaring̃ig nito ay naalis ang tacot +nang isa at inacalà na si Pedro Serrano ay tauo ring capoua niya, caya +pinagbalican at pinagsabihan nang ganito: «houag cang lumayò sa aquin, +capatid co, sa pagca,t, aco,y, cristiano ring para mo» at nang siya,y +maniualà ay dinasal niya nang malacas ang <i>Sumasampalataya</i>, at nang +maring̃ig ni Pedro ay pinagbalican niya, at ang dalaua,y, nagyacap +nang daquilang pagibig, at dinaluyan ang canilang mang̃a mata nang +maraming luhà, yayamang sila,y, pinagsing isang palad sa iláng na +yaon, na uala nang pagasang macaalis pa. Halihaling sinasalita ang +pinagdaanan nilang buhay. Inacalà ni Pedro na ang caniyang casama,y, +nagugutom, ay binigyan niya nang pagcain at pagìnom; dahil dito,y, +naauasuasan ang caniyang paghihinagpis, at pagcatapus ay pinagusapang +mulî ang canilang pamumuhay sa macacayanan, na pinagbahabahagui ang +mang̃a oras nang arao at gabi sa paghanap nang canilang icabubuhay sa +dagat, at ang mang̃a cahoy at mang̃a buto<span class='pagenum'><a name="Page_23" id="Page_23">Páhiná 23</a></span> nang isdâ, at iba pang +mang̃a bagay na icapagdidiquit nang apuy; at lalong lalò na ang +laguing paglalamay, na sila,y, naghahalihalili, nang houag mamatay ang +apuy. Ganito ang canilang pamumuhay nang mang̃a ilang arao; +datapoua,t, hindi naglaon at sila,y, nagcaalit, at dahil dito,y, +sila,y, nagbucod nang pagcain, na ang culang na lamang ay magbabag: +nang dito,y, mapagquiquilala ang casam-an nang ating mang̃a caugalian. +Ang dahil nang canilang pinag-aauayan ay ang pagsasabi nang isa sa +isa, na hindi quinacaling̃a ang dapat gauin; at ang cagalitang ito,t, +mang̃a pang̃ung̃usap ay siyang ipinagcaalit nila at ipinagcahiualay. +Datapoua,t, sila rin, nang macapagmunimuni na, ay naghing̃ian nang +tauad, at nagcaibigang mulî, at macasamang nabuhay na may apat na +taon. Sa panahong ito,y, naquita nilang dungmaan ang ilang sasac-yan, +at sila,y, nagpausoc; datapoua,t, hindi nila pinaquinabang̃an, at +hindi sila napansin nang mang̃a sasac-yan; caya ng̃a di mamagcano ang +canilang capighatian, na culang na lamang ay malagot ang canilang +hining̃a.»</p> + +<p>«Sa catapusan nitong mahabang panahon ay nagcataong dumaan doon ang +isang sasac-yang totong nalalapit sa canila, na nacaquita nang +canilang pagpapausoc, at ibi<span class='pagenum'><a name="Page_24" id="Page_24">Páhiná 24</a></span>nunsod sa canila ang bangca, at sac-yan +nila sa pagparoon sa daong. Si Pedro Serrano at ang caniyang casama na +capoua nagsihabà na ang canilang mang̃a balahibo at balbas, ay nang +malapit na ang bangca, ay nang houag acalain nang mang̃a marinero na +sila,y, demonio, ay dinasal nila ang <i>Sumasampalataya</i> at sinambit +nila nang malacas ang ng̃alan nang ating Mananacop; at dahil dito,y, +hindi nang̃atacot ang mang̃a marinero, cahit sila,y, ualang anyong +tauo. Dinala na sila sa canilang sasac-yan, na di mamagcano ang +pagtataca nang balang sa canila,y, macaquita at macaring̃ig nang +mang̃a cahirapang canilang pinagdaanan.</p> + +<p>Ang casama,y, namatay sa dagat nang papatung̃o sa España. Si Pedro +Serrano,y, dumating dito, at lumipat sa Alemania, na siyang +quinalalag-yan nang Emperador sa panahong yaon: hindi inaahit ang +caniyang balahibo, balbas at buhoc, at nang maguing tandâ at catunayan +nang caniyang pagcabagbag, at nang lahat nangyari sa caniya. Sa lahat +nang bayang caniyang pinagdadaanan, cung ibig niyang paquita ay +nagcacaroon siya nang maraming salapi. Ilang mang̃a guinoo at mang̃a +caballero na nacaibig macaquita nang lagay niya, ay pinagcacalooban +siya nang gugugulin sa cani<span class='pagenum'><a name="Page_25" id="Page_25">Páhiná 25</a></span>yang paglacad; at ang Emperador sa +pagcaquita sa caniya at pagcaring̃ig ay pinagcalooban siya nang apat +na libong piso, na bouis sa taon taon. Nang cucunin niya, ay namatay +siya sa Panamá, na hindi niya nacamtan.»</p> + +<p>«Ang lahat nang salitang ito, para nang nabanguit na, ay sinasalita +nang isang Caballero na ang ng̃ala,y, si Garci-Sánchez de Figueroa, na +sa caniya co napaquingan, at nacaquilala cay Pedro Serrano; +pinatotoohanan niya na sa caniyang bibig napaquingan, at nang matapus +na siya,y, maquita nang Emperador ay binauasan nang cauntì ang +caniyang buhoc at balbas nang houag dumating hangan sa bayauang; at +cung siya,y, natutulog sa bagi ay pinupusód niya, at cung hindi gayon, +ay sungmasabog sa hihigan na nacalilingatong sa caniyang pagtulog.»<span class='pagenum'><a name="Page_26" id="Page_26">Páhiná 26</a></span></p> + +<div class="figcenter" style="width: 146px;"> +<img class="gap" src="images/025.jpg" width="146" height="23" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<hr/> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_27" id="Page_27">Páhiná 27</a></span></p> + +<h2>ANG BAGONG ROBINSON.</h2> + +<h3 class="gap">HISTORIA MORAL</h3> + +<div class="figcenter" style="width: 148px;"> +<img src="images/027.jpg" width="148" height="17" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" /> +</div> + +<h2 class="gap"><a name="PASIMULA" id="PASIMULA"></a>PASIMULA</h2> + + +<p>Sa isang bahay sa parang na di nalalayóng lubhâ sa Hamburgo, mariquit +na ciudad nang Alemania, na nalalagay sa dalampasigan nang mayamang +ilog na Albis, ay tungmatahan ang isang malaquing ancan nang mang̃a +tauong magcacamaganac at magcacaibigan. Mahirap matalastas cung alin +ang lalong minamahal nang ama at ina, na pinacaulo nang ancang yaon ó +familia; cung ang caniyang mang̃a anac na lalaqui na si Nicolás at si +Juan, ó ang mang̃a anac na babayi na si Teodora at si Luisa; ó ang +caniyang mang̃a pamangquin na si Enrique at si Cárlos, ó si Ramon at +si Basilio, mang̃a anac nang dalaua nilang caibigan. Ang dalauang +ito,y,<span class='pagenum'><a name="Page_28" id="Page_28">Páhiná 28</a></span> mang̃a binatà na, at ang iba,y, mang̃a batà na di parapara ang +canilang edad. Ang lahat ay nacacaisaisang loob na parang +magcacapatid; at ang lahat ay paraparang nagsisisunod nang maligaya sa +ama at sa ina, at nagsusumicap nang pagaaral at nang pagpapacabuti +nang asal, sa pamamaguitan nang ayos na turò, na sa pagpapaliuanag sa +canilang pagiisip ay nalilimbag naman ang magandang ugali sa canilang +mang̃a pusò. May oras silang iguinagaua, at may oras na +ipinaglilibang; datapoua,t, ang caraniua,y, sila,y, nagsasamasama, at +habang gungmagaua sila nang anoman, ay pinagsasalitaan sila nang +canilang ama nang sarisaring Historia at mang̃a salitâ, na bucod sa +nagbibigay calibang̃an sa canila, ay nacacaroon sila nang mabuting +halimbaua nang cabanalan, nang puri at uastong caugalian.</p> + +<p>Ang susunod na Historia Moral ni Robinson ay siyang nagamit nilang +salitaan sa maraming hapon; at nang maunauà nang ama na totoong +isinasaloob at iquinaliligaya nang mang̃a batà ang mang̃a di +caraniuang bagay na nangyari doon sa sauing palad na binatà, at ang +paquinabang sa salitang ito, ay minatapat na isulat at icalat, nang +maguing libang̃an nang ibang mang̃a bata na macababasa ó macariring̃ig +nang gayon<span class='pagenum'><a name="Page_29" id="Page_29">Páhiná 29</a></span> ding caligayahan, at cung magcaminsa,y, gayon ding +capaquinabang̃an.</p> + +<p>—Ama co, ang uica ni Teodora nang isang hapong masayá nang tagarao. +¿Pagsasalitaan caya ninyo cami ng̃ayon, para nang dati, nang anomang +Historia?</p> + +<p>—Oo, anac co, ang sagot nang ama, datapoua,t, sayang na di natin +macamtan ang caligayahan nitong matahimic na hapon. Tayo,y, pasa +parang, na doo,y, ang pananariuà nang mang̃a halaman ay nagaanyaya sa +atin.</p> + +<p>—¡Oh, totoong mabuting bagay ang inyong naisipan! ang sigao nang +lahat; ¡doo,y, paano caya ang ating calibang̃an!—At naglulucsuhan sa +touâ ay nanaog nang bahay, at capagdating sa masayang parang ay +pinasimulan ang ganitong salitaan.</p> + + + +<hr/> + +<h2><a name="UNANG_HAPON" id="UNANG_HAPON"></a><b>UNANG HAPON.</b></h2> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿Dito baga tayo, ama?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Oo, dito sa ilalim nang punò nang manzano.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Ito,y, isang lugar na totoong cauiliuili.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_30" id="Page_30">Páhiná 30</a></span></p><p><span class="smcap">Ang Lahat</span> <i>(nang̃aglucsuhan sa malaquing toua at ang uica nila,y,)</i>. +Cauiliuiling totoo dito.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Datapoua,t, ¿anong iniisip ninyong gauin habang sinasalita co +sa inyo ang Historiang ito? Caraniua,y, ayao cayong magtung̃ang̃a +lamang: ang ualang guinagaua cailan man ay di mabuti.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Nararapat na tayo,y, magcaroon nang anomang paglilibang̃an +dito.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina.</span> Aco,y, may dala náng gulay na hihimayin. ¿Sinong ibig +tumulong sa aquin?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Lahat.</span> Aco, aco, aco.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Caming dalaua ni Luisa, at icao, Cárlos, ¿maghihimay baga +tayo nang gulay?</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Aco,y, hindi, sa pagca,t, gagauin co ang tanicalang +itinuturo sa aquin nang ating ina.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Cung gayo,y, tayo,y, maghimayhimay na dalaua lamang. +Halica, Cárlos, umupo ca.</p> + +<p><span class="smcap">Si Basilio</span> <i>(naquiupo naman, at naguica:)</i> Ibig co namang gumaua na +para ninyo.</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon.</span> At aco naman.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Dito,y, maluag. Tingnan natin cung sino pa ang maghihimay.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Lumagay cayo na mangyaring<span class='pagenum'><a name="Page_31" id="Page_31">Páhiná 31</a></span> maquita ninyo ang paglubog nang +arao, sa pagca,t, ng̃ayon ay totoong mariquit ang lagay nang lang̃it.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p><i>(Nagsiupong lahat, at pinasimulan ang paggaua nila.)</i></p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Ng̃ayon, mang̃a anac co, sasalitin co sa inyo ang isang +Historia, ó isang nangyaring totoong cacaiba, na sa pasimula,y, +maninindig ang inyong mang̃a buhoc, at pagcatapus ay ilulucso ninyo sa +touà.</p> + +<p><span class="smcap">Si Tedodora.</span> Oh! houag sanang totoong malungcot.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Cung totoong malungcot, ay houag; sa pagca,t, iiyac caming +ualang pagsala.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Pabayaan natin, at naaalaman nang ating ama ang caniyang +guinagaua.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Houag cayong matacot, mang̃a anac co, at sasalitin co sa inyo +nang boong pagiing̃at, nang houag magcaroon nang anomang bagay na +totoong malungcot.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa ciudad nang Hamburgo ay may isang tauong ang apellido,y, +<i>Robinson</i>, na may tatlong anac. Ang pang̃anay ay nacaibig na +magsundalo; nagsundalo na ng̃a, at namatay sa isang digmà laban sa +mang̃a francés. Ang icalaua,y, nahilig sa pagaaral, at isang arao sa +paginom nang tubig na malamig sa oras na totoong na<span class='pagenum'><a name="Page_32" id="Page_32">Páhiná 32</a></span>iinitan, ay +nagcasaquit nang dibdib at namatay.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Caya ng̃a ang uicà nang ating ama, ay capagca tayo,y, +totoong naiinitan, ay di dapat uminom.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Ualang natitirá cundi ang anac na bunsò, na ang ng̃ala,y, si +Conrado; at caya ng̃a ang ama at ina magmulà niyon ay ang boong +pagasa,y, inilagay sa nacaisaisang anac, na iniibig na parang +balintatao nang mang̃a mata; datapoua,t, ang canilang pagmamahal ay +hindi mabuti.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿At anong ibig ninyong sabihin, ama co, dito sa hindi +mabuting pagmamahal?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Ng̃ayo,y, ipahahayag co sa iyo.—Cayo,y, iniibig naman namin, +para nang natatalastas na ninyo: datapoua,t, gayon man ay +pinagpipilitan namin na cayo,y, matutong gumaua, tinuturuan namin cayo +nang maraming bagay na nacauiuili at paquiquinabang̃an, sa pagca,t, +natatalastas namin na sa paraang ito ay cayo,y, babait, at cung +gayo,y, ualang pagsalang cayo,y, magcacapalad. Datapoua,t, ang mang̃a +magulang ni Conrado ay iba ang pagpapalagay, sa pagca,t, pinababayaang +gauin ang balang maibigan nang minamahal nilang anac; at pagca,t, ang +munting<span class='pagenum'><a name="Page_33" id="Page_33">Páhiná 33</a></span> caballero,y, ualang iniibig cundi ang maglaro, at ayao +magsipag at magaral nang anomang bagay, pinababayaang ualang guinagaua +at maglicot sa boong maghapon; na sa macatouid, ay sa pagaaral at sa +mabuting turò nang magulang ay ualang pinapaquinabang. Ito ng̃a, anac +co, ang tinatauag na pagmamahal na hindi mabuti.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Ng̃ayon co natalastas.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Lungmalaqui ang batang si <i>Robinson</i> na ualang matutuhang +paglag-yan sa caniya. Ninanasà nang ama na magaral nang +pang̃ang̃alacal; datapoua,t, hindi ibig nang anac, sa pagca,t, ayon sa +caniyang uicà, ang lalong ibig niya,y, macaquita nang mundo at +magpagalagala: sa catagang uica,y, ualang iniibig cundi ang siya,y, +mabuhay na pagayon lamang, ualang gauà at ualang quinapapacanan, na +parang hindi tayo itinalaga sa alin mang calagayan na sucat +paquinabang̃an. Sa catunaya,y, ang batang ito,y, ualang munting +pagiisip nang pagsasalità. Cung siya,y, nagaral nang mang̃a bagay na +sucat paquinabang̃an at quinacailang̃an, ay ibang iba sana ang +caniyang pananalità; datapoua,t, ¿anong mahihità sa paggalà sa mundo +nang isang binatang ualang munting pinagaralan na para ni Conrado? +Capag nagnanasang mag<span class='pagenum'><a name="Page_34" id="Page_34">Páhiná 34</a></span>hanap buhay sa alin mang bayan ay +quinacailang̃an ang pagcatalastas at catalasan; at ang ating +<i>Robinson</i> ay hindi nag-iisip nang ganitong bagay.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Tumuntong na siya sa labing pitong taon, at hangan nion ay ualang +guinagaua cundi ang acsayahin ang panahon sa pagpapalibotlibot sa +lahat nang oras. Ualang arao na di inuung̃utan ang caniyang ama na +siya,y, big-yang pahintulot na maglayag; datapaoua,t, ang sagot nang +ama, ay ang caniyang ninanasà ay isang malaquing caululan, cailan man +ay ayao na mariring̃ig ang bagay sa paglayag. Isang arao ...</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Ng̃ayon, pasisimulan ang salita.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Houag cang magiing̃ay.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Isang arao, na ayon sa caniyang caugalian, ay naglilibot sa +tabi nang dagat, ay nasumpung̃an ang isa niyang caibigan. Ito,y, anac +nang isang Capitan sa isang sasac-yan, at nahahandang paroon sa +Lóndres na casama nang caniyang ama.</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> ¿Saan sila sasacay, sa carruaje baga?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Hindi, Cárlos; nang mangyaring macarating sa Lóndres ay +quinacailang̃an ang lumayag, at daanan ang malaquing bahagui nang +tubig, na tinatauag na dagat sa Hilagaan.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_35" id="Page_35">Páhiná 35</a></span></p><p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Itinanong nang caniyang casama ibig niyang sumama sa +paglalayag. Totoong ibig co, ang sagot ni Conrado Robinson; +datapoua,t, hindi magsisipayag ang aquing mang̃a magulang.—Hayo, ang +sagot nang isa; sumama ca sa aquin: sa loob nang tatlong lingo ay +magbabalic na tayo; at cung ayao cang pumayag dahil sa iyong ama at +iyong ina, ¿mayroon pa cayang dapat gauin, cundi ang sabihin ang +quinalalag-yan mo?—Datapoua,t, uala acong salapî sa supot, ang uicà +ni Conrado Robinson.—¿Anong cailang̃an? ang sagot nang isa: +ipinagbabayad quita sa paglayag.—Napahintong sandalî si Robinson, at +pagcatapus caracaraca,y, tinapic ang camay nang caniyang casama, at +naguicà: «caibigan, tayo,y, magcamay at sumacay na tuloy.»</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Capagca uica nito ay ipinagbilin sa isa na sa loob nang ilang oras ay +paroon siya sa caniyang ama at ina, at sabihing siya,y, lumayag, at +nang macarating lamang sa Inglaterra, at caracaraca,y, sila,y, +magbabalic. Tambing na lumulan ang dalauang magcaibigan.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Ay, ay! hindi co naiibigan yaong si Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolàs.</span> Aco man.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_36" id="Page_36">Páhiná 36</a></span></p><p><span class="smcap">Si Basilio.</span> ¿At baquit?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Sa pagca,t, iniuan ang caniyang mang̃a magulang na uala +silang pahintulot.</p> + +<p><span class="smcap">Si Basilio.</span> Mayroon cang catouiran, Juan: gumaua siya nang malaquing +camaliang dapat nating icahabag. Mabuti na lamang at bihira ang binatà +na di nacatatalastas nang dapat gauin sa canilang mang̃a magulang.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> ¿Sa bagay ay mayroong ibang catulad si Robinson?</p> + +<p><span class="smcap">Si Basilio.</span> Hangan ng̃ayo,y, uala acong naquiquitang sinoman; +datapoua,t, ang natatalastas cong malinao ay ualang mangyayaring +magaling sa mang̃a binatang para niya.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Cung gayo,y, paquingan natin ang nangyari cay Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Ang mang̃a marinero,y, itinaas ang mang̃a sinipete, at +iniladlad ang mang̃a layag; humihip ang hang̃in at tumulac ang +sasacyan, at ang Capita,y, napaalam sa ciudad at macaanim na +nagpaputoc nang cañon. Si Robinson ay na sa ibabao nang cubierta ó +carang, casama nang caniyang caibigan, at ualang pagcasiyahan nang +touâ, sa pagcaquitang siya,y, nacapaglayag din.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_37" id="Page_37">Páhiná 37</a></span></p> + +</div> +<div class="blockt2"> +<p>Ang arao ay mapayapa, at ang hang̃in ay ayon sa canilang +patutung̃uhan, caya caracaraca,y, di na nila maquita ang ciudad nang +Hamburgo; at nang sumunod na arao ay na sa calauacan na sila nang +dagat. Ang lupa,y, unti-unting nanaualà sa canilang mang̃a mata; +datapoua,t, ¡laquing pagcagulat ni Robinson sa pagcaquitang uala +siyang natatanao sa caliua,t, canan, sa licod at harapan, cundi pulos +na tubig, at sa itaas naman ay lang̃it!</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Marahil ay iya,y, totoong mariquit pagmasdan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ina.</span> Hindi malayong iyong mapagmasdan ng̃ayong mang̃a ilang arao +ang naquita ni Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Cung gayo,y, ¿tayo pô baga naman ay paparoon?</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon.</span> Paparoon tayo cung ating isasaloob ang pagtuturò sa atin +nang Geografia, at capag natutuhan natin ang pagpapalipatlipat sa +iba,t, ibang lugar.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Cung sa lagui ninyong pagsusumaquit sa paggaua, at sa inyong +casiyahan sa pagcain at sa paginom ay magcaroon nang lacas ang inyong +catua-an, nang mangyaring cayo,y, macapaglayag doon, marahil ay +tayo,y, macapagpasial isang arao hangang Travemunda, na doon<span class='pagenum'><a name="Page_38" id="Page_38">Páhiná 38</a></span> ang mulà +nang dagat na tinatauag na Báltico.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Lahat.</span> ¡Oh, totoong buti cung gayon!</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Diya,y, lululan tayo, at tayo,y, dadalhin sa dagat hangang sa +may icaapat na leguas. <i>(Capagcaring̃ig nito,y, agad nagtindigang +lahat, at niyacap sa liig ang canilang ama. May naglalambitin sa +caniyang camay, at mayroong yumayacap sa caniyang mang̃a paa, na +ipinaquiquilala ang canilang mang̃a catouaan sa paglulucsahan at +pagtatacbuhan.)</i></p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> ¿Ipagsasama po naman ninyo aco?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ina.</span> Oo, cung sacali,t, icao ay malacas na, na sucat cang madala +roon.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Datapoua,t totoong malayò, ¿ano pô, di pô baga ganoon? +Marahil ay malayò pa sa Vandesbec,<a name="FNanchor_1_1" id="FNanchor_1_1"></a><a href="#Footnote_1_1" class="fnanchor">[1]</a> na tinatahanan nang Sr. Claudio, +at nang isang Caballlero na may isang bahay na malaqui, at isang +halamanan na totoong malaqui, malaquing di palac sa halamanan natin. +Aco,y, naparoon na niyong arao na humahanap tayo nang mang̃a batóng +sarisaring culay; at niong....</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_39" id="Page_39">Páhiná 39</a></span></p><p><span class="smcap">Ang ama</span>. At niong pinanonood natin ang pagaararo nang lupa.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Oo ng̃a pò; at niong tayo,y, pumasoc sa pandayang malapit sa +daan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. At tayo,y, umaquiat sa guiling̃an.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¡Aba! oo ng̃a pò: doon inilacpac nang hang̃in ang aquing +sombrero.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang sombrero na pinulot at iniabot sa iyo nang batà sa +guiling̃an.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Yao,y, isang batang mabuti, ¿ano pô?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Isang batang totoong mabuti, na nagpautang sa atin nang loob, +cahi,t, di tayo niya naquiquilala.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¿At inyo pò baga namang guinanti?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Oo: ang baua,t, isa ay dapat gumanti sa nagpapautang sa atin +nang loob. Datapoua,t, tila nalilimutan natin si Robinson. Magmadali +tayo,t, cung hindi, ay di na natin siya aabutan, sa pagca,t, parang +inalilipad ang caniyang paglayag.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Dalauang arao ay nagcaroon sila nang mabuting panahon at mabuting +hang̃in. Sa icatlong arao ay nagdilim ang lang̃it at ang dagat, at +nararagdagan nang nararagdagan ang dilim, at saca humihip ang hang̃ing +totoong malacas. Cung minsa,y, totoong manining̃as ang quidlat, na +<span class='pagenum'><a name="Page_40" id="Page_40">Páhiná 40</a></span>anaqui tila nagaalab ang lang̃it; cung minsa,y, totoong nagdidilim na +anaqui hating gabi; sacá sumusunod ang ualang licat na culog; +catacottacot ang ulán, na anaqui ibinubuhos, at ang alon ay +catacottacot na parang bundoc.</p> + +<p>¡Cung ating maquiquita ang linucsco-lucso nang sasac-yan! Sinasalubong +nang isang mataas na alon na iquinatataas; sacá biglang ibinubulid sa +cailaliman. Ang mang̃a tauo,y, humahanap nang macapitan, at nang houag +silang mang̃ahulog sa guiniuang guiuang nang sasac-yan. Si Robinson na +hindi datihan sa mang̃a bagay na ito, ay totoong nalulà, ualang licat +ang pagsusucá na halos mamatay.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Ito ang caniyang napalâ.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. «¡Ay ama,t, ina co! ang palaguing isinisigao ni Robinson: +cailan ma,y, di na ninyo aco maquiquita. ¡Laquing capalamarahan ang +guinaua co sa pagbibigay sa inyo nang ganitong capighatian!»</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Saca biglang naring̃ig na umalatiit sa ilalim nang cubierta ó carang. +«¡Mahabag ca pô sa amin. Pang̃inoon namin!» ang isinisigao nang mang̃a +marinero, na nang̃amumutlang di hamac. ¿Ano iyan? ¿ano ang nangyari? +ang tanong ni Robinson, na halos mamatay sa tacot.—¡Ca<span class='pagenum'><a name="Page_41" id="Page_41">Páhiná 41</a></span> auaaua tayo! +ang tugon sa caniya: tayo,y, mamamatay: ibinual nang culog ang palong +trinquete, (sa macatouid, ay isa sa mang̃a tatlong árbol na matotouid +nang isang sasac-yan, itong nabali ay siyang lalong nalalapit sa +daong) at ang árbol mayor ay bahaguia na lamang tumatayò, na +cailang̃ang putulin at ihulog sa tubig.</p> + +<p>«¡Tayo,y, mamamatay!» ang uicà nang isang na sa bodega: «ang sasac-yan +ay mapupunò nang tubig.»</p> + +<p>Capagcaring̃ig nito ni Robinson na nacaupò sa camarote, ay naghimatay. +Ang lahat ay nagsipaglimas, at nang cung mangyayari ay houag lumubog +ang sasac-yan. Nang maquita nang isang marinero na si Robinson lamang +ang hindi cumiquibò, ay siya,y, itinulac, at pinagsabihan na cung siya +lamang ang hindi gagaua nang anoman.</p> + +<p>Tinicman ni Robinson na siya,y, nagbang̃on, cahi,t, totoong +nanghihinà, at siya nama,y, naquilimas. Sa oras na ito,y, nagutos ang +Capitan na magpaputoc nang cañon, at nang cung may nalalapit na ibang +sasac-yan ay nang matalastas ang capang̃anibang quinalalag-yan nila. +Hindi natalastas ni Robinson ang dahilan nang putoc na yaon, ay +inacalang nabiac ang<span class='pagenum'><a name="Page_42" id="Page_42">Páhiná 42</a></span> sasac-yan, at dahil dito,y, muling naghimatay. +May isang marinero na sa maquitang hindi siya cumiquilos ay itinulac +siya,t, sinicaran at inacalang siya,y, patay.</p> + +<p>Sinasaquit ang paglilimas, datapoua,t, ang tubig ay lalong dumarami, +at ualang inaantay cundi ang lumubog ang sasac-yan. Nang mangyaring +gumaangaan, ay inihaguis sa dagat ang mang̃a bagay na hindi nila +totoong quinacailang̃an, para nang mang̃a cañon, mang̃a cahoy at iba +pa; datapoua,t, uala ring quinasapitan. Naring̃ig nang isang sasac-yan +ang putoc nang cañon na palatandaan na may humihing̃ing tulong na +ibang sasac-yan, at inilapit sa canila ang isang bangcá at nang +maligtas ang mang̃a tauo; datapoua,t, ang bangcang ito,y, hindi +macalapit, sa pagca,t, totoong malacas ang alon. Sa catapusa,y, +nacalapit din sa popa ó huli at sila,y, hinaguisan nang lubid nang na +sa pang̃anib na sasac-yan, at sa paraang ito,y, nailapit na mabuti ang +bangcà at caracaraca,y, nagsilipat na lahat. Si Robinson na hindi +macatayó ay inihaguis sa bangcà nang ibang mang̃a marinerong may auà +sa caniya.</p> + +<p>Bahaguia na lamang nacagagaod, ay<span class='pagenum'><a name="Page_43" id="Page_43">Páhiná 43</a></span> ang sasac-yan na hindi pa nalalayò +sa canila ay lumubog. Mabuti na lamang at pumayapà na ang panahon, at +cundi ay lalamunin din nang alon ang bangcang punô nang tauo. Nang +macaraan na sa di mamagcanong capang̃aniban, ay dumating din sa isang +sasac-yan, at doon sila,y, pinalulan.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Mabuti na lamang at ang mang̃a tauong ito,y, di +nang̃alunod.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. ¡Totoong aco,y, nagaalaala at baca ng̃a mang̃alunod sila!</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Cung gayo,y, madadalâ si Robinson, at hindi na gagauang mulî +nang gayong capang̃ahasan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina</span>. Ito rin ang inaacalà co; at marahil ay magcacabait na.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. ¿At ano ang guinagaua sa caniya?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang sasac-yang linipatan nila ay napatung̃o sa Lóndres. Nang +macaraan ang apat na arao ay na sa sa uauà na sila nang Támesis; at sa +icalimang arao ay dumoong na sila sa tapat nang ciudad nang Lóndres.</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos</span>. ¿Ano pong cahulugan niyong uicang Támesis?</p> + +<p><span class="smcap">Si Basilio</span>. Ang Támesis ay isang ilog na Ingalaterra, na para naman +nang ilog natin ditong Albis, na pinapasucan sa da<span class='pagenum'><a name="Page_44" id="Page_44">Páhiná 44</a></span>gat at hindi +nalalayô sa Lóndres. Capag nalalapit na sa dagat ang isang ilog ay +tinatauag na uauà.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang lahat ay nagsiahon sa lupà nang malaquing touà at +naligtas sila sa capang̃aniban. Datapoua,t, ang unang guinauà ni +Robinson ay ang panonood nang daquilang ciudad nang Lóndres, at +nacalimutan ang caniyang sasapitín. Gayon ma,y, siya,y, nagdamdam +cagutuman, at napagtalastas niya na ang pagtirá sa ciudad nang Lóndres +ay hindi nacabubusog; at caya ng̃a inisip niyang siya,y, magsalità sa +Capitan, at ipagmacaauà niyang siya,y, ipagsalo. Tinangap siya nang +Capitan nang magandang loob, at quinasalo sa pagcain, at habang +sila,y, cungmacain ay itinanong cay Robinson cung ano ang dahilang +iquinaparoon niya sa Lóndres, at cung ano ang ninanasa niyang gau-in +doon. Sinalitâ sa caniya ni Robinson nang maliuanag, na caya siya +naglayag ay sa pagaalio lamang, at idinugtong pang nang̃ahas siya nang +ualang pahintulot ang caniyang mang̃a magulang, at ng̃ayo,y, ualâ náng +matutuhang gau-in.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>«Hindi pala naaalaman nang iyong mang̃a magulang.» ang uicà nang +nagugu<span class='pagenum'><a name="Page_45" id="Page_45">Páhiná 45</a></span>lumihanang Capitan; at nahulog sa camay ang cuchillong +guinagamit niya sa pagcain. «¡Dios co! maanong naalaman co muna ang +bagay na ito. Paniualaan mo aco, pang̃ahas na binatà; na cung +napagalaman co ito sa Hamburgo, disin ay di quita tinangap sa aquing +sasac-yan, cahit aco,y, hinandogan mo nang isang millon.» Ibinabâ ni +Robinson ang mang̃a matá; ang cahihiyan ay napagquilala sa caniyang +muc-hà, at hindi macaimic.</p> + +<p>Ang may puring Capitan nang sasac-yan, ay ipinatuloy ang pagpapahayag +sa caniya nang lahat niyang camalian. Sinabi sa caniya, na cailan +ma,y, hindi siya maguiguing mapalad, liban na lamang cung baguhin niya +ang caniyang loob, at huming̃ing tauad sa caniyang mang̃a magulang. Si +Robinson nama,y, umiiyac.</p> + +<p>«Datapoua,t, ¿anong dapat cong gau-in?» ang tanong ni +Robinson.—«¿Anong dapat mong gau-in?» ang sagot nang Capitan: +«magsauli ca sa bahay nang iyong mang̃a magulang, humalic ca sa +canilang mang̃a paa, at huming̃i cang tauad dahil sa iyong mang̃a +camalian, para nang isang anac na may mabuting turò.»</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Ah! iniibig cong totoo ang Capitang iyan. ¡Totoong mabuting +tauo siya!</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_46" id="Page_46">Páhiná 46</a></span></p><p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang guinaua niya,y, ang dapat nating gau-ing lahat, capag +naquiquita natin na ang ating capouâ tauo ay nagcacamit nang anomang +camalian: itinurò niya cay Robinson ang pagganap nang caniyang +catungculan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>«¿Ibig ninyong aco,y, ihatid na mulî sa Hamburgo?» ang tanong ni +Robinson sa Capitan.—«¿Paanong paghahatid co sa iyo? ¿Nalimutan mo na +baga na ang aquing sasac-yan ay nalubog? Hanggang hindi aco macabili +nang iba, ay hindi aco macababalic, at marahil ay totoong magtatagal +ca dito, cung yaon ang hihintin mo. Icao,y, nararapat na lumulan sa +unang sasac-yan na patutung̃o sa Hamburgo, at houag mong palibanin +ng̃ayon ó bucas.»—«Ng̃uni,t, ualà acong salapi,» ang uica ni +Robison.—«Cunin mo, ang sagot nang Capitan, itong mang̃a <i>guinea</i>.»</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. ¿Ano ang ma~nga <i>guinea?</i></p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang <i>guinea</i> ay salaping guintô na guinagamit sa Inglaterra, +at ipaquiquita co sa iyo ang isa, capag tayo,y, nagbalic sa bahay.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Ating ipatuloy.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. «Narito ng̃a, ang uicà nang Capitan, itong mang̃a <i>guinea</i> na +ipinahihiram co sa iyo; cahit aco,y, may malaquing ca<span class='pagenum'><a name="Page_47" id="Page_47">Páhiná 47</a></span>ilang̃an nang +caunting salaping natira sa aquin. Paroon ca sa lalauigan, at itanong +mo cung magcanong ibabayad sa pagsacay sa sasac-yan. Cung tunay ang +pagbabago nang loob mo, ay pagpapalain nang Dios ang iyong pagouî, na +di para nang pagparito mo.»—Pagcatapus ay quinamayan na siya,y, +magcaroon nang isang payapang paglayag. Lumacad na si Robinson ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. ¿Cung sa bagay ay oouî na sa caniyang bahay? Á Dios; cung +gayo,y, tapus na ang salità, at ang isip co,y, ng̃ayon lamang +pinasisimulan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina</span>. ¿At di mo iquinatotouâ, Nicolás na siya,y, magbalic sa bahay +nang caniyang mang̃a magulang, at nang mapayapà ang catacot-tacot na +pagcalingatong at pagcasindac nila?</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon</span>. ¿At di mo iquinaliligaya ang pagcatalastas niya nang +caniyang camalian, at nang houag namang gauing mulì?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Oo ng̃a, datapoua,t, gayon ma,y, ang acalà co ay may +mangyayari sa caniya na sucat nating icaalio.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Hintay ca muna, at hindi pa natin masasapit. Paquingan natin +ang mang̃a nangyari sa caniya.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_48" id="Page_48">Páhiná 48</a></span></p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Habang siya,y, lumalacad na patung̃o sa lalauigan, ay sarisaring +bagay ang pungmapasoc sa caniyang pagiisip. «¿Anong sasabihin caya +nang aquing mang̃a magulang,» ang uicà niya sa sarili, «cung aco,y, +magbalic sa bahay? Marahil aco,y, parurusahan nila dahil sa guinauà +co. At pagtatauanan nang aquing mang̃a caquilala at iba pang mang̃a +tauo ang madali cong pagbalic. Pupulaan nila aco na ualang naquita +cundi dalaua ó tatlong lansang̃an sa Lóndres.» Ito at mang̃a +ganganitong mang̃a bagay ang sungmasagui sa caniyang pagiisip.</p> + +<p>Cung minsa,y, hungmihintô, at parang nagmumulimuli, at hìndì mapasiya +ang loob na siya,y, umalis agad; cung minsa,y, nadidilidili ang sinabi +sa caniya nang Capitan; sa macatouid, cailan ma,y, di siya maguiguing +mapalad, cung hindi siya magbabalic sa bahay nang caniyang mang̃a +magulang. Nagsasalauahan siya nang mahabang panahon, na di maalaman +cung ano ang gagauin, at gayon ma,y, nagpatuloy siya nang paglacad sa +lalauigan ó hinihimpilan nang mang̃a sasac-yan. Datapoua,t, malaqui +ang caniyang touà, nang matalastas na ualà pang sasac-yang patung̃o sa +Hamburgo, na ibinabalità sa ca<span class='pagenum'><a name="Page_49" id="Page_49">Páhiná 49</a></span>niya nang isa sa mang̃a Capitan na +palaguing lungmalayag sa Guinea.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> ¿At ano ang paglalayag sa Guinea?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Ipaaaninao sa iyo ni Enrique, at caniyang natatalastas.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> ¿Di mo naaalaala na may isang bahagui nang mundo na +tinatauag na África? at ang Guinea ay isa sa mang̃a lugar na malapit +sa dagat.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> At sa Guinea sila naghahanap buhay. Ang tauong nagsasalitâ +cay Robinson ay isa sa mang̃a Capitan sa mang̃a sasac-yang caraniuang +naglalayag sa Guinea.</p> + +<p>Natotouà ang Capitan na maquipagpanayam cay Robinson, at inanyayahan +siyang uminom nang isang tasang cha sa caniyang Cámara. Pungmayag +naman si Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿Cung sa bagay ang Capitan ay marunong nang ating uica?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Nacalimutan cong di nasabi sa iyo, na sa Hamburgo ay natuto +si Robinson nang uicang inglés, na siyang sinasalitâ sa Inglatérra.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nang maring̃ig nang Capitan na siya,y, may nasang maglayag, at totoong +dinaramdam nang caniyang loob ang pagba<span class='pagenum'><a name="Page_50" id="Page_50">Páhiná 50</a></span>balic sa Hamburgo, ay +itinanong sa caniya cung ibig niyang sumama sa Guinea. Nang bago bago +pa,y, quiniquilabutan si Robinson, datapoua,t, nang patutoohanan sa +caniya nang Capitan na ang paglalayag nila ay totoong masayá, at +ipagsasama siyang ualang bayad, na uala siyang pagcacagugulang anoman: +at bucod dito,y, mangyayaring macaquita siya nang maraming salapì; ay +totoong naibigan ni Robinson, at totoong nagcaroon nang malaquing +nasà, na caracaraca,y, nacalimutan ang lahat na inihatol sa caniya +nang may puring Capitan na taga Hamburgo, at gayon din naman ang +pinagticahan niya sa loob na pagouî sa bahay nang caniyang mang̃a +magulang.</p> + +<p>Datapoua,t, nang siya,y, macapagisip-isip, ay sinabi niya sa Capitan: +«aco,y, ualang salapì cundi tatatlong guinea. ¿Saan co gugugulin itong +caunting puhunan sa paghahanap buhay sa bayang paroroonan natin?»</p> + +<p>—«Pahihiramin quita nang anim, ang uicà nang Capitan; at mayroon ca +nang sucat icapamili nang pagtutubuan nang malaqui sa Guinea, cung +tayo,y, sasangayunan nang capalaran.»</p> + +<p>—«¿At ano ang nararapat cong bilhin?»<span class='pagenum'><a name="Page_51" id="Page_51">Páhiná 51</a></span> ang tanong ni Robinson.—«Ang +sagot nang Capitan, ay mang̃a sarisaring bagay, para nang mang̃a +laroan, mang̃a abalorio, mang̃a sundang, mang̃a gunting, at iba pang +mumurahin, na totoong naiibigan nang mang̃a taga África, na babayaran +sa iyo nang totoong mahal; ang ibabayad sa iyo,y, guintò, garing at +iba pang bagay.»</p> + +<p>Capagcaring̃ig nito, ay malaquing touà ni Robinson, at nacalimutan ang +caniyang mang̃a magulang, ang caniyang mang̃a caibigan at bayan, at +naguicà nang malaquíng caligayahan: «pinasisiya co na sa loob ang +sumama sa iyo, maguinoong Capitan.» Nagcamay sila, tandà nang canilang +pagcacasundò sa paglayag.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Natapus na: hindi co na caaauaan, cahit anong mangyaring +sacunâ diyan sa hunghang na cay Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. ¿Diyata,t, di mo na caaauaan siyang mulî?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Hindi na pô: yayamang siya,y, totoong tampalasan, na nuling +nacalimot sa caniyang catungculan sa mang̃a magulang niya, ay +nararapat namang parusahan siyang mulî nang Dios.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. ¿At inaacalà mo bagang ang isang caauaauang tauo, na +nacalimot sa caniyang mang̃a magulang, at pinipilit<span class='pagenum'><a name="Page_52" id="Page_52">Páhiná 52</a></span> niya ang Dios na +siya,y, parusahan, at nang magbago ang caniyang loob, ay di caya dapat +cahabagan? Tunay ng̃a at siya rin ang naguing dahil nang lahat nang +sacunang sucat marating niya; datapoua,t, dahil dito,y, ¿di caya lalò +pang iquinapaguiguing cahabaghabag niya? ¡O anac co! Yadia ca nang +Dios, at caming lahat naman, sa lalong caquilaquilabot sa mang̃a +capighatian, ang pagcaquilala baga na ang sinoman ay siyang nagcusang +gumauà nang sauì niyang capalaran. Cailan ma,t, macariring̃ig tayo na +may caauaauang tauo, ay acalain natin na siya,y, ating capatid na +nasisinsay: tang̃isan natin ang caniyang capahamacan, at dalang̃inan +natin sa lang̃it ang caniyang cagaling̃an.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sandaling ualang umiimic na sinoman, at pagcatapus ay ipinatuloy nang +ama ang pagsasalita.</p> + +<p>Nagmadaling lumacad si Robinson sa ciudad, ipinamili ang caniyang +siyam na guinea nang mang̃a calacal na sinabi sa caniya nang Capitan, +at ipinadala sa sasac-yan. Nang macaraang ilang arao, sa pagca,t, ang +panahon ay mabuti, ay tumulac na sila, at naglayag na patung̃o sa +Guinea.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class='pagenum'><a name="Page_53" id="Page_53">Páhiná 53</a></span></p><p><span class="smcap">Ang ina</span>. Tila panahon na namang nararapat na tayo,y, lumayag na +patung̃o sa bahay, at tayo,y, cumain nang hapunan. Matagal náng +lumubog ang arao.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Ualà pa acong ibig na cumain nang hapunan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Aco man, lalò co pang ibig ang maquinyig.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Bucas, bucas, mang̃a anac co, ipatutuloy natin ang +pagsasalità nang nangyari cay Robinson. Ng̃ayo,y, tayo,y, cumaing +maaga, na para nang dati.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Lahat</span>. Tayo,y, cumain nang hapunan.</p> +</div> + +<div class="footnotes gap"> +<h3>TALABABA:</h3> +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_1_1" id="Footnote_1_1"></a><a href="#FNanchor_1_1"><span class="label">[1]</span></a> Isang bayang ang layò sa Hamburgo ay calahating oras, +hindi nalalayô sa bahay sa parang na tinatahan nang autor ay doon +ipinalalagay na pinagsalitaan ang Historiang ito.</p></div> +</div> + + +<hr/> + +<h2><a name="ICALAUANG_HAPON" id="ICALAUANG_HAPON"></a><b>ICALAUANG HAPON.</b></h2> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa icalauang arao nang hapon, ay sila,y, naparoon sa dating +pinagsalitaanan, at pinatuloy nang ama ang pagsasalità:</p> + +<p>Itong bagong pagtulac ni Robinson ay totoong mabuti na para nang una. +Dumaan na silang ualang munting sacunà sa Calés, sa canal na tinatauag +na de la Mancha, at ng̃ayo,y, na sa sa guitnà na sila nang Océano +Atlántico. Dito,y, sinalung̃at sila nang hang̃in na mahabang<span class='pagenum'><a name="Page_54" id="Page_54">Páhiná 54</a></span> arao at +palaguing ipinapadpad sila sa dacong América.</p> + +<p>Tingnan ninyo, mang̃a anac co: dala co ang malaquing mapa na dito,y, +mamamasdan ninyong mabuti ang dapat tung̃uhin nang sasac-yan, at sa +pagca,t, napilitang malayò dito dahil sa hang̃in. Sa dacong ito sana +ibig macarating; datapoua,t, sa pagca sinasalung̃at nang hang̃in, ay +napapatung̃o sila sa dacong América. Aquing ilaladlad ang mapa, at +cung cailang̃an ay matingnan natin.</p> + +<p>Isang gabi ay sinabi nang piloto na may naquiquita siyang apuy sa +dacong malayo, at bucod dito,y, may nariring̃ig siyang putoc nang +cañon sa lugar ding yaon. Ang lahat ay nang̃agaquiatan sa cubierta, at +naquita nila ang apuy, at naring̃ig nilang maliuanag ang putoc nang +cañon, tiningnang magaling nang Capitan sa caniyang mapa; at naquitang +sa lugar na yaon ay ualang lupang anoman sa loob nang sandaang leguas, +at inisip nang lahat na ang apuy na yaon ay nangagaling sa isang +sasac-yang nasusunog.</p> + +<p>Caracaraca,y, tinicà nilang umabuloy, at pinihit ang sasac-yan sa +lugar na yaon, at di pa nalalao,y, natalastas nila ang catu<span class='pagenum'><a name="Page_55" id="Page_55">Páhiná 55</a></span>toohanan +na may isang sasac-yang malaqui na nagnining̃as. Pagdaca,y, nagutos +ang Capitan na magpaputoc nang cañon, at nang matalastas niyong mang̃a +caauaauang tauo na nalululan sa sasac-yang yaon, na nalalapit sa +canila ang isang sasac-yan na madaling aabuloy sa canila. Di pa +nalalaong nagpapaputoc, ay naquita nilang biglang tumapon ang +sasac-yang nagnining̃as, casabay ang isang malaquing ugong, at namatay +ang apuy. Dapat na matalastas na ang ning̃as ay dumating sa Santa +Bárbara, sa macatouid, ay doon sa pinaglalag-yan nang pólvora sa +sasac-yan.</p> + +<p>Di pa nila naaalaman cung ano ang sinapit niyong mang̃a caauaauang +tauo. Ng̃uni,t, dapat hinalain na sila,y, nacalipat sa canilang mang̃a +bangca bago nagputoc ang sasac-yan; dahil dito,y, hindi itiniguil nang +Capitan ang pagpapaputoc nang cañon sa boong magdamag, at nang +matalastas nang mang̃a na sa pang̃anib ang quinalalag-yan nang +sasac-yang ibig tumulong sa canila, at ipinasabit naman ang lahat nang +mang̃a farol at nang maquita nila. Sa quinabucasa,y, naquita nila sa +largavista ang dalauang bangcang punó nang tauo na ipinag<span class='pagenum'><a name="Page_56" id="Page_56">Páhiná 56</a></span>hahampasan +nang alon. Dapat matalastas na ang hang̃in ay sual sa canila, at +sila,y, nagsisigaod sa boong macacayanan nang macarating sa sasac-yan. +Capagdaca,y, ipinagutos nang Capitan na ibang̃on ang bandila, at nang +matalastas nila na natatalaga sa pagabuloy at pagtangap sa canila. +Saca biglang inilapit ang sasac-yan sa canila; at sa loob nang +calahating oras ay sila,y, inabutan.</p> + +<p>May pitong puo catauo, na babayi,t, lalaqui at mang̃a batà, at silang +lahat ay pinasacay sa sasac-yan. ¡Anong diquit tingnan yaong mang̃a +caauaauang tauo, niong mailigtas sa apuy at pagcalunod! ang iba,y, +hungmihiguit sa malaquing toua; ang iba,y, sungmisigao na parang hindi +pa natatapus ang capang̃anibang canilang pinagdaanan. Mayroong +nagsisilucso sa magcabicabilà nang sasac-yan na parang mang̃a ulol; +mayroong namumutlâ ang muc-hâ na ipinaquiquilala ang malaquing +cadalamhatian nang canilang loob. Mayroon namang nang̃agtataua na +parang hang̃al, nang̃agsasayauan at nagsisigauan sa malaquing touà; +ang iba,y, hindi naman macapang̃usap na parang napipi at nang̃aualang +diua, na di matutong magsalità cataga man. Cun minsa,y, naniniclohod +<span class='pagenum'><a name="Page_57" id="Page_57">Páhiná 57</a></span>ang iba sa canila, itinataas ang mang̃a camay sa lang̃it, at +nagpapasalamat nang malacas sa Pang̃inoong Dios, at halos +pinaghimalaan sila sa pagcaligtas sa gayong capang̃aniban; cung +minsa,y, biglang tungmitindig, pinupunit ang canilang mang̃a damit, +nananang̃is at nahahapay na parang mang̃a patay, at nalalaon bago +pagsaolan nang hining̃a. Ualang marinero, cahit anong tigas nang loob, +na sa pagcaquita nang gayong lagay, ay di tumulò ang luhà.