diff options
Diffstat (limited to '20858-8.txt')
| -rw-r--r-- | 20858-8.txt | 6697 |
1 files changed, 6697 insertions, 0 deletions
diff --git a/20858-8.txt b/20858-8.txt new file mode 100644 index 0000000..797ebc4 --- /dev/null +++ b/20858-8.txt @@ -0,0 +1,6697 @@ +Project Gutenberg's Ang Bagong Robinson (Tomo 1), by Joachim Heinrich Campe + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang Bagong Robinson (Tomo 1) + +Author: Joachim Heinrich Campe + +Translator: Tomas de Iriarte + Joaquin Tuason + +Release Date: March 20, 2007 [EBook #20858] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG BAGONG ROBINSON (TOMO 1) *** + + + + +Produced by Tamiko I. Rollings, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net. +Special thanks to Elmer Nocheseda for providing the material +for this project. Handog ng Proyektong Gutenberg ng +Pilipinas para sa pagpapahalaga ng panitikang Pilipino. +(http://www.gutenberg.ph) + + + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +ANG + +=BAGONG ROBINSON,= + +HISTORIANG NAGTUTURO + +NANG MABUBUTING CAUGALIAN, + +_NA GUINAUANG TANUN~GAN_ + +NANG ICATUTO AT ICALIBANG NANG MAÑGA +BATANG BABAYI,T, LALAQUI. + + +TOMO I. + + +MANILA +IMPRENTA DEL COLEGIO DE SANTO TOMÁS, +Á CARGO DE D.G. MEMIJE. + +=1879.= + +ANG + +BAGONG ROBINSON, + +HISTORIANG NAGTUTURO + +NANG MABUBUTING CAUGALIAN, + +NA GUINAUANG TANUN~GAN + +NANG ICATUTO AT ICALIBANG NANG MAÑGA BATANG +BABAYI,T, LALAQUI. + +ISINULAT NANG SEÑOR CAMPE, + +isinalin sa uicang castilla ni D. Tomás de Iriarte, +at n~gayo,y, tinagalog ni D. Joaquin Tuason. + + +TOMO I. + + +=MANILA= +IMPRENTA DEL COLEGIO DE SANTO TOMÁS, +Á CARGO DE D.G. MEMIJE. + +=1879.= + +Es propiedad de la Comunidad +de PP. Dominicos. + + +=D. LUIS REMEDIOS, PRESBÍTERO,= + +Prebendado de Esta Santa Iglesia Catedral Y Secretario de Cámara Y +Gobierno Del Arzobispado De Manila, Etc., Etc. + + +Certifico: que á una instancia presentada por D. Joaquin Tuason, en +solicitud de licencia de impresion, S. E. I. el Arzobispo mi Sr. se ha +servido decretar lo siguiente: + +[Nota: _Lugar del sello_] + +«Manila 15 de Noviembre de 1878.--Por la presente y por lo que á Nos +toca, concedemos la licencia necesaria para que se pueda imprimir el +manuscrito tagalo titulado El Nuevo Robinson; en atencion á que +de nuestra órden ha sido examinado, y no contiene, segun la censura, cosa +alguna contraria al dogma católico y sana moral. Líbrese por +Secretaría copia certificada de este decreto al interesado; y +archívese original.--Fr. Pedro, _Arzobispo_.--Por mandado de S. E. I. +el Arzobispo mi Sr.--Luis Remedios, Srio.» + +En cumplimiento del preinserto decreto, libro la presente +certificacion en esta Secretaría de mi cargo a quince de Noviembre de +mil ochocientos setenta y ocho.--L. Remedios. + + +DIRECCION GENERAL DE ADMINISTRACION CIVIL De Filipinas. + + +El Excmo. Sr. Gobernador General de estas Islas, con esta fecha ha +decretado lo siguiente: + +«Vista la instancia suscrita por D. Gervasio Memije en la que solicita +autorizacion para imprimir y publicar la obra titulada, Ang Bagong +Robinson.--Visto el informe emitido por la Comision permanente de +Censura:--Resultando que la obra de que se trata en nada afecta á la +sana moral y buenas costumbres.--Este Gobierno General, de conformidad +con la expresada Comision de Censura y lo propuesto por la Direccion +general de Administracion Civil, autoriza á D. Gervasio Memije para +imprimir y publicar la obra en tagalo «Ang Bagong Robinson»; debiendo +sujetarse á lo que previene el art.° 4.° del Reglamento de Imprenta, +prévio pago de los derechos de firma correspondientes.» + +Lo que traslado á V. para su conocimiento, acompañandole la obra de +que se trata. Dios guarde á V. muchos años. Manila 11 de Diciembre de +1878.--J. Cabezas de Herrera. + +_Sr. D. Gervasio Memije._ + + +PAGHAHANDOG NANG TUMAGALOG + +SA MALOUALHATING ARCÁNGEL S. RAFAEL + +Sa Pagbibigay Puri at Pagganting Loob Sa Caniya. + + * * * * * + + + Pintacasi naming hayag ang alindog +icatlong Principe sa Reino nang Dios; +sa man~ga demonio,y, caquilaquilabot, +daig pa ang lalong marahas na culog. + + Sa carunun~gan ca,y talang maliuanag, +sa capangyarihan ay sacdal nang taas, +at sa caauaa,y, ualang itutumbas +sa lahat nang tauo,y, pinalalaganap. + + Isa ca sa pitong laguing nagbabantay +sa daquilang trono na cagalang galang +niong Pan~ginoong pinan~gin~ginigan +nang lupa at lan~git at boong quinapal. + + Haliguing matibay na hindi magahis +niong man~ga diuang sacdal nang lulupit, +at mabisang lunas sa dalita,t, saquit +nang sinomang tauong napatatangquilic. + + Iyong sinusugpa,t, hindi paguitauin +ang capalaloan nang lilong Lucifer +sampong tanang campon na man~ga souail +dinuduahagui mo,t, laguing sinusupil. + + Bunying catiuala nang Ualang capantay +at sugo sa madla,t, malalaquing bagay, +Icao ang ligaya,t, tan~ging caaliuan +nang nan~galulugmoc sa capighatian. + + Daraquila ca n~ga,t, di icatlo lamang +nang hari sa lupa na may cahanganan, +cundi nang sa lan~git na Ualang capantay +at di matapos magpacailan man. + + Yaong libolibong man~ga Espíritus +sa camahalan mo ay nagsisisunod, +palibhasa icao siyang ihinulos +catiuala niyong Amang mapagcupcop. + + At sa tumatan~gis na sangcatauohan +habang na sa lupa,t, nan~gin~gibang bayan +icao ang pang-ampat sa luhang nunucal +na pinadadaloy nang capighatian. + + Icao ang sumama sa batang cay Tobias, +sa madlang pan~ganib iyong iniligtas, +gayon din sa iba na nan~gaglalacad, +bagama,t, di namin napagtatalastas. + + Sa alin mang saquit nang nagdaralita +sa banig nang dusa,y, lunas cang mabisa, +lubhang mahalagang handog na biyaya +nang Lan~git sa tauong ibig matimauà. + + Man~ga nagnanasà na tumangap naman +niong matrimonio sacramentong mahal, +sa inyong saclolo,y, dapat na magsacdal +sa magandang palad nang houag masinsay. + + Man~ga bagong casal naman ay gayon din, +ay nararapat ca nilang pintuhoin, +nang sila,y, maligtas, at houag masupil +nang lilong demonio Asmodeong tacsil. + + Ang man~ga magulang na ang man~ga anac +ay nan~gauaualay, dapat na tumauag +sa camahalan mo, at nang man~galigtas +sa madlang pan~ganib na tulad cay Tobías. + + Sa catagang uica,y, ang ibig magcamit +nang tunay na toua,y, sa iyo,y, manalig, +mahal na Arcángel, na halal nang Lan~git, +magtangol sa tauo sa bayan nang hapis. + + ¡Oh mapagcandili,t, maamong Arcángel! +na taga pagampon sa madlang hilahil, +alio sa pighati,t, paraluman mandin +sa pacay nang nasang bayang Jerusalem. + + Jerusalem bagang caloualhatiang +tinutun~go namin habang nabubuhay, +caming iyong lingcod doo,y, ipatnubay +sa touid na landas nang houag masinsay. + + Linalacbay nami,y, malauac na mundo +na punô nang silo nang lilong demonio, +¿ito,y, dili caya icababalino +nang puso mong handang laguing sumaclolo? + + Diyan sa ligaya na hindi masaysay +nang bait nang lalong capahampahaman +at na sa piling ca niyong carurucan +nang Dios na ualang hangang cataasan. + + Ipamaguitan mo aco,t, nang maligtas +sa di magpatantang tucso ni Satanás, +na nan~gingimbulo,t, ibig mapahamac +maramay sa caniya ang sangmaliuanag. + + Sa di nasayaran nang sa salang dun~gis +na Virgeng binucalan nang gracia at diquit, +ay idalan~gin mo caming humihibic +sa guitnâ nang ualang ulat na pan~ganib. + + Yayamang sa caniyang mapalad na camay +lahat nang biyayà ay pinararaan +nang lumic-hâ nitong boong sangtinacpan, +ani San Bernardong lingcod niyang hirang. + + Cami tulun~gan mo, daquilang Arcángel, +na magpasalamat sa maginang Virgen +sa di tumitila,t, auang sapinsapin +bagama,t, cuhila,t, sucab na alipin. + + +Joaquin Tuason. + +_Pasig, arao ni San Rafael Arcángel, icadalauang puo,t, siam nang +Setiembre nang taong isang libo ualong daan pitong può at ualo._ + + + + + + +=PAOUNAUA NANG TUMAGALOG.= + + * * * * * + +_Ang cumat-hâ nitong Historia Moral, ay ang Sr. Campe, at ang inilagay +na pamagat ay_ Ang Bagong Robinson, _at nang maiba sa isang isinulat +ni Daniel Dafoe sa pasimula nang nacaraang siglo, na ang pamagat ay_ +Buhay at man~ga cahan~gahan~gang aventuras ni Robinson Crusoé._Itong +dating Robinson ang siyang nagbigay sa pagcat-hâ nang bago nang man~ga +bagay na quinaoouian nang boong Historia nang isang bayaning totoong +tan~gi dahil sa man~ga di caraniuang napagsapit nang caniyang buhay, +na totoong cacaiba sa lahat nang man~ga tauo dahil sa man~ga sacunang +nangyari sa caniya: ang buhay nang isang tauong nacaisaisa, napilitang +gamiting ualang licat ang lacas nang caniyang catauan at ang boong +ipinangyayari nang caniyang caloloua, sa pagca,t, ualang macatulong +na sinoman at siya,y, nacaisaisa sa pulô. + +Ang sumalin sa uicang castilà nito ay si Don Tomàs de Iriarte, at nang +mangyaring paquinaban~gan nang man~ga binatang babayi,t, lalaqui, +dahil sa magagandang aral na nacacalat sa buong librong ito. +Humihicayat nang pagibig, paggalang at pagpapasalamat sa +macapangyarihang Pan~ginoon at Ama nang lahat nang tauo; nagpapausbong +sa pusò nang pagasa sa caniyang caauaan sa alin mang caguipitan at +pag-ayon sa caniyang calooban. + +Ito at madla pang mabubuting aral at cahatulan ang mananamnam nang +babasa sa Historiang ito, na bucod sa pagcacaliban~gan, ay maraming +bagay na macucunang uliran, at ito,y, siyang dahil caya co inihulog sa +uicang tagalog. + +Sa pagtagalog nito,y, aquing linisan ang inaacalà cong uari hindi +paquiquinaban~gan nang man~ga tagalog; gayon din naman aquing +dinagdagan nang pagmamacaauà sa mapagpalang Virgen sa touînang +daratnan si Robinson nang anomang casacunaan; sa pagca,t, dili +carampatang lisanin nang sinomang nagcapalad tumangap nang lunas na +tubig nang santo Bautismos ang pagsasacdal, paghibic, at pagmamacaauà +sa Ina nang ating Mananacop, na guinaua niyang alolod na aagusan nang +dilang graciang ipinagcacaloob sa man~ga tauo, ayon sa uicà ni San +Bernardo: _Deus nihil voluit nos habere, quod per manus Mariæ non +transiret._ «Ayao ang Dios na pagcalooban tayo nang anomang gracia na +di pagdaanin sa man~ga camay ni Maria.» + +Idinagdag co rin naman dito na sa pagtitiis nang anomang cahirapan, ó +pagcacamit nang anomang caguinhauahan ay hindi lamang ang dapat +han~garin ay ang magandang capalaran sa buhay na ito, cundi lalonglalò +na ang maguing daan nang ipaglilingcod sa Dios at ipagcacamit nang +caloualhatiang ualang hangan. + +Sa catapusa,y, inihandog co sa maloualhating Arcangel S. Rafael, +pagbibigay puri bilang at pagganting loob dito sa lubhang maauaing +Pintacasi nang man~ga maralitâ at icatlong Principe na lagui nang +nagbabantay sa cagalanggalang at di matingcalang carorocan nang Ualang +capantay. Bucod dito,y, totoong nababagay ang pamimintacasi dito sa +totoong mapagcalin~gang Arcangel sa sinomang natitiualag sa caniyang +magulang at nasa guitnâ, nang dilang casacunaan at caralitaan, tulad +cay Robinson, na baga ma,t, isang halimbauà ó talinhagà lamang, ay +magagauang uliran nang sinomang na sa sa isang caguipitan at +capan~ganiban, nang houag huminà, malupaypay at maghinampo ang loob sa +Namamahalà nang sangdaigdigan, bagcus umayon sa caniyang calooban, +manalig sa ualang hangan niyang caauaan, sambahin ang di malirip +niyang carunun~gan, na ang inaacalà natin na isang casacunaan at +cahirapan ay bun~ga nang caniyang pagibig na pagcacaraanan nang ualang +hanga nating caloualhatian, cung baga,t, ating matiis, at tangapin +nating malumanay sa loob at pasalamatan, maguing caguinhauahan at +maguing cahirapan man, ang minamarapat niyang ipagcaloob sa atin._ + +_Sucat hangan dito, bumabasang irog, at pagcaliban~gan mo naua,t, +paquinaban~gan itong catouatouang buhay ni Robinson, na caya co +tinagalog ay iniutos sa aquin nang man~ga Pareng Dominico, at nang +cunang uliràn naman nang sinomang babasa._ + + + + + + +=SINALIN SA TESTO= + +Nang + +=INCA GARCILASO DE LA VEGA.= + + * * * * * + +_Sa unang bahagui nang man~ga Comentarios reales ay nababasa sa +capitulo VII. itong susunod:_ + + +«Ang islang (capuloan baga sa tagalog) tinatauag na Serrana, na na sa +pag-itan nang Cartegena at Habana, ay tinauag nang gayon, dahil sa +isang castilang ang pan~galan ay Pedro Serrano, na ang caniyang daong +ay napahamac na nabagbag sa malapit sa pulóng ito, at siya lamang ang +nacaligtas, sa pagca,t, totoong mabuting luman~goy, at nacarating sa +naturang pulô na uala isa mang bahay; di sucat matirahan nang tauo, +ualang tubig at cahoy, doon siya tumahang may pitong taon, at sa +caniyang casicapan ay nagcaroon siya nang cahoy at tubig, at nacacuha +nang apuy, (ang nangyaring ito,y, isang bagay na catacataca, na +marahil ay sasabihin natin sa ibang lugar.) Sa apellídong Serrano ay +tinauag ang pulóng yaong Serrana, at Serranilla ang isang pulô namang +calapit niyaon; at nang houag pagcamal-an ang baua,t, isa.» + +_Saca sinasabi sa capitulo VIII._ + +«Nararapat munang bago natin ipatuloy, ay sabihin nating ang nangyari +cay Pedro Serrano. Si Pedro Serrano ay luman~goy sa pulóng yaon na +dati,y, ualang n~galan, na ang pagcasabi, ay may dalauang leguas sa +binilogbilog. Gayon din halos ang sinasabi sa sulat nang paglalayag na +ipinaquiquilala na may tatlong pulông totoong maliliit, na may +maraming cababauan ó pungtod............................. at +sinasabing gayon din ang pagcalagay niong tinatauag na Seranilla, na +yao,y, limang maliliit na pulô na may lalong maraming pungtod mahiguit +sa Serrana; at caya n~ga lumalayò doon ang man~ga sasac-yan dahil sa +capan~ganibang ito ...» + +«Si Pedro Serrano ay napahamac sa paglalayag dito, at nacarating nang +lan~goy hangang sa naturang pulô, sabihin ang lumbay nang siya,y, +naroroon na, sa pagca,t, ualang maquitang tubig, cahoy at halaman man +na ipagpatid uhao, ó anomang bagay na sucat niyang pagcaliban~gan, at +ninanasang magdaan ang alin mang sasac-yan, nang siya,y, macaalis +doon, at nang houag siyang mamatay sa gutom at uhao, na inaari niyang +lalò pang maban~gis sa cung siya,y, nalunod doon, sa pagca,t, lalong +madalî ang hirap. Caya sa unang gabi ay uala siyang guinaua cundi +tan~gisan ang sauî niyang capalaran, at di mamagcano ang lumbay dahil +sa gayong capiitan na sucat icapighatî nang sinoman. Nang maguumaga +na,y, muling linibot ang pulô, at naquita niya,y, maraming man~ga +aliman~go, hipon at iba pang ganganito na nangagaling sa dagat, humuli +siya nang ilan at caniyang quinain nang hilao, sa pagca,t, uala siyang +apuy na paglutoan. + +Dito,y, humintò siya hangang siya,y, nacaquita na may lumalabas na +man~ga pagóng: nang maquita niyang malayò sa dagat ay hinandulong niya +ang isa, at caniyang ibinaligtad; gayon din ang guinaua niya sa iba na +caniyang nahuli, at nang houag macatacbo; at sacá quinuha niya ang +isang sundang na caniyang daladala sa bayauang, na siyang dahil na +iquinaligtas niya sa camatayan, hiniua niya ang isa sa naturang +pagóng, at ininom niya ang dugô. sa pagca,t, ualang totoong maquitang +tubig: ganito rin naman ang guinaua niya sa ibang man~ga pagóng; ang +lamán ay ibinilad niya sa arao, at caniyang cacanin, na guinaua niyang +pindang ó tapa, at nang mangyaring ang balat ay magaua niyang sahuran +nang tubig cung umuulán, sa pagca,t, doon ay totoong maulán. Sa +paraang ito,y, siya,y nabuhay, at nacacain sa man~ga unang arao na +pagcatirá niya doon; pinapatay niya ang lahat nang man~ga pagóng na +caniyang mahuli; at mayroong totoong malalaqui na hindi niya ma +ibaligtad, at natatalo siya sa lacas; at cahit quinucubabauan niya at +sinsac-yan ay hindi niya matalo, at itinatacbo siya sa dagat; caya +natalastas niya cung alin ang man~ga pagóng na caniyang nahuli at cung +alin ang hindi. Sa canilang talucap ay maraming nasahod na tubig si +Serrano, sa pagca,t, mayroong totoong malalaqui na naglalaman nang +dalauang arrobang tubig at mayroon namang mumunti na cacaunting tubig +ang nasisilid. + +Nang maquita ni Pedro Serrano na marami siyang baon na cacanin at +iinumin, ay inacalà niya na cung siya,y, macaquita nang apuy, nang +mailutò niya ang caniyang cacanin, at nang siya naman ay +macapagpausoc, cung may dumadaang alin mang sasac-yan, sa pagca,t, +ito,y, isang palatandaan, ay uala nang cuculan~gin sa caniya. Sa +pagnanasang ito, sa pagca,t, siya,y, tauong magdaragat, na sa alin +mang cahirapan ay madaling gumaua nang paraan sa iba, humanap siya +nang bató na magagauang pingquian, sa pagca,t, ang caniyang sundang ay +gagauin niyang binalol ó pamingquî; at sa pagca,t, ualang maquitang +bató sa pulô, at yao,y, nababalot nang buhan~ging patay, ay ang +guinaua,y, napasadagat, sumisid siya at humanap sa ilalim nang bató; +at sa totoong pagpipilit ay nacacuha nang man~ga pinquian, at pinili +niya ang lalong mabuti, at caniyang binibiac na pinaguumpog ang +dalauang bató nang magcaroon nang talím na pagpipingquian, tinicman +niya na piningqui nang caniyang sundang, at nang maquitang linalabasan +nang apuy ay pinagpunitpunit niya ang capisang niyang barò, at +pinagligasligas niyang maliliit, na siya niyang guinauang lulog, at sa +caniyang catiyagaan at cauulit nang pagpingquî ay nacucuha siya nang +apuy. + +Nang mangyaring houag mamatay at houag mapugnao ang caniyang apuy ay +cumuha siya nang maraming yaguit na ipinapadpad sa tabi nang man~ga +alon sa dagat, at pinamumulot niya ang man~ga capicapisang na cahoy, +na tinatauag sa castila na ovas marinas, at man~ga tabla nang man~ga +sasacyang nadudurog sa dagat, at man~ga talaba at man~ga butó nang +isdà, at iba pang man~ga bagay na magdidiquit sa apuy. At nang houag +mamatay sa ulán, ay gumaua nang isang cubocubohan na pinagugnay-ugnay +ang man~ga talucab nang man~ga pagóng na pinatay niya, at totoong +pinacain~gatan na houag mamatay. + +Sa loob nang dalauang bouan, at marahil ay culang culang pa, sa +cauulán, sa arao at sa calamigan nang lugar na yaon ay siya,y, naguing +hubo,t, hubad, dahil na nabuloc ang caniyang damit na bahaguià na +lamang nacatatataquip sa caniya. Dahil sa totoong cainitan nang arao +ay nahahapó siyang masaquit, sa pagca,t, damit man ay uala siya, lilim +man ay uala siyang masilun~gan. Capag siya,y, totoong nahihirapan nang +init, ay lungmulubog siya sa tubig. Nabuhay siya nang tatlong taon sa +ganitong cahirapan, at sa panahong ito ay nacaquiquita siya nang +man~ga ilang sasac-yan na nagdaraan doon; datapoua,t, cahit siya,y, +nagpapausoc, na siyang tandà sa dagat nang tauong nasisinsay at +napapahamac, ay hindi napupuná nang man~ga sasac-yan, ó dahil caya sa +catacutan sa man~ga pungtod ay hindi macapan~gahas lumapit sa +caniyang quinalalag-yan at nagpapatuloy nang paglayag. Ang bagay na +ito,y, totoong ipinagpipighati ni Pedro Serrano, na pipiliin ang +camatayan, houag lamang magtiis nang ganoong cahirapan. Sa sin~gao +nang lugar na yaon ay totoong humahabà ang balahibo nang boong +catauan, na anaqui balat nang hayop, na tila sa baboy damo; ang buhoc +at ang balbas ay dungmarating hangang sa bayauang.» + +«Nang macaraan ang tatlong taon, isang hapo,y, malayò sa gunità ni +Pedro Serrano ay nacaquita nang isang tauo sa pulóng yaon, na sa +gabing nacaraan ay napahamac siya sa man~ga pungtod ó cababauan doon, +at ang caniya lamang natimbulan ay capisang na tabla nang sasac-yan, +caya siya nacarating doon; at sa pagca,t nang magliuanag ay naquita +niya ang usoc nang apuy ni Pedro, sinapantaha niyang may tauo roon, +linapitan niya sa lan~goy, na ang caniyang quinacapitan ay ang +naturang tabla. Nang magcalapit na ang dalaua, ay di sucat matalastas +cung sino ang lalong napapaman~ga sa dalaua. Inisip ni Serrano na ang +caniyang naquiquita ay ang demonio na naganyong tauo na tutucso sa +caniya, nang siya,y, magpatiuacal. Ang isip naman nang bagong dating +ay si Serrano ay ang tunay na demonio, sa pagca,t, totoong habà nang +man~ga balahibo, balbas at man~ga buhoc. Capoua nagsitacbo, at si +Pedro Serrano ay naguicà nang ganito: «Jesus, Jesus, iligtas mo aco, +Pan~ginoon co, sa demonio.» Capagcarin~gig nito ay naalis ang tacot +nang isa at inacalà na si Pedro Serrano ay tauo ring capoua niya, caya +pinagbalican at pinagsabihan nang ganito: «houag cang lumayò sa aquin, +capatid co, sa pagca,t, aco,y, cristiano ring para mo» at nang siya,y +maniualà ay dinasal niya nang malacas ang _Sumasampalataya_, at nang +marin~gig ni Pedro ay pinagbalican niya, at ang dalaua,y, nagyacap +nang daquilang pagibig, at dinaluyan ang canilang man~ga mata nang +maraming luhà, yayamang sila,y, pinagsing isang palad sa iláng na +yaon, na uala nang pagasang macaalis pa. Halihaling sinasalita ang +pinagdaanan nilang buhay. Inacalà ni Pedro na ang caniyang casama,y, +nagugutom, ay binigyan niya nang pagcain at pagìnom; dahil dito,y, +naauasuasan ang caniyang paghihinagpis, at pagcatapus ay pinagusapang +mulî ang canilang pamumuhay sa macacayanan, na pinagbahabahagui ang +man~ga oras nang arao at gabi sa paghanap nang canilang icabubuhay sa +dagat, at ang man~ga cahoy at man~ga buto nang isdâ, at iba pang +man~ga bagay na icapagdidiquit nang apuy; at lalong lalò na ang +laguing paglalamay, na sila,y, naghahalihalili, nang houag mamatay ang +apuy. Ganito ang canilang pamumuhay nang man~ga ilang arao; +datapoua,t, hindi naglaon at sila,y, nagcaalit, at dahil dito,y, +sila,y, nagbucod nang pagcain, na ang culang na lamang ay magbabag: +nang dito,y, mapagquiquilala ang casam-an nang ating man~ga caugalian. +Ang dahil nang canilang pinag-aauayan ay ang pagsasabi nang isa sa +isa, na hindi quinacalin~ga ang dapat gauin; at ang cagalitang ito,t, +man~ga pan~gun~gusap ay siyang ipinagcaalit nila at ipinagcahiualay. +Datapoua,t, sila rin, nang macapagmunimuni na, ay naghin~gian nang +tauad, at nagcaibigang mulî, at macasamang nabuhay na may apat na +taon. Sa panahong ito,y, naquita nilang dungmaan ang ilang sasac-yan, +at sila,y, nagpausoc; datapoua,t, hindi nila pinaquinaban~gan, at +hindi sila napansin nang man~ga sasac-yan; caya n~ga di mamagcano ang +canilang capighatian, na culang na lamang ay malagot ang canilang +hinin~ga.» + +«Sa catapusan nitong mahabang panahon ay nagcataong dumaan doon ang +isang sasac-yang totong nalalapit sa canila, na nacaquita nang +canilang pagpapausoc, at ibinunsod sa canila ang bangca, at sac-yan +nila sa pagparoon sa daong. Si Pedro Serrano at ang caniyang casama na +capoua nagsihabà na ang canilang man~ga balahibo at balbas, ay nang +malapit na ang bangca, ay nang houag acalain nang man~ga marinero na +sila,y, demonio, ay dinasal nila ang _Sumasampalataya_ at sinambit +nila nang malacas ang n~galan nang ating Mananacop; at dahil dito,y, +hindi nan~gatacot ang man~ga marinero, cahit sila,y, ualang anyong +tauo. Dinala na sila sa canilang sasac-yan, na di mamagcano ang +pagtataca nang balang sa canila,y, macaquita at macarin~gig nang +man~ga cahirapang canilang pinagdaanan. + +Ang casama,y, namatay sa dagat nang papatun~go sa España. Si Pedro +Serrano,y, dumating dito, at lumipat sa Alemania, na siyang +quinalalag-yan nang Emperador sa panahong yaon: hindi inaahit ang +caniyang balahibo, balbas at buhoc, at nang maguing tandâ at catunayan +nang caniyang pagcabagbag, at nang lahat nangyari sa caniya. Sa lahat +nang bayang caniyang pinagdadaanan, cung ibig niyang paquita ay +nagcacaroon siya nang maraming salapi. Ilang man~ga guinoo at man~ga +caballero na nacaibig macaquita nang lagay niya, ay pinagcacalooban +siya nang gugugulin sa caniyang paglacad; at ang Emperador sa +pagcaquita sa caniya at pagcarin~gig ay pinagcalooban siya nang apat +na libong piso, na bouis sa taon taon. Nang cucunin niya, ay namatay +siya sa Panamá, na hindi niya nacamtan.» + +«Ang lahat nang salitang ito, para nang nabanguit na, ay sinasalita +nang isang Caballero na ang n~gala,y, si Garci-Sánchez de Figueroa, na +sa caniya co napaquingan, at nacaquilala cay Pedro Serrano; +pinatotoohanan niya na sa caniyang bibig napaquingan, at nang matapus +na siya,y, maquita nang Emperador ay binauasan nang cauntì ang +caniyang buhoc at balbas nang houag dumating hangan sa bayauang; at +cung siya,y, natutulog sa bagi ay pinupusód niya, at cung hindi gayon, +ay sungmasabog sa hihigan na nacalilingatong sa caniyang pagtulog.» + + + + + + + +=ANG BAGONG ROBINSON.= + + * * * * * + +HISTORIA MORAL + + * * * * * + +PASIMULA + + +Sa isang bahay sa parang na di nalalayóng lubhâ sa Hamburgo, mariquit +na ciudad nang Alemania, na nalalagay sa dalampasigan nang mayamang +ilog na Albis, ay tungmatahan ang isang malaquing ancan nang man~ga +tauong magcacamaganac at magcacaibigan. Mahirap matalastas cung alin +ang lalong minamahal nang ama at ina, na pinacaulo nang ancang yaon ó +familia; cung ang caniyang man~ga anac na lalaqui na si Nicolás at si +Juan, ó ang man~ga anac na babayi na si Teodora at si Luisa; ó ang +caniyang man~ga pamangquin na si Enrique at si Cárlos, ó si Ramon at +si Basilio, man~ga anac nang dalaua nilang caibigan. Ang dalauang +ito,y, man~ga binatà na, at ang iba,y, man~ga batà na di parapara ang +canilang edad. Ang lahat ay nacacaisaisang loob na parang +magcacapatid; at ang lahat ay paraparang nagsisisunod nang maligaya sa +ama at sa ina, at nagsusumicap nang pagaaral at nang pagpapacabuti +nang asal, sa pamamaguitan nang ayos na turò, na sa pagpapaliuanag sa +canilang pagiisip ay nalilimbag naman ang magandang ugali sa canilang +man~ga pusò. May oras silang iguinagaua, at may oras na +ipinaglilibang; datapoua,t, ang caraniua,y, sila,y, nagsasamasama, at +habang gungmagaua sila nang anoman, ay pinagsasalitaan sila nang +canilang ama nang sarisaring Historia at man~ga salitâ, na bucod sa +nagbibigay caliban~gan sa canila, ay nacacaroon sila nang mabuting +halimbaua nang cabanalan, nang puri at uastong caugalian. + +Ang susunod na Historia Moral ni Robinson ay siyang nagamit nilang +salitaan sa maraming hapon; at nang maunauà nang ama na totoong +isinasaloob at iquinaliligaya nang man~ga batà ang man~ga di +caraniuang bagay na nangyari doon sa sauing palad na binatà, at ang +paquinabang sa salitang ito, ay minatapat na isulat at icalat, nang +maguing liban~gan nang ibang man~ga bata na macababasa ó macaririn~gig +nang gayon ding caligayahan, at cung magcaminsa,y, gayon ding +capaquinaban~gan. + +--Ama co, ang uica ni Teodora nang isang hapong masayá nang tagarao. +¿Pagsasalitaan caya ninyo cami n~gayon, para nang dati, nang anomang +Historia? + +--Oo, anac co, ang sagot nang ama, datapoua,t, sayang na di natin +macamtan ang caligayahan nitong matahimic na hapon. Tayo,y, pasa +parang, na doo,y, ang pananariuà nang man~ga halaman ay nagaanyaya sa +atin. + +--¡Oh, totoong mabuting bagay ang inyong naisipan! ang sigao nang +lahat; ¡doo,y, paano caya ang ating caliban~gan!--At naglulucsuhan sa +touâ ay nanaog nang bahay, at capagdating sa masayang parang ay +pinasimulan ang ganitong salitaan. + + + + +=UNANG HAPON.= + + +Si Teodora. ¿Dito baga tayo, ama? + +Ang Ama. Oo, dito sa ilalim nang punò nang manzano. + +Si Nicolás. Ito,y, isang lugar na totoong cauiliuili. + +Ang Lahat _(nan~gaglucsuhan sa malaquing toua at ang uica nila,y,)_. +Cauiliuiling totoo dito. + +Ang Ama. Datapoua,t, ¿anong iniisip ninyong gauin habang sinasalita co +sa inyo ang Historiang ito? Caraniua,y, ayao cayong magtun~gan~ga +lamang: ang ualang guinagaua cailan man ay di mabuti. + +Si Juan. Nararapat na tayo,y, magcaroon nang anomang pagliliban~gan +dito. + +Ang ina. Aco,y, may dala náng gulay na hihimayin. ¿Sinong ibig +tumulong sa aquin? + +Ang Lahat. Aco, aco, aco. + +Si Teodora. Caming dalaua ni Luisa, at icao, Cárlos, ¿maghihimay baga +tayo nang gulay? + +Si Luisa. Aco,y, hindi, sa pagca,t, gagauin co ang tanicalang +itinuturo sa aquin nang ating ina. + +Si Teodora. Cung gayo,y, tayo,y, maghimayhimay na dalaua lamang. +Halica, Cárlos, umupo ca. + +Si Basilio _(naquiupo naman, at naguica:)_ Ibig co namang gumaua na +para ninyo. + +Si Ramon. At aco naman. + +Si Enrique. Dito,y, maluag. Tingnan natin cung sino pa ang maghihimay. + +Ang Ama. Lumagay cayo na mangyaring maquita ninyo ang paglubog nang +arao, sa pagca,t, n~gayon ay totoong mariquit ang lagay nang lan~git. + +_(Nagsiupong lahat, at pinasimulan ang paggaua nila.)_ + +Ang Ama. N~gayon, man~ga anac co, sasalitin co sa inyo ang isang +Historia, ó isang nangyaring totoong cacaiba, na sa pasimula,y, +maninindig ang inyong man~ga buhoc, at pagcatapus ay ilulucso ninyo sa +touà. + +Si Tedodora. Oh! houag sanang totoong malungcot. + +Si Luisa. Cung totoong malungcot, ay houag; sa pagca,t, iiyac caming +ualang pagsala. + +Si Juan. Pabayaan natin, at naaalaman nang ating ama ang caniyang +guinagaua. + +Ang Ama. Houag cayong matacot, man~ga anac co, at sasalitin co sa inyo +nang boong pagiin~gat, nang houag magcaroon nang anomang bagay na +totoong malungcot. + +Sa ciudad nang Hamburgo ay may isang tauong ang apellido,y, +_Robinson_, na may tatlong anac. Ang pan~ganay ay nacaibig na +magsundalo; nagsundalo na n~ga, at namatay sa isang digmà laban sa +man~ga francés. Ang icalaua,y, nahilig sa pagaaral, at isang arao sa +paginom nang tubig na malamig sa oras na totoong naiinitan, ay +nagcasaquit nang dibdib at namatay. + +Si Luisa. Caya n~ga ang uicà nang ating ama, ay capagca tayo,y, +totoong naiinitan, ay di dapat uminom. + +Ang Ama. Ualang natitirá cundi ang anac na bunsò, na ang n~gala,y, si +Conrado; at caya n~ga ang ama at ina magmulà niyon ay ang boong +pagasa,y, inilagay sa nacaisaisang anac, na iniibig na parang +balintatao nang man~ga mata; datapoua,t, ang canilang pagmamahal ay +hindi mabuti. + +Si Teodora. ¿At anong ibig ninyong sabihin, ama co, dito sa hindi +mabuting pagmamahal? + +Ang Ama. N~gayo,y, ipahahayag co sa iyo.--Cayo,y, iniibig naman namin, +para nang natatalastas na ninyo: datapoua,t, gayon man ay +pinagpipilitan namin na cayo,y, matutong gumaua, tinuturuan namin cayo +nang maraming bagay na nacauiuili at paquiquinaban~gan, sa pagca,t, +natatalastas namin na sa paraang ito ay cayo,y, babait, at cung +gayo,y, ualang pagsalang cayo,y, magcacapalad. Datapoua,t, ang man~ga +magulang ni Conrado ay iba ang pagpapalagay, sa pagca,t, pinababayaang +gauin ang balang maibigan nang minamahal nilang anac; at pagca,t, ang +munting caballero,y, ualang iniibig cundi ang maglaro, at ayao +magsipag at magaral nang anomang bagay, pinababayaang ualang guinagaua +at maglicot sa boong maghapon; na sa macatouid, ay sa pagaaral at sa +mabuting turò nang magulang ay ualang pinapaquinabang. Ito n~ga, anac +co, ang tinatauag na pagmamahal na hindi mabuti. + +Si Teodora. N~gayon co natalastas. + +Ang Ama. Lungmalaqui ang batang si _Robinson_ na ualang matutuhang +paglag-yan sa caniya. Ninanasà nang ama na magaral nang +pan~gan~galacal; datapoua,t, hindi ibig nang anac, sa pagca,t, ayon sa +caniyang uicà, ang lalong ibig niya,y, macaquita nang mundo at +magpagalagala: sa catagang uica,y, ualang iniibig cundi ang siya,y, +mabuhay na pagayon lamang, ualang gauà at ualang quinapapacanan, na +parang hindi tayo itinalaga sa alin mang calagayan na sucat +paquinaban~gan. Sa catunaya,y, ang batang ito,y, ualang munting +pagiisip nang pagsasalità. Cung siya,y, nagaral nang man~ga bagay na +sucat paquinaban~gan at quinacailan~gan, ay ibang iba sana ang +caniyang pananalità; datapoua,t, ¿anong mahihità sa paggalà sa mundo +nang isang binatang ualang munting pinagaralan na para ni Conrado? +Capag nagnanasang maghanap buhay sa alin mang bayan ay +quinacailan~gan ang pagcatalastas at catalasan; at ang ating +_Robinson_ ay hindi nag-iisip nang ganitong bagay. + +Tumuntong na siya sa labing pitong taon, at hangan nion ay ualang +guinagaua cundi ang acsayahin ang panahon sa pagpapalibotlibot sa +lahat nang oras. Ualang arao na di inuun~gutan ang caniyang ama na +siya,y, big-yang pahintulot na maglayag; datapaoua,t, ang sagot nang +ama, ay ang caniyang ninanasà ay isang malaquing caululan, cailan man +ay ayao na maririn~gig ang bagay sa paglayag. Isang arao ... + +Si Luisa. N~gayon, pasisimulan ang salita. + +Si Nicolás. Houag cang magiin~gay. + +Ang Ama. Isang arao, na ayon sa caniyang caugalian, ay naglilibot sa +tabi nang dagat, ay nasumpun~gan ang isa niyang caibigan. Ito,y, anac +nang isang Capitan sa isang sasac-yan, at nahahandang paroon sa +Lóndres na casama nang caniyang ama. + +Si Cárlos. ¿Saan sila sasacay, sa carruaje baga? + +Si Enrique. Hindi, Cárlos; nang mangyaring macarating sa Lóndres ay +quinacailan~gan ang lumayag, at daanan ang malaquing bahagui nang +tubig, na tinatauag na dagat sa Hilagaan. + +Ang Ama. Itinanong nang caniyang casama ibig niyang sumama sa +paglalayag. Totoong ibig co, ang sagot ni Conrado Robinson; +datapoua,t, hindi magsisipayag ang aquing man~ga magulang.--Hayo, ang +sagot nang isa; sumama ca sa aquin: sa loob nang tatlong lingo ay +magbabalic na tayo; at cung ayao cang pumayag dahil sa iyong ama at +iyong ina, ¿mayroon pa cayang dapat gauin, cundi ang sabihin ang +quinalalag-yan mo?--Datapoua,t, uala acong salapî sa supot, ang uicà +ni Conrado Robinson.--¿Anong cailan~gan? ang sagot nang isa: +ipinagbabayad quita sa paglayag.--Napahintong sandalî si Robinson, at +pagcatapus caracaraca,y, tinapic ang camay nang caniyang casama, at +naguicà: «caibigan, tayo,y, magcamay at sumacay na tuloy.» + +Capagca uica nito ay ipinagbilin sa isa na sa loob nang ilang oras ay +paroon siya sa caniyang ama at ina, at sabihing siya,y, lumayag, at +nang macarating lamang sa Inglaterra, at caracaraca,y, sila,y, +magbabalic. Tambing na lumulan ang dalauang magcaibigan. + +Si Juan. Ay, ay! hindi co naiibigan yaong si Robinson. + +Si Nicolàs. Aco man. + +Si Basilio. ¿At baquit? + +Si Juan. Sa pagca,t, iniuan ang caniyang man~ga magulang na uala +silang pahintulot. + +Si Basilio. Mayroon cang catouiran, Juan: gumaua siya nang malaquing +camaliang dapat nating icahabag. Mabuti na lamang at bihira ang binatà +na di nacatatalastas nang dapat gauin sa canilang man~ga magulang. + +Si Nicolás. ¿Sa bagay ay mayroong ibang catulad si Robinson? + +Si Basilio. Hangan n~gayo,y, uala acong naquiquitang sinoman; +datapoua,t, ang natatalastas cong malinao ay ualang mangyayaring +magaling sa man~ga binatang para niya. + +Si Juan. Cung gayo,y, paquingan natin ang nangyari cay Robinson. + +Ang Ama. Ang man~ga marinero,y, itinaas ang man~ga sinipete, at +iniladlad ang man~ga layag; humihip ang han~gin at tumulac ang +sasacyan, at ang Capita,y, napaalam sa ciudad at macaanim na +nagpaputoc nang cañon. Si Robinson ay na sa ibabao nang cubierta ó +carang, casama nang caniyang caibigan, at ualang pagcasiyahan nang +touâ, sa pagcaquitang siya,y, nacapaglayag din. + +Ang arao ay mapayapa, at ang han~gin ay ayon sa canilang +patutun~guhan, caya caracaraca,y, di na nila maquita ang ciudad nang +Hamburgo; at nang sumunod na arao ay na sa calauacan na sila nang +dagat. Ang lupa,y, unti-unting nanaualà sa canilang man~ga mata; +datapoua,t, ¡laquing pagcagulat ni Robinson sa pagcaquitang uala +siyang natatanao sa caliua,t, canan, sa licod at harapan, cundi pulos +na tubig, at sa itaas naman ay lan~git! + +Si Teodora. Marahil ay iya,y, totoong mariquit pagmasdan. + +Ang Ina. Hindi malayong iyong mapagmasdan n~gayong man~ga ilang arao +ang naquita ni Robinson. + +Si Teodora. Cung gayo,y, ¿tayo pô baga naman ay paparoon? + +Si Ramon. Paparoon tayo cung ating isasaloob ang pagtuturò sa atin +nang Geografia, at capag natutuhan natin ang pagpapalipatlipat sa +iba,t, ibang lugar. + +Ang Ama. Cung sa lagui ninyong pagsusumaquit sa paggaua, at sa inyong +casiyahan sa pagcain at sa paginom ay magcaroon nang lacas ang inyong +catua-an, nang mangyaring cayo,y, macapaglayag doon, marahil ay +tayo,y, macapagpasial isang arao hangang Travemunda, na doon ang mulà +nang dagat na tinatauag na Báltico. + +Ang Lahat. ¡Oh, totoong buti cung gayon! + +Ang Ama. Diya,y, lululan tayo, at tayo,y, dadalhin sa dagat hangang sa +may icaapat na leguas. _(Capagcarin~gig nito,y, agad nagtindigang +lahat, at niyacap sa liig ang canilang ama. May naglalambitin sa +caniyang camay, at mayroong yumayacap sa caniyang man~ga paa, na +ipinaquiquilala ang canilang man~ga catouaan sa paglulucsahan at +pagtatacbuhan.)_ + +Si Luisa. ¿Ipagsasama po naman ninyo aco? + +Ang Ina. Oo, cung sacali,t, icao ay malacas na, na sucat cang madala +roon. + +Si Luisa. Datapoua,t totoong malayò, ¿ano pô, di pô baga ganoon? +Marahil ay malayò pa sa Vandesbec,[1] na tinatahanan nang Sr. Claudio, +at nang isang Caballlero na may isang bahay na malaqui, at isang +halamanan na totoong malaqui, malaquing di palac sa halamanan natin. +Aco,y, naparoon na niyong arao na humahanap tayo nang man~ga batóng +sarisaring culay; at niong.... + +[Talababa 1: Isang bayang ang layò sa Hamburgo ay calahating oras, +hindi nalalayô sa bahay sa parang na tinatahan nang autor ay doon +ipinalalagay na pinagsalitaan ang Historiang ito.] + +Ang ama. At niong pinanonood natin ang pagaararo nang lupa. + +Si Luisa. Oo n~ga pò; at niong tayo,y, pumasoc sa pandayang malapit sa +daan. + +Ang ama. At tayo,y, umaquiat sa guilin~gan. + +Si Luisa. ¡Aba! oo n~ga pò: doon inilacpac nang han~gin ang aquing +sombrero. + +Ang ama. Ang sombrero na pinulot at iniabot sa iyo nang batà sa +guilin~gan. + +Si Luisa. Yao,y, isang batang mabuti, ¿ano pô? + +Ang ama. Isang batang totoong mabuti, na nagpautang sa atin nang loob, +cahi,t, di tayo niya naquiquilala. + +Si Luisa. ¿At inyo pò baga namang guinanti? + +Ang ama. Oo: ang baua,t, isa ay dapat gumanti sa nagpapautang sa atin +nang loob. Datapoua,t, tila nalilimutan natin si Robinson. Magmadali +tayo,t, cung hindi, ay di na natin siya aabutan, sa pagca,t, parang +inalilipad ang caniyang paglayag. + +Dalauang arao ay nagcaroon sila nang mabuting panahon at mabuting +han~gin. Sa icatlong arao ay nagdilim ang lan~git at ang dagat, at +nararagdagan nang nararagdagan ang dilim, at saca humihip ang han~ging +totoong malacas. Cung minsa,y, totoong maninin~gas ang quidlat, na +anaqui tila nagaalab ang lan~git; cung minsa,y, totoong nagdidilim na +anaqui hating gabi; sacá sumusunod ang ualang licat na culog; +catacottacot ang ulán, na anaqui ibinubuhos, at ang alon ay +catacottacot na parang bundoc. + +¡Cung ating maquiquita ang linucsco-lucso nang sasac-yan! Sinasalubong +nang isang mataas na alon na iquinatataas; sacá biglang ibinubulid sa +cailaliman. Ang man~ga tauo,y, humahanap nang macapitan, at nang houag +silang man~gahulog sa guiniuang guiuang nang sasac-yan. Si Robinson na +hindi datihan sa man~ga bagay na ito, ay totoong nalulà, ualang licat +ang pagsusucá na halos mamatay. + +Si Juan. Ito ang caniyang napalâ. + +Ang ama. «¡Ay ama,t, ina co! ang palaguing isinisigao ni Robinson: +cailan ma,y, di na ninyo aco maquiquita. ¡Laquing capalamarahan ang +guinaua co sa pagbibigay sa inyo nang ganitong capighatian!» + +Saca biglang narin~gig na umalatiit sa ilalim nang cubierta ó carang. +«¡Mahabag ca pô sa amin. Pan~ginoon namin!» ang isinisigao nang man~ga +marinero, na nan~gamumutlang di hamac. ¿Ano iyan? ¿ano ang nangyari? +ang tanong ni Robinson, na halos mamatay sa tacot.--¡Ca auaaua tayo! +ang tugon sa caniya: tayo,y, mamamatay: ibinual nang culog ang palong +trinquete, (sa macatouid, ay isa sa man~ga tatlong árbol na matotouid +nang isang sasac-yan, itong nabali ay siyang lalong nalalapit sa +daong) at ang árbol mayor ay bahaguia na lamang tumatayò, na +cailan~gang putulin at ihulog sa tubig. + +«¡Tayo,y, mamamatay!» ang uicà nang isang na sa bodega: «ang sasac-yan +ay mapupunò nang tubig.» + +Capagcarin~gig nito ni Robinson na nacaupò sa camarote, ay naghimatay. +Ang lahat ay nagsipaglimas, at nang cung mangyayari ay houag lumubog +ang sasac-yan. Nang maquita nang isang marinero na si Robinson lamang +ang hindi cumiquibò, ay siya,y, itinulac, at pinagsabihan na cung siya +lamang ang hindi gagaua nang anoman. + +Tinicman ni Robinson na siya,y, nagban~gon, cahi,t, totoong +nanghihinà, at siya nama,y, naquilimas. Sa oras na ito,y, nagutos ang +Capitan na magpaputoc nang cañon, at nang cung may nalalapit na ibang +sasac-yan ay nang matalastas ang capan~ganibang quinalalag-yan nila. +Hindi natalastas ni Robinson ang dahilan nang putoc na yaon, ay +inacalang nabiac ang sasac-yan, at dahil dito,y, muling naghimatay. +May isang marinero na sa maquitang hindi siya cumiquilos ay itinulac +siya,t, sinicaran at inacalang siya,y, patay. + +Sinasaquit ang paglilimas, datapoua,t, ang tubig ay lalong dumarami, +at ualang inaantay cundi ang lumubog ang sasac-yan. Nang mangyaring +gumaangaan, ay inihaguis sa dagat ang man~ga bagay na hindi nila +totoong quinacailan~gan, para nang man~ga cañon, man~ga cahoy at iba +pa; datapoua,t, uala ring quinasapitan. Narin~gig nang isang sasac-yan +ang putoc nang cañon na palatandaan na may humihin~ging tulong na +ibang sasac-yan, at inilapit sa canila ang isang bangcá at nang +maligtas ang man~ga tauo; datapoua,t, ang bangcang ito,y, hindi +macalapit, sa pagca,t, totoong malacas ang alon. Sa catapusa,y, +nacalapit din sa popa ó huli at sila,y, hinaguisan nang lubid nang na +sa pan~ganib na sasac-yan, at sa paraang ito,y, nailapit na mabuti ang +bangcà at caracaraca,y, nagsilipat na lahat. Si Robinson na hindi +macatayó ay inihaguis sa bangcà nang ibang man~ga marinerong may auà +sa caniya. + +Bahaguia na lamang nacagagaod, ay ang sasac-yan na hindi pa nalalayò +sa canila ay lumubog. Mabuti na lamang at pumayapà na ang panahon, at +cundi ay lalamunin din nang alon ang bangcang punô nang tauo. Nang +macaraan na sa di mamagcanong capan~ganiban, ay dumating din sa isang +sasac-yan, at doon sila,y, pinalulan. + +Si Teodora. Mabuti na lamang at ang man~ga tauong ito,y, di +nan~galunod. + +Si Nicolás. ¡Totoong aco,y, nagaalaala at baca n~ga man~galunod sila! + +Si Luisa. Cung gayo,y, madadalâ si Robinson, at hindi na gagauang mulî +nang gayong capan~gahasan. + +Ang ina. Ito rin ang inaacalà co; at marahil ay magcacabait na. + +Si Enrique. ¿At ano ang guinagaua sa caniya? + +Ang ama. Ang sasac-yang linipatan nila ay napatun~go sa Lóndres. Nang +macaraan ang apat na arao ay na sa sa uauà na sila nang Támesis; at sa +icalimang arao ay dumoong na sila sa tapat nang ciudad nang Lóndres. + +Si Cárlos. ¿Ano pong cahulugan niyong uicang Támesis? + +Si Basilio. Ang Támesis ay isang ilog na Ingalaterra, na para naman +nang ilog natin ditong Albis, na pinapasucan sa dagat at hindi +nalalayô sa Lóndres. Capag nalalapit na sa dagat ang isang ilog ay +tinatauag na uauà. + +Ang ama. Ang lahat ay nagsiahon sa lupà nang malaquing touà at +naligtas sila sa capan~ganiban. Datapoua,t, ang unang guinauà ni +Robinson ay ang panonood nang daquilang ciudad nang Lóndres, at +nacalimutan ang caniyang sasapitín. Gayon ma,y, siya,y, nagdamdam +cagutuman, at napagtalastas niya na ang pagtirá sa ciudad nang Lóndres +ay hindi nacabubusog; at caya n~ga inisip niyang siya,y, magsalità sa +Capitan, at ipagmacaauà niyang siya,y, ipagsalo. Tinangap siya nang +Capitan nang magandang loob, at quinasalo sa pagcain, at habang +sila,y, cungmacain ay itinanong cay Robinson cung ano ang dahilang +iquinaparoon niya sa Lóndres, at cung ano ang ninanasa niyang gau-in +doon. Sinalitâ sa caniya ni Robinson nang maliuanag, na caya siya +naglayag ay sa pagaalio lamang, at idinugtong pang nan~gahas siya nang +ualang pahintulot ang caniyang man~ga magulang, at n~gayo,y, ualâ náng +matutuhang gau-in. + +«Hindi pala naaalaman nang iyong man~ga magulang.» ang uicà nang +nagugulumihanang Capitan; at nahulog sa camay ang cuchillong +guinagamit niya sa pagcain. «¡Dios co! maanong naalaman co muna ang +bagay na ito. Paniualaan mo aco, pan~gahas na binatà; na cung +napagalaman co ito sa Hamburgo, disin ay di quita tinangap sa aquing +sasac-yan, cahit aco,y, hinandogan mo nang isang millon.» Ibinabâ ni +Robinson ang man~ga matá; ang cahihiyan ay napagquilala sa caniyang +muc-hà, at hindi macaimic. + +Ang may puring Capitan nang sasac-yan, ay ipinatuloy ang pagpapahayag +sa caniya nang lahat niyang camalian. Sinabi sa caniya, na cailan +ma,y, hindi siya maguiguing mapalad, liban na lamang cung baguhin niya +ang caniyang loob, at humin~ging tauad sa caniyang man~ga magulang. Si +Robinson nama,y, umiiyac. + +«Datapoua,t, ¿anong dapat cong gau-in?» ang tanong ni +Robinson.--«¿Anong dapat mong gau-in?» ang sagot nang Capitan: +«magsauli ca sa bahay nang iyong man~ga magulang, humalic ca sa +canilang man~ga paa, at humin~gi cang tauad dahil sa iyong man~ga +camalian, para nang isang anac na may mabuting turò.» + +Si Luisa. Ah! iniibig cong totoo ang Capitang iyan. ¡Totoong mabuting +tauo siya! + +Ang ama. Ang guinaua niya,y, ang dapat nating gau-ing lahat, capag +naquiquita natin na ang ating capouâ tauo ay nagcacamit nang anomang +camalian: itinurò niya cay Robinson ang pagganap nang caniyang +catungculan. + +«¿Ibig ninyong aco,y, ihatid na mulî sa Hamburgo?» ang tanong ni +Robinson sa Capitan.--«¿Paanong paghahatid co sa iyo? ¿Nalimutan mo na +baga na ang aquing sasac-yan ay nalubog? Hanggang hindi aco macabili +nang iba, ay hindi aco macababalic, at marahil ay totoong magtatagal +ca dito, cung yaon ang hihintin mo. Icao,y, nararapat na lumulan sa +unang sasac-yan na patutun~go sa Hamburgo, at houag mong palibanin +n~gayon ó bucas.»--«N~guni,t, ualà acong salapi,» ang uica ni +Robison.--«Cunin mo, ang sagot nang Capitan, itong man~ga _guinea_.» + +Si Teodora. ¿Ano ang ma~nga _guinea?_ + +Ang ama. Ang _guinea_ ay salaping guintô na guinagamit sa Inglaterra, +at ipaquiquita co sa iyo ang isa, capag tayo,y, nagbalic sa bahay. + +Si Juan. Ating ipatuloy. + +Ang ama. «Narito n~ga, ang uicà nang Capitan, itong man~ga _guinea_ na +ipinahihiram co sa iyo; cahit aco,y, may malaquing cailan~gan nang +caunting salaping natira sa aquin. Paroon ca sa lalauigan, at itanong +mo cung magcanong ibabayad sa pagsacay sa sasac-yan. Cung tunay ang +pagbabago nang loob mo, ay pagpapalain nang Dios ang iyong pagouî, na +di para nang pagparito mo.»--Pagcatapus ay quinamayan na siya,y, +magcaroon nang isang payapang paglayag. Lumacad na si Robinson ... + +Si Nicolás. ¿Cung sa bagay ay oouî na sa caniyang bahay? Á Dios; cung +gayo,y, tapus na ang salità, at ang isip co,y, n~gayon lamang +pinasisimulan. + +Ang ina. ¿At di mo iquinatotouâ, Nicolás na siya,y, magbalic sa bahay +nang caniyang man~ga magulang, at nang mapayapà ang catacot-tacot na +pagcalingatong at pagcasindac nila? + +Si Ramon. ¿At di mo iquinaliligaya ang pagcatalastas niya nang +caniyang camalian, at nang houag namang gauing mulì? + +Si Nicolás. Oo n~ga, datapoua,t, gayon ma,y, ang acalà co ay may +mangyayari sa caniya na sucat nating icaalio. + +Ang ama. Hintay ca muna, at hindi pa natin masasapit. Paquingan natin +ang man~ga nangyari sa caniya. + +Habang siya,y, lumalacad na patun~go sa lalauigan, ay sarisaring +bagay ang pungmapasoc sa caniyang pagiisip. «¿Anong sasabihin caya +nang aquing man~ga magulang,» ang uicà niya sa sarili, «cung aco,y, +magbalic sa bahay? Marahil aco,y, parurusahan nila dahil sa guinauà +co. At pagtatauanan nang aquing man~ga caquilala at iba pang man~ga +tauo ang madali cong pagbalic. Pupulaan nila aco na ualang naquita +cundi dalaua ó tatlong lansan~gan sa Lóndres.» Ito at man~ga +ganganitong man~ga bagay ang sungmasagui sa caniyang pagiisip. + +Cung minsa,y, hungmihintô, at parang nagmumulimuli, at hìndì mapasiya +ang loob na siya,y, umalis agad; cung minsa,y, nadidilidili ang sinabi +sa caniya nang Capitan; sa macatouid, cailan ma,y, di siya maguiguing +mapalad, cung hindi siya magbabalic sa bahay nang caniyang man~ga +magulang. Nagsasalauahan siya nang mahabang panahon, na di maalaman +cung ano ang gagauin, at gayon ma,y, nagpatuloy siya nang paglacad sa +lalauigan ó hinihimpilan nang man~ga sasac-yan. Datapoua,t, malaqui +ang caniyang touà, nang matalastas na ualà pang sasac-yang patun~go sa +Hamburgo, na ibinabalità sa caniya nang isa sa man~ga Capitan na +palaguing lungmalayag sa Guinea. + +Si Cárlos. ¿At ano ang paglalayag sa Guinea? + +Ang Ama. Ipaaaninao sa iyo ni Enrique, at caniyang natatalastas. + +Si Enrique. ¿Di mo naaalaala na may isang bahagui nang mundo na +tinatauag na África? at ang Guinea ay isa sa man~ga lugar na malapit +sa dagat. + +Ang Ama. At sa Guinea sila naghahanap buhay. Ang tauong nagsasalitâ +cay Robinson ay isa sa man~ga Capitan sa man~ga sasac-yang caraniuang +naglalayag sa Guinea. + +Natotouà ang Capitan na maquipagpanayam cay Robinson, at inanyayahan +siyang uminom nang isang tasang cha sa caniyang Cámara. Pungmayag +naman si Robinson. + +Si Juan. ¿Cung sa bagay ang Capitan ay marunong nang ating uica? + +Ang Ama. Nacalimutan cong di nasabi sa iyo, na sa Hamburgo ay natuto +si Robinson nang uicang inglés, na siyang sinasalitâ sa Inglatérra. + +Nang marin~gig nang Capitan na siya,y, may nasang maglayag, at totoong +dinaramdam nang caniyang loob ang pagbabalic sa Hamburgo, ay +itinanong sa caniya cung ibig niyang sumama sa Guinea. Nang bago bago +pa,y, quiniquilabutan si Robinson, datapoua,t, nang patutoohanan sa +caniya nang Capitan na ang paglalayag nila ay totoong masayá, at +ipagsasama siyang ualang bayad, na uala siyang pagcacagugulang anoman: +at bucod dito,y, mangyayaring macaquita siya nang maraming salapì; ay +totoong naibigan ni Robinson, at totoong nagcaroon nang malaquing +nasà, na caracaraca,y, nacalimutan ang lahat na inihatol sa caniya +nang may puring Capitan na taga Hamburgo, at gayon din naman ang +pinagticahan niya sa loob na pagouî sa bahay nang caniyang man~ga +magulang. + +Datapoua,t, nang siya,y, macapagisip-isip, ay sinabi niya sa Capitan: +«aco,y, ualang salapì cundi tatatlong guinea. ¿Saan co gugugulin itong +caunting puhunan sa paghahanap buhay sa bayang paroroonan natin?» + +--«Pahihiramin quita nang anim, ang uicà nang Capitan; at mayroon ca +nang sucat icapamili nang pagtutubuan nang malaqui sa Guinea, cung +tayo,y, sasangayunan nang capalaran.» + +--«¿At ano ang nararapat cong bilhin?» ang tanong ni Robinson.--«Ang +sagot nang Capitan, ay man~ga sarisaring bagay, para nang man~ga +laroan, man~ga abalorio, man~ga sundang, man~ga gunting, at iba pang +mumurahin, na totoong naiibigan nang man~ga taga África, na babayaran +sa iyo nang totoong mahal; ang ibabayad sa iyo,y, guintò, garing at +iba pang bagay.» + +Capagcarin~gig nito, ay malaquing touà ni Robinson, at nacalimutan ang +caniyang man~ga magulang, ang caniyang man~ga caibigan at bayan, at +naguicà nang malaquíng caligayahan: «pinasisiya co na sa loob ang +sumama sa iyo, maguinoong Capitan.» Nagcamay sila, tandà nang canilang +pagcacasundò sa paglayag. + +Si Juan. Natapus na: hindi co na caaauaan, cahit anong mangyaring +sacunâ diyan sa hunghang na cay Robinson. + +Ang ama. ¿Diyata,t, di mo na caaauaan siyang mulî? + +Si Juan. Hindi na pô: yayamang siya,y, totoong tampalasan, na nuling +nacalimot sa caniyang catungculan sa man~ga magulang niya, ay +nararapat namang parusahan siyang mulî nang Dios. + +Ang ama. ¿At inaacalà mo bagang ang isang caauaauang tauo, na +nacalimot sa caniyang man~ga magulang, at pinipilit niya ang Dios na +siya,y, parusahan, at nang magbago ang caniyang loob, ay di caya dapat +cahabagan? Tunay n~ga at siya rin ang naguing dahil nang lahat nang +sacunang sucat marating niya; datapoua,t, dahil dito,y, ¿di caya lalò +pang iquinapaguiguing cahabaghabag niya? ¡O anac co! Yadia ca nang +Dios, at caming lahat naman, sa lalong caquilaquilabot sa man~ga +capighatian, ang pagcaquilala baga na ang sinoman ay siyang nagcusang +gumauà nang sauì niyang capalaran. Cailan ma,t, macaririn~gig tayo na +may caauaauang tauo, ay acalain natin na siya,y, ating capatid na +nasisinsay: tan~gisan natin ang caniyang capahamacan, at dalan~ginan +natin sa lan~git ang caniyang cagalin~gan. + +Sandaling ualang umiimic na sinoman, at pagcatapus ay ipinatuloy nang +ama ang pagsasalita. + +Nagmadaling lumacad si Robinson sa ciudad, ipinamili ang caniyang +siyam na guinea nang man~ga calacal na sinabi sa caniya nang Capitan, +at ipinadala sa sasac-yan. Nang macaraang ilang arao, sa pagca,t, ang +panahon ay mabuti, ay tumulac na sila, at naglayag na patun~go sa +Guinea. + +Ang ina. Tila panahon na namang nararapat na tayo,y, lumayag na +patun~go sa bahay, at tayo,y, cumain nang hapunan. Matagal náng +lumubog ang arao. + +Si Teodora. Ualà pa acong ibig na cumain nang hapunan. + +Si Luisa. Aco man, lalò co pang ibig ang maquinyig. + +Ang ama. Bucas, bucas, man~ga anac co, ipatutuloy natin ang +pagsasalità nang nangyari cay Robinson. N~gayo,y, tayo,y, cumaing +maaga, na para nang dati. + +Ang Lahat. Tayo,y, cumain nang hapunan. + + + + +=ICALAUANG HAPON.= + + +Sa icalauang arao nang hapon, ay sila,y, naparoon sa dating +pinagsalitaanan, at pinatuloy nang ama ang pagsasalità: + +Itong bagong pagtulac ni Robinson ay totoong mabuti na para nang una. +Dumaan na silang ualang munting sacunà sa Calés, sa canal na tinatauag +na de la Mancha, at n~gayo,y, na sa sa guitnà na sila nang Océano +Atlántico. Dito,y, sinalun~gat sila nang han~gin na mahabang arao at +palaguing ipinapadpad sila sa dacong América. + +Tingnan ninyo, man~ga anac co: dala co ang malaquing mapa na dito,y, +mamamasdan ninyong mabuti ang dapat tun~guhin nang sasac-yan, at sa +pagca,t, napilitang malayò dito dahil sa han~gin. Sa dacong ito sana +ibig macarating; datapoua,t, sa pagca sinasalun~gat nang han~gin, ay +napapatun~go sila sa dacong América. Aquing ilaladlad ang mapa, at +cung cailan~gan ay matingnan natin. + +Isang gabi ay sinabi nang piloto na may naquiquita siyang apuy sa +dacong malayo, at bucod dito,y, may naririn~gig siyang putoc nang +cañon sa lugar ding yaon. Ang lahat ay nan~gagaquiatan sa cubierta, at +naquita nila ang apuy, at narin~gig nilang maliuanag ang putoc nang +cañon, tiningnang magaling nang Capitan sa caniyang mapa; at naquitang +sa lugar na yaon ay ualang lupang anoman sa loob nang sandaang leguas, +at inisip nang lahat na ang apuy na yaon ay nangagaling sa isang +sasac-yang nasusunog. + +Caracaraca,y, tinicà nilang umabuloy, at pinihit ang sasac-yan sa +lugar na yaon, at di pa nalalao,y, natalastas nila ang catutoohanan +na may isang sasac-yang malaqui na nagninin~gas. Pagdaca,y, nagutos +ang Capitan na magpaputoc nang cañon, at nang matalastas niyong man~ga +caauaauang tauo na nalululan sa sasac-yang yaon, na nalalapit sa +canila ang isang sasac-yan na madaling aabuloy sa canila. Di pa +nalalaong nagpapaputoc, ay naquita nilang biglang tumapon ang +sasac-yang nagninin~gas, casabay ang isang malaquing ugong, at namatay +ang apuy. Dapat na matalastas na ang nin~gas ay dumating sa Santa +Bárbara, sa macatouid, ay doon sa pinaglalag-yan nang pólvora sa +sasac-yan. + +Di pa nila naaalaman cung ano ang sinapit niyong man~ga caauaauang +tauo. N~guni,t, dapat hinalain na sila,y, nacalipat sa canilang man~ga +bangca bago nagputoc ang sasac-yan; dahil dito,y, hindi itiniguil nang +Capitan ang pagpapaputoc nang cañon sa boong magdamag, at nang +matalastas nang man~ga na sa pan~ganib ang quinalalag-yan nang +sasac-yang ibig tumulong sa canila, at ipinasabit naman ang lahat nang +man~ga farol at nang maquita nila. Sa quinabucasa,y, naquita nila sa +largavista ang dalauang bangcang punó nang tauo na ipinaghahampasan +nang alon. Dapat matalastas na ang han~gin ay sual sa canila, at +sila,y, nagsisigaod sa boong macacayanan nang macarating sa sasac-yan. +Capagdaca,y, ipinagutos nang Capitan na iban~gon ang bandila, at nang +matalastas nila na natatalaga sa pagabuloy at pagtangap sa canila. +Saca biglang inilapit ang sasac-yan sa canila; at sa loob nang +calahating oras ay sila,y, inabutan. + +May pitong puo catauo, na babayi,t, lalaqui at man~ga batà, at silang +lahat ay pinasacay sa sasac-yan. ¡Anong diquit tingnan yaong man~ga +caauaauang tauo, niong mailigtas sa apuy at pagcalunod! ang iba,y, +hungmihiguit sa malaquing toua; ang iba,y, sungmisigao na parang hindi +pa natatapus ang capan~ganibang canilang pinagdaanan. Mayroong +nagsisilucso sa magcabicabilà nang sasac-yan na parang man~ga ulol; +mayroong namumutlâ ang muc-hâ na ipinaquiquilala ang malaquing +cadalamhatian nang canilang loob. Mayroon namang nan~gagtataua na +parang han~gal, nan~gagsasayauan at nagsisigauan sa malaquing touà; +ang iba,y, hindi naman macapan~gusap na parang napipi at nan~gaualang +diua, na di matutong magsalità cataga man. Cun minsa,y, naniniclohod +ang iba sa canila, itinataas ang man~ga camay sa lan~git, at +nagpapasalamat nang malacas sa Pan~ginoong Dios, at halos +pinaghimalaan sila sa pagcaligtas sa gayong capan~ganiban; cung +minsa,y, biglang tungmitindig, pinupunit ang canilang man~ga damit, +nananan~gis at nahahapay na parang man~ga patay, at nalalaon bago +pagsaolan nang hinin~ga. Ualang marinero, cahit anong tigas nang loob, +na sa pagcaquita nang gayong lagay, ay di tumulò ang luhà. + +Doon sa man~ga cahabaghabag na tauo ay mayroong isang Sacerdoteng +batà, na natutong gumauà nang dapat gauin. Bahaguia na lamang +sungmasayad ang paa sa sasac-yan, ay naniclohod at idinamag ang muc-hâ +sa lupà, na parang ualang caramdaman. Dinulog siya nang Capitan at +aabuluyan, na ang isip ay siya,y, naghimatay datapoua,t, sinabi sa +caniya nang Sacerdote nang boong capayapaan: «pabayaan ninyo acong +magpasalamat sa May-capal, sa pagca,t, inibig na cami iligtas; +pagcatapus ay pasasalamatan cayo namin naman dahil sa malaqui ninyong +caauaang gaua sa amin.» Dito na lungmayò ang Capitan nang malaquing +galang. + +Ang Sacerdote ay lungmagui sa ganitong lagay na man~ga ilang minuto; +pagcatapus ay tungmindig na natotouà, hinanap ang Capitan, at +ipinaquilalang muli ang caniyang pagpapasalamat. Saca hinanap ang +caniyang man~ga casamahan sa paglayag, at pinagsabihan nang ganito: +«man~ga catoto co, sumapayapà cayo. Minarapat nang Pan~ginoon nang +dilang caauaan na iligtas cayo nang caniyang maauaing camay. ¿Baquit +pinaliliban ninyo ang mapacumbabang paggagauad nang pagpapasalamat sa +caniya dahil sa di ninyo inaasahang pagcaligtas nang inyong buhay?» +Maraming nagsisunod sa cahatulang ito. + +Dito minulan ang pagsasalitâ na cung sino sila, at ang sa canila,y, +nangyari. Ang nasunog na sasac-yan ay isang malaquing dâong francés na +man~gan~galacal, na naglalayang sa Quebec. Tingnan ninyo ang nangyari +papatun~go dito sa lugar nang América. Nacaquita sila nang apuy sa +cámara, at biglang lungmaganap, na di nacuha nilang patayin, at ang +nagaua lamang nila ay ang pagpapaputoc nang cañon, at ang paglipat sa +man~ga bangca na di na nila natalastas cung ano ang sasapitin nilang +capalaran. Ang lalong daquilang capan~ganiban, na sa caquilaquilabot +na sandaling yaon ay ang baca ilubog sila nang han~gin sa dagat, +yayamang ang canilang sinasac-yan ay man~ga bangca lamang, ó baca +sila,y, mamatay sa gutom at uhao, ay caunting tinapay at tubig lamang +na cacanin sa man~ga ilang arao ang canilang dalang baon. + +Si Cárlos. ¿At anong cailan~gan nilang magdala nang tubig, cung +sila,y, na sa sa ibabao nang tubig? + +Ang Ama. Cárlos, ¿nacacalimutan mo na na ang tubig sa dagat ay totoong +maalat at masaclap na di maiinom nino man? + +Si Cárlos. Oo n~ga pala. + +Ang Ama. Dito sa casindacsindac na calagayan ay narin~gig nila ang +man~ga putoc nang cañon sa isang sasac-yan; at saca naquita nila ang +man~ga nabibiting farol. Nagdaan nang calungcotlungcot ang magdamag sa +pan~gin~gilabot at pagasa, na palagui silang sinasalun~gat nang alon, +bagama,t, pinagpipilitan nilang totoo na macalapit sa isang sasac-yan. +Sa catapusa,y, siyang pagliliuanag na nagbigay hanga sa canilang +capighatian. + +Sa boong oras na ito ay sinasalaguimsiman si Robinson nang man~ga +caquilaquilabot na panimdim. «¡Man~ga lan~git! ang uicà sa caniyang +sariling loob. Cung sa man~ga tauong ito,y, dili dapat maualan nang +man~ga calolouang totoong mabubuti, ay nacaranas sila nang daquilang +casacunaan, ¡ano ang aasahan co na isang palamara sa aquing man~ga +caauaauang magulang!» Di siya patantanin nang panimdim na ito, +nagdaramdam ang caniyang pusò nang isang malaquing capighatian; at +namumutla,t, di macaimic, capara nang isang tauong sinisisi nang +caniyang conciencia, ay nacaupong di macaquibo sa isang suloc. +Binig-yan nang paginom na icaguiguinhaua ang man~ga tauong +sinaclolohan, at nang magsauli ang naualang lacás nang canilang +capaguran. + +Pagcatapus nito,y, ang pinacapunò sa magcacasamang ito ay cungmuha +nang isang supot na punò nang salapi, lumapit sa Capitan, at sinabi sa +caniya, na yaon lamang ang canilang nacuha sa lungmubog nilang +sasac-yan; na inihahandog sa caniyang parang isang munting tandâ nang +canilang pagquilala nang utang na loob sa pagliligtas niya sa canilang +buhay. «Houag ipahintulot nang Dios, ang sagot nang Capitan, na aquing +tangapin ang ibinibigay ninyo. Ualà acong guinauà cundi ang inihahatol +nang pagcacaauang gauà; at inaasahan co naman na siya ninyong gagauin +sa amin, cung cami ang nagcaganoon.» + +Ualang pinaquinabang ang muli,t, muling pagpipilit nang tauong yaon +na tangapin ang ibinibigay niyang salapi; sa pagca,t, ayao na totoong +pumayag ang Capitan, at hinin~ging magsalità siya nang ibang bagay. +Pinagusapan nila cung saan magsisiahon ang man~ga francés na canilang +sinaclolohan. Hindi nararapat na sila,y, dal-hin sa Guinea: ang una,y, +sa pagca,t, totoong mabigat sa man~ga caauaauang tauong yaon ang +sila,y, pilitin sa isang mahabang paglayag na patun~go sa isang bayan +nang ualà silang cailan~gang anoman; at ang icalaua,y, sa pagca,t, sa +sasac-yan ay ualang maraming pagcain na quinacailan~gan sa gayong +caraming tauo. + +Sa catapusa,y, pinasiya sa loob nang magandang loob na Capitan na +magpaliguid nang man~ga ilang daang leguas, at nang mapaahon yaong +man~ga caauaauang tauong canilang sinaguip sa Terranova, na doo,y, di +sila mauaualan nang sasac-yan sa pagtun~go sa Francia, sa alin man sa +man~ga sasac-yan nang man~ga francés na nanghuhuli nang isdang +bacalao. + +Si Luisa. ¿Ano ang panghuhuli nang bacalao? + +Si Juan. ¿Di mo natatalastas ang sinasalità nang ating ama sa man~ga +bacalao na nanggagaling sa dagat na malamig, hangan sa dumating sa +man~ga cababauan sa Terranova na doon sila hinuhuli? + +Si Luisa. Oo n~ga naalaala co na. + +Ang Ama. Dumating n~ga sila sa Terranova, sa pagca,t, capanahunan na +totoong nanghuhuli nang bacalao, ay nacatagpò sila nang man~ga +sasac-yan nang man~ga francés na linulanan nila. Di sucat maipahayag +nang bibig ang canilang pasasalamat sa magandang loob nang Capitan. +Bahaguia na lamang cacalilipat sila sa sasac-yan nang man~ga taga roon +sa canila, ay sila,y, nagbalic at napatun~go sa Guinea, sinang-ayunan +naman sila nang han~gin. Tungmatacbo ang sasac-yan sa tubig, na para +nang ibong lungmilipad sa impapauid: sa sandaling panahon ay naraanan +nila ang maraming leguas, at ualang totoong iquinatotouà ang ating +Robinson, yayamang siya,y, totoong maiinipin, na para nang madali ang +anomang bagay. + +Pagcaraan nang man~ga ilang arao, sa pagpapatuloy nila nang paglayag +na patun~go sa dacong Timogan, ay biglang naquita nila ang isang +sasac-yan na lungmalapit sa canila; at nang macaraan ang ilang +sandali ay nacarin~gig sila nang putoc nang cañon na hungmihin~gi +nang tulong, at naquita nilang sira na ang palo nang trinquete at ang +bauprés. + +Si Nicolás. ¿Ano po ang bauprés? + +Ang Ama. Inacalà cong di mo pa nalilimutan. + +Si Nicolás. Naalaala co na: ang bauprés ay isang palong munti na hindi +nacatayo na para nang iba; cundi nacahiga na na sa unahan nang +sasac-yan, na para siyang pinaca tucâ nang daong. + +Ang Ama. Oo n~ga; lungmapit n~ga sila sa sasac-yang nasiraan; at nang +malalapit nang sucat macapagabutan nang salitâ, ay nan~gagsigauan ang +man~ga na sa tabi nang sasac-yan nang calumbay lumbay, na ang uica,y, +ganito: saclolohan ninyo itong sasac-yang punò nang man~ga caauaauang +tauo, na cundi ninyo cahahabagan ay man~gamamatay. + +Itinanong sa canila cung baquit sila nagcaganoon; at sungmagot ang isa +sa canila nang ganito: cami ay man~ga inglés na napapatun~go sa pulong +tinatauag na Martinica na nasasacupan nang Francia. Tingnan ninyo, +man~ga anac co: ang Martinica ay na sa sa guitna nang América.) Cami +ay maglululan nang café, at nang cami,y, nadodoong na roon at +papatulác na, ay umahon ang aming Capitan at ang contra-maestre dahil +sa bibili nang man~ga ibang bagay. Habang aming inaantay ay +lungmalacas na totoo ang han~gin na may catacottacot na ipoipo, na +naputol ang lubid na tali sa sinipete; at cami napatulac sa calautan +nang dagat na di namin mapiguilpiguilan. Ang bagyó.... + +Si Teodora. ¿At anong cahulugan nito? + +Ang Ama. Ang bag-yó ay isang totoong malacas na han~gin na hungmihihip +na parang ipoipo, at nangagaling sa man~ga nagcacasalusalubong na +han~gin. + +Tatlong arao at tatlong gabi na di tungmatahan ang mabilis na han~gin; +nabali ang tatlo naming palo, at sinoman sa amin ay di marunong +magpalacad nang sasac-yan. Siyam náng lingo na cami ay lulutanglutang +sa guitna nang caragatan; natapus nang lahat ang aming baon at marami +sa amin ang mamamatay sa gutom. + +Capagcarin~gig nang salitang ito, ay ang mabuting loob na Capitan +caracaraca,y, lumulan sa bangca, at nagdala nang camunting pagcain, +saca lumipat sa cabilang sasac-yan na casama ni Robinson. + +Naquita nila ang man~ga tauo sa isang calagayang cahabaghabag. Ang +lahat ay nan~gagugutom, at ang iba,y, bahaguia na lamang macatayò. +Datapoua,t, capagcapasoc sa cámara ... ¡Ó Dios! ¡Caquilaquilabot na +bagay! isang ina na may isang anac at isang alilang batà ay +nan~gacasubasob, at ayon sa canilang calagayan ay man~ga patay na sa +caculan~gan nang pagcain. Ang ina,y, naninigas na nacaupò sa +calaguitnaan nang dalauang upuang nagcacatali, at nahihilig ang ulo sa +isang panig nang sasac-yan: ang alila,y, nacabulagtâ sa caniyang +siping na totoong habà at nacatan~gang mahigpit sa isang paa nang +mesa; ang binata,y, nacahilig sa isang hihigan, at naquiquita pa sa +bibig ang capisang na balat na quinain na ang calahati. + +Si Luisa. Sinasalità pò ninyo sa amin ang man~ga bagay na totoong +calumbaylumbay. + +Ang Ama. May catouiran ca. Hindi co naalaalang ayao cayong maquinyig +nang man~ga bagay na calumbaylumbay. Liligtaan co ang sacunáng ito. + +Ang Lahat. Houag pô, houag pô. + +Si Luisa. N~gayo,y, masasalità na ninyong lahat. + +Ang Ama. Cung gayon ang ibig ninyo, ay sasabihin co muna, cung sino +ang man~ga cahabaghabag na nahahandusay sa isang cahambalhambal na +calagayan. + +Ito,y, man~ga sumacay sa sasac-yang yaong galing sa América na +patun~go sa Inglaterra; at ang lahat nang casacay ay nan~gagpapatotoo +na totoong mabubuting tauo. Totoong malaqui ang pagibig nang ina sa +anac, na ayao cumain nang anoman, at ibinibigay na lahat sa caniyang +anac; at gayon din naman itong mabuting anac na ang lahat ay +ipinacacain sa caniyang ina. Ang tapat na loob na alilang babayi ay +totoong nagpipighati dahil sa caniyang man~ga pan~ginoon na mahiguit +sa pagpipighati niya sa caniyang sarili. Inacalang patay na ang +tatlong ito; datapoua,t, hindi naglaon at napagtalastas na may +natitira pang caunting buhay, sa pagca,t, bahaguia na lamang binusan +ang bibig nang caunting sabao ay iminulat na marahan ang canilang +man~ga mata. Ang ina,y, totoong nanghihinà na, na hindi macalagoc nang +anoman, at ipinaquilala na ang ibig lamang niya ay ang calin~gain ang +caniyang anac. Sa catunaya,y, mapamayamaya ay nalagot ang hinin~ga. + +Sa pagcacalin~ga at pagbibigay nang cagamutan sa dalaua, ay +pinagsaulan, sa pagca,t, man~ga batà pa, ay nan~gabuhay. Datapoua,t, +nang maquita nang binatà na ang caniyang ina ay patay na, ay totoong +nagpighati siya, na dahil dito,y, siya,y, nalugmoc na muli, at totoong +matagal bago siya pinagsaulan. Sa catapusa,y, nabuhay din ang binatà +at ang alilang babayi. + +Ang guinaua nang Capitan ay cungmuha nang man~ga pagcaing baon na +totoo nilang quinacailan~gan sa sasac-yan. Ipinagutos sa caniyang +man~ga anloagui na gauin ang man~ga casiraan sa caniyang sasacyan; +itinurò sa man~ga tauo ang nararapat gauin nang dumating agad sa +man~ga pulóng Canarias na siyang totoong nalalapit doon; at lumayag +naman siya na paparoon, at nang siya,y, macacuha nang ilang bagay na +sucat dal-hin sa sasac-yan. Ang isa sa man~ga pulóng ito ay tinatauag +na Tenerife, para nang natatalastas ninyo. + +Si Enrique. Oo n~ga; iya,y, nasasacop nang hari sa España. + +Si Juan. Na pinangagalin~gan niong totoong mabuting alac na tinatauag +na de Canarias ... + +Si Teodora. At ang man~ga tubó na guinagauang asucal ... + +Si Luisa. At yaong man~ga ibong totoong maririquit ... ¿Di pò baga +catotoohanan? + +Ang ama. Totoo n~ga; sa pulóng ito,y, lumunsad ang Capìtan, at diyan +umahon si Robinson na casama niya. ¡Gaano ang touà niya sa panonood +niong man~ga ubasang totoong maririquit, at sa pagcain niong man~ga +ubas na totoong masasarap! + +Si Juan. At maquiquita naman niya ang pagyurac sa ubas at nang mapisà +at gauing alac ang catás. + +Si Luisa. ¿Paa baga ang iniyuyurac? + +Si Juan. Mangyari. + +Si Luisa. Aco,y, hindi iinum niyan, sa pagca,t, niyuyuracan nang paa. + +Si Nicolás. Hindi naman cailan~gan; sa pagca,t, sinabi sa atin nang +ating ama na ang alac ay masamâ sa man~ga batà. + +Ang ama. Gayon n~ga: ang man~ga batang nararatihang uminom nang alac ó +iba pang licor na matatapang ay nanghihinà ang catauan, at pungmupurol +ang ulo. + +Si Juan. Cung gayo,y, hindi cami iinom nang alac. + +Ang ama. N~gayon, naguing cailan~gan nang Capìtan na tumiguil na +sandaling panahon sa pulóng yaon, at nang ipagauà ang caniyang +sasac-yan na may munting casiraan, ay ang ating Robinson ay nainip +caracaraca sa pagtira doon; sa pagca,t, totoong mainipin at salauahan, +ay ibig niyang umalis na at magala ang boong mundo. Niyao,y, dumating +ang isang sasac-yang portugués na nangaling sa Lisboa, at daraan sa +Brasil, caharian sa América meridional. + +Si Enrique. _(Itinurò ang mapa at saca tumanong.)_ ¿Ang Brasil pò +baga,y, di itong lugar na di pa nalalaong nasasacop nang man~ga +portugués, at doo,y, maraming totoong guintô at man~ga batóng +mahalaga? + +Ang ama. Oo n~ga. Naquipagcaibigan si Robinson sa Capitan nang +sasac-yang ito; at bahaguia na lamang narin~gig ang guintô at man~ga +batóng mahalaga, ay totoong nagpapacamatay nang pagparoon sa Brasil at +nang punoin niya ang caniyang supot nang naturang guintô at maririquit +na bató. + +Si Nicolás. Datapoua,t, ¿di caya niya naaalaman na sinoma,y, di +macacucuha niyong man~ga guintò at man~ga batóng yaon, sa pagca,t, ari +nang hari sa Portugal? + +Ang ama. Dito mo maquiquita na si Robinson ay hindi nacatatalastas +nito, sa pagca,t, sa caniyang cabataan ay ayao bumasa,t, magaral nang +anoman. Sa maquita n~gang siya,y, ipagsasama nang Capitang portugués +na di papagbabayarin nang anomang, at bucod dito,y, ang sasac-yan nang +man~ga inglés ay matitiguil na may labing limang arao, ay hindi na +napiguil ang caniyang sariling loob sa pagnanasang macaquita nang +man~ga bago,t, bagong lugar; at sinabi niyang tuloy sa mabuti niyang +caibigan na Capitang inglés, na siya,y, iiuan, at sasacay siya na +patun~go sa Brasil. Itong Capitan, na nacatalastas sa bibig din ni +Robinson na siya,y, umalis na ualang pahintulot at di naaalaman nang +caniyang man~ga magulang, ay natouang di hamac na mapahiualay sa +caniya. Ipinatauad ang salaping ipinautang sa caniya sa Inglaterra, at +sa pagpapaalam niya ay siya,y, pinabaunan nang mabubuting cahatulan. + +Sumacay na si Robinson sa daong nang man~ga portugués, at naglayag na +patun~go sa Brasil at pinatnugutan naman nang mabuting panahon na +man~ga ilang arao. Datapoua,t, di caguinsa guinsa,y, hinampas sila +nang caquilaquilabot na han~gin. + +Ang bumubulang alon na bumaban~gon at napaiitaas na parang isang +malaquing bahay, ay humahampas sa sasac-yan na ibinababa at itinataas; +di nagtatahan ang samà nang panahon sa loob nang anim na arao na +ualang licat, na iquinalayong lubhâ nang daong na di na maalaman nang +Capitan at nang piloto cung saan sila naroroon. Gayon ma,y, inacalà +nila na sila,y, di lubhang nalalayô sa man~ga pulò nang man~ga +Caribes, na dito,y, maquiquita ninyo sa mapa na na sa calaguitnaan +nang man~ga Antillas menores. + +Nang magumaga nang icapitong arao ay nagbigay nang isang malaquing +touà ang isang marinero na biglang sumigao nang ganito: lupà, aniya, +lupà. + +Ang ina. Datapoua,t, bayaan nating sila,y, lumapit sa lupà, at tayo,y, +lumapit naman sa pagcain nang hapunan, na nagaantay na. Bucas ay +matatalastas natin ang nasapit nila. + +Si Teodora. ¡Ay, ina co! pabayaan pô ninyong mapaquingan namin hangang +sa umahon man lamang, at cung ano ang sinapit nila roon. Malaqui ang +pagcaibig cong cumain na lamang nang caunting tinapay, nang aco,y, +matira rito sa paquiquinyig nang salitâ, cung ipatutuloy nang aquing +ama. + +Ang ama. Mangyayari namang tayo,y, cumain nang hapunan dito sa parang. + +Ang ina. Cung siyang ibig mo ay ipaguutos cong dalhin dito ang +hapunan: at samantalang hindi dumarating, ay tumahimic tayo at +paquingan natin ang salità. + +Ang lahat. ¡Cung gayo,y, mabuti! + +Ang ama. Ang lahat ay umac-yat sa ibabao nang cubierta at titingnan +ang sinasabi nang marinero na lupà na inaasahan nilang aahunan. +Datapoua,t, sa oras na yaon ay ang boò nilang catouaan ay naguing +isang caquilaquilabot na catacutan. Nasadsad ang daong; at ang lahat +nang na sa ibabao nang cubierta ay nan~gahapay sa malacas na +pagcayugyog nang sasac-yan. + +Nasadsad ang sasac-yan na parang ipinacò sa pungtod ó cababauan. Ang +man~ga alon ay umaapao na sa cubierta, at nang houag silang malan~goy +ay nagtagò sa camara. + +Dito,y, nacarin~gig nang man~ga cahambalhambal na pagsisigauan, +pagiiyacan at pananaghoy na macadudurog sa isang pusò mang bató. Ang +iba,y, nagdarasal; ang iba,y, sumisigao; ang iba,y, linalabnot ang +canilang buhoc: marami namang hindi macaquibò na anaqui,y, man~ga +patay, at isa rito,y, si Robinson, na hindi maalaman ang caniyang +gagauin at cung ano ang nangyayari sa caniya. + +Datapoua,t, caracaraca,y, nagsigauang ¡nahati ang sasac-yan! Itong +caquilaquilabot na balità ay parang nacaguising sa canila. Ang lahat +ay nagsiabuloy sa pagcuha nang bangcà, at ang lahat ay nagsilipat +doon. Datapoua,t, totoong maraming tauo ang lumulan, na halos lumubog +ang bangcâ; at bahaguia na lamang lumilitao sa tubig nang isang +dangcal. Ang lupa,y, totoong nalalayô, at totoong humahagunot ang +han~gin, at inacalà nilang isang bagay na dili mangyayari na macasapit +sa cati. Gayon ma,y, pinagpilitan nilang guinaod; at nacalalapit na +sila nang caunti sa lupà ay caracaraca,y, naquita nila ang isang +malaquing alon na parang bundoc. Sa malaquing catacutan ay dili +macaquibo, nabitauan ang man~ga gaod at dumating ang caquilaquilabot +na sandalî na ang malaquing along yaon ay bumulusoc sa bangcâ, na +iquinataob, at linamon nang dagat ang lahat nang nasasacay. + +Dito itiniguil nang ama ang pagsasalitâ; ang man~ga batang +naquiquinyig ay nan~galulumbay at hindi macaimic; at mayroon pang di +mangyaring dili humibic sa malaquing habag. + +Sa catapusa,y, dumating ang ina na may dalang hapunan, at siyang +iquinalibang nila sa gayong pan~gin~gilabot. + + + + + + +=ICATLONG HAPON.