</p> + +<p>Doon sa mang̃a cahabaghabag na tauo ay mayroong isang Sacerdoteng +batà, na natutong gumauà nang dapat gauin. Bahaguia na lamang +sungmasayad ang paa sa sasac-yan, ay naniclohod at idinamag ang muc-hâ +sa lupà, na parang ualang caramdaman. Dinulog siya nang Capitan at +aabuluyan, na ang isip ay siya,y, naghimatay datapoua,t, sinabi sa +caniya nang Sacerdote nang boong capayapaan: «pabayaan ninyo acong +magpasalamat sa May-capal, sa pagca,t, inibig na cami iligtas; +pagcatapus ay pasasalamatan cayo namin naman dahil sa malaqui ninyong +caauaang gaua sa amin.» Dito na lungmayò ang Capitan nang malaquing +galang.</p> + +<p>Ang Sacerdote ay lungmagui sa ganitong<span class='pagenum'><a name="Page_58" id="Page_58">Páhiná 58</a></span> lagay na mang̃a ilang minuto; +pagcatapus ay tungmindig na natotouà, hinanap ang Capitan, at +ipinaquilalang muli ang caniyang pagpapasalamat. Saca hinanap ang +caniyang mang̃a casamahan sa paglayag, at pinagsabihan nang ganito: +«mang̃a catoto co, sumapayapà cayo. Minarapat nang Pang̃inoon nang +dilang caauaan na iligtas cayo nang caniyang maauaing camay. ¿Baquit +pinaliliban ninyo ang mapacumbabang paggagauad nang pagpapasalamat sa +caniya dahil sa di ninyo inaasahang pagcaligtas nang inyong buhay?» +Maraming nagsisunod sa cahatulang ito.</p> + +<p>Dito minulan ang pagsasalitâ na cung sino sila, at ang sa canila,y, +nangyari. Ang nasunog na sasac-yan ay isang malaquing dâong francés na +mang̃ang̃alacal, na naglalayang sa Quebec. Tingnan ninyo ang nangyari +papatung̃o dito sa lugar nang América. Nacaquita sila nang apuy sa +cámara, at biglang lungmaganap, na di nacuha nilang patayin, at ang +nagaua lamang nila ay ang pagpapaputoc nang cañon, at ang paglipat sa +mang̃a bangca na di na nila natalastas cung ano ang sasapitin nilang +capalaran. Ang lalong daquilang capang̃aniban, na sa caquilaquilabot +na sandaling yaon ay ang baca ilubog<span class='pagenum'><a name="Page_59" id="Page_59">Páhiná 59</a></span> sila nang hang̃in sa dagat, +yayamang ang canilang sinasac-yan ay mang̃a bangca lamang, ó baca +sila,y, mamatay sa gutom at uhao, ay caunting tinapay at tubig lamang +na cacanin sa mang̃a ilang arao ang canilang dalang baon.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> ¿At anong cailang̃an nilang magdala nang tubig, cung +sila,y, na sa sa ibabao nang tubig?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Cárlos, ¿nacacalimutan mo na na ang tubig sa dagat ay totoong +maalat at masaclap na di maiinom nino man?</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> Oo ng̃a pala.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Dito sa casindacsindac na calagayan ay naring̃ig nila ang +mang̃a putoc nang cañon sa isang sasac-yan; at saca naquita nila ang +mang̃a nabibiting farol. Nagdaan nang calungcotlungcot ang magdamag sa +pang̃ing̃ilabot at pagasa, na palagui silang sinasalung̃at nang alon, +bagama,t, pinagpipilitan nilang totoo na macalapit sa isang sasac-yan. +Sa catapusa,y, siyang pagliliuanag na nagbigay hanga sa canilang +capighatian.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa boong oras na ito ay sinasalaguimsiman si Robinson nang mang̃a +caquilaquilabot na panimdim. «¡Mang̃a lang̃it! ang uicà sa caniyang +sariling loob. Cung sa mang̃a tauong ito,y, dili dapat maua<span class='pagenum'><a name="Page_60" id="Page_60">Páhiná 60</a></span>lan nang +mang̃a calolouang totoong mabubuti, ay nacaranas sila nang daquilang +casacunaan, ¡ano ang aasahan co na isang palamara sa aquing mang̃a +caauaauang magulang!» Di siya patantanin nang panimdim na ito, +nagdaramdam ang caniyang pusò nang isang malaquing capighatian; at +namumutla,t, di macaimic, capara nang isang tauong sinisisi nang +caniyang conciencia, ay nacaupong di macaquibo sa isang suloc. +Binig-yan nang paginom na icaguiguinhaua ang mang̃a tauong +sinaclolohan, at nang magsauli ang naualang lacás nang canilang +capaguran.</p> + +<p>Pagcatapus nito,y, ang pinacapunò sa magcacasamang ito ay cungmuha +nang isang supot na punò nang salapi, lumapit sa Capitan, at sinabi sa +caniya, na yaon lamang ang canilang nacuha sa lungmubog nilang +sasac-yan; na inihahandog sa caniyang parang isang munting tandâ nang +canilang pagquilala nang utang na loob sa pagliligtas niya sa canilang +buhay. «Houag ipahintulot nang Dios, ang sagot nang Capitan, na aquing +tangapin ang ibinibigay ninyo. Ualà acong guinauà cundi ang inihahatol +nang pagcacaauang gauà; at inaasahan co naman na siya ninyong gagauin +sa amin, cung cami ang nagcaganoon.»</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_61" id="Page_61">Páhiná 61</a></span></p><p>Ualang pinaquinabang ang muli,t, muling pagpipilit nang tauong yaon +na tangapin ang ibinibigay niyang salapi; sa pagca,t, ayao na totoong +pumayag ang Capitan, at hining̃ing magsalità siya nang ibang bagay. +Pinagusapan nila cung saan magsisiahon ang mang̃a francés na canilang +sinaclolohan. Hindi nararapat na sila,y, dal-hin sa Guinea: ang una,y, +sa pagca,t, totoong mabigat sa mang̃a caauaauang tauong yaon ang +sila,y, pilitin sa isang mahabang paglayag na patung̃o sa isang bayan +nang ualà silang cailang̃ang anoman; at ang icalaua,y, sa pagca,t, sa +sasac-yan ay ualang maraming pagcain na quinacailang̃an sa gayong +caraming tauo.</p> + +<p>Sa catapusa,y, pinasiya sa loob nang magandang loob na Capitan na +magpaliguid nang mang̃a ilang daang leguas, at nang mapaahon yaong +mang̃a caauaauang tauong canilang sinaguip sa Terranova, na doo,y, di +sila mauaualan nang sasac-yan sa pagtung̃o sa Francia, sa alin man sa +mang̃a sasac-yan nang mang̃a francés na nanghuhuli nang isdang +bacalao.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> ¿Ano ang panghuhuli nang bacalao?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿Di mo natatalastas ang sinasa<span class='pagenum'><a name="Page_62" id="Page_62">Páhiná 62</a></span>lità nang ating ama sa mang̃a +bacalao na nanggagaling sa dagat na malamig, hangan sa dumating sa +mang̃a cababauan sa Terranova na doon sila hinuhuli?</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Oo ng̃a naalaala co na.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Dumating ng̃a sila sa Terranova, sa pagca,t, capanahunan na +totoong nanghuhuli nang bacalao, ay nacatagpò sila nang mang̃a +sasac-yan nang mang̃a francés na linulanan nila. Di sucat maipahayag +nang bibig ang canilang pasasalamat sa magandang loob nang Capitan. +Bahaguia na lamang cacalilipat sila sa sasac-yan nang mang̃a taga roon +sa canila, ay sila,y, nagbalic at napatung̃o sa Guinea, sinang-ayunan +naman sila nang hang̃in. Tungmatacbo ang sasac-yan sa tubig, na para +nang ibong lungmilipad sa impapauid: sa sandaling panahon ay naraanan +nila ang maraming leguas, at ualang totoong iquinatotouà ang ating +Robinson, yayamang siya,y, totoong maiinipin, na para nang madali ang +anomang bagay.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Pagcaraan nang mang̃a ilang arao, sa pagpapatuloy nila nang paglayag +na patung̃o sa dacong Timogan, ay biglang naquita nila ang isang +sasac-yan na lungmalapit sa canila; at nang macaraan ang ilang +<span class='pagenum'><a name="Page_63" id="Page_63">Páhiná 63</a></span>sandali ay nacaring̃ig sila nang putoc nang cañon na hungmihing̃i +nang tulong, at naquita nilang sira na ang palo nang trinquete at ang +bauprés.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> ¿Ano po ang bauprés?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Inacalà cong di mo pa nalilimutan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Naalaala co na: ang bauprés ay isang palong munti na hindi +nacatayo na para nang iba; cundi nacahiga na na sa unahan nang +sasac-yan, na para siyang pinaca tucâ nang daong.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Oo ng̃a; lungmapit ng̃a sila sa sasac-yang nasiraan; at nang +malalapit nang sucat macapagabutan nang salitâ, ay nang̃agsigauan ang +mang̃a na sa tabi nang sasac-yan nang calumbay lumbay, na ang uica,y, +ganito: saclolohan ninyo itong sasac-yang punò nang mang̃a caauaauang +tauo, na cundi ninyo cahahabagan ay mang̃amamatay.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Itinanong sa canila cung baquit sila nagcaganoon; at sungmagot ang isa +sa canila nang ganito: cami ay mang̃a inglés na napapatung̃o sa pulong +tinatauag na Martinica na nasasacupan nang Francia. Tingnan ninyo, +mang̃a anac co: ang Martinica ay na sa sa guitna nang América.) Cami +ay maglululan nang café, at<span class='pagenum'><a name="Page_64" id="Page_64">Páhiná 64</a></span> nang cami,y, nadodoong na roon at +papatulác na, ay umahon ang aming Capitan at ang contra-maestre dahil +sa bibili nang mang̃a ibang bagay. Habang aming inaantay ay +lungmalacas na totoo ang hang̃in na may catacottacot na ipoipo, na +naputol ang lubid na tali sa sinipete; at cami napatulac sa calautan +nang dagat na di namin mapiguilpiguilan. Ang bagyó....</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿At anong cahulugan nito?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Ang bag-yó ay isang totoong malacas na hang̃in na hungmihihip +na parang ipoipo, at nangagaling sa mang̃a nagcacasalusalubong na +hang̃in.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Tatlong arao at tatlong gabi na di tungmatahan ang mabilis na hang̃in; +nabali ang tatlo naming palo, at sinoman sa amin ay di marunong +magpalacad nang sasac-yan. Siyam náng lingo na cami ay lulutanglutang +sa guitna nang caragatan; natapus nang lahat ang aming baon at marami +sa amin ang mamamatay sa gutom.</p> + +<p>Capagcaring̃ig nang salitang ito, ay ang mabuting loob na Capitan +caracaraca,y, lumulan sa bangca, at nagdala nang camunting pagcain, +saca lumipat sa cabilang sasac-yan na casama ni Robinson.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_65" id="Page_65">Páhiná 65</a></span></p><p>Naquita nila ang mang̃a tauo sa isang calagayang cahabaghabag. Ang +lahat ay nang̃agugutom, at ang iba,y, bahaguia na lamang macatayò. +Datapoua,t, capagcapasoc sa cámara ... ¡Ó Dios! ¡Caquilaquilabot na +bagay! isang ina na may isang anac at isang alilang batà ay +nang̃acasubasob, at ayon sa canilang calagayan ay mang̃a patay na sa +caculang̃an nang pagcain. Ang ina,y, naninigas na nacaupò sa +calaguitnaan nang dalauang upuang nagcacatali, at nahihilig ang ulo sa +isang panig nang sasac-yan: ang alila,y, nacabulagtâ sa caniyang +siping na totoong habà at nacatang̃ang mahigpit sa isang paa nang +mesa; ang binata,y, nacahilig sa isang hihigan, at naquiquita pa sa +bibig ang capisang na balat na quinain na ang calahati.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Sinasalità pò ninyo sa amin ang mang̃a bagay na totoong +calumbaylumbay.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> May catouiran ca. Hindi co naalaalang ayao cayong maquinyig +nang mang̃a bagay na calumbaylumbay. Liligtaan co ang sacunáng ito.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Lahat.</span> Houag pô, houag pô.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Ng̃ayo,y, masasalità na ninyong lahat.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Cung gayon ang ibig ninyo, ay<span class='pagenum'><a name="Page_66" id="Page_66">Páhiná 66</a></span> sasabihin co muna, cung sino +ang mang̃a cahabaghabag na nahahandusay sa isang cahambalhambal na +calagayan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Ito,y, mang̃a sumacay sa sasac-yang yaong galing sa América na +patung̃o sa Inglaterra; at ang lahat nang casacay ay nang̃agpapatotoo +na totoong mabubuting tauo. Totoong malaqui ang pagibig nang ina sa +anac, na ayao cumain nang anoman, at ibinibigay na lahat sa caniyang +anac; at gayon din naman itong mabuting anac na ang lahat ay +ipinacacain sa caniyang ina. Ang tapat na loob na alilang babayi ay +totoong nagpipighati dahil sa caniyang mang̃a pang̃inoon na mahiguit +sa pagpipighati niya sa caniyang sarili. Inacalang patay na ang +tatlong ito; datapoua,t, hindi naglaon at napagtalastas na may +natitira pang caunting buhay, sa pagca,t, bahaguia na lamang binusan +ang bibig nang caunting sabao ay iminulat na marahan ang canilang +mang̃a mata. Ang ina,y, totoong nanghihinà na, na hindi macalagoc nang +anoman, at ipinaquilala na ang ibig lamang niya ay ang caling̃ain ang +caniyang anac. Sa catunaya,y, mapamayamaya ay nalagot ang hining̃a.</p> + +<p>Sa pagcacaling̃a at pagbibigay nang ca<span class='pagenum'><a name="Page_67" id="Page_67">Páhiná 67</a></span>gamutan sa dalaua, ay +pinagsaulan, sa pagca,t, mang̃a batà pa, ay nang̃abuhay. Datapoua,t, +nang maquita nang binatà na ang caniyang ina ay patay na, ay totoong +nagpighati siya, na dahil dito,y, siya,y, nalugmoc na muli, at totoong +matagal bago siya pinagsaulan. Sa catapusa,y, nabuhay din ang binatà +at ang alilang babayi.</p> + +<p>Ang guinaua nang Capitan ay cungmuha nang mang̃a pagcaing baon na +totoo nilang quinacailang̃an sa sasac-yan. Ipinagutos sa caniyang +mang̃a anloagui na gauin ang mang̃a casiraan sa caniyang sasacyan; +itinurò sa mang̃a tauo ang nararapat gauin nang dumating agad sa +mang̃a pulóng Canarias na siyang totoong nalalapit doon; at lumayag +naman siya na paparoon, at nang siya,y, macacuha nang ilang bagay na +sucat dal-hin sa sasac-yan. Ang isa sa mang̃a pulóng ito ay tinatauag +na Tenerife, para nang natatalastas ninyo.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Oo ng̃a; iya,y, nasasacop nang hari sa España.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Na pinangagaling̃an niong totoong mabuting alac na tinatauag +na de Canarias ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. At ang mang̃a tubó na guinagauang asucal ...</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_68" id="Page_68">Páhiná 68</a></span></p><p><span class="smcap">Si Luisa</span>. At yaong mang̃a ibong totoong maririquit ... ¿Di pò baga +catotoohanan?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Totoo ng̃a; sa pulóng ito,y, lumunsad ang Capìtan, at diyan +umahon si Robinson na casama niya. ¡Gaano ang touà niya sa panonood +niong mang̃a ubasang totoong maririquit, at sa pagcain niong mang̃a +ubas na totoong masasarap!</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. At maquiquita naman niya ang pagyurac sa ubas at nang mapisà +at gauing alac ang catás.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¿Paa baga ang iniyuyurac?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Mangyari.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Aco,y, hindi iinum niyan, sa pagca,t, niyuyuracan nang paa.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Hindi naman cailang̃an; sa pagca,t, sinabi sa atin nang +ating ama na ang alac ay masamâ sa mang̃a batà.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Gayon ng̃a: ang mang̃a batang nararatihang uminom nang alac ó +iba pang licor na matatapang ay nanghihinà ang catauan, at pungmupurol +ang ulo.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Cung gayo,y, hindi cami iinom nang alac.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ng̃ayon, naguing cailang̃an nang Capìtan na tumiguil na +sandaling panahon sa pulóng yaon, at nang ipagauà ang caniyang +sasac-yan na may munting casiraan, ay ang ating Robinson ay na<span class='pagenum'><a name="Page_69" id="Page_69">Páhiná 69</a></span>inip +caracaraca sa pagtira doon; sa pagca,t, totoong mainipin at salauahan, +ay ibig niyang umalis na at magala ang boong mundo. Niyao,y, dumating +ang isang sasac-yang portugués na nangaling sa Lisboa, at daraan sa +Brasil, caharian sa América meridional.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. <i>(Itinurò ang mapa at saca tumanong.)</i> ¿Ang Brasil pò +baga,y, di itong lugar na di pa nalalaong nasasacop nang mang̃a +portugués, at doo,y, maraming totoong guintô at mang̃a batóng +mahalaga?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Oo ng̃a. Naquipagcaibigan si Robinson sa Capitan nang +sasac-yang ito; at bahaguia na lamang naring̃ig ang guintô at mang̃a +batóng mahalaga, ay totoong nagpapacamatay nang pagparoon sa Brasil at +nang punoin niya ang caniyang supot nang naturang guintô at maririquit +na bató.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Datapoua,t, ¿di caya niya naaalaman na sinoma,y, di +macacucuha niyong mang̃a guintò at mang̃a batóng yaon, sa pagca,t, ari +nang hari sa Portugal?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Dito mo maquiquita na si Robinson ay hindi nacatatalastas +nito, sa pagca,t, sa caniyang cabataan ay ayao bumasa,t, magaral nang +anoman. Sa maquita ng̃ang siya,y, ipagsasama nang Ca<span class='pagenum'><a name="Page_70" id="Page_70">Páhiná 70</a></span>pitang portugués +na di papagbabayarin nang anomang, at bucod dito,y, ang sasac-yan nang +mang̃a inglés ay matitiguil na may labing limang arao, ay hindi na +napiguil ang caniyang sariling loob sa pagnanasang macaquita nang +mang̃a bago,t, bagong lugar; at sinabi niyang tuloy sa mabuti niyang +caibigan na Capitang inglés, na siya,y, iiuan, at sasacay siya na +patung̃o sa Brasil. Itong Capitan, na nacatalastas sa bibig din ni +Robinson na siya,y, umalis na ualang pahintulot at di naaalaman nang +caniyang mang̃a magulang, ay natouang di hamac na mapahiualay sa +caniya. Ipinatauad ang salaping ipinautang sa caniya sa Inglaterra, at +sa pagpapaalam niya ay siya,y, pinabaunan nang mabubuting cahatulan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sumacay na si Robinson sa daong nang mang̃a portugués, at naglayag na +patung̃o sa Brasil at pinatnugutan naman nang mabuting panahon na +mang̃a ilang arao. Datapoua,t, di caguinsa guinsa,y, hinampas sila +nang caquilaquilabot na hang̃in.</p> + +<p>Ang bumubulang alon na bumabang̃on at napaiitaas na parang isang +malaquing bahay, ay humahampas sa sasac-yan na ibinababa at itinataas; +di nagtatahan ang samà nang panahon sa loob nang anim<span class='pagenum'><a name="Page_71" id="Page_71">Páhiná 71</a></span> na arao na +ualang licat, na iquinalayong lubhâ nang daong na di na maalaman nang +Capitan at nang piloto cung saan sila naroroon. Gayon ma,y, inacalà +nila na sila,y, di lubhang nalalayô sa mang̃a pulò nang mang̃a +Caribes, na dito,y, maquiquita ninyo sa mapa na na sa calaguitnaan +nang mang̃a Antillas menores.</p> + +<p>Nang magumaga nang icapitong arao ay nagbigay nang isang malaquing +touà ang isang marinero na biglang sumigao nang ganito: lupà, aniya, +lupà.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ina.</span> Datapoua,t, bayaan nating sila,y, lumapit sa lupà, at tayo,y, +lumapit naman sa pagcain nang hapunan, na nagaantay na. Bucas ay +matatalastas natin ang nasapit nila.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¡Ay, ina co! pabayaan pô ninyong mapaquingan namin hangang +sa umahon man lamang, at cung ano ang sinapit nila roon. Malaqui ang +pagcaibig cong cumain na lamang nang caunting tinapay, nang aco,y, +matira rito sa paquiquinyig nang salitâ, cung ipatutuloy nang aquing +ama.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Mangyayari namang tayo,y, cumain nang hapunan dito sa parang.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina.</span> Cung siyang ibig mo ay ipaguutos cong dalhin dito ang +hapunan: at sa<span class='pagenum'><a name="Page_72" id="Page_72">Páhiná 72</a></span>mantalang hindi dumarating, ay tumahimic tayo at +paquingan natin ang salità.</p> + +<p><span class="smcap">Ang lahat.</span> ¡Cung gayo,y, mabuti!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ang lahat ay umac-yat sa ibabao nang cubierta at titingnan +ang sinasabi nang marinero na lupà na inaasahan nilang aahunan. +Datapoua,t, sa oras na yaon ay ang boò nilang catouaan ay naguing +isang caquilaquilabot na catacutan. Nasadsad ang daong; at ang lahat +nang na sa ibabao nang cubierta ay nang̃ahapay sa malacas na +pagcayugyog nang sasac-yan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nasadsad ang sasac-yan na parang ipinacò sa pungtod ó cababauan. Ang +mang̃a alon ay umaapao na sa cubierta, at nang houag silang malang̃oy +ay nagtagò sa camara.</p> + +<p>Dito,y, nacaring̃ig nang mang̃a cahambalhambal na pagsisigauan, +pagiiyacan at pananaghoy na macadudurog sa isang pusò mang bató. Ang +iba,y, nagdarasal; ang iba,y, sumisigao; ang iba,y, linalabnot ang +canilang buhoc: marami namang hindi macaquibò na anaqui,y, mang̃a +patay, at isa rito,y, si Robinson, na hindi maalaman ang caniyang +gagauin at cung ano ang nangyayari sa caniya.</p> + +<p>Datapoua,t, caracaraca,y, nagsigauang<span class='pagenum'><a name="Page_73" id="Page_73">Páhiná 73</a></span> ¡nahati ang sasac-yan! Itong +caquilaquilabot na balità ay parang nacaguising sa canila. Ang lahat +ay nagsiabuloy sa pagcuha nang bangcà, at ang lahat ay nagsilipat +doon. Datapoua,t, totoong maraming tauo ang lumulan, na halos lumubog +ang bangcâ; at bahaguia na lamang lumilitao sa tubig nang isang +dangcal. Ang lupa,y, totoong nalalayô, at totoong humahagunot ang +hang̃in, at inacalà nilang isang bagay na dili mangyayari na macasapit +sa cati. Gayon ma,y, pinagpilitan nilang guinaod; at nacalalapit na +sila nang caunti sa lupà ay caracaraca,y, naquita nila ang isang +malaquing alon na parang bundoc. Sa malaquing catacutan ay dili +macaquibo, nabitauan ang mang̃a gaod at dumating ang caquilaquilabot +na sandalî na ang malaquing along yaon ay bumulusoc sa bangcâ, na +iquinataob, at linamon nang dagat ang lahat nang nasasacay.</p> + +<p>Dito itiniguil nang ama ang pagsasalitâ; ang mang̃a batang +naquiquinyig ay nang̃alulumbay at hindi macaimic; at mayroon pang di +mangyaring dili humibic sa malaquing habag.</p> + +<p>Sa catapusa,y, dumating ang ina na may dalang hapunan, at siyang +iquinalibang nila sa gayong pang̃ing̃ilabot.</p> +</div> + +<hr/> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_74" id="Page_74">Páhiná 74</a></span></p> + +<h2><a name="ICATLONG_HAPON" id="ICATLONG_HAPON"></a>ICATLONG HAPON.</h2> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¡Ay, ama co! ¿Diyata,t, ang caauaauang si Robinson ay +napahamac? ¿Tunay pô bagang namatay siya?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Iniuan natin siya cahapon na na sa isang malaquing +capang̃aniban nang buhay. Ang bangcâ ay nataob; at hinigop siya nang +dagat at ang lahat niyang mang̃a casama. Datapoua,t, ang alon ding +yaon ang nagpadpad sa caniya sa dacong tabi. Inihampas siya nang +totoong malacas sa isang bató, at ang calacasan nang pagcasacsac ay +natauohan si Robinson sa caniyang pagcaliping. Iminulat ang mang̃a +mata, at naquita niya, bagama,t, di niya asahan, na siya,y, nalalapit +sa cati, pinagpilitan niyang siya,y, macarating sa lupà.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Dumating ng̃a siya sa lupà; datapoua,t, bigla siyang naghimatay, at +nalaong oras na di siya nacaalam nang pagcatauo. Sa catapusa,y, +pinagsaulan, nagbang̃on at nagting̃inting̃in.... Datapoua,t, ¡laquing +saquit! ang daong, ang bangcà, ang ca<span class='pagenum'><a name="Page_75" id="Page_75">Páhiná 75</a></span>niyang mang̃a casamahan ay +naualang lahat: ualang natitirang anoman cung di ilang mang̃a tablang +pisang pisang na ipinapadpad nang alon sa tabi. At siya lamang ang +hindi namatay.</p> + +<p>Nang̃ing̃inig siya, at nalilitó sa guitna nang caligayahan at +catacutan, naniclohod siya; at itinaas ang mang̃a camay sa lang̃it, ay +napasalamat nang malacas na tumutulò ang luhà sa Pang̃inoon nang +lang̃it at lupà, at sa masintahing Vírgen dahil sa tang̃ing biyayang +pagliligtas sa caniya.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Datapouà nama,t, ¿baquit iniligtas ng̃ayon si Robinson +lamang, at pinabayaang mamatay ang lahat?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. At sabihin mo sa aquin, Enrique, ¿maipahahayag mo sa aquing +palagui ang cadahilanan na cung baquit caming mang̃a matatandâ na +tunay na umiibig sa inyo ay guinagauâ namin sa inyo ang gayo,t, gayong +bagay?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Hindi pò.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ilagay natin sa halimbauà. Niyong arao na ang panahon ay +mabuti at ibig nating lahat na magalio sa halamanan nang mang̃a +fresas, ¿ay ano ang aquing guinauà?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Hindi co nalilimutan: si Nicolás ay natira sa bahay; at +aco,y, pinapa<span class='pagenum'><a name="Page_76" id="Page_76">Páhiná 76</a></span>roon sa Vandesbec, at hindi halamanan nang mang̃a +fresas.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿At baquit nagbang̃is aco cay Nicolás, na hindi co pinayagang +sumama sa atin?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Ah! natatalastas cong magaling, sa pagca,t, sinundò aco ni +Roberto at dinala aco sa bahay nang aquing mang̃a pinsan, na matagal +náng hindi co sila naquiquita.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> At ¿di caya lalò cang naalio roon sa cung icao ay sumama sa +pagcaroon sa halamanan?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Mangyari pô.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Cung gayo,y, tingnan mo: natatalastas cong hahanapin ca ni +Roberto; at caya ng̃a ipinagutos co na icao ay matira sa bahay. At +icao, Enrique, ¿sino ang naquita mo sa Vandesbec?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Ang aquing ama at aquing ina na naroon.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ito naman ay naaalaman co, at tingnan mo at inutusan quita sa +Vandesbec, at hindi sa halamanan nang mang̃a fresas. Hindi ninyo +natatalastas ang mang̃a cadahilanan at aquing adhicà. Datapoua,t, +itatanong ninyo sa aquin, ¿cung baquit hindi co sinabi sa inyo ang +mang̃a cadahilanang ito?</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_77" id="Page_77">Páhiná 77</a></span></p><p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Nang lalò caming maligaya, cung maquita namin ang aming +mang̃a magulang at mang̃a pinsan na hindi namin inaasahan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ito ng̃a ang catotohanan. At ng̃ayon, mang̃a anac co, +¿inaacalà baga ninyong di iibiguin nang Dios ang caniyang mang̃a anac, +sa macatouid, ay ang lahat nang mang̃a tauo, na para nang pagibig man +lamang namin sa inyo?</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Tunay ng̃a pò, at lalong malaqui pa ang pagibig nang Dios +sa pagibig ninyo.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. At ¿di mamacailang inulit-ulit co sa inyo, na natatalastas at +naquiquilala nang Dios ang lahat na mahiguit sa atin, mang̃a hamac na +capal, na sa ating mapurol na caisipan ay madalas na di natin +naaalaman ang nauucol sa atin?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Pinaniniualaan co; sa pagca,t, ang Dios ay mayroong isang +carunung̃ang ualang hangan, at natatalastas ang lahat nang mangyayari; +datapoua,t, tayo,y, hindi.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Cung sa bagay ay totoong iniibig nang Dios ang lahat nang +mang̃a tauo, at baquit totoong marunong, na siya lamang ang nacaaalam +nang tunay na<span class='pagenum'><a name="Page_78" id="Page_78">Páhiná 78</a></span> nararapat sa atin, ¿baquit caya di niya gagau-in ang +icagagaling natin?</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Mangyayari pa na di siyang palagui niyang gagau-in.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Datapoua,t, itatanong cong muli sa inyo: ¿sucat caya nating +matalastas na palagui ang mang̃a cadahilanan na cung baquit guinagauà +sa atin nang Dios ang gayo,t, gayong bagay?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Sa bagay na iya,y, quinacailang̃an na tayo,y, dumunong na +para nang Dios.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Cung gayon, Enrique, ¿ibig mo pa bagang ulitin ang itinanong +mo sa aquin, na cung baquit iniligtas nang Dios si Robinson, at +pinabayaang namatay ang iba?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Hindi pò; sa pagca,t, naquiquilala co náng yao,y, isang +tauong hang̃al.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Paniualaan ng̃a natin, na ualang pagsalang may cadahilanang +inaadhicâ ang Dios sa pagpapahintulot na mamatay ang lahat nang mang̃a +tauo, at ualang maligtas cundi si Robinson lamang. Mapaghahacahacà +natin cung ano ang mang̃a cadahilanang yaon; datapoua,t, houag natin +acalaing ating natumpacan ang paghulà. Mangyayari, sa halimbauà, na +na<span class='pagenum'><a name="Page_79" id="Page_79">Páhiná 79</a></span> tatalastas nang Dios na ang mahabang buhay ay icapapacasamá niyong +mang̃a tauong inibig niyang mang̃amatay; magdaralita nang malalaquing +cahirapan, ó magugumon sa pagcacasala; at caya ng̃a inibig niyang +sila,y, dalhin sa cabilang buhay, at ang canilang caloloua ay inilagay +sa isang lugar, na pag nagcataon ay lalò pa silang mapapalad sa cung +sila,y, mabuhay dito sa mundo. Tungcol cay Robinson, marahil caya +ining̃atan ang caniyang buhay, ay nang ang mang̃a cahirapan ay maguing +parang maestrong magturò sa caniya: sa pagca,t, ang Dios ay Amang +catouidtouiran, ay guinagamit naman niya ang mang̃a cahirapan nang +icapagbagong buhay nang mang̃a tauo, cung hindi macapucao sa canila +ang cagaling̃an niyang ualang hangan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Houag ninyong calimutan ito, mang̃a anac cong iniibig: na sa inyong +buhay ay mangyayaring dumating sa inyo ang mang̃a bagay na hindi ninyo +naaalaman. Cung gayo,y, bucod na di dapat ninyong salicsiquin ang +pinagcacadahilanan, ay sabihin ninyo sa inyong sarili: «natatalastas +nang Dios ang lalong nararapat sa aquin; at titiisin cong maligaya ang +pagsuboc na guinagauà niya sa aquing loob. Ang<span class='pagenum'><a name="Page_80" id="Page_80">Páhiná 80</a></span> mang̃a bagay na ito,y, +ipinahahatid sa aquin nang lalò acong bumuti: pagpipilitan co ng̃ang +aco,y, magcagayon, at tutulung̃an aco nang Dios sa pagpipilit na ito.»</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. ¿At ito baga ang isinasaloob ni Robinson sa caguipitang +yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Oo: nang siya,y, macaalis na sa gayong daquilang +capang̃aniban na icalalagot nang hining̃a, at nang maquita niyang ualà +siyang casama sinoman, ay dito dinamdam sa caibuturan nang caniyang +pusò ang casam-an nang caniyang caugalian; dito naniclohod at +humihing̃ing patauad sa Macapangyarihan dahil sa caniyang mang̃a +casucaban, at nagtiticang totoo nang magbabago nang buhay, at cailan +ma,y, di na gagauang muli nang nalalaban sa caniyang conciencia.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Datapoua,t, ¿pagcatapus ay anong guinauà?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Nang macaraan na ang unang silacbo nang touà sa pagcalicas +nang caniyang buhay, ay pinasimulan ang pagdidilidili sa cahabaghabag +niyang calagayan. Pinagling̃apling̃ap ang titig, ay ualang maquitang +ibang bagay cundi mang̃a caparang̃ang punô nang damó at mang̃a punong +cahoy na ualang bung̃a, at<span class='pagenum'><a name="Page_81" id="Page_81">Páhiná 81</a></span> ualang mapaghalatang anoman na may +tumahang tauo sa lupang yaon.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Totoong caquilaquilabot ang caniyang calagayan sa pagtahan doong +nacaisaisa sa isang lupang di niya naquiquitaquita; datapoua,t, +nang̃alisag ang caniyang buhoc, nang caniyang maalaalang doo,y, ualang +tumatahang tauo nang mahusay, cundi mg̃a ganid na hayop at mang̃a +tauong bundoc na dahil dito,y, di mapalagay muntî man.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> ¿Baquit pô? ¿mayroon pô baga namang mang̃a tauong bundoc ó +bulobundoquin?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Oo, Cárlos. ¿Di mo nariring̃ig naman maminsanminsan tungcol +sa bagay na iyan? Doon sa malayong malayò ay may mang̃a tauong parang +mang̃a hayop ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Ang mang̃a tauong yaon ay hubò at hubad: caya ng̃a acalain +mo cung paano sila ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Oo; at ualang naaalaman, na hindi man lamang macagauà nang +isang bahay, hindi macapaghalaman at hindi macapagararo nang isang +buquid.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Ang quinacain ay lamangcati at isdang hilao. ¿Hindi pô baga +ganoon, ama co, ang salità ninyo sa amin?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Totoo ng̃a. ¿At maniniualà ca na yaong mang̃a caauaauang tauo +ay hindi<span class='pagenum'><a name="Page_82" id="Page_82">Páhiná 82</a></span> man lamang naaalaman cung sino ang lumalang sa canila, at +ualà namang macapagpahayag?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Caya ng̃a, totoo silang malulupit, na ang iba sa canila ay +cumacain nang laman nang tauo.</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> ¡Ay totoong masasamang tauo sila!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¡Totoong mang̃a cahabaghabag na tauo! ang sasabihin mo. Dapat +ng̃a silang cahabagan sa pagca,t, sa canila,y, ualang magturong +sinoman, at nabubuhay silang parang mang̃a hayop.</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> ¿Naparirito cayang mamacanacà sila?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Hindi: ang lupang tinatahanan pa nitong mang̃a cahabaghabag, +na capouà natin tauo, ay totoong malayô, na cailan ma,y, hindi sila +macaparirito sa Europa; at sa arao arao ay nababauasan sila, sapagca +ang ibang mang̃a tauong matalas ang isip ay nang̃agsasadiyang +napaparoon sa canila, at tinuturoan sila nang catotoohanan at nang +mabubuting caugalian.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> ¿Cung sa bagay ay may mang̃a tauong bundoc doon sa lupang +quinapadparan ni Robinson?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ito ang hindi pa niya maalaman;<span class='pagenum'><a name="Page_83" id="Page_83">Páhiná 83</a></span> datapoua,t, sa pagca,t, +naring̃ig niya na may tumatahang tauong bundoc sa mang̃a pulò nang +bahaguing yaon nang mundo, ay totoong natatacot siya na baca mayroon +naman sa tinatahanan niya; at ito,y, totoong nacapang̃ing̃ilabot sa +caniya, na iquinapang̃ing̃inig nang boong catauan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Pinaniniualaan co: sa pagca,t, hindi biro ang matagpuan +ang mang̃a tauong bundoc.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sa pang̃ing̃ilabot ay hindi siya macagalao: ang camunting +ing̃ay ay quinatatacutan niya, at iquinapang̃ang̃alisag nang caniyang +buhoc; datapoua,t, sa malaquing cauhauan ay napilitan siyang gumalao, +at nang totoong hindi na niya matiis ay siya,y, lumacad na +nagpalibotlibot sa paghanap nang isang batis, hangan sa siya,y, +nagcapalad na nacaquita nang isang bucal nang tubig na totoong masarap +at malinao, na iquinapauî nang caniyang cauhauan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¡Ah, gaano ang touà co!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Nagpasalamat sa Pang̃inoong Dios si Robinson, at inaasahan +naman na ipagcacaloob sa caniya ang pagcaquita nang macacain. Di, +aniya, aco pababayaang mamatay nang gutom niyong Pang̃inoong +nagpapacain sa mang̃a ibon sa impapauid. Sa catu<span class='pagenum'><a name="Page_84" id="Page_84">Páhiná 84</a></span>naya,y, hindi ang +gutom ang nacapagpapahirap sa caniya, sa pagca,t, dahil sa capighatian +at catacutan ay parang nalilimutan niya ang gauing pagcain. Ang lalò +niyang pinipita,y, ang pagpapahing̃alay; sa pagca,t, sa totoong +panghihinà sa di mamagcanong cahirapang caniyang pinagdaanan, ay +bahaguia na lamang macatayò. Gayon ma,y, quinacailang̃an ang paghanap +nang caniyang matutulugan sa gabing yaon. Cung siya,y, matulog sa lupà +ay di malayong siya,y, lapitan nang mang̃a tauong bundoc, ó mang̃a +halimao, ay siya,y, lamunin. Anino man ay ualà siyang maquita saan man +nang bahay, cubo man ó yung̃ib. Nananang̃is siyang ualang caaliuan, at +hindi niya maalaman cung ano ang caniyang gagauin. Sa catapusa,y, +pinasiya niya sa loob na tularan ang mang̃a ibon, na humanap siya nang +sisilung̃an sa ibabao nang alin mang punong cahoy; at hindi nalaon at +nacaquita siya nang isang punò nang cahoy, na malagò at mayabong ang +mang̃a sang̃a, na doo,y, macauupò siya at macahihilig pa; baga ma,t, +totoong mahirap. Umac-yat na siya, nanalang̃in sa Dios, humilig na at +saca natulog. Sa pagtulog ay napapang̃arap niya ang lahat<span class='pagenum'><a name="Page_85" id="Page_85">Páhiná 85</a></span> nang +caniyang sinapit nang siya,y, mabagbag, balisang balisa sa bung̃ang +tulog na ito, na parang naquiquita ang matataas na daluyon, at ang +pagcalubog nang sasac-yan; tila nariring̃ig niya ang pagsisigauan at +pananaghoy nang mang̃a tauo na nababagbag. Tila naquiquita niya ang +canìyang mang̃a magulang na sinasalacay nang totoong malaquing hapis +at capighatian; na dahil sa caniya,y, nananang̃is at nananaghoy at +itinataas ang mang̃a camay sa lang̃it. Pinagpauisan si Robinson nang +malamig, at malacas na napasigao nang ganito: <i>Narito aco, mang̃a +magulang co, narito aco</i>; at capagcauicà nito ay ibig niyang +magpatirapà sa canilang mang̃a paanan, at naaalimpung̃atan ay gumalao, +siya ng̃ang pagcahulog sa punò nang cahoy.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¡Ay! caauaauà si Robinson!</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. ¡A Dios! at namatay na, natapus na ang salità.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Nagcapalad siyang hindi nahulog sa caitaasan nang cahoy, at +sa lupang caniyang linacpacan ay totoong malagò ang damó, caya hindi +totoong nasactan. Ang dinamdam lamang ay ang sangcap nang caniyang +catauan na tumamà sa pagcahulog; datapoua,t, inarì niyang ualang +<span class='pagenum'><a name="Page_86" id="Page_86">Páhiná 86</a></span>anoman ang saquit na ito cung ihahalimbauà sa caniyang napanaguinìp. +Muling umac-yat sa punò nang cahoy, doo,y, nagpahing̃alay hangan sa +namanaag ang arao, at samantalang pinagcucurocurò niya ang paraang +icaquiquita nang anomang pagcain. Salat na salat siya sa lahat nang +quinacain natin dito sa Europa: ualà siyang tinapay, ualà siyang +lamang cati, ualà siyang gulay, ualà siyang gatas; at cahit macaquita +nang anomang sucat lutoin sa palayoc ó sa ihauan, ay ualà namang apuy, +ualang ihauan at palayoc naman. Ang lahat na punò nang cahoy na +caniyang naquita ay hindi namumung̃a, at ang naguiguing cagamitan +lamang sa mang̃a cahoy na yaon ay ang ilutò sa tubig, at nang maguing +tinà.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nang ualang maalamang gau-in si Robinson, ay nanaog sa punò nang +cahoy, at sa malaquing cagutuman, sa pagca,t, hindi cumain nang anoman +na maghapon at magdamag, ay nagpalibotlibot cung saan-saan; +datapoua,t, ualang maquita cundi mang̃a cahoy at mang̃a halamang +ualang bung̃a. Dito na sinalacay siya nang totoong malaquing +capighatian. ¿Sa bagay ay ualà acong casasapitan, aniya, cundi ang +mamatay nang gutom? ito ang isini<span class='pagenum'><a name="Page_87" id="Page_87">Páhiná 87</a></span>sigao at inahihibic sa lang̃it. +Gayon ma,y, ang cagutuman din ang parang nagpalacas sa caniyang loob +na libutin niya ang tabing dagat, at nang siya,y, macaquita nang +anomang macacain. Datapoua,t, ang lahat niyang capaguran ay nauaualang +cabuluhan, sa pagca,t, ualà siyang naquiquita cundi mang̃a cahoy na +ualang bung̃a, mang̃a halaman at buhang̃in. Nang nanghihinà na at di +macagulapay, at di na macalacad ay nasubsob ang muc-hà sa lupà: at ang +luha,y, bumabagalbal, na ninanasang maanong namatay na siya sa dagat, +houag lamang niyang sapitin ang gayong caralitaan. Tumatalaga náng +antayin sa gayong calagayan ang isang matagal at mabang̃is na +camatayan, na para nang mamatay sa gutom, di caguinsa-guinsa ay +nacaquita siya nang isang ibon na tinatauag na Alcon marino na +dumaguit nang isdà at quinain. Caracaraca,y, naalaala niya itong +mang̃a verso na minsan niyang nabasa:</p> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Yaong Pang̃inoon na lubhang maauain</div> +<div class="verse">sa mang̃a uac man ay nagpapacain:</div> +<div class="verse">¿di caya marapat na asahan natin</div> +<div class="verse">nating mang̃a tauo nang boong pagguilio?</div> +</div></div> + +<p>Dili mangyaring di parang isinusurot<span class='pagenum'><a name="Page_88" id="Page_88">Páhiná 88</a></span> sa caniyang muc-hà ang +caculang̃an nang caniyang pagasa sa auà at pagcacaling̃a nang Dios; at +pagdaca,y, nagbang̃on, na tinicang lumacad hangan sa macacayanan, +linibot na sinalicsic ang boong tabi nang dagat, baca sacali ay +macaquita siya nang sucat macain.</p> + +<p>Sa catapusa,y, nacaquita siya sa ibabao nang buhang̃in nang ilang +mang̃a talucap nang talaba; at dalidali siyang lumapit at tiningnan +cung may talaba doon. Nasunduan ng̃a niya nang malaquing caligayahan.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿Ang mang̃a talaba pô baga,y, na sa sa lupà?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Hindi, anac co; nabubuhay sa dagat, at naniniquit sa mang̃a +bató.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Malaquing totoo ang caligayahan ni Robinson sa pagcaquita nang +icapapaui nang cagutumang nacapagpahirap sa caniya, gayon ma,y, +cacaunti ang talaba na di sucat macapauing lubos nang caniyang +cagutuman. Ang lalong di niya icatahimic ay cung saan siya +magcacanlong sa mang̃a haharaping arao, at nang houag siyang +tampalasain nang mang̃a tauong bundoc at mababang̃is na hayop; sa +pagca,t, ang una niyang sinilung̃an ay totoong mahirap, na ang +pagcagunità lamang ay iqui<span class='pagenum'><a name="Page_89" id="Page_89">Páhiná 89</a></span>napang̃ing̃inig niya, cung gayon ang +gagau-in niyang pagtulog sa habang panahon. Pinagdilidili niya itong +caniyang calagayan, at totoong lipos siya nang cahirapan at casalatan +ay ualà siyang matutuhang gauin, at muling napagahis sa calumbayan na +para nang dati. ¿Anong nahitâ co, ang uicà sa caniyang sarili, sa +pagcaligtas co sa cagutuman, cung sa gabing ito,y, marahil ay +lalamunin aco nang mang̃a halimao?</p> + +<p>Tila totoong totoo (tingnan ninyo ang calacasan nang guniguni) na +mayroong lumapit sa caniya na isang mabang̃is na tigre, na nacabuca +ang bung̃ang̃a, at sasacmalin siya. Nang inaacalà nang siya,y, +quinagat nang tigre sa batoc ay napasigao siya nang malacas: <i>¡Ay +mang̃a magulang co!</i> at nahapay sa lupà at naghimatay. Malaong +nahahandusay, at naquiquilaban sa isang malaquing capighatian hangang +sa caniyang maisipan na dapat niyang ilagay ang caniyang pagasa sa Ama +sa calang̃itan na caniyang dinadalang̃inan nang mataimtim na loob. +Dahil dito,y, nacabang̃on, at lumacad na humanap nang isang yung̃ib na +sucat niyang masilung̃an.</p> + +<p>Datapoua,t, ¿Alin cayang bahagui nang América ang quinadoroonan niya? +¿Sa panatag cayang lupà, ó sa isang pulò? Ito<span class='pagenum'><a name="Page_90" id="Page_90">Páhiná 90</a></span> ang hindi pa niya +natatalastas; datapoua,t, nacatanao siya nang isang bundoc na caniyang +linapitan, naquiquita niya sa mang̃a daang caniyang linalacaran ay +ualang halaman na may bung̃a na sucat macain; at sa baua,t sandali ay +lalong nauululan ang caniyang capighatian.</p> + +<p>Di mamagcanong pagod ang tiniis bago nacarating sa taluctoc nang +bundoc, na hindi naman totoong mataas, magmulà doo,y, napapagmasdan +ang maraming leguas sa palibotlibot. Naquita niya ang lalò pa niyang +iquinababalisa, na totoo ng̃ang siya,y, na sa isang pulò; sa pagca,t, +sa lahat nang naaabot nang caniyang ting̃in ay ualà siyang naquiquita +cundi dalaua ó tatlong pulò na lumilitao sa dagat, na ang layò ay may +ilang leguas. ¡Sa aba co! ang sigao niya,t, napataas ang mang̃a camay +sa lang̃it. ¿Diyata,t, mabubuhay acong nauaualay sa ibang mang̃a tauo, +nacaisaisang ualang casamang sinoman, ualà nang pagasang macaalis pa +cailan man sa ilang na ito, ualang pagasang maquita co naman ang +mang̃a nagpipighati cong magulang, at nang macahing̃i aco nang tauad +sa aquing casalanan? ¿Di co na caya muling mariring̃ig ang +cauiliuiling voces nang isa cong catoto, nang isa cong ca<span class='pagenum'><a name="Page_91" id="Page_91">Páhiná 91</a></span>pouà? +Datapoua,t, nararapat sa aquin ang capahamacang ito. ¡Cataastaasang +Dios! ang idinagdag niyang sabi, ang iyong mang̃a caisipan ay +catouidtouiran; at dili dapat na aco,y, maghinanaquit; sa pagca,t, aco +rin ang nagibig na houag magcamit nang isang magandang capalaran. +Capagca uicà nito, ay nagticang tiisin at batahin ang mang̃a +cahirapan, at humihing̃ing auà sa Dios na big-yan siya nang catibayan +nang loob sa pagtitiis.