= + +Si Teodora. ¡Ay, ama co! ¿Diyata,t, ang caauaauang si Robinson ay +napahamac? ¿Tunay pô bagang namatay siya? + +Ang ama. Iniuan natin siya cahapon na na sa isang malaquing +capan~ganiban nang buhay. Ang bangcâ ay nataob; at hinigop siya nang +dagat at ang lahat niyang man~ga casama. Datapoua,t, ang alon ding +yaon ang nagpadpad sa caniya sa dacong tabi. Inihampas siya nang +totoong malacas sa isang bató, at ang calacasan nang pagcasacsac ay +natauohan si Robinson sa caniyang pagcaliping. Iminulat ang man~ga +mata, at naquita niya, bagama,t, di niya asahan, na siya,y, nalalapit +sa cati, pinagpilitan niyang siya,y, macarating sa lupà. + +Dumating n~ga siya sa lupà; datapoua,t, bigla siyang naghimatay, at +nalaong oras na di siya nacaalam nang pagcatauo. Sa catapusa,y, +pinagsaulan, nagban~gon at nagtin~gintin~gin.... Datapoua,t, ¡laquing +saquit! ang daong, ang bangcà, ang caniyang man~ga casamahan ay +naualang lahat: ualang natitirang anoman cung di ilang man~ga tablang +pisang pisang na ipinapadpad nang alon sa tabi. At siya lamang ang +hindi namatay. + +Nan~gin~ginig siya, at nalilitó sa guitna nang caligayahan at +catacutan, naniclohod siya; at itinaas ang man~ga camay sa lan~git, ay +napasalamat nang malacas na tumutulò ang luhà sa Pan~ginoon nang +lan~git at lupà, at sa masintahing Vírgen dahil sa tan~ging biyayang +pagliligtas sa caniya. + +Si Enrique. Datapouà nama,t, ¿baquit iniligtas n~gayon si Robinson +lamang, at pinabayaang mamatay ang lahat? + +Ang ama. At sabihin mo sa aquin, Enrique, ¿maipahahayag mo sa aquing +palagui ang cadahilanan na cung baquit caming man~ga matatandâ na +tunay na umiibig sa inyo ay guinagauâ namin sa inyo ang gayo,t, gayong +bagay? + +Si Enrique. Hindi pò. + +Ang ama. Ilagay natin sa halimbauà. Niyong arao na ang panahon ay +mabuti at ibig nating lahat na magalio sa halamanan nang man~ga +fresas, ¿ay ano ang aquing guinauà? + +Si Enrique. Hindi co nalilimutan: si Nicolás ay natira sa bahay; at +aco,y, pinaparoon sa Vandesbec, at hindi halamanan nang man~ga +fresas. + +Ang ama. ¿At baquit nagban~gis aco cay Nicolás, na hindi co pinayagang +sumama sa atin? + +Si Nicolás. Ah! natatalastas cong magaling, sa pagca,t, sinundò aco ni +Roberto at dinala aco sa bahay nang aquing man~ga pinsan, na matagal +náng hindi co sila naquiquita. + +Ang ama. At ¿di caya lalò cang naalio roon sa cung icao ay sumama sa +pagcaroon sa halamanan? + +Si Nicolás. Mangyari pô. + +Ang ama. Cung gayo,y, tingnan mo: natatalastas cong hahanapin ca ni +Roberto; at caya n~ga ipinagutos co na icao ay matira sa bahay. At +icao, Enrique, ¿sino ang naquita mo sa Vandesbec? + +Si Enrique. Ang aquing ama at aquing ina na naroon. + +Ang ama. Ito naman ay naaalaman co, at tingnan mo at inutusan quita sa +Vandesbec, at hindi sa halamanan nang man~ga fresas. Hindi ninyo +natatalastas ang man~ga cadahilanan at aquing adhicà. Datapoua,t, +itatanong ninyo sa aquin, ¿cung baquit hindi co sinabi sa inyo ang +man~ga cadahilanang ito? + +Si Enrique. Nang lalò caming maligaya, cung maquita namin ang aming +man~ga magulang at man~ga pinsan na hindi namin inaasahan. + +Ang ama. Ito n~ga ang catotohanan. At n~gayon, man~ga anac co, +¿inaacalà baga ninyong di iibiguin nang Dios ang caniyang man~ga anac, +sa macatouid, ay ang lahat nang man~ga tauo, na para nang pagibig man +lamang namin sa inyo? + +Si Teodora. Tunay n~ga pò, at lalong malaqui pa ang pagibig nang Dios +sa pagibig ninyo. + +Ang ama. At ¿di mamacailang inulit-ulit co sa inyo, na natatalastas at +naquiquilala nang Dios ang lahat na mahiguit sa atin, man~ga hamac na +capal, na sa ating mapurol na caisipan ay madalas na di natin +naaalaman ang nauucol sa atin? + +Si Enrique. Pinaniniualaan co; sa pagca,t, ang Dios ay mayroong isang +carunun~gang ualang hangan, at natatalastas ang lahat nang mangyayari; +datapoua,t, tayo,y, hindi. + +Ang ama. Cung sa bagay ay totoong iniibig nang Dios ang lahat nang +man~ga tauo, at baquit totoong marunong, na siya lamang ang nacaaalam +nang tunay na nararapat sa atin, ¿baquit caya di niya gagau-in ang +icagagaling natin? + +Si Teodora. Mangyayari pa na di siyang palagui niyang gagau-in. + +Ang ama. Datapoua,t, itatanong cong muli sa inyo: ¿sucat caya nating +matalastas na palagui ang man~ga cadahilanan na cung baquit guinagauà +sa atin nang Dios ang gayo,t, gayong bagay? + +Si Enrique. Sa bagay na iya,y, quinacailan~gan na tayo,y, dumunong na +para nang Dios. + +Ang ama. Cung gayon, Enrique, ¿ibig mo pa bagang ulitin ang itinanong +mo sa aquin, na cung baquit iniligtas nang Dios si Robinson, at +pinabayaang namatay ang iba? + +Si Enrique. Hindi pò; sa pagca,t, naquiquilala co náng yao,y, isang +tauong han~gal. + +Ang ama. Paniualaan n~ga natin, na ualang pagsalang may cadahilanang +inaadhicâ ang Dios sa pagpapahintulot na mamatay ang lahat nang man~ga +tauo, at ualang maligtas cundi si Robinson lamang. Mapaghahacahacà +natin cung ano ang man~ga cadahilanang yaon; datapoua,t, houag natin +acalaing ating natumpacan ang paghulà. Mangyayari, sa halimbauà, na +na tatalastas nang Dios na ang mahabang buhay ay icapapacasamá niyong +man~ga tauong inibig niyang man~gamatay; magdaralita nang malalaquing +cahirapan, ó magugumon sa pagcacasala; at caya n~ga inibig niyang +sila,y, dalhin sa cabilang buhay, at ang canilang caloloua ay inilagay +sa isang lugar, na pag nagcataon ay lalò pa silang mapapalad sa cung +sila,y, mabuhay dito sa mundo. Tungcol cay Robinson, marahil caya +inin~gatan ang caniyang buhay, ay nang ang man~ga cahirapan ay maguing +parang maestrong magturò sa caniya: sa pagca,t, ang Dios ay Amang +catouidtouiran, ay guinagamit naman niya ang man~ga cahirapan nang +icapagbagong buhay nang man~ga tauo, cung hindi macapucao sa canila +ang cagalin~gan niyang ualang hangan. + +Houag ninyong calimutan ito, man~ga anac cong iniibig: na sa inyong +buhay ay mangyayaring dumating sa inyo ang man~ga bagay na hindi ninyo +naaalaman. Cung gayo,y, bucod na di dapat ninyong salicsiquin ang +pinagcacadahilanan, ay sabihin ninyo sa inyong sarili: «natatalastas +nang Dios ang lalong nararapat sa aquin; at titiisin cong maligaya ang +pagsuboc na guinagauà niya sa aquing loob. Ang man~ga bagay na ito,y, +ipinahahatid sa aquin nang lalò acong bumuti: pagpipilitan co n~gang +aco,y, magcagayon, at tutulun~gan aco nang Dios sa pagpipilit na ito.» + +Si Enrique. ¿At ito baga ang isinasaloob ni Robinson sa caguipitang +yaon? + +Ang ama. Oo: nang siya,y, macaalis na sa gayong daquilang +capan~ganiban na icalalagot nang hinin~ga, at nang maquita niyang ualà +siyang casama sinoman, ay dito dinamdam sa caibuturan nang caniyang +pusò ang casam-an nang caniyang caugalian; dito naniclohod at +humihin~ging patauad sa Macapangyarihan dahil sa caniyang man~ga +casucaban, at nagtiticang totoo nang magbabago nang buhay, at cailan +ma,y, di na gagauang muli nang nalalaban sa caniyang conciencia. + +Si Nicolás. Datapoua,t, ¿pagcatapus ay anong guinauà? + +Ang ama. Nang macaraan na ang unang silacbo nang touà sa pagcalicas +nang caniyang buhay, ay pinasimulan ang pagdidilidili sa cahabaghabag +niyang calagayan. Pinaglin~gaplin~gap ang titig, ay ualang maquitang +ibang bagay cundi man~ga caparan~gang punô nang damó at man~ga punong +cahoy na ualang bun~ga, at ualang mapaghalatang anoman na may +tumahang tauo sa lupang yaon. + +Totoong caquilaquilabot ang caniyang calagayan sa pagtahan doong +nacaisaisa sa isang lupang di niya naquiquitaquita; datapoua,t, +nan~galisag ang caniyang buhoc, nang caniyang maalaalang doo,y, ualang +tumatahang tauo nang mahusay, cundi m~ga ganid na hayop at man~ga +tauong bundoc na dahil dito,y, di mapalagay muntî man. + +Si Cárlos. ¿Baquit pô? ¿mayroon pô baga namang man~ga tauong bundoc ó +bulobundoquin? + +Si Juan. Oo, Cárlos. ¿Di mo naririn~gig naman maminsanminsan tungcol +sa bagay na iyan? Doon sa malayong malayò ay may man~ga tauong parang +man~ga hayop ... + +Si Teodora. Ang man~ga tauong yaon ay hubò at hubad: caya n~ga acalain +mo cung paano sila ... + +Si Enrique. Oo; at ualang naaalaman, na hindi man lamang macagauà nang +isang bahay, hindi macapaghalaman at hindi macapagararo nang isang +buquid. + +Si Luisa. Ang quinacain ay lamangcati at isdang hilao. ¿Hindi pô baga +ganoon, ama co, ang salità ninyo sa amin? + +Si Juan. Totoo n~ga. ¿At maniniualà ca na yaong man~ga caauaauang tauo +ay hindi man lamang naaalaman cung sino ang lumalang sa canila, at +ualà namang macapagpahayag? + +Si Enrique. Caya n~ga, totoo silang malulupit, na ang iba sa canila ay +cumacain nang laman nang tauo. + +Si Cárlos. ¡Ay totoong masasamang tauo sila! + +Ang ama. ¡Totoong man~ga cahabaghabag na tauo! ang sasabihin mo. Dapat +n~ga silang cahabagan sa pagca,t, sa canila,y, ualang magturong +sinoman, at nabubuhay silang parang man~ga hayop. + +Si Cárlos. ¿Naparirito cayang mamacanacà sila? + +Ang ama. Hindi: ang lupang tinatahanan pa nitong man~ga cahabaghabag, +na capouà natin tauo, ay totoong malayô, na cailan ma,y, hindi sila +macaparirito sa Europa; at sa arao arao ay nababauasan sila, sapagca +ang ibang man~ga tauong matalas ang isip ay nan~gagsasadiyang +napaparoon sa canila, at tinuturoan sila nang catotoohanan at nang +mabubuting caugalian. + +Si Enrique. ¿Cung sa bagay ay may man~ga tauong bundoc doon sa lupang +quinapadparan ni Robinson? + +Ang ama. Ito ang hindi pa niya maalaman; datapoua,t, sa pagca,t, +narin~gig niya na may tumatahang tauong bundoc sa man~ga pulò nang +bahaguing yaon nang mundo, ay totoong natatacot siya na baca mayroon +naman sa tinatahanan niya; at ito,y, totoong nacapan~gin~gilabot sa +caniya, na iquinapan~gin~ginig nang boong catauan. + +Si Teodora. Pinaniniualaan co: sa pagca,t, hindi biro ang matagpuan +ang man~ga tauong bundoc. + +Ang ama. Sa pan~gin~gilabot ay hindi siya macagalao: ang camunting +in~gay ay quinatatacutan niya, at iquinapan~gan~galisag nang caniyang +buhoc; datapoua,t, sa malaquing cauhauan ay napilitan siyang gumalao, +at nang totoong hindi na niya matiis ay siya,y, lumacad na +nagpalibotlibot sa paghanap nang isang batis, hangan sa siya,y, +nagcapalad na nacaquita nang isang bucal nang tubig na totoong masarap +at malinao, na iquinapauî nang caniyang cauhauan. + +Si Teodora. ¡Ah, gaano ang touà co! + +Ang ama. Nagpasalamat sa Pan~ginoong Dios si Robinson, at inaasahan +naman na ipagcacaloob sa caniya ang pagcaquita nang macacain. Di, +aniya, aco pababayaang mamatay nang gutom niyong Pan~ginoong +nagpapacain sa man~ga ibon sa impapauid. Sa catunaya,y, hindi ang +gutom ang nacapagpapahirap sa caniya, sa pagca,t, dahil sa capighatian +at catacutan ay parang nalilimutan niya ang gauing pagcain. Ang lalò +niyang pinipita,y, ang pagpapahin~galay; sa pagca,t, sa totoong +panghihinà sa di mamagcanong cahirapang caniyang pinagdaanan, ay +bahaguia na lamang macatayò. Gayon ma,y, quinacailan~gan ang paghanap +nang caniyang matutulugan sa gabing yaon. Cung siya,y, matulog sa lupà +ay di malayong siya,y, lapitan nang man~ga tauong bundoc, ó man~ga +halimao, ay siya,y, lamunin. Anino man ay ualà siyang maquita saan man +nang bahay, cubo man ó yun~gib. Nananan~gis siyang ualang caaliuan, at +hindi niya maalaman cung ano ang caniyang gagauin. Sa catapusa,y, +pinasiya niya sa loob na tularan ang man~ga ibon, na humanap siya nang +sisilun~gan sa ibabao nang alin mang punong cahoy; at hindi nalaon at +nacaquita siya nang isang punò nang cahoy, na malagò at mayabong ang +man~ga san~ga, na doo,y, macauupò siya at macahihilig pa; baga ma,t, +totoong mahirap. Umac-yat na siya, nanalan~gin sa Dios, humilig na at +saca natulog. Sa pagtulog ay napapan~garap niya ang lahat nang +caniyang sinapit nang siya,y, mabagbag, balisang balisa sa bun~gang +tulog na ito, na parang naquiquita ang matataas na daluyon, at ang +pagcalubog nang sasac-yan; tila naririn~gig niya ang pagsisigauan at +pananaghoy nang man~ga tauo na nababagbag. Tila naquiquita niya ang +canìyang man~ga magulang na sinasalacay nang totoong malaquing hapis +at capighatian; na dahil sa caniya,y, nananan~gis at nananaghoy at +itinataas ang man~ga camay sa lan~git. Pinagpauisan si Robinson nang +malamig, at malacas na napasigao nang ganito: _Narito aco, man~ga +magulang co, narito aco_; at capagcauicà nito ay ibig niyang +magpatirapà sa canilang man~ga paanan, at naaalimpun~gatan ay gumalao, +siya n~gang pagcahulog sa punò nang cahoy. + +Si Luisa. ¡Ay! caauaauà si Robinson! + +Si Teodora. ¡A Dios! at namatay na, natapus na ang salità. + +Ang ama. Nagcapalad siyang hindi nahulog sa caitaasan nang cahoy, at +sa lupang caniyang linacpacan ay totoong malagò ang damó, caya hindi +totoong nasactan. Ang dinamdam lamang ay ang sangcap nang caniyang +catauan na tumamà sa pagcahulog; datapoua,t, inarì niyang ualang +anoman ang saquit na ito cung ihahalimbauà sa caniyang napanaguinìp. +Muling umac-yat sa punò nang cahoy, doo,y, nagpahin~galay hangan sa +namanaag ang arao, at samantalang pinagcucurocurò niya ang paraang +icaquiquita nang anomang pagcain. Salat na salat siya sa lahat nang +quinacain natin dito sa Europa: ualà siyang tinapay, ualà siyang +lamang cati, ualà siyang gulay, ualà siyang gatas; at cahit macaquita +nang anomang sucat lutoin sa palayoc ó sa ihauan, ay ualà namang apuy, +ualang ihauan at palayoc naman. Ang lahat na punò nang cahoy na +caniyang naquita ay hindi namumun~ga, at ang naguiguing cagamitan +lamang sa man~ga cahoy na yaon ay ang ilutò sa tubig, at nang maguing +tinà. + +Nang ualang maalamang gau-in si Robinson, ay nanaog sa punò nang +cahoy, at sa malaquing cagutuman, sa pagca,t, hindi cumain nang anoman +na maghapon at magdamag, ay nagpalibotlibot cung saan-saan; +datapoua,t, ualang maquita cundi man~ga cahoy at man~ga halamang +ualang bun~ga. Dito na sinalacay siya nang totoong malaquing +capighatian. ¿Sa bagay ay ualà acong casasapitan, aniya, cundi ang +mamatay nang gutom? ito ang isinisigao at inahihibic sa lan~git. +Gayon ma,y, ang cagutuman din ang parang nagpalacas sa caniyang loob +na libutin niya ang tabing dagat, at nang siya,y, macaquita nang +anomang macacain. Datapoua,t, ang lahat niyang capaguran ay nauaualang +cabuluhan, sa pagca,t, ualà siyang naquiquita cundi man~ga cahoy na +ualang bun~ga, man~ga halaman at buhan~gin. Nang nanghihinà na at di +macagulapay, at di na macalacad ay nasubsob ang muc-hà sa lupà: at ang +luha,y, bumabagalbal, na ninanasang maanong namatay na siya sa dagat, +houag lamang niyang sapitin ang gayong caralitaan. Tumatalaga náng +antayin sa gayong calagayan ang isang matagal at maban~gis na +camatayan, na para nang mamatay sa gutom, di caguinsa-guinsa ay +nacaquita siya nang isang ibon na tinatauag na Alcon marino na +dumaguit nang isdà at quinain. Caracaraca,y, naalaala niya itong +man~ga verso na minsan niyang nabasa: + + + Yaong Pan~ginoon na lubhang maauain sa man~ga uac man ay + nagpapacain: ¿di caya marapat na asahan natin nating man~ga tauo + nang boong pagguilio? + + +Dili mangyaring di parang isinusurot sa caniyang muc-hà ang +caculan~gan nang caniyang pagasa sa auà at pagcacalin~ga nang Dios; at +pagdaca,y, nagban~gon, na tinicang lumacad hangan sa macacayanan, +linibot na sinalicsic ang boong tabi nang dagat, baca sacali ay +macaquita siya nang sucat macain. + +Sa catapusa,y, nacaquita siya sa ibabao nang buhan~gin nang ilang +man~ga talucap nang talaba; at dalidali siyang lumapit at tiningnan +cung may talaba doon. Nasunduan n~ga niya nang malaquing caligayahan. + +Si Juan. ¿Ang man~ga talaba pô baga,y, na sa sa lupà? + +Ang ama. Hindi, anac co; nabubuhay sa dagat, at naniniquit sa man~ga +bató. + +Malaquing totoo ang caligayahan ni Robinson sa pagcaquita nang +icapapaui nang cagutumang nacapagpahirap sa caniya, gayon ma,y, +cacaunti ang talaba na di sucat macapauing lubos nang caniyang +cagutuman. Ang lalong di niya icatahimic ay cung saan siya +magcacanlong sa man~ga haharaping arao, at nang houag siyang +tampalasain nang man~ga tauong bundoc at mababan~gis na hayop; sa +pagca,t, ang una niyang sinilun~gan ay totoong mahirap, na ang +pagcagunità lamang ay iquinapan~gin~ginig niya, cung gayon ang +gagau-in niyang pagtulog sa habang panahon. Pinagdilidili niya itong +caniyang calagayan, at totoong lipos siya nang cahirapan at casalatan +ay ualà siyang matutuhang gauin, at muling napagahis sa calumbayan na +para nang dati. ¿Anong nahitâ co, ang uicà sa caniyang sarili, sa +pagcaligtas co sa cagutuman, cung sa gabing ito,y, marahil ay +lalamunin aco nang man~ga halimao? + +Tila totoong totoo (tingnan ninyo ang calacasan nang guniguni) na +mayroong lumapit sa caniya na isang maban~gis na tigre, na nacabuca +ang bun~gan~ga, at sasacmalin siya. Nang inaacalà nang siya,y, +quinagat nang tigre sa batoc ay napasigao siya nang malacas: _¡Ay +man~ga magulang co!_ at nahapay sa lupà at naghimatay. Malaong +nahahandusay, at naquiquilaban sa isang malaquing capighatian hangang +sa caniyang maisipan na dapat niyang ilagay ang caniyang pagasa sa Ama +sa calan~gitan na caniyang dinadalan~ginan nang mataimtim na loob. +Dahil dito,y, nacaban~gon, at lumacad na humanap nang isang yun~gib na +sucat niyang masilun~gan. + +Datapoua,t, ¿Alin cayang bahagui nang América ang quinadoroonan niya? +¿Sa panatag cayang lupà, ó sa isang pulò? Ito ang hindi pa niya +natatalastas; datapoua,t, nacatanao siya nang isang bundoc na caniyang +linapitan, naquiquita niya sa man~ga daang caniyang linalacaran ay +ualang halaman na may bun~ga na sucat macain; at sa baua,t sandali ay +lalong nauululan ang caniyang capighatian. + +Di mamagcanong pagod ang tiniis bago nacarating sa taluctoc nang +bundoc, na hindi naman totoong mataas, magmulà doo,y, napapagmasdan +ang maraming leguas sa palibotlibot. Naquita niya ang lalò pa niyang +iquinababalisa, na totoo n~gang siya,y, na sa isang pulò; sa pagca,t, +sa lahat nang naaabot nang caniyang tin~gin ay ualà siyang naquiquita +cundi dalaua ó tatlong pulò na lumilitao sa dagat, na ang layò ay may +ilang leguas. ¡Sa aba co! ang sigao niya,t, napataas ang man~ga camay +sa lan~git. ¿Diyata,t, mabubuhay acong nauaualay sa ibang man~ga tauo, +nacaisaisang ualang casamang sinoman, ualà nang pagasang macaalis pa +cailan man sa ilang na ito, ualang pagasang maquita co naman ang +man~ga nagpipighati cong magulang, at nang macahin~gi aco nang tauad +sa aquing casalanan? ¿Di co na caya muling maririn~gig ang +cauiliuiling voces nang isa cong catoto, nang isa cong capouà? +Datapoua,t, nararapat sa aquin ang capahamacang ito. ¡Cataastaasang +Dios! ang idinagdag niyang sabi, ang iyong man~ga caisipan ay +catouidtouiran; at dili dapat na aco,y, maghinanaquit; sa pagca,t, aco +rin ang nagibig na houag magcamit nang isang magandang capalaran. +Capagca uicà nito, ay nagticang tiisin at batahin ang man~ga +cahirapan, at humihin~ging auà sa Dios na big-yan siya nang catibayan +nang loob sa pagtitiis. + +Nagmamacaauà naman sa maalindog at mapagcalarang Virgen na siya,y, +calin~gain sa iláng na yaon, na ualang sucat macasamang sinoman; +pinagtibay niya ang pag-asa sa Ina nang auà, na siyang lalong malacas +na taga pamamaguitan sa caniyang Anac: yayamang ang mapalad na Virgeng +ito ang pinacaibig niyang Ina at caramaydamay sa madlang cahirapan +nang siya,y, nabubuhay dito sa lupà. Nanauagan naman sa maloualhating +cay S. José at sa Arcan~gel S. Rafael na caniyang man~ga pintacasi. + +Si Luisa. Totoong magaling ang guinauà ni Robinson sa pagsasacdal sa +Pan~ginoong Dios na siya lamang macapagbibigay sa caniya nang +caaliuan; sa pagca,t, sa iba,y, ualà siyang mapapaquinabang na anoman. + +Ang ama. ¿At anong masasapit niya, cundi niya natatalastas na ang +Dios ay siyang Ama nang lahat nang man~ga tauo, na ualang hangan ang +cagalin~gan at mangyayaring lahat ang bala niyang ibiguin, at siya,y, +sumasalahat na? Ualang pagsalang di siya mamamatay sa tacot at +capighatian, cundi siya naturuan nang man~ga catotoohanang ito, na +siyang dapat nating paglag-yan nang boong pagasa. + +Nang pagsaulan lacas si Robinson, ay ipinatuloy ang caniyang paglibot +sa bundoc; datapoua,t, sa gayong catagal ay ualang quinasapitan ang +caniyang pagpilit na macaquita nang isang tutulugan at +mapan~ganlun~gan. Sa catapusa,y, dumating sa isang mababang burol na +ang harapa,y, parang isang cutà, at nang caniyang pagmasdang magaling, +ay naquita niya na ualang laman ang loob, n~guni,t, hindi naman +totoong malalim, at ang pinapasucan ay may caquiputan. Cung siya,y, +may barreta, ay madali niyang mapalalalim ang lubac na yaon, na halos +ay batong lahat, at nang maguing tahanan niya; datapoua,t, ualà siya +nang man~ga casangcapang ito, at ang quinacailan~gan ay gumauà siya. + +Sa catapusa,y, nang siya,y, macapagisipisip na ay nag-uicà siya nang +ganito sa sarili. Ang man~ga cahoy na naquiquita co rito ay +mangyayaring mabunot at maitanim na muli sa ibang lugar. Cung +mangyayaring mahucay co nang camay ang ilang maliliit na cahoy at +mailipat co sa harap nitong lubác, na sa macatouid ay nang maguing +parang bacod; at cung magsilalaqui ay mangyayari acong matulog sa loob +nitong naturang lubác nang boong capanatagan na para acong na sa isang +bahay; sa pagca,t, sa dacong licod ay aco,y, macacanlong sa man~ga +batóng parang cutà, sa harap ay gayon din naman, at sa magcabilang +taguiliran ay macucubcob aco nang itinanim cong bacod. + +Naliligaya siyang lubhà sa pagcaquita nang caniyang tutulugan, at +pasisimulan na ang ninanasà niyang pagbabacod; datapoua,t, lalong +naululan ang caniyang caligayahan, sa pagca,t, may naquita siyang +isang batis na ang tubig ay toong malinao, na nalalapit sa lugar na +inaacalà niyang tutulugan. Dalidali siyang uminom nang tubig na yaon, +sa pagca,t, siya,y, totoo nang nauuhao sa malaquing capaguran nang +calalacad niya sa init nang arao. + +Si Teodora. ¿Cung sa bagay ay totoong mainit sa pulóng yaon? + +Ang ama. Sucat mo nang mapagcurocuró. Tingnan mo ang mapa, sa lugar +na ito nalalagay ang pulô nang man~ga Caribes, at isa sa man~ga pulóng +iyan tila siyang tinahanan ni Robinson. Malasin mo na ang man~ga +pulóng ito ay hindi nalalayò doon sa quinatatapatan at tinatamaan nang +matouid na sicat nang arao, at dahil dito,y, totoong catacottacot ang +init nang arao doon. + +Pinasimulan na n~ga ang pagbunot nang man~ga cahoy, bagama,t, totoo +siyang nahihirapan, at camay lamang ang caniyang inahuhucay, at +malilipat niya sa inaacalà niyang tatahanan. Dito,y, quinacailan~gang +hucayin niya nang camay ang pagtataniman; at sa pagca,t, +quinacailan~gan nang mahahabang panahon sa pagtatanim na ito, sa pagca +n~ga,t, ualà siyang naitanim cundi lima ó anim na punong cahoy lamang +han~gan sa lumubog ang arao. Sa cagutuma,y, napilitan siyang nagbalic +sa tabi nang dagat sa paghanap nang ilang talaba; datapoua,t, +nagcataon naman sa paglaqui nang tubig, ay ualà siyang naquita, at +napilitan siyang natulog na di humahapon, at ang caniyang tinulugan ay +yaon ding cahoy na caniyang quinahulugan, hangan sa di mayari ang +inaacalà niyang tahanan. Diyan na n~ga siya natulog, at nang houag +siyang mahulog ay tinali ang caniyang catauan sa san~gang caniyang +hihiligan; at nang matapus nang maipagtagubilin niya ang caniyang +buhay sa Maycapal ay matahimic nang natulog. + +Si Juan. Natuto siya sa pagtatali nang caniyang catauan sa san~gá. + +Ang ama. Ang pagcacailan~gan ay ina nang mabuting caisipan; at cundi +dahil dito ay ilang bagay ang matututuhan natin. Caya n~ga nang +macapangyarihang Maycapal na ang lupà at tayo naman, habang tayo,y, +nagcacaroon nang sarisaring cailan~gan, ay binig-yan tayo nang +pagcucurò, at nang matacpan natin ang man~ga cailan~gang yaon sa +pamag-itan nang mabubuting paraan, at caya n~ga parang naguiguing +utang natin sa man~ga pagcacailan~gang ito ang ating pagcatuto at +casipagan; sa pagca,t, cung isusubo na lamang nating sa ating bibig +ang man~ga cacaning lutò na, cung ang man~ga bahay, cung ang man~ga +hihigan, man~ga cacanin, at ang lahat nang quinacailan~gan sa ating +icabubuhay ay lumabas sa lupang yari na; ay cung sa bagay ay ualá +tayong gagau-ing anoman cundi cumain, uminom at matulog, at hangan sa +camatayan ay ualà tayong namumuan~gan anoman na parang man~ga hayop. +Tingnan ninyo ang daquilang carunun~gan nang Dios, na ating namamasdan +sa lahat nang caniyang guinagauà na icalalagui nang sangsinucuban. + +Datapoua,t, sucat na n~gayon, man~ga anac co, tayo,y, magpasial dito +sa cauiliuiling caparan~gan, at bucas ay tingnan natin cung ano ang +guinagauà ni Robinson. + + + + +=ICAAPAT NA HAPON.= + + +Ang ama. N~gayon, man~ga anac co, ¿saan natin iniuan cahapon si +Robinson? + +Si Juan. Natutulog sa cahoy na para nang uac sa fábula. + +Ang ama. Oo n~ga. Cung gayo,y, dapat mong maalaman na siya,y, +nacatulog nang matahimic sa gabing yaon, na di nahulog at di +naalimpun~gatan. Nang quinaumagaha,y, napatun~go pagdaca sa tabing +dagat sa paghanap nang man~ga talaba, at ang nasa,y, madaling +magbabalic siya at ipatutuloy ang caniyang pagbabacod; datapoua,t, sa +pagca,t, naiba siya nang daan, ay nagcapalad siyang nacaquita nang +isang cahoy, na may isang bun~gang totoong malaqui, na di pa niya +naquiquilala cung ano yaon. Ang laqui nang naturang bun~ga ay humiguit +cumulang sa ulo nang isang tauo, na cung alisin ang unang balat ay may +lumalabas na bunót; datapoua,t, ang loob ay totoong matigas na para +nang talucap nang pagóng, caya n~ga pagdaca,y, inacala ni Robinson na +magagauà niyang mangcoc. Ang pinacaubod ay malambot at masarap. Sa +nagugutom na para ni Robinson ay totoong masarap na pagcain ito; +datapoua,t, nang hindi magcasiya sa caniya ang iisa, ay pumitas pang +mulî at cumain nang isa pa; at sa malaquing ligaya,y, natulô ang luhà +dahil sa pagcaing caniyang napalaran, itinaas ang caniyang mata sa +lan~git, tandà nang caniyang pagpapasalamat. + +Totoong malaqui ang cahoy na yaon; at humihilic nang bun~ga, +datapoua,t, ang casam-an lamang ay nacaisaisa sa lugar na yaon. + +Si Teodora. ¿At anong bagay na cahoy yaon na dito sa atin ay ualà? + +Ang ama. Yaon ay niyog, na ang caraniuan ay tumutubò sa India +Oriental, at totoong mararami rin naman sa man~ga pulô sa América. + +Totoong naligaya si Robinson sa pagquita nito; datapoua,t, hindi +pinabayaan ang pagparoon sa tabing dagat, at tiningnan niya cung may +talaba. Nacaquita nang ilan; datapoua,t, hindi macasasapat na caniyang +canin; at caya n~ga totoong nagpasalamat sa Dios, sa pagca,t, +pinagcalooban siya sa arao na yaon nang ibang cacanin. Itinagò niya +ang man~ga talaba na talagang tatanghalian, at ipinatuloy ang caniyang +pagbabacod. + +Siya,y, nacaquita sa tabi nang dagat nang isang malaquing talaba, na +nagamit niyang panghucay, at iquinadaling lubhà nang caniyang +pagbabacod. Nacaquita naman siya nang isang halaman na may maraming +totoong maliliit na baguing na parang abacá. Cung sa ibang panahon +niya naquita disin, ay pauaualang halaga; datapoua,t, sa pagca,t, +niyon ay ang lahat ay minamalas niya at sinisiyasat na magaling, pati +nang lalong caliitliitang bagay na sucat paquinaban~gan. Sa pagasa +niyang magagamit niya ang baguing na yaon, ay cumuha siya nang marami +at caniyang tinalian at ibinabad. Napagmasdan niya nang man~ga ilang +arao naquita niyang lumalambot sa tubig ang pinacabaloc; at ang +guinauà niya,y, inihalayhay sa arao. Sacá nang matuyo,y, caniyang +pinucpoc nang isang punong cahoy at lumabas ang tila abacá. Nang +siya,y, matumpac sa gauang ito, ay pinasimulan na ang paggauà nang +lubid na, baga ma,t, hindi totoong pilí sa pagca,t, ualà siyang +gantala; gayon ma,y, totoong matibay na sucat niyang maitali ang +caniyang talaba sa dulo nang capisang na cahoy; at caya n~ga nagcaroon +siya nang isang casangcapan sa paghucay. Ipinatuloy niya ang caniyang +pagbabacod hangan sa caniyang nasarhan ang boong palibot nang inaacalà +niyang tatahanan. Datapoua,t, sa pagca,t, ang isang hanay lamang nang +man~ga cahoy na yaon ay totoong mahinà, ay pinagpilitan niya, cahit +anong pagod, na magcaroon pa nang isang hanay na para nang nauna. Sacà +pinagtalitali ang man~ga san~ga nang dalauang hanay na bacod; at +naisipan pa niya na pataasin ang lupà sa pag-itan nang dalauang bacod; +dahil dito,y, totoong tumibay, na lubhang mahirap maibual. + +Dinidilig niya sa umaga,t, hapon nang tubig sa malapit na batis ang +caniyang tanim, na guinauang pandilig ang cabaac na bauo. At di pa +nalalaong lubhà ay naquita niya nang malaquing touà na nanariuà at +umusbong na ang man~ga halaman na caligaligayang tingnan. + +Nang mayari na ang caniyang bacod, ay guinugol ang boong maghapon sa +pagpili nang lubid na malaqui, na quinauà niyang hagdan na totoong +pinacaigui. + +Si Enrique. ¿At an-hin baga niya ang hagdanan? + +Ang ama. N~gayon mo maaalaman. Ang caniyang adhicâ ay houag magcaroon +nang pintuan ang caniyang tahanan, at babatbatin niya nang bacod ang +munting bucás na caniyang pinapasucan. + +Si Enrique. Datapoua,t, ¿paanong gagauin niya ang pagpasoc at +paglabas? + +Ang ama. Ito n~ga ang iguinauà niya nang isang hagdang lubid. Dapat +nating acalain na ang pinacaburól nang caniyang tinatahanan ay ang +taas may dalauang lampas tauo, at sa ibabao ay may isang punong cahoy. +Dito itinali ang caniyang hagdan; at pinalauit hangan sa loob nang ang +pagpanhic at pagpanaog; at nang maquitang lumabas na magaling, ay +caniyang linuan~gan ang lubac nang buról, nang maguing pinacasilid +niya. Caniyang pinagcurò na ang man~ga camay niya lamang ay hindi +maaari sa gauang ito; datapoua,t, ¿ano ang caniyang gagauin? Naguing +cailan~gan na pagpilitan niyang humanap nang isang casangcapan; dahil +dito,y, siya,y, naparoon sa isang lugar na caniyang quinaquitaan nang +maraming man~ga batong verde, na yao,y, totoong matitigas. Pumili +siya, at nacatagpò siya nang isa na totoo niyang iquinatouà, sa pagca +catulad nang palacol na may talim, at ang lalò pa,y, sa pagca,t, may +butas na pagsosootan nang tangcay. Namasdan niyang mangyayaring +gamitin niyang parang palacol, cung caniyang mapalaqui nang caunti ang +butas; at dahil dito,y, cumuha siya nang isang batong munti at mahabà +na siyang isinusulot niya at ipinagpapalaqui nang butas; sacá +sinulutan niya nang capisang na cahoy na matibay na naguing tangcay; +at caniyang tinalian na pinacahigpit niyong baguing na sinabi na +natin. + +Pagcatapus ay caniyang tinicmang pinalacol ang isang munting cahoy, at +sa pagca,t, naquita niyang nabual ay natouà siyang di hamac. Sa +sanglibo mang piso,y, hindi niya maibibigay ang caniyang palacol dahil +sa malaquing capaquinaban~gang caniyang inaasahan. + +Nacacuha siya sa man~ga bató nang dalaua pa, na maacalà niyang +paquiquinaban~gan at magagamit sa anomang gagauin. Ang isa ay +natutulad sa man~ga pamucol, at ang isa,y, maicli n~gunit,t, malaqui +at matulis sa dacong dulo na parang tanat. Capouà dinala ni Robinson +sa caniyang tahanan, na ang nasà niya,y, ipatuloy ang caniyang +guinagauà. + +Nauastong totoo siya nang paggauà, na ang batóng tagadulo ay ibinabaon +niya sa lupà at pinupucpoc niya nang pamucol ay naaalis at nahuhucay +niya ang man~ga bató na nababaon doon; at sa ilang arao lamang ay +caniyang nalinis at napaluang yaong lubac na inaacalà niyang gau-ing +silid. Sacá siya humacot nang maraming damó at ibinilad niya sa arao. +Nang maquita niyang natuyò na ay ipinasoc sa caniyang lungâ at guinauà +niyang parang banig; at dito sa caniyang naisipang ito ay nacatulog +siya nang pahiga na parang tauo, at di para nang man~ga naunang gabi +na siya,y, natutulog sa man~ga san~ga nang cahoy na parang ibon. +¡Laquing caguinhauahan, ang mangyaring maihilig ang pagod na catauan +sa isang hihigang damó! ¡O cung matalastas, aniya, nang aquing man~ga +cababayan cung anong hirap ang umupong magdamag sa san~ga nang cahoy +gabigabi! ¡Gaanong pagpapahalaga ang gagau-in sa canilang capalaran na +nacacatulog nang matahimic sa malalambot na hihigan at ualang +pan~ganib na mahulog! Hindi pararaanin marahil ang isang arao na di +nagpapasalamat sa Pan~ginoong Dios dahil dito at sa man~ga iba pang +caguinhauahan nila. + +Sa sumusunod na arao, sa pagca,t, lingong pan~gilin, ay guinugol niya +sa pananalan~gin, na habang oras siyang nacaluhod, at nacataas sa +lan~git ang caniyang luhaluhaang mata, at hinihin~gi niya sa Dios na +siya,y, patauarin sa caniyang man~ga camalian, at pagpalain at aliuin +ang caniyang cahabaghabag na man~ga magulang. Inuulitulit niya sa +Maycapal na macapangyarihan ang catunayan nang caniyang pagquilala sa +man~ga cahan~gahan~gang tulong na ipinagcaloob sa caniya sa gayong +calunoslunos na caguipitan, para nang pagcaualay niya sa lahat nang +tauo; at ipinan~gan~gaco niyang muli,t, muli ang pamimintuhong parang +masunuring anac. + +Si Luisa. ¡Aba, at bungmubuti na si Robinson! + +Ang ama. Natatalastas nang Dios na iya,y, magbabago nang asal, cung +macaranas siya nang man~ga cahirapan; at caya n~ga pinaticman sa +caniya. Tingnan mo n~ga ang inaasal sa atin nang Amang na sa lan~git; +hindi dahil sa cagalitan cundi dahil sa malaquing caauaan, caya +pinadadalhan tayo manaca naca nang man~ga cahirapan, na sa caniyang +maauaing camay ay mabibisang lunas, at natatalastas niyang +quinacailan~gan sa icagagaling nang man~ga saquit nang ating man~ga +caloloua. Natatacot si Robinson na macalimutan ang pagcasunodsunod +nang man~ga arao sa sanglingo, ay inisip na gumaua nang isang +calendario. + +Si Juan. ¿Ano po? ¿isang calendario? + +Ang ama. Oo, isang calendario, na bagama,t, hindi maipalimbag, at +hindi naman totoong mabuti para nang atin dito sa Europa; datapoua,t, +sucat icabilang nang man~ga arao. + +Si Juan. ¿At paano ang guinauà? + +Ang ama. Yamang ualang papel at iba pang cailan~gan sa pagsulat, at +pumili nang apat na punong cahoy na malilinis ang balat at hindi +nagcacalayolayo. Ang pinaca malaqui sa man~ga cahoy na ito ay +guinuguhitan touing hapon nang isang batóng matulis, tandang nacaraan +na ang arao. Pagdating nang icapitong guhit, ay natatalastas na +niyang natapus na ang isang lingo; at ang guinauà niya,y, guinuguhitan +naman nang isang guhit ang sumunod na cahoy, na ang cahuluga,y, isang +lingo. Itong icalauang cahoy ay capag naguhitan na ang macaapat, ay +guinuguhitan nang isa ang icatlong cahoy, na ang cahuluga,y, isang +bouan; at sa catapusa,y, capag naguhitan na nang labing dalaua ang +cahoy, na ito ay lumilipat sa icapat na cahoy na guinuguhitan nang +isa, na ang cahuluga,y, isang taon. + +Si Enrique. Datapoua,t, hindi ang lahat nang buan ay nagcacapara nang +dalang arao: may bouang tatatlong puo, at may bóuang tatlong puo at +isa. ¿Paanong matatalastas ni Robinson at dalang arao nang baua,t, +isang bouan? + +Ang ama. Binibilang sa man~ga daliri. + +Si Juan. ¿Pagbilang sa man~ga daliri? + +Ang ama. Gayon n~ga; at ituturo co sa inyo, cung ibig ninyong +matutuhan. + +Ang Lahat. Oo n~ga pò. + +Ang ama. Cung gayo,y, paquimatiagan ninyo aco. Iticom ninyo ang +caliuang camay, at hipuin ninyo nang isang daliri ang man~ga butó at +ang pag-itan lubac; at casabay ninyong sasabihin sa paghipo ang man~ga +n~galan nang man~ga bouan na sunodsunod. Ang bouang tumatama sa butó, +ay may tatlong puo,t, isang arao; at ang tumatama sa lubac ay tatlong +puo; liban na lamang ang Febrero, na cailan ma,y, di dumarating sa +tatlong puong arao, sa pagca,t, mayroon lamang dalauang puo at ualo, +at minsan sa touing icapat na taon ay dalauang puo,t, siyam na arao. + +Pinasimulan na n~ga niya ang pagbilang sa butó nang daliring +hintuturò, na siyang lalong nalalapit sa hinlalaqui, at hinipò nang +isang daliri sa canan, casabay ang pagsasabi nang unang bouan nang +taon, ang Enero baga. Cung sa bagay ¿ilang arao ang dala nang Enero? + +Si Juan. Tatlong puo at isa. + +Ang ama. Ipatutuloy co ang pagbilang sa butó at sa lubac; at icao, +Juan, ay sasagot sa aquin cung ilan ang dalang arao nang baua,t, +bouan. Ipatuloy natin. Febrero ... + +Si Juan. Ang Febrero,y, dapat magcaroon nang tatlong puong arao; +datapoua,t, uala cundi cung minsa,y, dalauang puo,t, ualo lamang, at +cung minsa,y, dalauang puo,t, siyam. + +Ang ama. ¿Ang Marzo ilan ang dalang arao? + +Si Juan. Tatlong puo,t, isa. + +Ang ama. Ang Abril ... + +Si Juan. Tatlong puo ... + +Ang ama. Ang Mayo ... + +Si Juan. Tatlong puo,t, isa. + +Ang ama. Ang Junio ... + +Si Juan. Tatlong puo. + +Ang ama. Ang Julio ... + +Si Juan. Tatlong puo,t, isa. + +Ang ama. Ang Agosto ... (Pasisimulang muli ang pagbilang sa butó nang +hintuturò) + +Si Juan. Tatlong puo,t, isa. + +Ang ama. Ang Setiembre ... + +Si Juan. Tatlong puo. + +Ang ama. Ang Octubre ... + +Si Juan. Tatlong puo,t, isa. + +Ang ama. Ang Noviembre ... + +Si Juan. Tatlong puo. + +Ang ama. Ang Diciembre ... + +Si Juan. Tatlong puo,t, isa. + +Ang ama. ¿Naquita mo na, Enrique, na ualang pagcacamali ang ating +calendario? Nararapat matutuhan ang man~ga bagay na ito, na +manacânaca,y, totoong cailan~gan. + +Si Juan. Hindi co na calilimutan. + +Si Enrique. Aco man; at totoong natalastas cong lahat. + +Ang ama. Sa paraang ito,y, napagin~gatan ni Robinson ang +pagcacasunodsunod nang arao, bouan at taon, at nang matalastas niya +ang arao nang lingo, at nang caniyang maipan~gilin, para nang ibang +man~ga cristiano. + +Sa panahong yao,y, halos naubos na niya ang man~ga bun~ga nang niyog +nang nacaisa isang puno na caniyang naquita, at totoong dumadalang na +ang man~ga talabá sa tabing dagat na di macabusog sa canya sa touing +pagcain, dito na siya sinidlan nang catacutan na baca maualan siya +nang pagcain. + +Magpahangan niyon ay hindi siya macapan~gahas na lumayong lubha sa +caniyang tahanan sa pagcatacot sa mababan~gis na hayop, at man~ga +tauong bundoc, na baca sacali,y, mayroon sa iláng na yaon; datapoua,t, +sa pagcacailan~gan nang pagcain, ay lumacad siya nang may calayuan, +nang macaquita n~ga nang ibang bagay na sucat macain. Pinasiya na n~ga +sa loob na maglibot sa icalauang arao sa pamag-itan nang tulong nang +Dios; at guinugol ang isang bahagui nang gabi sa paggaua nang payong. + +Si Nicolás. ¿At sinong nagbigay sa caniya nang cayo at ballena sa +paggauà nang payong? + +Ang ama. Ualang cayo, ualang ballena, ualang labasa, ualang gunting, +ualang carayom at ualang sinulid na guinamit siya; at gayon ma,y, +nayari niya ang payong. Gumaua siya nang isang parang balantoc na +baguing nang cahoy at caniyang pinaghalahalambatan na parang bilauo; +at sa guitna,y, pinasacan niya nang capisang na cahoy na pinagtibay +niya nang tali. Saca cumuha siya nang man~ga talucab nang niyog at +siya niyang itinaquip na pinagtalitali sa ibabao nang baguing, at ito +ang guinamit niyang payong. + +Touing macayayari siya nang anomang bagay, ay nacararamdam siya nang +di malirip na caligayahan at caraniuang nasasalita niya sa sarili; +¡totoong pagcahan~galhan~gal co sa aquing cabataan, na sinasayang co +ang panahon sa ualang cabuluhang bagay! ¡Ó cung aco n~ga,y, na sa sa +Europa, at magcaroon aco sa camay nang man~ga casangcapan na doo,y, +murang mura! ¡Gaanong man~ga bagay ang aquing magagaua! ¡Laquing +pagcauili co sa paggaua nang sarili cong camay nang man~ga +casangcapang quinacailan~gan co! + +Sa pagca,t, may caagahan pa ay naisipan niyang gumaua nang isang supot +na caniyang mapaglalag-yan nang caniyang masusumpun~gang pagcain, at +nang hindi siya mahirapan sa pagdadala. Pinagcurong sandali ang +paggauà nito, at sa catapusa,y, naisip niya ang mabuting paraan. Sa +man~ga baguing na caniyang binugbog, at naguing parang abacá na sinabi +co nang caniyang tinipon, ay guinauà niyang parang lambat, at ito,y, +siyang guinauang supot. + +Si Teodora. Ibig co namang gumauà nang isang supot. + +Si Nicolás. Aco naman, cung tayo,y, magcaroon nang abacá. + +Si Luisa. Mabuti ang inaacalà ninyo, man~ga batà. Sa pagca,t, cung +cayo,y, mapadpad sa alin mang pulò na para ni Robinson na ualang +casamang sinoman, ay maaalaman na ninyo ang dapat gauin. ¿Dili pô baga +totoo? + +Ang ama. Aco,y, natotouà na magpacasipag cayo nang ganiyan. +Datapoua,t, pabayaan nating macatulog si Robinson hangang bucas, at +samantala,y, titingnan co cung aco,y, matutumpac na gumauà nang isang +payong na casinggaling nang caniya. + + + + +=ICALIMANG HAPON.= + + +Nang magcatipon sa icalauang arao ang man~ga nagsasalitaan sa lugar na +canilang quinauiuilihan, ay naquita nilang dumating si Nicolás na +totoong natotouà at nagmamagaling, at may dalang isang +payongpayon~gan, na siyang pinagtac-han nang lahat. Ang guinauà niyang +balangcas ay ang salaan ó calong malaqui na hiniram niya sa cocinero, +at linag-yan niya nang tangcay. + +Ang ina. ¡Totoong magaling, totoong magaling! camunti náng pagcamalán +cong icao ay si Robinson. + +Si Juan. Aco sana nama,y, magpapaquita dito nang isang +payongpayon~gan, cung magcacaroon pa aco nang sandaling oras na sucat +icatapus nang paggauà. + +Si Teodora. Ganito rin naman sana ang nangyari sa aquin. + +Ang ama. Sucat na lamang ang pagcayari ni Nicolás, at nang +mapatotoohanan na tayo nama,y, mangyayaring macagauà niyan. +Datapoua,t, hindi totoong malaquing bagay, catoto, ang guinaua mo. + +Si Nicolás. Hindi co naman dinala ito rito cundi sa pagcacailan~gan, +at sa pagca,t, hindi aco nacagauà sa sandaling panahon nang iba. + +Ang ama. (_Quinuha niya sa licod nang bacod ang isang payongpayon~gang +guinaua niya, at itinanong niya._) ¿Ano caya? ¿anong tin~gin mo rito? + +Si Nicolás. ¡Oh, iyan ang totoong mariquit! + +Ang ama. Aquing iin~gatan ito hangang dumating sa catapusan nang +Historia, at ang matumpac na tumulad nang man~ga bagay na gagauin ni +Robinson, ay siya nating aariing Robinson dito, at ibibigay co sa +caniya ang bagay na ito. + +Si Teodora. ¿At gagaua baga naman tayo nang isang lungang para niya? + +Ang ama. ¿At baquit hindi? + +Ang lahat. Cung gayo,y, magaling. + +Ang ama. Madaling arao pa,y, nagban~gon na si Robinson at naghanda na +sa paglacad, isinabit sa liig ang caniyang supot, nagtali sa bayauang +na doon isinabit ang caniyang palacol, pinasan ang caniyang payong, at +minulan na ang caniyang paglacad nang boong casiglahan nang loob. + +Ang unang guinauà ay nagdaan siya sa punò nang niyog niya at cumuha +nang dalauang buco, na isinilid niya sa caniyang supot, at bucod sa +baong ito, ay nagdaan pa sa tabi nang dagat at humanap nang ilang +talaba. Nang siya,y, macapagbaon na nitong dalauang pagcain at +macainom na nang malamig na tubig sa batis, ay minulan na ang caniyang +paglacad. Ang umaga ay mapayapa, at habang ang arao ay sumusun~gao sa +silan~ganan, na parang umaahon sa man~ga alon nang dagat, ay +nababanaagan nang masanghaya niyang sicat ang matataas na san~ga nang +cahoy; di mabilang na ibon, malalaqui,t, mumunti at sarisaring +balahibò, ay nan~gagaauitan na parang binabati nila at ipinagdiriuang +ang bagong paglabas nang arao. Totoong dalisay at cauiliuili ang +sandaigdigan, na parang bagong cagagaling sa camay nang Dios; at ang +man~ga halaman at man~ga bulaclac ay nagsasambulat nang canilang +caban~gohan. + +Naramdaman ni Robinson na ang caniyang puso,y, napuspos nang +caligayahan at pagquilala sa auà nang Maycapal. Dito, aniya, dito at +sa lahat nang lugar ay ilinalathala ang capangyarihan nang Ama nang +sangmaliuanag; at naquisamò siya sa pagsasaliuan nang man~ga ibon na +caniyang inauit, itong dalit sa umaga: + + + Daraquilang Dios, sa aqui,y, nagbigay +niring pagcatauo,t, boong cagalin~gan, +icao ang may ari at nacaaalam +nang cabuhayan co at nang camatayan. + + Ang arao na ito bagong nagcacalat +nang tanglao sa mundo nang masayang sinag +iniaalay co nang boong pagliyag +sa iyo, daraquilang Poong sacdal taas. + + Maamo mong mata ay iyong itunghay +sa baua,t, sandali sa aba cong lagay, +at iyang camay mong macapangyarihan +ay iligtas aco sa capanganiban. + + Sa lubhang matamis na aquing pagasa +sa caauaan mo, mapagpalang Ama, +ay di itutulot aco,y, magcasala +sa iyong calac-hang ualang macapara. + + Ang caguipitan co,y, iyong mamamalas, +caruc-haa,y, sacdal at salat na salat, +tangapin mo nauà ang pagod at puyat +nitong si Robinson alipin mong hamac. + + At tutularan co ang capayapaan +nang man~ga lingcod mong loob na hinusay; +inaasahan ca habang nabubuhay +maguing sa ligaya at capighatian.[2] + + Pagca,t, natatantô ang iyong parusa +ay hindi sa poot, cundi sa pagsinta; +ipinapalit mo ang sandaling dusa +sa hirap na ualang catapusa,t, hanga. + + +[Talababa 2: Dinagdagan pa nang ualong estrofa nang tumagalog] + + + Ang tauong lagui nang inaalalayan +nang saganang touà at caligayahan +ay sampo nang Dios nacacalimutan +puso,y, nahihilig sa tanang quinapal. + + At dili miminsang ang nagugupiling +ay pinupucao mo nang dusa,t, hilahil, +nang houag magtuloy mabulid na tambing +sa dalitang ualang pagasang hihintin. + + Pasalamatan ca nang sangcatauohan, +pasalamatan ca nang sangdaigdigan, +Dios na iisa at ualang capantay, +puspos nang pagsinta sa hamac na capal. + + At icao, ó Virgen, na linarauanan +nang dilág ni Ester at pagtatangcacal +sa bayan nan Judio niyong dacong arao +ang abang palad co nama,y, alalayan. + + At icao, ó Santong lubhang daraquilà, +hinirang nang lan~git sa lalaquing madlà +na maguing Esposo niyong natimauà +at di tinamaan nang sa salang sumpá. + + Tunghayan nang iyong mahabaguing mata, +mapalad na Joséng Esposo ni Maria, +itong si Robinsong nacaisaisa +sa guitnâ nang iláng at madlang pan~gamba. + + Gayon din sa iyo, daquilang Arcángel, +lubhang mapagpalá pan~gala,y, Rafael: +iyong patnugutan sa madlang hilahil +itong nananaghoy na iyong alipin. + + +Si Teodora. ¡Ay! ama co, ¿ibig baga ninyong ibigay sa aquin iyang +man~ga tulang totoong mariquit, at nang aquing mabasa at macanta +touing umaga sa pagban~gon? + +Ang ama. Oo. + +Si Ramon. Capag natutuhan mo ang letra, ay ituturo co sa iyo ang tono, +at nang ating macanta. + +Si Nicolás. Oo n~ga, pagaralan nating lahat. + +Ang ama. Nagdadalang tacot pa si Robinson sa man~ga hayop sa bundoc at +sa man~ga tauong damó, ay pinagin~gatan niya ang pagdaan sa masusucal +na gubat, at ang hinahanap niyang lacaran ay ang malilinis na +caparan~gan, at nang maquita niyang madali ang ano mang bagay; +datapoua,t, ang man~ga lugar na yaon ay siyang lalong salat, na ualang +sucat maquitang pagcain, caya n~ga mahaba na ang caniyang nalalacad ay +ualang naquiquitang anomang bagay na sucat ma cabayad sa caniyang +capaguran. + +Sa catapusa,y, nacatanao nang ilang man~ga halaman na inacala niyang +nararapat lapitan at siyasatin. Totoong nagcacalapitlapit na naguing +parang isang cagubatan, at namasdan niya na ang iba,y, may bulaclac na +mapulapula, ang iba,y, mapuputi, at ang iba,y, ualang bulaclac cundi +man~ga bun~gang mapupusiao na casinglaqui nang bayabas natin dito sa +Filipinas. Quinagat niya capagdaca ang isa; datapoua,t, naquilala +niyang di sucat macain, at totoong nagalit siya, na capagdaca,y, +binunot niya ang halaman, at ihahaguis na sana, ay siyang pagcaquita +niya sa man~ga ugat ay may nabibiting tila man~ga tugui na malaqui,t, +munti. Inacalà niyang iyon ang tunay na bun~ga nang halaman: tinicman +niya, at nang caniyang malasahang masaclap at matigas ay itinapon na +sanang lahat. Datapoua,t, sumilid sa caniyang pagiisip yaong +cahatulang, na di dapat nating acalain na ualang casaysayan ang ano +mang bagay, sa pagca,t, di natin naquita agad ang cagalin~gan nila. +Itinago na n~ga sa caniyang supot yaong man~ga bun~gang tila tugui, at +ipinatuloy na ang caniyang paglacad. + +Si Juan. Natatalastas co na cung ano yaong man~ga tila tuguing yaon, +cung ano ang n~galan. + +Ang ama. Tingnan natin cung ano ang isip mo. + +Si Juan. Yaon po,y man~ga patatas, na gayon n~ga cung tumubò para nang +sinabi ninyo. + +Ang ama. Sa catunaya,y, ang patatas, na cung sabihin nang iba ay +papas ay caraniuang tumutubò sa América, at sinasabing doon quinuha +nang isang inglés na ang pan~gala,y, si Francisco Drakne. + +Si Teodora. Datapoua,t, malaquing han~gal yaong si Robinson, na hindi +nacaquiquilala nang man~ga patatas. + +Ang ama. ¿At icao ay baquit mo naquiquilala? + +Si Teodora. Sa pagca,t, aquing naquita at quinain cong madalas, +namamatay aco sa pagcain nang man~ga patatas na yaon. + +Ang ama. Datapoua,t, si Robinson ay hindi nacacain at di nacaquita +marahil nang man~ga patatas. + +Si Teodora. ¿Diyata po,t, hindi? + +Ang ama. Hindi, sa pagca,t, ualà pang dumarating sa Alemania. Hindi pa +nagdaraan ang maraming taon nang tayo,y, magtanim dito, at nauna pang +nabuhay si Robinson. + +Si Teodora. Cung gayo,y, patauarin ninyo aco, cung aco,y, nagcasala sa +caniya. + +Ang ama. ¿Naquita mo na, Teodora, na totoong lihis sa catuiran ang +biglang pagpintas sa iba? Ang caunaunahang dapat nating gauing palagui +ay ang lumagay tayo sa lagay nila, at masdan natin cung sa gayong +calagayan ay macagagaua tayo nang higuit sa canila. Sabihin mo sa +aquin: cung cailan ma,y, hindi ca nacaquita nang patatas, na hindi mo +narinig na cung paano ang guinagauang paglulutò, ¿di caya matutulad ca +rin cay Robinson na di mo mapagquiquilala na yao,y, quinacain? + +Si Teodora. Cung gayon pò ay hindi co na gagauing mulî. + +Ang ama. Nagpatuloy si Robinson; datapoua,t, nagdarahandahan at tila +totoong may pinan~gin~gilagan, at houag di may cumaluscos ay natatacot +siya, pati sa man~ga cahoy na hinihipan nang han~gin, at pagdaca,y, +tinatangnan ang caniyang palacol na ipagtatangol cung baga,t, +cailan~gan. Datapoua,t, sa touîtouî na,y, palagui niyang +napagquiquilala na ualang cabuluhan ang caniyang quinatatacutan. + +Sa catapusa,y, dumating sa isang bucal, na sa tabi niyao,y, inibig +niyang magpahin~galay nang tanghalì; at umupò siya sa piling nang +isang cahoy na totoong mayabong, at humahandà nang cumain, di +caguinsaguinsa,y, bigla siyang nacarinig nang isang cain~gayan sa +dacong malayò na iquinagulat niyang panibago. Tumin~gin siyang +quiniquilabutan sa magcabilabila at sandaling oras ay naquita niya ang +isang cauan.... + +Si Nicolás. ¿Nang man~ga tauong bundoc caya...? + +Si Teodora. ¿Ó nang man~ga tigre at man~ga leon? + +Ang ama. Capouà di cayo tumamà, yaon ay isang cauan nang man~ga hayop +sa bundoc na ang laqui ay para nang usa. ¿Ibig ninyong matalastas cung +anong man~ga hayop yaon? + +Si Juan. Oo pô; sabihin ninyo sa amin. + +Ang ama. Iyan ay ang tinatauag na llama, at ang canilang tinatahanan +ay ang América Meridional, na tinatauag na Perû, na nasasacop hangan +sa man~ga huling taon nang man~ga castilà. At tauag nila sa man~ga +hayop na yaon ay carnero ó tupa, sa Perû, baga ma,t, lalong natutulad +sa man~ga maliliit na camello. Bago napagsiyasat ni Varró at ni +Almagro yaong man~ga daquilang lugar na yaon, ay ang man~ga peruleros +na tumatahan doon ay nacapagpaamò na nang llama: na guinagamit nila na +parang man~ga calabao sa pagdadala nang ano mang bagay, at ang +canilang balahibo ay guinagauang cayo. + +Si Juan. ¿Cung sa bagay, ay ang man~ga perulero ay hindi totoong +man~ga tauong damó na para nang ibang man~ga indio? + +Ang ama. Oo n~ga; sila at ang man~ga americano na na sa América +setentrional ay totoong man~ga sivilisado, at may maliuanag na +pagiisip, ang tinatahanan nila,y, man~ga bahay na mabuti ang +pagcayari, at bucod dito,y, nacapagtayò sila nang man~ga simbahan at +man~ga daquilang palacio at ang namamahala sa canila ay man~ga +Gobernadores sa lugar nang man~ga hari. + +Sa maquita n~ga ni Robinson yaong caramihan nang man~ga hayop, na +magmulà n~gayon ay tatauagin nating man~ga llama, ay nagcaroon siya +nang malaquing pagcaibig na macacain nang carne ó lamang cati, sa +pagca,t, matagal nang panahon na di siya nacacatiquim nito. At dahil +dito,y, nagtagò siya sa punò nang cahoy, na dala niya ang caniyang +palacol na bató, at sinucuban niya, na cung mayroong magdaraan doong +hayop ay caniyang papalaculin. + +Gayon n~ga ang nangyari; sa pagca,t, lumalacad nang ualang bahalá ang +man~ga hayop na yaon na nahihirating lumalacad nang ualang +nacalilin~gatong sa canila, at napatutun~go sa bucal, at sila,y, +iinom, ay sa pagdaraan sa tabi nang cahoy na doon ay nagtatago si +Robinson, ang isang pinacamaliit na totoong napalapit sa caniya, ay +inabot niya nang palacol sa sandocsanducan na biglang namatay at +nahandusay sa caniyang man~ga paa. + +Si Luisa. ¡Laquing catampalasanan ang guinaua niya sa caauaauang +hayop! + +Ang ina. ¿At baquit hindi gagauin ito? + +Si Luisa. Cung ualang guinagaua sa caniyang anomang masamâ ang hayop, +¿ay baquit niya pinatay? + +Ang ina. Mangyari, ay quinacailan~gan niya ang laman at nang caniyang +macain. ¿At di mo natatalastas na tayo,y, pinahihintulutan nang Dios +na gamitin natin ang man~ga hayop, cung ating quinacailan~gan? + +Ang ama. Ang pumatay nang hayop nang ualang cailan~gan, ang caniyang +pahirapan, ó gambalain naman, ay maliuanag na isang catampalasanan, at +sino mang may mabuting pusò ay dili gumagauà nito: datapoua,t, ang +paquinaban~gan natin ang isang hayop na ualang caloloua, at patayin +natin nang ating macain ang caniyang laman, ay ito,y, hindi +ipinagbabaual. At cung naaalaala mo pa ang ipinahayag co sa iyo niyong +isang arao, ay matatalastas mo na isang cagalin~gan pa sa man~ga hayop +cung sila,y, patayin natin. + +Si Juan. Mangyari pò; sa pagca,t, cundi natin pinagcacailan~gan ang +man~ga hayop, ay hindi natin sila aalilain, at hindi bubuti ang +canilang lagay na para n~gayon. ¡Ilan ang mamatay gutom sa panahon +nang taglamig! + +Si Enrique. At lalò pang magdaralità, cung di natin patayin ay +mamamatay sa saquit ó sa catandaan, sa pagca,t, sila,y, hindi +nacapagtutulun~gan na para nating man~ga tauo. + +Ang ama. At bucod dito,y, houag nating acalain na ang pagpatay sa +man~ga hayop ay totoong nacapagbibigay sa canila nang totoong +malaquing cahirapan, para nang sapantahà natin. Hindi nila +natatalastas na sila,y, papatayin, ay sila,y, payapang payapà at +natotouâ hangan sa huling sandali; at ang casaquitang dinaramdam nila +cung sila,y, pinapatay natin ay hindi naglalaon. + +Hangan sa mapatay ni Robinson ang isang hayop na llama, ay hindi +naisipan ang paglulutò nang caniyang laman. + +Si Luisa. ¿Baquit di niya mailulutò? + +Ang ama. Ibig n~ga niya; datapoua,t, ang casamaan ay salat na salat +siya sa lahat nang bagay; ualà siyang ihauan, ualà siyang palayoc, at +cauali man; at ang lalò pang masama,y, ualà siyang apuy. + +Si Luisa. Cung ualà siyang apuy ay magpanin~gas siya. + +Ang ama. Hindi mahirap, cung mayroon siyang isang binalol, isang bató +at lulog. At natatalastas mo nang ualà siyang ano man. + +Si Juan. Natatalastas co ang dapat cong gauin. + +Ang ama. ¿Ano? + +Si Juan. Pinagpuyos co sana ang dalauang cauayang tuyò, para nang +guinagauà nang man~ga tauong bundoc; at sa historia nang man~ga +paglalayag ay binasa pô ninyo sa amin. + +Ang ama. Ito rin ang naisipan ni Robinson. Pinasan sa balicat ang +hayop na yaon na caniyang pinatay, at nagbalic sa caniyang +tinatahanan. + +Sa pagbalic niya ay nacaquita pa nang isang bagay na iquinatouâ niya +nang labis. Nacaquita siya nang pito ó ualong punò nang dayap, at +nalalaglag na ang ilang bun~gang hinog. Pinutol niya, at pagcatapus ay +nilag-yan niya nang tandâ ang lugar na yaon na quinalalag-yan nang +man~ga punò nang dayap, at nagmadaling omouî sa caniyang tahanan. + +Ang unang guinauà nang siya,y, dumating doon ay inanitan niya yaong +hayop, at ang naguing casangcapan niyang sundang ay isang matalas na +batô; at saca ibinilad niya ang balat na inaacalà niyang balang arao +ay caniyang paquiquinaban~gan. + +Si Juan. ¿At ano ang gagauin niya sa balat? + +Ang ama. Maraming bagay: ang una,y, napupunit na ang caniyang sapin at +medias; at caya n~ga pinagcurò curò niya na cung sacaling di na niya +maisoot, ay ang balat nang hayop na caniyang napatay ay itatali na +lamang niya sa caniyang paa, at nang houag siyang totoong mahirapan sa +caniyang paglacad. Ang icalaua,y, totoong iquinatatacot niya ang +pagdating nang taglamig; at caya n~ga totoong iquinatotouâ niya ang +pagcacaroon nang capisang na balat na maitaquip niya sa catauan at +nang houag siyang mamatay sa lamig. Tunay n~ga na hindi na dapat +siyang maghandà nang ganito, sa pagca,t, sa man~ga lugar na yaon ay +hindi malabis ang lamig na para rito. + +Si Teodora. ¿Sa bagay ay ualang taglamig? + +Ang ama. Hindi, cailan man ay hindi nararanasan ang totoong calamigan +sa man~ga bayan ó lugar na maiinit na na sa calaguitnaan nang dalauang +trópico. Hindi pa nalalaong sinasabi co sa inyo. ¿Di baga ninyo +nalilimutan ang tauag sa man~ga lugar na ito? + +Si Enrique. Tinatauag pong zona tórrida. + +Ang ama. Gayon n~ga; datapoua,t, sa man~ga lugar na yaon naman ay +palagui ang ulan sa loob nang dalaua ó tatlong buan. + +Ang ating Robinson ay hindi nacatatalastas nang ano man sa man~ga +bagay na ito, sa pagca,t, sa caniyang cabatáan ay ayao siyang magaral +nang ano man; na sa macatouid ay ang Historia, Geografia at ang lahat +ay quinacayamutan niya. + +Si Juan. Datapoua,t, tila pò minsang nabasa namin na ang bundoc na +totoong matataas, na para nang Pico de Tenerife sa Canarias, at para +naman nang iba pa sa Perú, ay nacucubcob nang nieve ó namumuong tubig +sa boong taon. Quinacailan~gang doo,y, palagui ang taglamig, at gayon +man ay na sa calaguitnaan ang dalauang trópico. + +Ang ama. May catouiran ca, Juan. Ang man~ga totoong matataas na lugar +at man~ga bundoc ay hindi nasasaclao nang regla, sa pagca,t, sa +canilang cataasan ay caraniuang mayroong nieve. ¿Natatandaan mo naman +ang sinabi co sa iyo noong isang arao tungcol sa man~ga lugar nang +India Oriental, niyong ating pinagmamasdan ang mapa? + +Si Juan. ¡Aha! Oo n~ga pô ... Sa ibang man~ga lupà doon ay sa lumacad +ca lamang nang dalaua ó tatlong leguas; sa invierno ó calamigan, ay +lumilipat ca sa verano ó cainitan; para sa pulò nang Ceilan, na +nasasacop nang man~ga holandeses; at gayon naman sa ibang lupa na +tinatauag na ... + +Ang ama. Tinatauag na Peninsula Citerior ó sa daco rito nang Ganges. +Dian, capag sa tabing dagat nang Malabar, sa isang bahagui nang man~ga +bundoc na tinatauag na Gates ay invierno, ay sa cabilang parte, sa +Costa nang Coromandel, ay verano, at cung verano sa cabila ay dito,y, +invierno. Ganito rin naman ang nangyayari sa isla de Ceram, isa sa +man~ga islas Molucas, na sa pagcalayong tatlong leguas ay nararanasan +ang taginit at taglamig. + +Datapoua,t, ¿ilang leguas ang iquinalayò natin cay Robinson? Hindi +sucat pagtac-han na sa cabilisan nang ating pagiisip ay ualang +caliuagang macalipat tayo sa isang sandali sa ilan mang libong leguas. +Magmulà sa América ay lumucso tayo sa Asia, at n~gayo,y, biglang +naparito na naman tayo sa América sa pulò ni Robinson. + +Bahagya na lamang napapacnit ang balat nang hayop na llama, at +nahahan~go ang man~ga lamang loob, ay hiniuà niya ang capirasong laman +tangcang iihao. Ang una niyang guinauà ay naghanda siya nang isang +iihauan, na bumunot siya nang isang punong cahoy na munti, inalisan na +niya nang balat, tinulisan niya ang dulo, at saca humanap nang +dalauang san~gang capua may salalac, na caniyang pagsasalalacan nang +caniyang duruan. Tinulisan naman niya ang dulo; at nang matapus na +niyang maibaon sa lupa na magcatapat; nang tinuhog na niya ang laman +nang hayop, at inilagay nasasalalac, ay totoong malaqui ang caniyang +caligayahan sa pagcaquita niyang lumabas na magaling ang caniyang +guinagauà. + +Ang quinuculang lamang sa caniya ay ang lalong cailan~gan, ang apuy +baga; at dahil dito,y, inisip niya ang pagpupuyos, pumutol siya nang +dalauang san~gang tuyò, at pinasimulang ualang caliuagan ang +pagpupuyos nang boong pagpipilit, na sa capagura,y, naligò sa pauis, +gayon ma,y, hindi niya nasunod ang nasà, sa pagca,t, capag ang man~ga +cahoy ay nagiinit na,t, naguusoc, ay siya,y, totoong napapagod na, at +napipilitang itiguil na sandali ang pagpuyos; at sa pagca,t, +lumalamig ang puyusan sa caniyang pagpapahin~ga, ay hindi mangyaring +macacuha nang apuy at nasasayang lamang ang caniyang capaguran. + +Dito napagquilala niya ang totoong casalatan nang tauong nacaisa isa, +at cung gaanong cagalin~gan ang quinacamtan natin sa paquiquisama sa +ibang man~ga tauo; sa pagca,t, napagcucurò na ninyo na cung may isa +siya sa caniyang siping na pagcapagod niya,y, halinhan siya, ay +marahil ay macacacuha sila nang apuy. Datapoua,t, dahil doon sa hindi +matiis niyang pagpapahin~ga ay nasasayang ang caniyang pagod. + +Si Juan. Inaacalà cong ang man~ga tagabundoc ay nacacacuha nang apuy +sa pagpupuyos. + +Ang ama. Tunay n~ga,t, nacacucuha nang apuy, n~guni,t, bucod sa +sila,y, malalacas sa atin, dahil sa tayo,y, hindi nararatihan sa +mabibigat na gagau-in, ay sila,y, bihasa pa. Pumipili sila nang +dalauang baac na cauayan; ang isa,y, malambot at ang isa,y, matigas; +ang matigas ay siyang ipinupuyos sa malambot hangang di magcaapuy ang +yamuang inilalagay nila sa ilalim. + +¿Anong mapapaquinabang ni Robinson cung hindi siya marunong nang +paraang ito? Sa catapusa,y, inihaguis niya ang dalauang san~gang +caniyang pinupuyos; at nalulumbay na umupò sa caniyang pinacabanig na +damo, nan~galumbaba at humilig; at manacà naca,y, tinitingnan ang +masarap na laman nang hayop na masasayang, sa pagca,t, di maihao. +Naalaala niya ang pagdating nang taglamig, na nalalapit na; at +pinagcucurocurò niya na cung ano ang masasapit niya sa gayong ualà +siyang apuy, ay sinalacayan siya nang isang malaquing calumbayan, na +iquinapagban~gon niya at iquinapagpasial sa pagca,t, siya,y, totoong +nababalisa. + +Sa pagca,t, naramdaman niya na parang hinahalò ang caniyang dugò sa +malaquing cabalisahan, ay isinaloc niya nang malamig na tubig sa batis +ang caniyang bauo, at pinigan niya nang catás nang dayap; na yao,y, +totoong mabuting inumin at lunas sa caniyang calagayan. + +Totoong ninanasa niyang maihao ang capisang na laman nang hayop na +llama; n~guni,t, di n~ga mangyari. Datapoua,t, naalaala niya ang isang +salitâ na ang man~ga Tártaro, baga ma,t, tauong para natin, ay ang +guinagaua,y, ang laman nang hayop ay inilalagay sa ilalim nang siya +nang cabayo, saca sinasac-yan at saca sa capapatacbo ay lumalambot: +¿sinong nacaaalam, ang uicà sa caniyang sarili, cung mapalalambot co +naman ang laman nang hayop sa ibang paraan? + +Capagcauicà nito,y, humanap nang dalauang batong malalapad na para +nang caniyang palacol at ipinaguitna ang laman nang hayop sa dalauang +bató, at pinasimulang pinucpoc sa ibabao. Nang lima ó anim na minuto +na sa caniyang capupucpoc ay nahalata niyang nagiinit ang bató. Dito +lalò niyang inululan ang capupucpoc at sa loob nang calahating oras ay +sa cainitan nang bató at sa capupucpoc ay lumambot ang laman nang +hayop, na inacalà niyang macacain na. Sucat nang maacalà cung ano ang +maguiguing lasa nang gayong linutò sa pucpoc lamang; datapoua,t, sa +cay Robinson, na mahaba nang panahong hindi nacacain nang lamang cati, +ay inaari na niyang isang masarap na pagcain yaon. ¡O cayo, aniyang +man~ga cababayan co, ang uica, na caraniua,y, pinagsasauaan ninyo ang +lalong masasarap na pagcain, sa pagca,t, hindi palaguing naaayon sa +inyong catacauan! Cung sinapit ninyo ang aquing calagayan na man~ga +ualong arao man lamang, ¡marahil ay icatotouà ninyo ang ipinagcacaloob +sa inyo nang Dios! ¡At hindi ninyo pauaualang halaga ang lalong +mabubuting pagcain, na parang cayo,y, nagpapalamarang lubhà sa auà +nang Pan~ginoong Dios na ang lahat ay binubusog! + +Nang mangyaring magcaroon nang lasa ang caniyang ulam ay pinigan niya +nang catás nang dayap; at nagcaroon siya nang isang pagcain na hindi +niya natiticmang mahaba nang arao, dahil dito,y, di niya quinalimutan +ang pagpapasalamat sa Pan~ginoong Dios na may gauà nang lahat nang +cagalin~gan dahil dito sa tan~ging biyayà. + +Nang matapus nang macacain, ay sumanguni siya sa caniyang sarili, cung +anong bagay ang cailan~gan niyang gauin, at nang mapasimulan niya +capagdaca. Ang pagcatacot niya sa taglamig, ay parang nagtuturò sa +caniya na gugulin niya ang ilang arao sa paghuli at pagpatay nang +maraming man~ga hayop na llama, at nang magcaroon siya nang maraming +balat. Inacalà na niyang marami siyang mahuhuli sa caunting pagod, +yayamang maaamò ang man~ga hayop na yaon. Nahiga na si Robinson na +ang ninanasa,y, ganito; at nabayaran niya nang isang mahimbing at +masarap na pagtulog ang man~ga capaguran sa arao na yaon. + + + + +=ICAANIM NA HAPON.= + +_Ipinatuloy nang ama ang pagasasalitá nang nangyari cay Robinson._ + + +Ang ama. Nacatulog si Robinson hangan sa matanghali na, at siya,y, +napagulat nang maguising at maquitang totoong tanghali na, nagmadaling +buman~gon, at ibig lumabas nang parang sa paghuli nang man~ga hayop na +llama. Datapoua,t, nahantong ang caniyang nasà; sa pagca,t, bahaguia +na lamang casusun~gao ang caniyang ulo sa pintô nang caniyang yun~gib, +ay caracaraca,y, iniuglot. + +Si Luisa. ¿At baquit gayon? + +Ang ama. Sa pagca,t, humahagunot ang ulan, at totoong malalaqui ang +patac na ang sinoma,y, di nacaiisip na umalis. Pinasiya niya sa loob +na hintin munang tumilà ang ulan; datapoua,t, malayong tumiguil; sa +pagca,t, habang lumalaon ay lalong tila ibinubuhos. Itong malacas na +ulan ay may casamang totoong madalas na quidlat, na ang yun~gib ni +Robinson, baga ma,t, totoong madilim ay tila nagaalab; at ang man~ga +quidlat na yaon ay sinusundan nang totoong malacas na culog, na hindi +niya naririn~gig cailan man. Nayayanig ang lupa sa caquilaquilabot na +pagputoc nang man~ga culog, at tila inuulit nang alin~gaon~gao sa +mundo na totoong inihahaba nang ugong. Sa pagca,t, si Robinson ay +ualang turò at pinagaralan, ay totoong malaqui ang caniyang tacot. + +Si Teodora. ¿Natatacot baga sa man~ga quidlat at sa man~ga culog? + +Ang ama. Oo; at totoo siyang quiniquilabutan, na hindi niya maalaman +na cung saan siya magtatagò. + +Si Teodora. ¿At baquit siya totoong natatacot? + +Ang ama. Ito,y, caraniuan, sa pagca,t, ang apuy na nangagaling sa +culog ay pinanggagalin~gan nang pagcacasunog at manacanaca,y, +nacamamatay. + +Si Juan. Oo n~ga, datapoua,t, ang man~ga sacunang iyan ay bihirang +nangyayari. + +Ang ama. Mulâ nang aco,y, maguing tauo ay ualà pa acong naririn~gig na +namamatay sa culog[3]; at ang man~ga sinasalitang nangyari na man~ga +sacunà ay totoong bibihirâ. At caya n~ga bihirangbihirang matalà sa +man~ga periodico, tulad sa pagbabalità na may isang tauong, umabot na +mahiguit sa sandaang taon; isang maliuanag na catotohanan na +manacanacang mangyari lamang ang man~ga sacunang ito. Tungcol dito sa +man~ga culog ay mayroon ding capan~ganiban; datapoua,t, totoong malayò +na di sucat maitulad sa man~ga capan~ganiban nang pagcahulog, sa +man~ga biglang saquit, sa man~ga pagcacasunog at sa iba pang sucat na +mangyari na masasapit natin sa baua,t, sandalî, at hindi man lamang +natin iquinatatacot nang calahati nang pagcatacot ni Robinson, cung +ito na lamang ang icamamatay natin nang bigla ay may malaquing +cadahilanan na catacutan nating totoo; datapoua,t, ang ating buhay ay +totoong marupoc, at sa loob at labas nang ating catauan ay mayroong di +mabilang na bagay na iquinapaguiguing sanhi nang isang biglang +camatayan, na cung catatacutan nating lahat para nang malabis na +pagcatacot nang iba sa culog, ay hindi tayo macalalacad nang isang +hacbang at di tayo macagagalao munti man na di magcacaroon tayo nang +isang guniguning ualang casaysayan. Ang pagsacay sa cabayo, ang +paglulan sa isang carruage, ang pagdaraan sa isang matuling ilog, ang +paglalayag, ang pagpanhic at pagpanaog sa isang hagdan, ang pagiiuan +nang ilao sa isang silid, ay man~ga bagay na guinagauà natin nang +ualang munting catacutan, gayon man ay dapat siglan tayo nang tacot +dito sa man~ga capan~ganibang totoong madalas mangyari, higuit sa +tacot; na dapat taglayin sa man~ga sacunà na nangagaling sa culog. At +tunay n~ga itong culog ay may casamang ugong na nacagugulat, at sa +pagquidlat ay biglang nagliliuanag; at caya n~ga inaacalà co na ang +man~ga di nagdidilidili, ay pinapasucan nang isang di quinucusang +tacot, na hindi caraniuang taglayin sa lalong malalaquing +capan~ganiban. + +[Talababa 3: Sa Europa ay bihira n~ga ang namamatay sa culog; +datapoua,t, hindi gayon dito sa sancapuluan na sa taon taon ay hindi +nauaualan nang nababalitang namatay sa culog.] + +Si Balisio. Sinabi na ninyo sa amin na ang man~ga masasamang panahon, +ang man~ga culog at quidlat ay may malaquing cagalin~gan sa lupà, sa +pagca,t, nalilinis ang han~gin nang man~ga masasamang sin~gao na +sucat ipagcasaquit nang man~ga tauo, nacagagaling naman sa paglagò +nang man~ga halaman, at nacapagbabauas sa totoong malaquing cainitan. +Bucod dito,y, naquiquita natin ang isang cahan~gahan~gang bagay sa +naturaleza, na ipinaquiquita nang Maycapal, nang tayo,y, magcaroon +nang galang at pangguiguilalas sa caniya. + +Si Luisa. ¡Totoong mariquit pong bagay ang sinabi ni Basilio! ¿ibig pô +baga ninyong aco,y, dalhin sa buquid cung sumasamà ang panahon, nang +maquita co iyang lahat na sinabi ni Basilio? At hindi aco magdadala +nang tacot. + +Ang Ama. Susundin co ang iyong nasà.--Si Robinson, yamang talastas na +ninyo, na nagpaualang halaga sa lahat nang sucat matutuhan sa caniyang +cabataan, at caya n~ga di niya natatalastas na ang man~ga sigua at +masasamang panahon ay man~ga biyayà nang Dios, at baga ma,t, +naguiguing sanhî nang alin mang casacunaan (na naaayon sa mataas na +adhicà nang caniyang carunun~gan) ay pinanggagalin~gan nang malaquing +cagalin~gan, para nang sinalità ni Basilio na nacalilinis nang +han~gin, na totoong nacagagaling sa man~ga tauo, sa man~ga hayop at sa +man~ga halaman. Habang nacaupò si Robinson sa isang suloc nang +caniyang yun~gib, at totoong quiniquilabutan, ay totoong naglalauà ang +tubig, nagninin~gas ang man~ga quidlat, umuugong na ualang licat ang +man~ga culog; at malapit nang tanghaling tapat ay di pa naglulubag ang +casamaan nang panahon. + +Hindi siya nacacaramdam nang gutom dahil sa pagcatacot; datapoua,t, +naghihinagpis ang caniyang loob sa man~ga calumbaylumbay na guniguni +niya. Dumating na ang oras, aniya, na ibig nang Dios na aquing +pagbayaran ang man~ga guinauà cong casalanan. Nacaamba na ang caniyang +camay sa aquin; mamamatay aco,y, hindi co maquiquita ang man~ga +caauaauà cong magulang. + +Si Ramon. Tungcol diya,y, di aco umaayon sa catoto nating si Robinson. + +Si Nicolás. ¿Baquit? + +Si Ramon. ¿Di caya pinagcalooban na siya nang Dios nang di mamagcanong +biyayà, at nang caniyang maquilala, na yaong totoong mabuting Ama ay +di nagpapabaya sa umaasa sa caniya sa boong pusò, at tunay na +nagpipilit na magbagong asal? ¿Di caya siya iniligtas sa pagcalunod sa +isang capan~ganibang sucat icalagot nang buhay? ¿Di caya siya +tinutunghan, at nang houag siyang mamatay sa gutom? ¡At gayon ma,y, +totoong nagpapacahinang loob! ¡Ito,y, hindi mabuting gauà! + +Ang Ina. Gayon din ang acalà co, Ramon, datapoua,t, caauaan natin ang +binatang ito. Di pa nalalaong siya,y, nagmumulimuli, at caya n~ga di +pa sucat masulong na totoo sa landas nang mabuting asal, na para nang +ibang mulà sa cabataan ay tinuruan na. + +Ang Ama. Mabuti ang sabi mo, at pinasasalamatan quita, sa pagca,t, +quinaaauaan mo ang aquing Robinson. Untiunting lalong naiibigan co +siya, sa pagca,t, naquiquita cong nagbabago na nang asal. Samantalang +siya,y, sinasalacay nang catacutan at cabalisahan, ay tila naglulubag +ang samâ nang panahon. Habang humihinà ang culog at nagbabauas ang +ulan, ay sumisibol na muli sa pusò ni Robinson ang pagasa. Inacalà +niyang maipatutuloy ang caniyang paglacad; at nang quinuha na ang +caniyang supot at ang caniyang palacol ay bigla siyang nagulantay at +napasubasob sa lupà. + +Si Juan. ¿Ano pô ang nangyari sa caniya? + +Ang Ama. Bigla niyang narin~gig sa ibabao nang caniyang ulo ang isang +caquilaquilabot na culog, nan~ginig ang lupà, at si Robinson ay +nanigas na parang bangcay. Sa pagca,t, pumutoc ang isang culog sa +cahoy na nasa ibabao nang yun~gib, at sa pagcabali ay lumagapac nang +malacas, na ang acalà ni Robinson ay siya,y, tinamaan. Malaong oras na +di siya pinagsaulan nang loob; datapoua,t, nang caniyang matalastas na +di siya naaano ay nagban~gon; at ang una niyang naquita sa malapit sa +pintò nang caniyang yun~gib ay isang malaquing cahoy na ibinual nang +culog. Isang bagong caralitaan ni Robinson. Sa pagca,t, ¿saan isasabit +ang caniyang hagdan, cung nabual na boô ang cahoy, para nang inaacalà +niya? + +Nang caniyang maramdaman na tumilà na ang ulan, at ualà na siyang +naririn~gig na culog, ay nan~gahas na lumabas. Datapoua,t, ¿ano caya +ang caniyang naquita? Isang bagay na biglang iquinapagpasalamat sa +Dios, iquinapuspos niya nang pagibig, at iquinahiya niya dahil sa +caculan~gan nang caniyang pagasa. Sa macatouid ay ang san~ga nang +cahoy na tinamaan nang culog ay nagnini~gas, na dahil dito,y, ualà sa +caniyang gunitâ ay nagcaroon siya nang lalò niyang quinacailan~gan; +cung sa bagay ay nang iniisip niyang siya,y, na sa sa lalong +malaquing casacunaan, ay hindi gayon, cundi lalong inaampon siya nang +Dios nang isang tan~ging biyayà. + +Puspos nang di malirip na pagquilala at catouaan na iquinaiiyac niya, +ay nagpasalamat siya nang boong pagibig sa mapagpalang Ama nang man~ga +tauo, na cahit nagpapahintulot na mangyari ang man~ga caquilaquilabot +na bagay, ay dili ang hindi gumagauà siya nang puspos na carunun~gan +at catuiran. ¡Oh! ¿gasino ang tauo, aniya, hamac na ood sa lupà, at +gaano ang caniyang naaalaman, at man~gan~gahas lumaban sa man~ga +ipinagtatalaga nang Dios na di sucat malirip nang sinoman? + +Magmulà na niyaon ay nagcaroon siya nang apuy, na di niya +pinaghihirapan ang pagpapanin~gas; magmulà na niyaon ay di niya +pinaghirapan ang pagiin~gat; nabuhay na siyang di lubhang nasisindac +at naliligalig tungcol sa paghanap nang cacanin sa pulóng yaon. + +Inaliban niya ang paghuli nang man~ga hayop na llama, na siyang +pinacausá cung baga dito sa Filipinas, at ang caniyang pinan~gasiuaan +lamang muna ay ang pagiin~gat nang caniyang apuy at ang paglulutò +nang hayop na yaon, na magmulà sa unang arao ay iniuan niya sa ihauan. + +Sa pagca,t, ang apuy ay hindi umabot sa dacong ibaba nang san~ga, na +quinabibitinan nang caniyang hagdang lubid, ay mangyayaring siya,y, +macasampa nang ualang pan~ganib. Ganito n~ga ang caniyang guinauà; +cumuha siya nang isang san~gang nagninin~gas, saca nanaog siya sa +harapan nang pinapasucan sa caniyang tahanan at nagsigâ siya sa +calapit nang laman nang hayop at muli siyang umaquiat nang ualang +caliuagan at pinatay niya ang apuy na nagaalab sa cahoy, at caracaraca +nama,y, namatay. + +N~gayo,y, si Robinson ay naguing cosinero na, at hinahaguisan nang +yaguit ang caniyang sigâ nang houag mamatay, at nagpapalibidlibid sa +caniyang ihauan. Totoo siyang nauiuili sa panonood nang apuy; at +inaari niyang isang mahalagang biyayà nang Dios na ipinagcaloob sa +caniya, hindi lumilicat nang pagdidilidili nang daquilang +capaquinaban~gan na quinacamtan nang tauo sa apuy. + +Si Ramon. Tunay n~ga at ang apuy ay isang larauan nang cadiosan; +siyang pinacamahal sa man~ga elemento. + +Ang ama. Caya n~ga sa man~ga bulag na gentil ó di binyagan ay isang +caraniuang caugalian ang pagsamba at paggalang sa caniya. Sa Roma ay +laguing iniin~gatan ang apuy sa templo nang diosa Vesta, sa Atenas ay +sa templo ni Minerva, sa Delfos ay sa templo ni Apolo; at nabasa mo na +cung paano ang guinagauang paggalang sa caniya sa Persia. + +Si Ramon. Oo n~ga, datapoua,t, tayo na, sa auà nang Dios, ay +naliliuanagan nang tunay na aral, ay natatalastas natin na ang apuy ay +hindi dios, cundi isang biyayà nang Dios, na para naman nang tubig, +nang lupà at nang han~gin, na nilic-hà at nang paquinaban~gan natin. + +Ang ama. Sa pagcain nang nacaraang arao, niyong sinasalità co sa inyo, +na ang iquinabusog ni Robinson ay ang laman nang hayop na llama na +pinalambot sa capucpoc ay hindi niya inalumana ang caualan nang asin, +at inaasahan niya na sa calaunan nang panahon marahil ay matatagpuan +niya doon sa pulò; datapoua,t, n~gayon ay iquinatouà na niya ang +pagparoon sa tabi nang dagat, at sumaloc siya nang isang bauo nang +tubig na maalat, at siya niyang ibinasà sa laman nang hayop na llama, +sa pagca,t, ualà siyang ibang asin. + +Nang inaacalà niyang lutò na ay gaano caya ang caniyang catouaan sa +unang pagputol at pagsubò nang caniyang ulam, ualang sucat matalastas +cundi ang para niyang hindi nacatiquim na apat na lingo nang anomang +pagcaing inalulutò sa apuy, at inaacalà niyang ualà siyang sucat +asahan na macacain pa nang gayong pagcain. + +Ang malaquing bagay na dapat matalastas n~gayon, ay cung paanong sucat +niyang gau-in, at nang houag mamatay ang apuy. + +Si Teodora. Iyan ay lubhang madali. ¿Mayroon pa cayang sucat gau-in +para nang touî na,y, lag-yan nang cahoy? + +Ang ama. Totoo n~ga; ¿datapoua,t, sa gabi at cung habang siya,y, +natutulog ay biglang bumacsac ang malacas na ulan, ay anong magagauà +natin? + +Si Luisa. Talastasin pô ninyo ang aquing sinasabi. Ang guinauà co +sana,y, ang sigà ay pinanailalim co sa loob nang yun~gib, na houag +macapasoc ang tubig. + +Ang ama. Hindi masamang caisipan iyan; datapoua,t, ang cahirapan ay +ang yun~gib na yaon ay totoong mahigpit na bahaguia na niya matulugan. +At saca ualang butas na lalabasan nang usoc, na di niya icahihin~ga. + +Si Luisa. ¡Ay! tunay n~ga. Sa caguipitang iyan ay hindi co siya +maaalis. + +Si Juan. ¡Tingnang ninyo ang cahirapang ito! ¡diyata,t, sa touitouî na +ay siya,y, na sa isang caguipitan! di mamacailang inaacalà natin na +ang caauaauang si Robinson ay nacaalis na sa cahirapan; datapoua,t, +hindi ... Caguinsaguinsa,y, magcacaroon nang isang bagay na +macapagpipighati sa caniya. + +Ang ama. Diyan mo maquiquita ang laquing cahirapan sa isang tauo na +matacpan niyang magisa ang lahat nang cailan~gan, at cung gaanong +capaquinaban~gan ang ibinibigay sa atin nang paquiquisama. Oo, man~ga +anac co; tayong lahat ay totoong cahabaghabag, cung ang baua,t, isa sa +atin ay mabuhay nang nagiisa, at ualang tulong na maaasahan sa ibang +capouà tauo. Ang sanglibong camay ay hindi macagagauà at +macapaghahandà nang quinacailan~gan nang baua,t, isa sa arao arao. + +Si Juan. ¿Ano pang uica ninyo? ¿Sanglibong camay ay di macagagauà nang +quinacailan~gan nang baua,t, isa sa arao arao? + +Ang ama. ¿Hindi ca naniniualà, Juan? tingnan natin ang quinailan~gan +mo n~gayong arao na ito. Unauna,y, natulog ca hangang sa lumabas ang +arao; at sa isang hihigang magaling; ¿dili caya gayon? + +Si Juan. Sa isang colchon at sa isang cumot at sa isang unan. + +Ang ama. Ang colchon na lamang ang ating sabihin. Ito,y, +quinasusulutan nang lana ó balahibo nang tupa, na ang unang una,y, +naguing cailan~gan ang pagaalilà nang tupa, at ang isa,y, pumutol nang +caniyang balahibo; ang isa,y, naglaba; ang isa,y, tumimbang at +nagbili; ang isa,y, naghatid sa bahay nang lanero; at muling +ipinagbili nito sa colchonero, na nang mangyaring maguing colchon, ay +inihanay sa isang balotan nang liensong may guhit na tinatauag na +terliz. ¿At saan nangaling ang terliz? + +Si Juan. Guinauà nang manghahabi. + +Ang ama. ¿At anong naguing cailan~gan paghabi? + +Si Juan. Ang sinulid, at isang habihan, at iba,t, iba pa. + +Ang ama. Sucat na. At sa paggauà nang habihan at lahat nang man~ga +casangcapan, ¿ilang camay ang naguing cailan~gan--Saca ang manghahabi +ay hindi macahahabi cung ualang hinahabi; datapoua,t, ¿saan nila +quinuha? + +Si Juan. Sa man~ga hilandera ó lumulubid nang hinahabi. + +Ang ama. ¿At natatalastas mo cung ilang camay ang pinagdadaanan nang +lino bago mahabi, na pasisimulan sa pagtatanim nang linasa ó +cañamones? + +Si Juan. Magdaraan sa apat ó limang camay. + +Ang ama. Hindi lamang sa apat ó lima cundi sa dalauang puong camay. +Datapoua,t, sabihin mo sa aquin: ¿ang carayom na ipinanahi sa colchon, +ay hindi baga patalim? at ang patalim ¿ay hindi baga quinucuha sa +mina? At magmulà nang macuha sa mina han~gan sa maguing carayom, +¿ilang tauo ang naguing cailan~gan? ¿Ilang man~ga casangcapan at +man~ga máquina ang naguing cailan~gan sa paggauà nang carayom? ¿At +ilang man~ga tauo ang naguing cailan~gan sa pagtatayò nang maquina?... + +Si Juan. ¿Saan pô tayo hahanga? + +Ang ama. N~gayo,y, pagpisanpisanin mo at pagbilangbilan~gin ang +guinugol na paggauà sa pagtatanim nang cañamo ó lino, at ang man~ga +ararong quinailan~gan nang magsasacá bago naitanim; ang sarisaring +paggauà na quinacailan~gan sa paghabi; ang man~ga naguing cailan~gan +sa paglilinis nang lana, at sa paggauà nang carayom, tila ualang +cabuluhang bagay; at saca n~gayo,y, sabihin mo sa aquin, cung natantò +mo na na sa paggauà nang isang hihigan na tutulugan niyang mahinusay +ay naguing cailan~gan ang sanglibong camay. + +Si Teodora. Tingnan n~ga pô ninyo na di macasasapat ang sanglibong +camay sa quinacailan~gan natin sa arao arao. + +Ang ama. Saca pagcurocuroin mo ang man~ga ibang bagay na +quinacailan~gan mo sa arao arao; bago mo sabihin sa aquin, cung sucat +mong pagtachan na si Robinson ay palagui nang na sa isang malaquing +caguipitan, yayamang ualang ibang camay na macatulong sa caniya, at +niyong nagcacailan~gan na dito,y, iquinatatapus niyang madali nang +anomang gagau-in. + +Ang totoo niyang iquinaliligalig, ay ang paghanap nang paraan na +magcaroong mulî nang apuy cung sacali,t, mamatay ang caniyang sigâ. +Cung minsan ay quinacamot ang ulo sa pagpipilit nang pagcucurò nang +mabuting paraan; cung minsa,y, biglang ilacpac ang camay sa pagcapagod +nang caiisip; cung minsa,y, nagpapasial, na di maalaman cung ano ang +caniyang gagau-in. Datapoua,t, sa catapusa,y, nailin~gap lamang niya +ang caniyang mata sa man~ga batong nacaliliquid sa isang munting burol +ay naisipan na niya ang caniyang gagau-in. + +Si Enrique. ¿At ano caya yaon? + +Ang ama. May isang batong malaqui na ang taas ay mahiguit na isang +vara sa lupà. + +Si Cárlos. ¿Gaano caya ang laqui? + +Ang ama. Inaacalà cong may dalauang vara ang habà, isang vara ang +luang at gayon din ang capal. + +Baga ma,t, umulan nang malacas, ay tuyô rin ang ilalim nang batong +yaon, na parang mayroong bubun~gan sa ibabao. Saca naquita ni Robinson +na sa ilalim nang batong yaon ay macagagauà nang isang tahanan na +totoong nababacuran; at napagmasdan pa na madaling macagauà doon nang +isang cosina na may lalabasan nang usoc. Pinasiya n~ga sa loob na +caniyang pasimulan agad. Sa ilalim nang bató ay hinucay niya nang +caniyang asarol ang lupà na mahiguit sa isang vara, at inaacalà niyang +sarhan ang dalauang panig hangan sa umabot sa bató sa itaas. + +Si Teodora. ¿At paanong gagau-in niya sa pagsasara sa dalauang panig? + +Ang ama. Siya,y, nahirati nang pagmalasin ang lahat nang bagay na +caniyang naquiquita, at itinatanong niya sa caniyang sarili: ¿ano caya +ang cagagamitan co nito? caya n~ga di niya inalintana ang pagcaquita +nang isang lupang malagquit na caniyang napagmasdan sa isang lugar +nang pulô; at magmulà niyao,y, sinabi niya sa caniyang sarili: ¿sinong +nacatatalastas, cung