</p> + +<p>Nagmamacaauà naman sa maalindog at mapagcalarang Virgen na siya,y, +caling̃ain sa iláng na yaon, na ualang sucat macasamang sinoman; +pinagtibay niya ang pag-asa sa Ina nang auà, na siyang lalong malacas +na taga pamamaguitan sa caniyang Anac: yayamang ang mapalad na Virgeng +ito ang pinacaibig niyang Ina at caramaydamay sa madlang cahirapan +nang siya,y, nabubuhay dito sa lupà. Nanauagan naman sa maloualhating +cay S. José at sa Arcang̃el S. Rafael na caniyang mang̃a pintacasi.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Totoong magaling ang guinauà ni Robinson sa pagsasacdal sa +Pang̃inoong Dios na siya lamang macapagbibigay sa caniya nang +caaliuan; sa pagca,t, sa iba,y, ualà siyang mapapaquinabang na anoman.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_92" id="Page_92">Páhiná 92</a></span></p><p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿At anong masasapit niya, cundi niya natatalastas na ang +Dios ay siyang Ama nang lahat nang mang̃a tauo, na ualang hangan ang +cagaling̃an at mangyayaring lahat ang bala niyang ibiguin, at siya,y, +sumasalahat na? Ualang pagsalang di siya mamamatay sa tacot at +capighatian, cundi siya naturuan nang mang̃a catotoohanang ito, na +siyang dapat nating paglag-yan nang boong pagasa.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nang pagsaulan lacas si Robinson, ay ipinatuloy ang caniyang paglibot +sa bundoc; datapoua,t, sa gayong catagal ay ualang quinasapitan ang +caniyang pagpilit na macaquita nang isang tutulugan at +mapang̃anlung̃an. Sa catapusa,y, dumating sa isang mababang burol na +ang harapa,y, parang isang cutà, at nang caniyang pagmasdang magaling, +ay naquita niya na ualang laman ang loob, ng̃uni,t, hindi naman +totoong malalim, at ang pinapasucan ay may caquiputan. Cung siya,y, +may barreta, ay madali niyang mapalalalim ang lubac na yaon, na halos +ay batong lahat, at nang maguing tahanan niya; datapoua,t, ualà siya +nang mang̃a casangcapang ito, at ang quinacailang̃an ay gumauà siya.</p> + +<p>Sa catapusa,y, nang siya,y, macapag<span class='pagenum'><a name="Page_93" id="Page_93">Páhiná 93</a></span>isipisip na ay nag-uicà siya nang +ganito sa sarili. Ang mang̃a cahoy na naquiquita co rito ay +mangyayaring mabunot at maitanim na muli sa ibang lugar. Cung +mangyayaring mahucay co nang camay ang ilang maliliit na cahoy at +mailipat co sa harap nitong lubác, na sa macatouid ay nang maguing +parang bacod; at cung magsilalaqui ay mangyayari acong matulog sa loob +nitong naturang lubác nang boong capanatagan na para acong na sa isang +bahay; sa pagca,t, sa dacong licod ay aco,y, macacanlong sa mang̃a +batóng parang cutà, sa harap ay gayon din naman, at sa magcabilang +taguiliran ay macucubcob aco nang itinanim cong bacod.</p> + +<p>Naliligaya siyang lubhà sa pagcaquita nang caniyang tutulugan, at +pasisimulan na ang ninanasà niyang pagbabacod; datapoua,t, lalong +naululan ang caniyang caligayahan, sa pagca,t, may naquita siyang +isang batis na ang tubig ay toong malinao, na nalalapit sa lugar na +inaacalà niyang tutulugan. Dalidali siyang uminom nang tubig na yaon, +sa pagca,t, siya,y, totoo nang nauuhao sa malaquing capaguran nang +calalacad niya sa init nang arao.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿Cung sa bagay ay totoong mainit sa pulóng yaon?</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_94" id="Page_94">Páhiná 94</a></span></p><p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sucat mo nang mapagcurocuró. Tingnan mo ang mapa, sa lugar +na ito nalalagay ang pulô nang mang̃a Caribes, at isa sa mang̃a pulóng +iyan tila siyang tinahanan ni Robinson. Malasin mo na ang mang̃a +pulóng ito ay hindi nalalayò doon sa quinatatapatan at tinatamaan nang +matouid na sicat nang arao, at dahil dito,y, totoong catacottacot ang +init nang arao doon.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Pinasimulan na ng̃a ang pagbunot nang mang̃a cahoy, bagama,t, totoo +siyang nahihirapan, at camay lamang ang caniyang inahuhucay, at +malilipat niya sa inaacalà niyang tatahanan. Dito,y, quinacailang̃ang +hucayin niya nang camay ang pagtataniman; at sa pagca,t, +quinacailang̃an nang mahahabang panahon sa pagtatanim na ito, sa pagca +ng̃a,t, ualà siyang naitanim cundi lima ó anim na punong cahoy lamang +hang̃an sa lumubog ang arao. Sa cagutuma,y, napilitan siyang nagbalic +sa tabi nang dagat sa paghanap nang ilang talaba; datapoua,t, +nagcataon naman sa paglaqui nang tubig, ay ualà siyang naquita, at +napilitan siyang natulog na di humahapon, at ang caniyang tinulugan ay +yaon ding cahoy na caniyang quinahulugan, hangan sa di mayari ang +<span class='pagenum'><a name="Page_95" id="Page_95">Páhiná 95</a></span>inaacalà niyang tahanan. Diyan na ng̃a siya natulog, at nang houag +siyang mahulog ay tinali ang caniyang catauan sa sang̃ang caniyang +hihiligan; at nang matapus nang maipagtagubilin niya ang caniyang +buhay sa Maycapal ay matahimic nang natulog.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Natuto siya sa pagtatali nang caniyang catauan sa sang̃á.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ang pagcacailang̃an ay ina nang mabuting caisipan; at cundi +dahil dito ay ilang bagay ang matututuhan natin. Caya ng̃a nang +macapangyarihang Maycapal na ang lupà at tayo naman, habang tayo,y, +nagcacaroon nang sarisaring cailang̃an, ay binig-yan tayo nang +pagcucurò, at nang matacpan natin ang mang̃a cailang̃ang yaon sa +pamag-itan nang mabubuting paraan, at caya ng̃a parang naguiguing +utang natin sa mang̃a pagcacailang̃ang ito ang ating pagcatuto at +casipagan; sa pagca,t, cung isusubo na lamang nating sa ating bibig +ang mang̃a cacaning lutò na, cung ang mang̃a bahay, cung ang mang̃a +hihigan, mang̃a cacanin, at ang lahat nang quinacailang̃an sa ating +icabubuhay ay lumabas sa lupang yari na; ay cung sa bagay ay ualá +tayong gagau-ing anoman cundi cumain, uminom at matulog, at hangan sa +camatayan ay ualà<span class='pagenum'><a name="Page_96" id="Page_96">Páhiná 96</a></span> tayong namumuang̃an anoman na parang mang̃a hayop. +Tingnan ninyo ang daquilang carunung̃an nang Dios, na ating namamasdan +sa lahat nang caniyang guinagauà na icalalagui nang sangsinucuban.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Datapoua,t, sucat na ng̃ayon, mang̃a anac co, tayo,y, magpasial dito +sa cauiliuiling caparang̃an, at bucas ay tingnan natin cung ano ang +guinagauà ni Robinson.</p> +</div> + + +<hr/> +<h2><a name="ICAAPAT_NA_HAPON" id="ICAAPAT_NA_HAPON"></a>ICAAPAT NA HAPON.</h2> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ng̃ayon, mang̃a anac co, ¿saan natin iniuan cahapon si +Robinson?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Natutulog sa cahoy na para nang uac sa fábula.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Oo ng̃a. Cung gayo,y, dapat mong maalaman na siya,y, +nacatulog nang matahimic sa gabing yaon, na di nahulog at di +naalimpung̃atan. Nang quinaumagaha,y, napatung̃o pagdaca sa tabing +dagat sa paghanap nang mang̃a talaba, at ang nasa,y, madaling +magbabalic siya at ipatutuloy ang caniyang pagbabacod; datapoua,t, sa +pagca,t, naiba siya nang daan, ay nagcapalad siyang nacaquita nang +<span class='pagenum'><a name="Page_97" id="Page_97">Páhiná 97</a></span>isang cahoy, na may isang bung̃ang totoong malaqui, na di pa niya +naquiquilala cung ano yaon. Ang laqui nang naturang bung̃a ay humiguit +cumulang sa ulo nang isang tauo, na cung alisin ang unang balat ay may +lumalabas na bunót; datapoua,t, ang loob ay totoong matigas na para +nang talucap nang pagóng, caya ng̃a pagdaca,y, inacala ni Robinson na +magagauà niyang mangcoc. Ang pinacaubod ay malambot at masarap. Sa +nagugutom na para ni Robinson ay totoong masarap na pagcain ito; +datapoua,t, nang hindi magcasiya sa caniya ang iisa, ay pumitas pang +mulî at cumain nang isa pa; at sa malaquing ligaya,y, natulô ang luhà +dahil sa pagcaing caniyang napalaran, itinaas ang caniyang mata sa +lang̃it, tandà nang caniyang pagpapasalamat.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Totoong malaqui ang cahoy na yaon; at humihilic nang bung̃a, +datapoua,t, ang casam-an lamang ay nacaisaisa sa lugar na yaon.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿At anong bagay na cahoy yaon na dito sa atin ay ualà?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Yaon ay niyog, na ang caraniuan ay tumutubò sa India +Oriental, at totoong mararami rin naman sa mang̃a pulô sa América.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_98" id="Page_98">Páhiná 98</a></span></p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Totoong naligaya si Robinson sa pagquita nito; datapoua,t, hindi +pinabayaan ang pagparoon sa tabing dagat, at tiningnan niya cung may +talaba. Nacaquita nang ilan; datapoua,t, hindi macasasapat na caniyang +canin; at caya ng̃a totoong nagpasalamat sa Dios, sa pagca,t, +pinagcalooban siya sa arao na yaon nang ibang cacanin. Itinagò niya +ang mang̃a talaba na talagang tatanghalian, at ipinatuloy ang caniyang +pagbabacod.</p> + +<p>Siya,y, nacaquita sa tabi nang dagat nang isang malaquing talaba, na +nagamit niyang panghucay, at iquinadaling lubhà nang caniyang +pagbabacod. Nacaquita naman siya nang isang halaman na may maraming +totoong maliliit na baguing na parang abacá. Cung sa ibang panahon +niya naquita disin, ay pauaualang halaga; datapoua,t, sa pagca,t, +niyon ay ang lahat ay minamalas niya at sinisiyasat na magaling, pati +nang lalong caliitliitang bagay na sucat paquinabang̃an. Sa pagasa +niyang magagamit niya ang baguing na yaon, ay cumuha siya nang marami +at caniyang tinalian at ibinabad. Napagmasdan niya nang mang̃a ilang +arao naquita niyang lumalambot sa tubig ang pinacabaloc; at ang +guinauà niya,y, ini<span class='pagenum'><a name="Page_99" id="Page_99">Páhiná 99</a></span>halayhay sa arao. Sacá nang matuyo,y, caniyang +pinucpoc nang isang punong cahoy at lumabas ang tila abacá. Nang +siya,y, matumpac sa gauang ito, ay pinasimulan na ang paggauà nang +lubid na, baga ma,t, hindi totoong pilí sa pagca,t, ualà siyang +gantala; gayon ma,y, totoong matibay na sucat niyang maitali ang +caniyang talaba sa dulo nang capisang na cahoy; at caya ng̃a nagcaroon +siya nang isang casangcapan sa paghucay. Ipinatuloy niya ang caniyang +pagbabacod hangan sa caniyang nasarhan ang boong palibot nang inaacalà +niyang tatahanan. Datapoua,t, sa pagca,t, ang isang hanay lamang nang +mang̃a cahoy na yaon ay totoong mahinà, ay pinagpilitan niya, cahit +anong pagod, na magcaroon pa nang isang hanay na para nang nauna. Sacà +pinagtalitali ang mang̃a sang̃a nang dalauang hanay na bacod; at +naisipan pa niya na pataasin ang lupà sa pag-itan nang dalauang bacod; +dahil dito,y, totoong tumibay, na lubhang mahirap maibual.</p> + +<p>Dinidilig niya sa umaga,t, hapon nang tubig sa malapit na batis ang +caniyang tanim, na guinauang pandilig ang cabaac na bauo. At di pa +nalalaong lubhà ay naquita niya nang malaquing touà na na<span class='pagenum'><a name="Page_100" id="Page_100">Páhiná 100</a></span>nariuà at +umusbong na ang mang̃a halaman na caligaligayang tingnan.</p> + +<p>Nang mayari na ang caniyang bacod, ay guinugol ang boong maghapon sa +pagpili nang lubid na malaqui, na quinauà niyang hagdan na totoong +pinacaigui.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> ¿At an-hin baga niya ang hagdanan?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ng̃ayon mo maaalaman. Ang caniyang adhicâ ay houag magcaroon +nang pintuan ang caniyang tahanan, at babatbatin niya nang bacod ang +munting bucás na caniyang pinapasucan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Datapoua,t, ¿paanong gagauin niya ang pagpasoc at +paglabas?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ito ng̃a ang iguinauà niya nang isang hagdang lubid. Dapat +nating acalain na ang pinacaburól nang caniyang tinatahanan ay ang +taas may dalauang lampas tauo, at sa ibabao ay may isang punong cahoy. +Dito itinali ang caniyang hagdan; at pinalauit hangan sa loob nang ang +pagpanhic at pagpanaog; at nang maquitang lumabas na magaling, ay +caniyang linuang̃an ang lubac nang buról, nang maguing pinacasilid +niya. Caniyang pinagcurò na ang mang̃a camay niya lamang ay hindi +maaari sa gauang ito; data<span class='pagenum'><a name="Page_101" id="Page_101">Páhiná 101</a></span>poua,t, ¿ano ang caniyang gagauin? Naguing +cailang̃an na pagpilitan niyang humanap nang isang casangcapan; dahil +dito,y, siya,y, naparoon sa isang lugar na caniyang quinaquitaan nang +maraming mang̃a batong verde, na yao,y, totoong matitigas. Pumili +siya, at nacatagpò siya nang isa na totoo niyang iquinatouà, sa pagca +catulad nang palacol na may talim, at ang lalò pa,y, sa pagca,t, may +butas na pagsosootan nang tangcay. Namasdan niyang mangyayaring +gamitin niyang parang palacol, cung caniyang mapalaqui nang caunti ang +butas; at dahil dito,y, cumuha siya nang isang batong munti at mahabà +na siyang isinusulot niya at ipinagpapalaqui nang butas; sacá +sinulutan niya nang capisang na cahoy na matibay na naguing tangcay; +at caniyang tinalian na pinacahigpit niyong baguing na sinabi na +natin.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Pagcatapus ay caniyang tinicmang pinalacol ang isang munting cahoy, at +sa pagca,t, naquita niyang nabual ay natouà siyang di hamac. Sa +sanglibo mang piso,y, hindi niya maibibigay ang caniyang palacol dahil +sa malaquing capaquinabang̃ang caniyang inaasahan.</p> + +<p>Nacacuha siya sa mang̃a bató nang da<span class='pagenum'><a name="Page_102" id="Page_102">Páhiná 102</a></span>laua pa, na maacalà niyang +paquiquinabang̃an at magagamit sa anomang gagauin. Ang isa ay +natutulad sa mang̃a pamucol, at ang isa,y, maicli ng̃unit,t, malaqui +at matulis sa dacong dulo na parang tanat. Capouà dinala ni Robinson +sa caniyang tahanan, na ang nasà niya,y, ipatuloy ang caniyang +guinagauà.</p> + +<p>Nauastong totoo siya nang paggauà, na ang batóng tagadulo ay ibinabaon +niya sa lupà at pinupucpoc niya nang pamucol ay naaalis at nahuhucay +niya ang mang̃a bató na nababaon doon; at sa ilang arao lamang ay +caniyang nalinis at napaluang yaong lubac na inaacalà niyang gau-ing +silid. Sacá siya humacot nang maraming damó at ibinilad niya sa arao. +Nang maquita niyang natuyò na ay ipinasoc sa caniyang lungâ at guinauà +niyang parang banig; at dito sa caniyang naisipang ito ay nacatulog +siya nang pahiga na parang tauo, at di para nang mang̃a naunang gabi +na siya,y, natutulog sa mang̃a sang̃a nang cahoy na parang ibon. +¡Laquing caguinhauahan, ang mangyaring maihilig ang pagod na catauan +sa isang hihigang damó! ¡O cung matalastas, aniya, nang aquing mang̃a +cababayan cung anong hirap ang umupong<span class='pagenum'><a name="Page_103" id="Page_103">Páhiná 103</a></span> magdamag sa sang̃a nang cahoy +gabigabi! ¡Gaanong pagpapahalaga ang gagau-in sa canilang capalaran na +nacacatulog nang matahimic sa malalambot na hihigan at ualang +pang̃anib na mahulog! Hindi pararaanin marahil ang isang arao na di +nagpapasalamat sa Pang̃inoong Dios dahil dito at sa mang̃a iba pang +caguinhauahan nila.</p> + +<p>Sa sumusunod na arao, sa pagca,t, lingong pang̃ilin, ay guinugol niya +sa pananalang̃in, na habang oras siyang nacaluhod, at nacataas sa +lang̃it ang caniyang luhaluhaang mata, at hinihing̃i niya sa Dios na +siya,y, patauarin sa caniyang mang̃a camalian, at pagpalain at aliuin +ang caniyang cahabaghabag na mang̃a magulang. Inuulitulit niya sa +Maycapal na macapangyarihan ang catunayan nang caniyang pagquilala sa +mang̃a cahang̃ahang̃ang tulong na ipinagcaloob sa caniya sa gayong +calunoslunos na caguipitan, para nang pagcaualay niya sa lahat nang +tauo; at ipinang̃ang̃aco niyang muli,t, muli ang pamimintuhong parang +masunuring anac.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¡Aba, at bungmubuti na si Robinson!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Natatalastas nang Dios na iya,y, magbabago nang asal, cung +macaranas<span class='pagenum'><a name="Page_104" id="Page_104">Páhiná 104</a></span> siya nang mang̃a cahirapan; at caya ng̃a pinaticman sa +caniya. Tingnan mo ng̃a ang inaasal sa atin nang Amang na sa lang̃it; +hindi dahil sa cagalitan cundi dahil sa malaquing caauaan, caya +pinadadalhan tayo manaca naca nang mang̃a cahirapan, na sa caniyang +maauaing camay ay mabibisang lunas, at natatalastas niyang +quinacailang̃an sa icagagaling nang mang̃a saquit nang ating mang̃a +caloloua. Natatacot si Robinson na macalimutan ang pagcasunodsunod +nang mang̃a arao sa sanglingo, ay inisip na gumaua nang isang +calendario.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿Ano po? ¿isang calendario?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Oo, isang calendario, na bagama,t, hindi maipalimbag, at +hindi naman totoong mabuti para nang atin dito sa Europa; datapoua,t, +sucat icabilang nang mang̃a arao.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿At paano ang guinauà?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Yamang ualang papel at iba pang cailang̃an sa pagsulat, at +pumili nang apat na punong cahoy na malilinis ang balat at hindi +nagcacalayolayo. Ang pinaca malaqui sa mang̃a cahoy na ito ay +guinuguhitan touing hapon nang isang batóng matulis, tandang nacaraan +na ang arao. Pagdating nang icapitong guhit, ay<span class='pagenum'><a name="Page_105" id="Page_105">Páhiná 105</a></span> natatalastas na +niyang natapus na ang isang lingo; at ang guinauà niya,y, guinuguhitan +naman nang isang guhit ang sumunod na cahoy, na ang cahuluga,y, isang +lingo. Itong icalauang cahoy ay capag naguhitan na ang macaapat, ay +guinuguhitan nang isa ang icatlong cahoy, na ang cahuluga,y, isang +bouan; at sa catapusa,y, capag naguhitan na nang labing dalaua ang +cahoy, na ito ay lumilipat sa icapat na cahoy na guinuguhitan nang +isa, na ang cahuluga,y, isang taon.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Datapoua,t, hindi ang lahat nang buan ay nagcacapara nang +dalang arao: may bouang tatatlong puo, at may bóuang tatlong puo at +isa. ¿Paanong matatalastas ni Robinson at dalang arao nang baua,t, +isang bouan?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Binibilang sa mang̃a daliri.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿Pagbilang sa mang̃a daliri?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Gayon ng̃a; at ituturo co sa inyo, cung ibig ninyong +matutuhan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Lahat</span>. Oo ng̃a pò.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Cung gayo,y, paquimatiagan ninyo aco. Iticom ninyo ang +caliuang camay, at hipuin ninyo nang isang daliri ang mang̃a butó at +ang pag-itan lubac; at casabay ninyong sasabihin sa paghipo ang mang̃a +ng̃alan nang mang̃a bouan na<span class='pagenum'><a name="Page_106" id="Page_106">Páhiná 106</a></span> sunodsunod. Ang bouang tumatama sa butó, +ay may tatlong puo,t, isang arao; at ang tumatama sa lubac ay tatlong +puo; liban na lamang ang Febrero, na cailan ma,y, di dumarating sa +tatlong puong arao, sa pagca,t, mayroon lamang dalauang puo at ualo, +at minsan sa touing icapat na taon ay dalauang puo,t, siyam na arao.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Pinasimulan na ng̃a niya ang pagbilang sa butó nang daliring +hintuturò, na siyang lalong nalalapit sa hinlalaqui, at hinipò nang +isang daliri sa canan, casabay ang pagsasabi nang unang bouan nang +taon, ang Enero baga. Cung sa bagay ¿ilang arao ang dala nang Enero?</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo at isa.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ipatutuloy co ang pagbilang sa butó at sa lubac; at icao, +Juan, ay sasagot sa aquin cung ilan ang dalang arao nang baua,t, +bouan. Ipatuloy natin. Febrero ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Ang Febrero,y, dapat magcaroon nang tatlong puong arao; +datapoua,t, uala cundi cung minsa,y, dalauang puo,t, ualo lamang, at +cung minsa,y, dalauang puo,t, siyam.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. ¿Ang Marzo ilan ang dalang arao?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo,t, isa.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_107" id="Page_107">Páhiná 107</a></span></p><p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang Abril ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo ...</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang Mayo ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo,t, isa.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang Junio ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang Julio ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo,t, isa.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang Agosto ... (Pasisimulang muli ang pagbilang sa butó nang +hintuturò)</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo,t, isa.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang Setiembre ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang Octubre ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo,t, isa.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang Noviembre ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang Diciembre ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Tatlong puo,t, isa.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. ¿Naquita mo na, Enrique, na ualang pagcacamali ang ating +calendario? Nararapat matutuhan ang mang̃a bagay na ito, na +manacânaca,y, totoong cailang̃an.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Hindi co na calilimutan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Aco man; at totoong natalastas cong lahat.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Sa paraang ito,y, napaging̃atan<span class='pagenum'><a name="Page_108" id="Page_108">Páhiná 108</a></span> ni Robinson ang +pagcacasunodsunod nang arao, bouan at taon, at nang matalastas niya +ang arao nang lingo, at nang caniyang maipang̃ilin, para nang ibang +mang̃a cristiano.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa panahong yao,y, halos naubos na niya ang mang̃a bung̃a nang niyog +nang nacaisa isang puno na caniyang naquita, at totoong dumadalang na +ang mang̃a talabá sa tabing dagat na di macabusog sa canya sa touing +pagcain, dito na siya sinidlan nang catacutan na baca maualan siya +nang pagcain.</p> + +<p>Magpahangan niyon ay hindi siya macapang̃ahas na lumayong lubha sa +caniyang tahanan sa pagcatacot sa mababang̃is na hayop, at mang̃a +tauong bundoc, na baca sacali,y, mayroon sa iláng na yaon; datapoua,t, +sa pagcacailang̃an nang pagcain, ay lumacad siya nang may calayuan, +nang macaquita ng̃a nang ibang bagay na sucat macain. Pinasiya na ng̃a +sa loob na maglibot sa icalauang arao sa pamag-itan nang tulong nang +Dios; at guinugol ang isang bahagui nang gabi sa paggaua nang payong.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> ¿At sinong nagbigay sa caniya nang cayo at ballena sa +paggauà nang payong?</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_109" id="Page_109">Páhiná 109</a></span></p><p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ualang cayo, ualang ballena, ualang labasa, ualang gunting, +ualang carayom at ualang sinulid na guinamit siya; at gayon ma,y, +nayari niya ang payong. Gumaua siya nang isang parang balantoc na +baguing nang cahoy at caniyang pinaghalahalambatan na parang bilauo; +at sa guitna,y, pinasacan niya nang capisang na cahoy na pinagtibay +niya nang tali. Saca cumuha siya nang mang̃a talucab nang niyog at +siya niyang itinaquip na pinagtalitali sa ibabao nang baguing, at ito +ang guinamit niyang payong.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Touing macayayari siya nang anomang bagay, ay nacararamdam siya nang +di malirip na caligayahan at caraniuang nasasalita niya sa sarili; +¡totoong pagcahang̃alhang̃al co sa aquing cabataan, na sinasayang co +ang panahon sa ualang cabuluhang bagay! ¡Ó cung aco ng̃a,y, na sa sa +Europa, at magcaroon aco sa camay nang mang̃a casangcapan na doo,y, +murang mura! ¡Gaanong mang̃a bagay ang aquing magagaua! ¡Laquing +pagcauili co sa paggaua nang sarili cong camay nang mang̃a +casangcapang quinacailang̃an co!</p> + +<p>Sa pagca,t, may caagahan pa ay naisipan niyang gumaua nang isang supot +na caniyang mapaglalag-yan nang cani<span class='pagenum'><a name="Page_110" id="Page_110">Páhiná 110</a></span>yang masusumpung̃ang pagcain, at +nang hindi siya mahirapan sa pagdadala. Pinagcurong sandali ang +paggauà nito, at sa catapusa,y, naisip niya ang mabuting paraan. Sa +mang̃a baguing na caniyang binugbog, at naguing parang abacá na sinabi +co nang caniyang tinipon, ay guinauà niyang parang lambat, at ito,y, +siyang guinauang supot.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Ibig co namang gumauà nang isang supot.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Aco naman, cung tayo,y, magcaroon nang abacá.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Mabuti ang inaacalà ninyo, mang̃a batà. Sa pagca,t, cung +cayo,y, mapadpad sa alin mang pulò na para ni Robinson na ualang +casamang sinoman, ay maaalaman na ninyo ang dapat gauin. ¿Dili pô baga +totoo?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Aco,y, natotouà na magpacasipag cayo nang ganiyan. +Datapoua,t, pabayaan nating macatulog si Robinson hangang bucas, at +samantala,y, titingnan co cung aco,y, matutumpac na gumauà nang isang +payong na casinggaling nang caniya.</p> +</div> + + + +<hr/> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_111" id="Page_111">Páhiná 111</a></span></p> + +<h2><a name="ICALIMANG_HAPON" id="ICALIMANG_HAPON"></a>ICALIMANG HAPON.</h2> + +<div class="blockt2"> +<p>Nang magcatipon sa icalauang arao ang mang̃a nagsasalitaan sa lugar na +canilang quinauiuilihan, ay naquita nilang dumating si Nicolás na +totoong natotouà at nagmamagaling, at may dalang isang +payongpayong̃an, na siyang pinagtac-han nang lahat. Ang guinauà niyang +balangcas ay ang salaan ó calong malaqui na hiniram niya sa cocinero, +at linag-yan niya nang tangcay.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ina.</span> ¡Totoong magaling, totoong magaling! camunti náng pagcamalán +cong icao ay si Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Aco sana nama,y, magpapaquita dito nang isang +payongpayong̃an, cung magcacaroon pa aco nang sandaling oras na sucat +icatapus nang paggauà.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Ganito rin naman sana ang nangyari sa aquin.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sucat na lamang ang pagcayari ni Nicolás, at nang +mapatotoohanan na tayo nama,y, mangyayaring macagauà niyan. +Datapoua,t, hindi totoong malaquing bagay, catoto, ang guinaua mo.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_112" id="Page_112">Páhiná 112</a></span></p><p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Hindi co naman dinala ito rito cundi sa pagcacailang̃an, +at sa pagca,t, hindi aco nacagauà sa sandaling panahon nang iba.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> (<i>Quinuha niya sa licod nang bacod ang isang payongpayong̃ang +guinaua niya, at itinanong niya.</i>) ¿Ano caya? ¿anong ting̃in mo rito?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> ¡Oh, iyan ang totoong mariquit!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Aquing iing̃atan ito hangang dumating sa catapusan nang +Historia, at ang matumpac na tumulad nang mang̃a bagay na gagauin ni +Robinson, ay siya nating aariing Robinson dito, at ibibigay co sa +caniya ang bagay na ito.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿At gagaua baga naman tayo nang isang lungang para niya?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿At baquit hindi?</p> + +<p><span class="smcap">Ang lahat.</span> Cung gayo,y, magaling.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Madaling arao pa,y, nagbang̃on na si Robinson at naghanda na +sa paglacad, isinabit sa liig ang caniyang supot, nagtali sa bayauang +na doon isinabit ang caniyang palacol, pinasan ang caniyang payong, at +minulan na ang caniyang paglacad nang boong casiglahan nang loob.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Ang unang guinauà ay nagdaan siya sa punò nang niyog niya at cumuha +nang<span class='pagenum'><a name="Page_113" id="Page_113">Páhiná 113</a></span> dalauang buco, na isinilid niya sa caniyang supot, at bucod sa +baong ito, ay nagdaan pa sa tabi nang dagat at humanap nang ilang +talaba. Nang siya,y, macapagbaon na nitong dalauang pagcain at +macainom na nang malamig na tubig sa batis, ay minulan na ang caniyang +paglacad. Ang umaga ay mapayapa, at habang ang arao ay sumusung̃ao sa +silang̃anan, na parang umaahon sa mang̃a alon nang dagat, ay +nababanaagan nang masanghaya niyang sicat ang matataas na sang̃a nang +cahoy; di mabilang na ibon, malalaqui,t, mumunti at sarisaring +balahibò, ay nang̃agaauitan na parang binabati nila at ipinagdiriuang +ang bagong paglabas nang arao. Totoong dalisay at cauiliuili ang +sandaigdigan, na parang bagong cagagaling sa camay nang Dios; at ang +mang̃a halaman at mang̃a bulaclac ay nagsasambulat nang canilang +cabang̃ohan.</p> + +<p>Naramdaman ni Robinson na ang caniyang puso,y, napuspos nang +caligayahan at pagquilala sa auà nang Maycapal. Dito, aniya, dito at +sa lahat nang lugar ay ilinalathala ang capangyarihan nang Ama nang +sangmaliuanag; at naquisamò siya sa pagsasaliuan nang mang̃a ibon na +caniyang inauit, itong dalit sa umaga:<span class='pagenum'><a name="Page_114" id="Page_114">Páhiná 114</a></span></p> +</div> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Daraquilang Dios, sa aqui,y, nagbigay</div> +<div class="verse">niring pagcatauo,t, boong cagaling̃an,</div> +<div class="verse">icao ang may ari at nacaaalam</div> +<div class="verse">nang cabuhayan co at nang camatayan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang arao na ito bagong nagcacalat</div> +<div class="verse">nang tanglao sa mundo nang masayang sinag</div> +<div class="verse">iniaalay co nang boong pagliyag</div> +<div class="verse">sa iyo, daraquilang Poong sacdal taas.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Maamo mong mata ay iyong itunghay</div> +<div class="verse">sa baua,t, sandali sa aba cong lagay,</div> +<div class="verse">at iyang camay mong macapangyarihan</div> +<div class="verse">ay iligtas aco sa capanganiban.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Sa lubhang matamis na aquing pagasa</div> +<div class="verse">sa caauaan mo, mapagpalang Ama,</div> +<div class="verse">ay di itutulot aco,y, magcasala</div> +<div class="verse">sa iyong calac-hang ualang macapara.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang caguipitan co,y, iyong mamamalas,</div> +<div class="verse">caruc-haa,y, sacdal at salat na salat,</div> +<div class="verse">tangapin mo nauà ang pagod at puyat</div> +<div class="verse">nitong si Robinson alipin mong hamac.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At tutularan co ang capayapaan</div> +<div class="verse">nang mang̃a lingcod mong loob na hinusay;</div> +<div class="verse">inaasahan ca habang nabubuhay</div> +<div class="verse">maguing sa ligaya at capighatian.<a name="FNanchor_2_2" id="FNanchor_2_2"></a><a href="#Footnote_2_2" class="fnanchor">[2]</a></div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagca,t, natatantô ang iyong parusa</div> +<div class="verse">ay hindi sa poot, cundi sa pagsinta;</div> +<div class="verse">ipinapalit mo ang sandaling dusa</div> +<div class="verse">sa hirap na ualang catapusa,t, hanga.</div> +</div><div class="stanza"> +<span class='pagenum'><a name="Page_115" id="Page_115">Páhiná 115</a></span> +<div class="verseind">Ang tauong lagui nang inaalalayan</div> +<div class="verse">nang saganang touà at caligayahan</div> +<div class="verse">ay sampo nang Dios nacacalimutan</div> +<div class="verse">puso,y, nahihilig sa tanang quinapal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At dili miminsang ang nagugupiling</div> +<div class="verse">ay pinupucao mo nang dusa,t, hilahil,</div> +<div class="verse">nang houag magtuloy mabulid na tambing</div> +<div class="verse">sa dalitang ualang pagasang hihintin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pasalamatan ca nang sangcatauohan,</div> +<div class="verse">pasalamatan ca nang sangdaigdigan,</div> +<div class="verse">Dios na iisa at ualang capantay,</div> +<div class="verse">puspos nang pagsinta sa hamac na capal.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At icao, ó Virgen, na linarauanan</div> +<div class="verse">nang dilág ni Ester at pagtatangcacal</div> +<div class="verse">sa bayan nan Judio niyong dacong arao</div> +<div class="verse">ang abang palad co nama,y, alalayan.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">At icao, ó Santong lubhang daraquilà,</div> +<div class="verse">hinirang nang lang̃it sa lalaquing madlà</div> +<div class="verse">na maguing Esposo niyong natimauà</div> +<div class="verse">at di tinamaan nang sa salang sumpá.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Tunghayan nang iyong mahabaguing mata,</div> +<div class="verse">mapalad na Joséng Esposo ni Maria,</div> +<div class="verse">itong si Robinsong nacaisaisa</div> +<div class="verse">sa guitnâ nang iláng at madlang pang̃amba.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Gayon din sa iyo, daquilang Arcángel,</div> +<div class="verse">lubhang mapagpalá pang̃ala,y, Rafael:</div> +<div class="verse">iyong patnugutan sa madlang hilahil</div> +<div class="verse">itong nananaghoy na iyong alipin.</div> +</div></div> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_116" id="Page_116">Páhiná 116</a></span></p> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¡Ay! ama co, ¿ibig baga ninyong ibigay sa aquin iyang +mang̃a tulang totoong mariquit, at nang aquing mabasa at macanta +touing umaga sa pagbang̃on?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Oo.</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon.</span> Capag natutuhan mo ang letra, ay ituturo co sa iyo ang tono, +at nang ating macanta.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Oo ng̃a, pagaralan nating lahat.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Nagdadalang tacot pa si Robinson sa mang̃a hayop sa bundoc at +sa mang̃a tauong damó, ay pinaging̃atan niya ang pagdaan sa masusucal +na gubat, at ang hinahanap niyang lacaran ay ang malilinis na +caparang̃an, at nang maquita niyang madali ang ano mang bagay; +datapoua,t, ang mang̃a lugar na yaon ay siyang lalong salat, na ualang +sucat maquitang pagcain, caya ng̃a mahaba na ang caniyang nalalacad ay +ualang naquiquitang anomang bagay na sucat ma cabayad sa caniyang +capaguran.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa catapusa,y, nacatanao nang ilang mang̃a halaman na inacala niyang +nararapat lapitan at siyasatin. Totoong nagcacalapitlapit na naguing +parang isang cagubatan, at namasdan niya na ang iba,y, may bulaclac na +mapulapula, ang iba,y, mapuputi, at ang iba,y, ualang bu<span class='pagenum'><a name="Page_117" id="Page_117">Páhiná 117</a></span>laclac cundi +mang̃a bung̃ang mapupusiao na casinglaqui nang bayabas natin dito sa +Filipinas. Quinagat niya capagdaca ang isa; datapoua,t, naquilala +niyang di sucat macain, at totoong nagalit siya, na capagdaca,y, +binunot niya ang halaman, at ihahaguis na sana, ay siyang pagcaquita +niya sa mang̃a ugat ay may nabibiting tila mang̃a tugui na malaqui,t, +munti. Inacalà niyang iyon ang tunay na bung̃a nang halaman: tinicman +niya, at nang caniyang malasahang masaclap at matigas ay itinapon na +sanang lahat. Datapoua,t, sumilid sa caniyang pagiisip yaong +cahatulang, na di dapat nating acalain na ualang casaysayan ang ano +mang bagay, sa pagca,t, di natin naquita agad ang cagaling̃an nila. +Itinago na ng̃a sa caniyang supot yaong mang̃a bung̃ang tila tugui, at +ipinatuloy na ang caniyang paglacad.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Natatalastas co na cung ano yaong mang̃a tila tuguing yaon, +cung ano ang ng̃alan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Tingnan natin cung ano ang isip mo.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Yaon po,y mang̃a patatas, na gayon ng̃a cung tumubò para nang +sinabi ninyo.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sa catunaya,y, ang patatas, na<span class='pagenum'><a name="Page_118" id="Page_118">Páhiná 118</a></span> cung sabihin nang iba ay +papas ay caraniuang tumutubò sa América, at sinasabing doon quinuha +nang isang inglés na ang pang̃ala,y, si Francisco Drakne.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Datapoua,t, malaquing hang̃al yaong si Robinson, na hindi +nacaquiquilala nang mang̃a patatas.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿At icao ay baquit mo naquiquilala?</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Sa pagca,t, aquing naquita at quinain cong madalas, +namamatay aco sa pagcain nang mang̃a patatas na yaon.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Datapoua,t, si Robinson ay hindi nacacain at di nacaquita +marahil nang mang̃a patatas.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿Diyata po,t, hindi?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Hindi, sa pagca,t, ualà pang dumarating sa Alemania. Hindi pa +nagdaraan ang maraming taon nang tayo,y, magtanim dito, at nauna pang +nabuhay si Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Cung gayo,y, patauarin ninyo aco, cung aco,y, nagcasala sa +caniya.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿Naquita mo na, Teodora, na totoong lihis sa catuiran ang +biglang pagpintas sa iba? Ang caunaunahang dapat nating gauing palagui +ay ang lumagay tayo sa lagay nila, at masdan natin cung sa gayong +calagayan ay macagagaua tayo<span class='pagenum'><a name="Page_119" id="Page_119">Páhiná 119</a></span> nang higuit sa canila. Sabihin mo sa +aquin: cung cailan ma,y, hindi ca nacaquita nang patatas, na hindi mo +narinig na cung paano ang guinagauang paglulutò, ¿di caya matutulad ca +rin cay Robinson na di mo mapagquiquilala na yao,y, quinacain?</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Cung gayon pò ay hindi co na gagauing mulî.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Nagpatuloy si Robinson; datapoua,t, nagdarahandahan at tila +totoong may pinang̃ing̃ilagan, at houag di may cumaluscos ay natatacot +siya, pati sa mang̃a cahoy na hinihipan nang hang̃in, at pagdaca,y, +tinatangnan ang caniyang palacol na ipagtatangol cung baga,t, +cailang̃an. Datapoua,t, sa touîtouî na,y, palagui niyang +napagquiquilala na ualang cabuluhan ang caniyang quinatatacutan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa catapusa,y, dumating sa isang bucal, na sa tabi niyao,y, inibig +niyang magpahing̃alay nang tanghalì; at umupò siya sa piling nang +isang cahoy na totoong mayabong, at humahandà nang cumain, di +caguinsaguinsa,y, bigla siyang nacarinig nang isang caing̃ayan sa +dacong malayò na iquinagulat niyang panibago. Tuming̃in siyang +quiniquilabutan sa magcabilabila at sandaling oras ay naquita niya ang +isang cauan....</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class='pagenum'><a name="Page_120" id="Page_120">Páhiná 120</a></span></p><p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. ¿Nang mang̃a tauong bundoc caya...?</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. ¿Ó nang mang̃a tigre at mang̃a leon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Capouà di cayo tumamà, yaon ay isang cauan nang mang̃a hayop +sa bundoc na ang laqui ay para nang usa. ¿Ibig ninyong matalastas cung +anong mang̃a hayop yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Oo pô; sabihin ninyo sa amin.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Iyan ay ang tinatauag na llama, at ang canilang tinatahanan +ay ang América Meridional, na tinatauag na Perû, na nasasacop hangan +sa mang̃a huling taon nang mang̃a castilà. At tauag nila sa mang̃a +hayop na yaon ay carnero ó tupa, sa Perû, baga ma,t, lalong natutulad +sa mang̃a maliliit na camello. Bago napagsiyasat ni Varró at ni +Almagro yaong mang̃a daquilang lugar na yaon, ay ang mang̃a peruleros +na tumatahan doon ay nacapagpaamò na nang llama: na guinagamit nila na +parang mang̃a calabao sa pagdadala nang ano mang bagay, at ang +canilang balahibo ay guinagauang cayo.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿Cung sa bagay, ay ang mang̃a perulero ay hindi totoong +mang̃a tauong damó na para nang ibang mang̃a indio?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Oo ng̃a; sila at ang mang̃a ame<span class='pagenum'><a name="Page_121" id="Page_121">Páhiná 121</a></span>ricano na na sa América +setentrional ay totoong mang̃a sivilisado, at may maliuanag na +pagiisip, ang tinatahanan nila,y, mang̃a bahay na mabuti ang +pagcayari, at bucod dito,y, nacapagtayò sila nang mang̃a simbahan at +mang̃a daquilang palacio at ang namamahala sa canila ay mang̃a +Gobernadores sa lugar nang mang̃a hari.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa maquita ng̃a ni Robinson yaong caramihan nang mang̃a hayop, na +magmulà ng̃ayon ay tatauagin nating mang̃a llama, ay nagcaroon siya +nang malaquing pagcaibig na macacain nang carne ó lamang cati, sa +pagca,t, matagal nang panahon na di siya nacacatiquim nito. At dahil +dito,y, nagtagò siya sa punò nang cahoy, na dala niya ang caniyang +palacol na bató, at sinucuban niya, na cung mayroong magdaraan doong +hayop ay caniyang papalaculin.</p> + +<p>Gayon ng̃a ang nangyari; sa pagca,t, lumalacad nang ualang bahalá ang +mang̃a hayop na yaon na nahihirating lumalacad nang ualang +nacaliling̃atong sa canila, at napatutung̃o sa bucal, at sila,y, +iinom, ay sa pagdaraan sa tabi nang cahoy na doon ay nagtatago si +Robinson, ang isang pinacamaliit na totoong napalapit<span class='pagenum'><a name="Page_122" id="Page_122">Páhiná 122</a></span> sa caniya, ay +inabot niya nang palacol sa sandocsanducan na biglang namatay at +nahandusay sa caniyang mang̃a paa.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¡Laquing catampalasanan ang guinaua niya sa caauaauang +hayop!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina</span>. ¿At baquit hindi gagauin ito?</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Cung ualang guinagaua sa caniyang anomang masamâ ang hayop, +¿ay baquit niya pinatay?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina</span>. Mangyari, ay quinacailang̃an niya ang laman at nang caniyang +macain. ¿At di mo natatalastas na tayo,y, pinahihintulutan nang Dios +na gamitin natin ang mang̃a hayop, cung ating quinacailang̃an?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang pumatay nang hayop nang ualang cailang̃an, ang caniyang +pahirapan, ó gambalain naman, ay maliuanag na isang catampalasanan, at +sino mang may mabuting pusò ay dili gumagauà nito: datapoua,t, ang +paquinabang̃an natin ang isang hayop na ualang caloloua, at patayin +natin nang ating macain ang caniyang laman, ay ito,y, hindi +ipinagbabaual. At cung naaalaala mo pa ang ipinahayag co sa iyo niyong +isang arao, ay matatalastas mo na isang cagaling̃an pa sa mang̃a hayop +cung sila,y, patayin natin.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Mangyari pò; sa pagca,t, cundi<span class='pagenum'><a name="Page_123" id="Page_123">Páhiná 123</a></span> natin pinagcacailang̃an ang +mang̃a hayop, ay hindi natin sila aalilain, at hindi bubuti ang +canilang lagay na para ng̃ayon. ¡Ilan ang mamatay gutom sa panahon +nang taglamig!</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. At lalò pang magdaralità, cung di natin patayin ay +mamamatay sa saquit ó sa catandaan, sa pagca,t, sila,y, hindi +nacapagtutulung̃an na para nating mang̃a tauo.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. At bucod dito,y, houag nating acalain na ang pagpatay sa +mang̃a hayop ay totoong nacapagbibigay sa canila nang totoong +malaquing cahirapan, para nang sapantahà natin. Hindi nila +natatalastas na sila,y, papatayin, ay sila,y, payapang payapà at +natotouâ hangan sa huling sandali; at ang casaquitang dinaramdam nila +cung sila,y, pinapatay natin ay hindi naglalaon.