maaalaman co ang paggauà sa lupang ito nang +ladrillo at nang macapagban~gon aco nang isang pader ó isang dingding? +napagisip niya ang bagay na ito; at nang caniyang mahucay na ang lahat +nang lupà sa caniyang cusina, ay dinampot niya ang caniyang asarol, +quinuha niya ang caniyang sundang na bató, at siya,y, lumipat sa +quinalalaguian nang lupang malagquit, ticang ipatutuloy ang bago +niyang guinagauà. + +Sa calacasan nang ulan ay lumambot ang putic na hindi niya +pinaghirapan ang paggauà sa lupang yaon na maguing parang ladrillo, at +pagcatapus ay maputol niyang magcaparapara. Nang caniyang magauà sa +sandaling oras ang man~ga ladrillong ito, ay inihanay niya sa isang +lugar na tatamaan nang arao sa maghapon, at inaliban niya sa icalauang +arao ang pagpapatuloy nang caniyang guinagauà, nagbalic siya sa +caniyang tinatahanan, ticang cacanin niya ang natira niyang inihao, sa +pagca,t, sa caniyang casipagan ay nagdamdam siya nang cagutuman. Nang +mangyaring siya,y, macacaing magaling sa arao na yaon, ay dinagdagan +niya ang caniyang pagcain nang laman nang niyog na caniyang natira, at +dahil dito,y, totoong sumarap ang caniyang pagcain. + +¡Ah! ang sigao ni Robinson na nagbubuntong hinin~ga sa caibuturan nang +pusò, sa caligayahan at calumbayan. ¡Ah, laquing capalaran co, aniya, +n~gayon, cung aco,y, magcaroon nang isa man lamang caibigan, cahit +isang tauong lalong maralità sa lahat nang salantâ na sumama sa aquin; +isang may pagiisip, na mapagsabihan cong siya,y, aquing iniibig, at +masabi naman niyang aco,y, iniibig niya! ¡Ó magcamayroon man lamang +aco nang isang hayop sa bahay, isang aso, ó isang pusà, na aquing +magauan nang magaling, at umamò at maman~ginoon sa aquin! Dito na +tumulò ang caniyang luhà, sa pagala-ala nang panahon na sucat niyang +macamtan ang cauilíuiling paquíquísama sa caniyang man~ga capatid at +caibigan, na caniyang quinaauay. ¡Ay! ang sigao niya, sa malaquing +capighatian nang pagcaalaala niya nang bagay na ito: ¡hindi co aniya +napagaalaman noon ang cahalagahan nang isang caibigan! ¡Totoong +mahirap pala ang ualà tayong caulayao, cung ninanasa nating mabuhay +nang maligaya! Cung n~gayo,y, mangyayaring aco,y, magsaulì sa batà, +¡gaanong cagandahan nang loob ang ipaquiquita co sa aquing man~ga +capatid at man~ga capouà batà! ¡Gaanong pagtitiis co sa mumunti nilang +caculan~gan! ¡At gaanong pagiin~gat co at pagpipilit na macasundo ang +lahat sa aquing mabuting caugalian, nang sila,y, mapilitang umibig sa +aquin! ¿Baquit, Dios co, di co natalastas ang malaquing cagalin~gan +nang paquiquipagcaibigan sa di co na macamtan, at di co macacamtan +magpacailan man? + +Nang caniyang masabi ito, ay nagcataong nailin~gap niya ang mata sa +isang suloc nang mahigpit niyang tahanan, at nacaquita siya nang isang +gagamba na doo,y, gumauà nang bahay. Nacaramdam si Robinson nang isang +malaquing caligayahan sa pagcaisip lamang na siya,y, matutulog na may +isang casama, na di na napagcurò na yao,y, isang hayop na totoong +ualang halaga. Tinicang humuli arao arao nang lan~gao nang maibigay +sa gagamba, at nang caniyang maipaquilala sa hayop na yaon, na siya,y, +na sa sa isang lugar na ualang sucat catacutan, at doo,y, siya,y, +pinacacain nang boong pagibig at casaganaan, at nang mangyaring +siya,y, umamò cung mangyayari. + +Yayamang hindi pa guinagabi, at ang han~ging humihihip ay malamig at +maguinhaua dahil sa nagdaang unós, ay ayao si Robinsong matulog, cundi +gugulin pa ang sandaling panahon sa isang bagay na may casaysayan; +dahil dito,y, hinauacan ang caníyang asarol, at mínulan ang paghucay +nang lupà nang caniyang cusina. Datapoua,t, tinamaan niyang nagcataon +ang isang bagay na matigas na nababaon sa lupà, at halos nasirà ang +caniyang asarol. Inacalà niyang yao,y, isang bató: datapoua,t, ¡gaano +ang caniyang pagtataca nang caniyang buhatin ang bagay na yaon na +totoong matigas at mabigat, at naquita niyang yao,y, guintong dalisay! + +Si Juan. ¡Totoong mapalad naman yaong si Robinson na ualang +cahalimbauà! + +Ang ama. Mangyari; siya,y, anac nang capalaran. Ang guintong caniyang +nacuha ay totoong malaqui na cung caniyang gagau-ing salapî ay +lalabasan nang sandaang libong piso. Tingnan mo at totoong mayaman na +at macapangyarihan si Robinson. ¡Ilang bagay caya ang caniyang +mabibili at ilang tauo caya ang caniyang mauutusan! mangyayaring +siya,y, macapagpatayò nang isang Palacio, magcacaroon siya nang man~ga +salamin, man~ga palamuti sa bahay, man~ga carruage, man~ga cabayo, +man~ga alilà, at sarisari pang bagay. + +Si Teodora. Oo n~ga pò, datapoua,t, ¿saan siya cucuha sa pulong yaon +nang man~ga bagay na iyan, cung doo,y, ualà isa mang tauong magbili sa +caniya nang anomang bagay? + +Ang ama. Totoo n~ga ang salitâ mo: hindi co naalaala ang bagay na +yaon. Datapoua,t, si Robinson ang siyang nacapagdilidili niyan, sa +pagca,t, bucod sa di niya iquinaligaya ang pagcaquita nang cayamanang +iyan, ay caniyang sinicaran at pinaguicaan nang ganito: «Diyan ca +matapon, hamac na guintò, na caranìua,y, totoong pinipita nang man~ga +tauo, at di miminsang sa pagcacamit sa iyo ay nacagagauà nang +cahiyahiyà at cung minsa,y, nagcacasala pa. ¿Anong mahihitâ co sa iyo? +¡Oh! cung ang naquita co sana,y, isang pirasong bacal, marahil ay +magagauà cong isang palacol ó isang sundang! ay ualang caliuagang +ipagpapalit quita sa isang dacot na pacò, ó sa alin mang casangcapang +paquiquinaban~gan.» Iniuan niya sa lupà yaong mahalagang bagay, at +pagcatapus ay bahaguia na niya matingnan cung siya,y, napaparaan sa +quinalalaguian. + +Si Luisa. Natatalastas pô ninyo na ang caniyang guinauà ay para nang +guinauà nang manoc. + +Ang ama. ¿Ano ang guinauà nang manoc? + +Si Luisa. ¿Baquit pô? ¿Nalilimutan na baga ninyo ang fábula na inyong +sinalitâ sa amin isang arao? minsa,y, ang isang manoc ay nagcucutcot +sa lupà; at di caguinsaguinsa,y, nacaquita siya nang isang mahalagang +bagay...... ¿Ano cayang mahalagang bagay? + +Ang ama. ¿Isang margarita baga? + +Si Luisa. Oo pô, isang margarita na ang pahayag ninyo sa amin ay isang +perlas. At ang sinabi nang manoc ay ganito: «¿Anong mahihitâ co sa iyo +cahit anong diquit mo? mabuti pa sa aquin ang aco,y, nacaquita nang +isang butil na palay.» At dahil dito,y, pinabayaan ang margarita sa +lupà, at hindi na niya inalaala minsan man. + +Ang ama. Totoong mabuti ang pagcacatulad mo sa fábula. Ganito n~ga +ang guinauà ni Robinson sa guintong caniyang nasumpun~gan. + +Samantalang nalalapit naman ang gabi, sa pagca,t, matagal nang ang +arao ay sumusucsoc na sa dagat. + +Si Teodora. ¿Baquit pô sumusucsoc sa dagat? + +Ang ama. Ganito n~ga ang acalà nang man~ga nagsisitahan sa capuluan, ó +as alin mang lugar na ualang naquiquita cundi dagat. Ang tin~gin +nila,y, capag lumulubog ang arao, ay tila totoong napaiilalim sa +dagat; at dahil dito,y, sinasabi natin na cung minsan ay napaiilalim +sa dagat; sumicat na maliuanag ang bouan sa cabilang ibayo nang +lan~git, na naliliuanagan ang yun~gib ni Robinson nang isang +cauiliuiling liuanag, na sa caligayahan nang pagmamasid ay nalaon bago +natulog. + +Datapoua,t, nang mahaguisan na niya nang man~ga malalaquing cahoy ang +apuy nang lumagui ang nin~gas, ay siya,y, natulog na. + +Tayo naman ay liniliuanagan n~gayon nang banaag nang bouan, ay +nagbibigay liuanag sa lupà. Habang tayo,y, napatutun~go sa bahay ay +ating pagmalasing magaling. Tingnan ninyo at totoong mariquit at +cauiliuili; at handugan natin nang pasasalamat ang lumic-hâ sa caniya, +at nang magbauas ang calungcutang inihahandog sa atin nang cadiliman +nang gabi. + + + + +=ICAPITONG HAPON.= + + +Sa icalauang arao nang hapon ay si Juan, si Nicolás at si Teodora, ay +nan~gahas na binatac sa camay ang canilang ama at sa dulo nang +caniyang casaca, na ang nasa,y, dal-hin siya sa buquid. Ang lahat ay +naquitulong sa canila, at napilitan siyang umalis nang bahay. + +Ang ama. ¿Anong laquing pagpipilit ninyo? ¿Saan ninyo aco ibig +dal-hin? + +Si Juan. Sa buquid, sa ilalim nang punò nang mansana. + +Ang ama. ¿At baquit? + +Si Nicolás. Nang ipatuloy ninyo ang sinapit ni Robinson. + +Si Teodora. Oo pô, ang historia ni Robinson natin. + +Ang ama. Oo n~ga; datapoua,t, inaacalà cong hindi iquinaaalio ninyo +ang aquing Robinson na para nang una. + +Si Juan. ¿Baquit pô? ¿sino ang nagsabi sa inyo? + +Ang ama. Cung hindi aco nagcacamalî, ay naquita co cahapon na ang ilan +sa inyo ay naghihicab, at ito,y, caraniuang isang tandâ na +quinayayamutan na ninyo. + +Si Teodora. Hindi pô. Cami po,y, napagod sa cahuhucay sa halamanan, at +talastas na ninyo na pagcatapus nang paghucay sa boong hapon, ay +sapilitang magaantoc nang caunti. + +Si Nicolás. N~gayo,y, ualà caming guinagauà cundi ang magbunot nang +damó, at dinilig namin ang ensalada lamang, caya cami hindi nagaantoc. + +Si Luisa. Tingnan ninyo ang paglucso co. ¿Paanong aco,y, magaantoc? + +Ang ama. Sasalitin co, yayamang siya ninyong iniibig; datapoua,t, +capag cayo,y, napapagod na sa paquiquinyig nang historia ay sabihin +ninyo sa aquin. + +Si Juan. Hindi pô cami mapapagod, caya salitin na ninyo. + +Ang ama. Sa pagca,t, sa pulò ni Robinson ay hindi matiis ang init cung +arao ay napipilitan siyang cung may anomang gauà ay pinasisimulan niya +sa umagang umaga, at pagtaas nang arao caniyang itiniguil, bago niya +pinagbabalican capag dacong hapon na. Nagban~gon na n~gang maagang +maaga, dinagdagan nang gatong ang apuy, at quinain ang calahati nang +niyog na caniyang natira. Inibig namang ihao ang capirasong laman nang +hayop na llama, datapoua,t, sa pagca,t, may amoy dahil sa labis na +cainitan, caya hindi siya nacacain nang lamang cati sa arao na yaon. + +Sa oras nang caniyang pagcuha nang caniyang supot na ticang dadal-hin +sa caniyang pinaggagauan nang man~ga ladrillo, ay naquita niya ang +man~ga patatas na caniyang isinilid doon na may dalaua nang arao. +Naisipan niyang ilagay ang man~ga patatas na ito sa ilalim nang abo +nang caniyang sigâ, at nang maalaman niya cung ano ang maguiguing lasa +cung malutò, at capagcatapus nito ay lumacad na. + +Dinalidali niyang totoo ang paggauà, na bago tumangahali ay naquita +niyang mabuti na ang lagay nang caniyang man~ga ladrillo, na inaacala +niyang cailan~gan sa pagbabacod sa caniyang cusina. Saca napatun~go sa +tabing dagat sa paghanap nang man~ga ilang talaba; totoong cacaunti +ang caniyang naquita, datapoua,t, doo,y, nasumpun~gan niya nang boong +caligayahan ang isang pagcaing lalò pang mahalaga. + +Si Juan. ¿At ano pô yaon? + +Ang ama. Isang hayop na cailan ma,y, hindi niya nacacain; datapoua,t, +narin~gig niya na ang laman niyon ay totoong mabuti at masarap. + +Si Juan. At sabihin ninyo ¿cung anong hayop yaon? + +Ang ama. Isang pagóng na totoong malaqui, at bihirang maquita ang +ganoong calaquing pagóng sa man~ga lugar na yaon. Ang bigat ay may +isang quintal. + +Si Teodora. ¡Caquilaquilabot na pagóng yaon! ¿At mayroon pang lalong +malalaqui? + +Si Juan. Oo, at totoong malalaqui. ¿Hindi mo naaalaala ang sinasabi sa +atin nang ating ama sa historia nang man~ga biaje niong man~ga tauong +lumibot sa paliguidliguid nang mundo, at nacaquita sila sa dagat nang +dacong timugan nang ilang man~ga pagóng na ang timbang ay may tatlong +daang libra? + +Si Teodora. ¡Catacottacot! + +Ang ama. Pinasan ni Robinson sa balicat yaong malaquing pagóng, ó +pauican, at dahandahan niyang dinala sa caniyang yun~gib. Diya,y, +pinagpupucpoc niya ang balat sa licod nang pagong hangan sa nagputoc +ang bandang ibabâ; at sacá quinuha ang laman at caniyang pinatay, +pumiraso nang laman na caniyang iihao. Sa caniyang capaguran ay +nagcaroon siya nang gustong cumain; at habang caniyang iniihao, ay +pinagiisipisip niya cung ano ang caniyang gagau-in sa natitirang laman +nang pagóng at nang houag masirà, sa pagca,t, siya,y, ualang asin at +sisiglang pagaasnan. + +Iquinapipighati niya ang pagcagunitâ na ang laman nang pagong, na +macacain niya hangang man~ga ualong arao at mahiguit pa, ay hindi na +macacain pagdating nang apat na puong oras; datapoua,t, naisipan niya +ang paraan nang pagaasin. Ang balat sa licod ó talucab nang pagong ay +magagauà niyang sisiglan nang pagaasnan. Datapoua,t, ang uicà niya,y, +¿saan aco cucuha nang asin?... ¡Ah, pagcahan~galhan~gal co! aniya. +¿Sinong macapagaalis sa aquin na busan co nang tubig na maalat sa +dagat ang laman nang pagong, at ito,y, para ring inasnan? ¡Mabuting +caisipan! ang uícà niya; at sa malaquing catouaan sa pagcaisip niya, +ay lalo siyang lumicsi nang pagiihao. + +Sa catapusa,y, nang malutò na ang capiraso nang pagong, at maticman +na niya ang casarapan, ay nagbuntong hinin~ga at naguicà nang ganito: +«¡Oh cung aco,y, magcaroon sana nang capirasong tinapay! ¡Pagcahan~gal +co niong aco,y, batà, na di co natatalastas na ang capirasong tinapay +ay isang daquilang biyayà nang lan~git! Di co pa iquinatotoua niyon +ang tinapay lamang, cung ualang cahalong mantequilla ó queso, at +n~gayo,y, aariin cong isang malaquing caparalaran, cung magcamit aco +nang maiting na tinapay na ibinibigay sa asong nagbabantay sa +halamanan.» + +Sa pagiisip niya nito,y, naalaala niya ang man~ga patatas na caniyang +iniuan sa umaga sa ilalim nang abó. Tingnan natin, aniya, cung ano ang +labas; at cumuha nang isang patatas. ¡Bagong caligayahan, at bagong +capalaran niya! yaong matigas na bun~ga nang cahoy na matigas ay +lumambot at totoong masarap ang amoy nang biyaquin niya, na di na +pinagtingnantingnan, at caniya nang isinubò, at naticman niyang +totoong masarap. + +Magmulà na niyaon ay natalastas ni Robinson na ang bun~gang yaon, +bagama,t, nacucuha sa bundoc, ay magagauà niyang parang tinapay. + +Quinain na n~ga niya; sa pagca,t, ang sicat nang arao ay totoong +masaquit, ay naghilighiligan siyang sandali sa caniyang hihigan, at +pinagcurocurò niyang magaling cung ano ang caniyang magagauà, capag +nagbauas na ang init nang arao. Totoong cailan~gan, aniya, na hintin +cong mabilad sa arao nang tumigas ang aquing man~ga ladrillo, at +aquing pasisimulan ang pagtatayô nang pader. Samantala,y, aco,y, +lalabas nang panghuhuli nang isang man~ga dalauang hayop na llama. +Datapoua,t, ¿anong gagau-in co sa totoong maraming lamang cati? Ang +dapat cong gau-in ay aquing tapusin ang cusina co, at nang aquing +mapausucan ang anomang ibig cong itingal. ¡Mabuting caisipan ito! ang +uicà niya; at caracaraca,y, nagban~gon sa hihigan, napatun~go sa +talaga niyang gagau-ing cusina, at nang mapagacaacalà niya doon ang +lalong mabuting paraan nang masunod niya ang caniyang ninanasà. + +Hindi naglao,t, caniyang natalastas na ang bagay na yao,y, caniyang +magagauà; sa pagca,t, bucsan lamang ang pader na caniyang itatayò nang +dalauang butas, at isulot niya sa dalauang butas na yaon na +magcatapat ang isang cahoy na mahabà, ay ualang caliuagang maisasabit +niya ang lamang cating ibig niyang paasuhan, at dahil dito,y, yari na +ang chimenea. Dapat na ninyong maacalà na dito sa bago niyang naisipan +ay totoo siyang natotouà. Ibibigay niya cahit anoman, houag lamang di +tumigas agad ang caniyang man~ga ladrillo, at nang caracaraca,y, +mapasimulan na niya ang daquilang bagay na caniyang binabantà. +¿Datapoua,t, anong dapat niyang gau-in? Ang magtiis hangang sa tumigas +ang caniyang man~ga ladrillo sa init nang arao, at samantala,y, +humanap siya nang sucat magauang paquiquinaban~gan sa hapong yaon. + +Sa bagay na ito,y, nagcurocurò siya, at nungò sa caniyang pagiisip ang +isang bagay na totoong malaqui sa lahat at siya,y, nagtaca sa caniyang +cahan~galan at di niya naisipan agad yaon. + +Si Juan. ¿At ano pô yaon? + +Ang ama. Ang magalilà sa bahay nang ilang man~ga hayop, na di lamang +gagamitin niya sa pagcain cundi naman maguing casama niya. + +Si Teodora. ¡Ah! ¿Di pô baga yaong man~ga hayop na tinatauag na llama? + +Ang ama. Totoo n~ga: sa pagca,t, yaon lamang ang man~ga hayop na +caniyang naquita doon. Sa pagca,t, totoong maaamò ay inacalà niyang +hindi siya magcacapagod na humuli nang dalauang buháy. + +Si Teodora. ¡Totoong mariquit na bagay! at ibig cong macasama niya, at +nang macahuli pa nang dalaua nang man~ga hayop na yaon. + +Ang ama. ¿Datapoua,t, ano ang gagau-in mong paraan nang macahuli cang +buháy nang man~ga hayop na llama? sa pagca,t, hindi natin dapat na +acalain na totoong maaamò na napahuhuli sa camay. + +Si Teodora. Cung gayo,y, ¿paanong gagau-in ni Robinson sa paghuli sa +canila? + +Ang ama. Diyan naririyan ang cahirapan; at ito ang pinangugulan niya +nang matagal na pagiisip ó pagcucurò. Datapoua,t, capag ang tauo,y, +nagaacalà nang isang bagay na may capangyarihang mayari, ay ang +pagpipilita,y, ang catiyagaan at pananatili, sa pagca,t, sa +catapusa,y, tatalunin niya ang lahat nang caniyang pagiisip at +casipagan. Totoong daquilà ang capangyarihang ipinagcaloob sa atin +nang maauaing Cumapal sa atin. + +Talastasin ninyo ito; cailan ma,y, houag cayong magaalinlan~gan at +malulupaypay ang inyong loob sa anomang bagay na inyong gagau-in, +cahit anong hirap, houag lamang di ninyo pagtiticahang matibay hangan +sa di ninyo maquitang matapus. Ang casicapan, ang laloong pagcucuro, +ang catibayan nang loob, ay siyang iquinayayaring madalì nang man~ga +bagay na sa unang paggauà ay inaacalang di mayayarì. Cailan ma,y, +houag ninyong pahihinain ang loob, cahit anong cahirapan ang +nacahahadlang sa anomang bagay na ibig ninyong gau-in; cundi acalain +ninyo na cung lalong malaqui ang pagpipilit na quinacailan~gan sa +paggauà nang anomang bagay, ay lalong malaqui ang caligayahan na +inyong cacamtan cung maquita ninyong matapus na. + +Ganito n~ga ang guinauà ni Robinson nang macatagpò nang paraan sa +paghuling buhay nang man~ga hayop na llama; at ito,y, ang paghahandà +nang isang silò, magtatagò siya sa alin mang cahoy, at ihahaguis niya +ang silò sa unang hayop na lumapit sa caniya. + +Dahil dito,y, guinugol niya ang ilang oras sa paggauà nang isang lubid +na may catibayan; at nang maicanà na ang silò na cung hilahin ay +maghihigpit, ay tinicman niyang madalas at nang caniyang maalaman +cung mabuti na, at dumadagusdos cung hilahin. + +Inaacalà ni Robinson na malayò ang caraniuang iniinoman nang man~ga +hayop na llama, at sa pagaalinglan~gan niya na hindi lalapit nang +batis sa dacong hapon, sa pagca,t, cailan man ay hindi niya +naquiquitang naparoroon cundi tanghali lamang, ay inaliban ang +caniyang paglabas sa icalauang arao, at ang caniyang guinaua,y, +naghandâ nang lahat nang babaonin sa paglacad. Sa macatouid baga,y, +naparoon sa lugar na quinaquitaan niya nang patatas, at pinunò niya +ang caniyang supot. Ang iba,y, ibinaon niya sa abó, at inilagay niya +ang natira sa isang suloc nang caniyang yun~gib, at nang caniyang +macain sa man~ga arao na susunod. Bucod dito,y, pumutol pa nang +capirasong laman nang pagong, na caniyang cacanin sa hapunan at sa +quinabucasan nang umaga, sacá dinilig nang tubig sa dagat ang natira +nang laman nang pagong. + +Pagcatapus ay humucay sa lupà; doon inilagay ang talucab nang pagong +na quinasisidlan nang lamang inasnan; sa ibabao inilagay ang +capirasong inihao na cacanin sa gabi, at tinacpan nang man~ga san~ga +nang cahoy ang bibig nang hucay na yaon. + +Nang mangyaring malibang ang caniyang loob, ay nagpasial siya sa tabi +nang dagat, na doo,y, masarap ang hihip nang han~gin na nacapagbabauas +sa malaquing cainitan. + +Minamalas niya ang calauacan nang dagat, at iquinatotouâ niya ang +pagcaquit nang mahihinhing alon, na marahang naghahalihalili, ay +bahaguia na lamang nagagalao ang capatagan nang dagat. Datapoua,t, +nang maibaling ang man~ga matá sa lugar na quinalalag-yan nang +caniyang bayang ninanasang sapitin ay natulò ang caniyang luhà sa +matá, at nanariuà ang pagcagunità niya sa caniyang man~ga iniibig na +magulang. «¿Anong guinagauà caya n~gayon, ang uicà niyang lipos nang +capighatian, anong guinagauà caya nang man~ga magulang cong ualang +caaliuan? Cung hindi namatay sa carahasan nang mapait na capighatiang +ibinigay co sa canila, ¡laquing calungcutan ang canilang quinasapitan! +¡laquing pagbubuntong hinin~ga sa di pagcacaroon cundi iisang anác, at +ang anac na ito na tantong iniibig nila, ay nagasal nang totoong +masamâ, na nacapan~gahas iuan sila! Patauarin ninyo, mapalayao cong +man~ga magulang, patauarin ninyo ang palamara at naualà ninyong anac, +na nagbigay sa inyo nang labis na capighatian. At Icao, mapagpalang +Maycapal, nacaisaisa cong Ama, at nacaisaisa cong casama sa iláng na +ito, at tagapagcupcop at caaliuan co, hulugan mo ang man~ga iniibig +cong magulang nang iyong man~ga mahalagang biyayà, at nang lahat nang +man~ga capalaran at caguinhauahang itinatalaga mo sa aquin, at dahil +sa casucaban co,y, di aco naguing dapat tumangap nang man~ga biyayang +yaon; ipagcaloob mong lahat, Pan~ginoon co, sa icaguiguinhaua nila, +nang mabayaran ang man~ga capighatian na dahil sa aquin ay canilang +dinalitâ. Magcapalad nauà sila, yayamang sila,y, ualang casalanan; at +sa pagca,t, aco ang sucaban ay titiisin co nang boong pag-ayon sa +iyong calooban ang man~ga capahamacan, na sa icapagbabago cong asal ay +iniibig ipahatid sa aquin n~gayon nang di malirip mong carunun~gan.» + +Sa murang balat nang isang cahoy na nalalapit sa caniya, ay iguinuhit +nang sundang ang man~ga cagalanggalang na n~galan nang caniyang ama at +ina, tumutulô ang luhang caniyang hinahagcan, at ganito rin naman ang +guinaua sa ibang punò nang cahoy na caniyang sinusulatan nang n~galan +nang caniyang man~ga magulang, na ang nasà niya,y, maalaala sa lahat +nang oras. + +Si Teodora. Si Robinson ay totoong naguiguing mabuting tauo. Tingnan +pô ninyo,t, n~gayo,y, tila panahon na na siya,y, han~goin nang Dios sa +man~ga cahirapan sa pulong yaon, at siya,y, dal-hin sa bahay nang +caniyang man~ga magulang. + +Ang ama. Ang Dios lamang na nacatatalastas nang lahat nang bagay, at +nacaalam nang nararapat cay Robinson, ay siyang magtatalaga nang +maguiguing capalaran niya. Ang man~ga nangyari sa binatang ito, ay +siyang parang nagpunlà sa caniyang puso nang binhi nang cabanalan; +datapoua,t, ¿sinong nacatatalastas, cung ang man~ga ibang bagay ay +macasasamang muli sa caniya? Cung n~gayo,y, macaaalis sa pulô, cung +macapagbabalic na muli sa bahay nang caniyang man~ga magulang, ¿sinong +macatatalastas cung ang isang masamang halimbauà, ó ang man~ga +caguinhauahan at man~ga catamasahan, ay macapagpapasamang muli nang +caniyang man~ga caugalian? Tunay n~ga, man~ga anac co, yaong +cahatulan na: ang nacatayo,y, magin~gat nang houag marapâ. + +Habang si Robinson ay nagpapasial, para nang sinabi co na sa tabi nang +dagat, ay naisipan niyang mabuti ay maligò, yayamang siya,y, batà pa +ay natutong luman~goy. Hubad siya; datapoua,t, ¡gaanong laqui nang +caniyang panguiguilalas nang maquita niya ang lagay nang caniyang +barò, at baquit ualà na cundi yaon lamang! sa pagca,t, siyang nacasoot +sa caniyang mahaba nang arao, baquit totoong mainit sa pulòng yaon, ay +hindi na maquilala cung ano ang culay. Linabhan n~ga niyang mabuti +bago siya naligò; iniyangyang niya sa isang cahoy, at nang matuyò, +bago lumusong siya sa tubig. + +Luman~goy siyang napatun~go sa isang pulò na lumilitao sa dagat, at +cailan ma,y, di pa niya dinarating. + +Ang pagpatun~gong ito ni Robinson sa pulòng yaon ay totoo niyang +pinaquinaban~gan; sa pagca,t, natalastas niya na sa man~ga oras na +pagsulong nang tubig ay lumulubog ang pulòng yaon, at sa pagurong ay +naiiuan doon ang maraming man~ga pagong, man~ga talaba, man~ga cabibi +at iba pang macacain. Ualà siyang hinuling anoman nang arao na yaon, +at niyon naman ay di niya quinacailan~gan. Sa pagca,t, niyon ay saganà +siya; datapoua,t, iquinatouà niyang totoo ang pagcatalastas nito. + +Ang pulòng yaon na caniyang linalan~guyan, ay totoong masaganà sa +isdâ, na halos ay caniyang mahuli sa camay; at cung mayroon siyang +lambat, ay sucat macahuli nang isang libo mang isdâ. Totoo n~ga,t, +ualà siyang lambat; datapoua,t, sa pagca,t, siya,y, totoong +mapapalarin sa lahat nang caniyang guinauà magpahangan n~gayon, ay +inacalà niyang sa calaunan nang panahon ay matutumpac siyang gumauà +nang isang lambat na ipan~gisdâ. + +Malaqui ang caniyang touà sa man~ga bagong bagay na caniyang naquita, +umahon na nang macatapus na siya,y macapaligò na mahiguit na isang +oras; at yayang tuyò na ang caniyang barò dahil sa hihip nang han~gin, +ay isinoot niyang maligaya, sa pagca,t, niyon lamang nagcaroon siya +nang malinis na damit. + +Datapoua,t, sa pagca,t, nagaui na siya sa pagcucurò, ay bumunggò sa +caniyang pagiisip na di maglalalong lubhá ang caniyang barong yaon; +sa pagca,t, laguing siyang na sa sa caniyang catauan, ay cung +magcadurogdurog na ay hindi niya maaalaman cung paano ang pagcacaroon +niya nang damit. Sa pagcagunità nito,y, parang natubigan ang lahat +nang quinamtan niyang caligayahan; datapoua,t, pinapanghinapang niya +sa boong macacayanan, at nagtuloy sa caniyang tahanan, puspos nang +pagasa sa Dios na siya,y, hahan~goin sa lahat nang caguipitan. + +Si Luisa. Totoong naiibigan co nang totoo itong si Robinson. Totoong +icaliligaya co na siya,y, maparito at dumalao sa atin. + +Si Teodora. Cung aco po,y, bibig-yan ninyo nang isang pliegong papel, +ay totoong malaqui ang pagcaibig cong sulatan ang señor Robinson. + +Si Nicolás. Aco naman. + +Si Juan. Di co rin naman calilimutan ang pagsulat sa caniya. + +Si Luisa. Cung aco,y, marunong sumulat, ay maquiquita ninyo ang +ipadadala co sa caniya. + +Ang ina. Hindi cailan~gan; sasabihin ninyo sa aquin ang ibig ninyong +sabihin sa caniya, at susulatin co. + +Si Luisa. Ganoon n~ga pô, inang. + +Ang ina. Cung gayo,y, pumarito cayong lahat. Bibìg-yan co ang baua,t, +isa sa inyo nang papel. Nang macaraan ang calahating oras ay isa,t, +isang dumarating ang man~ga batà na naglulucsuhan, at ipinaquiquita sa +canilang ama ang ipadadalang sulat nang baua,t, isa cay Robinson. + +Si Luisa. Narito pò ang aquing sulat, at mangyaring basahin ninyo. + +Ang ama. (_Binasa niya sulat ni Luisa_.[4] + +«Iniibig cong Robinson: pagpilitan mo ang paguiguing mabuting tauo at +pagpapacasipag, sa pagca,t, ito,y, calulugdan nang man~ga tauo at nang +iyong man~ga magulang naman. Tangapin mo ang aquing pacumusta. Naquita +mo na na ang pagcacailan~gan ay nacapagpapagauà nang maraming bagay. +Si Teodora at si Juan ay nagpapacumusta sa iyo, at gayon din si +Enrique at si Nicolás. Dalauin mo cami ritong isang arao, at bibig-yan +quita nang ibang man~ga cahatulan na lalò pang magaling. + +_Luisa_.» + +[Talababa 4: Pinatotoohanan nang autor aleman na ang man~ga sulat na +ito,t, gayon din naman ang caramihan nang man~ga tanong at sagot nang +man~ga batà na natalatà sa librong íto, ay tunay at sinaling magaling +sa man~ga sinasabi nang man~ga batang tínuturuan.] + +Si Teodora. N~gayo,y, tingnan pô ninyo ang aquin. + +_Binasa nang ama_. «Caibigan co: ninanasà namin sa iyo ang lahat nang +cagalin~gang aming macacayanan, at capag aco,y, binig-yan nang cuarta +ay ibibili quita nang anomang bagay. At pacain~gatan mo ang +pagpapacabuti nang caugalian para nang pinasimulan mo na. Tangapin mo +ang caunting tinapay na ipinadala co sa iyo, at pagin~gatan mong houag +cang magcasaquit. ¿Ano ang lagay mo n~gayon? Mabuhay cang magaling, +caibigan cong Robinson, na bagama,t, hindi quita naquiquilala, ay +totoong iniibig quita, at aco ay ang tapat mong caibigan na si + +_Teodora_.» + +Si Nicolás. Ito pô ang aquin, maicli pò lamang totoo. + +_Binasa nang ama_. «Minamahal cong Robinson: iquinalulumbay cong totoo +ang pagcaquita cong icao ay totoong caauaauà. Cung icao ay na sa sa +bahay nang iyong man~ga magulang, ay di mo masasapit ang ganiyang +man~ga cahirapan. Iquinaliligaya co ang icao ay ualang damdam, at +mabalic cang madali sa bahay nang iyong man~ga magulang. Á Dios. Ang +iyong caibigan na si + + +_Nicolás._ +_Hamburgo 7 de Febrero._» + + +Si Juan. Ang aquin naman. + +_Binasa nang ama._ «Sr. Robinson: quinaaauaan co cayong totoo, sa +pagca,t, cayo,y, nahihiualay sa lahat nang tauo: inaacalà cong sa oras +na ito,y, totoo cayong nagsisisi na. Houag cayong magcacaramdam; at +ninanasa co sa boong pusò, na balang arao ay maquiquita namin cayo, +cung cayo,y, papabalic na sa bahay nang inyong man~ga magulang. Houag +ninyong pabayaan ang pagasa sa Dios mulà n~gayon hangan sa man~ga +haharaping arao, at cayo,y, pagpapalain niya. Sinasabi cong muli, na +cayo naua,y, houag magcacaramdam. Ang inyong tapat na caibigan na si + + +_Juan._ +_Hamburgo 7 de Febrero._» + + +Si Enrique. Ualà acong guinauà cundi isinulat cong madali ang borrador +na ito, at nang aco,y, macapagbalic agad dito. + +_Binasa nang ama._ «Totoong minamahal cong catoto at señor Robinson: +¿ano pò ang lagay ninyo sa pulóng iyan? Nabalitaan co na totoong +maraming cahirapan. Hindi pa ninyo natatalastas na cung ang pulóng +inyong quinalalaguian, ay tinatahanan ó hindi, at icatotouà cong +maalaman. Natalastas co naman na cayo,y, nacacuha nang isang malaquing +guintô; datapoua,t, hindi ninyo magamit sa anomang bagay sa pulóng +iyan.» + +Ang ama. Idinagdag mo sana ito: «Dito man sa Europa ay hindi +iquinapaguiging mabuti at iquinapaguiguing mapalad nang man~ga tauo +ang guintô.» «Lalò pa ninyong paquiquinaban~gan cung sa lugar nang +guintô ay nacacuha cayo nang capirasong patalim na magagauang sundang, +palacol at iba pang casangcapan. Houag nauà cayong magcacasaquit at +pagutusan ninyo ang tunay ninyong catoto na si + +_Enrique.»_ + + +Si Teodora. At n~gayo,y, ¿paanong gaga-uin natin na ang man~ga sulat +na ito,y, dumating sa caniya? + +Si Luisa. ¿Mayroon pa bagang sucat gau-in para nang ibigay natin sa +Capitan nang alin mang sasac-yan napatutun~go sa América? At cung +gayo,y, mapadadalhan naman natin nang anomang bagay si Robinson. Ibig +co siyang padalhan nang pasas at almendras; ¿bibig-yan baga ninyo aco, +inang? + +Si Ramon. _(Binulun~gan ang canilang ama.)_ Ang isip nila,y, totoong +buhay pa si Robinson. + +Ang ama. Pinasasalamatan co cayong ualang hangan, man~ga anac co, sa +n~galan ni Robinson dahil sa magandang loob ninyo sa caniya; +datapoua,t, hindi ninyo maipadadala sa caniya ang man~ga sulat na +iyan. + +Si Teodora. ¿At baquit hindi? + +Ang ama. Sa pagca,t, malaon nang panahon na ang caloloua ni Robinson +ay na sa cabila nang buhay, at ang caniyang catauan ay naguing lupà +na. + +Si Teodora. ¿Baquit pò mamamatay, cung n~gayo,y, bagong capaliligò +lamang? + +Ang ama. Nalilimutan mo, Teodora, na ang sinasalitâ co cay Robinson, +ay nangyari nang may limang puo nang taon. Datapoua,t, n~gayo,y, +isinusulat co ang caniyang Historia, at diya,y, isasama cong +ipalilimbag ang inyong man~ga sulat. Cung caniyang matangap ang man~ga +sulat na iyan sa cabilang buhay, ay inaacala cong icalulugod niyang +lubhâ ang pagcatalastas nang daquilang pagmamahal ninyo sa caniya. + +Si Luisa. Datapoua,t, houag pò ninyong di ipatuloy ang lahat nang +man~ga bagay na nangyari sa caniya. + +Ang ama. Oo. Sasabihin co pa sa inyo ang man~ga nangyari sa caniyang +buhay, na totoong icatotoua ninyo. N~gayo,y, tila sucat na. + +Si Robinson ay nang matapus nang macapaligò, ay nagbalic sa caniyang +tahanan, cumain nang hapunan at nagpahin~gang lubhang mahinahon. +Tularan naman natin siya. + + + + +=ICAUALONG HAPON.= + + +Si Cárlos. Inang, inang. + +Ang ina. ¿Ano ang ibig mo, Cárlos? + +Si Càrlos. Ang uicá pò ni Juan ay mangyaring padalhan ninyo siya nang +ibang barò. + +Ang ina. ¿At baquit? + +Si Cárlos. Hindi pô macaalis sa paligoan sa pagca,t, linabhan niya +ang caniyang barò, at hangang n~gayo,y, basà pa. Ibig pong tumulad cay +Robinson. + +Ang ina. Cung gayo,y, mabuti. Bibig-yan co siya nang ibang barò. +Abutin mo; itacbo mo sa caniya at pagcatapus ay pumarito cayong lahat, +sa pagca,t, sasalitin sa inyo nang inyong ama ang historia ni +Robinson. + +Ang ama. _(Si Juan na casama nang ibang man~ga batà ay pinagsabihan +nang ganito:)_ ¿nacapaligò ca bagang magaling, catoto cong Robinson? + +Si Juan. Totoo pong magaling, hindi pò lamang natuyò ang aquing barò. + +Ang ama. Dapat mong pagcurocuroin na dito sa lugar na ito ay hindi +totoong mainit na para sa pulò ni Robinson. Datapoua,t, ¿saan tayo +natiguil? + +Si Enrique. Sa pagtulog ni Robinson. ¿N~gayo,y, tingnan natin cung ano +ang guinauà quinabucasan? + +Ang ama. Quinabucasan ay nagban~gon, at humandâ sa paghuli nang man~ga +hayop na llama, pinunò ang caniyang supot nang maraming patatas na +inihao, at nang isang malaquing pirasong laman nang pagong na binalot +niya sa dahon nang niyog. Quinuha ang caniyang palacol; itinali sa +catauan ang lubid na may silò na guinauà niya sa paghuli nang man~ga +hayop na llama; dinala ang caniyang payong, at lumacad na. Sa pagca,t, +totoo pang maaga, ay pinasiya sa loob na siya,y, magpaliguid, na ang +ibig niya,y, malibot ang man~ga lugar na di niya nararating sa +caniyang pulò. Dito sa caniyang paglibot na ito ay nacaquita siya nang +di mabilang na man~ga ibon na nacadapo sa man~ga san~gá nang cahoy, at +may man~ga loro na totoong maririquit ang balahibo. ¡Gaano ang +pagnanasà niya na macahuli nang isa nang man~ga ibong yaon, at nang +caniyang mapaamò at macasama niya! datapoua,t, ang man~ga matatandang +loro ay totoong maiilap na na di sucat madaquip, at saan man siya +pumaroon ay ualang maquitang pugad na macunan nang inacay; caya n~ga +pinabayaan niya sa ibang arao ang panghuhuli nito. + +Datapoua,t, gayon ma,y, nacaquita siya nang isang bagay na lalò pang +cailan~gan sa man~ga loro; sa pagca,t, siya,y, umaquiat sa isang burol +na nalalapit sa dagat at tumin~gin siya sa man~ga lubac nang man~ga +bató, ay naquita sa lupà ang isang bagay na totoong napansin niya. +Bumabà siya na gumagapang, at natalastas niya nang boong caligayahan +na ang caniyang naquita ay may halagang bagay. ¿Ano cayang bagay yaon? + +Si Enrique. ¿Perlas pô baga? + +Si Juan. ¿Icaliligaya baga niya ito? Marahil ay bacal. ¿Ano caya yaon? +Sinabi pò ninyo sa amin doon sa lugar na maiinit ay ualang +naquiquitang bacal. ¿Marahil ay isang buntong guintó? + +Si Luisa. Hindi aco macapaniniualà niyan. ¿At ano ang +paquiquinaban~gan niya sa guintò? + +Ang ama. Hindi ninyo natumpacan. Cung gayo,y, sasabihin co sa inyo. +Ang caniyang naquita ay asin. Tunay n~ga na hangan niyon ay ang +guinagauà niyang asin ay ang tubig na maalat sa dagat; datapoua,t, +¡laquing caibhan niyon! ang tubig sa dagat ay masaclap at mapait; at +bucod dito,y, nagcacamali si Robinson nang paniniualà, na ang lamang +cating asnan nang tubig sa dagat ay hindi masisirà, sa pagca,t, ang +tubig sa dagat, para naman nang tubig sa batis at sa ilog ay nasisirà +cung magtagal sa alin mang sisidlan. Caya n~ga, nagcamit nang di +mumunting capalaran sa pagcaquita nang tunay na asin, at ang guinauà +niya,y, pinunong magaling ang bulsa nang caniyang casaca, at +caracaraca,y, caniyang dinala sa caniyang yun~gib itong bagay na totoo +niyang quinacailan~gan. + +Si Teodora. At ang asing ito ¿saan caya nangaling? + +Ang ama. Ualang pagsalang nalilimutan mo na ang ipinahayag co sa +inyong isang arao tungcol sa pinangagalin~gan nang asin. + +Si Juan. Hangan n~gayon hindi co quinalilimutan. May asing quinucuha +sa lupà; at saca mayroon namang asing guinagauà sa tubig na maalat, na +tumutubò sa alin mang batis; at mayroon namang guinagauà sa tubig na +maalat. + +Ang ama. Gayon n~ga; at ang man~ga nangagaling sa tubig sa dagat, ay +guinagauà nang man~ga tauo, ó sa init caya nang arao. + +Si Teodora. ¿Baquit pò sa arao? + +Ang ama. Oo, sa pagca,t, capag lumaqui ang tubig at umurong, ay ang +tubig na natitira sa lupà ay natutuyong untiunti, at ang natitira sa +lugar na yaon, ay siyang naguiguing asin. + +Si Luisa. ¡Tingnan ninyo ang bagay na yaon! + +Ang ama. Dito matatalastas ang cagalin~gan nang Dios sa pagcacalin~ga +sa atin; na sa man~ga bagay na totoo nating quinacailan~gan, ay siyang +lalong humihin~gi nang munting capaguran, at siyang ipinagcacaloob +nang lalong casaganaan. + +Lumacad na n~ga si Robinson nang boong casayahan sa lugar na caniyang +panghuhulihan nang man~ga hayop na llama; datapoua,t, isa ma,y, ualang +naquita. Totoo n~ga,t, may caagahan at di pa dumarating ang +catanghalian, ang guinauà niya,y, naupò sa tabi nang isang cahoy, na +doon niya quinain ang pagong at man~ga patatas, na sa pagca,t, may +asin na ay totoong nasarapan niya. + +Di pa nalalaong natatapus siya nang pagcain, ay naquita niya sa malayò +ang man~ga hayop na llama na naglulucsuhan na patun~go sa caniya. +Caracaraca,y, humandà ang ating bayani, at nacaacmà ang silong +inaantay niyang may malapit. Nagdaan ang marami, datapoua,t, ualang +nalalapit isa man; datapoua,t, caguinsa-guinsa ay may salalapit sa +caniyang isa, ay ibinabà lamang niya ang caniyang camay na may +tan~gang silò, ay nahuli na ang hayop na yaon. + +Ito,y, nagsisigao: datapoua,t, sa tacòt ni Robinson na baca magulat +ang iba ay hinigpit niyang magaling ang silò, at saca itinagò niya +agad sa damohan, at nang houag maquita nang iba. + +Babayi ang caniyang nahuli at may dalauang inacay, na sumusunod sa +canilang ina, at ito,y, totoong iquinatouà ni Robinson, na di +nagdadalang tacot sa caniya. Caniyang pinaghihinimashimas ang man~ga +inacay, at sa malaquing caamoan ay hinihimuran ang caniyang camay, na +parang nagmamacaauang paualan ang canilang ina. + +Si Teodora. Mangyayaring caniyang paualan. + +Ang ama. Malaquing han~gal siya cung gayon ang caniyang gagau-in. + +Si Teodora. Oo n~ga pò; datapoua,t, ang man~ga caauaauang hayop ay +hindi gumagauà nang masamà sa sinoman. + +Ang ama. Quinacailan~gan sila ni Robinson, anac co; at sinabi na natin +na hindi masamà na gamitin natin at patayin ang man~ga hayop, cung +cailan~gan, liban na lamang cundi natin paquiquinaban~gan. + +Totoo n~gang natouà si Robinson sa pagcaquitang nasunod ang caniyang +nasà; at baga ma,t, nagpupumiglas ang nahuli niyang hayop, ay +pinagpilitan niyang supilin nang boong lacas, at itinaboy niyang +casama nang caniyang man~ga inacay sa daang lalong madali na patun~go +sa caniyang tahanan. + +Datapoua,t, ang cahirapan lamang ay hindi niya maalaman ang caniyang +paglalag-yan sa caniyang man~ga hayop, sa pagca,t, nasasarhan nang +man~ga bacod ang harapan nang caniyang tinatahanan. Cung caniyang +ihugos magmula sa ibabao nang yun~gib ay may pan~ganib na mabicti. +Caya minarapat ni Robinson na siya,y, gumauà nang isang munting +culun~gan na paglalag-yan muna, samantalang hindi siya nacagagauà nang +lalong mabuti. + +Habang hindi pa nayayari ang caniyang culun~gan ay itinali ang hayop +sa isang punò nang cahoy at pinasimulan na niya ang paggauà, na +nagputól siya nang maliliit na san~ga nang cahoy, at ipinagbabaon niya +nang diquitdiquit na naguing parang isang culun~gan. Habang guinagauà +niya ito ay sa capaguran nahiga ang hayop na llama, at ang ualang +malay niyang inacay ay sumususong mapayapa, na di natatalastas na +sila,y, na sa iba nang camay. ¡Laquing pagcalugod ni Robinson sa +pagcaquita nito! hindi miminsang itinitiguil ang caniyang gauà sa +pagcalibang sa panonood nang caniyang man~ga hayop, at totoong +nagpapasalamat siya sa caniyang capalaran, at siya,y, may casama na. +Mula sa oras na yaon ay inaacalà niyang hindi na siya nagiisa; at ang +pagcagunitang ito,y, nagbigay sa caniya nang lacas at calicsihan, na +sa sandaling panahon lamang ay nautas ang caniyang man~ga hayop, at +ang pinagpasucan ay sinarhan nang man~ga san~ga nang cahoy. + +Dili sucat maipahayag ang caguilioguilio na caligayahan nang loob ni +Robinson sa sandaling yaon, sa pagca,t, bucod sa mayroon siyang +macacasamang man~ga hayop, na totoong iquinaliligaya niya, ay +inaasahan niyang totoo na mayroon pa siyang macucuhang man~ga +malalaquing capaquinaban~gan. Marahil ay sa calaunan nang panahon ay +matututo siyang humabi nang damit sa balahibo nang gatas at magagauà +pa niyang mantequilla at queso. Tunay n~ga,t, hindi pa niya +napagaalaman cung paano ang paraan nang paggauà nang man~ga bagay na +ito; datapoua,t, totoong nararanasan na di dapat pahinain ang loob +nang sinoman sa paggauà nang anomang bagay ang nagcuculang sa caniya +sa icapupuspos nang caniyang capalaran; sa pagca,t ang ibig niya,y, +tumahang casama nang man~ga minamahal niyang hayop, at nang palagui +niyang namamasdan, na aalagaan, at magcaroon siya nang catouaan cung +maquita niyang totoong umaamo sa caniya. + +Pinagpilitan niyang matagal na pagcurocuroin cung paano ang pagcaganap +nang caniyang ninanasà; at sa catapusa,y, pinasiya sa loob na na houag +patauarin ang anomang capaguran, at bubuscan niya ang isang panig na +nacababacod na cahoy sa caniyang tahanan, at caniyang paluluan~gin. +Datapoua,t, na ang caniyang tinatahanan ay di maualan nang catibayan, +ay hangang guinagauà niya ang bagong bacod ay hindi niya iniuasac ang +dati hangan sa di muna nayari. + +Sa caniyang caligayahan ay natapus niyang man~ga ilang arao ang gauang +ito at nagcaroon siya nang totoong malaquing caaliuan sa pagcacaroon +nang tatlong casama, at hindi dahil dito,y, quinalimutan ang caniyang +aliuan sa pagpapacain sa gagambang naguing una niyang casama, bagcus +pa n~gang ipinatuloy ang pagpapacain niya nang man~ga lan~gao at lamoc +arao arao sa gagamba at ang gagambang ito, na sa pagcatalatas na +siya,y, minamahal, ay umamo totoo, na bahaguia na lamang lumalapit si +Robinson sa caniyang bahay ay quinacagat na sa caniyang camay. + +Nahirati namang totoo sa paquiquisama sa caniya ang man~ga hayop na +llama; at sa touî siyang magbabalic sa caniyang tahanan ay +sumasalubong sa caniyang naglulucsuhan, inaamoy siya at nang +matalastas na cung may ouî siyang cacanin, at hinihimuran ang caniyang +man~ga camay tandà nang pagpapasalamat, capag binibig-yan niya nang +sariuang damó, ó man~ga murang san~ga nang cahoy. Nang di na sumususo +ang dalauang inacay, ay pinasimulan na ang paggatas sa umaga,t, hapon, +na ang guinagamit niyang saro ay ang man~ga bauo; at ang gatas na +caniyang iniinom, ay totoo niyang minamasarap, na nacapagbibigay +guinhaua sa caniya doon sa maralità at capanglaopanglao na pamumuhay. + +Sa pagca,t, ang punò nang niyog ay totoo niyang pinaquiquinaban~gan at +marami siyang pinaggagamitan, ay nagnanasà siyang masaquit na maparami +niya ang man~ga punò nang niyog; datapoua,t, ¿ano cayang paraan ang +caniyang gagauin? di mamacailang narin~gig niya na ang man~ga punó +nang cahoy ay pinapagsusupling, datapoua,t, cailan man ay hindi niya +pinagaralan ang tunay na paraan nang paggauà nito. ¡Macalilibong +mapabuntong hinin~ga siya! ¡Laquing cahan~galan co, aniya, at di aco +nagsamantala sa panahon nang aquing cabataan, sa pagaaral nang dapat +matutuhan! Cung natalastas co sana niyong mabuti ang man~ga bagay na +aquing paquiquinaban~gan ¿pababayaan co baga na di matutunan ang +man~ga bagay na aquing naquiquita at naririn~gig? Cung ang aquing +caisipan ay hindi macaabot sa nararating nang iba ay pagpipipilitan +cong matuto man lamang aco nang caunti, at disin sana,y, ang caunting +carunun~gang yaon ay paquiquinaban~gan cong totoo n~gayon. Cung aco,y, +sana,y, magcapalad na magbalic sa aquing cabataan, ¡laquing pagpipilit +co na matatalastas ang lahat nang guinagauà nang ibang man~ga tauo! +ualang anluagui at magsasacá na di co tutularan. + +Datapoua,t, ¿anong caniyang mapapala; sa pagsisising ito, n~gayong +ualà na siyang magauà? Ang nararapat ay pan~gahasan niyang ticman ang +hindi niya napagaalaman; at ito n~ga ang siya niyang guinauà. + +Hindi niya naaalaman cung siya,y, natutumpac ó hindi, ay caniyang +pinutol sa itaas ang tatlong supling, humucay siya sa guitna nang +punò, at ipinasoc niya ang isang murang san~ga nang niyog, at nang +caniyang mabalot na nang balat ang canyang hinucayan, ay inaantay +niyang masaquit cung ano ang lalabas doon. At tingnan ninyo,t, siya,y +natumpac sa paggaua nito; sa pagca,t, nang macaraan ang ilang panahon +ay tumubo ang supling, cung sa bagay ay natutuhan niya ang paraan nang +pagpaparami nitong totoong mahalagang halaman. Bagong caligayahan, +bagong pagquilala at pagpapasalamat ni Robinson sa Maycapal na +nagcaloob sa man~ga bagaybagay dito sa lupà nang man~ga bisà at +tan~ging capangyarihan, nang masundan nang man~ga tauo saansaan man +ang man~ga paraan nang canilang icabubuhay at icaguiguinhaua. Sa +sandaling panahon ay totoong nagsiamò ang man~ga hayop ni Robinson, na +cung baga sa atin ay parang man~ga aso; at caya n~ga nagagamit niya +paglala nang anomang bagay na ibig niyang ilipat saan mang lugar. + +Si Juan. Datapoua,t, ¿paano pong guinagaua niyang pagpapalabas sa loob +nang bacuran? + +Ang ama. Totoo ang sabi mo: nacalimutan cong di naipahayag na sa +isang tabi nang bagong bacuran, ay may isang munting pintô, n~gunit, +sucat malabasan at mapasucan nang man~ga hayop na yaon cung yuyucod. +Sa dacong labas ay mahirap maquita ang pintong yaon, at dacong loob ay +sinasarhang matibay ni Robinson cung gabi nang pinagsalasalang san~ga. +Totoong mariquit panoorin ang pagoui ni Robinson sa caniyang tahanan +na ang nan~gun~guna,y, ang maamong hayop at nacatatalastas nang daan +na pagdating nang caniyang pan~ginoon, capagdating sa pintò ay +tumitiguil at nang maibis siya nang pasan, pagcatapus ay pumapasoc na +nacayucod, at saca sumusunod kay Robinson. + +Datapoua,t, ¿ano ang sasabihin co sa pagsalubong nang man~ga inacay sa +canilang ina? Caracaraca,y, sinasalubong siya, na ipinahahayag ang +canilang catotouaan nang paglucso at pagsigao; nagdudumali naman nang +pagsalubong sa canilang pan~ginoon. Natotouang di hamak si Robinson sa +gayong asal nang caniyang man~ga hayop, tulad sa isang ama sa +pagcaquitang di magcamayao ang caniyang man~ga anac, sa pagcaquitang +siya,y, bagong dating, na mahaba nang panahong di siya naquiquita at +muli niyang yayacapin sila. + +Si Basilio. Tunay n~ga at totoong nacatotoua, at bucod dito,y, +naguiguing isang aral sa atin ang pagganting loob nang m~ga hayop sa +tauong nagmamahal sa canila. + +Ang ama. Tungcol sa bagay na iyan ay may marami at man~ga catacatacang +halimbauà, na mapipilitan tayong magacalà na tila tunay na sila,y, +mayroong pagiisip na para nang tauo, cung ualang man~ga ibang +catunayan na nagpapatotoong uala n~ga siyang pagiisip. + +Si Enrique. Caya n~ga, sa ating librito nang Moral ay sinasalitâ ang +pagganting loob nang leon sa tauong bumunot nang tinic sa caniyang +paa. + +Si Teodora. Ay, naalaala co na. At yao,y, isang leong totoong +magaling, sa pagca totoong umiibg sa tauong nagcauang gauà sa caniya; +at pagcatapus ay minsang sila,y, nagquita, ay sa gayong matatampalasan +niya, ay hindi inanó: ibig cong magcaroon nang isang leong munti, cung +gayon ang asal nang lahat. + +Ang ama. Man~ga anac co, n~gayo,y, nalilimutan natin si Robinson, at +quinaliliban~gan natin ang caniyang historia, itiguil muna natin +n~gayon, at saca na natin ipagtuloy sa ibang arao. + +Si Teodora. Houag pò, houag pò, caunti pa pong salitâ cay Robinson. + +Ang ama. Tumigas na ang caniyang man~ga ladrillo na magagaua niyang +pader, at sa caualan nang apog, ay humanap siya nang lupà. Isang +manipis at malinis na bató ang guinaua niyang sandoc; at sa pagnanasa +niyang magcaroon nang lahat nang casangcapan nang cantero ay +nagpumilit siyang gumauà na cahit papaano. + +Si Nicolás. Oo pô, at naquita namin ang man~ga casangcapang iyan. + +Ang ama. Yayamang siya,y, mayroon nang man~ga ladrillo,t, casangcapan, +ay ipinapasan niya ang man~ga quinacailan~gan niyang ladrillo sa +caniyang hayop. + +Si Juan. Datapoua,t ¿paano ang gagau-in niyang pagpapasan sa hayop na +llama nang man~ga ladrillo? + +Ang ama. Mahirap ninyong mahulaan; datapoua,t, sasabihin co sa inyo. + +Malaon nang panahong iniisip ni Robinson cung gaanong capaquinaban~gan +ang caniyang cacamtan sa pagcatutong gumauà nang buslò; datapoua,t, +nang siya,y, batà pa ay pinauaualan niyang halaga ang paggauà nang +man~ga manlalala nang buslò, na inaari niyang totoong madali, na para +naman nang inaacalà niya sa man~ga ibang bagay. Gayon ma,y, sa +pagca,t, siya,y, natumpac nang gumauà nang balancas nang caniyang +payong, nang matapus ay pinagaralan niyang matagal sa man~ga oras na +ualà siyang guinagaua ang paglala nang buslò hangan sa natutuhan niya +na macayari siya nang isang buslong may catibayan. Natatalastas na +ninyo na ang macagauà nang isang daan. Si Robinson ay gumauà nang +dalaua, pinagcabit at inilagay na pinapagtimbang sa licod nang +caniyang hayop na llama. + +Si Juan. ¡Ay ama co! matotouà acong magaral na maglala nang buslò. + +Ang ama. At aco naman, Juan. Isang arao ay paparituhin natin ang isang +manlalala nang buslò, at tayo ay paturò sa caniya. + +Si Juan. Mabuti pò; at cung gayo,y, gagauà aco nang isang canastillong +totoong mariquit na ibibigay co cay Luisa. + +Si Luisa. Aco po,y magaaral naman: ¿ibig pò baga ninyo, ama co? + +Ang ama. Malaqui ang ibig co; at iyong mapapaquinaban~gan. Mangyayari +n~gang sa atin ay marapat ang paglalala nang buslò, sa man~ga oras na +nagsasalità aco sa inyo nang anomang historia, at ualà tayong nagagaua +na pinagcacaliban~gan. + +Totoong madali ang pagcayari ni Robinson sa bago niyang guinagauà, at +naiban~gon na ang isang panig nang pader, at nailagay na ang simiento +nang cabilang panig, ay siyang pagcacataon na may nangyari sa caniyang +biglang biglâ na isang bagay na di niya nagugunitâ at di +nararanasranasan na sa isang sandali ay nasira ang lahat niyang +binabantà at napaui ang lahat niyang pagasa. + +Si Juan. ¿Ano pò ang sacunang yaon? + +Si Luisa. Natapus na: dumating ang man~ga tauong damó, at siya,y, +nilamon. + +Si Teodora. ¡Dios co! ¿Tunay n~ga pô baga na siya,y, nilamon, ama ko? + +Ang ama. Hindi: hindi iyan, cundi ibang bagay na totoong quinatacutan +niya para nang cung iihao siyang buháy niyong man~ga tauong damo. + +Si Juan. Maanong sabihin pò ninyo sa amin, at aco,y, nan~gin~ginig +nang tacot. + +Ang ama. Niyon ay gabi na; ang bouan ay totoong nagliliuanag, +humihihip ang palaypalay na han~gin, at ang boong sangsinucuban ay na +sa isang daquilang capayapaan. Si Robinson ay sa capaguran sa +caniyang man~ga guinagauà, ay naghihilighiligang matahimic sa caniyang +hihigan na na sa caniyang paanan ang caniyang man~ga hayop; at siya,y, +nacalilimot na, at napapanaguinip na para nang caraniuang nangyayari +sa caniya ang caniyang man~ga iniibig na magulang, caguinsaguinsa,y, +... Datapoua,t, houag nating ipatuloy itong nangyayaring +caquilaquilabot, at baca inyong mapanaguinip ay magcaroon cayo nang +caligaligan sa gabing ito. + +Ang lahat. ¡Ay sayang na sayang! + +Ang ama. Itiguil natin n~gayon ang bagay na ito, at ang isipin natin +ay ang macalilibang sa inyo, at nang matapus ang arao sa caligayahan, +yayamang ang naguing pasimulâ ay sa caligayahan din, at sa pagca,t, +pinabayaan nang Dios na pacamtan sa atin. + +Hali cayo, man~ga anac co, tayo,y, magalio na sandali sa ating jardin, +at alagaan natin ang ating man~ga bulaclac; yayamang hangang n~gayon +ay hindi pa natin nadadalao. + + + + +=ICASIAM NA HAPON.= + + +Magmulâ nang salitin nang ama ang caquilaquilabot na sasapitin ni +Robinson, na di mapagcuro nang man~ga batà, ay nagcaroon nang totoong +maraming caabalahan, na nacaraan ang maraming hapon na di +nagcalouagang ipatuloy ang historia. + +Totoong naiinip ang man~ga batà, ibig matalastas cung ano ang nangyari +sa caauaauang cay Robinson, at ipagpapalit na malouag ang canilang +trompo ó ang lalong minamahal na laroan, macaquita lamang nang +magsasalitâ sa canila nang nangyari cay Robinson sa gabing yaon, na +hindi ipinatuloy na sinalitâ nang canilang ama. Datapoua,t, ang +casam-an ay sino ma,y, di macapagsalitâ sa canila cundi ang canilang +ama lamang, n~guni,t, di minamarapat na salitin, hangan sa siya,y, +matahimic, at nang masalitâ niya nang boong cahusayan. + +Hangang di nasisiyasat ang bagay na ito, ay ualang malamang gau-in ang +man~ga batà nang paghuhulohulò; mayroong nagsasabi nang ganito, at ang +iba nama,y, ganoon; datapoua,t, sino ma,y, di macatuclas nang tunay +na nangyari, at sa pagca n~ga,t, di nila natatalastas. + +¿At baquit ayao pa pô ninyong paalaman sa amin? ang tanong nila. Ang +sagot nang ama,y, sa pagca,t, may cabagayan. + +Ang man~ga batà, na sa mabuting pagcaturò ay nahihirating tumahimic +capag ganoon ang isinagot nang canilang ama, ay hindi na umuulit na +tumanong, at nagtiis na naghintay cung cailan sasalitin sa canila ang +lihim na yaon. + +Datapoua,t, sa pagca,t, ang man~ga tauong may cabaitan ay madaling +macapaguauari nang na sa sa loob nang man~ga batà, ay capagdaca,y, +natalastas nang ama sa muc-hâ nang caniyang man~ga tinuturoan, na +itinatanong nang baua,t, isa sa canilang sarili. ¿At baquit ipagcacait +nang ating ama itong ating ninanasà? ¿Anong cahirapan sa caniya ang +sabihin sa atin ang ating icatotoua? Inacala niyang mabuting ipahayag +niya nang mahusay; at caya n~ga ganito ang sinabi: nang matalastas +ninyong hindi sa caayauan cong magbigay sa inyo nang icalulugod, at +ang itiniguil co ang historiang yaon, ay sa pagca,t, mayroon tayo +n~gayong man~ga mahalagang bagay na gagau-in, n~gayon, man~ga anac +co, maghanda cayo, at bucas nang umagang umaga ay tayo,y, paparoon sa +Travemunda sa tabi nang dagat Báltico. + +--¿Sa Travemunda pò baga tayo paroroon? na malapit sa dagat Báltico? +¿Bucas pò baga nang umaga? ¿At aco pò baga nama,y, macacasama? ang +tanong nang baua,t, isa sa man~ga batà. + +Pinaoohan silang lahat; di masabi ang pagcacain~gay nila. ¡Paparoon +tayo sa Travemunda! ¡Paparoon tayo sa Travemunda! ¿Saan naroroon ang +aquing tungcod, Juanito, saan naroon ang aquing man~ga bota? magmadali +tayo: dalhin ang cepillo; ang suclay; magdala tayo nang damit na +malinis. Sa pagcacain~gay sa boong bahay, ay halos hindi magcarinigan. + +Ang lahat ay humahanda sa pagalis sa quinabucasan, at sa malaquing +catouaan nila ay hindi magcaintindihan. Totoong pinaghirapan ang +pagpapatulog sa canila sa gabing yaon: sa pagca,t, totoong nagugulo +sila, at ang ibig ay magumaga na. + +Nang quinabucasa,y, pinasimulan na ang pagcacain~gay nang boong bahay; +at nagguiguisin~gan sila hangan sa nagban~gong lahat. + +Bucod tan~gi ang ama na di nagpapaquita nang caligayahan, quinucusot +ang matá at naguica nang ganito: ¡ay, man~ga anac co, malaquing +caligayahan ang cacamtan co sa inyo, cung aco,y, inyong pababayaang +houag tuparin ang aquing ipinan~gacò!--«¿Ano pong pan~gaco yaon?» ang +tanong nang lahat nang man~ga batà na napapan~gan~ga ang bibig, na +tila nan~gatatacot. + +Ang ama. Sa ipinan~gaco co sa inyong tayo,y, paroroon sa Travemunda. + +_Naragdagan ang catacutan: sinoma,y, di macapan~gusap nang cataga man +lamang._ + +Pinagcurocurò co sa gabing ito, na isang malaquing caululan ang +paglacad natin n~gayon. + +Ang lahat. _Nan~gasasamáan nang loob, at pinipiguil ang luhà._ ¿At +baquit pò? + +Ang ama. Sasabihin co sa inyo ang aquing catouiran, at aco,y, +pahihinunod sa marapatin ninyo. Ang unang una,y, sa pagca,t, man~ga +ilang arao nang humihihip ang amihan, na nagtataboy nang malacas sa +dagat nang lahat nang tubig nang ilog Trava, na ang sasac-yang papasoc +at lalabas sa uaua nang Travemunda, ay may malaquing capan~ganiban +¿anong cailan~gan at lalagay tayo sa capan~ganiban dahil sa isang +pagaalio lamang? + +Si Juan. Mangyayari pô namang magbago n~gayon nang han~gin. + +Ang ama. Ang icalaua,y, may isa pa acong naisipan. Mangyayaring iliban +natin man~ga sangbouan ang ating paglacad, sa pagca,t, siyang +capanahunan nang pagpasoc nang isdang arenque sa Baltico na +nangagaling sa Glasial, at dumadating ang sangbunton sa uaua nang ilog +na Trava, na doo,y, hindi pinaghihirapan ang paghuli nang totoong +maraming isdâ. ¿Di caya magcacaroon cayo nang isang malaquing +caligayahan sa panonood nang pan~gin~gisdâ? + +Si Nicolás. Oo pò; datapoua,t, gayon man pô ... + +Ang ama. Paquimatiagan pa ninyo n~gayon ang lalò pang malaquing +catouiran. ¿Ano ang sasabihin sa atin nang ating man~ga caibigan na si +Mateo at si Fernando, na sa loob nang isang bouan ay darating dito sa +bahay, cung canilang matalastas na tayo,y, nagsipagalio doon, na di na +natin inantay sila? ¡Laquing pagdaramdam nila sa touing sasalitin +natin ang ating caaliuan doon! Sa catunaya,y, sisisihin tayo nang +ating pusò na cung baquit hindi natin guinauà sa canila ang nìnanasà +nating gau-in sa atin. ¿At dahil dito,y, ano ang minamarapat ninyo? + +_Dito,y, ualang nacasagot sino man._ + +_Ipinatuloy nang ama._ Natatalastas na ninyo na cailan ma,y, hindi aco +nagpapacasira sa pan~gun~gusap; at caya n~ga cung nagpipilit cayo, ay +lumacad tayo; datapoua,t, cusang cayo,y, napahihinuhod na aco,y, +maligtas sa aquing capan~gacuan, ay isang malaquing caaliuan ang +ibibigay ninyo sa aquin, at sa ating dalauang catoto na ating +inaantay, at pati sa inyo naman. ¿N~gayo,y, sabihin ninyo ang inyong +minamarapat? + +Ang lahat. Hihintin pò namin, ang sagot nila, at naliban ang canilang +paglacad. + +Ating mapaguunaua na marami sa man~ga batà ang papipilitan lamang sa +pagsunod, at hangan tanghali na hindi sila naquiquitaan nang cahit +calahati nang dating casayahan, ito,y, naguing dahil na sila,y, +pan~gusapan nang canilang ama nang ganito: + +Ang ama. Ang nangyari sa inyo n~gayon, man~ga anac co, ay mangyayari +sa inyong macaisang libo habang cayo,y, nabubuhay. Totoong cayo,y, +umaasa sa alin mang cagalin~gan at caguinhauahan dito sa lupa: +totoong napapanatag ang inyong pagasa, at pinagnanasaan ninyong +masaquit na maganap. Datapoua,t, sa oras na inaacala na ninyong +maaabot na nang camay ang inyong capalaran, ay ang carunun~gang ualang +hangan nang Dios ay hindi sinusunod ang inyong nasà, at nasisira ang +inyong pagasa. + +Anong man~ga catouiran ang tinataglay nang inyong Ama sa lan~git sa +pagaasal sa inyo nang ganito, ay bihirang bihira ninyong maquiquilala +nang totoong maliuanag, at di para nang pagcaquilala ninyo nang man~ga +catouiran co caya di natutuloy ang ating pagparoon sa Travemunda, sa +panahong totoong nagugulo ang inyong loob, at lubos ninyong inaasahan; +sa pagca,t, ang Dios na ualang hangan nang carunun~gan, ay +natatalastas ang darating, cahit anong layò pa, at totoong madalas na +ipinahihintulot niya sa icagagaling natin, na tayo,y, datnan nang +man~ga bagay na hindi natin napagtatalastas ang cagalin~gan hangan sa +malaong panahon, at madalas ay hangan sa icalauang buhay. Datapoua,t, +ang aquing pagpapatalastas ay hindi nalalayô, at sa mangyayari lamang +sa loob nang isang bouan. N~gayo,y, cung sa inyong cabataan ay ang +lahat nang mangyayari ay maaayon sa inyong caibigan, cung ang lahat +ay mangyayari sa oras na inyong inaantay, ¡ay totoong samà nang inyong +pagcacaugalian, man~ga anac co! ¡mahihirati sa masamâ ang inyong pusò! +¡Laquing pagdaramdam ninyo sa touing mangyayari ang anomang bagay na +hindi ninyo naiibigan at macasasamâ nang inyong loob! at sa +catunaya,y, darating ang panahon na inyong mararanasan, para nang +nararanasang lahat nang man~ga tauo; sa pagca,t, magpahangang n~gayon +ay uala pa sa lupa na isa mang tauong macapagsabi na ang lahat niyang +ninanasà ay nangyayaring lahat. + +At n~gayo,y, ¿sabihin ninyo sa aquin, man~ga anac co, cung ano ang +inyong gagau-in? Uala na cundi ang cayo,y, maghirati sa pagcauala nang +alin mang caguinhauahan cahit ang lalong ninanasà; ang pagtatagumpay +na ito,y, inyong paghihirapan cung bagobago pa, pagcatapus ay di na +ninyo lubhang mamabigatin; at sa cauulit ay magcacaroon cayo nang +isang catibayan nang loob, na sa boong buhay ninyo,y, inyong matitiis +na mapayapa ang man~ga cahirapan ó caralitaang ipahahatid sa inyo nang +marunong at maauaing may ari nang capalaran nang lahat nang tauo. + +Sa paraang ito,y, natatalastas ninyo, man~ga anac co, ang cadahilanan +na caming man~ga punò, ay di na namin ipinagcacaloob sa inyo ang +anomang caaliuan, at cung minsan pa,y, ipinaglilihim namin sa inyo ang +man~ga catouiran sa paggauà nang gayon; na ang caraniuang +pinacadaquila, ay ang pagtuturô sa inyo nang pagtitiis at +pagpapacatibay nang loob, na siyang man~ga cabanalang quinacailan~gan +sa pagdaraan dito sa maralitang buhay. + +N~gayon nama,y, mapagcucurò ninyo cung baquit di co ipinatuloy na +man~ga ilang arao ang pagsasalitâ nang man~ga cahan~gahan~gang +nangyari sa ating Robinson. Natatalastas na ninyo na hindi aco +cuculan~gin nang panahon nang pagsasalitâ sa inyo niyon man lamang na +capanglaopanglao na nangyari sa caniya na quinatiguilan natin, at +totoong hindi ninyo mapagcurò. Datapoua,t, hindi inibig na sabihin sa +inyo ang bagay na ito, cahit aco,y, inaamoamò ninyo; baga ma,t, +nagcacailan~gan naman aco na magpiguil nang sariling calooban sa +pagcacait sa inyo nang anomang bagay. Hindi quinuculang aco nang +mabuting calooban sa pagbibigay lugod sa inyo: cung gayo,y, ¿anong +dahil nito, Luisa? + +Si Luisa. Sa pagca,t, quinacailan~gan pô namin ang cami,y, matutong +magtiis. + +Ang ama. Hindi n~ga ibang bagay, at cung mayroon cayong sucat +pasalamatan sa aquin balang arao, ay itong paghihirati co sa ínyo na +cayo,y, matutong magtiis, cundi ninyo quinacamtan ang totoo ninyong +pinagnanasaan. + +Nang macaraan ang man~ga ilang arao na di napagsasalitaan ang tungcol +cay Robinson, ay dumating ang ninanasang oras nang ama na big-yang +caaliuan ang nagbatang loob nang man~ga batà, at ipinatuloy ang +pagsasalitâ nang historia nang ganito: + +Gabi na n~ga, para nang sinabi co sa inyo, at si Robinson ay +nahihigang matahimic sa caniyang hihigang damong tuyô na casama nang +maamó niyang hayop, nanaguinip na para nang nacaugalian niya, anaqui +quinacausap ang caniyang man~ga magulang, di caguinsaguinsa,y, nayanig +nang malacas ang lupa, at narin~gig ang isang madagundong na ugong, na +may casamang malalacas na patac, na parang nagsabaysabay. Naguising si +Robinson na quiniquilabutan, at di niya maalaman cung ano ang +nangyayari, at cung ano ang caniyang gagau-in. Hindi naghuhumpay ang +sunodsunod na culog, at gayon din naman ang isang marahas na sigua na +nagpapabual nang man~ga cahoy, at sampo nang man~ga bató, at pinaaalon +ang nagn~gan~galit na dagat hangan sa cailaliman. Nalilingatong ang +man~ga elementos, at tila nan~gagaauay ang sangsinucuban. Sa malaquing +catacutan, ay lumabas si Robinson sa caniyang yun~gib, at ganito rin +naman ang guinaua nang man~ga natatacot niyang hayop; datapoua,t, +bahaguia na lamang nacalalabas, ay biglang lumagpac ang man~ga +malalaquing bató na pinacabubong nang caniyang yun~gib sa tapat nang +caniyang hinihigan, na umugong nang caquilaquilabot. Si Robinson dala +nang malaquing catacutan ay nagtatacbo sa pintò nang caniyang bacuran, +at nagsisunod naman ang man~ga caauaaua niyang hayop. + +Ang naisipan niya,y, umaquiat siya sa isang malapit na bundoc, sa +isang tabi na inaacala niyang hindi siya malalagpacan nang man~ga +nabubual na cahoy, at nang houag siyang mamatay. Nang siya,y, +napatutun~go na roon, ay naquita niya nang malaquing catacutan na +nabuca ang bundoc at bumubuga ang asó, nin~gas, abo, man~ga bató, at +isang bagay na mainit at malambot na tinatauag na _lava_. Cahima,t, +lubhang mabilis ang caniyang pagtacbo, ay bahaguia na lamang siya +nacaligtas sa capan~ganibang ito; sa pagca,t, ang nagninin~gas na +lava, ay lubhang marahas na parang agos, at ibinubuga sa magcabicabila +ang man~ga pisang pisang na bató na bumabacsac na parang ulan. + +Nagpatuloy siya nang pagtacbo sa tabi nang dagat, at ang acala niya,y, +ualang malaquing capan~ganiban doon; datapoua,t, doo,y, siya,y, +inaantay nang isang casacunaan. Isang marahas na ipoipo, na humigop +nang maraming tubig, na sa cabigatan ay biglang lumagpac, na naguing +isang malacas na ulan, na iquinaapao nang tubig sa sandaling panahon +sa lupang yaon. + +Si Robinso,y, nangyaring nacaaquiat sa isang cahoy nang totoong +malaquing cahirapan; datapoua,t, ang man~ga caauaaua niyang hayop ay +natan~gay nang marahas na agos. ¡Ah, gaanong pagpipighati nang pusò ni +Robinson sa caauaaua nilang pagun~gal! Nang mangyaring houag mamatay +ang man~ga cahabaghabag niyang hayop ay ilalagay sana niya sa +pan~ganib ang caniyang buhay, cung hindi totoong napalayo, dahil sa +catulinan nang agos. + +Nagtagal pa nang man~ga ilang minuto ang lindol; at saca biglang +tumiguil. Humipá ang sigua, ang pagbuga nang apuy sa nabucang lupa ay +untiunting nauauala; tumiguil ang ugong, at sa loob nang calahating +oras ay cumati ang tubig. + +Si Teodora. ¡Salamat sa Dios at nacaraan na ito! ¡caauaaua si +Robinson! ¡Caauaaua ang man~ga hayop! + +Si Luisa. ¡Totoong malaqui ang pagcagulat nila! + +Si Carlos. ¿At baquit pô lumilindol ang lupa? + +Si Juan. Matagal nang panahon sinabi iyan nang ating ama; datapoua,t, +uala ca rito niyon. + +Ang ama. Ipaaninao mo sa caniya, Juan. + +Si Juan. Tingnan mo; sa ilalim nang lupa ay may maraming totoong +malalaquing lun~gâ, na parang man~ga yun~gib; at itong man~ga lungang +ito ay punò nang han~gin at man~ga init nang lupa, ó man~ga sin~gao. +At diyan nama,y, may man~ga asupre, at iba pang man~ga bagay na cung +minsa,y, nagiinit at nagninin~gas capag nalamigan. + +Si Teodora. ¿At baquit nagiinit at nagninin~gas sa calamigan? + +Si Juan. ¿Di mo naquiquita na ang apuy capag binusan nang tubig ay +tila cumuculà, at capag mainit ang arao at umulan ay ang isinisin~ga +ay mainit? Gayon din naman sa ilalim nang lupa ay nagiinit ang man~ga +bagay na naroon, capag inaabot nang tubig, at capag nagiinit na sa +man~ga lungang yaon, ay ang han~gin na ibig lumabas ay ualang +paglabasan, at sa pagiibig lumabas ay ito ang inililindol nang lupa, +na cung minsan ay pumuputoc at nalalahang ang lupa, at sa lahang na +ito ay lumalabas ang man~ga asupre at iba pang bagay na nagninin~gas. + +Ang ama. Ang dito sa man~ga bagay na nagninin~gas, para nang man~ga +bato, man~ga tingâ, bacal at iba pa ay nangagaling yaong tinatauag na +_lava_. Nabasa cong minsan sa isang libro, na sino ma,y, macagagaua +nang isang bundocbunducan na bumubuga nang apuy. Cung ibig ninyong +maquita, ay ating ticmang isang arao. + +Ang lahat. Oo pô. + +Si Juan. ¿At paano pô ang paggauà nito? + +Ang ama. Huhucay sa lupang basà, at bubusan nang asupre at +pinagquiquilan nang bacal, at ang man~ga bagay na ito,y, nag iinit na +cusà, at dito naquiquita ang pagcatotoo na cung baquit may lumalabas +na apuy sa man~ga bundoc. + +Samantalang si Robinson ay bumababa sa cahoy ay ang caniyang loob ay +totoong nagpipighati at totoong nalulupaypay sa casacunaang sa +caniya,y, nangyari, na disi na naisipan tuloy na magpasalamat sa +nagligtas sa caniyang muli sa isang malaquing capan~ganiban na sucat +icamatay. Tunay n~ga,t, ang caniyang calagayan ay totoong cahabaghabag +mahiguit sa dati. Ang caniyang yun~gib, na nacaisaisang tinatahanan +magpahangan sa arao na yaon, ay humuhò na, at tila di na niya +matatahanan cailan man: ang man~ga maamò at minamahal niyang hayop ay +natan~gay nang tubig at inaacala niyang nan~gamatay na ang lahat nang +caniyang man~ga gauà ay nasira at naualang cabuluhan ang caniyang +inaacalà. Baga ma,t, ang bundoc ay hindi na bumubuga nang apuy, ay +sumisin~gao na paitaas ang isang maitim at macapal na asó, na tila +magmula niyaon ay ang bundoc na yao,y, naguing volcan. Sa bagay na +ito,y, ¿paanong pangyayari na tumaban doon si Robinson nang iisa mang +sandali na di quiniquilabutan ang loob? ¿Di caya nasisindac siya na +baca cung lumindol na naman ay bumuga ang apuy? Totoong nasira ang +caniyang loob sa capighatian; at bago magsacdal sa Dios, na síya +lamang batis nang tunay na caaliuan, ay ang caniyang hinaharap lamang +ay ang sasapitin niyang caralitaan, na inaacala niyang di na +matatapus. + +Lumapit sa punò nang cahoy na caniyang binabaan; at doo,y, nanambitan +nang calumbaylumbay na man~ga paghibic, na nangagaling sa nagsisicsic +niyang pusò at nagpalumagui na ualang munting caaliuan sa gayong +calagayan, hangan sa mamanaag ang arao na nagpapaquilala nang +paguumaga. + +Si Teodora. N~gayon co naquita na may catouiran ang ating ama. + +Si Ramon. ¿At baquit? + +Si Teodora. Inaacala cong di pa nalalaon na si Robinson, sa pagca,t, +nagbago nang asal, ay catouirang han~goin na siya nang Dios sa man~ga +cahirapan sa pulóng yaon; at ang sagot nang ating ama, ay ang +Pan~ginoong Dios ang siyang nacaaalam sa lahat, at hindi nararapat na +ating bulaan ang caniyang calooban. Datapoua,t, n~gayo,y, naquiquita +co na si Robinson ay hindi pa umaasa nang dapat sa Dios, at nauucol +na houag muna siyang han~goin sa pulóng yaon. + +Si Nicolás. Ganito rin naman ang inaacala co, at caya hindi co siya +iniibig na para nang dati. + +Ang ama. Uastò ang inyong pagdidilidili man~ga anac co, sa pagca,t, +naquiquita nating tunay na si Robinson ay hindi pa napupuspos niyong +matibay at ualang pagmamalio na pagasang anac sa Maycapal nang matapus +nang caniyang matangap ang maliuanag na catotohanan nang caniyang +cagalin~gan at carunun~gan. Datapoua,t, bago natin siya sisihin, ay +lumagay tayo sa caniyang calagayan, at siyasatin natin ang ating +sariling consciencia, na tumanong tayo sa ating sarili, na cung lalong +magaling ang ating gagau-in cung tayo,y, nalalagay sa calagayan ni +Robinson. ¿Ano ang acalà mo, Nicolás? cung icao baga,y, si Robinson, +¿ay magcacaroon ca caya nang lalong malaquing pagasa na mahiguit sa +caniya? + +Si Nicolás. _(Sumagot siya nang marahan at pacumbaba.)_ ¿Ano pô ang +quinaalaman co? + +Ang ama. Alalahanin mo na niyong icao ay magcasaquit nang malubhâ sa +mata at naguing cailan~gan ang tapalan nang cantárida, ay ipinagtiis +mo nang malaquing hapdi. Maaalaala mo na ang caculan~gan nang iyong +pagtitiis at cahinaan nang iyong loob, baga ma,t, ang iyong saquit ay +tumagal nang tatlong arao lamang. Inaacalà co na n~gayong icao ay +lumalaqui laqui na ay mababatá mo nang lalong malaquing catiisan ang +gayong saquit; datapoua,t, ¿magcacaroon ca baga niyong catibayan at +capacumbabaan nang loob na quinacailan~gan sa pagbabatá niyong lahat +na dinadalita nang caauaauang si Robinson? ¿Ano ang uica mo dito? +inaacalà co na ang dimo pagimic ay siyang tunay na casagutan sa +itinatanong co sa iyo. Sa pagca,t, (sálamat sa Dios) cailan ma,y, di +mo sinapit ang man~ga caralitaan nang caauaauang si Robinson, ay hindi +mo masasabi cung ano ang iyong dadamdamin at aasalin cung nagcagayon +ca. At caya n~ga ang dapat nating gau-in, ay tayo,y, mahirati sa +pagtitiis nang man~ga munting cahirapan, na marahil ay ipagcacamit +natin nang catiisan at pagasa sa cagalin~gan nang Dios, at nang cung +masanay ang ating loob, ay mangyaring tiisin natin ang lalong man~ga +malalaquing cahirapan na minamarapat nang Dios na ipahatid sa atin. + +Naguumaga na n~ga; at sinicatan nang bagong liuanag na nagbibigay +ligaya sa lahat ang caauaauang si Robinson na nacahilig sa cahoy, at +na sa isang cahabaghabag na calagayan na para nang sinabi na natin. +Hindi napipiquit munti man ang caniyang mata sa boong magdamag, at ang +caniyang iniisip ay cung ano ang caniyang casasapitan. + +Sa catapusa,y, lumacad siyang hahapayhapay, na para nang isang tauong +nagaantoc, at dumating siya sa gumuhò niyang tahanan. Datapoua,t, +¡laquing caligayan ang dinamdam niya nang caniyang maquita sa tabi +nang caniyang bacod!... ¿Ano caya ang caniyang naquita?... Ang +caniyang man~ga minamahal na hayop, na mabubuti at malalacas, at +nan~gatototouang nan~gaglulucsuhan sa pagsalubong sa caniya. Tila di +siya macapaniuala sa caniyang naquiquita; datapoua,t, inalis siya sa +pagaalinlan~gan nang man~ga naturan niyang hayop, na lumapit sa +caniya, hinimuran ang caniyang camay, at ipinaquiquilala ang canilang +catouaan sa pagsisigauan at paglulucsuhan nang siya,y, maquita. + +Si Robinson na magpahangan sa oras na yaon ay tila nauaualang diuà, ay +caracaraca,y, pinagsaolan; tiningnan ang caniyang man~ga hayop, at +pagcatapus ay itinaas ang mata sa lan~git, na lumuluhà, hindi lamang +sa catouaan, cundi naman sa pagpapasalamat at pagsisisi sa di niya +pagasa sa Dios; at nilarò niya ang man~ga nagsauli sa caniyang hayop, +pagcatapus ay tiningnan cung ano ang calagayan nang caniyang tahanan. + +Si Enrique. ¿At baquit pò naligtas ang caniyang man~ga hayop? + +Ang ama. Ualang pagsalang niyong sila,y, madala nang tubig, ay naanod +sila sa isang lugar na mababao, at nang sila,y, dumating doon ay +sila,y, nagtacbuhan hangan sa sila,y, dumating sa canilang tahanan. + +Siniyasat ni Robinson ang caniyang yun~gib; at malaqui ang +panguiguilalas nang caniyang maquita na hindi totoong malaqui ang +casiraan, para nang inaacala niya sa caniyang catacutan. Tunay n~ga at +gumuhò ang batong pinacabubong, na casama ang lupang quinatatamnan, +datapoua,t, hindi niya totoong pagpapaguran na caniyang alisin ang +gumuhò sa loob nang caniyang yun~gib, na dahil dito,y, magcacaroon +siya nang isang tahanang lalong maluang at maguinhaua na mahiguit sa +dati. + +Bucod dito,y, may isa pang bagay na nagpapaquilalang maliuanag na di +ipinahintulot nang Dios ang sacunang yaon sa pagpaparusa cay +Robinson, cundi bagcus pa n~gang sa pagiin~gat at pagcacalin~ga sa +caniya; sa pagca,t, nang siya,y, malapit na at mapagsiyasat ang lupang +parang quinatatamnan niyong batong malaqui na naguiguing pinacabubong +nang caniyang tahanan, ay quinilabutan siya, sa pagcaquitang nalilibot +nang lupang buhaghag, na sa calaunan nang panahon ay sapilitang guguhò +dahil sa cabigatan nang batong yaon at sa cabuhaghagan nang lupa. At +tingnan ninyo rito ang ualang hangang carunun~gan nang Dios na +nacatatalastas na cung hindi mahulog ang batong yaon sa paglindol, ay +mababacsacan si Robinsong na sa loob na ualang pagsala; at caya n~ga +inibig na sa paglindol ay umugong, at sa catacutan ni Robinson ay +lumabas, at cundi gayon ay sapilitang mamamatay siya. + +Dito matatalastas ninyo, man~ga anac co, na quinacalin~ga siya nang +Dios nang tan~ging pagibig sa oras na inaacalà niyang siya,y, +pinababayaan at quinalilimutan, at nang mangyaring siya,y, maipagadya +ay guinauang casangcapan ang paglindol na caquilaquilabot, na inaacalà +ni Robinson na siyang catapusan niya. Mangyayari naman sa inyo sa +inyong pamumuhay ang naranasan ni Robinson, cung pagmamalasin ninyong +magaling ang man~ga guinagauang paraan nang Dios sa pagcalin~ga sa +inyo; at sa alin mang calumbaylumbay na calagayan na inyong sasapitin +sa man~ga haharap na arao ay mamamasdan ninyo ang dalauang +catotoohanan: ang isa ay ang man~ga tauo,y, nagaacalang palagui na ang +canilang man~ga casacunaan ay mahiguit sa catunayan; at ang icalaua,y, +caya ipinahahatid nang Dios sa atin ang anomang caralitaan ay dahil sa +siyang dapat sa catouiran, na cung sa bagay ay ualang pagsalang +mapapanuto sa tunay nating capalaran. + + +Pagpilitan nating touina,y, igalang +ang lihim nang Amang Macapangyarihan, +sa pagca,t, ang ating boong capalaran +ay na sa caniyang mapagpalang camay. + +Ang lahat nang bagay sa sangmaliuanag +capurihan niya ang ibinabansag, +at sa ating pusò ay humihicayat +paglingcoran siya nang boong pagliyag. + +Ang lalong mapait sa caralitaan +ay isang biyayang tan~gi nang Maycapal, +tandang maliuanag na ibig pacamtan +sa atin ang touang ualang catapusan. + + + + + +=ICASAMPUONG HAPON=. + + +_Ipinatuloy nang ama ang historia._ + +Nagpasalamat sa Dios si Robinson dahil sa inaligtas siya sa bagong +capan~ganiban, at maligaya nang ipinatuloy ang pagaalis niya nang +man~ga gumuhong bató sa caniyang tahanan. Hindi niya pinaghirapang +totoo ang pagaalis nang lupa at batong maliliit; datapoua,t, sa +cailaliman ay natitira ang isang malaquing bató; na baga ma,t, mabigat +ay quinacailan~gan tila ang calacasan nang maraming tauo, nang +maquilos sa quinalalag-yan. + +Tinicman niyang itinulac ang pinacamaliit; datapoua,t ualang +quinasapitan, sa pagca,t, quinacailan~gan ang lalong malaquing lacas; +at nang matantô niyang ualang casasapitan ang caniyang pagod ay di +maalaman cung ano ang caniyang gagau-in. + +Si Juan. Cung aco,y, si Robinson ay naalaman co cung paano ang aquing +gagau-in. + +Ang ama. Tingnan natin cung paano ang iniisip mo. + +Si Juan. Guinamit co sana ang isang palanca; para nang guinagaua +natin niyong arao, niyong pinagugulong natin ang isang cahoy na +mahaba. + +Si Teodora. Yao,y, hindi co naquita. ¿At ano caya ang _palanca_? + +Si Juan. Isang cahoy na mahaba at macapal, at ipinapasoc ang isang +dulo sa tabi nang cahoy ó batong bubuhatin, at ilinalagay sa ilalim +ang capirasong cahoy ó bató; at saca pinaglalambitinan na tiniticuas +ang cabilang dulo nang cahoy nang paggugulong. + +Ang ama. Sa ibang arao ay ipahahayag co sa inyo ang cadahilanan nito. +Paquingan ninyo n~gayon ang guinaua ni Robinson. + +Nang matapus na siya,y, macapagcurocurò na mahabang oras sa +catapusa,y, humun~go sa caniyang isip ang _palanca_; nang maalaala +niyang sa caniyang cabataan ay naquiquita niya, na guinagaua nang +man~ga tauo ang gayong paraan sa pagbuhat nang anomang bagay na +mabibigat, ay pinasiya sa loob na caniyang ticman. + +Totoong lumabas na magaling ang caniyang acala, na sa loob nang +calahating oras ay nailabas na niya sa caniyang yun~gib ang dalauang +bato, na bahaguia na lamang maquiquilos nang dalauang catauo cung sa +camay lamang pararaanin; at malaqui ang caniyang catouaan nang +maquitang ang caniyang tahanan ay lumaquing di hamac na mahiguit na +dalaua sa dati, bucod dito,y, lalong tumibay sa caniyang acala; sa +pagca,t, ang naguiguing pinacapader at bubong, ay ang malaquing batóng +ualang laman ang loob, na sa magcabicabila ay ualang mahahalatang +butas. + +Si Nicolás. Datapoua,t, ¿ano pong nasapit nang caniyang gagamba? + +Ang ama. Natotoua aco,t, ipinaalaala mo sa aquin. ¡Caauaauang gagamba! +at nalilimutan co na. Ang masasabi co lamang sa iyo, ay ualang +pagsalang namatay siya sa pagguhô nang bató. Ang tunay ay hindi na +naquitang mulî ni Robinson, at iquinatoua na niya ang pagcauala nito +dahil siya,y, may casama nang man~ga hayop na llama. + +Nan~gahas siyang lumapit sa volcan, na linalabasan nang maitim na asó; +datapoua,t, ¡gaano ang caniyang panguiguilalas nang maquita ang +caramihan nang man~ga bagay na nan~gatutunao at umaagos sa +linibid-libid nang volcan, at hindi pa lumalamig! hindi siya macalapit +na totoo, at pinanonood niya sa isang lugar na may calayuan ang +caquilaquilabot na pagusoc, sa pagca,t, pinipiguil siya nang caniyang +catacutan at nang cainitan na houag siyang lumapit doon. + +Nang matalastas niyang ang man~ga bagay na iniaanod nang volcan ay +napatutun~go sa lupang tinutubuan nang man~ga patatas, quinilabutan +siya sa pagiisip na baca yaong umaagos na apuy ay nacasira sa halamang +yaon; at hindi siya natahimic han~gan sa di siya nacarating doon. +Pinaronan n~ga niya ang lupang quinatatamnan nang man~ga patatas, at +di mamagcano ang caniyang catouaan nang caniyang maquitang hindi +naaano; datapoua,t, sa anomang mangyari, ay inaacalà niyang magtanim +nang man~ga patatas pa sa iba,t, ibang lugar nang pulò at nang cung +anoman ang mangyari ay houag siyang maualan niyong totoong mahalagang +bun~ga; at baga ma,t, ayon sa inaacala niya, ay totoong malapit na ang +invierno, ó taglamig, ay ang uica niya sa sarili: ¿sino ang +nacatatalastas cung ang man~ga halamang ito,y, hindi naaano sa +taglamig?