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Hangan sa mapatay ni Robinson ang isang hayop na llama, ay hindi +naisipan ang paglulutò nang caniyang laman.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¿Baquit di niya mailulutò?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ibig ng̃a niya; datapoua,t, ang casamaan ay salat na salat +siya sa lahat nang bagay; ualà siyang ihauan, ualà siyang palayoc, at +cauali man; at ang lalò pang masama,y, ualà siyang apuy.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_124" id="Page_124">Páhiná 124</a></span></p><p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Cung ualà siyang apuy ay magpaning̃as siya.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Hindi mahirap, cung mayroon siyang isang binalol, isang bató +at lulog. At natatalastas mo nang ualà siyang ano man.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Natatalastas co ang dapat cong gauin.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. ¿Ano?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Pinagpuyos co sana ang dalauang cauayang tuyò, para nang +guinagauà nang mang̃a tauong bundoc; at sa historia nang mang̃a +paglalayag ay binasa pô ninyo sa amin.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ito rin ang naisipan ni Robinson. Pinasan sa balicat ang +hayop na yaon na caniyang pinatay, at nagbalic sa caniyang +tinatahanan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa pagbalic niya ay nacaquita pa nang isang bagay na iquinatouâ niya +nang labis. Nacaquita siya nang pito ó ualong punò nang dayap, at +nalalaglag na ang ilang bung̃ang hinog. Pinutol niya, at pagcatapus ay +nilag-yan niya nang tandâ ang lugar na yaon na quinalalag-yan nang +mang̃a punò nang dayap, at nagmadaling omouî sa caniyang tahanan.</p> + +<p>Ang unang guinauà nang siya,y, dumating doon ay inanitan niya yaong +ha<span class='pagenum'><a name="Page_125" id="Page_125">Páhiná 125</a></span>yop, at ang naguing casangcapan niyang sundang ay isang matalas na +batô; at saca ibinilad niya ang balat na inaacalà niyang balang arao +ay caniyang paquiquinabang̃an.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿At ano ang gagauin niya sa balat?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Maraming bagay: ang una,y, napupunit na ang caniyang sapin at +medias; at caya ng̃a pinagcurò curò niya na cung sacaling di na niya +maisoot, ay ang balat nang hayop na caniyang napatay ay itatali na +lamang niya sa caniyang paa, at nang houag siyang totoong mahirapan sa +caniyang paglacad. Ang icalaua,y, totoong iquinatatacot niya ang +pagdating nang taglamig; at caya ng̃a totoong iquinatotouâ niya ang +pagcacaroon nang capisang na balat na maitaquip niya sa catauan at +nang houag siyang mamatay sa lamig. Tunay ng̃a na hindi na dapat +siyang maghandà nang ganito, sa pagca,t, sa mang̃a lugar na yaon ay +hindi malabis ang lamig na para rito.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. ¿Sa bagay ay ualang taglamig?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Hindi, cailan man ay hindi nararanasan ang totoong calamigan +sa mang̃a bayan ó lugar na maiinit na na sa calaguitnaan nang dalauang +trópico. Hindi<span class='pagenum'><a name="Page_126" id="Page_126">Páhiná 126</a></span> pa nalalaong sinasabi co sa inyo. ¿Di baga ninyo +nalilimutan ang tauag sa mang̃a lugar na ito?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Tinatauag pong zona tórrida.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Gayon ng̃a; datapoua,t, sa mang̃a lugar na yaon naman ay +palagui ang ulan sa loob nang dalaua ó tatlong buan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Ang ating Robinson ay hindi nacatatalastas nang ano man sa mang̃a +bagay na ito, sa pagca,t, sa caniyang cabatáan ay ayao siyang magaral +nang ano man; na sa macatouid ay ang Historia, Geografia at ang lahat +ay quinacayamutan niya.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Datapoua,t, tila pò minsang nabasa namin na ang bundoc na +totoong matataas, na para nang Pico de Tenerife sa Canarias, at para +naman nang iba pa sa Perú, ay nacucubcob nang nieve ó namumuong tubig +sa boong taon. Quinacailang̃ang doo,y, palagui ang taglamig, at gayon +man ay na sa calaguitnaan ang dalauang trópico.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. May catouiran ca, Juan. Ang mang̃a totoong matataas na lugar +at mang̃a bundoc ay hindi nasasaclao nang regla, sa pagca,t, sa +canilang cataasan ay caraniuang mayroong nieve. ¿Natatandaan mo naman +ang sinabi co sa iyo noong isang arao tungcol sa mang̃a lugar nang +<span class='pagenum'><a name="Page_127" id="Page_127">Páhiná 127</a></span>India Oriental, niyong ating pinagmamasdan ang mapa?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¡Aha! Oo ng̃a pô ... Sa ibang mang̃a lupà doon ay sa lumacad +ca lamang nang dalaua ó tatlong leguas; sa invierno ó calamigan, ay +lumilipat ca sa verano ó cainitan; para sa pulò nang Ceilan, na +nasasacop nang mang̃a holandeses; at gayon naman sa ibang lupa na +tinatauag na ...</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Tinatauag na Peninsula Citerior ó sa daco rito nang Ganges. +Dian, capag sa tabing dagat nang Malabar, sa isang bahagui nang mang̃a +bundoc na tinatauag na Gates ay invierno, ay sa cabilang parte, sa +Costa nang Coromandel, ay verano, at cung verano sa cabila ay dito,y, +invierno. Ganito rin naman ang nangyayari sa isla de Ceram, isa sa +mang̃a islas Molucas, na sa pagcalayong tatlong leguas ay nararanasan +ang taginit at taglamig.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Datapoua,t, ¿ilang leguas ang iquinalayò natin cay Robinson? Hindi +sucat pagtac-han na sa cabilisan nang ating pagiisip ay ualang +caliuagang macalipat tayo sa isang sandali sa ilan mang libong leguas. +Magmulà sa América ay lumucso tayo sa Asia, at ng̃ayo,y, biglang +naparito na naman tayo sa América sa pulò ni Robinson.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_128" id="Page_128">Páhiná 128</a></span></p> + +<p>Bahagya na lamang napapacnit ang balat nang hayop na llama, at +nahahang̃o ang mang̃a lamang loob, ay hiniuà niya ang capirasong laman +tangcang iihao. Ang una niyang guinauà ay naghanda siya nang isang +iihauan, na bumunot siya nang isang punong cahoy na munti, inalisan na +niya nang balat, tinulisan niya ang dulo, at saca humanap nang +dalauang sang̃ang capua may salalac, na caniyang pagsasalalacan nang +caniyang duruan. Tinulisan naman niya ang dulo; at nang matapus na +niyang maibaon sa lupa na magcatapat; nang tinuhog na niya ang laman +nang hayop, at inilagay nasasalalac, ay totoong malaqui ang caniyang +caligayahan sa pagcaquita niyang lumabas na magaling ang caniyang +guinagauà.</p> + +<p>Ang quinuculang lamang sa caniya ay ang lalong cailang̃an, ang apuy +baga; at dahil dito,y, inisip niya ang pagpupuyos, pumutol siya nang +dalauang sang̃ang tuyò, at pinasimulang ualang caliuagan ang +pagpupuyos nang boong pagpipilit, na sa capagura,y, naligò sa pauis, +gayon ma,y, hindi niya nasunod ang nasà, sa pagca,t, capag ang mang̃a +cahoy ay nagiinit na,t, naguusoc, ay siya,y, totoong napapagod na, at +napipilitang itiguil na sandali ang<span class='pagenum'><a name="Page_129" id="Page_129">Páhiná 129</a></span> pagpuyos; at sa pagca,t, +lumalamig ang puyusan sa caniyang pagpapahing̃a, ay hindi mangyaring +macacuha nang apuy at nasasayang lamang ang caniyang capaguran.</p> + +<p>Dito napagquilala niya ang totoong casalatan nang tauong nacaisa isa, +at cung gaanong cagaling̃an ang quinacamtan natin sa paquiquisama sa +ibang mang̃a tauo; sa pagca,t, napagcucurò na ninyo na cung may isa +siya sa caniyang siping na pagcapagod niya,y, halinhan siya, ay +marahil ay macacacuha sila nang apuy. Datapoua,t, dahil doon sa hindi +matiis niyang pagpapahing̃a ay nasasayang ang caniyang pagod.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Inaacalà cong ang mang̃a tagabundoc ay nacacacuha nang apuy +sa pagpupuyos.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Tunay ng̃a,t, nacacucuha nang apuy, ng̃uni,t, bucod sa +sila,y, malalacas sa atin, dahil sa tayo,y, hindi nararatihan sa +mabibigat na gagau-in, ay sila,y, bihasa pa. Pumipili sila nang +dalauang baac na cauayan; ang isa,y, malambot at ang isa,y, matigas; +ang matigas ay siyang ipinupuyos sa malambot hangang di magcaapuy ang +yamuang inilalagay nila sa ilalim.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_130" id="Page_130">Páhiná 130</a></span></p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>¿Anong mapapaquinabang ni Robinson cung hindi siya marunong nang +paraang ito? Sa catapusa,y, inihaguis niya ang dalauang sang̃ang +caniyang pinupuyos; at nalulumbay na umupò sa caniyang pinacabanig na +damo, nang̃alumbaba at humilig; at manacà naca,y, tinitingnan ang +masarap na laman nang hayop na masasayang, sa pagca,t, di maihao. +Naalaala niya ang pagdating nang taglamig, na nalalapit na; at +pinagcucurocurò niya na cung ano ang masasapit niya sa gayong ualà +siyang apuy, ay sinalacayan siya nang isang malaquing calumbayan, na +iquinapagbang̃on niya at iquinapagpasial sa pagca,t, siya,y, totoong +nababalisa.</p> + +<p>Sa pagca,t, naramdaman niya na parang hinahalò ang caniyang dugò sa +malaquing cabalisahan, ay isinaloc niya nang malamig na tubig sa batis +ang caniyang bauo, at pinigan niya nang catás nang dayap; na yao,y, +totoong mabuting inumin at lunas sa caniyang calagayan.</p> + +<p>Totoong ninanasa niyang maihao ang capisang na laman nang hayop na +llama; ng̃uni,t, di ng̃a mangyari. Datapoua,t, naalaala niya ang isang +salitâ na ang mang̃a Tártaro, baga ma,t, tauong para natin, ay ang +guinagaua,y, ang laman nang<span class='pagenum'><a name="Page_131" id="Page_131">Páhiná 131</a></span> hayop ay inilalagay sa ilalim nang siya +nang cabayo, saca sinasac-yan at saca sa capapatacbo ay lumalambot: +¿sinong nacaaalam, ang uicà sa caniyang sarili, cung mapalalambot co +naman ang laman nang hayop sa ibang paraan?</p> + +<p>Capagcauicà nito,y, humanap nang dalauang batong malalapad na para +nang caniyang palacol at ipinaguitna ang laman nang hayop sa dalauang +bató, at pinasimulang pinucpoc sa ibabao. Nang lima ó anim na minuto +na sa caniyang capupucpoc ay nahalata niyang nagiinit ang bató. Dito +lalò niyang inululan ang capupucpoc at sa loob nang calahating oras ay +sa cainitan nang bató at sa capupucpoc ay lumambot ang laman nang +hayop, na inacalà niyang macacain na. Sucat nang maacalà cung ano ang +maguiguing lasa nang gayong linutò sa pucpoc lamang; datapoua,t, sa +cay Robinson, na mahaba nang panahong hindi nacacain nang lamang cati, +ay inaari na niyang isang masarap na pagcain yaon. ¡O cayo, aniyang +mang̃a cababayan co, ang uica, na caraniua,y, pinagsasauaan ninyo ang +lalong masasarap na pagcain, sa pagca,t, hindi palaguing naaayon sa +inyong catacauan! Cung sinapit ninyo ang aquing ca<span class='pagenum'><a name="Page_132" id="Page_132">Páhiná 132</a></span>lagayan na mang̃a +ualong arao man lamang, ¡marahil ay icatotouà ninyo ang ipinagcacaloob +sa inyo nang Dios! ¡At hindi ninyo pauaualang halaga ang lalong +mabubuting pagcain, na parang cayo,y, nagpapalamarang lubhà sa auà +nang Pang̃inoong Dios na ang lahat ay binubusog!</p> + +<p>Nang mangyaring magcaroon nang lasa ang caniyang ulam ay pinigan niya +nang catás nang dayap; at nagcaroon siya nang isang pagcain na hindi +niya natiticmang mahaba nang arao, dahil dito,y, di niya quinalimutan +ang pagpapasalamat sa Pang̃inoong Dios na may gauà nang lahat nang +cagaling̃an dahil dito sa tang̃ing biyayà.</p> + +<p>Nang matapus nang macacain, ay sumanguni siya sa caniyang sarili, cung +anong bagay ang cailang̃an niyang gauin, at nang mapasimulan niya +capagdaca. Ang pagcatacot niya sa taglamig, ay parang nagtuturò sa +caniya na gugulin niya ang ilang arao sa paghuli at pagpatay nang +maraming mang̃a hayop na llama, at nang magcaroon siya nang maraming +balat. Inacalà na niyang marami siyang mahuhuli sa caunting pagod, +yayamang maaamò ang mang̃a hayop na yaon.<span class='pagenum'><a name="Page_133" id="Page_133">Páhiná 133</a></span> Nahiga na si Robinson na +ang ninanasa,y, ganito; at nabayaran niya nang isang mahimbing at +masarap na pagtulog ang mang̃a capaguran sa arao na yaon.</p> +</div> + + +<div class="footnotes gap"> +<h3>TALABABA:</h3> +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_2_2" id="Footnote_2_2"></a><a href="#FNanchor_2_2"><span class="label">[2]</span></a> Dinagdagan pa nang ualong estrofa nang tumagalog</p></div> +</div> + +<hr/> +<h2><a name="ICAANIM_NA_HAPON" id="ICAANIM_NA_HAPON"></a><b>ICAANIM NA HAPON.</b></h2> + +<div class="blockt2"> +<p><i>Ipinatuloy nang ama ang pagasasalitá nang nangyari cay Robinson.</i></p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Nacatulog si Robinson hangan sa matanghali na, at siya,y, +napagulat nang maguising at maquitang totoong tanghali na, nagmadaling +bumang̃on, at ibig lumabas nang parang sa paghuli nang mang̃a hayop na +llama. Datapoua,t, nahantong ang caniyang nasà; sa pagca,t, bahaguia +na lamang casusung̃ao ang caniyang ulo sa pintô nang caniyang yung̃ib, +ay caracaraca,y, iniuglot.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> ¿At baquit gayon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sa pagca,t, humahagunot ang ulan, at totoong malalaqui ang +patac na ang sinoma,y, di nacaiisip na umalis. Pinasiya niya sa loob +na hintin munang tumilà ang ulan; datapoua,t, malayong tumiguil; sa +pagca,t, habang lumalaon ay<span class='pagenum'><a name="Page_134" id="Page_134">Páhiná 134</a></span> lalong tila ibinubuhos. Itong malacas na +ulan ay may casamang totoong madalas na quidlat, na ang yung̃ib ni +Robinson, baga ma,t, totoong madilim ay tila nagaalab; at ang mang̃a +quidlat na yaon ay sinusundan nang totoong malacas na culog, na hindi +niya nariring̃ig cailan man. Nayayanig ang lupa sa caquilaquilabot na +pagputoc nang mang̃a culog, at tila inuulit nang aling̃aong̃ao sa +mundo na totoong inihahaba nang ugong. Sa pagca,t, si Robinson ay +ualang turò at pinagaralan, ay totoong malaqui ang caniyang tacot.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿Natatacot baga sa mang̃a quidlat at sa mang̃a culog?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Oo; at totoo siyang quiniquilabutan, na hindi niya maalaman +na cung saan siya magtatagò.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿At baquit siya totoong natatacot?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ito,y, caraniuan, sa pagca,t, ang apuy na nangagaling sa +culog ay pinanggagaling̃an nang pagcacasunog at manacanaca,y, +nacamamatay.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Oo ng̃a, datapoua,t, ang mang̃a sacunang iyan ay bihirang +nangyayari.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Mulâ nang aco,y, maguing tauo ay ualà pa acong nariring̃ig na +namamatay<span class='pagenum'><a name="Page_135" id="Page_135">Páhiná 135</a></span> sa culog<a name="FNanchor_3_3" id="FNanchor_3_3"></a><a href="#Footnote_3_3" class="fnanchor">[3]</a>; at ang mang̃a sinasalitang nangyari na mang̃a +sacunà ay totoong bibihirâ. At caya ng̃a bihirangbihirang matalà sa +mang̃a periodico, tulad sa pagbabalità na may isang tauong, umabot na +mahiguit sa sandaang taon; isang maliuanag na catotohanan na +manacanacang mangyari lamang ang mang̃a sacunang ito. Tungcol dito sa +mang̃a culog ay mayroon ding capang̃aniban; datapoua,t, totoong malayò +na di sucat maitulad sa mang̃a capang̃aniban nang pagcahulog, sa +mang̃a biglang saquit, sa mang̃a pagcacasunog at sa iba pang sucat na +mangyari na masasapit natin sa baua,t, sandalî, at hindi man lamang +natin iquinatatacot nang calahati nang pagcatacot ni Robinson, cung +ito na lamang ang icamamatay natin nang bigla ay may malaquing +cadahilanan na catacutan nating totoo; datapoua,t, ang ating buhay ay +totoong marupoc, at sa loob at labas nang ating catauan ay mayroong di +mabilang na bagay na iquinapaguiguing sanhi nang isang biglang +camatayan, na cung cata<span class='pagenum'><a name="Page_136" id="Page_136">Páhiná 136</a></span>tacutan nating lahat para nang malabis na +pagcatacot nang iba sa culog, ay hindi tayo macalalacad nang isang +hacbang at di tayo macagagalao munti man na di magcacaroon tayo nang +isang guniguning ualang casaysayan. Ang pagsacay sa cabayo, ang +paglulan sa isang carruage, ang pagdaraan sa isang matuling ilog, ang +paglalayag, ang pagpanhic at pagpanaog sa isang hagdan, ang pagiiuan +nang ilao sa isang silid, ay mang̃a bagay na guinagauà natin nang +ualang munting catacutan, gayon man ay dapat siglan tayo nang tacot +dito sa mang̃a capang̃anibang totoong madalas mangyari, higuit sa +tacot; na dapat taglayin sa mang̃a sacunà na nangagaling sa culog. At +tunay ng̃a itong culog ay may casamang ugong na nacagugulat, at sa +pagquidlat ay biglang nagliliuanag; at caya ng̃a inaacalà co na ang +mang̃a di nagdidilidili, ay pinapasucan nang isang di quinucusang +tacot, na hindi caraniuang taglayin sa lalong malalaquing +capang̃aniban.</p> + +<p><span class="smcap">Si Balisio.</span> Sinabi na ninyo sa amin na ang mang̃a masasamang panahon, +ang mang̃a culog at quidlat ay may malaquing cagaling̃an sa lupà, sa +pagca,t, nalilinis ang hang̃in nang mang̃a masasamang sing̃ao na<span class='pagenum'><a name="Page_137" id="Page_137">Páhiná 137</a></span> +sucat ipagcasaquit nang mang̃a tauo, nacagagaling naman sa paglagò +nang mang̃a halaman, at nacapagbabauas sa totoong malaquing cainitan. +Bucod dito,y, naquiquita natin ang isang cahang̃ahang̃ang bagay sa +naturaleza, na ipinaquiquita nang Maycapal, nang tayo,y, magcaroon +nang galang at pangguiguilalas sa caniya.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> ¡Totoong mariquit pong bagay ang sinabi ni Basilio! ¿ibig pô +baga ninyong aco,y, dalhin sa buquid cung sumasamà ang panahon, nang +maquita co iyang lahat na sinabi ni Basilio? At hindi aco magdadala +nang tacot.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Susundin co ang iyong nasà.—Si Robinson, yamang talastas na +ninyo, na nagpaualang halaga sa lahat nang sucat matutuhan sa caniyang +cabataan, at caya ng̃a di niya natatalastas na ang mang̃a sigua at +masasamang panahon ay mang̃a biyayà nang Dios, at baga ma,t, +naguiguing sanhî nang alin mang casacunaan (na naaayon sa mataas na +adhicà nang caniyang carunung̃an) ay pinanggagaling̃an nang malaquing +cagaling̃an, para nang sinalità ni Basilio na nacalilinis nang +hang̃in, na totoong nacagagaling sa mang̃a tauo, sa mang̃a hayop at sa +mang̃a<span class='pagenum'><a name="Page_138" id="Page_138">Páhiná 138</a></span> halaman. Habang nacaupò si Robinson sa isang suloc nang +caniyang yung̃ib, at totoong quiniquilabutan, ay totoong naglalauà ang +tubig, nagnining̃as ang mang̃a quidlat, umuugong na ualang licat ang +mang̃a culog; at malapit nang tanghaling tapat ay di pa naglulubag ang +casamaan nang panahon.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Hindi siya nacacaramdam nang gutom dahil sa pagcatacot; datapoua,t, +naghihinagpis ang caniyang loob sa mang̃a calumbaylumbay na guniguni +niya. Dumating na ang oras, aniya, na ibig nang Dios na aquing +pagbayaran ang mang̃a guinauà cong casalanan. Nacaamba na ang caniyang +camay sa aquin; mamamatay aco,y, hindi co maquiquita ang mang̃a +caauaauà cong magulang.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Ramon.</span> Tungcol diya,y, di aco umaayon sa catoto nating si Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> ¿Baquit?</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon.</span> ¿Di caya pinagcalooban na siya nang Dios nang di mamagcanong +biyayà, at nang caniyang maquilala, na yaong totoong mabuting Ama ay +di nagpapabaya sa umaasa sa caniya sa boong pusò, at tunay na +nagpipilit na magbagong asal? ¿Di caya siya iniligtas sa pagcalunod sa +isang capang̃anibang sucat icalagot nang<span class='pagenum'><a name="Page_139" id="Page_139">Páhiná 139</a></span> buhay? ¿Di caya siya +tinutunghan, at nang houag siyang mamatay sa gutom? ¡At gayon ma,y, +totoong nagpapacahinang loob! ¡Ito,y, hindi mabuting gauà!</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ina.</span> Gayon din ang acalà co, Ramon, datapoua,t, caauaan natin ang +binatang ito. Di pa nalalaong siya,y, nagmumulimuli, at caya ng̃a di +pa sucat masulong na totoo sa landas nang mabuting asal, na para nang +ibang mulà sa cabataan ay tinuruan na.</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Mabuti ang sabi mo, at pinasasalamatan quita, sa pagca,t, +quinaaauaan mo ang aquing Robinson. Untiunting lalong naiibigan co +siya, sa pagca,t, naquiquita cong nagbabago na nang asal. Samantalang +siya,y, sinasalacay nang catacutan at cabalisahan, ay tila naglulubag +ang samâ nang panahon. Habang humihinà ang culog at nagbabauas ang +ulan, ay sumisibol na muli sa pusò ni Robinson ang pagasa. Inacalà +niyang maipatutuloy ang caniyang paglacad; at nang quinuha na ang +caniyang supot at ang caniyang palacol ay bigla siyang nagulantay at +napasubasob sa lupà.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿Ano pô ang nangyari sa caniya?</p> + +<p><span class="smcap">Ang Ama.</span> Bigla niyang naring̃ig sa ibabao nang caniyang ulo ang isang +caquilaqui<span class='pagenum'><a name="Page_140" id="Page_140">Páhiná 140</a></span>labot na culog, nang̃inig ang lupà, at si Robinson ay +nanigas na parang bangcay. Sa pagca,t, pumutoc ang isang culog sa +cahoy na nasa ibabao nang yung̃ib, at sa pagcabali ay lumagapac nang +malacas, na ang acalà ni Robinson ay siya,y, tinamaan. Malaong oras na +di siya pinagsaulan nang loob; datapoua,t, nang caniyang matalastas na +di siya naaano ay nagbang̃on; at ang una niyang naquita sa malapit sa +pintò nang caniyang yung̃ib ay isang malaquing cahoy na ibinual nang +culog. Isang bagong caralitaan ni Robinson. Sa pagca,t, ¿saan isasabit +ang caniyang hagdan, cung nabual na boô ang cahoy, para nang inaacalà +niya?</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nang caniyang maramdaman na tumilà na ang ulan, at ualà na siyang +nariring̃ig na culog, ay nang̃ahas na lumabas. Datapoua,t, ¿ano caya +ang caniyang naquita? Isang bagay na biglang iquinapagpasalamat sa +Dios, iquinapuspos niya nang pagibig, at iquinahiya niya dahil sa +caculang̃an nang caniyang pagasa. Sa macatouid ay ang sang̃a nang +cahoy na tinamaan nang culog ay nagninig̃as, na dahil dito,y, ualà sa +caniyang gunitâ ay nagcaroon siya nang lalò niyang quinacailang̃an; +cung sa bagay ay nang iniisip<span class='pagenum'><a name="Page_141" id="Page_141">Páhiná 141</a></span> niyang siya,y, na sa sa lalong +malaquing casacunaan, ay hindi gayon, cundi lalong inaampon siya nang +Dios nang isang tang̃ing biyayà.</p> + +<p>Puspos nang di malirip na pagquilala at catouaan na iquinaiiyac niya, +ay nagpasalamat siya nang boong pagibig sa mapagpalang Ama nang mang̃a +tauo, na cahit nagpapahintulot na mangyari ang mang̃a caquilaquilabot +na bagay, ay dili ang hindi gumagauà siya nang puspos na carunung̃an +at catuiran. ¡Oh! ¿gasino ang tauo, aniya, hamac na ood sa lupà, at +gaano ang caniyang naaalaman, at mang̃ang̃ahas lumaban sa mang̃a +ipinagtatalaga nang Dios na di sucat malirip nang sinoman?</p> + +<p>Magmulà na niyaon ay nagcaroon siya nang apuy, na di niya +pinaghihirapan ang pagpapaning̃as; magmulà na niyaon ay di niya +pinaghirapan ang pagiing̃at; nabuhay na siyang di lubhang nasisindac +at naliligalig tungcol sa paghanap nang cacanin sa pulóng yaon.</p> + +<p>Inaliban niya ang paghuli nang mang̃a hayop na llama, na siyang +pinacausá cung baga dito sa Filipinas, at ang caniyang pinang̃asiuaan +lamang muna ay ang pagiing̃at nang caniyang apuy at ang pag<span class='pagenum'><a name="Page_142" id="Page_142">Páhiná 142</a></span>lulutò +nang hayop na yaon, na magmulà sa unang arao ay iniuan niya sa ihauan.</p> + +<p>Sa pagca,t, ang apuy ay hindi umabot sa dacong ibaba nang sang̃a, na +quinabibitinan nang caniyang hagdang lubid, ay mangyayaring siya,y, +macasampa nang ualang pang̃anib. Ganito ng̃a ang caniyang guinauà; +cumuha siya nang isang sang̃ang nagnining̃as, saca nanaog siya sa +harapan nang pinapasucan sa caniyang tahanan at nagsigâ siya sa +calapit nang laman nang hayop at muli siyang umaquiat nang ualang +caliuagan at pinatay niya ang apuy na nagaalab sa cahoy, at caracaraca +nama,y, namatay.</p> + +<p>Ng̃ayo,y, si Robinson ay naguing cosinero na, at hinahaguisan nang +yaguit ang caniyang sigâ nang houag mamatay, at nagpapalibidlibid sa +caniyang ihauan. Totoo siyang nauiuili sa panonood nang apuy; at +inaari niyang isang mahalagang biyayà nang Dios na ipinagcaloob sa +caniya, hindi lumilicat nang pagdidilidili nang daquilang +capaquinabang̃an na quinacamtan nang tauo sa apuy.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Ramon.</span> Tunay ng̃a at ang apuy ay isang larauan nang cadiosan; +siyang pinacamahal sa mang̃a elemento.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Caya ng̃a sa mang̃a bulag na<span class='pagenum'><a name="Page_143" id="Page_143">Páhiná 143</a></span> gentil ó di binyagan ay isang +caraniuang caugalian ang pagsamba at paggalang sa caniya. Sa Roma ay +laguing iniing̃atan ang apuy sa templo nang diosa Vesta, sa Atenas ay +sa templo ni Minerva, sa Delfos ay sa templo ni Apolo; at nabasa mo na +cung paano ang guinagauang paggalang sa caniya sa Persia.</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon.</span> Oo ng̃a, datapoua,t, tayo na, sa auà nang Dios, ay +naliliuanagan nang tunay na aral, ay natatalastas natin na ang apuy ay +hindi dios, cundi isang biyayà nang Dios, na para naman nang tubig, +nang lupà at nang hang̃in, na nilic-hà at nang paquinabang̃an natin.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sa pagcain nang nacaraang arao, niyong sinasalità co sa inyo, +na ang iquinabusog ni Robinson ay ang laman nang hayop na llama na +pinalambot sa capucpoc ay hindi niya inalumana ang caualan nang asin, +at inaasahan niya na sa calaunan nang panahon marahil ay matatagpuan +niya doon sa pulò; datapoua,t, ng̃ayon ay iquinatouà na niya ang +pagparoon sa tabi nang dagat, at sumaloc siya nang isang bauo nang +tubig na maalat, at siya niyang ibinasà sa laman nang hayop na llama, +sa pagca,t, ualà siyang ibang asin.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_144" id="Page_144">Páhiná 144</a></span></p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nang inaacalà niyang lutò na ay gaano caya ang caniyang catouaan sa +unang pagputol at pagsubò nang caniyang ulam, ualang sucat matalastas +cundi ang para niyang hindi nacatiquim na apat na lingo nang anomang +pagcaing inalulutò sa apuy, at inaacalà niyang ualà siyang sucat +asahan na macacain pa nang gayong pagcain.</p> + +<p>Ang malaquing bagay na dapat matalastas ng̃ayon, ay cung paanong sucat +niyang gau-in, at nang houag mamatay ang apuy.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Iyan ay lubhang madali. ¿Mayroon pa cayang sucat gau-in +para nang touî na,y, lag-yan nang cahoy?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Totoo ng̃a; ¿datapoua,t, sa gabi at cung habang siya,y, +natutulog ay biglang bumacsac ang malacas na ulan, ay anong magagauà +natin?</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Talastasin pô ninyo ang aquing sinasabi. Ang guinauà co +sana,y, ang sigà ay pinanailalim co sa loob nang yung̃ib, na houag +macapasoc ang tubig.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Hindi masamang caisipan iyan; datapoua,t, ang cahirapan ay +ang yung̃ib na yaon ay totoong mahigpit na bahaguia na niya matulugan. +At saca ualang butas na lalabasan nang usoc, na di niya icahihing̃a.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_145" id="Page_145">Páhiná 145</a></span></p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> ¡Ay! tunay ng̃a. Sa caguipitang iyan ay hindi co siya +maaalis.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¡Tingnang ninyo ang cahirapang ito! ¡diyata,t, sa touitouî na +ay siya,y, na sa isang caguipitan! di mamacailang inaacalà natin na +ang caauaauang si Robinson ay nacaalis na sa cahirapan; datapoua,t, +hindi ... Caguinsaguinsa,y, magcacaroon nang isang bagay na +macapagpipighati sa caniya.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Diyan mo maquiquita ang laquing cahirapan sa isang tauo na +matacpan niyang magisa ang lahat nang cailang̃an, at cung gaanong +capaquinabang̃an ang ibinibigay sa atin nang paquiquisama. Oo, mang̃a +anac co; tayong lahat ay totoong cahabaghabag, cung ang baua,t, isa sa +atin ay mabuhay nang nagiisa, at ualang tulong na maaasahan sa ibang +capouà tauo. Ang sanglibong camay ay hindi macagagauà at +macapaghahandà nang quinacailang̃an nang baua,t, isa sa arao arao.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿Ano pang uica ninyo? ¿Sanglibong camay ay di macagagauà nang +quinacailang̃an nang baua,t, isa sa arao arao?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿Hindi ca naniniualà, Juan? tingnan natin ang quinailang̃an +mo ng̃ayong<span class='pagenum'><a name="Page_146" id="Page_146">Páhiná 146</a></span> arao na ito. Unauna,y, natulog ca hangang sa lumabas ang +arao; at sa isang hihigang magaling; ¿dili caya gayon?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Sa isang colchon at sa isang cumot at sa isang unan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ang colchon na lamang ang ating sabihin. Ito,y, +quinasusulutan nang lana ó balahibo nang tupa, na ang unang una,y, +naguing cailang̃an ang pagaalilà nang tupa, at ang isa,y, pumutol nang +caniyang balahibo; ang isa,y, naglaba; ang isa,y, tumimbang at +nagbili; ang isa,y, naghatid sa bahay nang lanero; at muling +ipinagbili nito sa colchonero, na nang mangyaring maguing colchon, ay +inihanay sa isang balotan nang liensong may guhit na tinatauag na +terliz. ¿At saan nangaling ang terliz?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Guinauà nang manghahabi.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿At anong naguing cailang̃an paghabi?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Ang sinulid, at isang habihan, at iba,t, iba pa.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sucat na. At sa paggauà nang habihan at lahat nang mang̃a +casangcapan, ¿ilang camay ang naguing cailang̃an—Saca ang manghahabi +ay hindi macahahabi cung ualang hinahabi; datapoua,t, ¿saan nila +quinuha?</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_147" id="Page_147">Páhiná 147</a></span></p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Sa mang̃a hilandera ó lumulubid nang hinahabi.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿At natatalastas mo cung ilang camay ang pinagdadaanan nang +lino bago mahabi, na pasisimulan sa pagtatanim nang linasa ó +cañamones?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Magdaraan sa apat ó limang camay.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Hindi lamang sa apat ó lima cundi sa dalauang puong camay. +Datapoua,t, sabihin mo sa aquin: ¿ang carayom na ipinanahi sa colchon, +ay hindi baga patalim? at ang patalim ¿ay hindi baga quinucuha sa +mina? At magmulà nang macuha sa mina hang̃an sa maguing carayom, +¿ilang tauo ang naguing cailang̃an? ¿Ilang mang̃a casangcapan at +mang̃a máquina ang naguing cailang̃an sa paggauà nang carayom? ¿At +ilang mang̃a tauo ang naguing cailang̃an sa pagtatayò nang maquina?...</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿Saan pô tayo hahanga?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ng̃ayo,y, pagpisanpisanin mo at pagbilangbilang̃in ang +guinugol na paggauà sa pagtatanim nang cañamo ó lino, at ang mang̃a +ararong quinailang̃an nang magsasacá bago naitanim; ang sarisaring +paggauà na quinacailang̃an sa paghabi; ang mang̃a naguing cailang̃an +sa pagli<span class='pagenum'><a name="Page_148" id="Page_148">Páhiná 148</a></span>linis nang lana, at sa paggauà nang carayom, tila ualang +cabuluhang bagay; at saca ng̃ayo,y, sabihin mo sa aquin, cung natantò +mo na na sa paggauà nang isang hihigan na tutulugan niyang mahinusay +ay naguing cailang̃an ang sanglibong camay.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Tingnan ng̃a pô ninyo na di macasasapat ang sanglibong +camay sa quinacailang̃an natin sa arao arao.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Saca pagcurocuroin mo ang mang̃a ibang bagay na +quinacailang̃an mo sa arao arao; bago mo sabihin sa aquin, cung sucat +mong pagtachan na si Robinson ay palagui nang na sa isang malaquing +caguipitan, yayamang ualang ibang camay na macatulong sa caniya, at +niyong nagcacailang̃an na dito,y, iquinatatapus niyang madali nang +anomang gagau-in.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Ang totoo niyang iquinaliligalig, ay ang paghanap nang paraan na +magcaroong mulî nang apuy cung sacali,t, mamatay ang caniyang sigâ. +Cung minsan ay quinacamot ang ulo sa pagpipilit nang pagcucurò nang +mabuting paraan; cung minsa,y, biglang ilacpac ang camay sa pagcapagod +nang caiisip; cung minsa,y, nagpapasial, na di maalaman cung ano ang<span class='pagenum'><a name="Page_149" id="Page_149">Páhiná 149</a></span> +caniyang gagau-in. Datapoua,t, sa catapusa,y, nailing̃ap lamang niya +ang caniyang mata sa mang̃a batong nacaliliquid sa isang munting burol +ay naisipan na niya ang caniyang gagau-in.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> ¿At ano caya yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> May isang batong malaqui na ang taas ay mahiguit na isang +vara sa lupà.</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> ¿Gaano caya ang laqui?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Inaacalà cong may dalauang vara ang habà, isang vara ang +luang at gayon din ang capal.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Baga ma,t, umulan nang malacas, ay tuyô rin ang ilalim nang batong +yaon, na parang mayroong bubung̃an sa ibabao. Saca naquita ni Robinson +na sa ilalim nang batong yaon ay macagagauà nang isang tahanan na +totoong nababacuran; at napagmasdan pa na madaling macagauà doon nang +isang cosina na may lalabasan nang usoc. Pinasiya ng̃a sa loob na +caniyang pasimulan agad. Sa ilalim nang bató ay hinucay niya nang +caniyang asarol ang lupà na mahiguit sa isang vara, at inaacalà niyang +sarhan ang dalauang panig hangan sa umabot sa bató sa itaas.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿At paanong gagau-in niya sa pagsasara sa dalauang panig?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Siya,y, nahirati nang pagmala<span class='pagenum'><a name="Page_150" id="Page_150">Páhiná 150</a></span>sin ang lahat nang bagay na +caniyang naquiquita, at itinatanong niya sa caniyang sarili: ¿ano caya +ang cagagamitan co nito? caya ng̃a di niya inalintana ang pagcaquita +nang isang lupang malagquit na caniyang napagmasdan sa isang lugar +nang pulô; at magmulà niyao,y, sinabi niya sa caniyang sarili: ¿sinong +nacatatalastas, cung maaalaman co ang paggauà sa lupang ito nang +ladrillo at nang macapagbang̃on aco nang isang pader ó isang dingding? +napagisip niya ang bagay na ito; at nang caniyang mahucay na ang lahat +nang lupà sa caniyang cusina, ay dinampot niya ang caniyang asarol, +quinuha niya ang caniyang sundang na bató, at siya,y, lumipat sa +quinalalaguian nang lupang malagquit, ticang ipatutuloy ang bago +niyang guinagauà.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa calacasan nang ulan ay lumambot ang putic na hindi niya +pinaghirapan ang paggauà sa lupang yaon na maguing parang ladrillo, at +pagcatapus ay maputol niyang magcaparapara. Nang caniyang magauà sa +sandaling oras ang mang̃a ladrillong ito, ay inihanay niya sa isang +lugar na tatamaan nang arao sa maghapon, at inaliban niya sa icalauang +arao ang pagpapatuloy nang caniyang guina<span class='pagenum'><a name="Page_151" id="Page_151">Páhiná 151</a></span>gauà, nagbalic siya sa +caniyang tinatahanan, ticang cacanin niya ang natira niyang inihao, sa +pagca,t, sa caniyang casipagan ay nagdamdam siya nang cagutuman. Nang +mangyaring siya,y, macacaing magaling sa arao na yaon, ay dinagdagan +niya ang caniyang pagcain nang laman nang niyog na caniyang natira, at +dahil dito,y, totoong sumarap ang caniyang pagcain.</p> + +<p>¡Ah! ang sigao ni Robinson na nagbubuntong hining̃a sa caibuturan nang +pusò, sa caligayahan at calumbayan. ¡Ah, laquing capalaran co, aniya, +ng̃ayon, cung aco,y, magcaroon nang isa man lamang caibigan, cahit +isang tauong lalong maralità sa lahat nang salantâ na sumama sa aquin; +isang may pagiisip, na mapagsabihan cong siya,y, aquing iniibig, at +masabi naman niyang aco,y, iniibig niya! ¡Ó magcamayroon man lamang +aco nang isang hayop sa bahay, isang aso, ó isang pusà, na aquing +magauan nang magaling, at umamò at mamang̃inoon sa aquin! Dito na +tumulò ang caniyang luhà, sa pagala-ala nang panahon na sucat niyang +macamtan ang cauilíuiling paquíquísama sa caniyang mang̃a capatid at +caibigan, na caniyang quinaauay. ¡Ay! ang sigao niya,<span class='pagenum'><a name="Page_152" id="Page_152">Páhiná 152</a></span> sa malaquing +capighatian nang pagcaalaala niya nang bagay na ito: ¡hindi co aniya +napagaalaman noon ang cahalagahan nang isang caibigan! ¡Totoong +mahirap pala ang ualà tayong caulayao, cung ninanasa nating mabuhay +nang maligaya! Cung ng̃ayo,y, mangyayaring aco,y, magsaulì sa batà, +¡gaanong cagandahan nang loob ang ipaquiquita co sa aquing mang̃a +capatid at mang̃a capouà batà! ¡Gaanong pagtitiis co sa mumunti nilang +caculang̃an! ¡At gaanong pagiing̃at co at pagpipilit na macasundo ang +lahat sa aquing mabuting caugalian, nang sila,y, mapilitang umibig sa +aquin! ¿Baquit, Dios co, di co natalastas ang malaquing cagaling̃an +nang paquiquipagcaibigan sa di co na macamtan, at di co macacamtan +magpacailan man?</p> + +<p>Nang caniyang masabi ito, ay nagcataong nailing̃ap niya ang mata sa +isang suloc nang mahigpit niyang tahanan, at nacaquita siya nang isang +gagamba na doo,y, gumauà nang bahay. Nacaramdam si Robinson nang isang +malaquing caligayahan sa pagcaisip lamang na siya,y, matutulog na may +isang casama, na di na napagcurò na yao,y, isang hayop na totoong +ualang halaga. Tinicang humuli arao<span class='pagenum'><a name="Page_153" id="Page_153">Páhiná 153</a></span> arao nang lang̃ao nang maibigay +sa gagamba, at nang caniyang maipaquilala sa hayop na yaon, na siya,y, +na sa sa isang lugar na ualang sucat catacutan, at doo,y, siya,y, +pinacacain nang boong pagibig at casaganaan, at nang mangyaring +siya,y, umamò cung mangyayari.</p> + +<p>Yayamang hindi pa guinagabi, at ang hang̃ing humihihip ay malamig at +maguinhaua dahil sa nagdaang unós, ay ayao si Robinsong matulog, cundi +gugulin pa ang sandaling panahon sa isang bagay na may casaysayan; +dahil dito,y, hinauacan ang caníyang asarol, at mínulan ang paghucay +nang lupà nang caniyang cusina. Datapoua,t, tinamaan niyang nagcataon +ang isang bagay na matigas na nababaon sa lupà, at halos nasirà ang +caniyang asarol. Inacalà niyang yao,y, isang bató: datapoua,t, ¡gaano +ang caniyang pagtataca nang caniyang buhatin ang bagay na yaon na +totoong matigas at mabigat, at naquita niyang yao,y, guintong dalisay!</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¡Totoong mapalad naman yaong si Robinson na ualang +cahalimbauà!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Mangyari; siya,y, anac nang capalaran. Ang guintong caniyang +nacuha ay totoong malaqui na cung caniyang gagau-ing salapî ay +lalabasan nang sandaang<span class='pagenum'><a name="Page_154" id="Page_154">Páhiná 154</a></span> libong piso. Tingnan mo at totoong mayaman na +at macapangyarihan si Robinson. ¡Ilang bagay caya ang caniyang +mabibili at ilang tauo caya ang caniyang mauutusan! mangyayaring +siya,y, macapagpatayò nang isang Palacio, magcacaroon siya nang mang̃a +salamin, mang̃a palamuti sa bahay, mang̃a carruage, mang̃a cabayo, +mang̃a alilà, at sarisari pang bagay.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Oo ng̃a pò, datapoua,t, ¿saan siya cucuha sa pulong yaon +nang mang̃a bagay na iyan, cung doo,y, ualà isa mang tauong magbili sa +caniya nang anomang bagay?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Totoo ng̃a ang salitâ mo: hindi co naalaala ang bagay na +yaon. Datapoua,t, si Robinson ang siyang nacapagdilidili niyan, sa +pagca,t, bucod sa di niya iquinaligaya ang pagcaquita nang cayamanang +iyan, ay caniyang sinicaran at pinaguicaan nang ganito: «Diyan ca +matapon, hamac na guintò, na caranìua,y, totoong pinipita nang mang̃a +tauo, at di miminsang sa pagcacamit sa iyo ay nacagagauà nang +cahiyahiyà at cung minsa,y, nagcacasala pa. ¿Anong mahihitâ co sa iyo? +¡Oh! cung ang naquita co sana,y, isang pirasong bacal, marahil ay +maga<span class='pagenum'><a name="Page_155" id="Page_155">Páhiná 155</a></span>gauà cong isang palacol ó isang sundang! ay ualang caliuagang +ipagpapalit quita sa isang dacot na pacò, ó sa alin mang casangcapang +paquiquinabang̃an.» Iniuan niya sa lupà yaong mahalagang bagay, at +pagcatapus ay bahaguia na niya matingnan cung siya,y, napaparaan sa +quinalalaguian.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Natatalastas pô ninyo na ang caniyang guinauà ay para nang +guinauà nang manoc.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿Ano ang guinauà nang manoc?</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> ¿Baquit pô? ¿Nalilimutan na baga ninyo ang fábula na inyong +sinalitâ sa amin isang arao? minsa,y, ang isang manoc ay nagcucutcot +sa lupà; at di caguinsaguinsa,y, nacaquita siya nang isang mahalagang +bagay...... ¿Ano cayang mahalagang bagay?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿Isang margarita baga?</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Oo pô, isang margarita na ang pahayag ninyo sa amin ay isang +perlas. At ang sinabi nang manoc ay ganito: «¿Anong mahihitâ co sa iyo +cahit anong diquit mo? mabuti pa sa aquin ang aco,y, nacaquita nang +isang butil na palay.» At dahil dito,y, pinabayaan ang margarita sa +lupà, at hindi na niya inalaala minsan man.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_156" id="Page_156">Páhiná 156</a></span></p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Totoong mabuti ang pagcacatulad mo sa fábula. Ganito ng̃a +ang guinauà ni Robinson sa guintong caniyang nasumpung̃an.</p> + +<p>Samantalang nalalapit naman ang gabi, sa pagca,t, matagal nang ang +arao ay sumusucsoc na sa dagat.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿Baquit pô sumusucsoc sa dagat?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ganito ng̃a ang acalà nang mang̃a nagsisitahan sa capuluan, ó +as alin mang lugar na ualang naquiquita cundi dagat. Ang ting̃in +nila,y, capag lumulubog ang arao, ay tila totoong napaiilalim sa +dagat; at dahil dito,y, sinasabi natin na cung minsan ay napaiilalim +sa dagat; sumicat na maliuanag ang bouan sa cabilang ibayo nang +lang̃it, na naliliuanagan ang yung̃ib ni Robinson nang isang +cauiliuiling liuanag, na sa caligayahan nang pagmamasid ay nalaon bago +natulog.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Datapoua,t, nang mahaguisan na niya nang mang̃a malalaquing cahoy ang +apuy nang lumagui ang ning̃as, ay siya,y, natulog na.</p> + +<p>Tayo naman ay liniliuanagan ng̃ayon nang banaag nang bouan, ay +nagbibigay liuanag sa lupà. Habang tayo,y, napatutung̃o sa bahay ay +ating pagmalasing ma<span class='pagenum'><a name="Page_157" id="Page_157">Páhiná 157</a></span>galing. Tingnan ninyo at totoong mariquit at +cauiliuili; at handugan natin nang pasasalamat ang lumic-hâ sa caniya, +at nang magbauas ang calungcutang inihahandog sa atin nang cadiliman +nang gabi.</p> +</div> + + +<div class="footnotes gap"> +<h3>TALABABA:</h3> +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_3_3" id="Footnote_3_3"></a><a href="#FNanchor_3_3"><span class="label">[3]</span></a> Sa Europa ay bihira ng̃a ang namamatay sa culog; +datapoua,t, hindi gayon dito sa sancapuluan na sa taon taon ay hindi +nauaualan nang nababalitang namatay sa culog.</p></div> +</div> + +<hr/> + +<h2><a name="ICAPITONG_HAPON" id="ICAPITONG_HAPON"></a><b>ICAPITONG HAPON.</b></h2> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa icalauang arao nang hapon ay si Juan, si Nicolás at si Teodora, ay +nang̃ahas na binatac sa camay ang canilang ama at sa dulo nang +caniyang casaca, na ang nasa,y, dal-hin siya sa buquid. Ang lahat ay +naquitulong sa canila, at napilitan siyang umalis nang bahay.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿Anong laquing pagpipilit ninyo? ¿Saan ninyo aco ibig +dal-hin?