[5] + +Nang matapus na siyang macapagtanim, ay hinarap niya ang paggauà nang +caniyang cusina; at dito naman sa caquilaquilabot na bagay na caniyang +naranasan ay naguing dahil nang isang malaqui niyang capaquinaban~gan. +Sa pagca,t bucod sa man~ga ibang bagay na ibinubuga nang volcan ay may +nacacasamang man~ga bató nang apog. Caraniua,y ang guinagauà sa man~ga +batóng ito ay sinusunog muna sa isang horno; datapoua,t, dito,y, di +niya quinacailan~gan, sa pagca,t, naguiguing pinacahorno na ang +volcang nagninin~gas. Si Robinson ay uala nang sucat gau-ing ibang +bagay cundi ang humucay sa lupa nang isang balón, at ilagay doon ang +man~ga bató nang apog, pagcatapus ay busan nang tubig sa ibabao, at +saca haluin. Capag nagauá na ito ay sucat nang magamit sa +paglilichada; at hinaluan nang caunting buhan~gin ni Robinson, at +dahil dito,y, naipatuloy ang caniyang gauà nang malaquing caligayahan +niya. + +[Talababa 5: Sa Europa, cung panahon nang taglamig ay nalalagas ang +man~ga dahon nang man~ga halaman na parang patay, at hindi +nagsisipamun~ga sa panahong yaon.] + +Samantalang siya,y, gumagauà ay tumiguil nang pagusoc ang volcan, +dahil dito,y, nan~gahas nang lumapit si Robinson sa bibig niyong +volcan, doon niya natalastas na hangang ilalim ay malamig na, at sa +pagca,t, ualà nang lumalabas camunti mang usoc, ay inacalà niyang +napugnao na ang apuy sa ilalim nang lupà, at ualà na siyang sucat +catacutan. + +Nanghinayang ang caniyang loob sa bagay na ito, at inisip niya ang +paghahandâ nang babaunin sa invierno ó taglamig; dahil ditò,y, humuli +siya nang ualong hayop na llama sa paraang guinauà niya nang una. Ang +lahat ay caniyang pinatay, liban na lamang sa isang lalaqui na isinama +niya sa tatlong maaamò na; at ibinitin sa caniyang cusina ang +caramihan nang laman nang man~ga hayop na ito, at nang caniyang +mapaasuhan, datapoua,t, ibinabad muna niya sa asing man~ga ilang arao, +sa pagca,t, naalaala niyang ganito ang guinaguà nang caniyang ina sa +canilang bahay. + +Bagama,t, labis na ang inihandâ niyang cacanin sa taglamig, ay +natatacot si Robinson na bacá hindi magcasiya sa caniya, cung +sacali,t, ang taglamig ay totoong mahigpit at matagal; sucat sanang +macahuli nang marami pang man~ga hayop na llama; datapoua,t, +humihirap nang humihirap nang paghuli, sa pagca,t, ang man~ga hayop na +yaon ay natatacot na sa silò. + +Quinacailan~gang magisip nang ibang paraan sa paghuli sa canila, at +natalastas ni Robinson ang paraang ito. ¡Totoo n~ga na ang pagiisip +nang tauo ay cung gagamiting magaling, para nang nararapat, ay totoong +madaling gumanà nang paraan sa icatataquip nang caniyang man~ga +cailan~gan, at icararagdag nang caniyang caguinhauahan! Natatalastas +niya na ang man~ga hayop na llama sa touing masusumpun~gan niya na +iinom sa batisan, ay nagtatacbuhan sa isang cagubatan sa dacong licod +nang pinacamataas na lupa. Sa taguiliran nito ay may lupang natatamnan +nang damo at diyan pumapanhic sa pinacaburol na ang taas ay may +calahating vara. Naramdaman ni Robinson, na sa pagtacbo nang man~ga +llama, ay caraniuang nagdaraan doon; at dahil dito,y, bumungô sa +caniyang pagiisip ang dapat gau-in. Sa macatouid ay humucay siya nang +isang malalim na balon sa lugar na yaon, at nang cung magdaan doon ang +man~ga hayop na llama ay man~gahulog at maculong sa balon. Hangang +tanghaling hinucay nang ualang capaguran ni Robinson ang balon; +tinacpan nang ilang damo ang ibabao, at sa icalauang arao ay naquita +niyang nahulog doon ang dalaua niong man~ga hayop na totoong +malalaqui. + +Inacalà niyang sucat na sa caniya ang caniyang inihandang pagcain; +datapoua,t, uala sana siyang pagtataguan nitong caniyang baon sa +panahon nang taglamig, cundi siya pinagcalooban nang lan~git nang +isang pinacasilong dahil sa paglindol; sa pagca,t, dapat nating +matalastas, na sa malapit sa caniyang yun~gib ay may gumuhong bató, na +naguing parang isang yun~gib na ang lalim ay may tatlong vara, na ang +pinapasucan ay ang pinacapatio nang caniyang tahanan. Dahil dito,y, +nagcaroon siya nang isang munting silid, cusina at pinacasilong, na +totoong mabuti ang pagcacalagay, na parang sinadiya. + +Tatlo pang bagay ang hindi niya natatapus naihahandà sa panahon nang +invierno ó taglamig, na inaantay niya; ang magtipon nang maraming damo +na cacanin nang caniyang man~ga hayop; ang pagtitipon nang cahoy, at +ang paghucay nang lahat nang patatas na itatago niya sa caniyang +silong. + +Ang man~ga damó na caniyang tinipon, ay ibinunton sa harapan nang +caniyang bahay, para nang naquiquita niyang guinagauà nang man~ga +magsasaca dito; at sa baua,t, paglalagay niya ay pinapaicpic nang +caniyang paa at nang masinsing magaling na hindi tagusin nang ulan. +Datapoua,t, natalastas niya, na siya,y, nagcamali dito; sa pagca,t, +hindi niya pinatuyong mabuti muna ang damó. Sa pagca,t, cung hindi +ganito ang caniyang gauin, ay sa totoong casinsinan ay magiinit at +maguusoc. Hindi naririn~gig ni Robinson ang bagay na ito niong +caniyang cabataan, sa pagca,t, ualang quinacalin~gang anoman, ay hindi +niya natutohan ang man~ga quinacailan~gan sa isang bahay nang +magsasacá. Dito niya napaguari ang malaquing capaquinaban~gan nang +matuto nang anomang bagay, cahit hindi niya natatalastas ang sucat +paggamitan balang arao. + +Labis ang pagtataca ni Robinson nang maquitang umuusoc ang isang +bunton nang damó: at lalò pang nanguilalas siya nang ipasoc ang +caniyang camay, at maramdamang nagiinit sa loob. Inacala niyang +mayroong apuy, bagama,t, hindi niya maalaman cung paano ang +pagdidiquit nang sariuang damó, at cung cailan nalaglagan nang apuy. + +Mínulan nang pagaalis na isaisa nang damó; at totoong malaqui ang +caniyang panguiguilalas nang maquitang ualang apuy, at ang lahat nang +damó ay nagiinit at basabasà pa. Sa catapusa,y, napaguari niya na ang +casariuaan nang damó ang siyang naguiguing dahil nang pagiinit, +bagama,t, hindi niya matalastas cung paano ang pangyayari nito. + +Si Juan. Aco ma,y, di co mapaguari ito. + +Ang ama. Sa man~ga nangyayaring ito, Juan, na catacataca ay totoong +marami sa mundo; at ang pagiisip nang tauo, pagcatapus nang mahabang +panahon na pag-uauariuari at pagcucurò ay natalastas na maliuanag ang +tunay na cadahilanan nang man~ga nangyayaring ito; datapoua,t, di +naman natalastas na lahat. Ang pagcatalastas nang man~ga bagay na ito +ay maquiquita sa isang carunun~gan na hindi mo naaalaman man lamang +cung ano ang pan~galan. Tinatauag na Fisica. Diyan ipinaquiquilala ang +nangyayari sa calamigan, para naman nang sa man~ga ibang bagay na +tinatauag na natural, na sucat pagtachan. Cung pananatilihin ninyo ang +pagsisicap sa pagaaral, ay n~gayong man~ga ilang panahon ay ituturò +co sa inyo ang naturang carunun~gan, na totoong pagcacaliban~gan +ninyo. N~gayo,y, ualang capacanan ang pagpapaaninao co sa inyo nang +bagay na ito, sa pagca,t, di pa ninyo maabot nang pagiisip. + +Pagbalican natin si Robinson, at talastasin ninyo na niong mapatuyò na +niya ang damô, ay muling ibinunton nang masinsin nang houag maano sa +han~gin at ulan, sa pagca,t, caniyang linag-yan nang pinacabubong na +cauayan, para nang guinagauà nang man~ga pastor sa canilang man~ga +cubo na naquita ninyo na nababalot nang dayami. Guinugol niya ang +man~ga sumunod na arao sa pagtitipon nang cahoy na tuyô na inaacala +niyang cailan~gan; at saca hinucay niya ang caniyang silong. Sa +catapusa,y, pinulot niya ang lahat nang man~ga dayap na hinog, na +nan~galalaglag sa pagugà niya sa punò, at itinagò niya,t, nang magamit +sa panahon nang taglamig; dito,y, napayapà na caniyang loob, sa +pagca,t, inacalà niyang sapát na ang caniyang inihanda sa totoong +taglamig. + +Datapoua,t, magtatapus na ang bouan nang Octubre, ay hindi pa +nararamdaman ang calamigan na totoo niyang quinatatacutan; +datapoua,t, totoong naguulan na tila gumuguhô ang lan~git. Totoong +nalilingatong dahil dito si Robinson, at totoo niyang ipinagpipighati +ang pagcaculong sa caniyang tahanan na mahabang panahon na parang +isang nabibilango; sa pagca,t, mahiguit sa labing limang arao na di +siya lumalabas sa caniyang yun~gib, cundi sa pagparoon lamang sa +caniyang silong, sa bunton nang damo at sa batis, sa pagcuha nang +tubig at cacanin na quinacailan~gan niya at nang caniyang man~ga +hayop. + +¡Labis nang tagal at calumbaylumbay ang paquiramdam niya sa man~ga +oras na nagdaraan, dahil sa caniyang pagiisa at, dahil sa ualá siyang +magauang pagcaliban~gan! Di sucat maisip, man~ga anac co, cung gaano +ang caniyang cahirapan. Cung mayroong magbibigay sa caniya nang isang +libro, ó isang pliegong papel, pluma at tintero, ay maligayang +ipagpipilit niya sa baua,t, pliego ang isang arao nang caniyang buhay. +¡Sa aba co! ang uiniuica niyang inuulitulit; ¡pagcaualang isip co +noong aco,y, bata, na inaari cong ang pagbasa at pagsulat ay isang +caabalahang nacayayamot, at ang pagcaulang gauà ay isang bagay na +nacaalio! Ang lalong nacababagot na libro ay aariin co n~gayong isang +cayamanan: sa isang pliegong papel at sa isang tintero na macuha co ay +hindi co ipapalit sa paguiguing hari. + +Sa boong panahong ualà siyang guinagauà at siya,y, nayayamot ay +napipilitan siyang maglibang sa man~ga gauang hindi pa niya +nararanasan. Matagal nang panahong caniyang iniisip ang paraan nang +paggauà nang isang palayoc at isang ilauan, na totoong +paquiquinaban~gan niya, at icaaauas nang caniyang caralitaan. Baga +ma,t, totoong naguuulan, ay lumabas siyang nagtatacbo sa paghanap nang +lupà, at pinasimulan niya ang paggauà nang palayoc. + +Dapat nating matalastas na hindi muna lumabas na magaling, at sa una +niyang paggauà ay nasisirà; datapoua,t, sa pagca,t, ualà siyang +magauang bagay na lalong mahalaga, ay guinauà niyang liban~gan ang +paggauà nang palayoc: at capag inacalà niyang yari na, n~gunit may +naquiquita siyang casiraan, ay binabago niya, at guinagauang muli. +Guinugol niya ang ilang arao sa paglilibang sa gauang ito, hangan sa +mayari ang palayoc at ilauan ó tinghoy na totoong mabuti ang +pagcacagauà, Inilagay niya sa caniyang cusina na malapit sa apuy, at +nang tumigas at matuyò, at saca ipinatuloy ang paggauà nang ibang +man~ga palayoc at caualì na iba,t, iba ang lalaqui at pagcayari, na +dahil dito,y, nabibihasa siya nang paggauà. + +Hindi tumitila ang paguulan, at napilitan si Robinson na magisip nang +cung ano ang caniyang gagau-in sa panahong yaon, at nang siya,y, +maligtas sa cayamutan nang ualang guinagauà. Ang una niyang +pinagcaliban~gan ay ang paggauà nang lambat. May marami siyang +natitipong man~ga pisi, ó man~ga baguing na maliliit na parang abacá; +at palibhasa,y, may labis, siyang panahon at calamigan nang ulo sa +pagaaral nang paggauà nang lambat na macaualo ó macasampuong sinisira +niya, sa pagca,t, hindi cadaling lumabas na magaling, ay sa +catapusa,y, natumpacan niya ang tunay na paraan nang paggauà, at sa +casipagan niya ay totoong nabihasa siya, para nang man~ga babayi ó +man~ga batang gumagauà dito nang lambat. Tunay n~ga,t, naisipan niya +ang paggauà nang isang casangcapang cahoy, na pinutol nang caniyang +sundang na bató, at guinauà niyang parang ihauan; at sa paraang ito ay +nacagauà siya nang isang lambat, na sucat paquinaban~gan, para nang +man~ga guinagauà nating lambat dito. + +Capagdaca nama,y, bumungô sa caniyang pagiisip ang paggauà nang isang +panà at ilang man~ga palasô. ¡Oh! ¡Totoong malaqui ang caniyang +caligayahan sa pagcaisip nang bagay na ito, at sa pagcadilidili sa +malaquing capaquinaban~gang cacamtan niya sa caniyang panà! Sa +pagca,t, mapapanà niya ang man~ga hayop na llama, ó man~ga ibon, at +ang lalo pang sucat niyang paquinaban~gan, ay maliligtas siya sa +catampalasanan nang man~ga tauong bundoc na bacá sacali balang arao ay +tampalasanin siya. Sa malaqui niyang cainipan, na ang ibig niya,y, +maquitang mayari na ang caniyang pana, ay nagmadaling lumabas, na +hindi inalumana ang ulan at han~gin sa paghanap nang cahoy na +quinacailan~gan. + +Di sucat nating paniualaan na ang alin mang cahoy ay nagagauang panà: +napagtalastas niya na quinacailan~gang humanap siya nang matigas na +cahoy, n~guni,t, mababaluctot, upang cung mahubog na, at umigcas naman +nang malacas. + +Nang macaquita na siya nang isang cahoy na matigas at mahuhubog, ay +dinala niya sa caniyang tahanan, at caracaraca,y, pinasimulan na niya +ang caniyang paggauà; datapoua,t, ¡laquing paghihirap niya sa caualan +nang isang sundang na bacal! macadalauang puong tagâ bago niya malinis +ang cahoy, na dito,y, sa isang tagà lamang ay sucat na sa itac na may +patalim: at caya n~ga, bagama,t, maghapong ualang tiguil siya nang +paggauà nito na di niya binibitinan, ay naguing cailin~gan ang ualong +arao bago natapus. Ang ibang man~ga batang naquiquilala co ay hindi +nagcacaroon nang ganitong cayamutan nang ulo. + +Si Teodora. _(Na quinacausap ang caniyang, man~ga casama.)_ Ang bagay +na ito,y, sinasabi nang ating ama sa atin. + +Ang ama. Natumpacan mo, Teodora. ¿At ano ang inyong acalà? ¿di baga +totoo ang uica co? + +Si Teodora. Oo pô; datapoua,t, magmula n~gayon, ay capag pinasimulan +co ang anomang gauà ay ipatutuloy co nang ipatutuloy hangan sa +matapus. + +Ang ama. Ganito n~ga ang magaling, sa pagca,t, sa paraang ito,y, +napaiguing totoo si Robinson, caya n~ga nagcaroon siya nang di +mamagcanong caligayahan nang maquita niyang sa icasiam na arao nayari +na ang caniyang panà, na ualà nang culang cundi ang busog at man~ga +palasò. Cung caniyang naisipan ang paggauà nang panà niong macapatay +siya nang hayop na llama, marahil ay titicman niyang gauing busog; sa +pagca,t, natatalastas niyang magaling na sa Europa ay ang caraniuang +guinagauang busog ay ang bituca nang tupa; datapoua,t, sa caualan nang +bituca, ay pinili niya ang lubid na lalong matibay, at saca isinunod +niya ang paggauà nang palasò. ¡Gaano caya ang pagpapasalamat niya sa +magbibigay sa caniya nang capirasong bacal na sucat mailagay sa dulo! +Datapoua,t, nang pinagiisipisip niya na ualang masasapit ang caniyang +nasà, ay siya,y, na sa sa pintô nang caniyang yun~gib at caniyang +ilalagay sa dulo nang palasò, cahit hindi man bacal, nagcataong +nailin~gon niya ang caniyang mata sa capirasong guintô, na parang +ualang cabuluhang bagay ay nacalagay lamang sa lupà. Sinicaran niya +ang capirasong guintò, at ang uicà niya, ay maguing bacal ca, cung +ibig mong quita,y, pahalagahan. Capagcauicà nito ay hindi man lamang +tiningnang mulî. + +Sa caniyang caiisip, ay naalaalang narin~gig niyang minsan, na ang +guinagamit nang man~ga tauong bundoc na pinacadulo nang sibat at +palasò ay ang man~ga tinic nang isdang malalaqui, at ang man~ga bató +namang matutulis, at pinasaya niya sa loob na matularan sila, at saca +gumauà naman siya nang isang pinacasibat. + +Capagcaisip nito ay napa sa tabi nang dagat, doo,y, nagcapalad naman +siya na nacaquita nang man~ga tinic nang isdang caniyang hinahanap; +namulot naman siya nang man~ga batong inaacalà niyang mababagay sa +gagau-in niyang sibat; pagcatapus ay pumutol siya nang isang matouid +at mahabang cahoy na gagau-ing tangcay, saca umoui sa caniyang tahanan +na basang basà ang catauan. + +Man~ga ilang arao ay nayari niya ang man~ga palasò at sibat; ang dulo +nang sibat ay batong totoong matulis, at ang dulo nang man~ga palasò +ay ang man~ga tinic nang isdà, at sa punò ay tinalian niya nang man~ga +pacpac nang ibon, sa pagca,t, sa ganitong paraan ay tumatacbong +magaling. + +Tinicman niya ang caniyang panà, at inacalà niyang bagama,t, +nagcuculang nang ilang bagay na quinacailan~gan, na cung ualang +casangcapan ay hindi sucat mayari, gayon ma,y, inacala niyang sucat +nang maipanà niya sa ibon at sa iba pang man~ga hayop, at sinapantaha +pa niyang masusugatan niya nang panà niyang yaon ang isang tauong +bundoc na hubad, cung lumapit sa caniyang magaling. Datapoua,t, ang +totoong iquinaliligaya niya ay ang caniyang sibat. + +At saca linapitan naman ang caniyang tinghay at man~ga palayoc at +caualing lupa, na sa pagca,t, naquita niyang tuyò na, ay caniyang +gagamitin; dahil dito,y, linag-yan niya ang isang cauali nang +capirasong tabà na quinuha niya sa man~ga hayop na llama, na ang isip +niya,y, cung matunao ay magagamit niyang pinacalan~gis. Datapoua,t, +totoong sumamâ ang caniyang loob nang maquita niyang matunao ang tabâ +ay tumatagas sa caniyang cauali, na caonting caonti lamang ang natira. +Dito,y, napaghulohulo niya na gayon din ang mangyayari sa caniyang +tinghoy at ibang man~ga cauali at palayoc. + +Totoong malaqui ang caniyang capighatian, at baquit inaasamasam na +niya na siya,y, macacacain nang sopas, at macacaroon siya nang ilao sa +gabi; datapoua,t, naquita na ninyo na madaling napaui ang caniyang +pagasa. + +Si Enrique. Totoo n~ga pô na malaquing capighatian ang cacamtan sa +pagcaquitang naualang cabuluhan ang caniyang pinagpaguran na mahabang +arao. + +Ang ama. Ualà n~gang pagsala, at mayroong man~ga tauo na mayayamot na +at babasaguin na ang lahat. Datapoua,t, si Robinson ay mayroon nang +caunting catiisan, at tinica niyang matibay na cailan ma,y, di gagauà +nang anomang bagay na pasapiao lamang, cailan ma,t, mangyaring magaua +niyang magaling. + +Umupo siya sa isang suloc na caniyang pinagiisipan, (gayon ang tauag +niya sa isang suloc nang caniyang yun~gib, na caraniuang pinapasucan +niya capag may pinagcucurong anomang bagay na mahalaga) at pinasimulan +niya ang pagcamot sa noo. + +Hindi pa nagtitiguil ang laguing paguulan, at caya lamang nagliuanag +ang lan~git ay nang macaraan na ang dalauang bouan. Inacalà ni +Robinson na pasisimulan na ang panahon nang totoong taglamig ó +invierno, datapoua,t, nacaraan na. Naquiquita niya nang malaquing +pagtataca na ang primavera, ang panahon bagang pamumulaclac at +pagusbong nang man~ga bagong halaman ay pinasisimulan na; ito,y, +isang bagay na hindi niya malirip, at cahit caniyang naquita ay tila +hindi pa mapaniualaan. Ang bagay na ito, aniya, ay nagtuturò sa aquin +na di co dapat salahin pagdaca ang anomang bagay na di co mapaguari. + +Ang ina. At capagcauicà nito ¿hindi caya natulog? + +Si Teodora. Hindi pô, at cami po,y, hindi pa nagaantoc. + +Ang ama. Tungcol sa bagay na iyan ay ualà acong balità; datapoua,t, sa +dating historia nang pagcatahan ni Robinson sa pulóng yaon, ay ualang +nangyaring anomang bagay sa arao na yaon; inaacalà co na nang matapus +na niyang mapagcurocurò ang paraan nang houag tumagas ang caniyang +palayoc, ay siya,y, natulog na. Ito rin naman ang gagau-in natin +hangang mamaya, nang tayo,y, maguising na maaga. + + + + +=ICALABING ISANG HAPON.= + + +Si Juan. N~gayon po,y, cung malagay aco sana sa lugar ni Robinson. + +Ang ama. ¿Ibig mo baga? + +Si Juan. Oo pô, sa pagca,t, mayroon ang lahat na man~ga +quinacailan~gan, at natitira siya sa isang lugar na totoong magaling, +na ualang totoong taglamig ó invierno. + +Ang ama. ¿Cung sa bagay ay nasa sa caniya ang lahat niyang +quinacailan~gan? + +Si Juan. ¿Di pô baga siya,y, mayroong patatas, at lamang cati, at +asin, at dayap, at isdà, at pagong, at talaba, at gatas na caniyang +guinagatas sa man~ga hayop na llama? ¿Di pô baga siya macagagauà nang +mantica at queso? + +Ang ama. Mangyayari n~gayong man~ga ilang arao ay macagauà siya. + +Si Juan. ¿At di pô baga naman mayroon siyang isang panà at isang +sibat; at ang lalonglalo pa ay mayroon siyang isang mabuting tahanan? +¿Cung gayon ano pa ang iibiguin? + +Ang ama. Ang lahat nang ito,y, quiniquilala at pinahahalagahan ni +Robinson nang ualang hangan, at pinasasalamatang macalilibo sa Dios; +at gayon ma,y, ibibigay niya ang calahati nang man~ga arao nang +caniyang buhay sa natitira, cung pagcacalooban siyang may dumating na +isang sasac-yan nang siya,y, macaoui sa canilang bayan. + +Si Juan. Datapoua,t, sabihin pô ninyo sa aquin. ¿ano pong quinuculang +sa caniya? + +Ang ama. Maraming bagay, totoong marami, at halos masasabi co sa iyo +na quinuculang siya sa lahat nang bagay. Uala siya niyong man~ga +cagalin~gan na iquina-paguiguing mapalad nang tauo dito sa mundo: uala +siya sa casamahan nang man~ga tauo, uala siyang caìbigan, uala siyang +capoua tauong sucat ibiguin at umibig sa caniya. Nalalayô siya sa +caniyang man~ga magulang, na totoong nagpipighati dahil sa pagcaualà +niya, naualay siya sa caniyang man~ga catoto, na ualà n~gang pagasang +sucat pa niyang maquita cailan man, nalalayò siya sa lahat nang tauo +dito sa lupa ... ¡Cahabaghabag na Robinson sa gayong cahambalhambal na +calagayan! ¿Cahit ano bagang casaganaan niya sa lahat nang bagay dito +sa lupa, ay ipagcacamit caya niya nang caaliuan? Ticman mong minsan na +icao ay lumagay na isang arao sa isang suloc na ualang casama sinoman, +at maquiquilala mo cung ano ang mabuhay na nagiisa. + +Bucod dito,y, hindi pa niya natatacpan ang ibang man~ga cailan~gan na +nacapagbibigay hirap sa caniya. Ang lahat nang damit na nasa catauan +ay naaagnas gulagulanit, at hindi niya maalaman cung paano ang dapat +niyang gau-ing paggauà nang bago. + +Si Nicolás. Cahit ualang damit ay mangyayari siyang tumahan sa isang +pulò, na totoong mainit, at doo,y, hindi nagdaraan ang invierno ó +totoong taglamig. + +Si Luisa. ¿Paano? ¿lalacad baga siyang hubad doon? + +Ang ama. Totoo n~ga,t, hindi quinacailan~gan ang damit, sa pagca,t, +doo,y, hindi totoong malamig; datapoua,t, quinacailan~gan ang siya,y, +maligtas sa man~ga lamoc na totoong marami sa pulóng yaon. Ang man~ga +lamoc doon ay totoong masasaquit sisiguid at totoong pinahihirapan ang +man~ga nagsisitahan doon, at namamagâ ang lugar na masiguid at totoong +masaquit na para nang siguid nang bubuyog at pucyutan; at caya n~ga +ang muc-hâ at camay ni Robinson ay palaguing namamagâ. Tingnan ninyo +cung gaano ang caniyang sindac, nang maquitang naaagnas na ang +caniyang damit. + +Ang bagay na ito at ang daquilang pagnanasang maquita ang caniyang +man~ga magulang, ó ang macasama naman nang man~ga tauo, ay dahil sa +man~ga bagay na ito,y, napipilitan siyang magbuntong hinin~ga sa +touitoui nang mailin~gap ang matang lumuluhà sa malauac na dagat, na +ualà siyang naquiquita cundi ang tubig at lan~git lamang. ¡Gaano ang +casayahan nang caniyang pusò, na napadadala sa magdarayang pagasa cung +nacaquiquita sa impapauid nang isang munting ulap, na sa caniyang +guniguni ay inaaring isang sasac yan ná naglalayag! At capag +napagquilala ang caniyang camalian, ¡ay gaano ang pagbagalbal nang +luhà sa caniyang man~ga mata, at parang iniinis ang caniyang pusong +nagbabalic sa caniyang tahanan! + +Si Luisa. Ang nararapat niyang gau-in ay magsacdal sa Dios, na marahil +ay padadalhan siya nang isang sasac-yan. + +Ang ama. Ganito n~ga ang caniyang guinagauà; datapoua,t, idinadagdag +na palagui ang ganitong pan~gun~gusap: _houag mong papangyarihin, +Pan~ginoon co, ang calooban co, cundi ang calooban mo._ + +Sa pagaalaala ní Robinson, na bacá sacali ay mayroong dumaan sa +malapit sa caniyang pulò, ó matiguil caya doon ang alin mang sasac-yan +sa oras na siya,y, nalalayô sa tabi nang dagat, ay inacalà niyang +maglagay sa isang pulô nang isang tandâ na pagcaquilanlan nang alin +mang sasac-yan doon ay magdaan, na doo,y, may humihin~gi nang tulong. +Nagtayò n~ga roon nang isang mahabang cahoy na binitinan nang isang +bandilà. + +Si Juan. ¿At saan pò quinuha ang bandilang iyan? + +Ang ama. Sasabihin co sa iyo. Naquiquita niyang masamâ na ang lagay +nang caniyang barò, na di na niya maisoot na muli; at quinuha niya ang +pinacamalaquing piraso, at ibinitin niya sa caitaasan nang mahabang +cahoy na caniyang itinayò. Sacá ninanasà niyang masaquit na lag-yan +nang sulat iyong cahoy na caniyang itinayo nang mapagquilalang +maliuanag ang mahigpit niyang cailan~gan; datapoua,t, ¿paanong +gagau-in niya ito? Ang nacaisa isang paraan na caniyang magagauà ay +ang sulatan niya nang dulo nang caniyang sundang na bató; datapoua,t, +ang lalong mahirap ay ang caniyang matalastas cung anong uica ang +caniyang ilalagay. Cung isulat niya sa uicang francés ó inglés, ay +mangyayaring dumating ang isang sasac-yang holandés, castila ó +portugués, at marahil ay sinoman sa man~ga nasasacay ay hindi +nacatatalastas nang man~ga pan~gun~gusap na yaon sa capalaran niya,y, +naalaala ang ilang man~ga uicang latin na itinuro sa caniya sa +alisagà niyang pagaaral, na dahil dito,y, naipahayag ang caniyang +inaacalà. + +Si Juan. Datapoua,t, ¿mauunauà caya ito nang man~ga tauong nasasacay +sa daong, na bacá sacali maparaan doon? + +Ang ama. Dapat mong matalastas na ang uicang latin, baga ma,t, hindi +ipinan~gun~gusap sa alin mang lugar, gayon man ay nacacalat at +napaguunauà sa lahat nang nacion sa Europa: at halos ang lahat nang +tauo na may camunting pinagaralan, ay macatatalastas nang caunti nang +uicang ito. Naaayon n~ga sa catouiran ang pagasa ni Robinson, na ang +alin mang sasac-yan na doo,y, mapasadsad, ay hindi mauaualan nang +macatatalastas nang caniyang isinulat na uicang latin. + +Si Juan. ¿At ano pò ang isinulat na yaon? + +Ang ama. Ito ang isinulat: _Ferte opem misero Robinson._ ¿Natatalastas +mo baga ito, Juan? + +Si Juan. Ang cahulugan pò nito,y, Tulun~gan ninyo ang caauaauang si +Robinson. + +Ang ama. Ualang totoo siyang pinaghihirapan, para nang pagcasira nang +caniyang sapin at medias, at ang man~ga lamoc ay sinisiguid na mainam +ang caniyang paa na di niya maitiguil sa saquít; datapoua,t, sa boong +panahon nang paguulan ay dumaming totoo ang man~ga hayop na ito, at +dahil sa canilang man~ga siguid ay namamagâ ang caniyang muc-hâ, +man~ga camay at paa. + +¡Di mamacailang siya,y, umupò sa suloc na caniyang pinagcucuruan, at +nang caniyang mapagisipisip ang man~ga paraan nang pagcacaroon nang +damit! datapoua,t, ualà siyang napapaquinabang; cailan man ay siya,y, +quinuculang nang alin mang casangcapan at nang ucol na carunun~gan, +nang mangyaring caniyang macamtan ang lalò niyang ninanasà at ang lalò +niyang quinacailan~gan. + +Cung gagau-in niyang damit ang man~ga balat nang man~ga hayop na llama +ay inaacala niyang siyang lalong madaling paraan; datapoua,t, ang +man~ga balat ay magagaspang at matitigas, at cailan man ay hindi niya +natalastas, at di man pinagmasdan niya cung paano ang guinagauà nang +man~ga nagpapalambot nang balat, at cung sacali ma,t, natutuhan niya +ang bagay na ito, ay ualà naman siyang carayom at sinulid na maitahi, +at nang macagauà siya nang papaano mang damit. + +Gayon ma,y, totoong malaqui ang caniyang pagcacailan~gan, sa pagca,t, +sa arao ma,t, sa gabi ay hindi siya pinababayaan nang man~ga lamoc at +iba pang hayop na naniniguid, na cung di niya lalag-yan nang paraan +sapilitang siya,y, mamamatay. + +Si Enrique. At ¿anong dahil at quinapal nang Dios iyang man~ga ualang +casaysayang hayop, na ualang guinagauà cundi ang pahirapan tayo? + +Ang ama. Maitatanong co naman sa iyo, ¿baquit linalang ca nang Dios, +at aco naman, at ang lahat nang tauo? Ang caniyang cagalin~gan ay +totoong daquila, na hindi inibig na siya lamang ang mapalad, cundi +inibig naman na pati nang caniyang man~ga quinapal ay maguing mapalad. +At itong man~ga hayop na pinauaualan mong halaga, ¿di caya nagcacamit +naman nang canilang capalaran at caguinhauahan? + +Si Enrique. Oo pô, sa pagca,t, naquiquita natin na naliligaya sa +caliuanagan nang arao at sa cainitang tinatangap sa caniya, at +naliligaya naman sa canilang quinacain at sa iba pang maraming bagay. + +Ang ama. Cung gayo,y, dito mo mapagcucurò, na linalang sila nang Dios, +nang magcamit sila dito sa lupà nang man~ga caguinhauahang iyan at +nang capalarang sucat macamtan nila. ¿Di caya ito,y, isang panucalà +na carapatdapatan sa isang Dios na cagalinggalin~gan at lubhang +maauàin? + +Si Enrique. Totoo n~ga pô; datapoua,t, ang ibig cong sabihin; ay +mangyayaring houag lalan~gin nang Dios yaong man~ga hayop na +nacapagpapahirap canino man. + +Ang ama. Magpasalamat ca sa Dios at hindi guinauà ang gayong bagay. + +Si Enrique. ¿At baquit pô? + +Ang ama. Sa pagca,t, cung iyan ang caniyang guinauà, ay icao man, aco +man, at sino man sa atin ay hindi mabubuhay sa mundo, sa pagca,t, +tayong man~ga tauo ang siyang lalong nacapagpapahirap. Hindi lamang +ating alipin ang ibang may caramdaman at buhay, cundi naman pinapatay +natin sa toui nating maibigan, at nang ating macain ang canilang +laman, at nang ating paquinaban~gan ang canilang balat, cung minsan +nama,y, nang houag tayong siguirin, ó cung minsa,y, maraanan lamang +natin ay pinapatay natin, at sa catapusa,y, cahit ualang cadahilanang +ayon sa catouiran ay pinapatay natin. Cung sa bagay, ¿di lalong may +catouiran ang man~ga hayop, sa pagtanong na cung baquit linalang nang +Dios ang tauo na totoong malupit at tampalasan sa canila? At ¿anong +isasagot mo sa isang lan~gao na tumanong nang ganito? + +Si Enrique. Iyon pô ang hindi co naaalaman. + +Ang ama. Paquingan mo, at aquing sasagutin ang tanong nang lan~gao: +ang iyong tanong ay totoong pan~gahas, at maliuanag na napagtatalastas +na ualà cang pagiisip na sucat macapagcurò; sa pagca,t, cundi gayon, +ay sucat na lamang ang sandaling pagiisip, na ang Dios, dahil lamang +sa caniyang cagalin~gan ay linic-hà ang caniyang man~ga quinapal, na +ang isa ay magcacailan~gan sa isa at nang mabuhay, yayamang ang man~ga +halaman at man~ga bun~ga nang cahoy ay dili sucat na macabusog sa +sarisaring hayop na nan~gabubuhay. Nang mangyaring ang boong mundo ay +mabuhay, yayamang sa tubig, sa lupa at sa han~gin ay may man~ga hayop +na nan~galiligaya sa canilang cabuhayan, at nang houag naman dumaming +lubha ang alin mang bagay na hayop na macasasamâ sa iba; ay inibig +nang ualang hangang carunun~gan nang Dios na ang isa,y, macain nang +iba. At caya n~ga icao, lan~gao, na iniitit mo ang dugò nang ibang +man~ga hayop, at pati man nang dugò naming man~ga tauo, ¿baquit mo +aariing masamâ ang icao,y, hulihin nang gagamba, at icao ay canin +nang lan~gaylan~gayan? + +¿Anong uica mo rito, Enrique? cung ang lan~gao ay may pagiisip, ¿di +caya pahihinuhod sa sagot na ito? + +Si Enrique. Aco,y, totoong napahihinuhod. + +Ang ama. Cung gayo,y, pagbalican natin n~gayon ang ating Robinson. Sa +malaquing caguipitan niya, ay guinugol ang buo niyang casipagan sa +pagpapalambot nang balat nang hayop na llama sa caniyang sundang na +bató: ang unang guinauà ay isang sapin, at pagcatapus ay gumauà nang +pinacamedias, baga ma,t, totoong masamâ ang pagcagauà. Sa pagca,t, di +mangyari niyang tahiin, ay binutasan na lamang at caniyang tinalian +nang capirasong lubid, na ilinapat niya sa caniyang paa, na baga ma,t, +totoo siyang pinahihirapan; at cahit caniyang ilinabas ang may +balahibo, ay toui na,y, nararamdaman niya ang malaquing cainitan sa +paa, at ang matigas na balat ay nacagagasgas nang caniyang paa sa +munti siyang lumacad. Gayon ma,y, minamagaan niya ang cahirapang ito +sa man~ga siguid nang man~ga lamoc. + +Ang capirasong balat, na totoong matibay at matamboc ay guinauà niyang +máscara na linag-yan niya nang dalauang butas sa dalauang matá, at +isang butas sa bibig nang siya,y, macahin~ga. At yayamang nagauà na +niya ito, ay hindi pinabayaang di mayari ang isang pinacabarò at isang +pinacasalaual: tunay n~ga at totoong mahirap gau-in ito; datapoua,t, +¿aling bagay ang nacacamtan nang ualang capaguran? ¿At aling cahirapan +ang di nagagahis nang casipagan at catiisan? Sa catunaya,y, naquita ni +Robinson nang boong caligayahan na nayari ang caniyang gauà. + +Ang caniyang pinacabarò ay tatlong pirapiraso, dalauang piraso sa +dalauang camay at isang piraso sa catauan, na paraparang natatali: ang +caniyang pinacasalaual ay dalaua namang piraso, sa harapan at sa +licoran, na nan~gatatali rin: at nang matapus na niyang maisoot ang +bago niyang damit ay itinagò niya ang sirasirang lumang damit, at ang +caniyang nasá ay isoot sa man~ga malalaquing capiestahan, at nang +caniyang maipagdan~gal ang man~ga cumpleaños nang caniyang man~ga +magulang. + +Di sucat masabi at catacatacang anyò ni Robinson sa damit na yaon, at +ang man~ga sandata at casangcapan na caniyang dala: nababalot magmulâ +sa paa hangan sa ulo nang may balahibong balat; nasasacbat sa licod +ang malaquing palacol na bató; nasasabit sa balicat ang caniyang +supot, ang caniyang panà at man~ga palasô; tan~gan sa caniyang canang +camay ang caniyang sibat na totoong mahabà; sa caliuang camay ay ang +caniyang payong na dahon nang niyog; at isang sombrero na parang +buslong matulis ang dulo na nababalot nang balat nang hayop. +Pagisipisipin ninyo cung ano ang maguiguing lagay niya. Sino mang +macaquita sa caniya ay hindi macapagsasabi ni sa ilàlim nang damit na +yaon ay natatagò ang isang tauong may pagiisip; at pati siya ay hindi +natiis ang pagtataua nang maquita ang caniyang anyò nang siya,y, +manalamin sa isang tubig na malinao. + +Sa pagnanasà niyang ipatuloy ang paggauà niya nang palayoc, ay gumauà +siya sa sandaling panahon nang hurno; at nang maticman niya agad na +cung sa carahasan nang apuy na nacuculong ay magcaroon nang +pinacabarnis ang lupa, ipinasoc sa naturang hurno ang caniyang man~ga +palayoc at man~ga cauali, at untiunting dinadagdagan nang apuy hangan +sa nagalab ang boong hurno. Pagcatapus na caniyang maapuyan sa loob +nang maghapong arao, ay pinabayaan niyang untiunting nagbauas ang init +at nang caniyang maquita cung ano ang masasapit. ¿At ano caya ang +nangyari? Ang unang palayoc ay hindi rin nagcabarnis, cahit anong +casipagan ang caniyang guìnauà; gayon din ang icalaua at ang lahat +naman; datapoua,t, nang caniyang pagmalasin ay natagpuan niya na ang +isang cauali sa pinacapuit ay may pinacabarnis. + +Inacalà niyang ito,y, isang bagay na di sucat mapagcuro. ¿Ano cayang +bagay aniya, na ang isa lamang na ito ang magcacaroon nang barnis at +ang iba,y, hindi yayamang ang lahat nang ito,y, iisa ring lupa, at +iniluto sa iisa ring hurno? Matagal na pinagisip niya ito; datapoua,t, +sa calaunan ay caniyang natagpuan ang cadahilanan, na naalaala niya na +may caunting asin na nailagay siya sa caualing yaon, niyong isoot niya +sa hurno: at dito inacalà niya na ang asin ang naguing dahil nang +barnis na yaon. + +Si Juan. ¿Tunay pô baga? ¿At ang asin pô baga ang gumauà niyon? + +Ang ama. Tunay n~ga: ang natutuhan ni Robinson ay ang napagtatalastas +na mahabang panahon, at siyang guinagauà sa Europa, na sa asin ay +nagcacabarnis ang lupang inilulutò sa apuy. Binabasáng magaling ang +man~ga palayoc sa tubig na maalat, ó hinuhulugan ang hurnong +nagninin~gas, cung gayon ang caniyang guinauà, ay ang lahat sana,y, +nagcaroon nang barnis, at ito ang caniyang naranasan. + +Caniyang pinanin~gas na ang hurno; binasâ na niya nang tubig na maalat +ang ilang man~ga palayoc at cauali, at ang iba,y, linag-yan niya nang +asin at nang maticman niyang sabay ang dalauang paraan, datapoua,t, sa +casalucuyan nang caniyang paggauà ay dinatnan siya nang isang sacunang +totoo niyang iquinatacot na macalilibo: isang saquit. + +Naramdaman niya ang mahihigpit na saquit nang ulo, pagsisicsic nang +dibdib at malaquing panghihinà sa boong catauan na sa gayong cahirapan +ay ano ang masasapit nang isang tauong ualang sucat magalagà sinoman. + +¡Dios co! ang sigao niya ¿anong masasapit co, cung aco,y, mahigá sa +banig dito na ualà sinomang mahabaguing tauo na magalagà sa aquin at +tumulong, cung aco,y, manghinà; ualà cahit isang caibigan na pumahid +nang malamig cong pauis, ó magbigay nang munting caguinhauanhan? +¿Ano, ang ipinagtalaga mo sa aquin, Macapangyarihang Dios? + +Capagcauica nang man~ga pan~gun~gusap na ito, sa malaquing capighatian +at cahirapan, ay nabual sa lupang naghihimatay. + +Dito n~ga ang mahigpit na pagsuboc nang lan~git na ibig maticman ang +caniyang catiisan, ay quinailan~gan niyang totoo na mahiguit sa una +ang isang matibay at mapacumbabang pagasa sa Pan~ginoon nang dilang +caauaan na sumasalahat nang bagay. Sa gayong calagayan na ualà +sinomang tumulong, sa gayong panghihinà, ¿ano cayang caniyang +sasapitin cundi ang mamatay na nalilipos nang di mamagcanong casalatan +at cahirapan? + +Sa pagcahandusay sa lupa, na nacahaluquipquip nang mahigpit na halos +di macapan~gusap, at di man macapagisip, ay naquiquibaca sa di +mamagcanong cahirapan; at manacanacà lamang ay nacacatin~gin sa +lan~git, at inahihintò ang mataos niyang paghibic, at hinihin~gan +niyang tulong ang Amang Dios sa pamagitan nang maauaing Mananacop nang +man~ga tauo at nang caniyang calinislinisang Ina. + +Datapoua,t, ang caniya ring pagcabalisa sa saquit na caniyang tinitiis +ay hindi ipinahintulot na siya,y, malagay na mahabang oras sa lupà; +at caya n~ga pinilit ang natitira niyang lacás, at ang nasà niya,y, +ilapit sa caniyang hihigan, cung mangyayari, yaong man~ga totoong +cailan~gan na caniyang cacanin, bago maglubhâ ang caniyang saquit na +di na macaban~gon, at di na siya macacuha nang anoman; nangyaring +nailapit niya, baga ma,t, di mamagcanong cahirapan ang caniyang +tiniis, sa caniyang hihigan ang dalauang bauo nang niyog na punò nang +tubig, ilang man~ga patatas na naquita niyang lutò, at apat na dayap, +na siyang natira lamang sa caniyang man~ga itinagó; bahaguia na lamang +natatapus ang gauang ito, ay nahapay siya sa pagod at nahapay siya sa +caniyang hihigan. + +Totoong icaliligaya ni Robinson na sa oras na yaon ay cunin na siya +nang Dios sa buhay na ito, na biglang lagutin ang caniyang buhay, at +nacapan~gahas pang hin~gin niya ang camatayan na parang isang tan~ging +biyaya; datapoua,t, di naglaon at caniyang nagunamgunam na hindi ayon +sa catouiran ang panalan~ging ito. ¿Di caya, aniya, aco,y, anac nang +Dios? ¿di caya naman siya ang aquing Ama, at Amang maauain, +macapangyarihan, at sacdal nang carunun~gan? Cung gayo,y, ¿baquit +caya aco man~gan~gahas na magtuturò nang gagau-in sa aquin? ¿Di caya +niya natatalastas ang lalong nararapat sa aquin? At ¿di caya gagau-in +niya sa aquin ang lalong nauucol sa icagagaling co? ganito n~ga ang +ualang pagsalang gagau-in sa aquin niyong maauaing Pan~ginoon. +Sumapayapà ca, caloloua co; at sa ganitong pagiisa na ualang magampon +ay magsacdal ca sa Macapangyarihang tagapagtangol nang man~ga tauo sa +pamag-itan nang lubhang masintahing Virgen María, at sapilitang +tutulun~gan ca, oo, tutulun~gan ca sa cabuhayan at sa camatayan. + +Dito nanghinapang ang caniyang loob sa man~ga paggugunamgunam na ito, +na nagmamacaauà siya sa Lan~git na siya,y, pagcalooban nang pagtitiis, +nang houag siyang lubhang magdalamhati sa caralitaang yaon; +datapoua,t, pinasucan siya nang isang malacás na lagnat. Cahit totoong +nagbalot nang man~ga balat nang hayop na llama ay hindi siya maginit, +na tumagal ang pan~gin~giqui nang man~ga dalauang oras. Sumunod ang +pagiinit na parang apuy, na nanalaytay sa lahat nang man~ga ugat, ay +parang iniihao ang loob nang caniyang catauan; at sa laguing +tiniboctiboc at quinabacaba nang caniyang dibdib ay parang siyang +totoong napapagod. Dito sa cahambalhambal na calagayan, ay bahaguia na +lamang nadampot ang isang bauong tubig at caniyang nainom, nang +malamiglamigan ang nanunuyô niyang dilà. Pagcatapus ay pinagpauisan +nang catacot-tacot, na nacapagbigay sa caniya nang caunting +caguinhauahan; dahil dito,y, pagcatapus nang isang oras ay +lumacaslacás siya nang caunti. + +Bumungô sa caniyang pagiisip na bacá sacali mamatay ang apuy, cung di +niya dagdagan ang gatong, at pinagpilitan niya, cahit siya,y, totoong +nanghihinà at nahihilo, na lumapit sa sigâ, at lag-yan niya nang +man~ga cahoy na inaacala niyang casucatan hangan sa quinabucasan, sa +pagca,t, niyo,y, matagal nang lumubog ang arao. Sa boò niyang buhay ay +hindi siya nacaranas nang gayong calumbaylumbay at maligalig na gabi. +Ang lamig at init nang lagnat na naghahalihaliling ualang pucnat, at +ang lagui at matictic na saquit nang ulo ay hindi niya nacuhang +maipiquit ang mata sa boong magdamag; at caya n~ga lalong pinaghirapan +niya sa quinabucasan ang pagdaragdag nang cahoy sa caniyang sigâ. + +Pinagpilitan niyang dagdagan din ang cahoy nang sigà sa gabi; +datapoua,t, totoong naglubhâ ang caniyang saquit na hindi na niya +nacuha. Napilitan siyang ihintò ang caniyang nasà, at inari niyang +ualang cabuluhan ang pagiin~gat nang caniyang apuy, sa pagca,t, +inacalà niyang tila malapit na ang caniyang camatayan. + +Sa gabing ito,y, lalò siyang nabalisa na mahiguit sa una. Ang caniyang +apuy ay napugnao na, ang tubig na na sa bauo ay lumangtot na, at si +Robinson ay hindi na macapihit sa caniyang hihigan. Nang inaacalà +niyang nararamdaman na niya ang man~ga cabalisanhang tagapan~guna sa +camatayan, ay pinapanghinapang niya ang caniyang loob, sa paghahanda +sa camatayan sa pamag-itan nang isang mataimtim na panalan~gin, na +panibagong humin~gi siya nang tauad sa Dios sa caniyang man~ga +casalanan, mapacumbabang nagpasalamat siya sa man~ga biyayang +ipinagcaloob sa caniya habang siya,y, nabubuhay, baga ma,t, di siya +carapatdapat; at tan~gi naman pinasalamatan ang man~ga cahirapang +ipinahatid sa caniya na icapagbago niya nang buhay, at quinilala +niyang totoong nacagaling sa caniya ang man~ga cahirapan ito. Sacá +tinapos ang caniyang man~ga panalan~gin sa pagmamacaauà sa Dios na +big-yang caaliuan at magandang capalaran ang man~ga cahabaghabag na +magulang; at nang maipagtagubilin na ang caniyang caloloua sa ualang +hangang caauaan nang Maycapal, ay hinintay nang boong pagasa ang +huling sandali nang caniyang buhay. + +Tila ang camatayan ay nagtutuling lumalapit sa caniya: nauululan ang +pagcabalisa; cacabacaba nang dibdib, at untiunting naghihirap nang +paghin~ga. Tila dumarating na ang caquilaquilabot na sandali; +nagdamdam siya nang isang caquilaquilabot na saquít na biglang +nacainis sa caniyang pusò, nagsiquip ang caniyang paghin~ga na +iquinapan~ginig niya, nalun~gayn~gay na marahan ang ulo ni Robinson, +naualan nang caramdaman, at nanlalamig ang boong catauan. + +--Matagal na di na nacaquibo at di nanacaimic ang man~ga batang +naquiquinig, na parang iguinalang ang pagcaalaala doon sa canilang +catoto na cailan ma,y, hindi naquita. ¡Caauaauang Robinson! ang uicà +nang iba na nagbubuntong hinin~ga. «¡Salamat, aniya, sa Dios! ang +sigao naman nang iba, at natapus na ang caniyang man~ga cahirapan¡» At +saca lumigpit na sila, at taglay sa isip ang isang paggugunamgunam at +isang di maipagcailang pagdaramdam sa pagcatapus nang cauiliuiling +historia dahil sa pagcamatay ni Robinson, na di pa nila inaacalang +mamamatay na. + + + + +=ICALABING DALAUANG HAPON.