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Sa buquid, sa ilalim nang punò nang mansana.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿At baquit?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Nang ipatuloy ninyo ang sinapit ni Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Oo pô, ang historia ni Robinson natin.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Oo ng̃a; datapoua,t, inaacalà<span class='pagenum'><a name="Page_158" id="Page_158">Páhiná 158</a></span> cong hindi iquinaaalio ninyo +ang aquing Robinson na para nang una.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿Baquit pô? ¿sino ang nagsabi sa inyo?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Cung hindi aco nagcacamalî, ay naquita co cahapon na ang ilan +sa inyo ay naghihicab, at ito,y, caraniuang isang tandâ na +quinayayamutan na ninyo.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Hindi pô. Cami po,y, napagod sa cahuhucay sa halamanan, at +talastas na ninyo na pagcatapus nang paghucay sa boong hapon, ay +sapilitang magaantoc nang caunti.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás.</span> Ng̃ayo,y, ualà caming guinagauà cundi ang magbunot nang +damó, at dinilig namin ang ensalada lamang, caya cami hindi nagaantoc.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Tingnan ninyo ang paglucso co. ¿Paanong aco,y, magaantoc?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sasalitin co, yayamang siya ninyong iniibig; datapoua,t, +capag cayo,y, napapagod na sa paquiquinyig nang historia ay sabihin +ninyo sa aquin.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Hindi pô cami mapapagod, caya salitin na ninyo.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sa pagca,t, sa pulò ni Robinson ay hindi matiis ang init cung +arao ay napipilitan siyang cung may anomang gauà ay pinasisimulan niya +sa umagang<span class='pagenum'><a name="Page_159" id="Page_159">Páhiná 159</a></span> umaga, at pagtaas nang arao caniyang itiniguil, bago niya +pinagbabalican capag dacong hapon na. Nagbang̃on na ng̃ang maagang +maaga, dinagdagan nang gatong ang apuy, at quinain ang calahati nang +niyog na caniyang natira. Inibig namang ihao ang capirasong laman nang +hayop na llama, datapoua,t, sa pagca,t, may amoy dahil sa labis na +cainitan, caya hindi siya nacacain nang lamang cati sa arao na yaon.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa oras nang caniyang pagcuha nang caniyang supot na ticang dadal-hin +sa caniyang pinaggagauan nang mang̃a ladrillo, ay naquita niya ang +mang̃a patatas na caniyang isinilid doon na may dalaua nang arao. +Naisipan niyang ilagay ang mang̃a patatas na ito sa ilalim nang abo +nang caniyang sigâ, at nang maalaman niya cung ano ang maguiguing lasa +cung malutò, at capagcatapus nito ay lumacad na.</p> + +<p>Dinalidali niyang totoo ang paggauà, na bago tumangahali ay naquita +niyang mabuti na ang lagay nang caniyang mang̃a ladrillo, na inaacala +niyang cailang̃an sa pagbabacod sa caniyang cusina. Saca napatung̃o sa +tabing dagat sa paghanap nang mang̃a ilang talaba; totoong caca<span class='pagenum'><a name="Page_160" id="Page_160">Páhiná 160</a></span>unti +ang caniyang naquita, datapoua,t, doo,y, nasumpung̃an niya nang boong +caligayahan ang isang pagcaing lalò pang mahalaga.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿At ano pô yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Isang hayop na cailan ma,y, hindi niya nacacain; datapoua,t, +naring̃ig niya na ang laman niyon ay totoong mabuti at masarap.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> At sabihin ninyo ¿cung anong hayop yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Isang pagóng na totoong malaqui, at bihirang maquita ang +ganoong calaquing pagóng sa mang̃a lugar na yaon. Ang bigat ay may +isang quintal.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¡Caquilaquilabot na pagóng yaon! ¿At mayroon pang lalong +malalaqui?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Oo, at totoong malalaqui. ¿Hindi mo naaalaala ang sinasabi sa +atin nang ating ama sa historia nang mang̃a biaje niong mang̃a tauong +lumibot sa paliguidliguid nang mundo, at nacaquita sila sa dagat nang +dacong timugan nang ilang mang̃a pagóng na ang timbang ay may tatlong +daang libra?</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¡Catacottacot!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Pinasan ni Robinson sa balicat yaong malaquing pagóng, ó +pauican, at dahandahan niyang dinala sa caniyang<span class='pagenum'><a name="Page_161" id="Page_161">Páhiná 161</a></span> yung̃ib. Diya,y, +pinagpupucpoc niya ang balat sa licod nang pagong hangan sa nagputoc +ang bandang ibabâ; at sacá quinuha ang laman at caniyang pinatay, +pumiraso nang laman na caniyang iihao. Sa caniyang capaguran ay +nagcaroon siya nang gustong cumain; at habang caniyang iniihao, ay +pinagiisipisip niya cung ano ang caniyang gagau-in sa natitirang laman +nang pagóng at nang houag masirà, sa pagca,t, siya,y, ualang asin at +sisiglang pagaasnan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Iquinapipighati niya ang pagcagunitâ na ang laman nang pagong, na +macacain niya hangang mang̃a ualong arao at mahiguit pa, ay hindi na +macacain pagdating nang apat na puong oras; datapoua,t, naisipan niya +ang paraan nang pagaasin. Ang balat sa licod ó talucab nang pagong ay +magagauà niyang sisiglan nang pagaasnan. Datapoua,t, ang uicà niya,y, +¿saan aco cucuha nang asin?... ¡Ah, pagcahang̃alhang̃al co! aniya. +¿Sinong macapagaalis sa aquin na busan co nang tubig na maalat sa +dagat ang laman nang pagong, at ito,y, para ring inasnan? ¡Mabuting +caisipan! ang uícà niya; at sa malaquing catouaan sa pagcaisip niya, +ay lalo siyang lumicsi nang pagiihao.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_162" id="Page_162">Páhiná 162</a></span></p> + +<p>Sa catapusa,y, nang malutò na ang capiraso nang pagong, at maticman +na niya ang casarapan, ay nagbuntong hining̃a at naguicà nang ganito: +«¡Oh cung aco,y, magcaroon sana nang capirasong tinapay! ¡Pagcahang̃al +co niong aco,y, batà, na di co natatalastas na ang capirasong tinapay +ay isang daquilang biyayà nang lang̃it! Di co pa iquinatotoua niyon +ang tinapay lamang, cung ualang cahalong mantequilla ó queso, at +ng̃ayo,y, aariin cong isang malaquing caparalaran, cung magcamit aco +nang maiting na tinapay na ibinibigay sa asong nagbabantay sa +halamanan.»</p> + +<p>Sa pagiisip niya nito,y, naalaala niya ang mang̃a patatas na caniyang +iniuan sa umaga sa ilalim nang abó. Tingnan natin, aniya, cung ano ang +labas; at cumuha nang isang patatas. ¡Bagong caligayahan, at bagong +capalaran niya! yaong matigas na bung̃a nang cahoy na matigas ay +lumambot at totoong masarap ang amoy nang biyaquin niya, na di na +pinagtingnantingnan, at caniya nang isinubò, at naticman niyang +totoong masarap.</p> + +<p>Magmulà na niyaon ay natalastas ni Robinson na ang bung̃ang yaon, +ba<span class='pagenum'><a name="Page_163" id="Page_163">Páhiná 163</a></span>gama,t, nacucuha sa bundoc, ay magagauà niyang parang tinapay.</p> + +<p>Quinain na ng̃a niya; sa pagca,t, ang sicat nang arao ay totoong +masaquit, ay naghilighiligan siyang sandali sa caniyang hihigan, at +pinagcurocurò niyang magaling cung ano ang caniyang magagauà, capag +nagbauas na ang init nang arao. Totoong cailang̃an, aniya, na hintin +cong mabilad sa arao nang tumigas ang aquing mang̃a ladrillo, at +aquing pasisimulan ang pagtatayô nang pader. Samantala,y, aco,y, +lalabas nang panghuhuli nang isang mang̃a dalauang hayop na llama. +Datapoua,t, ¿anong gagau-in co sa totoong maraming lamang cati? Ang +dapat cong gau-in ay aquing tapusin ang cusina co, at nang aquing +mapausucan ang anomang ibig cong itingal. ¡Mabuting caisipan ito! ang +uicà niya; at caracaraca,y, nagbang̃on sa hihigan, napatung̃o sa +talaga niyang gagau-ing cusina, at nang mapagacaacalà niya doon ang +lalong mabuting paraan nang masunod niya ang caniyang ninanasà.</p> + +<p>Hindi naglao,t, caniyang natalastas na ang bagay na yao,y, caniyang +magagauà; sa pagca,t, bucsan lamang ang pader na caniyang itatayò nang +dalauang butas, at<span class='pagenum'><a name="Page_164" id="Page_164">Páhiná 164</a></span> isulot niya sa dalauang butas na yaon na +magcatapat ang isang cahoy na mahabà, ay ualang caliuagang maisasabit +niya ang lamang cating ibig niyang paasuhan, at dahil dito,y, yari na +ang chimenea. Dapat na ninyong maacalà na dito sa bago niyang naisipan +ay totoo siyang natotouà. Ibibigay niya cahit anoman, houag lamang di +tumigas agad ang caniyang mang̃a ladrillo, at nang caracaraca,y, +mapasimulan na niya ang daquilang bagay na caniyang binabantà. +¿Datapoua,t, anong dapat niyang gau-in? Ang magtiis hangang sa tumigas +ang caniyang mang̃a ladrillo sa init nang arao, at samantala,y, +humanap siya nang sucat magauang paquiquinabang̃an sa hapong yaon.</p> + +<p>Sa bagay na ito,y, nagcurocurò siya, at nungò sa caniyang pagiisip ang +isang bagay na totoong malaqui sa lahat at siya,y, nagtaca sa caniyang +cahang̃alan at di niya naisipan agad yaon.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿At ano pô yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ang magalilà sa bahay nang ilang mang̃a hayop, na di lamang +gagamitin niya sa pagcain cundi naman maguing casama niya.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¡Ah! ¿Di pô baga yaong mang̃a hayop na tinatauag na llama?</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_165" id="Page_165">Páhiná 165</a></span></p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Totoo ng̃a: sa pagca,t, yaon lamang ang mang̃a hayop na +caniyang naquita doon. Sa pagca,t, totoong maaamò ay inacalà niyang +hindi siya magcacapagod na humuli nang dalauang buháy.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. ¡Totoong mariquit na bagay! at ibig cong macasama niya, at +nang macahuli pa nang dalaua nang mang̃a hayop na yaon.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. ¿Datapoua,t, ano ang gagau-in mong paraan nang macahuli cang +buháy nang mang̃a hayop na llama? sa pagca,t, hindi natin dapat na +acalain na totoong maaamò na napahuhuli sa camay.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Cung gayo,y, ¿paanong gagau-in ni Robinson sa paghuli sa +canila?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Diyan naririyan ang cahirapan; at ito ang pinangugulan niya +nang matagal na pagiisip ó pagcucurò. Datapoua,t, capag ang tauo,y, +nagaacalà nang isang bagay na may capangyarihang mayari, ay ang +pagpipilita,y, ang catiyagaan at pananatili, sa pagca,t, sa +catapusa,y, tatalunin niya ang lahat nang caniyang pagiisip at +casipagan. Totoong daquilà ang capangyarihang ipinagcaloob sa atin +nang maauaing Cumapal sa atin.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Talastasin ninyo ito; cailan ma,y, ho<span class='pagenum'><a name="Page_166" id="Page_166">Páhiná 166</a></span>uag cayong magaalinlang̃an at +malulupaypay ang inyong loob sa anomang bagay na inyong gagau-in, +cahit anong hirap, houag lamang di ninyo pagtiticahang matibay hangan +sa di ninyo maquitang matapus. Ang casicapan, ang laloong pagcucuro, +ang catibayan nang loob, ay siyang iquinayayaring madalì nang mang̃a +bagay na sa unang paggauà ay inaacalang di mayayarì. Cailan ma,y, +houag ninyong pahihinain ang loob, cahit anong cahirapan ang +nacahahadlang sa anomang bagay na ibig ninyong gau-in; cundi acalain +ninyo na cung lalong malaqui ang pagpipilit na quinacailang̃an sa +paggauà nang anomang bagay, ay lalong malaqui ang caligayahan na +inyong cacamtan cung maquita ninyong matapus na.</p> + +<p>Ganito ng̃a ang guinauà ni Robinson nang macatagpò nang paraan sa +paghuling buhay nang mang̃a hayop na llama; at ito,y, ang paghahandà +nang isang silò, magtatagò siya sa alin mang cahoy, at ihahaguis niya +ang silò sa unang hayop na lumapit sa caniya.</p> + +<p>Dahil dito,y, guinugol niya ang ilang oras sa paggauà nang isang lubid +na may catibayan; at nang maicanà na ang silò na cung hilahin ay +maghihigpit, ay tinic<span class='pagenum'><a name="Page_167" id="Page_167">Páhiná 167</a></span>man niyang madalas at nang caniyang maalaman +cung mabuti na, at dumadagusdos cung hilahin.</p> + +<p>Inaacalà ni Robinson na malayò ang caraniuang iniinoman nang mang̃a +hayop na llama, at sa pagaalinglang̃an niya na hindi lalapit nang +batis sa dacong hapon, sa pagca,t, cailan man ay hindi niya +naquiquitang naparoroon cundi tanghali lamang, ay inaliban ang +caniyang paglabas sa icalauang arao, at ang caniyang guinaua,y, +naghandâ nang lahat nang babaonin sa paglacad. Sa macatouid baga,y, +naparoon sa lugar na quinaquitaan niya nang patatas, at pinunò niya +ang caniyang supot. Ang iba,y, ibinaon niya sa abó, at inilagay niya +ang natira sa isang suloc nang caniyang yung̃ib, at nang caniyang +macain sa mang̃a arao na susunod. Bucod dito,y, pumutol pa nang +capirasong laman nang pagong, na caniyang cacanin sa hapunan at sa +quinabucasan nang umaga, sacá dinilig nang tubig sa dagat ang natira +nang laman nang pagong.</p> + +<p>Pagcatapus ay humucay sa lupà; doon inilagay ang talucab nang pagong +na quinasisidlan nang lamang inasnan; sa ibabao inilagay ang +capirasong inihao na<span class='pagenum'><a name="Page_168" id="Page_168">Páhiná 168</a></span> cacanin sa gabi, at tinacpan nang mang̃a sang̃a +nang cahoy ang bibig nang hucay na yaon.</p> + +<p>Nang mangyaring malibang ang caniyang loob, ay nagpasial siya sa tabi +nang dagat, na doo,y, masarap ang hihip nang hang̃in na nacapagbabauas +sa malaquing cainitan.</p> + +<p>Minamalas niya ang calauacan nang dagat, at iquinatotouâ niya ang +pagcaquit nang mahihinhing alon, na marahang naghahalihalili, ay +bahaguia na lamang nagagalao ang capatagan nang dagat. Datapoua,t, +nang maibaling ang mang̃a matá sa lugar na quinalalag-yan nang +caniyang bayang ninanasang sapitin ay natulò ang caniyang luhà sa +matá, at nanariuà ang pagcagunità niya sa caniyang mang̃a iniibig na +magulang. «¿Anong guinagauà caya ng̃ayon, ang uicà niyang lipos nang +capighatian, anong guinagauà caya nang mang̃a magulang cong ualang +caaliuan? Cung hindi namatay sa carahasan nang mapait na capighatiang +ibinigay co sa canila, ¡laquing calungcutan ang canilang quinasapitan! +¡laquing pagbubuntong hining̃a sa di pagcacaroon cundi iisang anác, at +ang anac na ito na tantong iniibig nila, ay nagasal nang totoong +masamâ,<span class='pagenum'><a name="Page_169" id="Page_169">Páhiná 169</a></span> na nacapang̃ahas iuan sila! Patauarin ninyo, mapalayao cong +mang̃a magulang, patauarin ninyo ang palamara at naualà ninyong anac, +na nagbigay sa inyo nang labis na capighatian. At Icao, mapagpalang +Maycapal, nacaisaisa cong Ama, at nacaisaisa cong casama sa iláng na +ito, at tagapagcupcop at caaliuan co, hulugan mo ang mang̃a iniibig +cong magulang nang iyong mang̃a mahalagang biyayà, at nang lahat nang +mang̃a capalaran at caguinhauahang itinatalaga mo sa aquin, at dahil +sa casucaban co,y, di aco naguing dapat tumangap nang mang̃a biyayang +yaon; ipagcaloob mong lahat, Pang̃inoon co, sa icaguiguinhaua nila, +nang mabayaran ang mang̃a capighatian na dahil sa aquin ay canilang +dinalitâ. Magcapalad nauà sila, yayamang sila,y, ualang casalanan; at +sa pagca,t, aco ang sucaban ay titiisin co nang boong pag-ayon sa +iyong calooban ang mang̃a capahamacan, na sa icapagbabago cong asal ay +iniibig ipahatid sa aquin ng̃ayon nang di malirip mong carunung̃an.»</p> + +<p>Sa murang balat nang isang cahoy na nalalapit sa caniya, ay iguinuhit +nang sundang ang mang̃a cagalanggalang na ng̃alan nang caniyang ama at +ina, tumu<span class='pagenum'><a name="Page_170" id="Page_170">Páhiná 170</a></span>tulô ang luhang caniyang hinahagcan, at ganito rin naman ang +guinaua sa ibang punò nang cahoy na caniyang sinusulatan nang ng̃alan +nang caniyang mang̃a magulang, na ang nasà niya,y, maalaala sa lahat +nang oras.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Si Robinson ay totoong naguiguing mabuting tauo. Tingnan +pô ninyo,t, ng̃ayo,y, tila panahon na na siya,y, hang̃oin nang Dios sa +mang̃a cahirapan sa pulong yaon, at siya,y, dal-hin sa bahay nang +caniyang mang̃a magulang.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ang Dios lamang na nacatatalastas nang lahat nang bagay, at +nacaalam nang nararapat cay Robinson, ay siyang magtatalaga nang +maguiguing capalaran niya. Ang mang̃a nangyari sa binatang ito, ay +siyang parang nagpunlà sa caniyang puso nang binhi nang cabanalan; +datapoua,t, ¿sinong nacatatalastas, cung ang mang̃a ibang bagay ay +macasasamang muli sa caniya? Cung ng̃ayo,y, macaaalis sa pulô, cung +macapagbabalic na muli sa bahay nang caniyang mang̃a magulang, ¿sinong +macatatalastas cung ang isang masamang halimbauà, ó ang mang̃a +caguinhauahan at mang̃a catamasahan, ay macapagpapasamang muli nang +caniyang mang̃a caugalian? Tunay<span class='pagenum'><a name="Page_171" id="Page_171">Páhiná 171</a></span> ng̃a, mang̃a anac co, yaong +cahatulan na: ang nacatayo,y, maging̃at nang houag marapâ.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Habang si Robinson ay nagpapasial, para nang sinabi co na sa tabi nang +dagat, ay naisipan niyang mabuti ay maligò, yayamang siya,y, batà pa +ay natutong lumang̃oy. Hubad siya; datapoua,t, ¡gaanong laqui nang +caniyang panguiguilalas nang maquita niya ang lagay nang caniyang +barò, at baquit ualà na cundi yaon lamang! sa pagca,t, siyang nacasoot +sa caniyang mahaba nang arao, baquit totoong mainit sa pulòng yaon, ay +hindi na maquilala cung ano ang culay. Linabhan ng̃a niyang mabuti +bago siya naligò; iniyangyang niya sa isang cahoy, at nang matuyò, +bago lumusong siya sa tubig.</p> + +<p>Lumang̃oy siyang napatung̃o sa isang pulò na lumilitao sa dagat, at +cailan ma,y, di pa niya dinarating.</p> + +<p>Ang pagpatung̃ong ito ni Robinson sa pulòng yaon ay totoo niyang +pinaquinabang̃an; sa pagca,t, natalastas niya na sa mang̃a oras na +pagsulong nang tubig ay lumulubog ang pulòng yaon, at sa pagurong ay +naiiuan doon ang maraming mang̃a pagong, mang̃a talaba, mang̃a ca<span class='pagenum'><a name="Page_172" id="Page_172">Páhiná 172</a></span>bibi +at iba pang macacain. Ualà siyang hinuling anoman nang arao na yaon, +at niyon naman ay di niya quinacailang̃an. Sa pagca,t, niyon ay saganà +siya; datapoua,t, iquinatouà niyang totoo ang pagcatalastas nito.</p> + +<p>Ang pulòng yaon na caniyang linalang̃uyan, ay totoong masaganà sa +isdâ, na halos ay caniyang mahuli sa camay; at cung mayroon siyang +lambat, ay sucat macahuli nang isang libo mang isdâ. Totoo ng̃a,t, +ualà siyang lambat; datapoua,t, sa pagca,t, siya,y, totoong +mapapalarin sa lahat nang caniyang guinauà magpahangan ng̃ayon, ay +inacalà niyang sa calaunan nang panahon ay matutumpac siyang gumauà +nang isang lambat na ipang̃isdâ.</p> + +<p>Malaqui ang caniyang touà sa mang̃a bagong bagay na caniyang naquita, +umahon na nang macatapus na siya,y macapaligò na mahiguit na isang +oras; at yayang tuyò na ang caniyang barò dahil sa hihip nang hang̃in, +ay isinoot niyang maligaya, sa pagca,t, niyon lamang nagcaroon siya +nang malinis na damit.</p> + +<p>Datapoua,t, sa pagca,t, nagaui na siya sa pagcucurò, ay bumunggò sa +caniyang pagiisip na di maglalalong lubhá ang ca<span class='pagenum'><a name="Page_173" id="Page_173">Páhiná 173</a></span>niyang barong yaon; +sa pagca,t, laguing siyang na sa sa caniyang catauan, ay cung +magcadurogdurog na ay hindi niya maaalaman cung paano ang pagcacaroon +niya nang damit. Sa pagcagunità nito,y, parang natubigan ang lahat +nang quinamtan niyang caligayahan; datapoua,t, pinapanghinapang niya +sa boong macacayanan, at nagtuloy sa caniyang tahanan, puspos nang +pagasa sa Dios na siya,y, hahang̃oin sa lahat nang caguipitan.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Totoong naiibigan co nang totoo itong si Robinson. Totoong +icaliligaya co na siya,y, maparito at dumalao sa atin.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Cung aco po,y, bibig-yan ninyo nang isang pliegong papel, +ay totoong malaqui ang pagcaibig cong sulatan ang señor Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Aco naman.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Di co rin naman calilimutan ang pagsulat sa caniya.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Cung aco,y, marunong sumulat, ay maquiquita ninyo ang +ipadadala co sa caniya.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina</span>. Hindi cailang̃an; sasabihin ninyo sa aquin ang ibig ninyong +sabihin sa caniya, at susulatin co.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Ganoon ng̃a pô, inang.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina</span>. Cung gayo,y, pumarito cayong<span class='pagenum'><a name="Page_174" id="Page_174">Páhiná 174</a></span> lahat. Bibìg-yan co ang baua,t, +isa sa inyo nang papel. Nang macaraan ang calahating oras ay isa,t, +isang dumarating ang mang̃a batà na naglulucsuhan, at ipinaquiquita sa +canilang ama ang ipadadalang sulat nang baua,t, isa cay Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Narito pò ang aquing sulat, at mangyaring basahin ninyo.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. (<i>Binasa niya sulat ni Luisa</i>.<a name="FNanchor_4_4" id="FNanchor_4_4"></a><a href="#Footnote_4_4" class="fnanchor">[4]</a></p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>«Iniibig cong Robinson: pagpilitan mo ang paguiguing mabuting tauo at +pagpapacasipag, sa pagca,t, ito,y, calulugdan nang mang̃a tauo at nang +iyong mang̃a magulang naman. Tangapin mo ang aquing pacumusta. Naquita +mo na na ang pagcacailang̃an ay nacapagpapagauà nang maraming bagay. +Si Teodora at si Juan ay nagpapacumusta sa iyo, at gayon din si +Enrique at si Nicolás. Dalauin mo cami ritong isang arao, at bibig-yan +quita nang ibang mang̃a cahatulan na lalò pang magaling.</p> + +<p class="sign"><i>Luisa</i>.»</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_175" id="Page_175">Páhiná 175</a></span></p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Ng̃ayo,y, tingnan pô ninyo ang aquin.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p><i>Binasa nang ama</i>. «Caibigan co: ninanasà namin sa iyo ang lahat nang +cagaling̃ang aming macacayanan, at capag aco,y, binig-yan nang cuarta +ay ibibili quita nang anomang bagay. At pacaing̃atan mo ang +pagpapacabuti nang caugalian para nang pinasimulan mo na. Tangapin mo +ang caunting tinapay na ipinadala co sa iyo, at paging̃atan mong houag +cang magcasaquit. ¿Ano ang lagay mo ng̃ayon? Mabuhay cang magaling, +caibigan cong Robinson, na bagama,t, hindi quita naquiquilala, ay +totoong iniibig quita, at aco ay ang tapat mong caibigan na si</p> + +<p class="sign"><i>Teodora</i>.»</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Ito pô ang aquin, maicli pò lamang totoo.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p><i>Binasa nang ama</i>. «Minamahal cong Robinson: iquinalulumbay cong totoo +ang pagcaquita cong icao ay totoong caauaauà. Cung icao ay na sa sa +bahay nang iyong mang̃a magulang, ay di mo masasapit ang ganiyang +mang̃a cahirapan. Iquinaliligaya co ang icao ay ualang damdam, at +mabalic cang madali sa ba<span class='pagenum'><a name="Page_176" id="Page_176">Páhiná 176</a></span>hay nang iyong mang̃a magulang. Á Dios. Ang +iyong caibigan na si</p> + +<p class="sign"><i>Nicolás.</i></p> + +<p><i>Hamburgo 7 de Febrero.</i>»</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Ang aquin naman.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p><i>Binasa nang ama.</i> «Sr. Robinson: quinaaauaan co cayong totoo, sa +pagca,t, cayo,y, nahihiualay sa lahat nang tauo: inaacalà cong sa oras +na ito,y, totoo cayong nagsisisi na. Houag cayong magcacaramdam; at +ninanasa co sa boong pusò, na balang arao ay maquiquita namin cayo, +cung cayo,y, papabalic na sa bahay nang inyong mang̃a magulang. Houag +ninyong pabayaan ang pagasa sa Dios mulà ng̃ayon hangan sa mang̃a +haharaping arao, at cayo,y, pagpapalain niya. Sinasabi cong muli, na +cayo naua,y, houag magcacaramdam. Ang inyong tapat na caibigan na si</p> + + +<p class="sign"><i>Juan.</i></p> + +<p><i>Hamburgo 7 de Febrero.</i>»</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Ualà acong guinauà cundi isinulat cong madali ang borrador +na ito, at nang aco,y, macapagbalic agad dito.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_177" id="Page_177">Páhiná 177</a></span></p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p><i>Binasa nang ama.</i> «Totoong minamahal cong catoto at señor Robinson: +¿ano pò ang lagay ninyo sa pulóng iyan? Nabalitaan co na totoong +maraming cahirapan. Hindi pa ninyo natatalastas na cung ang pulóng +inyong quinalalaguian, ay tinatahanan ó hindi, at icatotouà cong +maalaman. Natalastas co naman na cayo,y, nacacuha nang isang malaquing +guintô; datapoua,t, hindi ninyo magamit sa anomang bagay sa pulóng +iyan.»</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Idinagdag mo sana ito: «Dito man sa Europa ay hindi +iquinapaguiging mabuti at iquinapaguiguing mapalad nang mang̃a tauo +ang guintô.» «Lalò pa ninyong paquiquinabang̃an cung sa lugar nang +guintô ay nacacuha cayo nang capirasong patalim na magagauang sundang, +palacol at iba pang casangcapan. Houag nauà cayong magcacasaquit at +pagutusan ninyo ang tunay ninyong catoto na si</p> + +<p class="sign"><i>Enrique.»</i></p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. At ng̃ayo,y, ¿paanong gaga-uin natin na ang mang̃a sulat +na ito,y, dumating sa caniya?</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¿Mayroon pa bagang sucat gau-in para nang ibigay natin sa +Capitan nang<span class='pagenum'><a name="Page_178" id="Page_178">Páhiná 178</a></span> alin mang sasac-yan napatutung̃o sa América? At cung +gayo,y, mapadadalhan naman natin nang anomang bagay si Robinson. Ibig +co siyang padalhan nang pasas at almendras; ¿bibig-yan baga ninyo aco, +inang?</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon</span>. <i>(Binulung̃an ang canilang ama.)</i> Ang isip nila,y, totoong +buhay pa si Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Pinasasalamatan co cayong ualang hangan, mang̃a anac co, sa +ng̃alan ni Robinson dahil sa magandang loob ninyo sa caniya; +datapoua,t, hindi ninyo maipadadala sa caniya ang mang̃a sulat na +iyan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. ¿At baquit hindi?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Sa pagca,t, malaon nang panahon na ang caloloua ni Robinson +ay na sa cabila nang buhay, at ang caniyang catauan ay naguing lupà +na.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. ¿Baquit pò mamamatay, cung ng̃ayo,y, bagong capaliligò +lamang?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Nalilimutan mo, Teodora, na ang sinasalitâ co cay Robinson, +ay nangyari nang may limang puo nang taon. Datapoua,t, ng̃ayo,y, +isinusulat co ang caniyang Historia, at diya,y, isasama cong +ipalilimbag ang inyong mang̃a sulat. Cung caniyang matangap ang mang̃a +sulat na<span class='pagenum'><a name="Page_179" id="Page_179">Páhiná 179</a></span> iyan sa cabilang buhay, ay inaacala cong icalulugod niyang +lubhâ ang pagcatalastas nang daquilang pagmamahal ninyo sa caniya.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Datapoua,t, houag pò ninyong di ipatuloy ang lahat nang +mang̃a bagay na nangyari sa caniya.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Oo. Sasabihin co pa sa inyo ang mang̃a nangyari sa caniyang +buhay, na totoong icatotoua ninyo. Ng̃ayo,y, tila sucat na.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Si Robinson ay nang matapus nang macapaligò, ay nagbalic sa caniyang +tahanan, cumain nang hapunan at nagpahing̃ang lubhang mahinahon. +Tularan naman natin siya.</p> +</div> + + +<div class="footnotes gap"> +<h3>TALABABA:</h3> +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_4_4" id="Footnote_4_4"></a><a href="#FNanchor_4_4"><span class="label">[4]</span></a> Pinatotoohanan nang autor aleman na ang mang̃a sulat na +ito,t, gayon din naman ang caramihan nang mang̃a tanong at sagot nang +mang̃a batà na natalatà sa librong íto, ay tunay at sinaling magaling +sa mang̃a sinasabi nang mang̃a batang tínuturuan.</p></div> +</div> + +<hr/> +<h2><a name="ICAUALONG_HAPON" id="ICAUALONG_HAPON"></a><b>ICAUALONG HAPON.</b></h2> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Cárlos</span>. Inang, inang.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina</span>. ¿Ano ang ibig mo, Cárlos?</p> + +<p><span class="smcap">Si Càrlos</span>. Ang uicá pò ni Juan ay mangyaring padalhan ninyo siya nang +ibang barò.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina</span>. ¿At baquit?</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos</span>. Hindi pô macaalis sa paligoan<span class='pagenum'><a name="Page_180" id="Page_180">Páhiná 180</a></span> sa pagca,t, linabhan niya +ang caniyang barò, at hangang ng̃ayo,y, basà pa. Ibig pong tumulad cay +Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ina</span>. Cung gayo,y, mabuti. Bibig-yan co siya nang ibang barò. +Abutin mo; itacbo mo sa caniya at pagcatapus ay pumarito cayong lahat, +sa pagca,t, sasalitin sa inyo nang inyong ama ang historia ni +Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. <i>(Si Juan na casama nang ibang mang̃a batà ay pinagsabihan +nang ganito:)</i> ¿nacapaligò ca bagang magaling, catoto cong Robinson?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Totoo pong magaling, hindi pò lamang natuyò ang aquing barò.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Dapat mong pagcurocuroin na dito sa lugar na ito ay hindi +totoong mainit na para sa pulò ni Robinson. Datapoua,t, ¿saan tayo +natiguil?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Sa pagtulog ni Robinson. ¿Ng̃ayo,y, tingnan natin cung ano +ang guinauà quinabucasan?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Quinabucasan ay nagbang̃on, at humandâ sa paghuli nang mang̃a +hayop na llama, pinunò ang caniyang supot nang maraming patatas na +inihao, at nang isang malaquing pirasong laman nang pagong na binalot +niya sa dahon nang niyog. Quinuha ang caniyang palacol; itinali sa<span class='pagenum'><a name="Page_181" id="Page_181">Páhiná 181</a></span> +catauan ang lubid na may silò na guinauà niya sa paghuli nang mang̃a +hayop na llama; dinala ang caniyang payong, at lumacad na. Sa pagca,t, +totoo pang maaga, ay pinasiya sa loob na siya,y, magpaliguid, na ang +ibig niya,y, malibot ang mang̃a lugar na di niya nararating sa +caniyang pulò. Dito sa caniyang paglibot na ito ay nacaquita siya nang +di mabilang na mang̃a ibon na nacadapo sa mang̃a sang̃á nang cahoy, at +may mang̃a loro na totoong maririquit ang balahibo. ¡Gaano ang +pagnanasà niya na macahuli nang isa nang mang̃a ibong yaon, at nang +caniyang mapaamò at macasama niya! datapoua,t, ang mang̃a matatandang +loro ay totoong maiilap na na di sucat madaquip, at saan man siya +pumaroon ay ualang maquitang pugad na macunan nang inacay; caya ng̃a +pinabayaan niya sa ibang arao ang panghuhuli nito.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Datapoua,t, gayon ma,y, nacaquita siya nang isang bagay na lalò pang +cailang̃an sa mang̃a loro; sa pagca,t, siya,y, umaquiat sa isang burol +na nalalapit sa dagat at tuming̃in siya sa mang̃a lubac nang mang̃a +bató, ay naquita sa lupà ang isang bagay na totoong napansin niya. +Bumabà siya na gumagapang, at natalastas niya<span class='pagenum'><a name="Page_182" id="Page_182">Páhiná 182</a></span> nang boong caligayahan +na ang caniyang naquita ay may halagang bagay. ¿Ano cayang bagay yaon?</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. ¿Perlas pô baga?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿Icaliligaya baga niya ito? Marahil ay bacal. ¿Ano caya yaon? +Sinabi pò ninyo sa amin doon sa lugar na maiinit ay ualang +naquiquitang bacal. ¿Marahil ay isang buntong guintó?</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Hindi aco macapaniniualà niyan. ¿At ano ang +paquiquinabang̃an niya sa guintò?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Hindi ninyo natumpacan. Cung gayo,y, sasabihin co sa inyo. +Ang caniyang naquita ay asin. Tunay ng̃a na hangan niyon ay ang +guinagauà niyang asin ay ang tubig na maalat sa dagat; datapoua,t, +¡laquing caibhan niyon! ang tubig sa dagat ay masaclap at mapait; at +bucod dito,y, nagcacamali si Robinson nang paniniualà, na ang lamang +cating asnan nang tubig sa dagat ay hindi masisirà, sa pagca,t, ang +tubig sa dagat, para naman nang tubig sa batis at sa ilog ay nasisirà +cung magtagal sa alin mang sisidlan. Caya ng̃a, nagcamit nang di +mumunting capalaran sa pagcaquita nang tunay na asin, at ang guinauà +niya,y, pinunong magaling ang bulsa nang caniyang<span class='pagenum'><a name="Page_183" id="Page_183">Páhiná 183</a></span> casaca, at +caracaraca,y, caniyang dinala sa caniyang yung̃ib itong bagay na totoo +niyang quinacailang̃an.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. At ang asing ito ¿saan caya nangaling?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ualang pagsalang nalilimutan mo na ang ipinahayag co sa +inyong isang arao tungcol sa pinangagaling̃an nang asin.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Hangan ng̃ayon hindi co quinalilimutan. May asing quinucuha +sa lupà; at saca mayroon namang asing guinagauà sa tubig na maalat, na +tumutubò sa alin mang batis; at mayroon namang guinagauà sa tubig na +maalat.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Gayon ng̃a; at ang mang̃a nangagaling sa tubig sa dagat, ay +guinagauà nang mang̃a tauo, ó sa init caya nang arao.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. ¿Baquit pò sa arao?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Oo, sa pagca,t, capag lumaqui ang tubig at umurong, ay ang +tubig na natitira sa lupà ay natutuyong untiunti, at ang natitira sa +lugar na yaon, ay siyang naguiguing asin.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¡Tingnan ninyo ang bagay na yaon!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Dito matatalastas ang cagaling̃an nang Dios sa pagcacaling̃a +sa atin; na sa mang̃a bagay na totoo nating quinacailang̃an, ay siyang +lalong humihing̃i nang<span class='pagenum'><a name="Page_184" id="Page_184">Páhiná 184</a></span> munting capaguran, at siyang ipinagcacaloob +nang lalong casaganaan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Lumacad na ng̃a si Robinson nang boong casayahan sa lugar na caniyang +panghuhulihan nang mang̃a hayop na llama; datapoua,t, isa ma,y, ualang +naquita. Totoo ng̃a,t, may caagahan at di pa dumarating ang +catanghalian, ang guinauà niya,y, naupò sa tabi nang isang cahoy, na +doon niya quinain ang pagong at mang̃a patatas, na sa pagca,t, may +asin na ay totoong nasarapan niya.</p> + +<p>Di pa nalalaong natatapus siya nang pagcain, ay naquita niya sa malayò +ang mang̃a hayop na llama na naglulucsuhan na patung̃o sa caniya. +Caracaraca,y, humandà ang ating bayani, at nacaacmà ang silong +inaantay niyang may malapit. Nagdaan ang marami, datapoua,t, ualang +nalalapit isa man; datapoua,t, caguinsa-guinsa ay may salalapit sa +caniyang isa, ay ibinabà lamang niya ang caniyang camay na may +tang̃ang silò, ay nahuli na ang hayop na yaon.</p> + +<p>Ito,y, nagsisigao: datapoua,t, sa tacòt ni Robinson na baca magulat +ang iba ay hinigpit niyang magaling ang silò, at saca itinagò niya +agad sa damohan, at nang houag maquita nang iba.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_185" id="Page_185">Páhiná 185</a></span></p> + +<p>Babayi ang caniyang nahuli at may dalauang inacay, na sumusunod sa +canilang ina, at ito,y, totoong iquinatouà ni Robinson, na di +nagdadalang tacot sa caniya. Caniyang pinaghihinimashimas ang mang̃a +inacay, at sa malaquing caamoan ay hinihimuran ang caniyang camay, na +parang nagmamacaauang paualan ang canilang ina.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Mangyayaring caniyang paualan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Malaquing hang̃al siya cung gayon ang caniyang gagau-in.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Oo ng̃a pò; datapoua,t, ang mang̃a caauaauang hayop ay +hindi gumagauà nang masamà sa sinoman.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Quinacailang̃an sila ni Robinson, anac co; at sinabi na natin +na hindi masamà na gamitin natin at patayin ang mang̃a hayop, cung +cailang̃an, liban na lamang cundi natin paquiquinabang̃an.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Totoo ng̃ang natouà si Robinson sa pagcaquitang nasunod ang caniyang +nasà; at baga ma,t, nagpupumiglas ang nahuli niyang hayop, ay +pinagpilitan niyang supilin nang boong lacas, at itinaboy niyang +casama nang caniyang mang̃a inacay sa daang lalong madali na patung̃o +sa caniyang tahanan.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_186" id="Page_186">Páhiná 186</a></span></p> + +<p>Datapoua,t, ang cahirapan lamang ay hindi niya maalaman ang caniyang +paglalag-yan sa caniyang mang̃a hayop, sa pagca,t, nasasarhan nang +mang̃a bacod ang harapan nang caniyang tinatahanan. Cung caniyang +ihugos magmula sa ibabao nang yung̃ib ay may pang̃anib na mabicti. +Caya minarapat ni Robinson na siya,y, gumauà nang isang munting +culung̃an na paglalag-yan muna, samantalang hindi siya nacagagauà nang +lalong mabuti.</p> + +<p>Habang hindi pa nayayari ang caniyang culung̃an ay itinali ang hayop +sa isang punò nang cahoy at pinasimulan na niya ang paggauà, na +nagputól siya nang maliliit na sang̃a nang cahoy, at ipinagbabaon niya +nang diquitdiquit na naguing parang isang culung̃an. Habang guinagauà +niya ito ay sa capaguran nahiga ang hayop na llama, at ang ualang +malay niyang inacay ay sumususong mapayapa, na di natatalastas na +sila,y, na sa iba nang camay. ¡Laquing pagcalugod ni Robinson sa +pagcaquita nito! hindi miminsang itinitiguil ang caniyang gauà sa +pagcalibang sa panonood nang caniyang mang̃a hayop, at totoong +nagpapasalamat siya sa caniyang capalaran, at siya,y, may casama na. +Mula sa oras na yaon ay ina<span class='pagenum'><a name="Page_187" id="Page_187">Páhiná 187</a></span>acalà niyang hindi na siya nagiisa; at ang +pagcagunitang ito,y, nagbigay sa caniya nang lacas at calicsihan, na +sa sandaling panahon lamang ay nautas ang caniyang mang̃a hayop, at +ang pinagpasucan ay sinarhan nang mang̃a sang̃a nang cahoy.</p> + +<p>Dili sucat maipahayag ang caguilioguilio na caligayahan nang loob ni +Robinson sa sandaling yaon, sa pagca,t, bucod sa mayroon siyang +macacasamang mang̃a hayop, na totoong iquinaliligaya niya, ay +inaasahan niyang totoo na mayroon pa siyang macucuhang mang̃a +malalaquing capaquinabang̃an. Marahil ay sa calaunan nang panahon ay +matututo siyang humabi nang damit sa balahibo nang gatas at magagauà +pa niyang mantequilla at queso. Tunay ng̃a,t, hindi pa niya +napagaalaman cung paano ang paraan nang paggauà nang mang̃a bagay na +ito; datapoua,t, totoong nararanasan na di dapat pahinain ang loob +nang sinoman sa paggauà nang anomang bagay ang nagcuculang sa caniya +sa icapupuspos nang caniyang capalaran; sa pagca,t ang ibig<span class='pagenum'><a name="Page_188" id="Page_188">Páhiná 188</a></span> niya,y, +tumahang casama nang mang̃a minamahal niyang hayop, at nang palagui +niyang namamasdan, na aalagaan, at magcaroon siya nang catouaan cung +maquita niyang totoong umaamo sa caniya.</p> + +<p>Pinagpilitan niyang matagal na pagcurocuroin cung paano ang pagcaganap +nang caniyang ninanasà; at sa catapusa,y, pinasiya sa loob na na houag +patauarin ang anomang capaguran, at bubuscan niya ang isang panig na +nacababacod na cahoy sa caniyang tahanan, at caniyang paluluang̃in. +Datapoua,t, na ang caniyang tinatahanan ay di maualan nang catibayan, +ay hangang guinagauà niya ang bagong bacod ay hindi niya iniuasac ang +dati hangan sa di muna nayari.</p> + +<p>Sa caniyang caligayahan ay natapus niyang mang̃a ilang arao ang gauang +ito at nagcaroon siya nang totoong malaquing caaliuan sa pagcacaroon +nang tatlong casama, at hindi dahil dito,y, quinalimutan ang caniyang +aliuan sa pagpapacain sa gagambang naguing una niyang casama, bagcus +pa ng̃ang ipinatuloy ang pagpapacain niya nang mang̃a lang̃ao at lamoc +arao arao sa gagamba at ang gagambang ito, na sa pagcatalatas na +siya,y, minamahal, ay umamo<span class='pagenum'><a name="Page_189" id="Page_189">Páhiná 189</a></span> totoo, na bahaguia na lamang lumalapit si +Robinson sa caniyang bahay ay quinacagat na sa caniyang camay.</p> + +<p>Nahirati namang totoo sa paquiquisama sa caniya ang mang̃a hayop na +llama; at sa touî siyang magbabalic sa caniyang tahanan ay +sumasalubong sa caniyang naglulucsuhan, inaamoy siya at nang +matalastas na cung may ouî siyang cacanin, at hinihimuran ang caniyang +mang̃a camay tandà nang pagpapasalamat, capag binibig-yan niya nang +sariuang damó, ó mang̃a murang sang̃a nang cahoy. Nang di na sumususo +ang dalauang inacay, ay pinasimulan na ang paggatas sa umaga,t, hapon, +na ang guinagamit niyang saro ay ang mang̃a bauo; at ang gatas na +caniyang iniinom, ay totoo niyang minamasarap, na nacapagbibigay +guinhaua sa caniya doon sa maralità at capanglaopanglao na pamumuhay.</p> + +<p>Sa pagca,t, ang punò nang niyog ay totoo niyang pinaquiquinabang̃an at +marami siyang pinaggagamitan, ay nagnanasà siyang masaquit na maparami +niya ang mang̃a punò nang niyog; datapoua,t, ¿ano cayang paraan ang +caniyang gagauin? di mamacailang naring̃ig niya na ang mang̃a punó +nang cahoy ay pinapagsu<span class='pagenum'><a name="Page_190" id="Page_190">Páhiná 190</a></span>supling, datapoua,t, cailan man ay hindi niya +pinagaralan ang tunay na paraan nang paggauà nito. ¡Macalilibong +mapabuntong hining̃a siya! ¡Laquing cahang̃alan co, aniya, at di aco +nagsamantala sa panahon nang aquing cabataan, sa pagaaral nang dapat +matutuhan! Cung natalastas co sana niyong mabuti ang mang̃a bagay na +aquing paquiquinabang̃an ¿pababayaan co baga na di matutunan ang +mang̃a bagay na aquing naquiquita at nariring̃ig? Cung ang aquing +caisipan ay hindi macaabot sa nararating nang iba ay pagpipipilitan +cong matuto man lamang aco nang caunti, at disin sana,y, ang caunting +carunung̃ang yaon ay paquiquinabang̃an cong totoo ng̃ayon. Cung aco,y, +sana,y, magcapalad na magbalic sa aquing cabataan, ¡laquing pagpipilit +co na matatalastas ang lahat nang guinagauà nang ibang mang̃a tauo! +ualang anluagui at magsasacá na di co tutularan.</p> + +<p>Datapoua,t, ¿anong caniyang mapapala; sa pagsisising ito, ng̃ayong +ualà na siyang magauà? Ang nararapat ay pang̃ahasan niyang ticman ang +hindi niya napagaalaman; at ito ng̃a ang siya niyang guinauà.</p> + +<p>Hindi niya naaalaman cung siya,y, natutumpac ó hindi, ay caniyang +pinutol sa<span class='pagenum'><a name="Page_191" id="Page_191">Páhiná 191</a></span> itaas ang tatlong supling, humucay siya sa guitna nang +punò, at ipinasoc niya ang isang murang sang̃a nang niyog, at nang +caniyang mabalot na nang balat ang canyang hinucayan, ay inaantay +niyang masaquit cung ano ang lalabas doon. At tingnan ninyo,t, siya,y +natumpac sa paggaua nito; sa pagca,t, nang macaraan ang ilang panahon +ay tumubo ang supling, cung sa bagay ay natutuhan niya ang paraan nang +pagpaparami nitong totoong mahalagang halaman. Bagong caligayahan, +bagong pagquilala at pagpapasalamat ni Robinson sa Maycapal na +nagcaloob sa mang̃a bagaybagay dito sa lupà nang mang̃a bisà at +tang̃ing capangyarihan, nang masundan nang mang̃a tauo saansaan man +ang mang̃a paraan nang canilang icabubuhay at icaguiguinhaua. Sa +sandaling panahon ay totoong nagsiamò ang mang̃a hayop ni Robinson, na +cung baga sa atin ay parang mang̃a aso; at caya ng̃a nagagamit niya +paglala nang anomang bagay na ibig niyang ilipat saan mang lugar.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Datapoua,t, ¿paano pong guinagaua niyang pagpapalabas sa loob +nang bacuran?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Totoo ang sabi mo: nacalimu<span class='pagenum'><a name="Page_192" id="Page_192">Páhiná 192</a></span>tan cong di naipahayag na sa +isang tabi nang bagong bacuran, ay may isang munting pintô, ng̃unit, +sucat malabasan at mapasucan nang mang̃a hayop na yaon cung yuyucod. +Sa dacong labas ay mahirap maquita ang pintong yaon, at dacong loob ay +sinasarhang matibay ni Robinson cung gabi nang pinagsalasalang sang̃a. +Totoong mariquit panoorin ang pagoui ni Robinson sa caniyang tahanan +na ang nang̃ung̃una,y, ang maamong hayop at nacatatalastas nang daan +na pagdating nang caniyang pang̃inoon, capagdating sa pintò ay +tumitiguil at nang maibis siya nang pasan, pagcatapus ay pumapasoc na +nacayucod, at saca sumusunod kay Robinson.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Datapoua,t, ¿ano ang sasabihin co sa pagsalubong nang mang̃a inacay sa +canilang ina? Caracaraca,y, sinasalubong siya, na ipinahahayag ang +canilang catotouaan nang paglucso at pagsigao; nagdudumali naman nang +pagsalubong sa canilang pang̃inoon. Natotouang di hamak si Robinson sa +gayong asal nang caniyang mang̃a hayop, tulad sa isang ama sa +pagcaquitang di magcamayao ang caniyang mang̃a anac, sa pagcaquitang +siya,y, bagong dating, na mahaba nang<span class='pagenum'><a name="Page_193" id="Page_193">Páhiná 193</a></span> panahong di siya naquiquita at +muli niyang yayacapin sila.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Basilio</span>. Tunay ng̃a at totoong nacatotoua, at bucod dito,y, +naguiguing isang aral sa atin ang pagganting loob nang mg̃a hayop sa +tauong nagmamahal sa canila.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Tungcol sa bagay na iyan ay may marami at mang̃a catacatacang +halimbauà, na mapipilitan tayong magacalà na tila tunay na sila,y, +mayroong pagiisip na para nang tauo, cung ualang mang̃a ibang +catunayan na nagpapatotoong uala ng̃a siyang pagiisip.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Caya ng̃a, sa ating librito nang Moral ay sinasalitâ ang +pagganting loob nang leon sa tauong bumunot nang tinic sa caniyang +paa.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Ay, naalaala co na. At yao,y, isang leong totoong +magaling, sa pagca totoong umiibg sa tauong nagcauang gauà sa caniya; +at pagcatapus ay minsang sila,y, nagquita, ay sa gayong matatampalasan +niya, ay hindi inanó: ibig cong magcaroon nang isang leong munti, cung +gayon ang asal nang lahat.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Mang̃a anac co, ng̃ayo,y, nalilimutan natin si Robinson, at +quinalilibang̃an natin ang caniyang historia, itiguil<span class='pagenum'><a name="Page_194" id="Page_194">Páhiná 194</a></span> muna natin +ng̃ayon, at saca na natin ipagtuloy sa ibang arao.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Houag pò, houag pò, caunti pa pong salitâ cay Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Tumigas na ang caniyang mang̃a ladrillo na magagaua niyang +pader, at sa caualan nang apog, ay humanap siya nang lupà. Isang +manipis at malinis na bató ang guinaua niyang sandoc; at sa pagnanasa +niyang magcaroon nang lahat nang casangcapan nang cantero ay +nagpumilit siyang gumauà na cahit papaano.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Oo pô, at naquita namin ang mang̃a casangcapang iyan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Yayamang siya,y, mayroon nang mang̃a ladrillo,t, casangcapan, +ay ipinapasan niya ang mang̃a quinacailang̃an niyang ladrillo sa +caniyang hayop.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Datapoua,t ¿paano ang gagau-in niyang pagpapasan sa hayop na +llama nang mang̃a ladrillo?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Mahirap ninyong mahulaan; datapoua,t, sasabihin co sa inyo.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Malaon nang panahong iniisip ni Robinson cung gaanong capaquinabang̃an +ang caniyang cacamtan sa pagcatutong gumauà nang buslò; datapoua,t, +nang siya,y, batà pa ay pinauaualan niyang ha<span class='pagenum'><a name="Page_195" id="Page_195">Páhiná 195</a></span>laga ang paggauà nang +mang̃a manlalala nang buslò, na inaari niyang totoong madali, na para +naman nang inaacalà niya sa mang̃a ibang bagay. Gayon ma,y, sa +pagca,t, siya,y, natumpac nang gumauà nang balancas nang caniyang +payong, nang matapus ay pinagaralan niyang matagal sa mang̃a oras na +ualà siyang guinagaua ang paglala nang buslò hangan sa natutuhan niya +na macayari siya nang isang buslong may catibayan. Natatalastas na +ninyo na ang macagauà nang isang daan. Si Robinson ay gumauà nang +dalaua, pinagcabit at inilagay na pinapagtimbang sa licod nang +caniyang hayop na llama.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¡Ay ama co! matotouà acong magaral na maglala nang buslò.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. At aco naman, Juan. Isang arao ay paparituhin natin ang isang +manlalala nang buslò, at tayo ay paturò sa caniya.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Mabuti pò; at cung gayo,y, gagauà aco nang isang canastillong +totoong mariquit na ibibigay co cay Luisa.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Aco po,y magaaral naman: ¿ibig pò baga ninyo, ama co?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Malaqui ang ibig co; at iyong mapapaquinabang̃an. Mangyayari +ng̃ang sa atin ay marapat ang paglalala nang<span class='pagenum'><a name="Page_196" id="Page_196">Páhiná 196</a></span> buslò, sa mang̃a oras na +nagsasalità aco sa inyo nang anomang historia, at ualà tayong nagagaua +na pinagcacalibang̃an.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Totoong madali ang pagcayari ni Robinson sa bago niyang guinagauà, at +naibang̃on na ang isang panig nang pader, at nailagay na ang simiento +nang cabilang panig, ay siyang pagcacataon na may nangyari sa caniyang +biglang biglâ na isang bagay na di niya nagugunitâ at di +nararanasranasan na sa isang sandali ay nasira ang lahat niyang +binabantà at napaui ang lahat niyang pagasa.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿Ano pò ang sacunang yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Natapus na: dumating ang mang̃a tauong damó, at siya,y, +nilamon.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. ¡Dios co! ¿Tunay ng̃a pô baga na siya,y, nilamon, ama ko?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Hindi: hindi iyan, cundi ibang bagay na totoong quinatacutan +niya para nang cung iihao siyang buháy niyong mang̃a tauong damo.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Maanong sabihin pò ninyo sa amin, at aco,y, nang̃ing̃inig +nang tacot.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Niyon ay gabi na; ang bouan ay totoong nagliliuanag, +humihihip ang palaypalay na hang̃in, at ang boong sangsinucuban ay na +sa isang daquilang capayapaan. Si Robinson ay sa capaguran<span class='pagenum'><a name="Page_197" id="Page_197">Páhiná 197</a></span> sa +caniyang mang̃a guinagauà, ay naghihilighiligang matahimic sa caniyang +hihigan na na sa caniyang paanan ang caniyang mang̃a hayop; at siya,y, +nacalilimot na, at napapanaguinip na para nang caraniuang nangyayari +sa caniya ang caniyang mang̃a iniibig na magulang, caguinsaguinsa,y, +... Datapoua,t, houag nating ipatuloy itong nangyayaring +caquilaquilabot, at baca inyong mapanaguinip ay magcaroon cayo nang +caligaligan sa gabing ito.</p> + +<p><span class="smcap">Ang lahat.</span> ¡Ay sayang na sayang!</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Itiguil natin ng̃ayon ang bagay na ito, at ang isipin natin +ay ang macalilibang sa inyo, at nang matapus ang arao sa caligayahan, +yayamang ang naguing pasimulâ ay sa caligayahan din, at sa pagca,t, +pinabayaan nang Dios na pacamtan sa atin.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Hali cayo, mang̃a anac co, tayo,y, magalio na sandali sa ating jardin, +at alagaan natin ang ating mang̃a bulaclac; yayamang hangang ng̃ayon +ay hindi pa natin nadadalao.</p> +</div> + + +<hr/> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_198" id="Page_198">Páhiná 198</a></span></p> +<h2><a name="ICASIAM_NA_HAPON" id="ICASIAM_NA_HAPON"></a>ICASIAM NA HAPON.</h2> + +<div class="blockt2"> +<p>Magmulâ nang salitin nang ama ang caquilaquilabot na sasapitin ni +Robinson, na di mapagcuro nang mang̃a batà, ay nagcaroon nang totoong +maraming caabalahan, na nacaraan ang maraming hapon na di +nagcalouagang ipatuloy ang historia.</p> + +<p>Totoong naiinip ang mang̃a batà, ibig matalastas cung ano ang nangyari +sa caauaauang cay Robinson, at ipagpapalit na malouag ang canilang +trompo ó ang lalong minamahal na laroan, macaquita lamang nang +magsasalitâ sa canila nang nangyari cay Robinson sa gabing yaon, na +hindi ipinatuloy na sinalitâ nang canilang ama. Datapoua,t, ang +casam-an ay sino ma,y, di macapagsalitâ sa canila cundi ang canilang +ama lamang, ng̃uni,t, di minamarapat na salitin, hangan sa siya,y, +matahimic, at nang masalitâ niya nang boong cahusayan.</p> + +<p>Hangang di nasisiyasat ang bagay na ito, ay ualang malamang gau-in ang +mang̃a batà nang paghuhulohulò; mayroong nagsasabi nang ganito, at ang +iba nama,y,<span class='pagenum'><a name="Page_199" id="Page_199">Páhiná 199</a></span> ganoon; datapoua,t, sino ma,y, di macatuclas nang tunay +na nangyari, at sa pagca ng̃a,t, di nila natatalastas.</p> + +<p>¿At baquit ayao pa pô ninyong paalaman sa amin? ang tanong nila. Ang +sagot nang ama,y, sa pagca,t, may cabagayan.</p> + +<p>Ang mang̃a batà, na sa mabuting pagcaturò ay nahihirating tumahimic +capag ganoon ang isinagot nang canilang ama, ay hindi na umuulit na +tumanong, at nagtiis na naghintay cung cailan sasalitin sa canila ang +lihim na yaon.</p> + +<p>Datapoua,t, sa pagca,t, ang mang̃a tauong may cabaitan ay madaling +macapaguauari nang na sa sa loob nang mang̃a batà, ay capagdaca,y, +natalastas nang ama sa muc-hâ nang caniyang mang̃a tinuturoan, na +itinatanong nang baua,t, isa sa canilang sarili. ¿At baquit ipagcacait +nang ating ama itong ating ninanasà? ¿Anong cahirapan sa caniya ang +sabihin sa atin ang ating icatotoua? Inacala niyang mabuting ipahayag +niya nang mahusay; at caya ng̃a ganito ang sinabi: nang matalastas +ninyong hindi sa caayauan cong magbigay sa inyo nang icalulugod, at +ang itiniguil co ang historiang yaon, ay sa pagca,t, mayroon tayo +ng̃ayong mang̃a mahalagang bagay na ga<span class='pagenum'><a name="Page_200" id="Page_200">Páhiná 200</a></span>gau-in, ng̃ayon, mang̃a anac +co, maghanda cayo, at bucas nang umagang umaga ay tayo,y, paparoon sa +Travemunda sa tabi nang dagat Báltico.</p> + +<p>—¿Sa Travemunda pò baga tayo paroroon? na malapit sa dagat Báltico? +¿Bucas pò baga nang umaga? ¿At aco pò baga nama,y, macacasama? ang +tanong nang baua,t, isa sa mang̃a batà.</p> + +<p>Pinaoohan silang lahat; di masabi ang pagcacaing̃ay nila. ¡Paparoon +tayo sa Travemunda! ¡Paparoon tayo sa Travemunda! ¿Saan naroroon ang +aquing tungcod, Juanito, saan naroon ang aquing mang̃a bota? magmadali +tayo: dalhin ang cepillo; ang suclay; magdala tayo nang damit na +malinis. Sa pagcacaing̃ay sa boong bahay, ay halos hindi magcarinigan.</p> + +<p>Ang lahat ay humahanda sa pagalis sa quinabucasan, at sa malaquing +catouaan nila ay hindi magcaintindihan. Totoong pinaghirapan ang +pagpapatulog sa canila sa gabing yaon: sa pagca,t, totoong nagugulo +sila, at ang ibig ay magumaga na.</p> + +<p>Nang quinabucasa,y, pinasimulan na ang pagcacaing̃ay nang boong bahay; +at nagguiguising̃an sila hangan sa nagbang̃ong lahat.</p> + +<p>Bucod tang̃i ang ama na di nagpapa<span class='pagenum'><a name="Page_201" id="Page_201">Páhiná 201</a></span>quita nang caligayahan, quinucusot +ang matá at naguica nang ganito: ¡ay, mang̃a anac co, malaquing +caligayahan ang cacamtan co sa inyo, cung aco,y, inyong pababayaang +houag tuparin ang aquing ipinang̃acò!—«¿Ano pong pang̃aco yaon?» ang +tanong nang lahat nang mang̃a batà na napapang̃ang̃a ang bibig, na +tila nang̃atatacot.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Sa ipinang̃aco co sa inyong tayo,y, paroroon sa Travemunda.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p><i>Naragdagan ang catacutan: sinoma,y, di macapang̃usap nang cataga man +lamang.</i></p> + +<p>Pinagcurocurò co sa gabing ito, na isang malaquing caululan ang +paglacad natin ng̃ayon.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang lahat</span>. <i>Nang̃asasamáan nang loob, at pinipiguil ang luhà.</i> ¿At +baquit pò?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Sasabihin co sa inyo ang aquing catouiran, at aco,y, +pahihinunod sa marapatin ninyo. Ang unang una,y, sa pagca,t, mang̃a +ilang arao nang humihihip ang amihan, na nagtataboy nang malacas sa +dagat nang lahat nang tubig nang ilog Trava, na ang sasac-yang papasoc +at lalabas sa uaua nang Travemunda, ay may malaquing capang̃aniban +¿anong cailang̃an at lalagay tayo sa capang̃aniban dahil sa isang +pagaalio lamang?</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_202" id="Page_202">Páhiná 202</a></span></p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Mangyayari pô namang magbago ng̃ayon nang hang̃in.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang icalaua,y, may isa pa acong naisipan. Mangyayaring iliban +natin mang̃a sangbouan ang ating paglacad, sa pagca,t, siyang +capanahunan nang pagpasoc nang isdang arenque sa Baltico na +nangagaling sa Glasial, at dumadating ang sangbunton sa uaua nang ilog +na Trava, na doo,y, hindi pinaghihirapan ang paghuli nang totoong +maraming isdâ. ¿Di caya magcacaroon cayo nang isang malaquing +caligayahan sa panonood nang pang̃ing̃isdâ?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Oo pò; datapoua,t, gayon man pô ...</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Paquimatiagan pa ninyo ng̃ayon ang lalò pang malaquing +catouiran. ¿Ano ang sasabihin sa atin nang ating mang̃a caibigan na si +Mateo at si Fernando, na sa loob nang isang bouan ay darating dito sa +bahay, cung canilang matalastas na tayo,y, nagsipagalio doon, na di na +natin inantay sila? ¡Laquing pagdaramdam nila sa touing sasalitin +natin ang ating caaliuan doon! Sa catunaya,y, sisisihin tayo nang +ating pusò na cung baquit hindi natin guinauà sa canila ang nìnanasà +nating gau-in sa atin. +<span class='pagenum'><a name="Page_203" id="Page_203">Páhiná 203</a></span> +¿At dahil dito,y, ano ang minamarapat ninyo?</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p><i>Dito,y, ualang nacasagot sino man.</i></p> + +<p><i>Ipinatuloy nang ama.</i> Natatalastas na ninyo na cailan ma,y, hindi aco +nagpapacasira sa pang̃ung̃usap; at caya ng̃a cung nagpipilit cayo, ay +lumacad tayo; datapoua,t, cusang cayo,y, napahihinuhod na aco,y, +maligtas sa aquing capang̃acuan, ay isang malaquing caaliuan ang +ibibigay ninyo sa aquin, at sa ating dalauang catoto na ating +inaantay, at pati sa inyo naman. ¿Ng̃ayo,y, sabihin ninyo ang inyong +minamarapat?</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang lahat</span>. Hihintin pò namin, ang sagot nila, at naliban ang canilang +paglacad.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Ating mapaguunaua na marami sa mang̃a batà ang papipilitan lamang sa +pagsunod, at hangan tanghali na hindi sila naquiquitaan nang cahit +calahati nang dating casayahan, ito,y, naguing dahil na sila,y, +pang̃usapan nang canilang ama nang ganito:</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang nangyari sa inyo ng̃ayon, mang̃a anac co, ay mangyayari +sa inyong macaisang libo habang cayo,y, nabubuhay. Totoong cayo,y, +umaasa sa alin mang cagaling̃an at caguinhauahan dito sa lupa: +<span class='pagenum'><a name="Page_204" id="Page_204">Páhiná 204</a></span>totoong napapanatag ang inyong pagasa, at pinagnanasaan ninyong +masaquit na maganap. Datapoua,t, sa oras na inaacala na ninyong +maaabot na nang camay ang inyong capalaran, ay ang carunung̃ang ualang +hangan nang Dios ay hindi sinusunod ang inyong nasà, at nasisira ang +inyong pagasa.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Anong mang̃a catouiran ang tinataglay nang inyong Ama sa lang̃it sa +pagaasal sa inyo nang ganito, ay bihirang bihira ninyong maquiquilala +nang totoong maliuanag, at di para nang pagcaquilala ninyo nang mang̃a +catouiran co caya di natutuloy ang ating pagparoon sa Travemunda, sa +panahong totoong nagugulo ang inyong loob, at lubos ninyong inaasahan; +sa pagca,t, ang Dios na ualang hangan nang carunung̃an, ay +natatalastas ang darating, cahit anong layò pa, at totoong madalas na +ipinahihintulot niya sa icagagaling natin, na tayo,y, datnan nang +mang̃a bagay na hindi natin napagtatalastas ang cagaling̃an hangan sa +malaong panahon, at madalas ay hangan sa icalauang buhay. Datapoua,t, +ang aquing pagpapatalastas ay hindi nalalayô, at sa mangyayari lamang +sa loob nang isang bouan. Ng̃ayo,y, cung sa inyong cabataan ay ang +<span class='pagenum'><a name="Page_205" id="Page_205">Páhiná 205</a></span>lahat nang mangyayari ay maaayon sa inyong caibigan, cung ang lahat +ay mangyayari sa oras na inyong inaantay, ¡ay totoong samà nang inyong +pagcacaugalian, mang̃a anac co! ¡mahihirati sa masamâ ang inyong pusò! +¡Laquing pagdaramdam ninyo sa touing mangyayari ang anomang bagay na +hindi ninyo naiibigan at macasasamâ nang inyong loob! at sa +catunaya,y, darating ang panahon na inyong mararanasan, para nang +nararanasang lahat nang mang̃a tauo; sa pagca,t, magpahangang ng̃ayon +ay uala pa sa lupa na isa mang tauong macapagsabi na ang lahat niyang +ninanasà ay nangyayaring lahat.</p> + +<p>At ng̃ayo,y, ¿sabihin ninyo sa aquin, mang̃a anac co, cung ano ang +inyong gagau-in? Uala na cundi ang cayo,y, maghirati sa pagcauala nang +alin mang caguinhauahan cahit ang lalong ninanasà; ang pagtatagumpay +na ito,y, inyong paghihirapan cung bagobago pa, pagcatapus ay di na +ninyo lubhang mamabigatin; at sa cauulit ay magcacaroon cayo nang +isang catibayan nang loob, na sa boong buhay ninyo,y, inyong matitiis +na mapayapa ang mang̃a cahirapan ó caralitaang ipahahatid sa inyo nang +marunong at ma<span class='pagenum'><a name="Page_206" id="Page_206">Páhiná 206</a></span>auaing may ari nang capalaran nang lahat nang tauo.</p> + +<p>Sa paraang ito,y, natatalastas ninyo, mang̃a anac co, ang cadahilanan +na caming mang̃a punò, ay di na namin ipinagcacaloob sa inyo ang +anomang caaliuan, at cung minsan pa,y, ipinaglilihim namin sa inyo ang +mang̃a catouiran sa paggauà nang gayon; na ang caraniuang +pinacadaquila, ay ang pagtuturô sa inyo nang pagtitiis at +pagpapacatibay nang loob, na siyang mang̃a cabanalang quinacailang̃an +sa pagdaraan dito sa maralitang buhay.</p> + +<p>Ng̃ayon nama,y, mapagcucurò ninyo cung baquit di co ipinatuloy na +mang̃a ilang arao ang pagsasalitâ nang mang̃a cahang̃ahang̃ang +nangyari sa ating Robinson. Natatalastas na ninyo na hindi aco +cuculang̃in nang panahon nang pagsasalitâ sa inyo niyon man lamang na +capanglaopanglao na nangyari sa caniya na quinatiguilan natin, at +totoong hindi ninyo mapagcurò. Datapoua,t, hindi inibig na sabihin sa +inyo ang bagay na ito, cahit aco,y, inaamoamò ninyo; baga ma,t, +nagcacailang̃an naman aco na magpiguil nang sariling calooban sa +pagcacait sa inyo nang anomang bagay. Hindi quinuculang aco<span class='pagenum'><a name="Page_207" id="Page_207">Páhiná 207</a></span> nang +mabuting calooban sa pagbibigay lugod sa inyo: cung gayo,y, ¿anong +dahil nito, Luisa?</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Sa pagca,t, quinacailang̃an pô namin ang cami,y, matutong +magtiis.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Hindi ng̃a ibang bagay, at cung mayroon cayong sucat +pasalamatan sa aquin balang arao, ay itong paghihirati co sa ínyo na +cayo,y, matutong magtiis, cundi ninyo quinacamtan ang totoo ninyong +pinagnanasaan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nang macaraan ang mang̃a ilang arao na di napagsasalitaan ang tungcol +cay Robinson, ay dumating ang ninanasang oras nang ama na big-yang +caaliuan ang nagbatang loob nang mang̃a batà, at ipinatuloy ang +pagsasalitâ nang historia nang ganito:</p> + +<p>Gabi na ng̃a, para nang sinabi co sa inyo, at si Robinson ay +nahihigang matahimic sa caniyang hihigang damong tuyô na casama nang +maamó niyang hayop, nanaguinip na para nang nacaugalian niya, anaqui +quinacausap ang caniyang mang̃a magulang, di caguinsaguinsa,y, nayanig +nang malacas ang lupa, at naring̃ig ang isang madagundong na ugong, na +may casamang malalacas na patac, na parang nagsabaysabay. Naguising si +Robinson na<span class='pagenum'><a name="Page_208" id="Page_208">Páhiná 208</a></span> quiniquilabutan, at di niya maalaman cung ano ang +nangyayari, at cung ano ang caniyang gagau-in. Hindi naghuhumpay ang +sunodsunod na culog, at gayon din naman ang isang marahas na sigua na +nagpapabual nang mang̃a cahoy, at sampo nang mang̃a bató, at pinaaalon +ang nagng̃ang̃alit na dagat hangan sa cailaliman. Nalilingatong ang +mang̃a elementos, at tila nang̃agaauay ang sangsinucuban. Sa malaquing +catacutan, ay lumabas si Robinson sa caniyang yung̃ib, at ganito rin +naman ang guinaua nang mang̃a natatacot niyang hayop; datapoua,t, +bahaguia na lamang nacalalabas, ay biglang lumagpac ang mang̃a +malalaquing bató na pinacabubong nang caniyang yung̃ib sa tapat nang +caniyang hinihigan, na umugong nang caquilaquilabot. Si Robinson dala +nang malaquing catacutan ay nagtatacbo sa pintò nang caniyang bacuran, +at nagsisunod naman ang mang̃a caauaaua niyang hayop.</p> + +<p>Ang naisipan niya,y, umaquiat siya sa isang malapit na bundoc, sa +isang tabi na inaacala niyang hindi siya malalagpacan nang mang̃a +nabubual na cahoy, at nang houag siyang mamatay. Nang siya,y, +napatutung̃o na roon, ay naquita niya<span class='pagenum'><a name="Page_209" id="Page_209">Páhiná 209</a></span> nang malaquing catacutan na +nabuca ang bundoc at bumubuga ang asó, ning̃as, abo, mang̃a bató, at +isang bagay na mainit at malambot na tinatauag na <i>lava</i>. Cahima,t, +lubhang mabilis ang caniyang pagtacbo, ay bahaguia na lamang siya +nacaligtas sa capang̃anibang ito; sa pagca,t, ang nagnining̃as na +lava, ay lubhang marahas na parang agos, at ibinubuga sa magcabicabila +ang mang̃a pisang pisang na bató na bumabacsac na parang ulan.</p> + +<p>Nagpatuloy siya nang pagtacbo sa tabi nang dagat, at ang acala niya,y, +ualang malaquing capang̃aniban doon; datapoua,t, doo,y, siya,y, +inaantay nang isang casacunaan. Isang marahas na ipoipo, na humigop +nang maraming tubig, na sa cabigatan ay biglang lumagpac, na naguing +isang malacas na ulan, na iquinaapao nang tubig sa sandaling panahon +sa lupang yaon.</p> + +<p>Si Robinso,y, nangyaring nacaaquiat sa isang cahoy nang totoong +malaquing cahirapan; datapoua,t, ang mang̃a caauaaua niyang hayop ay +natang̃ay nang marahas na agos. ¡Ah, gaanong pagpipighati nang pusò ni +Robinson sa caauaaua nilang pagung̃al! Nang mangyaring houag<span class='pagenum'><a name="Page_210" id="Page_210">Páhiná 210</a></span> mamatay +ang mang̃a cahabaghabag niyang hayop ay ilalagay sana niya sa +pang̃anib ang caniyang buhay, cung hindi totoong napalayo, dahil sa +catulinan nang agos.</p> + +<p>Nagtagal pa nang mang̃a ilang minuto ang lindol; at saca biglang +tumiguil. Humipá ang sigua, ang pagbuga nang apuy sa nabucang lupa ay +untiunting nauauala; tumiguil ang ugong, at sa loob nang calahating +oras ay cumati ang tubig.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¡Salamat sa Dios at nacaraan na ito! ¡caauaaua si +Robinson! ¡Caauaaua ang mang̃a hayop!</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> ¡Totoong malaqui ang pagcagulat nila!</p> + +<p><span class="smcap">Si Carlos.</span> ¿At baquit pô lumilindol ang lupa?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Matagal nang panahon sinabi iyan nang ating ama; datapoua,t, +uala ca rito niyon.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ipaaninao mo sa caniya, Juan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Tingnan mo; sa ilalim nang lupa ay may maraming totoong +malalaquing lung̃â, na parang mang̃a yung̃ib; at itong mang̃a lungang +ito ay punò nang hang̃in at mang̃a init nang lupa, ó mang̃a sing̃ao. +At diyan nama,y, may mang̃a asupre, at iba pang mang̃a bagay na cung +minsa,y,<span class='pagenum'><a name="Page_211" id="Page_211">Páhiná 211</a></span> nagiinit at nagnining̃as capag nalamigan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> ¿At baquit nagiinit at nagnining̃as sa calamigan?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿Di mo naquiquita na ang apuy capag binusan nang tubig ay +tila cumuculà, at capag mainit ang arao at umulan ay ang isinising̃a +ay mainit? Gayon din naman sa ilalim nang lupa ay nagiinit ang mang̃a +bagay na naroon, capag inaabot nang tubig, at capag nagiinit na sa +mang̃a lungang yaon, ay ang hang̃in na ibig lumabas ay ualang +paglabasan, at sa pagiibig lumabas ay ito ang inililindol nang lupa, +na cung minsan ay pumuputoc at nalalahang ang lupa, at sa lahang na +ito ay lumalabas ang mang̃a asupre at iba pang bagay na nagnining̃as.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ang dito sa mang̃a bagay na nagnining̃as, para nang mang̃a +bato, mang̃a tingâ, bacal at iba pa ay nangagaling yaong tinatauag na +<i>lava</i>. Nabasa cong minsan sa isang libro, na sino ma,y, macagagaua +nang isang bundocbunducan na bumubuga nang apuy. Cung ibig ninyong +maquita, ay ating ticmang isang arao.</p> + +<p><span class="smcap">Ang lahat.</span> Oo pô.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿At paano pô ang paggauà nito?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Huhucay sa lupang basà, at bubusan nang asupre at +pinagquiquilan nang<span class='pagenum'><a name="Page_212" id="Page_212">Páhiná 212</a></span> bacal, at ang mang̃a bagay na ito,y, nag iinit na +cusà, at dito naquiquita ang pagcatotoo na cung baquit may lumalabas +na apuy sa mang̃a bundoc.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Samantalang si Robinson ay bumababa sa cahoy ay ang caniyang loob ay +totoong nagpipighati at totoong nalulupaypay sa casacunaang sa +caniya,y, nangyari, na disi na naisipan tuloy na magpasalamat sa +nagligtas sa caniyang muli sa isang malaquing capang̃aniban na sucat +icamatay. Tunay ng̃a,t, ang caniyang calagayan ay totoong cahabaghabag +mahiguit sa dati. Ang caniyang yung̃ib, na nacaisaisang tinatahanan +magpahangan sa arao na yaon, ay humuhò na, at tila di na niya +matatahanan cailan man: ang mang̃a maamò at minamahal niyang hayop ay +natang̃ay nang tubig at inaacala niyang nang̃amatay na ang lahat nang +caniyang mang̃a gauà ay nasira at naualang cabuluhan ang caniyang +inaacalà. Baga ma,t, ang bundoc ay hindi na bumubuga nang apuy, ay +sumising̃ao na paitaas ang isang maitim at macapal na asó, na tila +magmula niyaon ay ang bundoc na yao,y, naguing volcan. Sa bagay na +ito,y, ¿paanong pangyayari na tumaban doon si Robinson nang iisa mang +sandali na di quiniquilabutan ang<span class='pagenum'><a name="Page_213" id="Page_213">Páhiná 213</a></span> loob? ¿Di caya nasisindac siya na +baca cung lumindol na naman ay bumuga ang apuy? Totoong nasira ang +caniyang loob sa capighatian; at bago magsacdal sa Dios, na síya +lamang batis nang tunay na caaliuan, ay ang caniyang hinaharap lamang +ay ang sasapitin niyang caralitaan, na inaacala niyang di na +matatapus.</p> + +<p>Lumapit sa punò nang cahoy na caniyang binabaan; at doo,y, nanambitan +nang calumbaylumbay na mang̃a paghibic, na nangagaling sa nagsisicsic +niyang pusò at nagpalumagui na ualang munting caaliuan sa gayong +calagayan, hangan sa mamanaag ang arao na nagpapaquilala nang +paguumaga.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Ng̃ayon co naquita na may catouiran ang ating ama.</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon</span>. ¿At baquit?</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Inaacala cong di pa nalalaon na si Robinson, sa pagca,t, +nagbago nang asal, ay catouirang hang̃oin na siya nang Dios sa mang̃a +cahirapan sa pulóng yaon; at ang sagot nang ating ama, ay ang +Pang̃inoong Dios ang siyang nacaaalam sa lahat, at hindi nararapat na +ating bulaan ang caniyang calooban. Datapoua,t, ng̃ayo,y, naquiquita +co na si Robinson ay hindi pa umaasa nang dapat sa Dios, at<span class='pagenum'><a name="Page_214" id="Page_214">Páhiná 214</a></span> nauucol +na houag muna siyang hang̃oin sa pulóng yaon.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Ganito rin naman ang inaacala co, at caya hindi co siya +iniibig na para nang dati.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Uastò ang inyong pagdidilidili mang̃a anac co, sa pagca,t, +naquiquita nating tunay na si Robinson ay hindi pa napupuspos niyong +matibay at ualang pagmamalio na pagasang anac sa Maycapal nang matapus +nang caniyang matangap ang maliuanag na catotohanan nang caniyang +cagaling̃an at carunung̃an. Datapoua,t, bago natin siya sisihin, ay +lumagay tayo sa caniyang calagayan, at siyasatin natin ang ating +sariling consciencia, na tumanong tayo sa ating sarili, na cung lalong +magaling ang ating gagau-in cung tayo,y, nalalagay sa calagayan ni +Robinson. ¿Ano ang acalà mo, Nicolás? cung icao baga,y, si Robinson, +¿ay magcacaroon ca caya nang lalong malaquing pagasa na mahiguit sa +caniya?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. <i>(Sumagot siya nang marahan at pacumbaba.)</i> ¿Ano pô ang +quinaalaman co?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Alalahanin mo na niyong icao ay magcasaquit nang malubhâ sa +mata at naguing cailang̃an ang tapalan nang cantárida, ay ipinagtiis +mo nang mala<span class='pagenum'><a name="Page_215" id="Page_215">Páhiná 215</a></span>quing hapdi. Maaalaala mo na ang caculang̃an nang iyong +pagtitiis at cahinaan nang iyong loob, baga ma,t, ang iyong saquit ay +tumagal nang tatlong arao lamang. Inaacalà co na ng̃ayong icao ay +lumalaqui laqui na ay mababatá mo nang lalong malaquing catiisan ang +gayong saquit; datapoua,t, ¿magcacaroon ca baga niyong catibayan at +capacumbabaan nang loob na quinacailang̃an sa pagbabatá niyong lahat +na dinadalita nang caauaauang si Robinson? ¿Ano ang uica mo dito? +inaacalà co na ang dimo pagimic ay siyang tunay na casagutan sa +itinatanong co sa iyo. Sa pagca,t, (sálamat sa Dios) cailan ma,y, di +mo sinapit ang mang̃a caralitaan nang caauaauang si Robinson, ay hindi +mo masasabi cung ano ang iyong dadamdamin at aasalin cung nagcagayon +ca. At caya ng̃a ang dapat nating gau-in, ay tayo,y, mahirati sa +pagtitiis nang mang̃a munting cahirapan, na marahil ay ipagcacamit +natin nang catiisan at pagasa sa cagaling̃an nang Dios, at nang cung +masanay ang ating loob, ay mangyaring tiisin natin ang lalong mang̃a +malalaquing cahirapan na minamarapat nang Dios na ipahatid sa atin.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Naguumaga na ng̃a; at sinicatan nang<span class='pagenum'><a name="Page_216" id="Page_216">Páhiná 216</a></span> bagong liuanag na nagbibigay +ligaya sa lahat ang caauaauang si Robinson na nacahilig sa cahoy, at +na sa isang cahabaghabag na calagayan na para nang sinabi na natin. +Hindi napipiquit munti man ang caniyang mata sa boong magdamag, at ang +caniyang iniisip ay cung ano ang caniyang casasapitan.</p> + +<p>Sa catapusa,y, lumacad siyang hahapayhapay, na para nang isang tauong +nagaantoc, at dumating siya sa gumuhò niyang tahanan. Datapoua,t, +¡laquing caligayan ang dinamdam niya nang caniyang maquita sa tabi +nang caniyang bacod!... ¿Ano caya ang caniyang naquita?... Ang +caniyang mang̃a minamahal na hayop, na mabubuti at malalacas, at +nang̃atototouang nang̃aglulucsuhan sa pagsalubong sa caniya. Tila di +siya macapaniuala sa caniyang naquiquita; datapoua,t, inalis siya sa +pagaalinlang̃an nang mang̃a naturan niyang hayop, na lumapit sa +caniya, hinimuran ang caniyang camay, at ipinaquiquilala ang canilang +catouaan sa pagsisigauan at paglulucsuhan nang siya,y, maquita.</p> + +<p>Si Robinson na magpahangan sa oras na yaon ay tila nauaualang diuà, ay +caracaraca,y, pinagsaolan; tiningnan ang cani<span class='pagenum'><a name="Page_217" id="Page_217">Páhiná 217</a></span>yang mang̃a hayop, at +pagcatapus ay itinaas ang mata sa lang̃it, na lumuluhà, hindi lamang +sa catouaan, cundi naman sa pagpapasalamat at pagsisisi sa di niya +pagasa sa Dios; at nilarò niya ang mang̃a nagsauli sa caniyang hayop, +pagcatapus ay tiningnan cung ano ang calagayan nang caniyang tahanan.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. ¿At baquit pò naligtas ang caniyang mang̃a hayop?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ualang pagsalang niyong sila,y, madala nang tubig, ay naanod +sila sa isang lugar na mababao, at nang sila,y, dumating doon ay +sila,y, nagtacbuhan hangan sa sila,y, dumating sa canilang tahanan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Siniyasat ni Robinson ang caniyang yung̃ib; at malaqui ang +panguiguilalas nang caniyang maquita na hindi totoong malaqui ang +casiraan, para nang inaacala niya sa caniyang catacutan. Tunay ng̃a at +gumuhò ang batong pinacabubong, na casama ang lupang quinatatamnan, +datapoua,t, hindi niya totoong pagpapaguran na caniyang alisin ang +gumuhò sa loob nang caniyang yung̃ib, na dahil dito,y, magcacaroon +siya nang isang tahanang lalong maluang at maguinhaua na mahiguit sa +dati.</p> + +<p>Bucod dito,y, may isa pang bagay na nagpapaquilalang maliuanag na di +ipina<span class='pagenum'><a name="Page_218" id="Page_218">Páhiná 218</a></span>hintulot nang Dios ang sacunang yaon sa pagpaparusa cay +Robinson, cundi bagcus pa ng̃ang sa pagiing̃at at pagcacaling̃a sa +caniya; sa pagca,t, nang siya,y, malapit na at mapagsiyasat ang lupang +parang quinatatamnan niyong batong malaqui na naguiguing pinacabubong +nang caniyang tahanan, ay quinilabutan siya, sa pagcaquitang nalilibot +nang lupang buhaghag, na sa calaunan nang panahon ay sapilitang guguhò +dahil sa cabigatan nang batong yaon at sa cabuhaghagan nang lupa. At +tingnan ninyo rito ang ualang hangang carunung̃an nang Dios na +nacatatalastas na cung hindi mahulog ang batong yaon sa paglindol, ay +mababacsacan si Robinsong na sa loob na ualang pagsala; at caya ng̃a +inibig na sa paglindol ay umugong, at sa catacutan ni Robinson ay +lumabas, at cundi gayon ay sapilitang mamamatay siya.</p> + +<p>Dito matatalastas ninyo, mang̃a anac co, na quinacaling̃a siya nang +Dios nang tang̃ing pagibig sa oras na inaacalà niyang siya,y, +pinababayaan at quinalilimutan, at nang mangyaring siya,y, maipagadya +ay guinauang casangcapan ang paglindol na caquilaquilabot, na inaacalà +ni Robinson na siyang catapusan niya. Mangya<span class='pagenum'><a name="Page_219" id="Page_219">Páhiná 219</a></span>yari naman sa inyo sa +inyong pamumuhay ang naranasan ni Robinson, cung pagmamalasin ninyong +magaling ang mang̃a guinagauang paraan nang Dios sa pagcaling̃a sa +inyo; at sa alin mang calumbaylumbay na calagayan na inyong sasapitin +sa mang̃a haharap na arao ay mamamasdan ninyo ang dalauang +catotoohanan: ang isa ay ang mang̃a tauo,y, nagaacalang palagui na ang +canilang mang̃a casacunaan ay mahiguit sa catunayan; at ang icalaua,y, +caya ipinahahatid nang Dios sa atin ang anomang caralitaan ay dahil sa +siyang dapat sa catouiran, na cung sa bagay ay ualang pagsalang +mapapanuto sa tunay nating capalaran.</p> +</div> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">Pagpilitan nating touina,y, igalang</div> +<div class="verse">ang lihim nang Amang Macapangyarihan,</div> +<div class="verse">sa pagca,t, ang ating boong capalaran</div> +<div class="verse">ay na sa caniyang mapagpalang camay.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang lahat nang bagay sa sangmaliuanag</div> +<div class="verse">capurihan niya ang ibinabansag,</div> +<div class="verse">at sa ating pusò ay humihicayat</div> +<div class="verse">paglingcoran siya nang boong pagliyag.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Ang lalong mapait sa caralitaan</div> +<div class="verse">ay isang biyayang tang̃i nang Maycapal,</div> +<div class="verse">tandang maliuanag na ibig pacamtan</div> +<div class="verse">sa atin ang touang ualang catapusan.</div> +</div></div> + + + +<hr/> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_220" id="Page_220">Páhiná 220</a></span></p> + +<h2><a name="ICASAMPUONG_HAPON" id="ICASAMPUONG_HAPON"></a><b>ICASAMPUONG HAPON</b>.</h2> + + +<p class="center noind"><i>Ipinatuloy nang ama ang historia.</i></p> + +<div class="blockt2"> +<p>Nagpasalamat sa Dios si Robinson dahil sa inaligtas siya sa bagong +capang̃aniban, at maligaya nang ipinatuloy ang pagaalis niya nang +mang̃a gumuhong bató sa caniyang tahanan. Hindi niya pinaghirapang +totoo ang pagaalis nang lupa at batong maliliit; datapoua,t, sa +cailaliman ay natitira ang isang malaquing bató; na baga ma,t, mabigat +ay quinacailang̃an tila ang calacasan nang maraming tauo, nang +maquilos sa quinalalag-yan.</p> + +<p>Tinicman niyang itinulac ang pinacamaliit; datapoua,t ualang +quinasapitan, sa pagca,t, quinacailang̃an ang lalong malaquing lacas; +at nang matantô niyang ualang casasapitan ang caniyang pagod ay di +maalaman cung ano ang caniyang gagau-in.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Cung aco,y, si Robinson ay naalaman co cung paano ang aquing +gagau-in.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Tingnan natin cung paano ang iniisip mo.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_221" id="Page_221">Páhiná 221</a></span></p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Guinamit co sana ang isang palanca; para nang guinagaua +natin niyong arao, niyong pinagugulong natin ang isang cahoy na +mahaba.</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Yao,y, hindi co naquita. ¿At ano caya ang <i>palanca</i>?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Isang cahoy na mahaba at macapal, at ipinapasoc ang isang +dulo sa tabi nang cahoy ó batong bubuhatin, at ilinalagay sa ilalim +ang capirasong cahoy ó bató; at saca pinaglalambitinan na tiniticuas +ang cabilang dulo nang cahoy nang paggugulong.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Sa ibang arao ay ipahahayag co sa inyo ang cadahilanan nito. +Paquingan ninyo ng̃ayon ang guinaua ni Robinson.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nang matapus na siya,y, macapagcurocurò na mahabang oras sa +catapusa,y, humung̃o sa caniyang isip ang <i>palanca</i>; nang maalaala +niyang sa caniyang cabataan ay naquiquita niya, na guinagaua nang +mang̃a tauo ang gayong paraan sa pagbuhat nang anomang bagay na +mabibigat, ay pinasiya sa loob na caniyang ticman.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_222" id="Page_222">Páhiná 222</a></span></p> + +<p>Totoong lumabas na magaling ang caniyang acala, na sa loob nang +calahating oras ay nailabas na niya sa caniyang yung̃ib ang dalauang +bato, na bahaguia na lamang maquiquilos nang dalauang catauo cung sa +camay lamang pararaanin; at malaqui ang caniyang catouaan nang +maquitang ang caniyang tahanan ay lumaquing di hamac na mahiguit na +dalaua sa dati, bucod dito,y, lalong tumibay sa caniyang acala; sa +pagca,t, ang naguiguing pinacapader at bubong, ay ang malaquing batóng +ualang laman ang loob, na sa magcabicabila ay ualang mahahalatang +butas.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Datapoua,t, ¿ano pong nasapit nang caniyang gagamba?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Natotoua aco,t, ipinaalaala mo sa aquin. ¡Caauaauang gagamba! +at nalilimutan co na. Ang masasabi co lamang sa iyo, ay ualang +pagsalang namatay siya sa pagguhô nang bató. Ang tunay ay hindi na +naquitang mulî ni Robinson, at iquinatoua na niya ang pagcauala nito +dahil siya,y, may casama nang mang̃a hayop na llama.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nang̃ahas siyang lumapit sa volcan, na linalabasan nang maitim na asó; +datapoua,t, ¡gaano ang caniyang panguiguilalas nang<span class='pagenum'><a name="Page_223" id="Page_223">Páhiná 223</a></span> maquita ang +caramihan nang mang̃a bagay na nang̃atutunao at umaagos sa +linibid-libid nang volcan, at hindi pa lumalamig! hindi siya macalapit +na totoo, at pinanonood niya sa isang lugar na may calayuan ang +caquilaquilabot na pagusoc, sa pagca,t, pinipiguil siya nang caniyang +catacutan at nang cainitan na houag siyang lumapit doon.</p> + +<p>Nang matalastas niyang ang mang̃a bagay na iniaanod nang volcan ay +napatutung̃o sa lupang tinutubuan nang mang̃a patatas, quinilabutan +siya sa pagiisip na baca yaong umaagos na apuy ay nacasira sa halamang +yaon; at hindi siya natahimic hang̃an sa di siya nacarating doon. +Pinaronan ng̃a niya ang lupang quinatatamnan nang mang̃a patatas, at +di mamagcano ang caniyang catouaan nang caniyang maquitang hindi +naaano; datapoua,t, sa anomang mangyari, ay inaacalà niyang magtanim +nang mang̃a patatas pa sa iba,t, ibang lugar nang pulò at nang cung +anoman ang mangyari ay houag siyang maualan niyong totoong mahalagang +bung̃a; at baga ma,t, ayon sa inaacala niya, ay totoong malapit na ang +invierno, ó taglamig, ay ang uica niya sa sarili: ¿sino ang +nacatatalastas cung ang<span class='pagenum'><a name="Page_224" id="Page_224">Páhiná 224</a></span> mang̃a halamang ito,y, hindi naaano sa +taglamig?<a name="FNanchor_5_5" id="FNanchor_5_5"></a><a href="#Footnote_5_5" class="fnanchor">[5]</a></p> + +<p>Nang matapus na siyang macapagtanim, ay hinarap niya ang paggauà nang +caniyang cusina; at dito naman sa caquilaquilabot na bagay na caniyang +naranasan ay naguing dahil nang isang malaqui niyang capaquinabang̃an. +Sa pagca,t bucod sa mang̃a ibang bagay na ibinubuga nang volcan ay may +nacacasamang mang̃a bató nang apog. Caraniua,y ang guinagauà sa mang̃a +batóng ito ay sinusunog muna sa isang horno; datapoua,t, dito,y, di +niya quinacailang̃an, sa pagca,t, naguiguing pinacahorno na ang +volcang nagnining̃as. Si Robinson ay uala nang sucat gau-ing ibang +bagay cundi ang humucay sa lupa nang isang balón, at ilagay doon ang +mang̃a bató nang apog, pagcatapus ay busan nang tubig sa ibabao, at +saca haluin. Capag nagauá na ito ay sucat nang magamit sa +paglilichada; at hinaluan nang caunting buhang̃in ni Robinson, at +dahil dito,y, naipatuloy ang caniyang gauà nang malaquing caligayahan +niya.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_225" id="Page_225">Páhiná 225</a></span></p> + +<p>Samantalang siya,y, gumagauà ay tumiguil nang pagusoc ang volcan, +dahil dito,y, nang̃ahas nang lumapit si Robinson sa bibig niyong +volcan, doon niya natalastas na hangang ilalim ay malamig na, at sa +pagca,t, ualà nang lumalabas camunti mang usoc, ay inacalà niyang +napugnao na ang apuy sa ilalim nang lupà, at ualà na siyang sucat +catacutan.</p> + +<p>Nanghinayang ang caniyang loob sa bagay na ito, at inisip niya ang +paghahandâ nang babaunin sa invierno ó taglamig; dahil ditò,y, humuli +siya nang ualong hayop na llama sa paraang guinauà niya nang una. Ang +lahat ay caniyang pinatay, liban na lamang sa isang lalaqui na isinama +niya sa tatlong maaamò na; at ibinitin sa caniyang cusina ang +caramihan nang laman nang mang̃a hayop na ito, at nang caniyang +mapaasuhan, datapoua,t, ibinabad muna niya sa asing mang̃a ilang arao, +sa pagca,t, naalaala niyang ganito ang guinaguà nang caniyang ina sa +canilang bahay.</p> + +<p>Bagama,t, labis na ang inihandâ niyang cacanin sa taglamig, ay +natatacot si Robinson na bacá hindi magcasiya sa caniya, cung +sacali,t, ang taglamig ay totoong mahigpit at matagal; sucat sanang +macahuli<span class='pagenum'><a name="Page_226" id="Page_226">Páhiná 226</a></span> nang marami pang mang̃a hayop na llama; datapoua,t, +humihirap nang humihirap nang paghuli, sa pagca,t, ang mang̃a hayop na +yaon ay natatacot na sa silò.</p> + +<p>Quinacailang̃ang magisip nang ibang paraan sa paghuli sa canila, at +natalastas ni Robinson ang paraang ito. ¡Totoo ng̃a na ang pagiisip +nang tauo ay cung gagamiting magaling, para nang nararapat, ay totoong +madaling gumanà nang paraan sa icatataquip nang caniyang mang̃a +cailang̃an, at icararagdag nang caniyang caguinhauahan! Natatalastas +niya na ang mang̃a hayop na llama sa touing masusumpung̃an niya na +iinom sa batisan, ay nagtatacbuhan sa isang cagubatan sa dacong licod +nang pinacamataas na lupa. Sa taguiliran nito ay may lupang natatamnan +nang damo at diyan pumapanhic sa pinacaburol na ang taas ay may +calahating vara. Naramdaman ni Robinson, na sa pagtacbo nang mang̃a +llama, ay caraniuang nagdaraan doon; at dahil dito,y, bumungô sa +caniyang pagiisip ang dapat gau-in. Sa macatouid ay humucay siya nang +isang malalim na balon sa lugar na yaon, at nang cung magdaan doon ang +mang̃a hayop na llama ay mang̃ahulog at maculong sa balon. Hangang +tanghaling<span class='pagenum'><a name="Page_227" id="Page_227">Páhiná 227</a></span> hinucay nang ualang capaguran ni Robinson ang balon; +tinacpan nang ilang damo ang ibabao, at sa icalauang arao ay naquita +niyang nahulog doon ang dalaua niong mang̃a hayop na totoong +malalaqui.</p> + +<p>Inacalà niyang sucat na sa caniya ang caniyang inihandang pagcain; +datapoua,t, uala sana siyang pagtataguan nitong caniyang baon sa +panahon nang taglamig, cundi siya pinagcalooban nang lang̃it nang +isang pinacasilong dahil sa paglindol; sa pagca,t, dapat nating +matalastas, na sa malapit sa caniyang yung̃ib ay may gumuhong bató, na +naguing parang isang yung̃ib na ang lalim ay may tatlong vara, na ang +pinapasucan ay ang pinacapatio nang caniyang tahanan. Dahil dito,y, +nagcaroon siya nang isang munting silid, cusina at pinacasilong, na +totoong mabuti ang pagcacalagay, na parang sinadiya.</p> + +<p>Tatlo pang bagay ang hindi niya natatapus naihahandà sa panahon nang +invierno ó taglamig, na inaantay niya; ang magtipon nang maraming damo +na cacanin nang caniyang mang̃a hayop; ang pagtitipon nang cahoy, at +ang paghucay nang lahat nang patatas na itatago niya sa caniyang +silong.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_228" id="Page_228">Páhiná 228</a></span></p> + +<p>Ang mang̃a damó na caniyang tinipon, ay ibinunton sa harapan nang +caniyang bahay, para nang naquiquita niyang guinagauà nang mang̃a +magsasaca dito; at sa baua,t, paglalagay niya ay pinapaicpic nang +caniyang paa at nang masinsing magaling na hindi tagusin nang ulan. +Datapoua,t, natalastas niya, na siya,y, nagcamali dito; sa pagca,t, +hindi niya pinatuyong mabuti muna ang damó. Sa pagca,t, cung hindi +ganito ang caniyang gauin, ay sa totoong casinsinan ay magiinit at +maguusoc. Hindi nariring̃ig ni Robinson ang bagay na ito niong +caniyang cabataan, sa pagca,t, ualang quinacaling̃ang anoman, ay hindi +niya natutohan ang mang̃a quinacailang̃an sa isang bahay nang +magsasacá. Dito niya napaguari ang malaquing capaquinabang̃an nang +matuto nang anomang bagay, cahit hindi niya natatalastas ang sucat +paggamitan balang arao.</p> + +<p>Labis ang pagtataca ni Robinson nang maquitang umuusoc ang isang +bunton nang damó: at lalò pang nanguilalas siya nang ipasoc ang +caniyang camay, at maramdamang nagiinit sa loob. Inacala niyang +mayroong apuy, bagama,t, hindi niya maalaman cung paano ang +pagdi<span class='pagenum'><a name="Page_229" id="Page_229">Páhiná 229</a></span>diquit nang sariuang damó, at cung cailan nalaglagan nang apuy.</p> + +<p>Mínulan nang pagaalis na isaisa nang damó; at totoong malaqui ang +caniyang panguiguilalas nang maquitang ualang apuy, at ang lahat nang +damó ay nagiinit at basabasà pa. Sa catapusa,y, napaguari niya na ang +casariuaan nang damó ang siyang naguiguing dahil nang pagiinit, +bagama,t, hindi niya matalastas cung paano ang pangyayari nito.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Aco ma,y, di co mapaguari ito.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Sa mang̃a nangyayaring ito, Juan, na catacataca ay totoong +marami sa mundo; at ang pagiisip nang tauo, pagcatapus nang mahabang +panahon na pag-uauariuari at pagcucurò ay natalastas na maliuanag ang +tunay na cadahilanan nang mang̃a nangyayaring ito; datapoua,t, di +naman natalastas na lahat. Ang pagcatalastas nang mang̃a bagay na ito +ay maquiquita sa isang carunung̃an na hindi mo naaalaman man lamang +cung ano ang pang̃alan. Tinatauag na Fisica. Diyan ipinaquiquilala ang +nangyayari sa calamigan, para naman nang sa mang̃a ibang bagay na +tinatauag na natural, na sucat pagtachan. Cung pananatilihin ninyo ang +pagsisicap sa pagaaral, ay ng̃ayong mang̃a<span class='pagenum'><a name="Page_230" id="Page_230">Páhiná 230</a></span> ilang panahon ay ituturò +co sa inyo ang naturang carunung̃an, na totoong pagcacalibang̃an +ninyo. Ng̃ayo,y, ualang capacanan ang pagpapaaninao co sa inyo nang +bagay na ito, sa pagca,t, di pa ninyo maabot nang pagiisip.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Pagbalican natin si Robinson, at talastasin ninyo na niong mapatuyò na +niya ang damô, ay muling ibinunton nang masinsin nang houag maano sa +hang̃in at ulan, sa pagca,t, caniyang linag-yan nang pinacabubong na +cauayan, para nang guinagauà nang mang̃a pastor sa canilang mang̃a +cubo na naquita ninyo na nababalot nang dayami. Guinugol niya ang +mang̃a sumunod na arao sa pagtitipon nang cahoy na tuyô na inaacala +niyang cailang̃an; at saca hinucay niya ang caniyang silong. Sa +catapusa,y, pinulot niya ang lahat nang mang̃a dayap na hinog, na +nang̃alalaglag sa pagugà niya sa punò, at itinagò niya,t, nang magamit +sa panahon nang taglamig; dito,y, napayapà na caniyang loob, sa +pagca,t, inacalà niyang sapát na ang caniyang inihanda sa totoong +taglamig.</p> + +<p>Datapoua,t, magtatapus na ang bouan nang Octubre, ay hindi pa +nararamdaman<span class='pagenum'><a name="Page_231" id="Page_231">Páhiná 231</a></span> ang calamigan na totoo niyang quinatatacutan; +datapoua,t, totoong naguulan na tila gumuguhô ang lang̃it. Totoong +nalilingatong dahil dito si Robinson, at totoo niyang ipinagpipighati +ang pagcaculong sa caniyang tahanan na mahabang panahon na parang +isang nabibilango; sa pagca,t, mahiguit sa labing limang arao na di +siya lumalabas sa caniyang yung̃ib, cundi sa pagparoon lamang sa +caniyang silong, sa bunton nang damo at sa batis, sa pagcuha nang +tubig at cacanin na quinacailang̃an niya at nang caniyang mang̃a +hayop.</p> + +<p>¡Labis nang tagal at calumbaylumbay ang paquiramdam niya sa mang̃a +oras na nagdaraan, dahil sa caniyang pagiisa at, dahil sa ualá siyang +magauang pagcalibang̃an! Di sucat maisip, mang̃a anac co, cung gaano +ang caniyang cahirapan. Cung mayroong magbibigay sa caniya nang isang +libro, ó isang pliegong papel, pluma at tintero, ay maligayang +ipagpipilit niya sa baua,t, pliego ang isang arao nang caniyang buhay. +¡Sa aba co! ang uiniuica niyang inuulitulit; ¡pagcaualang isip co +noong aco,y, bata, na inaari cong ang pagbasa at pagsulat ay isang +caabalahang nacayayamot, at ang pagcaulang gauà ay isang bagay na +nacaalio! Ang lalong na<span class='pagenum'><a name="Page_232" id="Page_232">Páhiná 232</a></span>cababagot na libro ay aariin co ng̃ayong isang +cayamanan: sa isang pliegong papel at sa isang tintero na macuha co ay +hindi co ipapalit sa paguiguing hari.</p> + +<p>Sa boong panahong ualà siyang guinagauà at siya,y, nayayamot ay +napipilitan siyang maglibang sa mang̃a gauang hindi pa niya +nararanasan. Matagal nang panahong caniyang iniisip ang paraan nang +paggauà nang isang palayoc at isang ilauan, na totoong +paquiquinabang̃an niya, at icaaauas nang caniyang caralitaan. Baga +ma,t, totoong naguuulan, ay lumabas siyang nagtatacbo sa paghanap nang +lupà, at pinasimulan niya ang paggauà nang palayoc.</p> + +<p>Dapat nating matalastas na hindi muna lumabas na magaling, at sa una +niyang paggauà ay nasisirà; datapoua,t, sa pagca,t, ualà siyang +magauang bagay na lalong mahalaga, ay guinauà niyang libang̃an ang +paggauà nang palayoc: at capag inacalà niyang yari na, ng̃unit may +naquiquita siyang casiraan, ay binabago niya, at guinagauang muli. +Guinugol niya ang ilang arao sa paglilibang sa gauang ito, hangan sa +mayari ang palayoc at ilauan ó tinghoy na totoong mabuti ang +pagcacagauà, Inilagay niya sa caniyang cu<span class='pagenum'><a name="Page_233" id="Page_233">Páhiná 233</a></span>sina na malapit sa apuy, at +nang tumigas at matuyò, at saca ipinatuloy ang paggauà nang ibang +mang̃a palayoc at caualì na iba,t, iba ang lalaqui at pagcayari, na +dahil dito,y, nabibihasa siya nang paggauà.</p> + +<p>Hindi tumitila ang paguulan, at napilitan si Robinson na magisip nang +cung ano ang caniyang gagau-in sa panahong yaon, at nang siya,y, +maligtas sa cayamutan nang ualang guinagauà. Ang una niyang +pinagcalibang̃an ay ang paggauà nang lambat. May marami siyang +natitipong mang̃a pisi, ó mang̃a baguing na maliliit na parang abacá; +at palibhasa,y, may labis, siyang panahon at calamigan nang ulo sa +pagaaral nang paggauà nang lambat na macaualo ó macasampuong sinisira +niya, sa pagca,t, hindi cadaling lumabas na magaling, ay sa +catapusa,y, natumpacan niya ang tunay na paraan nang paggauà, at sa +casipagan niya ay totoong nabihasa siya, para nang mang̃a babayi ó +mang̃a batang gumagauà dito nang lambat. Tunay ng̃a,t, naisipan niya +ang paggauà nang isang casangcapang cahoy, na pinutol nang caniyang +sundang na bató, at guinauà niyang parang ihauan; at sa paraang ito ay +nacagauà siya nang isang<span class='pagenum'><a name="Page_234" id="Page_234">Páhiná 234</a></span> lambat, na sucat paquinabang̃an, para nang +mang̃a guinagauà nating lambat dito.</p> + +<p>Capagdaca nama,y, bumungô sa caniyang pagiisip ang paggauà nang isang +panà at ilang mang̃a palasô. ¡Oh! ¡Totoong malaqui ang caniyang +caligayahan sa pagcaisip nang bagay na ito, at sa pagcadilidili sa +malaquing capaquinabang̃ang cacamtan niya sa caniyang panà! Sa +pagca,t, mapapanà niya ang mang̃a hayop na llama, ó mang̃a ibon, at +ang lalo pang sucat niyang paquinabang̃an, ay maliligtas siya sa +catampalasanan nang mang̃a tauong bundoc na bacá sacali balang arao ay +tampalasanin siya. Sa malaqui niyang cainipan, na ang ibig niya,y, +maquitang mayari na ang caniyang pana, ay nagmadaling lumabas, na +hindi inalumana ang ulan at hang̃in sa paghanap nang cahoy na +quinacailang̃an.</p> + +<p>Di sucat nating paniualaan na ang alin mang cahoy ay nagagauang panà: +napagtalastas niya na quinacailang̃ang humanap siya nang matigas na +cahoy, ng̃uni,t, mababaluctot, upang cung mahubog na, at umigcas naman +nang malacas.</p> + +<p>Nang macaquita na siya nang isang cahoy na matigas at mahuhubog, ay +dinala niya sa caniyang tahanan, at cara<span class='pagenum'><a name="Page_235" id="Page_235">Páhiná 235</a></span>caraca,y, pinasimulan na niya +ang caniyang paggauà; datapoua,t, ¡laquing paghihirap niya sa caualan +nang isang sundang na bacal! macadalauang puong tagâ bago niya malinis +ang cahoy, na dito,y, sa isang tagà lamang ay sucat na sa itac na may +patalim: at caya ng̃a, bagama,t, maghapong ualang tiguil siya nang +paggauà nito na di niya binibitinan, ay naguing cailing̃an ang ualong +arao bago natapus. Ang ibang mang̃a batang naquiquilala co ay hindi +nagcacaroon nang ganitong cayamutan nang ulo.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. <i>(Na quinacausap ang caniyang, mang̃a casama.)</i> Ang bagay +na ito,y, sinasabi nang ating ama sa atin.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Natumpacan mo, Teodora. ¿At ano ang inyong acalà? ¿di baga +totoo ang uica co?</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora</span>. Oo pô; datapoua,t, magmula ng̃ayon, ay capag pinasimulan +co ang anomang gauà ay ipatutuloy co nang ipatutuloy hangan sa +matapus.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ganito ng̃a ang magaling, sa pagca,t, sa paraang ito,y, +napaiguing totoo si Robinson, caya ng̃a nagcaroon siya nang di +mamagcanong caligayahan nang maquita niyang sa icasiam na arao nayari +na ang caniyang panà, na ualà nang<span class='pagenum'><a name="Page_236" id="Page_236">Páhiná 236</a></span> culang cundi ang busog at mang̃a +palasò. Cung caniyang naisipan ang paggauà nang panà niong macapatay +siya nang hayop na llama, marahil ay titicman niyang gauing busog; sa +pagca,t, natatalastas niyang magaling na sa Europa ay ang caraniuang +guinagauang busog ay ang bituca nang tupa; datapoua,t, sa caualan nang +bituca, ay pinili niya ang lubid na lalong matibay, at saca isinunod +niya ang paggauà nang palasò. ¡Gaano caya ang pagpapasalamat niya sa +magbibigay sa caniya nang capirasong bacal na sucat mailagay sa dulo! +Datapoua,t, nang pinagiisipisip niya na ualang masasapit ang caniyang +nasà, ay siya,y, na sa sa pintô nang caniyang yung̃ib at caniyang +ilalagay sa dulo nang palasò, cahit hindi man bacal, nagcataong +nailing̃on niya ang caniyang mata sa capirasong guintô, na parang +ualang cabuluhang bagay ay nacalagay lamang sa lupà. Sinicaran niya +ang capirasong guintò, at ang uicà niya, ay maguing bacal ca, cung +ibig mong quita,y, pahalagahan. Capagcauicà nito ay hindi man lamang +tiningnang mulî.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa caniyang caiisip, ay naalaalang naring̃ig niyang minsan, na ang +guinagamit<span class='pagenum'><a name="Page_237" id="Page_237">Páhiná 237</a></span> nang mang̃a tauong bundoc na pinacadulo nang sibat at +palasò ay ang mang̃a tinic nang isdang malalaqui, at ang mang̃a bató +namang matutulis, at pinasaya niya sa loob na matularan sila, at saca +gumauà naman siya nang isang pinacasibat.</p> + +<p>Capagcaisip nito ay napa sa tabi nang dagat, doo,y, nagcapalad naman +siya na nacaquita nang mang̃a tinic nang isdang caniyang hinahanap; +namulot naman siya nang mang̃a batong inaacalà niyang mababagay sa +gagau-in niyang sibat; pagcatapus ay pumutol siya nang isang matouid +at mahabang cahoy na gagau-ing tangcay, saca umoui sa caniyang tahanan +na basang basà ang catauan.</p> + +<p>Mang̃a ilang arao ay nayari niya ang mang̃a palasò at sibat; ang dulo +nang sibat ay batong totoong matulis, at ang dulo nang mang̃a palasò +ay ang mang̃a tinic nang isdà, at sa punò ay tinalian niya nang mang̃a +pacpac nang ibon, sa pagca,t, sa ganitong paraan ay tumatacbong +magaling.</p> + +<p>Tinicman niya ang caniyang panà, at inacalà niyang bagama,t, +nagcuculang nang ilang bagay na quinacailang̃an, na cung ualang +casangcapan ay hindi sucat<span class='pagenum'><a name="Page_238" id="Page_238">Páhiná 238</a></span> mayari, gayon ma,y, inacala niyang sucat +nang maipanà niya sa ibon at sa iba pang mang̃a hayop, at sinapantaha +pa niyang masusugatan niya nang panà niyang yaon ang isang tauong +bundoc na hubad, cung lumapit sa caniyang magaling. Datapoua,t, ang +totoong iquinaliligaya niya ay ang caniyang sibat.</p> + +<p>At saca linapitan naman ang caniyang tinghay at mang̃a palayoc at +caualing lupa, na sa pagca,t, naquita niyang tuyò na, ay caniyang +gagamitin; dahil dito,y, linag-yan niya ang isang cauali nang +capirasong tabà na quinuha niya sa mang̃a hayop na llama, na ang isip +niya,y, cung matunao ay magagamit niyang pinacalang̃is. Datapoua,t, +totoong sumamâ ang caniyang loob nang maquita niyang matunao ang tabâ +ay tumatagas sa caniyang cauali, na caonting caonti lamang ang natira. +Dito,y, napaghulohulo niya na gayon din ang mangyayari sa caniyang +tinghoy at ibang mang̃a cauali at palayoc.</p> + +<p>Totoong malaqui ang caniyang capighatian, at baquit inaasamasam na +niya na siya,y, macacacain nang sopas, at macacaroon siya nang ilao sa +gabi; datapoua,t, naquita na ninyo na madaling napaui ang caniyang +pagasa.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_239" id="Page_239">Páhiná 239</a></span></p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Totoo ng̃a pô na malaquing capighatian ang cacamtan sa +pagcaquitang naualang cabuluhan ang caniyang pinagpaguran na mahabang +arao.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ualà ng̃ang pagsala, at mayroong mang̃a tauo na mayayamot na +at babasaguin na ang lahat. Datapoua,t, si Robinson ay mayroon nang +caunting catiisan, at tinica niyang matibay na cailan ma,y, di gagauà +nang anomang bagay na pasapiao lamang, cailan ma,t, mangyaring magaua +niyang magaling.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Umupo siya sa isang suloc na caniyang pinagiisipan, (gayon ang tauag +niya sa isang suloc nang caniyang yung̃ib, na caraniuang pinapasucan +niya capag may pinagcucurong anomang bagay na mahalaga) at pinasimulan +niya ang pagcamot sa noo.</p> + +<p>Hindi pa nagtitiguil ang laguing paguulan, at caya lamang nagliuanag +ang lang̃it ay nang macaraan na ang dalauang bouan. Inacalà ni +Robinson na pasisimulan na ang panahon nang totoong taglamig ó +invierno, datapoua,t, nacaraan na. Naquiquita niya nang malaquing +pagtataca na ang primavera, ang panahon bagang pamumulaclac at +pagusbong nang mang̃a bagong halaman ay pinasisimulan<span class='pagenum'><a name="Page_240" id="Page_240">Páhiná 240</a></span> na; ito,y, +isang bagay na hindi niya malirip, at cahit caniyang naquita ay tila +hindi pa mapaniualaan. Ang bagay na ito, aniya, ay nagtuturò sa aquin +na di co dapat salahin pagdaca ang anomang bagay na di co mapaguari.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ina.</span> At capagcauicà nito ¿hindi caya natulog?</p> + +<p><span class="smcap">Si Teodora.</span> Hindi pô, at cami po,y, hindi pa nagaantoc.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Tungcol sa bagay na iyan ay ualà acong balità; datapoua,t, sa +dating historia nang pagcatahan ni Robinson sa pulóng yaon, ay ualang +nangyaring anomang bagay sa arao na yaon; inaacalà co na nang matapus +na niyang mapagcurocurò ang paraan nang houag tumagas ang caniyang +palayoc, ay siya,y, natulog na. Ito rin naman ang gagau-in natin +hangang mamaya, nang tayo,y, maguising na maaga.</p> +</div> + + +<div class="footnotes gap"> +<h3>TALABABA:</h3> +<div class="footnote"><p><a name="Footnote_5_5" id="Footnote_5_5"></a><a href="#FNanchor_5_5"><span class="label">[5]</span></a> Sa Europa, cung panahon nang taglamig ay nalalagas ang +mang̃a dahon nang mang̃a halaman na parang patay, at hindi +nagsisipamung̃a sa panahong yaon.</p></div> +</div> + +<hr/> + +<h2><a name="ICALABING_ISANG_HAPON" id="ICALABING_ISANG_HAPON"></a><b>ICALABING ISANG HAPON.</b></h2> + + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Ng̃ayon po,y, cung malagay aco sana sa lugar ni Robinson.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_241" id="Page_241">Páhiná 241</a></span></p><p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿Ibig mo baga?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Oo pô, sa pagca,t, mayroon ang lahat na mang̃a +quinacailang̃an, at natitira siya sa isang lugar na totoong magaling, +na ualang totoong taglamig ó invierno.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> ¿Cung sa bagay ay nasa sa caniya ang lahat niyang +quinacailang̃an?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿Di pô baga siya,y, mayroong patatas, at lamang cati, at +asin, at dayap, at isdà, at pagong, at talaba, at gatas na caniyang +guinagatas sa mang̃a hayop na llama? ¿Di pô baga siya macagagauà nang +mantica at queso?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Mangyayari ng̃ayong mang̃a ilang arao ay macagauà siya.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> ¿At di pô baga naman mayroon siyang isang panà at isang +sibat; at ang lalonglalo pa ay mayroon siyang isang mabuting tahanan? +¿Cung gayon ano pa ang iibiguin?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Ang lahat nang ito,y, quiniquilala at pinahahalagahan ni +Robinson nang ualang hangan, at pinasasalamatang macalilibo sa Dios; +at gayon ma,y, ibibigay niya ang calahati nang mang̃a arao nang +caniyang buhay sa natitira, cung pagcacalooban siyang may dumating na +isang sasac-yan nang siya,y, macaoui sa canilang bayan.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_242" id="Page_242">Páhiná 242</a></span></p><p><span class="smcap">Si Juan</span>. Datapoua,t, sabihin pô ninyo sa aquin. ¿ano pong quinuculang +sa caniya?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Maraming bagay, totoong marami, at halos masasabi co sa iyo +na quinuculang siya sa lahat nang bagay. Uala siya niyong mang̃a +cagaling̃an na iquina-paguiguing mapalad nang tauo dito sa mundo: uala +siya sa casamahan nang mang̃a tauo, uala siyang caìbigan, uala siyang +capoua tauong sucat ibiguin at umibig sa caniya. Nalalayô siya sa +caniyang mang̃a magulang, na totoong nagpipighati dahil sa pagcaualà +niya, naualay siya sa caniyang mang̃a catoto, na ualà ng̃ang pagasang +sucat pa niyang maquita cailan man, nalalayò siya sa lahat nang tauo +dito sa lupa ... ¡Cahabaghabag na Robinson sa gayong cahambalhambal na +calagayan! ¿Cahit ano bagang casaganaan niya sa lahat nang bagay dito +sa lupa, ay ipagcacamit caya niya nang caaliuan? Ticman mong minsan na +icao ay lumagay na isang arao sa isang suloc na ualang casama sinoman, +at maquiquilala mo cung ano ang mabuhay na nagiisa.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Bucod dito,y, hindi pa niya natatacpan ang ibang mang̃a cailang̃an na +nacapagbibigay hirap sa caniya. Ang lahat nang damit na nasa catauan +ay naaagnas<span class='pagenum'><a name="Page_243" id="Page_243">Páhiná 243</a></span> gulagulanit, at hindi niya maalaman cung paano ang dapat +niyang gau-ing paggauà nang bago.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Cahit ualang damit ay mangyayari siyang tumahan sa isang +pulò, na totoong mainit, at doo,y, hindi nagdaraan ang invierno ó +totoong taglamig.</p> + +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¿Paano? ¿lalacad baga siyang hubad doon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Totoo ng̃a,t, hindi quinacailang̃an ang damit, sa pagca,t, +doo,y, hindi totoong malamig; datapoua,t, quinacailang̃an ang siya,y, +maligtas sa mang̃a lamoc na totoong marami sa pulóng yaon. Ang mang̃a +lamoc doon ay totoong masasaquit sisiguid at totoong pinahihirapan ang +mang̃a nagsisitahan doon, at namamagâ ang lugar na masiguid at totoong +masaquit na para nang siguid nang bubuyog at pucyutan; at caya ng̃a +ang muc-hâ at camay ni Robinson ay palaguing namamagâ. Tingnan ninyo +cung gaano ang caniyang sindac, nang maquitang naaagnas na ang +caniyang damit.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Ang bagay na ito at ang daquilang pagnanasang maquita ang caniyang +mang̃a magulang, ó ang macasama naman nang mang̃a tauo, ay dahil sa +mang̃a bagay na ito,y, napipilitan siyang magbuntong hi<span class='pagenum'><a name="Page_244" id="Page_244">Páhiná 244</a></span>ning̃a sa +touitoui nang mailing̃ap ang matang lumuluhà sa malauac na dagat, na +ualà siyang naquiquita cundi ang tubig at lang̃it lamang. ¡Gaano ang +casayahan nang caniyang pusò, na napadadala sa magdarayang pagasa cung +nacaquiquita sa impapauid nang isang munting ulap, na sa caniyang +guniguni ay inaaring isang sasac yan ná naglalayag! At capag +napagquilala ang caniyang camalian, ¡ay gaano ang pagbagalbal nang +luhà sa caniyang mang̃a mata, at parang iniinis ang caniyang pusong +nagbabalic sa caniyang tahanan!</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. Ang nararapat niyang gau-in ay magsacdal sa Dios, na marahil +ay padadalhan siya nang isang sasac-yan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ganito ng̃a ang caniyang guinagauà; datapoua,t, idinadagdag +na palagui ang ganitong pang̃ung̃usap: <i>houag mong papangyarihin, +Pang̃inoon co, ang calooban co, cundi ang calooban mo.</i></p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa pagaalaala ní Robinson, na bacá sacali ay mayroong dumaan sa +malapit sa caniyang pulò, ó matiguil caya doon ang alin mang sasac-yan +sa oras na siya,y, nalalayô sa tabi nang dagat, ay inacalà niyang +maglagay sa isang pulô nang isang tandâ na pagcaquilanlan nang alin +mang<span class='pagenum'><a name="Page_245" id="Page_245">Páhiná 245</a></span> sasac-yan doon ay magdaan, na doo,y, may humihing̃i nang tulong. +Nagtayò ng̃a roon nang isang mahabang cahoy na binitinan nang isang +bandilà.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿At saan pò quinuha ang bandilang iyan?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Sasabihin co sa iyo. Naquiquita niyang masamâ na ang lagay +nang caniyang barò, na di na niya maisoot na muli; at quinuha niya ang +pinacamalaquing piraso, at ibinitin niya sa caitaasan nang mahabang +cahoy na caniyang itinayò. Sacá ninanasà niyang masaquit na lag-yan +nang sulat iyong cahoy na caniyang itinayo nang mapagquilalang +maliuanag ang mahigpit niyang cailang̃an; datapoua,t, ¿paanong +gagau-in niya ito? Ang nacaisa isang paraan na caniyang magagauà ay +ang sulatan niya nang dulo nang caniyang sundang na bató; datapoua,t, +ang lalong mahirap ay ang caniyang matalastas cung anong uica ang +caniyang ilalagay. Cung isulat niya sa uicang francés ó inglés, ay +mangyayaring dumating ang isang sasac-yang holandés, castila ó +portugués, at marahil ay sinoman sa mang̃a nasasacay ay hindi +nacatatalastas nang mang̃a pang̃ung̃usap na yaon sa capalaran niya,y, +naalaala ang ilang mang̃a uicang<span class='pagenum'><a name="Page_246" id="Page_246">Páhiná 246</a></span> latin na itinuro sa caniya sa +alisagà niyang pagaaral, na dahil dito,y, naipahayag ang caniyang +inaacalà.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Datapoua,t, ¿mauunauà caya ito nang mang̃a tauong nasasacay +sa daong, na bacá sacali maparaan doon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Dapat mong matalastas na ang uicang latin, baga ma,t, hindi +ipinang̃ung̃usap sa alin mang lugar, gayon man ay nacacalat at +napaguunauà sa lahat nang nacion sa Europa: at halos ang lahat nang +tauo na may camunting pinagaralan, ay macatatalastas nang caunti nang +uicang ito. Naaayon ng̃a sa catouiran ang pagasa ni Robinson, na ang +alin mang sasac-yan na doo,y, mapasadsad, ay hindi mauaualan nang +macatatalastas nang caniyang isinulat na uicang latin.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿At ano pò ang isinulat na yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ito ang isinulat: <i>Ferte opem misero Robinson.</i> ¿Natatalastas +mo baga ito, Juan?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Ang cahulugan pò nito,y, Tulung̃an ninyo ang caauaauang si +Robinson.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ualang totoo siyang pinaghihirapan, para nang pagcasira nang +caniyang sapin at medias, at ang mang̃a lamoc ay sinisiguid na mainam +ang caniyang paa na di niya maitiguil sa saquít; datapoua,t,<span class='pagenum'><a name="Page_247" id="Page_247">Páhiná 247</a></span> sa boong +panahon nang paguulan ay dumaming totoo ang mang̃a hayop na ito, at +dahil sa canilang mang̃a siguid ay namamagâ ang caniyang muc-hâ, +mang̃a camay at paa.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>¡Di mamacailang siya,y, umupò sa suloc na caniyang pinagcucuruan, at +nang caniyang mapagisipisip ang mang̃a paraan nang pagcacaroon nang +damit! datapoua,t, ualà siyang napapaquinabang; cailan man ay siya,y, +quinuculang nang alin mang casangcapan at nang ucol na carunung̃an, +nang mangyaring caniyang macamtan ang lalò niyang ninanasà at ang lalò +niyang quinacailang̃an.</p> + +<p>Cung gagau-in niyang damit ang mang̃a balat nang mang̃a hayop na llama +ay inaacala niyang siyang lalong madaling paraan; datapoua,t, ang +mang̃a balat ay magagaspang at matitigas, at cailan man ay hindi niya +natalastas, at di man pinagmasdan niya cung paano ang guinagauà nang +mang̃a nagpapalambot nang balat, at cung sacali ma,t, natutuhan niya +ang bagay na ito, ay ualà naman siyang carayom at sinulid na maitahi, +at nang macagauà siya nang papaano mang damit.</p> + +<p>Gayon ma,y, totoong malaqui ang caniyang pagcacailang̃an, sa pagca,t, +sa<span class='pagenum'><a name="Page_248" id="Page_248">Páhiná 248</a></span> arao ma,t, sa gabi ay hindi siya pinababayaan nang mang̃a lamoc at +iba pang hayop na naniniguid, na cung di niya lalag-yan nang paraan +sapilitang siya,y, mamamatay.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> At ¿anong dahil at quinapal nang Dios iyang mang̃a ualang +casaysayang hayop, na ualang guinagauà cundi ang pahirapan tayo?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Maitatanong co naman sa iyo, ¿baquit linalang ca nang Dios, +at aco naman, at ang lahat nang tauo? Ang caniyang cagaling̃an ay +totoong daquila, na hindi inibig na siya lamang ang mapalad, cundi +inibig naman na pati nang caniyang mang̃a quinapal ay maguing mapalad. +At itong mang̃a hayop na pinauaualan mong halaga, ¿di caya nagcacamit +naman nang canilang capalaran at caguinhauahan?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Oo pô, sa pagca,t, naquiquita natin na naliligaya sa +caliuanagan nang arao at sa cainitang tinatangap sa caniya, at +naliligaya naman sa canilang quinacain at sa iba pang maraming bagay.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Cung gayo,y, dito mo mapagcucurò, na linalang sila nang Dios, +nang magcamit sila dito sa lupà nang mang̃a caguinhauahang iyan at +nang capalarang<span class='pagenum'><a name="Page_249" id="Page_249">Páhiná 249</a></span> sucat macamtan nila. ¿Di caya ito,y, isang panucalà +na carapatdapatan sa isang Dios na cagalinggaling̃an at lubhang +maauàin?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Totoo ng̃a pô; datapoua,t, ang ibig cong sabihin; ay +mangyayaring houag lalang̃in nang Dios yaong mang̃a hayop na +nacapagpapahirap canino man.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Magpasalamat ca sa Dios at hindi guinauà ang gayong bagay.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> ¿At baquit pô?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Sa pagca,t, cung iyan ang caniyang guinauà, ay icao man, aco +man, at sino man sa atin ay hindi mabubuhay sa mundo, sa pagca,t, +tayong mang̃a tauo ang siyang lalong nacapagpapahirap. Hindi lamang +ating alipin ang ibang may caramdaman at buhay, cundi naman pinapatay +natin sa toui nating maibigan, at nang ating macain ang canilang +laman, at nang ating paquinabang̃an ang canilang balat, cung minsan +nama,y, nang houag tayong siguirin, ó cung minsa,y, maraanan lamang +natin ay pinapatay natin, at sa catapusa,y, cahit ualang cadahilanang +ayon sa catouiran ay pinapatay natin. Cung sa bagay, ¿di lalong may +catouiran ang mang̃a hayop, sa pagtanong na cung baquit linalang nang +Dios ang tauo na totoong malupit at tampalasan sa<span class='pagenum'><a name="Page_250" id="Page_250">Páhiná 250</a></span> canila? At ¿anong +isasagot mo sa isang lang̃ao na tumanong nang ganito?</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique.</span> Iyon pô ang hindi co naaalaman.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Paquingan mo, at aquing sasagutin ang tanong nang lang̃ao: +ang iyong tanong ay totoong pang̃ahas, at maliuanag na napagtatalastas +na ualà cang pagiisip na sucat macapagcurò; sa pagca,t, cundi gayon, +ay sucat na lamang ang sandaling pagiisip, na ang Dios, dahil lamang +sa caniyang cagaling̃an ay linic-hà ang caniyang mang̃a quinapal, na +ang isa ay magcacailang̃an sa isa at nang mabuhay, yayamang ang mang̃a +halaman at mang̃a bung̃a nang cahoy ay dili sucat na macabusog sa +sarisaring hayop na nang̃abubuhay. Nang mangyaring ang boong mundo ay +mabuhay, yayamang sa tubig, sa lupa at sa hang̃in ay may mang̃a hayop +na nang̃aliligaya sa canilang cabuhayan, at nang houag naman dumaming +lubha ang alin mang bagay na hayop na macasasamâ sa iba; ay inibig +nang ualang hangang carunung̃an nang Dios na ang isa,y, macain nang +iba. At caya ng̃a icao, lang̃ao, na iniitit mo ang dugò nang ibang +mang̃a hayop, at pati man nang dugò naming mang̃a tauo, ¿baquit mo +aariing ma<span class='pagenum'><a name="Page_251" id="Page_251">Páhiná 251</a></span>samâ ang icao,y, hulihin nang gagamba, at icao ay canin +nang lang̃aylang̃ayan?</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>¿Anong uica mo rito, Enrique? cung ang lang̃ao ay may pagiisip, ¿di +caya pahihinuhod sa sagot na ito?</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Aco,y, totoong napahihinuhod.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Cung gayo,y, pagbalican natin ng̃ayon ang ating Robinson. Sa +malaquing caguipitan niya, ay guinugol ang buo niyang casipagan sa +pagpapalambot nang balat nang hayop na llama sa caniyang sundang na +bató: ang unang guinauà ay isang sapin, at pagcatapus ay gumauà nang +pinacamedias, baga ma,t, totoong masamâ ang pagcagauà. Sa pagca,t, di +mangyari niyang tahiin, ay binutasan na lamang at caniyang tinalian +nang capirasong lubid, na ilinapat niya sa caniyang paa, na baga ma,t, +totoo siyang pinahihirapan; at cahit caniyang ilinabas ang may +balahibo, ay toui na,y, nararamdaman niya ang malaquing cainitan sa +paa, at ang matigas na balat ay nacagagasgas nang caniyang paa sa +munti siyang lumacad. Gayon ma,y, minamagaan niya ang cahirapang ito +sa mang̃a siguid nang mang̃a lamoc.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Ang capirasong balat, na totoong matibay at matamboc ay guinauà niyang +más<span class='pagenum'><a name="Page_252" id="Page_252">Páhiná 252</a></span>cara na linag-yan niya nang dalauang butas sa dalauang matá, at +isang butas sa bibig nang siya,y, macahing̃a. At yayamang nagauà na +niya ito, ay hindi pinabayaang di mayari ang isang pinacabarò at isang +pinacasalaual: tunay ng̃a at totoong mahirap gau-in ito; datapoua,t, +¿aling bagay ang nacacamtan nang ualang capaguran? ¿At aling cahirapan +ang di nagagahis nang casipagan at catiisan? Sa catunaya,y, naquita ni +Robinson nang boong caligayahan na nayari ang caniyang gauà.</p> + +<p>Ang caniyang pinacabarò ay tatlong pirapiraso, dalauang piraso sa +dalauang camay at isang piraso sa catauan, na paraparang natatali: ang +caniyang pinacasalaual ay dalaua namang piraso, sa harapan at sa +licoran, na nang̃atatali rin: at nang matapus na niyang maisoot ang +bago niyang damit ay itinagò niya ang sirasirang lumang damit, at ang +caniyang nasá ay isoot sa mang̃a malalaquing capiestahan, at nang +caniyang maipagdang̃al ang mang̃a cumpleaños nang caniyang mang̃a +magulang.</p> + +<p>Di sucat masabi at catacatacang anyò ni Robinson sa damit na yaon, at +ang mang̃a sandata at casangcapan na caniyang<span class='pagenum'><a name="Page_253" id="Page_253">Páhiná 253</a></span> dala: nababalot magmulâ +sa paa hangan sa ulo nang may balahibong balat; nasasacbat sa licod +ang malaquing palacol na bató; nasasabit sa balicat ang caniyang +supot, ang caniyang panà at mang̃a palasô; tang̃an sa caniyang canang +camay ang caniyang sibat na totoong mahabà; sa caliuang camay ay ang +caniyang payong na dahon nang niyog; at isang sombrero na parang +buslong matulis ang dulo na nababalot nang balat nang hayop. +Pagisipisipin ninyo cung ano ang maguiguing lagay niya. Sino mang +macaquita sa caniya ay hindi macapagsasabi ni sa ilàlim nang damit na +yaon ay natatagò ang isang tauong may pagiisip; at pati siya ay hindi +natiis ang pagtataua nang maquita ang caniyang anyò nang siya,y, +manalamin sa isang tubig na malinao.</p> + +<p>Sa pagnanasà niyang ipatuloy ang paggauà niya nang palayoc, ay gumauà +siya sa sandaling panahon nang hurno; at nang maticman niya agad na +cung sa carahasan nang apuy na nacuculong ay magcaroon nang +pinacabarnis ang lupa, ipinasoc sa naturang hurno ang caniyang mang̃a +palayoc at mang̃a cauali, at untiunting dinadagdagan nang apuy hangan +sa nagalab ang boong hurno. Pagcatapus<span class='pagenum'><a name="Page_254" id="Page_254">Páhiná 254</a></span> na caniyang maapuyan sa loob +nang maghapong arao, ay pinabayaan niyang untiunting nagbauas ang init +at nang caniyang maquita cung ano ang masasapit. ¿At ano caya ang +nangyari? Ang unang palayoc ay hindi rin nagcabarnis, cahit anong +casipagan ang caniyang guìnauà; gayon din ang icalaua at ang lahat +naman; datapoua,t, nang caniyang pagmalasin ay natagpuan niya na ang +isang cauali sa pinacapuit ay may pinacabarnis.</p> + +<p>Inacalà niyang ito,y, isang bagay na di sucat mapagcuro. ¿Ano cayang +bagay aniya, na ang isa lamang na ito ang magcacaroon nang barnis at +ang iba,y, hindi yayamang ang lahat nang ito,y, iisa ring lupa, at +iniluto sa iisa ring hurno? Matagal na pinagisip niya ito; datapoua,t, +sa calaunan ay caniyang natagpuan ang cadahilanan, na naalaala niya na +may caunting asin na nailagay siya sa caualing yaon, niyong isoot niya +sa hurno: at dito inacalà niya na ang asin ang naguing dahil nang +barnis na yaon.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿Tunay pô baga? ¿At ang asin pô baga ang gumauà niyon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Tunay ng̃a: ang natutuhan ni Robinson ay ang napagtatalastas +na mahabang panahon, at siyang guinagauà sa<span class='pagenum'><a name="Page_255" id="Page_255">Páhiná 255</a></span> Europa, na sa asin ay +nagcacabarnis ang lupang inilulutò sa apuy. Binabasáng magaling ang +mang̃a palayoc sa tubig na maalat, ó hinuhulugan ang hurnong +nagnining̃as, cung gayon ang caniyang guinauà, ay ang lahat sana,y, +nagcaroon nang barnis, at ito ang caniyang naranasan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Caniyang pinaning̃as na ang hurno; binasâ na niya nang tubig na maalat +ang ilang mang̃a palayoc at cauali, at ang iba,y, linag-yan niya nang +asin at nang maticman niyang sabay ang dalauang paraan, datapoua,t, sa +casalucuyan nang caniyang paggauà ay dinatnan siya nang isang sacunang +totoo niyang iquinatacot na macalilibo: isang saquit.</p> + +<p>Naramdaman niya ang mahihigpit na saquit nang ulo, pagsisicsic nang +dibdib at malaquing panghihinà sa boong catauan na sa gayong cahirapan +ay ano ang masasapit nang isang tauong ualang sucat magalagà sinoman.</p> + +<p>¡Dios co! ang sigao niya ¿anong masasapit co, cung aco,y, mahigá sa +banig dito na ualà sinomang mahabaguing tauo na magalagà sa aquin at +tumulong, cung aco,y, manghinà; ualà cahit isang caibigan na pumahid +nang malamig cong pauis, ó magbigay nang munting caguinhauan<span class='pagenum'><a name="Page_256" id="Page_256">Páhiná 256</a></span>han? +¿Ano, ang ipinagtalaga mo sa aquin, Macapangyarihang Dios?</p> + +<p>Capagcauica nang mang̃a pang̃ung̃usap na ito, sa malaquing capighatian +at cahirapan, ay nabual sa lupang naghihimatay.</p> + +<p>Dito ng̃a ang mahigpit na pagsuboc nang lang̃it na ibig maticman ang +caniyang catiisan, ay quinailang̃an niyang totoo na mahiguit sa una +ang isang matibay at mapacumbabang pagasa sa Pang̃inoon nang dilang +caauaan na sumasalahat nang bagay. Sa gayong calagayan na ualà +sinomang tumulong, sa gayong panghihinà, ¿ano cayang caniyang +sasapitin cundi ang mamatay na nalilipos nang di mamagcanong casalatan +at cahirapan?</p> + +<p>Sa pagcahandusay sa lupa, na nacahaluquipquip nang mahigpit na halos +di macapang̃usap, at di man macapagisip, ay naquiquibaca sa di +mamagcanong cahirapan; at manacanacà lamang ay nacacating̃in sa +lang̃it, at inahihintò ang mataos niyang paghibic, at hinihing̃an +niyang tulong ang Amang Dios sa pamagitan nang maauaing Mananacop nang +mang̃a tauo at nang caniyang calinislinisang Ina.</p> + +<p>Datapoua,t, ang caniya ring pagcabalisa sa saquit na caniyang tinitiis +ay hindi ipinahintulot na siya,y, malagay na ma<span class='pagenum'><a name="Page_257" id="Page_257">Páhiná 257</a></span>habang oras sa lupà; +at caya ng̃a pinilit ang natitira niyang lacás, at ang nasà niya,y, +ilapit sa caniyang hihigan, cung mangyayari, yaong mang̃a totoong +cailang̃an na caniyang cacanin, bago maglubhâ ang caniyang saquit na +di na macabang̃on, at di na siya macacuha nang anoman; nangyaring +nailapit niya, baga ma,t, di mamagcanong cahirapan ang caniyang +tiniis, sa caniyang hihigan ang dalauang bauo nang niyog na punò nang +tubig, ilang mang̃a patatas na naquita niyang lutò, at apat na dayap, +na siyang natira lamang sa caniyang mang̃a itinagó; bahaguia na lamang +natatapus ang gauang ito, ay nahapay siya sa pagod at nahapay siya sa +caniyang hihigan.</p> + +<p>Totoong icaliligaya ni Robinson na sa oras na yaon ay cunin na siya +nang Dios sa buhay na ito, na biglang lagutin ang caniyang buhay, at +nacapang̃ahas pang hing̃in niya ang camatayan na parang isang tang̃ing +biyaya; datapoua,t, di naglaon at caniyang nagunamgunam na hindi ayon +sa catouiran ang panalang̃ing ito. ¿Di caya, aniya, aco,y, anac nang +Dios? ¿di caya naman siya ang aquing Ama, at Amang maauain, +macapangyarihan, at sacdal nang carunung̃an? Cung gayo,y, ¿baquit +caya<span class='pagenum'><a name="Page_258" id="Page_258">Páhiná 258</a></span> aco mang̃ang̃ahas na magtuturò nang gagau-in sa aquin? ¿Di caya +niya natatalastas ang lalong nararapat sa aquin? At ¿di caya gagau-in +niya sa aquin ang lalong nauucol sa icagagaling co? ganito ng̃a ang +ualang pagsalang gagau-in sa aquin niyong maauaing Pang̃inoon. +Sumapayapà ca, caloloua co; at sa ganitong pagiisa na ualang magampon +ay magsacdal ca sa Macapangyarihang tagapagtangol nang mang̃a tauo sa +pamag-itan nang lubhang masintahing Virgen María, at sapilitang +tutulung̃an ca, oo, tutulung̃an ca sa cabuhayan at sa camatayan.</p> + +<p>Dito nanghinapang ang caniyang loob sa mang̃a paggugunamgunam na ito, +na nagmamacaauà siya sa Lang̃it na siya,y, pagcalooban nang pagtitiis, +nang houag siyang lubhang magdalamhati sa caralitaang yaon; +datapoua,t, pinasucan siya nang isang malacás na lagnat. Cahit totoong +nagbalot nang mang̃a balat nang hayop na llama ay hindi siya maginit, +na tumagal ang pang̃ing̃iqui nang mang̃a dalauang oras. Sumunod ang +pagiinit na parang apuy, na nanalaytay sa lahat nang mang̃a ugat, ay +parang iniihao ang loob nang caniyang catauan; at sa laguing +tiniboctiboc at quinabacaba nang caniyang<span class='pagenum'><a name="Page_259" id="Page_259">Páhiná 259</a></span> dibdib ay parang siyang +totoong napapagod. Dito sa cahambalhambal na calagayan, ay bahaguia na +lamang nadampot ang isang bauong tubig at caniyang nainom, nang +malamiglamigan ang nanunuyô niyang dilà. Pagcatapus ay pinagpauisan +nang catacot-tacot, na nacapagbigay sa caniya nang caunting +caguinhauahan; dahil dito,y, pagcatapus nang isang oras ay +lumacaslacás siya nang caunti.</p> + +<p>Bumungô sa caniyang pagiisip na bacá sacali mamatay ang apuy, cung di +niya dagdagan ang gatong, at pinagpilitan niya, cahit siya,y, totoong +nanghihinà at nahihilo, na lumapit sa sigâ, at lag-yan niya nang +mang̃a cahoy na inaacala niyang casucatan hangan sa quinabucasan, sa +pagca,t, niyo,y, matagal nang lumubog ang arao. Sa boò niyang buhay ay +hindi siya nacaranas nang gayong calumbaylumbay at maligalig na gabi. +Ang lamig at init nang lagnat na naghahalihaliling ualang pucnat, at +ang lagui at matictic na saquit nang ulo ay hindi niya nacuhang +maipiquit ang mata sa boong magdamag; at caya ng̃a lalong pinaghirapan +niya sa quinabucasan ang pagdaragdag nang cahoy sa caniyang sigâ.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_260" id="Page_260">Páhiná 260</a></span></p> + +<p>Pinagpilitan niyang dagdagan din ang cahoy nang sigà sa gabi; +datapoua,t, totoong naglubhâ ang caniyang saquit na hindi na niya +nacuha. Napilitan siyang ihintò ang caniyang nasà, at inari niyang +ualang cabuluhan ang pagiing̃at nang caniyang apuy, sa pagca,t, +inacalà niyang tila malapit na ang caniyang camatayan.</p> + +<p>Sa gabing ito,y, lalò siyang nabalisa na mahiguit sa una. Ang caniyang +apuy ay napugnao na, ang tubig na na sa bauo ay lumangtot na, at si +Robinson ay hindi na macapihit sa caniyang hihigan. Nang inaacalà +niyang nararamdaman na niya ang mang̃a cabalisanhang tagapang̃una sa +camatayan, ay pinapanghinapang niya ang caniyang loob, sa paghahanda +sa camatayan sa pamag-itan nang isang mataimtim na panalang̃in, na +panibagong huming̃i siya nang tauad sa Dios sa caniyang mang̃a +casalanan, mapacumbabang nagpasalamat siya sa mang̃a biyayang +ipinagcaloob sa caniya habang siya,y, nabubuhay, baga ma,t, di siya +carapatdapat; at tang̃i naman pinasalamatan ang mang̃a cahirapang +ipinahatid sa caniya na icapagbago niya nang buhay, at quinilala +niyang totoong nacagaling sa caniya ang mang̃a cahirapan ito. Sacá +tinapos ang<span class='pagenum'><a name="Page_261" id="Page_261">Páhiná 261</a></span> caniyang mang̃a panalang̃in sa pagmamacaauà sa Dios na +big-yang caaliuan at magandang capalaran ang mang̃a cahabaghabag na +magulang; at nang maipagtagubilin na ang caniyang caloloua sa ualang +hangang caauaan nang Maycapal, ay hinintay nang boong pagasa ang +huling sandali nang caniyang buhay.</p> + +<p>Tila ang camatayan ay nagtutuling lumalapit sa caniya: nauululan ang +pagcabalisa; cacabacaba nang dibdib, at untiunting naghihirap nang +paghing̃a. Tila dumarating na ang caquilaquilabot na sandali; +nagdamdam siya nang isang caquilaquilabot na saquít na biglang +nacainis sa caniyang pusò, nagsiquip ang caniyang paghing̃a na +iquinapang̃inig niya, nalung̃ayng̃ay na marahan ang ulo ni Robinson, +naualan nang caramdaman, at nanlalamig ang boong catauan.</p> + +<p>—Matagal na di na nacaquibo at di nanacaimic ang mang̃a batang +naquiquinig, na parang iguinalang ang pagcaalaala doon sa canilang +catoto na cailan ma,y, hindi naquita. ¡Caauaauang Robinson! ang uicà +nang iba na nagbubuntong hining̃a. «¡Salamat, aniya, sa Dios! ang +sigao naman nang iba, at natapus na ang caniyang mang̃a cahirapan¡» At +saca lumigpit na<span class='pagenum'><a name="Page_262" id="Page_262">Páhiná 262</a></span> sila, at taglay sa isip ang isang paggugunamgunam at +isang di maipagcailang pagdaramdam sa pagcatapus nang cauiliuiling +historia dahil sa pagcamatay ni Robinson, na di pa nila inaacalang +mamamatay na.</p> +</div> + + +<hr/> +<h2><a name="ICALABING_DALAUANG_HAPON" id="ICALABING_DALAUANG_HAPON"></a>ICALABING DALAUANG HAPON.</h2> + + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Cárlos</span>. ¿At sa hapon pong ito ay di ninyo pasisimulan sa amin ang +alin mang historia?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Sa catunaya,y, napagquiquilala ninyong lahat sa aquing +muc-hâ, na aco,y, natatalaga ng̃ayong magpahayag nang isang salitâ na +sucat icatuto ninyo at icaalio; yayamang tayo,y, nagcatipon sa lilim +nitong punong cahoy, ay samantalang linalala natin ang ating mang̃a +buslô, at nang tayo,y, mabihasa sa gauang ito, ay sasalitin co sa inyo +ang isang nangyari ... ¿Canino caya nangyari ...? Cay Robinson. +¡Baquit hindi cayo macasagot!</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos</span>. Mangyari pô; si Robinson ay namatay ...</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Dahandahan ca, Cárlos. ¿Anong<span class='pagenum'><a name="Page_263" id="Page_263">Páhiná 263</a></span> quinalaman natin cung +pinagsaulan nang hining̃a? ¿Hindi mo naaalaalà na niyong arao ay +naacala na nating patay, at gayon man ay buhay pa?</p> + +<p>Tunay ng̃a iniuan nating naghihimatay, nacahilig ang ulo, at ualang +caramdaman; datapoua,t, untiunting napapaui ang caniyang pagcaliping; +untiunting nagsasauli ang caniyang mang̃a caramdaman, at nagliuanag +ang caniyang pagiisip.</p> + +<p><span class="smcap">Ang lahat</span>. Mabuti pò, mabuti pò cun, gayon. Malaqui pong totoo ang +aming caligayahan.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Isang malalim na buntong hining̃a ang naguing unang tandà +nang pagalam niya nang pagcatauo. Ibinucas ang caniyang mang̃a mata, +at inaling̃ap sa magcabicabila ang mang̃a nanlalabò niyang mata nang +maalaman cung saan siya naroroon. Tila nagaalinglang̃an cung siya,y, +buháy ó hindi; datapoua,t, nang matalastas na siya,y, buháy, ay +totoong nagpighatî siya, sa pagca,t, doon sa cahambalhambal na +calagayan ay lalò pa niyang iniibig ang magtuloy siyang mamatay.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Nararamdaman niya ang totoo niyang cahinaan, baga ma,t, ualang +casaquitang anomang nagpapahirap sa caniya, at ang<span class='pagenum'><a name="Page_264" id="Page_264">Páhiná 264</a></span> lagnat na totoo +niyang dinaramdam, ay umouî sa pauis nang boong catauan; at nang +mangyaring houag humintò ay siya,y, nagbalot nang mang̃a balat nang +hayop na llama at hindi siya cumilos, hangan sa nang matapus ang +calahating oras nacaramdam siya nang malaquing caguinhauahan.</p> + +<p>Hindi naglaon at sinumpong siya nang isang malaquing cauhauan; at nang +siya,y, iinom, ay naquita niyang ang tubig ay lumangtot na; +datapoua,t, nang maalaala niya ang mang̃a dayap, ay hinati niya ang +isa, at sa pagsipsip niya nang catas, ay nabasâ at nalamigan ang +nanunuyò niyang bibig; pagcatapus nito,y, di rin tumitiguil ang +caniyang pagpapauis, ay siya,y, natulog nang mahimbing hangang +quinaumagahan.</p> + +<p>¡Totoong maguinhaua ang paquiramdam niya doon sa mang̃a oras nang +caniyang pagpahing̃alay cung inahahalintulad niya sa mang̃a saquit na +nagpahirap sa caniya nang macaraang arao! Ang cabigatan nang saquit ay +nacaraan na, uala na lamang natitira cundi isang daquilang cahinaan; +at nacacaibig na siyang cumain, ay nagalmusal siya nang isang inihao +na patatas, na pinigan nang dayap at nang<span class='pagenum'><a name="Page_265" id="Page_265">Páhiná 265</a></span> magcalasa. Ang caniyang +mang̃a hayop na hindi na niya naalaalang dalauang arao, ay nagpaquita +nang catouà touang bagay; sa pagca,t, humilig sa caniyang paanan, at +ang isa,y, tinitingnan siyang magaling, na parang itinatanong cung ano +ang caniyang lagay. Hindi cacaunting capalaran, na ang mang̃a hayop na +yaon ay nangyaring nabuhay na di umiinom na mang̃a dalauang arao, sa +pagca,t, cung hindi gayon ay totoong napapasamà sila sa loob nang +pagcacasaquit nang canilang pang̃inoon; bucod dito,y, sa pagca,t, +hindi pa siya macabang̃on at mabig-yan niya nang tubig ang caniyang +mang̃a hayop ay magdaraan pa ang ilang arao na di sila iinom.</p> + +<p>Ang inahing hayop ay lumapit cay Robinson, at yayamang nalalapit na sa +caniya ay pinagpilitan niyang gatasan. Ininom ang gatas nang may +saquit, at ualang sala na di nacatulong nang malaqui sa caniyang +paggaling yaong gatas na mainitinit pa, sa pagca,t, yayamang +nagcacailang̃an nang mang̃a sustanciang pagcain, ay totoong nacabuti +ng̃a sa caniya at nacaramdam siya nang malaquing caguinhauahan.</p> + +<p>Natulog siyang matahimic hangan sa<span class='pagenum'><a name="Page_266" id="Page_266">Páhiná 266</a></span> lumubog ang arao, at nang +maguising siya,y, nacaibig cumain, at yayamang ualà siyang sucat +macain cundi ang mang̃a patatas na pinigan nang dayap, ay quinain +niya, at pagcatapus nito,y, muling nacatulog. Ang pagtulog na ito na +totoong matagal at matahimic, at ang calacasan nang catauan nang ating +may saquit ay nacatulong nang di mamagcano sa caniyang paggaling, na +quinabucasan ay nacabang̃on na, at nacalacad nang caunti.</p> + +<p>Bahaguia na lamang nacalabas sa caniyang yung̃ib; at nang dumating sa +labas, ay itinaas ang caniyang mata sa lang̃it, sa oras na ang +malamlam na sinag nang arao ay namamanaag magmulâ sa silang̃anan, +naglalampas sa mang̃a mayamungmong sa mang̃a sang̃a nang cahoy, at +dumarating hangan sa caniyang muc-hà, at dahil sa caiguihang init ay +nacaguinhaua sa caniya. Inaacalà niyang siya,y, magaling na; at sa di +mapiguil niyang caligayahan ay napasigao siya nang ganito: +«¡Caibigibig na Pang̃inoon, masaganang batis nang cabuhayan! +hinahandugan quita nang ualang licat na pasasalamat dahil sa +cagaling̃ang ipinagcaloob mo sa aquing masdan co ang maliuanag na talà +sa arao, at hang̃aan co ang<span class='pagenum'><a name="Page_267" id="Page_267">Páhiná 267</a></span> mang̃a gauang cababalaghan nang iyong +mang̃a camay. Narito acong nang̃ang̃ayupapà na cumiquilala nang +daquilà mong pagaampon, sa panahong aco,y, pinababayaan nang boong +mundo; di mo pinabayaang aco,y, mamatay, at nang aco,y, mabig-yan mong +panahon nang pagbabago cong buhay, at nang cung samantalahin co sa +gauang itong lubhang mahalaga ang lalong caliitliitang sandali, ay +humahandà aco sa alin mang oras sa pagpanao dito sa bayang +cahapishapis at macarating aco sa huling darating sa tauo, na doon mo +bibig-yan ang baua,t, isa nang ganti sa caniyang gauang magaling ó +masamà.»</p> + +<p>Dito sa caniyang pagganting loob sa Maycapal, ay lumipat sa +paggugunamgunam nang mang̃a quinapal. Pinagmamalas nang caniyang +mang̃a mata ang calachan nang lang̃it, ang pananariuà nang mang̃a +halamang bagong nadidilig nang hamog, ó ang caniyang mang̃a hayop na +nagsisicsican sa caniya, na di lamang nagpapaquita nang caamoan, cundi +naman nagpapasalamat sa caniyang paggaling. Sa pagcaquita nang bagay +na yaon, na totoong catouatouà at cauiliuili, para nang dinaramdam +nang isang tauong nangaling sa malayong lugar at naualang malaon,<span class='pagenum'><a name="Page_268" id="Page_268">Páhiná 268</a></span> ay +nuling nanunumbalic sa casamahan nang caniyang familia; ay lumambot +ang caniyang pusò na iquinaluhà niya sa caligayahan.</p> + +<p>Ang hang̃in sa parang, ang pagcain nang gatas na tinubigan at ang +capayapaan nang loob ay lubos na nacatulong sa caniyang cagaling̃an; +at sa ilang arao ay nagsauli ang caniyang lacás, na siya,y, +macapanunumbalic na sa mang̃a guinagauà niyang bagay.</p> + +<p>Ang caunaunahan niyang tiningnan at siniyasat ay ang caniyang mang̃a +palayoc at caualing lupà, at nang caniyang maalaman cung ano ang +nasapit. Datapoua,t, bahaguia na lamang niya nabubucsan ang hurno, ay +naquita niyang ang lahat ay paraparang may barnis, na parang guinauà +nang isang bihasa. Sa malaqui niyang caligayahan dahil sa pagcatumpac +na ito, ay hindi man lamang niya naalaala na baga ma,t, siya,y, may +palayoc at cauali ay hindi niya paquiquinabang̃an, sa pagca,t, ang +quinuculang sa caniya ay ang lalong cailang̃an, ang apuy bagá. +Datapoua,t, nang caniyang mapagisipisip ang bagay na ito ay siya,y, +natiguilan at napatung̃ó ang ulo; cung minsan ay tinitingnan ang +mang̃a palayoc at cauali, cung<span class='pagenum'><a name="Page_269" id="Page_269">Páhiná 269</a></span> minsan naman ay ang mang̃a malalamig +na abó nang caniyang sigá, at sa catapusa,y, nagbuntong hining̃a.</p> + +<p>Gayon ma,y, di niya pinahintulutan na siya,y, talunin nang calumbayan, +at niuicà niya sa caniyang sarili; «ang Pang̃inoong Dios na nang +una,y, nagbigay sa aquin nang apuy, ay may maraming paraan na +mabig-yan niya aco uli; at cung inaacalà niyang mararapat, ay di +pababayaang aco,y, magculang nitong bagay na totoong cailang̃an.»</p> + +<p>Dalauang bagay ang iquinaaalio niya. Ang isa,y, ang pagcatalastas na +hindi na siya quinuculang nang mang̃a bagay naicaliligtas sa +calamigan; at ang isa,y, baga ma,t, magmulà sa caniyang cabataan ay +naugalian niya ang pagcain nang lamang cati, gayon ma,y, di na niya +totoong paghihirapan na siya,y, maualan nang pagcaing yaon, sa +pagca,t, sucat na sa caniya ang mang̃a bung̃ang cahoy at ang gatas +nang hayop na llama.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> Mangyayari pong cumain siya nang lamang cating pinaasuhan, +na di nacailang̃an ang ihao pa ó ilutò pa.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> At ¿ano ang ipagpapausoc niya?</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos.</span> Oo ng̃a pô pala; hindi co pô naisipan ang bagay na yaon.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_270" id="Page_270">Páhiná 270</a></span></p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Gayon ma,y, di niya pinagsisihan ang pagcagauà niya nang +mang̃a palayoc at caualing lupà, sa pagca,t, magagauà man lamang niya +na sisidlan nang gatas; at bucod sa rito,y, may pinaggamitan pa siya +sa mang̃a palayoc at caualing ito na aquing sasabihin. Natatalastas +niya na ang mang̃a patatas ay lalong masarap cung samahan nang +manticà, at sa pagca,t, quinacailang̃an ang isang <i>cubeto</i>, sa +macatouid ay isang sisidlang cahoy, na di niya magagauà, ay pinalitan +niya ang caculang̃ang ito nang isang palayoc na malaqui, na doo,y, +tinipon niya ang lahat nang gatas na inaacalà niyang casucatan. +Pagcatapus ay gumauà nang isang panghalucay na cahoy na may butas sa +guitnâ, at doo,y, sinulutan niya nang capirasong tangcay; at dito na +niya minulan ang paghalò na ualang tahan, hangan sa nabucod ang +mantequilla sa gatas. Pagcatapus ay hinugasan niya nang tubig na +malinis, linag-yan niya nang asin at linamas.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Dito,y, totoo siyang naliligaya sa pagcasunod nang caniyang nasà; +datapoua,t, nang ibig na niyang camtan ang bung̃a nang caniyang +casipagan, ay naalaalang sapilitan siyang mang̃ing̃ilin sa pagcain<span class='pagenum'><a name="Page_271" id="Page_271">Páhiná 271</a></span> +nang patatas, sa pagca,t, ualang apuy na pagihauan; ito,y, isang bagay +na sa pagmamadalî niya ay di na niya naisip. Ng̃ayo,y, mayroon na +siyang mantequilla, datapoua,t, ang quinuculang sa caniya ay ang +ihahalò; tinitingnan niya,t, ninanasang canin; datapoua,t, nang di +niya macain ay siya,y, nalumbay na para nang dati. Tunay ng̃a,t, +mangyayaring cumain siya nang talaba, gatas, níyog at lamangcating +hilao na binugbog; datapoua,t, ¿di caya mangyayaring culang̃in siya +balang arao? Ang totoong dinaramdam niya ay hindi niya maalaman ang +paraan na icaguiguinhaua nang caunti nang caniyang capalaran.</p> + +<p>¿Ano cayang bagay ang gagau-in niya ng̃ayon? Nagauà na niya yaong +lahat nang bagay na sucat magauà nang caniyang camay, baga ma,t, +ualang casangcapan; inaacalà na niyang ualà na siyang natitirang +gagau-in; totoong mahirap na bagay na sa acalain lamang ay +quinayayamutan na niya; totoong nagauî siya sa paggauà at sa +pagsasamantala nang panahon. Totoong madalas niyang sabihin na caya +nabago ang mang̃a masasamâ niyang caugalian, ay sa pagca,t, +napipilitan siyang gumauà nang mang̃a bagay<span class='pagenum'><a name="Page_272" id="Page_272">Páhiná 272</a></span> na caniyang +quinacailang̃an, habang siya,y, nabubuhay na nacaisaisa. Ang laguing +casipagan, aniya, ay ina nang maraming cabanalan, para nang laguing +catamaran ay ina nang lahat na masasamang caasalan.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa.</span> Totoong mabuti ang uicà niya; capag ang isang tauo,y, ualang +guinagauà, ay ualang naiisipan cundi ang mang̃a cabuhung̃an.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> At dahil dito,y, inihahatol sa mang̃a batà, na agapang +hiratihin sa paggauà, yayamang cung ano ang ating pagcabataan ay siya +nating pagcacatandaan. Sundin ninyo, mang̃a anac co, ang hatol na ito, +at cailan ma,y, di ninyo pagsisisihan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Ang caauaauà nating Robinson ay nagpapalipatlipat sa iba,t, ibang +lugar at nang siya,y, may magauà, at nang mailagan ang catamaran, sa +catapusa,y, natagpuan niya ang sucat magauang totoong mahalaga. +¿Mahuhulaan caya ninyo cung ano yaon?</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan.</span> Cung aco sana,y, siya, ay maaalaman co na cung ano ang aquing +gagau-in.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama.</span> Cung gayo,y, sabihin cung ano ang iyong naisipan.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_273" id="Page_273">Páhiná 273</a></span></p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Ang gagau-in co sana,y, ang paglilinis nang mang̃a balat +nang hayop na llama, at nang houag acong pahírapan nang cagaspang̃an +nang balat, at aalisin co ang balahibo, at nang houag acong totoong +mainitan, baquit ang pulóng yaon ay totoong mainit.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Datapoua,t, ¿ano ang cacasangcapanin mo sa paggauà nito?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Cung gayon po,y, ¿aling bagay ang pinilì niyang gagau-in?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Iniisip niya gabi,t, arao cung mangyayaring macagauà nang +isang munting bangcà.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿Baquit pò?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Dahil sa isang bagay na totoong mahirap at totoong mahalaga, +ang pagpipilit bagang macabalic sa casamahan nang mang̃a tauo, at nang +siya,y, maca-ualà doon sa capanglaopanglao na pag-iisa, na magmulà +noong siya,y, maualan nang apuy ay lalò siyang nalulungcot.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Inaacalà niya na hindi nalalayong lubha sa caniyang pulò ang lupang +América; at cung siya,y, mangyaring magcaroon nang isang bangcâ, cahit +anong liit, ay tumatalaga na siyang sumagui sa alin mang pang̃anib, at +tumauid doon cung mangyayari. Sa malaqui niyang pagnanasà, ay<span class='pagenum'><a name="Page_274" id="Page_274">Páhiná 274</a></span> lumabas +siya isang arao sa paghanap nang alin mang punong cahoy, na caniyang +mahuhucay at nang caniyang magauang bangcâ; at dahil dito,y, nilibot +niya ang ibang lugar nang pulô na di pa niya nasasapit hangan niyon, +napagmalas niya ang ibang halaman na di niya naquiquilala, at ninasà +niyang tingan cung caniyang macacain. Natagpuan niya, bucod sa ibang +mang̃a bagay, ang mang̃a ilang tangcay nang mais.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. ¿Para pô baga niyong naroroon sa ating halamanan?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ganoon din ng̃a. Pinagtac-han niya ang calac-han nang mang̃a +pusò, na ang iba,y, may dalauang daang butil na toong malalaqui at +nagcacadiquitdiquit. Inacalà niya agad na sa mang̃a butil na yaon ay +magagauang pagcain at tinapay naman. Datapoua,t, ¿paano ang gagau-in +niyang pagliguis? At cung ualang apuy ¿paano ang gagau-in niyang +paglulutò nang tinapay? Baga ma,t, inaacalà niyang hindi maaari, ay +namitas siya nang ilang pusò, at ang nasa niya,y, itanim ang mang̃a +butil. ¿Sino, aniya, ang nacaaalam, cung sa calaunan ay +paquiquinabang̃an co ito?</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Itinuloy niya ang paglacad, at naca<span class='pagenum'><a name="Page_275" id="Page_275">Páhiná 275</a></span>quita naman siya nang isang cahoy +na may bung̃ang nabibiting parang pusò, na hindi niya naquiquilala; at +nang bucsan niya ang isa, ay naquita niya sa loob ang mang̃a apat na +puong tila almendras na totoong malalaqui. Baga ma,t, inacalà niyang +hindi mabuti ang lasa, ay itinagò niya sa supot ang ilang mang̃a +bung̃ang hinog.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿At ano pô ang mang̃a almendras na yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Mang̃a butil nang cacao na guinagauang siculate.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Mabuti ng̃a, at siya,y, macaiinom na nang siculate.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Dahandahan tayo. Caunaunaha,y, hindi natatalastas ni Robinson +na yao,y, cacao. Sacá quinacailang̃an na ibusá, liguisin, at haluan +nang asucal, na ualà siya; at houag na nating sabihin ang canela at +iba pang bagay na caraniuang inihahalò, at nang magcalasa ang siculate +sa pagca,t, ang caualan nitong ma~nga bagay na ito ay hindi sucat +maitulad sa caualan nang apuy.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa catapusa,y, nacaquita si Robinson nang isang cahoy na totoong +malaqui, na di niya naquiquilala na para rin nang cacao. Ang bung̃a ay +totoong malaqui na<span class='pagenum'><a name="Page_276" id="Page_276">Páhiná 276</a></span> para nang niyog; datapoua,t, ualang matigas na +balat, at ualà namang bunót, at ang boong bung̃a ay nacacain na +totoong masarap. Ang cahoy na yaon ay iba ang lagay sa niyog, sa +pagca,t, ang niyog ay mayroong isang punò at sa itaas ay ang mang̃a +dahon ay parang bung̃a; datapoua,t, ang cahoy na yaon ay may maraming +sang̃á na nababalot nang mang̃a dahon. Nang tumagal ay napagquilala, +na ang cahoy na yaon ang tinatauag na <i>cahoy nang tínapay</i>, na caya +tínatauag na ganoon, ay sa pagca,t, ang caniyang bung̃a ay siyang +pinacatinapay nang mang̃a tauong bundoc.</p> + +<p>Minamasdan niya na ang punò nang cahoy na yaon, dahil sa caniyang +catandaan ay hucáy na ang cabilang tabí; dahil dito,y, inacalà niyang +yaon ang totoong mabuting gau-ing bangcâ, cung mangyayaring maihahapay +niya at malalaliman nang hucay. Datapoua,t, ¿baquit puputulin ang +isang cahoy na totoo niyang paquiquinabang̃an? Baquit siya,y, +nagaalang̃an cung siya,y, macagaugauà nang isang bangcâ ó hindi. Ang +pagcucurong ito,y, totoong nacapagpahinà nang caniyang loob; at nang +matapus na niyang mapagtimbang timbang cung dapat putu<span class='pagenum'><a name="Page_277" id="Page_277">Páhiná 277</a></span>lin ó hindi, ay +tinandaan niyang magaling ang lugar na quinatatamnan nang cahoy, at +umouî siyang nagcacadalaua ang caniyang loob sa isang bagay na dapat +pagcuruing magaling.</p> + +<p>Nang ipatuloy niya ang caniyang paglacad ay natagpuan niya ang +ninanasà niyang mahabang panahon, ísang pugad baga nang loro, na +totoong nacatouà sa caniya. Ang maliliit na inacay na totoong +nacatatacot at may mang̃a bag-uis na, ay nang̃agliparan: liban na +lamang sa isa na di totoong malicsi ay napahuli cay Robinson, na +totoong natouà sa pagcahuling ito, higuit sa cung siya,y, macatagpò +nang isang cayamanan, at siya,y, nagtuloy na sa caniyang tahanan.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Luisa</span>. ¿At ano pong mapapaquinabang niya sa isang loro?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ibig niyang turuan nang ilang mang̃a pang̃ung̃usap, at nang +siya,y, mauiling maquinig nang isang voces na para nang sa tauo. Tayo +na nabubuhay na casama nang íbang mang̃a tauo, at sa lahat nang oras +ay nacacamtan natin ang pagcaquita at pagcaring̃ig sa ibang may +pagiisip na para natin, at macacausap natin sila ay inaacalà nating +ualang cabuluhan yaong paglilibang na ninanasà ni Robin<span class='pagenum'><a name="Page_278" id="Page_278">Páhiná 278</a></span>son cung +mangyaring mapaquingan niya ang pang̃ung̃usap nang isang loro; +datapoua,t, cung tayo,y, lumagay sa caniyang quinalalag-yan, at +matatalastas natin na ang inaacalà natin ng̃ayon na isang bagay na +ualang casaysayan, ay tunay na caaliuan niyong nalulungcot na tauong +nacaisaisa.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Bahaguia na lamang dumating sa caniyang tinatahanan, ay inisip ang +paggauà nang isang culong̃an na paglalag-yan nang bago niyang casama; +inilagay sa siping nang caniyang hihigan, at nahigà siyang natotouà, +na parang nacaquita nang isang caibigan.</p> +</div> + + +<hr/> + +<h2><a name="ICALABING_TATLONG_HAPON" id="ICALABING_TATLONG_HAPON"></a>ICALABING TATLONG HAPON.</h2> + + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Sa pagtauag co sa inyo ng̃ayon mang̃a anac co, ay hindi co +inantay na dumating ang caraniuang oras, sa pagca,t, bago co pasimulan +ang pagsasalaysay nang aquing historia, ay mayroon acong isasangunì sa +inyo na isang bagay na totoong mahalaga, at ibig cong maring̃ig ang +inyong pasiya.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_279" id="Page_279">Páhiná 279</a></span></p><p><span class="smcap">Si Basilio</span>. Naririto na pô caming lahat na tumatalagang sumunod sa +inyo.</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon</span>. ¿At ano pong bagay ang ibig ninyong isanguni sa amin?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Tungcol sa ipinagaalinglang̃an ni Robinson sa boong magdamag, +di niya iquinacatulog sumandali man.</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos</span>. ¿Ano pô baga yaon?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang caniyang ipinagaalinglang̃an ay cung caniyang puputulin ó +hindi ang <i>cahoy nang tinapay</i> na naquita niya cahapon nang hapon, +yayamang di niya natatalastas cung matutumpacan niya ó hindi ang +paggauá nang bangcá.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Cung sa ganang aquin ay hindi co pahahamacan ang cahoy na +yaon.</p> + +<p><span class="smcap">Si Basilio</span>. Cung aco,y, ibubual co.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Mayroon na tayong dalauang acalang nagcacaalit: ang isa,y, +putulin na at ang isa,y, houag. Paquingan natin ang acalà nang iba.</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon</span>. Inaayunan co ang acalà ni Juan.</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos</span>. Aco pô naman; di dapat putulin ang cahoy.</p> + +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Dapat putulin; sa pagca,t, quinacailang̃an ni Robinson ang +isang bangcá.</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolas</span>. Gayon din pô naman ang uicà co.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Nagcacaparis ang ating mang̃a<span class='pagenum'><a name="Page_280" id="Page_280">Páhiná 280</a></span> caisipan; caya ang nagiibig na +putulin ang cahoy ay lumipat sa aquing canan, ang ayao ay lumipat sa +aquing caliuà.—Totoong magaling: yayamang cayo,y, nasa calalag-yan +na, ay paquingan natin ang catouiran nang baua,t, isa. Magsasalitang +una si Juan; at sasabihin sa atin na cung baquit ibig na houag putulin +ang cahoy.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Sa pagca,t, namumung̃a nang totoong masarap, at cacaunti ang +cahoy na yaon sa pulóng yaon.</p> + +<p><span class="smcap">Si Basilio</span>. Yao,y, isang cahoy na matanda at ucab na, at di na +maglalaong panahon ang caniyang pamumung̃a.</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. ¿Baquit mo natalastas? Cahit ucab sa isang tabi, ¿di caya +maraming cahoy ang naquiquita nating may malaquing hucay sa punò, ay +namumung̃a ring mahabang panahon?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Dapat pasupling̃an ni Robinson ang ilang sang̃a nang cahoy +na yaon, para nang guinauà niya sa mang̃a niyog; at cung gayo,y, cahit +ihapay niya, ay may matitira sa caniya nang mang̃a cahoy na yaon.</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon</span>. Oo; ualà ng̃ang dapat gau-in cundi ang pasupling̃an! At +¿madali caya mamung̃a ang mang̃a cahoy? Marahil mang̃a apat ó limang +taon bago mamung̃a.</p> + +<p><span class='pagenum'><a name="Page_281" id="Page_281">Páhiná 281</a></span></p><p><span class="smcap">Si Enrique</span>. Datapoua,t, ¿di caya lalong magaling ang magcaroon si +Robinson nang isang bangcà at nang siya,y, macapagbalic sa casamahan +nang ibang mang̃a tauo, nang houag siyang mapalagui na nacaisa isa sa +pagtirá sa pulóng yaon, na ang caniyang quinacain ay ang bung̃a nang +cahoy?</p> + +<p><span class="smcap">Si Juan</span>. Cung ang bangcà ay magagauá agad, ay dapat sanang putulin; +datapoua,t, nacaisa isang palacol na bató ang caniya, ay ¿paano ang +gagau-ing pagputol niyong cahoy na totoong malaqui? ¿Paano ang +gagau-ing paghucay?</p> + +<p><span class="smcap">Si Basilio</span>. Cung siya,y, magtitiyagá nang paggauà at di +magbabalisausauin, ay inaasahan cong mayayari niya.</p> + +<p><span class="smcap">Si Ramon</span>. Datapoua,t, cung ualà siyang layag sa caniyang daong, ¿paano +ang caniyang gagau-in?</p> + +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. Magdala siya nang gaod.</p> + +<p><span class="smcap">Si Carlos</span>. Mabuting totoo palá. At ¿cung mabali ang caniyang gaod, ó +cung mapagod siya? ¿Hindi mo naaaalaala ang nangyari niyong tayo,y, +nasasacay sa isang paraoparauan, noong tayo,y, nalalapit sa Travemunda +sa dagat nang Báltico, at sa pagca,t, nabali ang gaod nang isang +marinero? Ay sinabi sa atin niyon nang ating<span class='pagenum'><a name="Page_282" id="Page_282">Páhiná 282</a></span> ama, na cung mabali sa +dacong itaas, na di na mangyaring igaod, ay di tayo maisasadsad sa +lupà nang mang̃a marinero sa isang gaod lamang.</p> + +<p><span class="smcap">Si Basilio</span>. Oo ng̃a; datapoua,t, yao,y, isang bangcang malaqui, na +quinalululanan nating labing ualo catauo; sucat na lamang ang +magcaroon si Robinson nang dalauang gaod ay macaaalis na sa pulóng +yaon.</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Naquita na ninyo, mang̃a anac co, na ang bagay na iyan ay +totoong mahirap acalain. Lahat nang catouirang inyong sinabi ay +naacalà na ni Robinson at sa ganang magdamag ay pinagcucuro niya ang +baua,t, isa sa lahat na yaon; sa pagca,t, ang pagsisiyasat cung +nararapat na gau-in ó houag ang alinmang bagay, ay siyang tinatauag na +pagcucurò. Magmulà nang maranasan niya ang masamáng quinasapitan nang +caniyang capang̃ahasan na paglibot sa mundo, at pinabayaan niya ang +bahay nang caniyang mang̃a magulang, mulà na niyon ay caniyang +sinusunod na parang isang utos, na houag gumauà nang anomang +caliitliitang bagay, cundi muna mapagcurong magaling, at sa pagsunod +niya sa utos na ito tungcol sa bagay na hinaharap, ay napaggunamgunam +niya ang<span class='pagenum'><a name="Page_283" id="Page_283">Páhiná 283</a></span> lahat nang cabagayan, at napagunaua niya na ang dapat +siyasatin, ay cung cabaitan baga ang lisanin ang isang tunay na +paquinabang, baga ma,t, maliit, dahilan sa paghanap nang isang +capaquinabang̃ang malaqui, cahit hindi natatalastas cung macacamtan +cung hindi. Dahilan dito,y, bumungò sa caniyang pagiisip ang fábula +nang aso na nagdaraan sa ilog na may lalang lamangcati ...</p> + +<p><span class="smcap">Si Cárlos</span>. Iyan po,y, nasasaulo co. Paquingan ninyo,t, aquing +sasabihin:</p> +</div> + +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind"><i>Sa sinomang nagnanasà</i></div> +<div class="verse"><i>pagaari nang capouà</i></div> +<div class="verse"><i>alipa,y, mauaualà</i></div> +<div class="verse"><i>ang ari niyang alagà.</i></div> +</div></div> +<div class="poem"><div class="stanza"> +<div class="verseind">May isang asong sa ilog ay natauid,</div> +<div class="verse">Camunting lamangcati,y, tang̃ay sa ng̃ipin,</div> +<div class="verse">Nang siya sa tubig ay nananalamin,</div> +<div class="verse">Isip ay ibang asong dalang cacanin.</div> +</div><div class="stanza"> +<div class="verseind">Inacalang inagao sa bibig niya,</div> +<div class="verse">Datapoua,t, dito,y, nagcamalî siya,</div> +<div class="verse">Pagca binitiuan ang caniyang dala</div> +<div class="verse">At hindi nacamtan ang ninanais niya.</div> +</div></div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Natatantô naman ni Robinson ang fàbulang ito na para mo; +datapoua,t, pinagcurocurò niya na ang mang̃a magsasa<span class='pagenum'><a name="Page_284" id="Page_284">Páhiná 284</a></span>ca,y, itinatanim +ang butil na sucat paquinabang̃an, at pinababayaang mabuloc at masirà +dahil sa pagasang macacamtan ang lubhang marami niyang ibubung̃a. Oo +ng̃a, aniya, ang casaquiman nang aso ay ualang sucat paquinabang̃an, +sa pagca,t, ninanasa niya ang isang anino na di niya aabutan, cahit +ano ang caniyang gau-in. Hindi gayon ang pagasa nang mang̃a magsasacá, +sa pagca,t, naaayon sa catouiran ang canilang ninanasà sa pagani nang +bung̃a, baga ma,t, may sucat dumating na anomang sacunâ na ìcasirà +nang pananim.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>¿Di caya ito ay catulad co? Cung aco,y gumauà arao arao nang boong +casipagan, ¿di caya maipang̃ang̃acò co na magagauà sacali,t, ito,y, +mayari co, ¿di co caya maaasahan na aco,y, macaalis dito sa paggiisang +ito, at dahil sa aquing bangcà ay aco,y, macalìlipat sa alin mang +lupang may tauo?</p> + +<p>Ang pagcucurong ito,y, sa pagca,t, totoong naaayon sa caniyang +pinagnasaang lubhà, ay totoo siyang sinipag, na caracaraca,y, +nagbang̃on, tinangnan ang caniyang palacol, nagtacbo sa cahoy, at +pinasimulan ang putol.</p> + +<p>Cung mayroong bagay na totoong ma<span class='pagenum'><a name="Page_285" id="Page_285">Páhiná 285</a></span>tagal at totoong pinaghirapan si +Robinson, ay ang pagputol nang cahoy ay siyang pinacapang̃ulo. Ang +iba,y, sucat huminà ang loob; at bibitiuan ang palacol sa unang +pagtagà, at aacalain na ang gauang iyon ay hindi mayayari,t, aariing +ualang cabuluhan; datapoua,t, ang ating bayani cahit magibayo pa ang +cahirapan at calaunan nang gauang iyon, ay hindi niya babayaan: +yayamang natatalastas na natin, na inari niyang parang isang mahigpit +na cautusan ang di pagsasalauahan sa paggauà nang anomang bagay ni +caniyang pinagisip na magaling.</p> + +<p>Sa boong umaga,y, hindi niya linicatan ang paggauà; datapoua,t, +totoong mababao pa ang caniyang natatagà sa di mabilang na caniyang +pagpalacol: dito na niya mapagcucurò cung gaanong panahon ang +quinacailang̃an bago niya maihapay ang cahoy at bago niya magauan, +bangcâ. Sa pagcatalastas niya na ang gauang ito,y, bibilang nang +maraming taon ay inacalà niyang cailang̃an na siya,y, magcaroon nang +isang método ó maayos, na pagcacabahabahagui nang caniyang mang̃a +gagau-in, na sa gayong oras ay gayong bagay ang gagau-in niya; sa +pagca,t, naranasan niya sa sarili na ualang<span class='pagenum'><a name="Page_286" id="Page_286">Páhiná 286</a></span> totoong nacadadalî sa +pagganap nang mang̃a catungculan nang isang masipag na pamumuhay, para +nang uastong pagbabahagui nang panahon. Sasaysayin co sa inyong isaisa +ang pagcacasunodsunod nang mang̃a guinagauà ni Robinson sa arao arao.</p> + +<p>Nagbabang̃on pamamanaag nang arao, at pagdaca,y, tinutung̃o ang +calapit na batis, na doon niya hinihilamusan ang caniyang muc-hà, at +hinuhugasan ang mang̃a camay, dibdib at mang̃a paa, at sa caualan nang +pamunas, ay inaantay niyang matuyò nang hang̃in, at catulong sa +pagcatuyong ito ang pagtacbo niyang papaouì sa caniyang tahanan. +Dito,y, nagbibihis, at pagcatapus ay umaaquiat sa ibabao nang buról, +na sa ibabà, nito,y, naroroon ang caniyang yung̃ib. Sa pagca,t, ualang +nacapipiguil na anoman sa caniyang mang̃a matá ay inililing̃ap niya sa +sarisaring cababalaghang guinauà nang Dios; at capagang caniyang loob +ay itinataas na sa lang̃it sa gayong pagcaquita, ay nang̃ang̃ayupapà +siyang naniniclohod, na sinasamba niya at tinatauag sa caibuturan nang +pusò ang Lumic-hâ nang lahat nang bagay. Di naman niya quinalilimutang +ipanalang̃in na pagcalooban nang auà ang caniyang<span class='pagenum'><a name="Page_287" id="Page_287">Páhiná 287</a></span> mang̃a magulang na +caniyang linisan. Dinadaing̃an naman niya, at hinihing̃ang tulong ang +calinislinisan at mapagpalang Virgen na siya,y, tulung̃an, at houag +pabayaang magcasala sa arao na yaon at sa lahat nang arao nang +caniyang buhay, gayon din napaaampon cay San José, sa Angel na +tagatanod, at sa mang̃a santong caniyang pintacasi, nang siya,y, +iligtas sa dilang capang̃aniban nang caloloua,t, catauan sa arao na +yaon, at sa mang̃a haharaping arao nang caniyang buhay. Pagcatapus +siya,y, nananaog at caniyang guinagatasan ang caniyang hayop na llama, +na untiunting dumarami; nagaalmusal siya nang caunting gatas na +mainitinit pa; at itinatagò niya ang natitira sa caniyang pamingalan. +Ito ang caniyang guinagauà sa unang oras nang umaga.</p> + +<p>Isinasacbat niya ang caniyang sandata sa pagtatangol nang caniyang +buhay, at ang caniyang mang̃a casangcapan sa paggauà, nagtutuloy siya, +cung oras nang pagurong nang tubig, sa tabí nang dagat, at doo,y, +namumulot siya nang mang̃a talaba na cacanin sa tanghali; at cung +sacali,t, oras nang pagsulong ay nagtutuloy siya sa cahoy na +pinasimulan ni<span class='pagenum'><a name="Page_288" id="Page_288">Páhiná 288</a></span>yang pinuputol na gagau-ing bangcâ. Caraniua,y, +sumusunod sa caniya ang caniyang mang̃a hayop na nang̃ing̃inain, +habang siya,y, may guinagauà.</p> + +<p>Capag mang̃a á las diez na ang arao na totoong umiinit, ay +napipilitang itiguil niya ang caniyang guinagauà. Nagbabalic si +Robinson sa tabi nang dagat, sa paghanap nang mang̃a talaba, cung +sacali,t, ualà siyang naquita cung umagang umaga, at sa paliligò +naman, na caraniuang guinagauà niya macalaua maghapon, at bago mag á +las doce ay nagbabalic na siya sa caniyang tahanan na casama ang +caniyang mang̃a hayop.</p> + +<p>Guinagatasang mulî ang caniyang mang̃a hayop; gumagauà siya nang +parang queso, at inihahandà niyang madalî ang caunti niyang pagcain, +na ualà cundi capirasong quesong binasâ nang gatas, ilan talaba at +calahating niyog. Ang caiguihan lamang ay hindi siya malacas cumain +doon sa mainit na lugar, gaya nang caraniuang quinacain sa mang̃a +malalamig na lugar; datapoua,t, sa pagca,t, nahirati mulâ sa cabataan +sa pagcain nang lamangcati, ay dili mangyaring di niya hanapin; at +nang mangyaring macamtan niya ang nasà niyang ito, ay ang<span class='pagenum'><a name="Page_289" id="Page_289">Páhiná 289</a></span> guinagauà +niya,y, linulutò niya sa bubog.</p> + +<p>Habang siya,y, cumacain, ay nagaalio siya sa pagtuturò nang +pang̃ung̃usap sa caniyang loro, at inuulitulit niya na di mamacailang +ang isang pang̃ung̃usap, na ang nasà niya,y, matutong mang̃usap balang +arao.</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Enrique</span>. ¿At ano pô ang ipinacacain niya sa loro?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Ang mang̃a loro,y, capag nacacaualà, ay ang caraniuang +quinacain ay mang̃a niyog, mang̃a papaya, mang̃a butó nang calabasa at +iba pang mang̃a bung̃a nang cahoy; datapoua,t, ang mang̃a inaalilà, ay +nahihirating cumain nang lahat halos na quinacain nang tauo; at caya +ng̃a marahil ang ipinacacain ni Robinson sa caniyang loro ay gatas at +niyog.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Sa tanghali ay nagpapahing̃ang isang oras sa lilim, cung minsa,y, sa +lugar na inaacalà niyang maguinhaua ang hihip nang hang̃in, ó cung +minsan nama,y, sa caniyang yung̃ib, na nalilibot siya nang caniyang +mang̃a hayop na llama, at ang loro,y, na sa sa caniyang siping. Cung +minsa,y, siya,y, nacaupô at nacaharap sa caniyang mang̃a hayop na +caniyang quinacausap, tulad sa isang batang nagsa<span class='pagenum'><a name="Page_290" id="Page_290">Páhiná 290</a></span>salitâ sa caniyang +mang̃a manícà. Totoong malaqui ang caniyang nasà na ipaquilala ang +laman nang caniyang loob sa isang tauong capouà niya may pagiisip, +cung minsa,y, nacacalimutan niya na ualang pagiisip ang mang̃a hayop +na caniyang caharap; at capag nadiring̃ig niya na ang caniyang loro, +na tinauag niyang si Pol, ay natututong mang̃usap na maliuanag nang +isang pang̃ung̃usap, ay totoo siyang naliligaya, na para siyang +nacariring̃ig nang pang̃ung̃usap nang tauo; at nacacalimutan niya ang +pulóng caniyang tinatahanan, ang caniyang mang̃a hayop na llama at ang +caniyang loro, ay naguguniguni niyang siya,y, na sa casamahan na nang +mang̃a tauo. Datapoua,t, capag siya,y, nacapagmulimuli, at maalaala +niyang siya,y, nacaisa isa doon sa mapanglao na ilang, ay nagbubuntong +hining̃a siya, na ang uica niya,y, ¡caauaauang Robinson!</p> + +<p>Mang̃a á las dos nang hapon....</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Nicolás</span>. ¿Paano pong pagcatalastas niya nang oras cung ualà siyang +orasan?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. Tinutularan niya ang mang̃a tauong bundoc, na ang minamasdan +ay ang taas nang arao, at pinagaacaacalà cung anong oras.—Sa á las +dos nang hapon<span class='pagenum'><a name="Page_291" id="Page_291">Páhiná 291</a></span> ay nagbabalic sa cahoy na caniyang pinuputol, at dito +sa pinacamahalaga niyang gauà ay guinugugol niya ang dalauang oras, +pagcatapus ay napatutung̃ong muli sa tabing dagat sa paghanap nang +talaba, ó naliligò caya cung totoong naiinitan.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Guinugugol ang natitirang oras nang arao sa pagtatanim sa caniyang +halamanan nang mang̃a mais at patatas, at inaasahan niya na cung +siya,y, magcaroong muli nang apuy, ay siyang lalong masarap niyang +pagcain: cung minsa,y, pinasusupling̃an niya ang <i>cahoy nang tinapay</i>: +dinidilig niya ang mang̃a bagong supling: nagbabacod caya siya nang +mang̃a halamang buháy, at nang masarhan ang caniyang halamanan, ó +quinacapon caya ang mang̃a punong cahoy, na parang mang̃a bacod na +nacalilibid sa harap nang caniyang tahanan, binabaluctot niya ang +mang̃a sang̃ang malalambot, at nang cung lumaqui ay magbigay lilim sa +caniyang tahanan.</p> + +<p>Malaquing totoo ang capighatian ni Robinson na ang pinacamahabang arao +sa pulóng yaon ay hindi lumalampas sa labing tatlong oras, at sa +calaguitnaan nang tagarao ó estío, na isa sa apat na esta<span class='pagenum'><a name="Page_292" id="Page_292">Páhiná 292</a></span>ciones nang +taon sa Europa, ay gabi na ó á las siete. Sinasamantala niya ang +pinacadaquilang bahaqui nang arao; at bago magtaquip silim capag ualà +siyang malaquing capansanan ay nagsasanay siya....</p> +</div> + +<div class="blockt"> +<p><span class="smcap">Si Ramon</span>. ¿Anong pagsasanay na caniyang guinagauà?</p> + +<p><span class="smcap">Ang ama</span>. ¿Ang pagbigcas nang panà, at ang paghahaguis nang sumbiling, +at nang siya,y, mabihasa at maipagtangol ang buhay, cung sacali,t, +siya,y, may masumpung̃ang mang̃a tauong bundoc na mang̃a mabang̃is, ó +anomang hayop na ganid na totoo niyang quinatatacutan. Untiunti siyang +nabihasa sa dalauang gauang ito, na cahit malayo ang caniyang +pinatatamaan na casinglaqui nang piso ay bahaguia na lamang siya +sumasala.</p> +</div> + +<div class="blockt2"> +<p>Pagdating nang gabi, na cung minsa,y, sa liuanag nang bouan, at cung +minsa,y, sa malamlam na banaag nang mang̃a bituin, ay hinahapunan niya +ang caraniuan niyang quinacain, at bago siya magpahing̃alay, ay +tinitipon niya ang caniyang loob sa pagsisiyasat nang caniyang mang̃a +guinaua, at tumatanong siya sa caniyang sarili: ¿ano ang +pinagcagugulan mo sa arao na ito? Ng̃ayon at tumangap ca nang mang̃a +bagong biyaya, ¿itinaas<span class='pagenum'><a name="Page_293" id="Page_293">Páhiná 293</a></span> mo caya ang iyong mang̃a pagdidilidili sa +camahalmahalang batis na pinangangaling̃an? ¿Napuspos baga ang iyong +pusò nang caguilioguilio na pagibig at pagquilalang loob sa +Macapangyarihang nagbigay sa iyo? ¿Nagbigay ca caya nang tandâ nang +iyong pagasa sa mang̃a capighatian mo? ¿Nacacalimutan mo caya siya sa +iyong mang̃a caguinhauahan? ¿Itinapon mo caya sa iyong loob ang mang̃a +masasamang panimdim? ¿Pinagpilitan mo cayang supilin ang mang̃a ualang +tutong nasà nang iyong pusò? Sa catagang uicà, ¿tunay baga ang +pagbabagong buhay mo?</p> + +<p>Sa touinang nacasasagot at natatahimic ang caniyang conciencia sa +ganito,t, iba pang mang̃a tanong, ay nagpapasalamat siya sa +pinangangaling̃an nang lahat nang gracia, na tumulong sa caniya nang +siya,y, masulong nang caunti sa landas nang cabanalan; datapoua,t, +capag may naquiquita siyang bagay na di icatahimic nang caniyang +conciencia, ay totoong nagpipighati at nagbubuntong hining̃a siya sa +pagcasayang nang arao na yaon, sa pagca,t, inaacalà niyang masasayang +yaong arao na ipinagisip niya ó iguinauà caya nang anomang bagay na +nimamasamà niya<span class='pagenum'><a name="Page_294" id="Page_294">Páhiná 294</a></span> sa pageexámen ó pagsisiyasat nang caniyang conciencia +sa gabi. Sa tabi nang guhit na pinagtatandaan niya nang arao sa isang +cahoy na guinagamit niyang parang calendario, ay linalag-yan niya nang +isang cruz, tandà nang caniyang casalanan na ipinang̃ang̃acò niyang +pacaiing̃atan nang totoo at nang houag niyang macamtang mulî.</p> + +<p>Ang paraang ito, mang̃a anac co, ang guinagamit ni Robinson sa +pagbabago nang asal, at inihahatol co sa inyo na tularan ninyo ang +caniyang cahalimbauà, cung iniibig ninyong cayo,y, mahirati sa paggauà +nang cabanalan para nang nararapat. Magcaroon cayo touing gabi nang +sandaling oras na matahimic sa pagsisiyasat ninyo nang inyong inasal +sa loob nang maghapong yaon; at cung sa inyong mang̃a panimdim, uicà +at gauà ay may maquita cayong anoman na di matangap nang inyong +conciencia, ay itandâ ninyo sa isang munting cuaderno, nang inyong +maalaalang manacanacà, at nang sa pagcaquilala ninyo nang inyong +pinagcamalan, ay pacaing̃atan at pacailagan ninyong magaling sa +haharaping arao. Sa ganitong pagpipilit ninyo na icababago nang alin +mang asal na hindi magaling,<span class='pagenum'><a name="Page_295" id="Page_295">Páhiná 295</a></span> ay mararagdagan arao arao ang toua,t, +caligayahan nang inyong loob.</p> + +<p>Totoong iquinaliligaya co, mang̃a anac co, na cayo,y, totoong +masunurin, at naquiquita co na ang baua,t, isa sa inyo ay lumiligpit +sa iba,t, ibang punong cahoy, at guinaganap ninyo ang mahalagang hatol +na ibinigay co sa inyo ng̃ayon.</p> +</div> + +<div class="figcenter" style="width: 250px;"> +<img class="biggap" src="images/295.jpg" width="250" height="153" alt="CATAPUSAN NANG UNANG TOMO." title="CATAPUSAN NANG UNANG TOMO." /> +</div> + +<hr/> + + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Bagong Robinson (Tomo 1), by +Joachim Heinrich Campe + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG BAGONG ROBINSON (TOMO 1) *** + +***** This file should be named 20858-h.htm or 20858-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/0/8/5/20858/ + +Produced by Tamiko I. Rollings, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net. +Special thanks to Elmer Nocheseda for providing the material +for this project. Handog ng Proyektong Gutenberg ng +Pilipinas para sa pagpapahalaga ng panitikang Pilipino. +(http://www.gutenberg.ph) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/20858-h/images/006.jpg b/20858-h/images/006.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..0802fcf --- /dev/null +++ b/20858-h/images/006.jpg diff --git a/20858-h/images/017.jpg b/20858-h/images/017.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a885903 --- /dev/null +++ b/20858-h/images/017.jpg diff --git a/20858-h/images/025.jpg b/20858-h/images/025.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..c6e3971 --- /dev/null +++ b/20858-h/images/025.jpg diff --git a/20858-h/images/027.jpg b/20858-h/images/027.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..d579774 --- /dev/null +++ b/20858-h/images/027.jpg diff --git a/20858-h/images/295.jpg b/20858-h/images/295.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b3420c0 --- /dev/null +++ b/20858-h/images/295.jpg diff --git a/20858-h/images/bagong_robinson.jpg b/20858-h/images/bagong_robinson.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8af3b7e --- /dev/null +++ b/20858-h/images/bagong_robinson.jpg diff --git a/20858-h/images/cover_b.jpg b/20858-h/images/cover_b.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..3f3b433 --- /dev/null +++ b/20858-h/images/cover_b.jpg diff --git a/20858-h/images/cover_t.jpg b/20858-h/images/cover_t.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..6bbd8dd --- /dev/null +++ b/20858-h/images/cover_t.jpg |