= + + +Si Cárlos. ¿At sa hapon pong ito ay di ninyo pasisimulan sa amin ang +alin mang historia? + +Ang ama. Sa catunaya,y, napagquiquilala ninyong lahat sa aquing +muc-hâ, na aco,y, natatalaga n~gayong magpahayag nang isang salitâ na +sucat icatuto ninyo at icaalio; yayamang tayo,y, nagcatipon sa lilim +nitong punong cahoy, ay samantalang linalala natin ang ating man~ga +buslô, at nang tayo,y, mabihasa sa gauang ito, ay sasalitin co sa inyo +ang isang nangyari ... ¿Canino caya nangyari...? Cay Robinson. +¡Baquit hindi cayo macasagot! + +Si Cárlos. Mangyari pô; si Robinson ay namatay ... + +Ang ama. Dahandahan ca, Cárlos. ¿Anong quinalaman natin cung +pinagsaulan nang hinin~ga? ¿Hindi mo naaalaalà na niyong arao ay +naacala na nating patay, at gayon man ay buhay pa? + +Tunay n~ga iniuan nating naghihimatay, nacahilig ang ulo, at ualang +caramdaman; datapoua,t, untiunting napapaui ang caniyang pagcaliping; +untiunting nagsasauli ang caniyang man~ga caramdaman, at nagliuanag +ang caniyang pagiisip. + +Ang lahat. Mabuti pò, mabuti pò cun, gayon. Malaqui pong totoo ang +aming caligayahan. + +Ang ama. Isang malalim na buntong hinin~ga ang naguing unang tandà +nang pagalam niya nang pagcatauo. Ibinucas ang caniyang man~ga mata, +at inalin~gap sa magcabicabila ang man~ga nanlalabò niyang mata nang +maalaman cung saan siya naroroon. Tila nagaalinglan~gan cung siya,y, +buháy ó hindi; datapoua,t, nang matalastas na siya,y, buháy, ay +totoong nagpighatî siya, sa pagca,t, doon sa cahambalhambal na +calagayan ay lalò pa niyang iniibig ang magtuloy siyang mamatay. + +Nararamdaman niya ang totoo niyang cahinaan, baga ma,t, ualang +casaquitang anomang nagpapahirap sa caniya, at ang lagnat na totoo +niyang dinaramdam, ay umouî sa pauis nang boong catauan; at nang +mangyaring houag humintò ay siya,y, nagbalot nang man~ga balat nang +hayop na llama at hindi siya cumilos, hangan sa nang matapus ang +calahating oras nacaramdam siya nang malaquing caguinhauahan. + +Hindi naglaon at sinumpong siya nang isang malaquing cauhauan; at nang +siya,y, iinom, ay naquita niyang ang tubig ay lumangtot na; +datapoua,t, nang maalaala niya ang man~ga dayap, ay hinati niya ang +isa, at sa pagsipsip niya nang catas, ay nabasâ at nalamigan ang +nanunuyò niyang bibig; pagcatapus nito,y, di rin tumitiguil ang +caniyang pagpapauis, ay siya,y, natulog nang mahimbing hangang +quinaumagahan. + +¡Totoong maguinhaua ang paquiramdam niya doon sa man~ga oras nang +caniyang pagpahin~galay cung inahahalintulad niya sa man~ga saquit na +nagpahirap sa caniya nang macaraang arao! Ang cabigatan nang saquit ay +nacaraan na, uala na lamang natitira cundi isang daquilang cahinaan; +at nacacaibig na siyang cumain, ay nagalmusal siya nang isang inihao +na patatas, na pinigan nang dayap at nang magcalasa. Ang caniyang +man~ga hayop na hindi na niya naalaalang dalauang arao, ay nagpaquita +nang catouà touang bagay; sa pagca,t, humilig sa caniyang paanan, at +ang isa,y, tinitingnan siyang magaling, na parang itinatanong cung ano +ang caniyang lagay. Hindi cacaunting capalaran, na ang man~ga hayop na +yaon ay nangyaring nabuhay na di umiinom na man~ga dalauang arao, sa +pagca,t, cung hindi gayon ay totoong napapasamà sila sa loob nang +pagcacasaquit nang canilang pan~ginoon; bucod dito,y, sa pagca,t, +hindi pa siya macaban~gon at mabig-yan niya nang tubig ang caniyang +man~ga hayop ay magdaraan pa ang ilang arao na di sila iinom. + +Ang inahing hayop ay lumapit cay Robinson, at yayamang nalalapit na sa +caniya ay pinagpilitan niyang gatasan. Ininom ang gatas nang may +saquit, at ualang sala na di nacatulong nang malaqui sa caniyang +paggaling yaong gatas na mainitinit pa, sa pagca,t, yayamang +nagcacailan~gan nang man~ga sustanciang pagcain, ay totoong nacabuti +n~ga sa caniya at nacaramdam siya nang malaquing caguinhauahan. + +Natulog siyang matahimic hangan sa lumubog ang arao, at nang +maguising siya,y, nacaibig cumain, at yayamang ualà siyang sucat +macain cundi ang man~ga patatas na pinigan nang dayap, ay quinain +niya, at pagcatapus nito,y, muling nacatulog. Ang pagtulog na ito na +totoong matagal at matahimic, at ang calacasan nang catauan nang ating +may saquit ay nacatulong nang di mamagcano sa caniyang paggaling, na +quinabucasan ay nacaban~gon na, at nacalacad nang caunti. + +Bahaguia na lamang nacalabas sa caniyang yun~gib; at nang dumating sa +labas, ay itinaas ang caniyang mata sa lan~git, sa oras na ang +malamlam na sinag nang arao ay namamanaag magmulâ sa silan~ganan, +naglalampas sa man~ga mayamungmong sa man~ga san~ga nang cahoy, at +dumarating hangan sa caniyang muc-hà, at dahil sa caiguihang init ay +nacaguinhaua sa caniya. Inaacalà niyang siya,y, magaling na; at sa di +mapiguil niyang caligayahan ay napasigao siya nang ganito: +«¡Caibigibig na Pan~ginoon, masaganang batis nang cabuhayan! +hinahandugan quita nang ualang licat na pasasalamat dahil sa +cagalin~gang ipinagcaloob mo sa aquing masdan co ang maliuanag na talà +sa arao, at han~gaan co ang man~ga gauang cababalaghan nang iyong +man~ga camay. Narito acong nan~gan~gayupapà na cumiquilala nang +daquilà mong pagaampon, sa panahong aco,y, pinababayaan nang boong +mundo; di mo pinabayaang aco,y, mamatay, at nang aco,y, mabig-yan mong +panahon nang pagbabago cong buhay, at nang cung samantalahin co sa +gauang itong lubhang mahalaga ang lalong caliitliitang sandali, ay +humahandà aco sa alin mang oras sa pagpanao dito sa bayang +cahapishapis at macarating aco sa huling darating sa tauo, na doon mo +bibig-yan ang baua,t, isa nang ganti sa caniyang gauang magaling ó +masamà.» + +Dito sa caniyang pagganting loob sa Maycapal, ay lumipat sa +paggugunamgunam nang man~ga quinapal. Pinagmamalas nang caniyang +man~ga mata ang calachan nang lan~git, ang pananariuà nang man~ga +halamang bagong nadidilig nang hamog, ó ang caniyang man~ga hayop na +nagsisicsican sa caniya, na di lamang nagpapaquita nang caamoan, cundi +naman nagpapasalamat sa caniyang paggaling. Sa pagcaquita nang bagay +na yaon, na totoong catouatouà at cauiliuili, para nang dinaramdam +nang isang tauong nangaling sa malayong lugar at naualang malaon, ay +nuling nanunumbalic sa casamahan nang caniyang familia; ay lumambot +ang caniyang pusò na iquinaluhà niya sa caligayahan. + +Ang han~gin sa parang, ang pagcain nang gatas na tinubigan at ang +capayapaan nang loob ay lubos na nacatulong sa caniyang cagalin~gan; +at sa ilang arao ay nagsauli ang caniyang lacás, na siya,y, +macapanunumbalic na sa man~ga guinagauà niyang bagay. + +Ang caunaunahan niyang tiningnan at siniyasat ay ang caniyang man~ga +palayoc at caualing lupà, at nang caniyang maalaman cung ano ang +nasapit. Datapoua,t, bahaguia na lamang niya nabubucsan ang hurno, ay +naquita niyang ang lahat ay paraparang may barnis, na parang guinauà +nang isang bihasa. Sa malaqui niyang caligayahan dahil sa pagcatumpac +na ito, ay hindi man lamang niya naalaala na baga ma,t, siya,y, may +palayoc at cauali ay hindi niya paquiquinaban~gan, sa pagca,t, ang +quinuculang sa caniya ay ang lalong cailan~gan, ang apuy bagá. +Datapoua,t, nang caniyang mapagisipisip ang bagay na ito ay siya,y, +natiguilan at napatun~gó ang ulo; cung minsan ay tinitingnan ang +man~ga palayoc at cauali, cung minsan naman ay ang man~ga malalamig +na abó nang caniyang sigá, at sa catapusa,y, nagbuntong hinin~ga. + +Gayon ma,y, di niya pinahintulutan na siya,y, talunin nang calumbayan, +at niuicà niya sa caniyang sarili; «ang Pan~ginoong Dios na nang +una,y, nagbigay sa aquin nang apuy, ay may maraming paraan na +mabig-yan niya aco uli; at cung inaacalà niyang mararapat, ay di +pababayaang aco,y, magculang nitong bagay na totoong cailan~gan.» + +Dalauang bagay ang iquinaaalio niya. Ang isa,y, ang pagcatalastas na +hindi na siya quinuculang nang man~ga bagay naicaliligtas sa +calamigan; at ang isa,y, baga ma,t, magmulà sa caniyang cabataan ay +naugalian niya ang pagcain nang lamang cati, gayon ma,y, di na niya +totoong paghihirapan na siya,y, maualan nang pagcaing yaon, sa +pagca,t, sucat na sa caniya ang man~ga bun~gang cahoy at ang gatas +nang hayop na llama. + +Si Cárlos. Mangyayari pong cumain siya nang lamang cating pinaasuhan, +na di nacailan~gan ang ihao pa ó ilutò pa. + +Ang ama. At ¿ano ang ipagpapausoc niya? + +Si Cárlos. Oo n~ga pô pala; hindi co pô naisipan ang bagay na yaon. + +Ang ama. Gayon ma,y, di niya pinagsisihan ang pagcagauà niya nang +man~ga palayoc at caualing lupà, sa pagca,t, magagauà man lamang niya +na sisidlan nang gatas; at bucod sa rito,y, may pinaggamitan pa siya +sa man~ga palayoc at caualing ito na aquing sasabihin. Natatalastas +niya na ang man~ga patatas ay lalong masarap cung samahan nang +manticà, at sa pagca,t, quinacailan~gan ang isang _cubeto_, sa +macatouid ay isang sisidlang cahoy, na di niya magagauà, ay pinalitan +niya ang caculan~gang ito nang isang palayoc na malaqui, na doo,y, +tinipon niya ang lahat nang gatas na inaacalà niyang casucatan. +Pagcatapus ay gumauà nang isang panghalucay na cahoy na may butas sa +guitnâ, at doo,y, sinulutan niya nang capirasong tangcay; at dito na +niya minulan ang paghalò na ualang tahan, hangan sa nabucod ang +mantequilla sa gatas. Pagcatapus ay hinugasan niya nang tubig na +malinis, linag-yan niya nang asin at linamas. + +Dito,y, totoo siyang naliligaya sa pagcasunod nang caniyang nasà; +datapoua,t, nang ibig na niyang camtan ang bun~ga nang caniyang +casipagan, ay naalaalang sapilitan siyang man~gin~gilin sa pagcain +nang patatas, sa pagca,t, ualang apuy na pagihauan; ito,y, isang bagay +na sa pagmamadalî niya ay di na niya naisip. N~gayo,y, mayroon na +siyang mantequilla, datapoua,t, ang quinuculang sa caniya ay ang +ihahalò; tinitingnan niya,t, ninanasang canin; datapoua,t, nang di +niya macain ay siya,y, nalumbay na para nang dati. Tunay n~ga,t, +mangyayaring cumain siya nang talaba, gatas, níyog at lamangcating +hilao na binugbog; datapoua,t, ¿di caya mangyayaring culan~gin siya +balang arao? Ang totoong dinaramdam niya ay hindi niya maalaman ang +paraan na icaguiguinhaua nang caunti nang caniyang capalaran. + +¿Ano cayang bagay ang gagau-in niya n~gayon? Nagauà na niya yaong +lahat nang bagay na sucat magauà nang caniyang camay, baga ma,t, +ualang casangcapan; inaacalà na niyang ualà na siyang natitirang +gagau-in; totoong mahirap na bagay na sa acalain lamang ay +quinayayamutan na niya; totoong nagauî siya sa paggauà at sa +pagsasamantala nang panahon. Totoong madalas niyang sabihin na caya +nabago ang man~ga masasamâ niyang caugalian, ay sa pagca,t, +napipilitan siyang gumauà nang man~ga bagay na caniyang +quinacailan~gan, habang siya,y, nabubuhay na nacaisaisa. Ang laguing +casipagan, aniya, ay ina nang maraming cabanalan, para nang laguing +catamaran ay ina nang lahat na masasamang caasalan. + +Si Luisa. Totoong mabuti ang uicà niya; capag ang isang tauo,y, ualang +guinagauà, ay ualang naiisipan cundi ang man~ga cabuhun~gan. + +Ang ama. At dahil dito,y, inihahatol sa man~ga batà, na agapang +hiratihin sa paggauà, yayamang cung ano ang ating pagcabataan ay siya +nating pagcacatandaan. Sundin ninyo, man~ga anac co, ang hatol na ito, +at cailan ma,y, di ninyo pagsisisihan. + +Ang caauaauà nating Robinson ay nagpapalipatlipat sa iba,t, ibang +lugar at nang siya,y, may magauà, at nang mailagan ang catamaran, sa +catapusa,y, natagpuan niya ang sucat magauang totoong mahalaga. +¿Mahuhulaan caya ninyo cung ano yaon? + +Si Juan. Cung aco sana,y, siya, ay maaalaman co na cung ano ang aquing +gagau-in. + +Ang ama. Cung gayo,y, sabihin cung ano ang iyong naisipan. + +Si Juan. Ang gagau-in co sana,y, ang paglilinis nang man~ga balat +nang hayop na llama, at nang houag acong pahírapan nang cagaspan~gan +nang balat, at aalisin co ang balahibo, at nang houag acong totoong +mainitan, baquit ang pulóng yaon ay totoong mainit. + +Ang ama. Datapoua,t, ¿ano ang cacasangcapanin mo sa paggauà nito? + +Si Nicolás. Cung gayon po,y, ¿aling bagay ang pinilì niyang gagau-in? + +Ang ama. Iniisip niya gabi,t, arao cung mangyayaring macagauà nang +isang munting bangcà. + +Si Juan. ¿Baquit pò? + +Ang ama. Dahil sa isang bagay na totoong mahirap at totoong mahalaga, +ang pagpipilit bagang macabalic sa casamahan nang man~ga tauo, at nang +siya,y, maca-ualà doon sa capanglaopanglao na pag-iisa, na magmulà +noong siya,y, maualan nang apuy ay lalò siyang nalulungcot. + +Inaacalà niya na hindi nalalayong lubha sa caniyang pulò ang lupang +América; at cung siya,y, mangyaring magcaroon nang isang bangcâ, cahit +anong liit, ay tumatalaga na siyang sumagui sa alin mang pan~ganib, at +tumauid doon cung mangyayari. Sa malaqui niyang pagnanasà, ay lumabas +siya isang arao sa paghanap nang alin mang punong cahoy, na caniyang +mahuhucay at nang caniyang magauang bangcâ; at dahil dito,y, nilibot +niya ang ibang lugar nang pulô na di pa niya nasasapit hangan niyon, +napagmalas niya ang ibang halaman na di niya naquiquilala, at ninasà +niyang tingan cung caniyang macacain. Natagpuan niya, bucod sa ibang +man~ga bagay, ang man~ga ilang tangcay nang mais. + +Si Nicolás. ¿Para pô baga niyong naroroon sa ating halamanan? + +Ang ama. Ganoon din n~ga. Pinagtac-han niya ang calac-han nang man~ga +pusò, na ang iba,y, may dalauang daang butil na toong malalaqui at +nagcacadiquitdiquit. Inacalà niya agad na sa man~ga butil na yaon ay +magagauang pagcain at tinapay naman. Datapoua,t, ¿paano ang gagau-in +niyang pagliguis? At cung ualang apuy ¿paano ang gagau-in niyang +paglulutò nang tinapay? Baga ma,t, inaacalà niyang hindi maaari, ay +namitas siya nang ilang pusò, at ang nasa niya,y, itanim ang man~ga +butil. ¿Sino, aniya, ang nacaaalam, cung sa calaunan ay +paquiquinaban~gan co ito? + +Itinuloy niya ang paglacad, at nacaquita naman siya nang isang cahoy +na may bun~gang nabibiting parang pusò, na hindi niya naquiquilala; at +nang bucsan niya ang isa, ay naquita niya sa loob ang man~ga apat na +puong tila almendras na totoong malalaqui. Baga ma,t, inacalà niyang +hindi mabuti ang lasa, ay itinagò niya sa supot ang ilang man~ga +bun~gang hinog. + +Si Juan. ¿At ano pô ang man~ga almendras na yaon? + +Ang ama. Man~ga butil nang cacao na guinagauang siculate. + +Si Nicolás. Mabuti n~ga, at siya,y, macaiinom na nang siculate. + +Ang ama. Dahandahan tayo. Caunaunaha,y, hindi natatalastas ni Robinson +na yao,y, cacao. Sacá quinacailan~gan na ibusá, liguisin, at haluan +nang asucal, na ualà siya; at houag na nating sabihin ang canela at +iba pang bagay na caraniuang inihahalò, at nang magcalasa ang siculate +sa pagca,t, ang caualan nitong ma~nga bagay na ito ay hindi sucat +maitulad sa caualan nang apuy. + +Sa catapusa,y, nacaquita si Robinson nang isang cahoy na totoong +malaqui, na di niya naquiquilala na para rin nang cacao. Ang bun~ga ay +totoong malaqui na para nang niyog; datapoua,t, ualang matigas na +balat, at ualà namang bunót, at ang boong bun~ga ay nacacain na +totoong masarap. Ang cahoy na yaon ay iba ang lagay sa niyog, sa +pagca,t, ang niyog ay mayroong isang punò at sa itaas ay ang man~ga +dahon ay parang bun~ga; datapoua,t, ang cahoy na yaon ay may maraming +san~gá na nababalot nang man~ga dahon. Nang tumagal ay napagquilala, +na ang cahoy na yaon ang tinatauag na _cahoy nang tínapay_, na caya +tínatauag na ganoon, ay sa pagca,t, ang caniyang bun~ga ay siyang +pinacatinapay nang man~ga tauong bundoc. + +Minamasdan niya na ang punò nang cahoy na yaon, dahil sa caniyang +catandaan ay hucáy na ang cabilang tabí; dahil dito,y, inacalà niyang +yaon ang totoong mabuting gau-ing bangcâ, cung mangyayaring maihahapay +niya at malalaliman nang hucay. Datapoua,t, ¿baquit puputulin ang +isang cahoy na totoo niyang paquiquinaban~gan? Baquit siya,y, +nagaalan~gan cung siya,y, macagaugauà nang isang bangcâ ó hindi. Ang +pagcucurong ito,y, totoong nacapagpahinà nang caniyang loob; at nang +matapus na niyang mapagtimbang timbang cung dapat putulin ó hindi, ay +tinandaan niyang magaling ang lugar na quinatatamnan nang cahoy, at +umouî siyang nagcacadalaua ang caniyang loob sa isang bagay na dapat +pagcuruing magaling. + +Nang ipatuloy niya ang caniyang paglacad ay natagpuan niya ang +ninanasà niyang mahabang panahon, ísang pugad baga nang loro, na +totoong nacatouà sa caniya. Ang maliliit na inacay na totoong +nacatatacot at may man~ga bag-uis na, ay nan~gagliparan: liban na +lamang sa isa na di totoong malicsi ay napahuli cay Robinson, na +totoong natouà sa pagcahuling ito, higuit sa cung siya,y, macatagpò +nang isang cayamanan, at siya,y, nagtuloy na sa caniyang tahanan. + +Si Luisa. ¿At ano pong mapapaquinabang niya sa isang loro? + +Ang ama. Ibig niyang turuan nang ilang man~ga pan~gun~gusap, at nang +siya,y, mauiling maquinig nang isang voces na para nang sa tauo. Tayo +na nabubuhay na casama nang íbang man~ga tauo, at sa lahat nang oras +ay nacacamtan natin ang pagcaquita at pagcarin~gig sa ibang may +pagiisip na para natin, at macacausap natin sila ay inaacalà nating +ualang cabuluhan yaong paglilibang na ninanasà ni Robinson cung +mangyaring mapaquingan niya ang pan~gun~gusap nang isang loro; +datapoua,t, cung tayo,y, lumagay sa caniyang quinalalag-yan, at +matatalastas natin na ang inaacalà natin n~gayon na isang bagay na +ualang casaysayan, ay tunay na caaliuan niyong nalulungcot na tauong +nacaisaisa. + +Bahaguia na lamang dumating sa caniyang tinatahanan, ay inisip ang +paggauà nang isang culon~gan na paglalag-yan nang bago niyang casama; +inilagay sa siping nang caniyang hihigan, at nahigà siyang natotouà, +na parang nacaquita nang isang caibigan. + + + + +=ICALABING TATLONG HAPON.= + + +Ang ama. Sa pagtauag co sa inyo n~gayon man~ga anac co, ay hindi co +inantay na dumating ang caraniuang oras, sa pagca,t, bago co pasimulan +ang pagsasalaysay nang aquing historia, ay mayroon acong isasangunì sa +inyo na isang bagay na totoong mahalaga, at ibig cong marin~gig ang +inyong pasiya. + +Si Basilio. Naririto na pô caming lahat na tumatalagang sumunod sa +inyo. + +Si Ramon. ¿At ano pong bagay ang ibig ninyong isanguni sa amin? + +Ang ama. Tungcol sa ipinagaalinglan~gan ni Robinson sa boong magdamag, +di niya iquinacatulog sumandali man. + +Si Cárlos. ¿Ano pô baga yaon? + +Ang ama. Ang caniyang ipinagaalinglan~gan ay cung caniyang puputulin ó +hindi ang _cahoy nang tinapay_ na naquita niya cahapon nang hapon, +yayamang di niya natatalastas cung matutumpacan niya ó hindi ang +paggauá nang bangcá. + +Si Juan. Cung sa ganang aquin ay hindi co pahahamacan ang cahoy na +yaon. + +Si Basilio. Cung aco,y, ibubual co. + +Ang ama. Mayroon na tayong dalauang acalang nagcacaalit: ang isa,y, +putulin na at ang isa,y, houag. Paquingan natin ang acalà nang iba. + +Si Ramon. Inaayunan co ang acalà ni Juan. + +Si Cárlos. Aco pô naman; di dapat putulin ang cahoy. + +Si Enrique. Dapat putulin; sa pagca,t, quinacailan~gan ni Robinson ang +isang bangcá. + +Si Nicolas. Gayon din pô naman ang uicà co. + +Ang ama. Nagcacaparis ang ating man~ga caisipan; caya ang nagiibig na +putulin ang cahoy ay lumipat sa aquing canan, ang ayao ay lumipat sa +aquing caliuà.--Totoong magaling: yayamang cayo,y, nasa calalag-yan +na, ay paquingan natin ang catouiran nang baua,t, isa. Magsasalitang +una si Juan; at sasabihin sa atin na cung baquit ibig na houag putulin +ang cahoy. + +Si Juan. Sa pagca,t, namumun~ga nang totoong masarap, at cacaunti ang +cahoy na yaon sa pulóng yaon. + +Si Basilio. Yao,y, isang cahoy na matanda at ucab na, at di na +maglalaong panahon ang caniyang pamumun~ga. + +Si Juan. ¿Baquit mo natalastas? Cahit ucab sa isang tabi, ¿di caya +maraming cahoy ang naquiquita nating may malaquing hucay sa punò, ay +namumun~ga ring mahabang panahon? + +Si Nicolás. Dapat pasuplin~gan ni Robinson ang ilang san~ga nang cahoy +na yaon, para nang guinauà niya sa man~ga niyog; at cung gayo,y, cahit +ihapay niya, ay may matitira sa caniya nang man~ga cahoy na yaon. + +Si Ramon. Oo; ualà n~gang dapat gau-in cundi ang pasuplin~gan! At +¿madali caya mamun~ga ang man~ga cahoy? Marahil man~ga apat ó limang +taon bago mamun~ga. + +Si Enrique. Datapoua,t, ¿di caya lalong magaling ang magcaroon si +Robinson nang isang bangcà at nang siya,y, macapagbalic sa casamahan +nang ibang man~ga tauo, nang houag siyang mapalagui na nacaisa isa sa +pagtirá sa pulóng yaon, na ang caniyang quinacain ay ang bun~ga nang +cahoy? + +Si Juan. Cung ang bangcà ay magagauá agad, ay dapat sanang putulin; +datapoua,t, nacaisa isang palacol na bató ang caniya, ay ¿paano ang +gagau-ing pagputol niyong cahoy na totoong malaqui? ¿Paano ang +gagau-ing paghucay? + +Si Basilio. Cung siya,y, magtitiyagá nang paggauà at di +magbabalisausauin, ay inaasahan cong mayayari niya. + +Si Ramon. Datapoua,t, cung ualà siyang layag sa caniyang daong, ¿paano +ang caniyang gagau-in? + +Si Nicolás. Magdala siya nang gaod. + +Si Carlos. Mabuting totoo palá. At ¿cung mabali ang caniyang gaod, ó +cung mapagod siya? ¿Hindi mo naaaalaala ang nangyari niyong tayo,y, +nasasacay sa isang paraoparauan, noong tayo,y, nalalapit sa Travemunda +sa dagat nang Báltico, at sa pagca,t, nabali ang gaod nang isang +marinero? Ay sinabi sa atin niyon nang ating ama, na cung mabali sa +dacong itaas, na di na mangyaring igaod, ay di tayo maisasadsad sa +lupà nang man~ga marinero sa isang gaod lamang. + +Si Basilio. Oo n~ga; datapoua,t, yao,y, isang bangcang malaqui, na +quinalululanan nating labing ualo catauo; sucat na lamang ang +magcaroon si Robinson nang dalauang gaod ay macaaalis na sa pulóng +yaon. + +Ang ama. Naquita na ninyo, man~ga anac co, na ang bagay na iyan ay +totoong mahirap acalain. Lahat nang catouirang inyong sinabi ay +naacalà na ni Robinson at sa ganang magdamag ay pinagcucuro niya ang +baua,t, isa sa lahat na yaon; sa pagca,t, ang pagsisiyasat cung +nararapat na gau-in ó houag ang alinmang bagay, ay siyang tinatauag na +pagcucurò. Magmulà nang maranasan niya ang masamáng quinasapitan nang +caniyang capan~gahasan na paglibot sa mundo, at pinabayaan niya ang +bahay nang caniyang man~ga magulang, mulà na niyon ay caniyang +sinusunod na parang isang utos, na houag gumauà nang anomang +caliitliitang bagay, cundi muna mapagcurong magaling, at sa pagsunod +niya sa utos na ito tungcol sa bagay na hinaharap, ay napaggunamgunam +niya ang lahat nang cabagayan, at napagunaua niya na ang dapat +siyasatin, ay cung cabaitan baga ang lisanin ang isang tunay na +paquinabang, baga ma,t, maliit, dahilan sa paghanap nang isang +capaquinaban~gang malaqui, cahit hindi natatalastas cung macacamtan +cung hindi. Dahilan dito,y, bumungò sa caniyang pagiisip ang fábula +nang aso na nagdaraan sa ilog na may lalang lamangcati ... + +Si Cárlos. Iyan po,y, nasasaulo co. Paquingan ninyo,t, aquing +sasabihin: + + + _Sa sinomang nagnanasà + pagaari nang capouà + alipa,y, mauaualà + ang ari niyang alagà._ + + May isang asong sa ilog ay natauid, +Camunting lamangcati,y, tan~gay sa n~gipin, +Nang siya sa tubig ay nananalamin, +Isip ay ibang asong dalang cacanin. + + Inacalang inagao sa bibig niya, +Datapoua,t, dito,y, nagcamalî siya, +Pagca binitiuan ang caniyang dala +At hindi nacamtan ang ninanais niya. + + +Ang ama. Natatantô naman ni Robinson ang fàbulang ito na para mo; +datapoua,t, pinagcurocurò niya na ang man~ga magsasaca,y, itinatanim +ang butil na sucat paquinaban~gan, at pinababayaang mabuloc at masirà +dahil sa pagasang macacamtan ang lubhang marami niyang ibubun~ga. Oo +n~ga, aniya, ang casaquiman nang aso ay ualang sucat paquinaban~gan, +sa pagca,t, ninanasa niya ang isang anino na di niya aabutan, cahit +ano ang caniyang gau-in. Hindi gayon ang pagasa nang man~ga magsasacá, +sa pagca,t, naaayon sa catouiran ang canilang ninanasà sa pagani nang +bun~ga, baga ma,t, may sucat dumating na anomang sacunâ na ìcasirà +nang pananim. + +¿Di caya ito ay catulad co? Cung aco,y gumauà arao arao nang boong +casipagan, ¿di caya maipan~gan~gacò co na magagauà sacali,t, ito,y, +mayari co, ¿di co caya maaasahan na aco,y, macaalis dito sa paggiisang +ito, at dahil sa aquing bangcà ay aco,y, macalìlipat sa alin mang +lupang may tauo? + +Ang pagcucurong ito,y, sa pagca,t, totoong naaayon sa caniyang +pinagnasaang lubhà, ay totoo siyang sinipag, na caracaraca,y, +nagban~gon, tinangnan ang caniyang palacol, nagtacbo sa cahoy, at +pinasimulan ang putol. + +Cung mayroong bagay na totoong matagal at totoong pinaghirapan si +Robinson, ay ang pagputol nang cahoy ay siyang pinacapan~gulo. Ang +iba,y, sucat huminà ang loob; at bibitiuan ang palacol sa unang +pagtagà, at aacalain na ang gauang iyon ay hindi mayayari,t, aariing +ualang cabuluhan; datapoua,t, ang ating bayani cahit magibayo pa ang +cahirapan at calaunan nang gauang iyon, ay hindi niya babayaan: +yayamang natatalastas na natin, na inari niyang parang isang mahigpit +na cautusan ang di pagsasalauahan sa paggauà nang anomang bagay ni +caniyang pinagisip na magaling. + +Sa boong umaga,y, hindi niya linicatan ang paggauà; datapoua,t, +totoong mababao pa ang caniyang natatagà sa di mabilang na caniyang +pagpalacol: dito na niya mapagcucurò cung gaanong panahon ang +quinacailan~gan bago niya maihapay ang cahoy at bago niya magauan, +bangcâ. Sa pagcatalastas niya na ang gauang ito,y, bibilang nang +maraming taon ay inacalà niyang cailan~gan na siya,y, magcaroon nang +isang método ó maayos, na pagcacabahabahagui nang caniyang man~ga +gagau-in, na sa gayong oras ay gayong bagay ang gagau-in niya; sa +pagca,t, naranasan niya sa sarili na ualang totoong nacadadalî sa +pagganap nang man~ga catungculan nang isang masipag na pamumuhay, para +nang uastong pagbabahagui nang panahon. Sasaysayin co sa inyong isaisa +ang pagcacasunodsunod nang man~ga guinagauà ni Robinson sa arao arao. + +Nagbaban~gon pamamanaag nang arao, at pagdaca,y, tinutun~go ang +calapit na batis, na doon niya hinihilamusan ang caniyang muc-hà, at +hinuhugasan ang man~ga camay, dibdib at man~ga paa, at sa caualan nang +pamunas, ay inaantay niyang matuyò nang han~gin, at catulong sa +pagcatuyong ito ang pagtacbo niyang papaouì sa caniyang tahanan. +Dito,y, nagbibihis, at pagcatapus ay umaaquiat sa ibabao nang buról, +na sa ibabà, nito,y, naroroon ang caniyang yun~gib. Sa pagca,t, ualang +nacapipiguil na anoman sa caniyang man~ga matá ay inililin~gap niya sa +sarisaring cababalaghang guinauà nang Dios; at capagang caniyang loob +ay itinataas na sa lan~git sa gayong pagcaquita, ay nan~gan~gayupapà +siyang naniniclohod, na sinasamba niya at tinatauag sa caibuturan nang +pusò ang Lumic-hâ nang lahat nang bagay. Di naman niya quinalilimutang +ipanalan~gin na pagcalooban nang auà ang caniyang man~ga magulang na +caniyang linisan. Dinadain~gan naman niya, at hinihin~gang tulong ang +calinislinisan at mapagpalang Virgen na siya,y, tulun~gan, at houag +pabayaang magcasala sa arao na yaon at sa lahat nang arao nang +caniyang buhay, gayon din napaaampon cay San José, sa Angel na +tagatanod, at sa man~ga santong caniyang pintacasi, nang siya,y, +iligtas sa dilang capan~ganiban nang caloloua,t, catauan sa arao na +yaon, at sa man~ga haharaping arao nang caniyang buhay. Pagcatapus +siya,y, nananaog at caniyang guinagatasan ang caniyang hayop na llama, +na untiunting dumarami; nagaalmusal siya nang caunting gatas na +mainitinit pa; at itinatagò niya ang natitira sa caniyang pamingalan. +Ito ang caniyang guinagauà sa unang oras nang umaga. + +Isinasacbat niya ang caniyang sandata sa pagtatangol nang caniyang +buhay, at ang caniyang man~ga casangcapan sa paggauà, nagtutuloy siya, +cung oras nang pagurong nang tubig, sa tabí nang dagat, at doo,y, +namumulot siya nang man~ga talaba na cacanin sa tanghali; at cung +sacali,t, oras nang pagsulong ay nagtutuloy siya sa cahoy na +pinasimulan niyang pinuputol na gagau-ing bangcâ. Caraniua,y, +sumusunod sa caniya ang caniyang man~ga hayop na nan~gin~ginain, +habang siya,y, may guinagauà. + +Capag man~ga á las diez na ang arao na totoong umiinit, ay +napipilitang itiguil niya ang caniyang guinagauà. Nagbabalic si +Robinson sa tabi nang dagat, sa paghanap nang man~ga talaba, cung +sacali,t, ualà siyang naquita cung umagang umaga, at sa paliligò +naman, na caraniuang guinagauà niya macalaua maghapon, at bago mag á +las doce ay nagbabalic na siya sa caniyang tahanan na casama ang +caniyang man~ga hayop. + +Guinagatasang mulî ang caniyang man~ga hayop; gumagauà siya nang +parang queso, at inihahandà niyang madalî ang caunti niyang pagcain, +na ualà cundi capirasong quesong binasâ nang gatas, ilan talaba at +calahating niyog. Ang caiguihan lamang ay hindi siya malacas cumain +doon sa mainit na lugar, gaya nang caraniuang quinacain sa man~ga +malalamig na lugar; datapoua,t, sa pagca,t, nahirati mulâ sa cabataan +sa pagcain nang lamangcati, ay dili mangyaring di niya hanapin; at +nang mangyaring macamtan niya ang nasà niyang ito, ay ang guinagauà +niya,y, linulutò niya sa bubog. + +Habang siya,y, cumacain, ay nagaalio siya sa pagtuturò nang +pan~gun~gusap sa caniyang loro, at inuulitulit niya na di mamacailang +ang isang pan~gun~gusap, na ang nasà niya,y, matutong man~gusap balang +arao. + +Si Enrique. ¿At ano pô ang ipinacacain niya sa loro? + +Ang ama. Ang man~ga loro,y, capag nacacaualà, ay ang caraniuang +quinacain ay man~ga niyog, man~ga papaya, man~ga butó nang calabasa at +iba pang man~ga bun~ga nang cahoy; datapoua,t, ang man~ga inaalilà, ay +nahihirating cumain nang lahat halos na quinacain nang tauo; at caya +n~ga marahil ang ipinacacain ni Robinson sa caniyang loro ay gatas at +niyog. + +Sa tanghali ay nagpapahin~gang isang oras sa lilim, cung minsa,y, sa +lugar na inaacalà niyang maguinhaua ang hihip nang han~gin, ó cung +minsan nama,y, sa caniyang yun~gib, na nalilibot siya nang caniyang +man~ga hayop na llama, at ang loro,y, na sa sa caniyang siping. Cung +minsa,y, siya,y, nacaupô at nacaharap sa caniyang man~ga hayop na +caniyang quinacausap, tulad sa isang batang nagsasalitâ sa caniyang +man~ga manícà. Totoong malaqui ang caniyang nasà na ipaquilala ang +laman nang caniyang loob sa isang tauong capouà niya may pagiisip, +cung minsa,y, nacacalimutan niya na ualang pagiisip ang man~ga hayop +na caniyang caharap; at capag nadirin~gig niya na ang caniyang loro, +na tinauag niyang si Pol, ay natututong man~gusap na maliuanag nang +isang pan~gun~gusap, ay totoo siyang naliligaya, na para siyang +nacaririn~gig nang pan~gun~gusap nang tauo; at nacacalimutan niya ang +pulóng caniyang tinatahanan, ang caniyang man~ga hayop na llama at ang +caniyang loro, ay naguguniguni niyang siya,y, na sa casamahan na nang +man~ga tauo. Datapoua,t, capag siya,y, nacapagmulimuli, at maalaala +niyang siya,y, nacaisa isa doon sa mapanglao na ilang, ay nagbubuntong +hinin~ga siya, na ang uica niya,y, ¡caauaauang Robinson! + +Man~ga á las dos nang hapon.... + +Si Nicolás. ¿Paano pong pagcatalastas niya nang oras cung ualà siyang +orasan? + +Ang ama. Tinutularan niya ang man~ga tauong bundoc, na ang minamasdan +ay ang taas nang arao, at pinagaacaacalà cung anong oras.--Sa á las +dos nang hapon ay nagbabalic sa cahoy na caniyang pinuputol, at dito +sa pinacamahalaga niyang gauà ay guinugugol niya ang dalauang oras, +pagcatapus ay napatutun~gong muli sa tabing dagat sa paghanap nang +talaba, ó naliligò caya cung totoong naiinitan. + +Guinugugol ang natitirang oras nang arao sa pagtatanim sa caniyang +halamanan nang man~ga mais at patatas, at inaasahan niya na cung +siya,y, magcaroong muli nang apuy, ay siyang lalong masarap niyang +pagcain: cung minsa,y, pinasusuplin~gan niya ang _cahoy nang tinapay_: +dinidilig niya ang man~ga bagong supling: nagbabacod caya siya nang +man~ga halamang buháy, at nang masarhan ang caniyang halamanan, ó +quinacapon caya ang man~ga punong cahoy, na parang man~ga bacod na +nacalilibid sa harap nang caniyang tahanan, binabaluctot niya ang +man~ga san~gang malalambot, at nang cung lumaqui ay magbigay lilim sa +caniyang tahanan. + +Malaquing totoo ang capighatian ni Robinson na ang pinacamahabang arao +sa pulóng yaon ay hindi lumalampas sa labing tatlong oras, at sa +calaguitnaan nang tagarao ó estío, na isa sa apat na estaciones nang +taon sa Europa, ay gabi na ó á las siete. Sinasamantala niya ang +pinacadaquilang bahaqui nang arao; at bago magtaquip silim capag ualà +siyang malaquing capansanan ay nagsasanay siya.... + +Si Ramon. ¿Anong pagsasanay na caniyang guinagauà? + +Ang ama. ¿Ang pagbigcas nang panà, at ang paghahaguis nang sumbiling, +at nang siya,y, mabihasa at maipagtangol ang buhay, cung sacali,t, +siya,y, may masumpun~gang man~ga tauong bundoc na man~ga maban~gis, ó +anomang hayop na ganid na totoo niyang quinatatacutan. Untiunti siyang +nabihasa sa dalauang gauang ito, na cahit malayo ang caniyang +pinatatamaan na casinglaqui nang piso ay bahaguia na lamang siya +sumasala. + +Pagdating nang gabi, na cung minsa,y, sa liuanag nang bouan, at cung +minsa,y, sa malamlam na banaag nang man~ga bituin, ay hinahapunan niya +ang caraniuan niyang quinacain, at bago siya magpahin~galay, ay +tinitipon niya ang caniyang loob sa pagsisiyasat nang caniyang man~ga +guinaua, at tumatanong siya sa caniyang sarili: ¿ano ang +pinagcagugulan mo sa arao na ito? N~gayon at tumangap ca nang man~ga +bagong biyaya, ¿itinaas mo caya ang iyong man~ga pagdidilidili sa +camahalmahalang batis na pinangangalin~gan? ¿Napuspos baga ang iyong +pusò nang caguilioguilio na pagibig at pagquilalang loob sa +Macapangyarihang nagbigay sa iyo? ¿Nagbigay ca caya nang tandâ nang +iyong pagasa sa man~ga capighatian mo? ¿Nacacalimutan mo caya siya sa +iyong man~ga caguinhauahan? ¿Itinapon mo caya sa iyong loob ang man~ga +masasamang panimdim? ¿Pinagpilitan mo cayang supilin ang man~ga ualang +tutong nasà nang iyong pusò? Sa catagang uicà, ¿tunay baga ang +pagbabagong buhay mo? + +Sa touinang nacasasagot at natatahimic ang caniyang conciencia sa +ganito,t, iba pang man~ga tanong, ay nagpapasalamat siya sa +pinangangalin~gan nang lahat nang gracia, na tumulong sa caniya nang +siya,y, masulong nang caunti sa landas nang cabanalan; datapoua,t, +capag may naquiquita siyang bagay na di icatahimic nang caniyang +conciencia, ay totoong nagpipighati at nagbubuntong hinin~ga siya sa +pagcasayang nang arao na yaon, sa pagca,t, inaacalà niyang masasayang +yaong arao na ipinagisip niya ó iguinauà caya nang anomang bagay na +nimamasamà niya sa pageexámen ó pagsisiyasat nang caniyang conciencia +sa gabi. Sa tabi nang guhit na pinagtatandaan niya nang arao sa isang +cahoy na guinagamit niyang parang calendario, ay linalag-yan niya nang +isang cruz, tandà nang caniyang casalanan na ipinan~gan~gacò niyang +pacaiin~gatan nang totoo at nang houag niyang macamtang mulî. + +Ang paraang ito, man~ga anac co, ang guinagamit ni Robinson sa +pagbabago nang asal, at inihahatol co sa inyo na tularan ninyo ang +caniyang cahalimbauà, cung iniibig ninyong cayo,y, mahirati sa paggauà +nang cabanalan para nang nararapat. Magcaroon cayo touing gabi nang +sandaling oras na matahimic sa pagsisiyasat ninyo nang inyong inasal +sa loob nang maghapong yaon; at cung sa inyong man~ga panimdim, uicà +at gauà ay may maquita cayong anoman na di matangap nang inyong +conciencia, ay itandâ ninyo sa isang munting cuaderno, nang inyong +maalaalang manacanacà, at nang sa pagcaquilala ninyo nang inyong +pinagcamalan, ay pacain~gatan at pacailagan ninyong magaling sa +haharaping arao. Sa ganitong pagpipilit ninyo na icababago nang alin +mang asal na hindi magaling, ay mararagdagan arao arao ang toua,t, +caligayahan nang inyong loob. + +Totoong iquinaliligaya co, man~ga anac co, na cayo,y, totoong +masunurin, at naquiquita co na ang baua,t, isa sa inyo ay lumiligpit +sa iba,t, ibang punong cahoy, at guinaganap ninyo ang mahalagang hatol +na ibinigay co sa inyo n~gayon. + + +=Catapusan= +nang unang tomo + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang Bagong Robinson (Tomo 1), by +Joachim Heinrich Campe + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG BAGONG ROBINSON (TOMO 1) *** + +***** This file should be named 20858-8.txt or 20858-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/0/8/5/20858/ + +Produced by Tamiko I. Rollings, Pilar Somoza and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net. +Special thanks to Elmer Nocheseda for providing the material +for this project. Handog ng Proyektong Gutenberg ng +Pilipinas para sa pagpapahalaga ng panitikang Pilipino. +(http://www.gutenberg.ph) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |