diff options
Diffstat (limited to '19865-8.txt')
| -rw-r--r-- | 19865-8.txt | 1643 |
1 files changed, 1643 insertions, 0 deletions
diff --git a/19865-8.txt b/19865-8.txt new file mode 100644 index 0000000..2fa42a6 --- /dev/null +++ b/19865-8.txt @@ -0,0 +1,1643 @@ +The Project Gutenberg EBook of Reis door Nubië, by E. Amelineau + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Reis door Nubië + De Aarde en haar Volken, 1907 + +Author: E. Amelineau + +Release Date: November 19, 2006 [EBook #19865] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS DOOR NUBIË *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + Reis door Nubië. + + Naar het Fransch van E. Amelineau. + + + +Ik had Abydos den 16den Februari des avonds verlaten, om mij naar +Wadihalfa te begeven, en den 20sten was ik te Assoean, dat de +hoofdplaats is geworden van een tweede militair grensgebied bij de +nieuwe organisatie, die gevolgd is op de bezetting van een deel van +den Soedan door Kitchener-pacha. Welk een groot verschil met wat ik +er had gezien ten tijde van mijn eerste reis in 1885. + +De dienst voor reizigers ging toen door middel van postbooten, die +al naar de omstandigheden er korter of langer over deden, die in het +minst niets voor het comfort der passagiers beschikbaar hadden, waar +de reizigers ondergebracht waren in een soort van ruimen, die met den +naam salon vereerd waren, en waar men kans liep, des nachts zonderlinge +bezoekers te moeten ontvangen, als bij voorbeeld de rat, die ik over +de reisdeken zag wandelen, waarin ik mij had gewikkeld. Het moet zonder +omwegen worden erkend, dat de heer Cook daarin zijn verdiensten heeft. + +En wat een verschil in het uiterlijk der kleine stad! Er waren +toentertijd geen hotels en geen op zijn Europeesch gebouwde huizen; +evenmin europeesche reizigers; de enkele kooplieden, aangetrokken door +het anglo-egyptische leger, woonden op de rivier in hun dahabiehs; +de stad was zuiver egyptisch, met een mengeling van Arabieren, Kopten +en Nubiërs van verschillende stammen, als Bisjari's, Barabra's enz., +terwijl men er veel negers vond, uit Soedan gekomen uit vrijen wil of +tegen hun zin, maar meer gedwongen dan vrijwillig, want de handel in +negers, ofschoon officiëel afgeschaft, werd voor het oog van de gansche +wereld in Egypte nog uitgeoefend, al deed men of hij was verdwenen. + +Tegenwoordig is Assoean een stad, die maar weinig van haar oostersch +karakter heeft behouden, waar de lediggaande wereld uit Engeland +en Amerika met enkele andere Europeanen elkaar, naar het schijnt, +rendez-vous hebben gegeven, om den winter vroolijk door te brengen in +een overheerlijk klimaat, waar hotels zijn verrezen met alle denkbare +comfort van den modernen tijd en waar het aantal stoombooten, platte +schuiten en dahabiehs, die in de rivier ten anker gaan, eenigszins doen +denken aan de groote rivieren van Amerika, waar in alle richtingen +groote booten elkaar kruisen. Men hoort slechts vroolijke uitroepen +van jeugdige stemmen, met hun kristalhelderen klank van de overzij +van den Atlantischen Oceaan gekomen, en zilveren gelach klinkt er +op elk uur van den dag, en bijna ook van den nacht, bij pic-nics en +partijen en concerten op het water. + +Het lijkt wel, of met een tooverslag uit het andere einde van Egypte +een of andere rijke karavanserai uit Kaïro naar hier is overgebracht +met allen, die er in woonden. Viermaal per week brengen de drijvende +hotels van Cook een groot aantal reizigers aan en voeren diegenen +terug, die er genoeg van hebben of die er spijt van hebben, dat de +koek voor hen op is, zoodat vier of vijf maanden lang Assoean een +betooverde stad gelijkt, waar men geen begrip heeft van 's levens +zorgen en van bezwaren voor de toekomst, waar men geheel voor het +tegenwoordig oogenblik leeft, vol vreugde en levenslust, klaar om +van allerlei genietingen te profiteeren, en ver van de moeiten, +die in ons ingewikkeld modern leven vermeerderd schijnen te wezen. + +Maar zijn we wel zoo ver van de beschaving? + +Wat zijn dat voor geluiden, die mijn oor bereiken? Wat bespeur ik +daar? Ben ik de speelbal van een droom, die mij, zonder dat ik het +merkte, naar Europa heeft overgebracht? Dat geluid kan niet anders +dan door een spoorweg worden veroorzaakt; het is de klank van rails, +die uitgeladen worden en de mannen, die ze uit de boot naar den oever +brengen, zijn dwangarbeiders, met ketenen aan elkander vastgehecht, +waardoor hun voeten worden gewond. Zie daar ook de soldaten, met +de bajonet op het geladen geweer, gereed op ieder, die zou willen +ontvluchten, te schieten. Alles is onder dezen schoonen hemel geen +couleur de rose, geen spel en vreugde, en men vindt er alle bezwaren +terug van onze westersche beschavingen. + +De mannen, die ik daar zie werken in het zweet huns aanschijns, +maar die lachen en gekheid maken onder de oogen van hun bewakers, +alsof ze in het veld bezig waren aan een vroolijken oogst en die +doordringende blikken werpen uit hun donkere oogen, werken slechts +omdat ze ertoe gedwongen worden, bewijzen, dat ook dit betooverd +paradijs in een hel zou kunnen veranderen en dat men er naast het +gelach van de gelukkigen het tandengeknars van de schuldigen en +ellendigen kan hooren. En wat zullen er een massa onschuldigen wezen +onder die groepen dwangarbeiders! Als men weet, hoe het gaat met de +egyptische rechtspraak, en hoe de inlandsche rechtbanken de kunst +verstaan, de rijken te beschermen en de armen te treffen, weet men +maar al te goed, hoe het er mee gesteld is. + +Ik maak gebruik van den kleinen spoorweg, die tot Philae gaat, +een rotsachtig eiland midden in de rivier, en waar de grillige +verbeeldingskracht van de egyptische Pharao's een menigte grootsche +monumenten heeft gesticht. Wij zullen ze op den terugweg bezichtigen, +want de boot vertrekt en het dek is reeds vol passagiers. De bemanning +haast zich met de enorme kisten, vol van de noodige levensmiddelen +voor de reis, en laadt de overvloedige massa bagage in, die een +dertigtal reizigers mee kunnen voeren. + +Alle toeristen maken namelijk drie- of viermaal toilet per dag; de +heeren verschijnen in rok des avonds aan het diner en de dames zijn dan +meer of minder gedecolleteerd, zoodat men Londen of New-York niet kwijt +raakt tot het eind van de reis, om ze dan weer mee terug te nemen, +want de wereld kan nu eenmaal niet zonder die beide steden, en die +twee groote middelpunten zouden niet bestaan zonder hun bewoners met +al hun bagage. Wie heeft toch eens gezegd, dat alleen de Franschen +met een reuzenmassa bagage reizen? De schrijver, die dat meende, +had stellig nooit de toeristen van Cook zich op Philae zien inschepen. + +Te midden van al de drukte van de installatie der reizigers in de +hutten, klinkt een bel; de wielen van de boot beginnen te draaien, +regelmatig en rustig, en de zware machine komt in beweging. Van den +oever klinken in alle talen der wereld kreten van vaarwel, zakdoeken +wuiven, en als de boot zich sneller beweegt, houdt het lachen op, +de lieden verdwijnen langzamerhand van den oever en Philae wordt zelf +minder duidelijk voor de oogen der reizigers, tot een bocht der rivier +het geheel aan den blik der reizigers onttrekt en ons in een nieuwe +wereld binnenleidt. + +De Nijl is de eenige weg, die naar Nubië voert. Aan beide zijden van +den stroom zijn er, als de bergen zich op eenigen afstand bevinden, +wel voetpaden over de smalle strook lands, die de eenige hoop is van +een streek, bestemd om in alle eeuwigheid arm te blijven; maar vaak +ook is de Nijl tusschen hooge rotsen nauw ingesloten en de doorgang +is er afgesloten, omdat die steilten volkomen onbeklimbaar zijn. Uit +nood en ten allen tijde hebben de menschen dus den rivierweg moeten +volgen, om uit het midden van Afrika zich te begeven naar de mooie +en vruchtbare oase, die Egypte is. + +Ik behoor tot diegenen, die gelooven, dat de egyptische beschaving +allereerst den Nijl is afgekomen, voordat ze den steun ontving van +andere beschavingen, die aan Afrika vreemd waren, met name dien van +de volken, welke wij nu samenvatten onder den naam van Semieten. Op +het tijdstip, toen de menschen zich voor het eerst durfden wagen door +onbekende gebieden, naar nog niet aanschouwde streken, gezeten in +hun lichte bootjes uit boomstammen gemaakt, bootjes, die men bij +zich kon houden en die men telkens als er zich een moeilijkheid +voordeed, uit het water haalde en aan land trok, om ze des avonds +daar te laten en ze den volgenden morgen weer neer te laten, waarna +ze met buitengewone snelheid zich bewogen, op dat tijdstip, zeg ik, +moesten de mannen, die het eerst zich waagden aan een tocht naar de +oase van Egypte, reeds een vrij ver gevorderde beschaving bezitten, +daar ze booten konden maken, er de schoone vormen van venetiaansche +gondels aan wisten te geven, en dus alles hadden wat voor zulk werk +noodig was. Toen zij eenmaal waren aangekomen in het vruchtbare +dal, dat de Nijl besproeit, die zich vrijgemaakt had van de bergen, +waartusschen hij ingesloten was van Khartoem tot El-Kab, vond hun +aanleg rijkelijk gelegenheid, zich te ontwikkelen. + +Hun beschaving ging door lange eeuwen steeds vooruit, dat is +uit de opgravingen gebleken, en nog in den laatsten tijd toonen +archaeologische ontdekkingen een graad van ontwikkeling bij die oude +Egyptenaren, waar men geen vermoeden van had en hun beschaving klimt +op tot tijden, die nog aan de oudste historische dynastie voorafgaan. + +Van Egypte uit verspreidde zich toen de afrikaansche beschaving over +geheel Europa en wij profiteeren er nog van, zonder dat wij er een +vermoeden van hebben, en herhalen de goede en de minder gelukkige +gedachten als nieuwigheden voor ons. De bevolking van Nubië is altijd +in overeenstemming geweest met den aard van het terrein, waar het +land uit bestaat, en het land is eigenlijk niets anders dan de zandige +strook gronds, die aan beide kanten van den Nijl zich uitstrekt, soms +slechts één kilometer breed, soms nog minder en dikwijls niet breeder +dan 40, 30, 20 of zelfs 10 meter, als de rivier niet onmiddellijk +zich door de rotsen een weg had moeten banen. Het bebouwbare land is +zoo gering mogelijk, en men kan licht begrijpen, dat in een dergelijk +land, ondanks de nabijheid en de overvloedigheid van het water, het +voor een talrijke bevolking onmogelijk was, zich te voeden. Het land +is dus altijd schraal bevolkt geweest en altijd vond men de menschen +in de buurt van de plaatsen, waar nu nog de steden en dorpen liggen. + +De groote plaatsen uit het verleden moesten noodzakelijk gelijken +op wat ze nu zijn, dat wil zeggen, dat er geen talrijke en dichte +bevolking woonde, want het ontbrak altijd aan de ruimte, die noodig +zou wezen voor een volkrijke stad in oosterschen zin en in de tweede +plaats aan den grond voor de bebouwde velden, die de opeenhoopingen +van menschen moest voeden, want de mensch moet eten om te leven; +dat moest hij vroeger zoowel als tegenwoordig. + +Er zijn ook nu nog slechts een zeer klein aantal bevolkte centra, +en ook de dorpen zijn niet talrijk. De stad Korosko is eigenlijk +alleen voor Nubië een stad te noemen, en zoo is het ook met Wadihalfa; +er wonen in die middelpunten vrij wat ambtenaren en een inlandsche +bevolking, die niet veel talrijker is dan in een gemiddeld nubisch +dorp. Sedert Wadihalfa de grensstad is geworden van Nubië aan den +kant van den Soedan, en daarna uitgangspunt van den spoorweg naar +Khartoem, is het een vrij belangrijke stad geworden door den toevloed +van vreemdelingen; maar sedert de gelukkige expeditie van Kitchener +pacha Boven-Nubië heeft heroverd en Soedan, heeft Wadihalfa veel van +haar belangrijkheid verloren; de plaats beteekent nu alleen nog iets +als station van den spoorweg. + +Op mijn geheele reis heb ik slechts een enkele stad gezien met een +eenigszins talrijke bevolking, misschien 10.000 inwoners, namelijk +Deïr, de hoofdstad, van Beneden-Nubië eer de nieuwe bestuursmaatregelen +waren ingevoerd door lord Cromer ten gevolge van de overwinningen +van lord Kitchener over den Mahdi en zijn aanhangers. + +Maar al zijn er dan slechts hoogstens drie of vier bewoonde +middelpunten in Beneden-Nubië, die den naam van kleine steden of +groote dorpen verdienen, het aantal gehuchten is er daarentegen +eindeloos. Waar men zich ook bevindt, overal treft men verspreide +hutten aan, zoo primitief mogelijk ingericht, want het klimaat laat +toe, dat men bijna zijn gansche leven in de open lucht doorbrengt, +in de schaduw van boom of muur, als het te warm is, in de zon, als +de aan warmte gewende oosterling de temperatuur te laag vindt. + +De grootste van die woningen waren niet veel meer dan hokken voor +het vee, waar de menschen de beesten des avonds heen brachten, +om er in hun gezelschap den nacht te slijten. Het aantal stuks vee +is waarlijk wonderlijk voor een zoo onvruchtbaar land als Nubië, +en men moet wel denken, dat de arme dieren in matigheid met den +mensch wedijveren. Vooral geiten en buffels deelen de armoede met +den Nubiër, die buitendien soms een koe en enkele schapen houdt. Ik +vroeg mijzelven af, waar ze het voedsel vandaan haalden op de rotsen +aan den Nijl; maar had ik te Abydos niet gezien, hoe geiten en schapen +eten vonden op een terrein, waar maar een paar grassprietjes groeiden +en hoe ze zich tevreden stelden met de dorre, harde halmen van de +sorghoplant? Kameelen zijn er nog al eenige, maar het is gemakkelijk, +de paarden te tellen. Men moet bepaald rijk zijn, om zich de weelde +van een paard te kunnen veroorlooven, en die dieren ziet men dan ook +alleen in de groote middelpunten, waar de bergen terugtreden van de +rivier en plaats laten voor menschen. + +Nu en dan treft men streken met goed bebouwbaren grond; doch die +grond doet in het geheel niet denken aan de zwarte aarde van Egypte, +al heeft ook hier het Nijlslib vruchtbaarheid gebracht. In Nubië ziet +men bijna niet anders dan zand, en dat zand is door de besproeiing +van den Nijl en door de bestraling der zon uiterst vruchtbaar. De +bewoners maken daar een goed gebruik van, en pas heeft de Nijl bij +zijn jaarlijksche overstrooming een deel van zijn oevers vrij gelaten, +of de grond wordt al bezaaid met graansoorten en lupinen. + +Op geregelde afstanden, ongeveer om de 400 of 500 meter, zijn langs +de bebouwde oevers steenen aangebracht, die zoo geplaatst zijn, +dat zij den vloed keeren, of ten minste in zooverre tegenhouden, +dat de stroom het zand niet medevoert. + +Waar het maar eenigszins mogelijk is, zijn in grooten getale palmen +geplant, en uit de verte gezien, geven die dicht aaneengeschaarde +rijen palmboomen, dikwijls dubbel en driedubbel opschietend uit een +zelfden stam, den indruk van een dicht bosch en verleenen het dorre +landschap het aanzien eener vruchtbare vallei. + +Waar de bodem er gelegenheid toe biedt, dragen de bewoners zorg, +hem rijkelijk te besproeien, en zij bedienen zich te dien einde van +saqiehs, die dikwijls zeer dicht bij elkander zijn geplaatst. Somtijds +bevinden zich wel van twintig tot dertig op een uitgestrektheid van +één kilometer; zij toonen aan, hoe schraal de bodem is, die zooveel +vocht behoeft, en tevens hoezeer de grond is verdeeld; want men zou +zeer groote uitgestrektheden gronds kunnen besproeien met één dier +groote wielen, waaraan watervaten hangen, die zich uitstorten in een +goot. Zij zijn van den vroegen morgen tot 's avonds laat in vollen +gang; als de zon boven de arabische bergen opkomt, vindt zij hen reeds +aan den arbeid, en als zij wegzinkt achter het gebergte van Lybië, +beschijnen haar laatste stralen de dieren, die onvermoeid rondloopen, +en de druipende vaten; de raderen knarsen onophoudelijk door, en het +weldoende vocht verspreidt vruchtbaarheid over de velden, terwijl de +drijver onder eentonig gezang zijn span schrale koeien aanspoort of +het magere kameel, dat het zware werk alleen moet verrichten. + +Wanneer onze oogen als 't ware verblind zijn door de weerkaatsing +van de zon op den zandgrond, is het een aangename verpoozing, te zien +naar de dichte bladertrossen, die in den wind wuiven op den top der +hooge palmen, en naar de stammen, die levendig afsteken bij de kleur +van het gebladerte en den bodem. Wanneer het schouwspel nog wint aan +bekoorlijkheid door den verren afstand, en de grillige bochten van den +stroom, kan de reiziger zich in de verte een landschap droomen, dat in +het minst niet overeenkomt met de omgeving, die hem op dit oogenblik +omringt, en dat zich tooit met alle wisselende kleuren en tinten der +rijkst gezegende natuur. Het licht is de toovenaar, die deze wonderbare +uitwerking te weeg brengt. Maar als men later de plek is genaderd, +die men een aardsch paradijs waande, is de bekoring verdwenen, +en na eenige oogenblikken wordt het spel onzer verbeelding hervat, +om later opnieuw plaats te maken voor de teleurstellende werkelijkheid. + +De bewoners van Nubië zijn groot, en op het oog sterk van lichaamsbouw; +hun tint is meer koperkleurig dan zwart. Zij dragen wijde kleederen, +die oorspronkelijk wit of grijs zijn geweest, maar thans door het +gebruik een onherkenbare kleur hebben aangenomen, en naar ik vermoed, +gedragen worden, tot ze hun van het lijf vallen, evenals dit gebruik +is bij de egyptische fellahs. De stof, waaruit ze zijn vervaardigd, +is echter van betere kwaliteit, dan die, welke de fellah voor zijn +armoedige kleeding gebruikt; ze is anders geweven en veel steviger +dan het dunne blauwe katoen, waarin de landbouwende bevolking van +Egypte gekleed gaat. + +Mannen en vrouwen zijn ongeveer op dezelfde wijze gekleed; op het +hoofd dragen ze geen andere bedekking dan het dikke kroezende haar, +dat bij de vrouwen langer is dan bij de mannen. Wie onder de dames +rijk genoeg is, om zich een zilveren ring aan te schaffen, draagt zorg +hiermede haar neusvleugel te versieren. Want de ijdelheid speelt in +Nubië evengoed een rol als in Europa, en wij zouden daarvan nog andere +staaltjes zien in Bahr-el-Ghazal, veel dichter bij Midden-Afrika +gelegen, waar de vrouwen uit ijdelheid ringen om armen en beenen +dragen, zwaarder dan wij onze galeislaven zouden durven aanleggen. + +Zij zijn zeer arbeidzaam; in sommige streken bebouwen zij zelf het +weinigje land, dat haar als haar eigendom is ten deel gevallen. De +waarde van het geld kennen zij zeer goed. Zoodra een boot met reizigers +bij de een of andere landingplaats stilhoudt, komen zij met haar +kinderen in dichte drommen aanloopen, gevolgd door haar mannen, en +zonder de minste schaamte of verlegenheid vragen zij de reizigers om +bakschisch; niet zoozeer bij wijze van verwelkoming, zooals in Egypte; +maar eenvoudig, omdat vreemdelingen hun grondgebied willen doortrekken. + +'t Is een recht, dat zij eischen; zooals dat eveneens gebruik is in +Zuid- en Midden-Afrika. Als de reizigers, die dit gevraag wel eens +begint te vervelen, hun niets geven, jouwen de vrouwen en kinderen +die gierige lieden geweldig uit, die niet eens willen betalen wat zij +schuldig zijn; men schreeuwt hun scheldwoorden na, werpt hen met zand, +en blijft de vertrekkende boot verwenschingen naroepen en met steenen +gooien, tot op eens het lawaai een einde neemt, en de vertoornde +bewoners welgemoed naar huis terugkeeren, zonder geld; maar met een +verlicht gemoed, nu zij hun verontwaardiging hebben lucht gegeven. + +De bevolking van Nubië is dus al evenzeer tot bedelen geneigd als +de Egyptenaren, maar toch niet op dezelfde wijze. De Nubiërs hebben +meer gevoel van eigenwaarde dan de egyptische fellah, al kan men ze +nog niet bepaald trotsch noemen, en dikwijls geven ook de reizigers +zelf aanleiding tot dat gebedel, door hun zucht tot vertooning maken +en hun onverstandige verkwisting. + +Domme lieden, die toevallig overvloed van geld hebben en niet weten +wat daarmee aan te vangen, hebben er pleizier in, zilverstukken onder +de menigte te werpen, en zich dan te verlustigen in het weerzinwekkend +schouwspel van dat dringen en vechten der arme menschen, om een dier +geldstukjes te bemachtigen. En daar het tooneel dezer worsteling +meestal aan den oever der rivier is gelegen, dus op een plek, waar de +grond bebouwd is, loopt de zaak zelden af, zonder dat er schade aan +den oogst is toegebracht. De eigenares van den grond, of de vrouwen, +die er het opzicht over hebben, komen dan aanloopen met lange stokken, +stengels van sorgho, die ze stuk slaan op de ruggen der vechtenden, +tot ze zelf moeten lachen om het geval, en haar blinkende witte +tanden laten zien, alsof ze het zich per slot van rekening niet hard +aantrekken, dat haar oogst werd verwoest. + +De Nubiërs zijn, voor zoover ik dit kon opmaken uit een betrekkelijk +kort bezoek aan het land, en zooals ik ook reeds in Egypte bespeurd +had, meer geneigd tot maatschappelijk verkeer en den omgang met hun +medemenschen dan de egyptische fellah. Van deze eigenschap geven zij +overal en op alle mogelijke wijzen blijk. + +Dikwijls verlaten zij hun geboorteland, om zich in Egypte te vestigen, +waar hun beproefde eerlijkheid, die ofschoon altoos betrekkelijk, +zeer zeker merkwaardig is, hun betrekkingen van vertrouwen bezorgt, +zooals die van baoebab of portier, van koetsier of boodschapper. De +Nubiër is zindelijker in zijn voorkomen dan de fellah; zijn kleeding +staat hem goed, en valt zelfs in sierlijke plooien, die aan antieke +gewaden herinneren; hij is nooit stoffig en vuil en zijn roode sloffen +blinken prachtig. Hij weet zich werkelijk goed voor te doen. Nooit +vergeet hij de brandende zon van zijn vaderland en de bergachtige +streken, waar hij geboren is; zijn grootste wensch is het, eenmaal +daarheen terug te keeren, met het sommetje, dat hij bij kleine beetjes +heeft overgespaard. Hij is nog matiger dan de egyptische fellah, +en dat is dan ook wel noodig, als hij zijn doel zal bereiken; want +zijn loon is al zeer gering. Intusschen is hij altijd zeer blijde, +als hij een van zijn landgenooten ontmoet, en ontvangt hem met +de grootste voorkomendheid, dat wil zeggen onder een stroom van +beleefdheidsbetuigingen. + +Dikwijls ziet men in de straten van Kaïro twee Nubiërs, die elkaar +bij den pink vasthouden en elkander openlijk hun levendige blijdschap +betuigen over hun ontmoeting. + +Bij openbare godsdienstige plechtigheden vormen de Nubiërs altijd een +afzonderlijke groep, en met hun hooge keelstemmen brengen zij den +heilige, wiens feest gevierd wordt, meer lofzangen in tien minuten +dan de Egyptenaren in een uur, daar zij gaarne uit volle borst zingen, +zooals ze dat gewoon zijn in hun geboorteland. + +Zij houden zeer veel van muziek; niet van de onze, maar van hun eigen +melodieën; hoewel het verschil daartusschen niet zoo groot is als +men zou denken. + +Ze zingen bepaalde wijzen, afgewisseld door de solo's van den +kooraanvoerder, zonder zich strikt te houden aan een telkens +terugkeerend refrein; ze slaan de maat met handgeklap en op de +stoomboot die ons naar Wadihalfah bracht, langs dien prachtigen stroom, +dien ik zoo lang had verlangd te leeren kennen, in dat heerlijke +klimaat, en omgeven door die maagdelijke natuur, was het een genot, +hen te zien en aan te hooren. Hun liederen klinken mij nog in de ooren; +ik zie hen weer onder gezang en dans het dek der stoomboot schoonmaken; +want bij hen is de mimiek nauw aan den zang verbonden, en ik roep mij +die blijde uren levendig weer voor den geest terug. Ondanks de warmte, +en de nabijheid van sommige opgewonden passagiers, die te pas en te +onpas hun bewondering wilden uiten, was het dansen en zingen van de +nubische bemanning der boot een der aangenaamste herinneringen, die +mij van de reis is bijgebleven. Wellicht zou men elders een dergelijk +genoegen kunnen smaken, meer verfijnd en beschaafd waarschijnlijk; maar +het is dan ook niet zoozeer dat primitieve gezang alleen, noch de vrij +alledaagsche gebaren, waarvan de zangers het deden vergezeld gaan, +dat zulk een onuitwischbaren indruk bij mij heeft achter gelaten; +'t is het geheele schouwspel, dat mij onvergetelijk is gebleven, +de grootsche eenzaamheid, de treffende aanblik van een natuur, zoo +geheel verschillend van al wat ik in Europa en zelfs in het Nijldal +had aanschouwd, het is dat leven op de rivier, mijn herinneringen aan +het verleden, en droomen der toekomst, de beelden, die mij daarbij voor +den geest zweefden, en al wat daarmede samenhing, welke oorzaak waren, +dat dit eenvoudige gezang, en die kinderlijke dansen een herinnering +bij mij hebben achtergelaten aan oogenblikken zoo genotvol, dat ik +ze onuitsprekelijk gaarne nogmaals en nogmaals doorleven zou. + +Bij de nubische vrouwen heerschen geheel andere zeden dan bij de +egyptische. Zij dragen geen sluier, en vertoonen zich voor ieders oog, +zooals de natuur ze heeft geschapen. Zij zijn volstrekt niet schuw, +en het wordt ook niet als een vergrijp jegens haar godsdienst of een +ontwijding van het heilige beschouwd, als men het waagt het woord +tot haar te richten. + +Velen onder haar zijn negerinnen, die nog slavinnen zijn of het vroeger +zijn geweest; arme vrouwen, die bijna geen menschelijk voorkomen meer +hebben door de vele ontberingen, door haar uitgestaan in een leven, +waaraan zij, ondanks dit alles, toch nog waarde schijnen te hechten. De +aanwezigheid dier negervrouwen zou op zich zelf reeds voldoende zijn, +om een bewijs te leveren van de vermenging der rassen, die hier heeft +plaats gehad, zoo men niet bovendien tallooze verschillende typen zag +vertegenwoordigd, waarvan bijna geen enkel zuiver is; zoo dikwijls +hebben ten gevolge der historische gebeurtenissen wisselingen en +veranderingen in de bevolking plaats gegrepen. + +Somtijds ontmoet men nog enkele vrouwen, die het levend evenbeeld +schijnen van de eene of andere lang gestorven prinses, wier herinnering +is bewaard gebleven, dank zij de vaardigheid der beeldende kunstenaars +van het Nijldal. Zoo zagen wij bij voorbeeld een bijzonder mooie +jonge vrouw te Deïr. Zij was klein van gestalte, maar zeer goed +geproportionneerd, voor zoover haar kleeding ons veroorloofde, +hierover te oordeelen. Haar handen waren fijn gevormd, hoewel de +vingers door ruw werk eenigszins grof waren geworden. Haar voetjes +zouden ook in Europa ieders bewondering hebben gaande gemaakt. Zij +had een klein en smal gezichtje met uitstekende jukbeenderen, en +haar oogen, onder fraai gewelfde wenkbrauwen, geleken niet op die +der egyptische vrouwen, bij welke de beschildering met antimonium +steeds de natuur te hulp komt. Zij waren klein, maar levendig, en +straalden van genoegen onder de bewonderende blikken, die wij met veel +vrijmoedigheid op hare bekoorlijkheden lieten rusten. Neergehurkt +in een hoek, gevormd door twee muren, maalde zij in den voor haar +staanden molen de sorgho, die bestemd was om er het brood van te +bereiden voor haar heer en meester. De bewegingen, die zij maakte, +om den molen te draaien, waren zoo bevallig en waardig, alsof zij +een koningin ware geweest. Zij wist wel, dat zij mooi was; zij was +jong en bij gevolg een weinig behaagziek. + +Als zij lachte, liet zij een rij mooie tandjes zien, als parelen zoo +wit; haar bewegingen deden de sierlijke kettingen rinkelen, die zij +om den hals droeg, en waarvan schelpen en gouden kralen op haar borst +afhingen; zij scheen dat gaarne te hooren en het was alsof zij zeide: +"Kijkt mij maar goed aan, gij vreemde lieden; ik ben de moeite van +het bekijken waard, en ik geloof niet, dat gij in uw koud land zulke +schoone vrouwen zult vinden als gij hier eene voor u ziet." + +Zij was werkelijk de levende belichaming van een dier vrouwen van +Ramses II, welke men ziet afgebeeld naast de kolossen, die dezen vorst +voorstellen in den tempel van Luxor. Zij zal dit zelve wel niet hebben +geweten; maar zij voelde zich toch in dit aan vrouwelijke schoonheid +arme land een koningin door haar bekoorlijkheid. + +Toen zij eindelijk genoeg kreeg van de blikken en onbescheiden vragen +van enkele onzer medereizigers, vroeg zij mij, daar zij mij met de +inwoners der stad arabisch had hooren spreken, met een allerliefste, +heldere stem, of ik aan die menschen wilde zeggen, dat ze haar nu +lang genoeg hadden bekeken, en trok met een snelle beweging haar +sluier half voor haar gezicht; maar haar oogen lachten ondeugend +onder die bedekking. + +Het gefluit van de stoomboot, dat de achterblijvers riep,--en +bijna al de passagiers hadden zich om die kleine nubische schoonheid +verzameld,--had meer uitwerking, dan mijn woorden allicht zouden hebben +teweeg gebracht; te meer, daar ik geen recht had, mijn reisgenooten +op die wijze de les te lezen. + +De boot vertrok en wij aanschouwden weder andere tafereelen; maar ik +bleef nog lang denken aan de kleine nubische prinses der oudheid, +die thans veroordeeld was in een armoedig huisje te Deïr het koren +te malen, dat haar en haar echtgenoot tot levensonderhoud strekte. + +De reiziger, die vatbaar is voor indrukken, door grootsche +natuurtafereelen gewekt, zal zich voor de vermoeienissen, op zijn +reis door Nubië doorstaan, rijkelijk beloond achten, want op elk +uur van den dag ('s nachts wordt de tocht niet voortgezet) ontrolt +zich voor hem een onafgebroken reeks van onvergetelijke tafereelen, +welke onuitwischbare herinneringen bij hem zullen achterlaten. Het is +in den regel niet eens noodig, zich telkens te verplaatsen, om van +de prachtigste gezichten te genieten; men behoeft slechts op zijn +gemak midden op de boot op een bank te gaan zitten, en nu eens naar +rechts, dan naar links te zien, om als in een kaleidoscoop nu eens de +bekoorlijkste, dan weder de meest ontzagwekkende natuurtooneelen te +zien voorbijglijden. Elk oogenblik verandert alles van aanzien, want +de stroom maakt vele bochten, en de boot eveneens, om voortdurend in +diep water te blijven, zoodat telkens de verlichting van het landschap +afwisselt, en men het geheel als door een tooverslag veranderen +ziet. Wonderbaar zijn de spelingen van het licht in deze streek, +die doen denken aan schitteringen van diamant en kristal. + +Wie toch zou gelooven, dat louter zand, stroomen van zand, die van +de bergen zijn neergestort, op zich zelf zulk een prachtig schouwspel +konden opleveren als ons slechts zelden wordt vergund te genieten? Nu +eens is dit zand glinsterend wit, als zilver; het schijnt zachtjes +naar den oever te vloeien, en te spelen in kabbelende golfjes, dan +wordt het donkerder van tint, gaat van zachtblond over in goudbruin, om +plotseling, als een lichte wolk voorbij de zon trekt, een loodkleurigen +tint aan te nemen. Dikwijls schijnt het een stroom van vloeiend goud, +die een verblindenden gloed uitstraalt, en niet zacht ruischend, +maar met ontembare kracht als een geweldige massa gesmolten metaal, +zich in de rivier uitstort. En waar die stroom een versperring ontmoet, +waar een of andere uitstekende rotspunt zijn vaart vertraagt, schijnt +zijn oogverblindend felle gloed den blik te tarten, die het waagt op +zijn pracht te blijven rusten. + +Somtijds weer is het, alsof aan den oever der rivier door een of andere +wonderbare macht met kwistige hand een overvloed van edelgesteenten +is rondgestrooid; daar blinken in allerlei heerlijke schakeeringen +agaat, smaragd en turkoois; daar glinstert de teergekleurde amethyst, +daar flonkeren robijnen, en men zou zweren, dat de bodem bedekt was +met een mozaïek van diamanten en edelgesteenten. Dit is echter een +zeldzaam voorkomend verschijnsel, afhangend van bepaalde atmosferische +invloeden. Mijne lezers zullen zeker wel eens verschillend gekleurd +electrisch licht hebben gezien, en weten, hoe op het tooneel door +dergelijke kleurspelingen een tooverachtige werking wordt verkregen; +maar hoezeer vallen deze kunstmatige vertooningen in het niet naast +de heerlijke wonderwerken der grootsche natuur! + +Denkt u ten overvloede naast deze stroomen van gloeiende lava, +uitgeworpen door een gestadig werkenden vulkaan, de zachte tinten +van het schaarsche groen der karige veldvruchten, die worden verbouwd +door de nooddruftige bewoners, van de slanke palmen, die luchtig hun +stammen ten hemel heffen met de wuivende bladerkroon op den top, van de +enkele tamarinden met hun goudbruine twijgen en groen gebladerte, van +die lange lanen van sycomoren, met hun zware stammen, die in de verte +een dicht woud schijnen te vormen, waardoor men zich ternauwernood +een weg zou kunnen banen, en gij zult u een onvergetelijk schouwspel +voor den geest hebben geroepen, waarin alle verschillende tinten +elkanders waarde verhoogen, zonder ooit een schrille tegenstelling te +vormen. Want onder dit wonderbare licht smelt alles liefelijk samen, +alsof een betooverd schilderspalet als van zelf zijn kleuren wist +te mengen tot een gelukkige harmonie van tinten. En indien uw blik +vermoeid is van het staren op den glans van zooveel goud en zilver, +behoeft gij slechts de oogen op te slaan, en zonder van houding +te veranderen ziet gij de hooge nubische bergen voorbijglijden; +geweldige rotsgevaarten, blakend in de zon; naalden van steen, die +steil uit den grond oprijzen, als wilden zij met hun spits den hemel +bestormen. Ook hier schijnt het, alsof de natuur heeft willen spotten +met den mensch en zijn kunstvaardigheid, en heeft willen toonen hoe, +wat hij als wonderwerken beschouwt, slechts een spel is voor haar +ontzagwekkende macht. + +Als de reiziger voor de eerste maal de drie groote pyramiden van Gizeh +beschouwt, staat hij verstomd van bewondering, onder den indruk van hun +ontzaglijke grootheid, en de volhardende wilskracht, die noodig was, +om ze te doen verrijzen. Dikwijls heeft men zich afgevraagd, hoe ooit +in den geest der egyptische bouwmeesters de voorstelling was ontstaan, +die hen bezielde tot den bouw der pyramiden. De geschiedschrijvers der +egyptische kunst hebben ieder op zijn wijze gepoogd, dit raadsel op te +lossen; zij beweren, dat de opeengestapelde aardhoopen het denkbeeld +der pyramide deden ontstaan; anderen zeggen, dat de opgehoopte +korenschoven in den oogst als voorbeeld moeten hebben gediend; een +derde is weder een andere meening toegedaan. + +Ik zal mij wel wachten, mijn verklaring van het ontstaan der +pyramiden als de juiste aan mijn lezers op te dringen; ik kan alleen +verzekeren, dat de egyptische bouwmeesters niet anders hebben gedaan, +dan kunstmatig de voorbeelden nabootsen, die de natuur hun in Nubië +aanbood. + +De Egyptenaren zijn ongetwijfeld uit midden-Afrika gekomen; in de +vroegste tijden zonden zij reeds onderzoekers uit naar Nubië en +naar streken, die nog dichter bij den equator zijn gelegen. Bij +twintigtallen nu ziet men aan den linker oever der rivier pyramiden +verrijzen; natuurlijke pyramiden, van driehoekigen vorm, oprijzend uit +een stevige basis. Vijf of zesduizend jaren voor onze tijdrekening +konden zij van uit de rivier evengoed worden aanschouwd als thans; +want de rivier is altoos de eenige begaanbare weg in dit land geweest, +en zij zijn steeds op dezelfde plek gebleven, sedert de geweldige +omwenteling die hen aan het oppervlak der aarde te voorschijn riep, als +de onveranderlijke getuigen van menschelijke zwakheid en menschelijke +ijdelheid. Men ziet ze in allerlei vormen en gedaanten, driehoekig, +van treden voorzien en vierzijdig. Ik weet niet, of zij van dichtbij +gezien even regelmatige en zuivere verhoudingen vertoonen als op +een afstand; het licht kan natuurlijk in de verte hoeken afstompen +en ongelijkheden verzachten of uitwisschen; maar al waren ook die +regelmatige vormen toe te schrijven aan de werking van het licht, de +oude Egyptenaren hebben ze evenzoo gezien, als wij ze thans waarnemen, +en dus moet hun indruk zijn overeengekomen met den onzen. + +Het is een overweldigend gezicht, deze steenen reuzen zich te zien +verheffen, als pralend met hun kracht en hun weerstandsvermogen. Soms +vormen zij groepen van vier, of zelfs vijf pyramiden, in een +betrekkelijk kleine ruimte vereend. + +Badend in den zonnegloed, die hen doet schitteren als zuiver goud, +schijnen zij te heerschen over den chaos der woestijn, die hen +omringt. Onze verbeelding ziet in hen de nakomelingen dier reuzen, +die in andere streken Pelion op Ossa poogden te stapelen, en die, +hun grootsche taak verijdeld ziende, veroordeeld zijn geworden +tot eeuwige onbewegelijkheid in deze afrikaansche woestijn. Hun +onbuigzame trots is hierdoor niet geknakt, en zij schijnen in +ongenaakbaar zwijgen de ijdele strafoefening te tarten, hun door het +lot opgelegd. Ik begroette hen met eerbiedige en bijna schroomvallige +bewondering. Hoevele malen, sedert zij aan den brandenden schoot der +aarde ontstegen, zagen zij niet de hechtste koninkrijken ondergaan, +voortgezweept door den storm van het noodlot. Hoevele tooneelen van +verschrikking hebben zij niet bijgewoond, welke bij machte zouden +zijn, de hardste rotsen tranen te ontlokken? De wateren van den tijd +hebben zich gesloten boven de ongelukkige slachtoffers en de menschen, +medegesleept door de duizelingwekkende vaart van den levensstroom, zijn +voortgegaan, misdaden op misdaden, laagheden op laagheden te stapelen, +terwijl slechts een enkele maal de lichtstraal eener heldhaftige en +edele daad de sombere wolk van ongerechtigheid doordringt, waaraan de +mensch den naam van beschaving heeft gegeven. Alles gaat voorbij, en +verdwijnt om weder terug te keeren, slechts de pyramiden zijn gebleven; +zij hebben alle stormen overleefd, en aan hun voet zijn de schuimende +golven gebroken van menschelijke gruweldaden en menschelijke wanhoop. + +Zoo aanschouwt men, rustig op het dek der stoomboot gezeten, zonder +van plaats te veranderen, enkel door de bonte wisseling van het +voorbijtrekkende landschap, tooneelen, waarvan ik u slechts een +flauw denkbeeld kan geven. Zoo de reiziger slechts in geringe mate +weet gebruik te maken van wat zijn ervaring hem heeft geleerd en +zijn verbeeldingskracht hem voorspiegelt, zoo hij weet in te keeren +tot zich zelf, en zich te onttrekken aan de storende opmerkingen van +zijn reisgezellen, zal hij hier, zonder inspanning, het genot kunnen +smaken van zijn droomen verwezenlijkt te zien, en nieuwe schoonheden +voor het oog zijner verbeelding te doen oprijzen, een genot, dat hem +de innigste geestelijke bevrediging zal verschaffen. En het is niet +enkel de rivier, die hem deze blijde gewaarwording schenkt. + +Te Korosko, waar men den nacht doorbrengt, wacht den reiziger, door +de goede zorgen van Cook, een geheel eenig schouwspel. Om hiervan +te kunnen genieten, moet men voor dag en dauw opstaan, een haastig +ontbijt gebruiken, en zoo spoedig mogelijk de gidsen volgen, die +het gezelschap een berg willen laten beklimmen, van waar zij de zon +zullen zien opgaan. Een kwartier gaans van de plek, waar de stoomboot +ligt, verheft zich een kleine berg, ongeveer 200 meter hoog, van waar +men de geheele oostelijke woestijn overziet. De helling is verbazend +steil; maar de bewoners der streek weten met groot gemak naar boven te +klimmen. Zoovele bezoekers plegen reeds eeuwen lang om verschillende +redenen dien berg te bestijgen, dat de steenen op meerdere plaatsen +zijn uitgesleten, men heeft er nu hier en daar een soort ruwe treden +uitgehouwen om ten minste eenigen steun te hebben, en niet steeds +gevaar te loopen van uitglijden. In een half uur bereikt men den +top. Hier bevindt zich, op een soort van plat, een vierkant gebouwtje +zonder deur, maar met twee of drie vensters. Langs een ladder van +zoowat tien treden, die tegen den muur steunt, kan men boven op het +dak klimmen, maar men moet zich stevig vasthouden, en ook zijn knieën +gebruiken; want die ongelukkige ladder is niet hoog genoeg en reikt +niet eens tot aan den top van den muur. Bij de expedities, die werden +uitgezonden tegen de volgelingen van den Mahdi, had het egyptische +gouvernement hier een wachtpost geplaatst, om den weg te bewaken, die +langs den voet van den berg van Korosko naar Berber liep. De soldaten +hebben zich uit verveling vermaakt met allerlei kinderspelletjes, +waarin de Egyptenaren, en zeker ook de Nubiërs, altoos veel behagen +scheppen, en intusschen waarschijnlijk hun kameraad uitgelachen, die +op den top van de zooeven vermelde sterkte gezeten, moest waken voor +de openbare veiligheid. Op de steenen ziet men nog de sporen van hun +onschuldig tijdverdrijf. + +Op eenigen afstand van het gebouwtje hebben de inwoners van +Korosko, die meermalen bedevaarten naar deze plaats ondernemen, +blijk gegeven van hun vroomheid, door het oprichten van kleine, ruw +gehouwen grafteekens, waarop eenige regels arabisch schrift zijn +aangebracht. Het kleine fort is thans verlaten, er staat niets op +dan een lange paal, waaraan eens misschien de engelsch-egyptische +vlag heeft gewapperd en die thans beklommen wordt door verschillende +reizigers, die van een nog hooger gelegen standpunt het eerst de +opkomende zon willen zien verschijnen. + +Het weer was zacht, en alles voorspelde een van die heerlijk heldere, +warme dagen, die in dit land zoo veelvuldig voorkomen. Toen wij de +boot verlieten, zochten wij onzen weg bij het licht der sterren, dat +een zachten, liefelijken glans verspreidde; toen we den top van den +berg hadden bereikt, waren de sterren echter bijna allen verdwenen, en +aan den horizon vertoonde zich eene smalle lichtstreep, die langzaam +roodachtig getint werd. Van lieverlede maakte zich uit de windselen +van den nacht de woestijn los, met haar geheimzinnige verschrikking, en +haar aaneengeschakelde keten van lage bergruggen, die nieuwsgierig over +elkander heen schijnen te gluren, alsof zij zich wilden vergewissen, +of hunne buren eindelijk het geheim der beweging hadden ontdekt. In +de zee van zand, die langzaam opdoemde voor ons oog, en als het ware +opsteeg uit de nachtelijke nevelen, konden wij in tallooze kronkelingen +de bedding volgen van een of anderen stroom der grijze oudheid, sedert +duizenden eeuwen reeds uitgedroogd. De stemmen der woestijn verstomden, +de een na de ander; want hier spreekt de duisternis met een kracht, +die slechts geëvenaard wordt door haar welluidendheid,--en klanken +uit de bewoonde wereld drongen door tot ons oor. + +Plotseling baadde de horizon in licht; als de boden van een machtig +koning schoten tallooze stralenbundels uit naar alle zijden, en +kondigden de nadering aan van den verheven vorst, die straks zou +verschijnen. + +Toen steeg langzaam, als uit onbekende zeeën, de glinsterende +zonneschijf boven den gezichteinder, snel groeiend, kracht en +gloed uitstralend, de aarde koesterend met zijn heerlijk licht; +alle schepselen tot zich lokkend, die zich vermeien in zijn weldoende +warmte, mensch en dier zegenend, en elk wezen tot nieuw leven bezielend +door zijn weldadige werkzaamheid. Eindelijk was hij verrezen, +in statige pracht, rond en vol en gloeiend rood, en wel moest men +erkennen, dat daar de vorst des daags was verschenen, onverwinnelijk +door de kracht zijner doordringende stralen, en elke andere macht +op aarde tartend. Hoe wel hadden de oude egyptische dichters in hun +heilige zangen de werking van dit hemellichaam op al wat leeft weten +te schilderen. "Prachtvol is uw opkomst aan den gezichteinder, o Aten +(zonneschijf) levende god, levensbeginsel, wanneer gij verrijst in het +Oosten, om de aarde te overladen met uw weldaden. Liefelijk en grootsch +schittert gij, hoog boven de aarde, uw stralen omringen den aardbol +en schenken leven aan alle schepselen. Gij nadert hen, gij sluit +hen in uw teedere omarming, gij doet uw stralen op aarde schijnen, +en de dag volgt uw schreden. Als gij in het Westen zijt ondergegaan, +ligt de aarde in den nacht, als een doode in de dichte duisternis +des grafs; de oogen zien niet meer; het zichtbare is uitgewischt, +en ieder bedekt het aangezicht. De groote verscheurende dieren gaan +niet meer uit op roof, de kruipende dieren verlaten niet meer hun +holen. De heldere hemel is verduisterd en de schepselen zijn stil, +als zwegen zij omdat hun schepper aan den gezichteinder verdween. + +"Maar in den morgen, als gij schitterend verschijnt, zonneschijf, +die de duisternis verjaagt, verspreidt gij uw stralen, en de aarde +viert feest, aller oogen openen zich, en mensch en dier verrijst, +want gij doet hen herleven; gij hebt hun ledematen gesterkt, en zij +strekken de handen naar u uit. Elk wezen vervult zijn bestemming; de +dieren des velds rusten in het groen, de boomen en planten groeien +en bloeien; de vogels verlaten hun nesten en vliegen voort, met +uitgespreide vleugels." + +Ik herinnerde mij dien zang van een dichter uit den tijd van den Pharao +Amenophis IV, zestien eeuwen voor onze jaartelling, en ik vroeg mij +af, wat onze hedendaagsche schrijvers wel hadden kunnen vermelden, +dat de egyptische zanger ongezegd had gelaten. Intusschen had het +aanschouwen van de schitterende lichtbron, die de aarde overstroomde +met haar pracht en gloed, ook mijn reisgezellen tot zwijgen gebracht, +en ik had mij een weinig van de anderen verwijderd, om rustig te kunnen +genieten van het indrukwekkend gezicht en mij in stilte rekenschap te +geven van de indrukken, die het in mij wekte. De tallooze geruchten, +die weerklinken in het nachtelijk duister der woestijn, waren tot +zwijgen gebracht, en de machtige stemmen des daags en der bewoonde +wereld lieten zich met kracht vernemen. Ik gevoelde zeer goed, +op dit oogenblik, dat ik, zoo ik dertig of veertig eeuwen vroeger +geboren ware, de hoogst gelegen plaatsen zou hebben gekozen, om +het machtige hemellichaam te aanbidden, dat het ontelbare heir der +sterren terugdreef in de duisternis en op de vlucht joeg door zijn +verschijning aan den hemeltrans. + +Eenige minuten lang gevoelde ik mij innig verbonden met de grootsche +natuur; ik had werkelijk de duisternis zien vluchten naarmate de +stralen der zon van de bergen nederdaalden en het aardoppervlak +verlichtten, ik had uit dat duister zien aanlichten wat men den weg +van Korosko naar Berber noemde, maar wat in waarheid de bedding was +van een thans verdroogden stroom der oudheid, dien de menschen in deze +onmetelijke, onbewoonde uitgestrektheid volgen, als een gebaanden +weg. Hel verlicht, strekte hij zich uit, in grillige bochten en +kronkelingen, met het glinsterende zand, dat reeds in het licht begon +te schitteren, als de huid van een reuzenslang, die zich warmt in +de zon. Plotseling moest ik weer terugkeeren tot het gewone leven; +wij werden geroepen om den terugtocht te aanvaarden naar de boot, +die floot in de verte. Niets is mij zoo onaangenaam als het aanhooren +van de alledaagsche opmerkingen mijner reisgenooten, als ik pas +doordrongen ben geweest van de nabijheid eener oneindige, grootsche +macht, en hier werd ik maar al te onzacht uit mijn mijmeringen gewekt +door het aanschouwen van de meest banale werkelijkheid; daar ik bij +onze aankomst aan de boot reeds weer de luide kreten hoorde, het +woeste geworstel, het dringen en vechten zag van een menigte lieden, +die zich begeerig op de geldstukken wierpen, welke enkele reizigers +hun toesmeten. + +Ik begreep zeer goed, dat Mozes, toen hij van de hoogten van den +Sinaï afdaalde, waar hij van nabij Jehovah's stem had gehoord, en +de Israëlieten op dergelijke handelingen betrapte, zoo vertoornd was +geworden, dat hij de steenen tafelen brak, waarop de Heer zelf zijn +wet gegrift had. + +Het einddoel van onze reis was Wadihalfa, een dorp, dat als begraven +ligt in het zand, dat zich aan den voet der bergen uitstrekt. Ten +Noorden van dit dorp maakt de rivier vele bochten, en de oevers +zijn geheel van aanzien veranderd. Ter linker zijde ziet men slechts +een uitgestrekte woestijn, een geweldige zandzee, kalm toen ik haar +aanschouwde, maar vreeselijk en geducht, als de gloeiende stormwind +waait, met golven van zand, die plotseling verstijfd schijnen in +strakke onbewegelijkheid. + +Bergen ziet men niet meer, behalve aan den verren gezichteinder. Ter +rechterzijde verheffen zich eenige heuvels, met zachtgeronde omtrekken, +en enkele verspreide rotsen, die hun steilen top opwaarts heffen; de +tamarinden, die eerst verdwenen waren, keeren weder terug, evenals de +palmen, en onze oogen die reeds vermoeid waren door het gezicht van al +dat dorre zand, rusten met welgevallen op het groen. In de kromming van +een bocht der rivier ligt het dorp Wadihalfa op den rechteroever; de +minaret eener moskee schijnt zich fier ten hemel te willen verheffen, +maar is midden in haar trotsche vlucht geknakt, die zeker te stout zou +zijn geweest; daarnaast zien wij eenige witte huizen schemeren tusschen +het groen eener laan van mimosa's en acacia's, en achter die huizen, +in de karig bebouwde en met moeite besproeide velden, zien wij vrouwen, +in gebukte houding, haar arbeid verrichten, als arme verschroeide +insecten, in de brandende hitte van den vollen middag. Want in Nubië, +evenals in den Soedan en geheel midden-Afrika, komt den man de hoogste +waardigheid toe, en al geldt bij ons de schoone spreuk: "Arbeid is +vrijheid", in Afrika is het tegendeel het geval. De man doet niet +anders dan rooken, drinken, eten, zorgen voor de instandhouding van +zijn geslacht en oorlogvoeren; de vrouw verricht zwaren arbeid, om haar +heer en meester voedsel te verstrekken, en te voorzien in de bescheiden +behoeften van haar gezin. Wat aan den eenen kant der Pyreneën als +waarheid mag beschouwd worden, geldt geenszins aan de overzijde. + +Tot nog toe is in deze reisbeschrijving geen melding gemaakt van +monumenten der oudheid, wier aanwezigheid in Beneden-Nubië het feit +kon verklaren, dat wij zulk een verren tocht ondernamen om ze in +oogenschouw te nemen. Als de gewone toerist Egypte heeft bereisd, +de grootsche en prachtvolle tempelzalen, rijk versierde graven en +indrukwekkende pyramiden heeft bewonderd, zal hij moeten erkennen, +dat in Nubië, waar hij slechts oorspronkelijk minder schoone, en +daarbij allertreurigst vervallen overblijfselen van bouwwerken der +oudheid ontwaart, de bezwaren, aan den verren tocht verbonden, amper +zouden zijn vergoed, zoo hij van den aanblik der heerlijke natuur +niet volop kon genieten. + +Toch treft men ook hier wel tempels aan; overal verstrooid, en +somtijds zeer belangrijke, zooals die van Deïr, van Dakkeh, en zelfs +van Qalabscheh; en den reiziger, die tevens archaeoloog is, valt een +rijke oogst van merkwaardige ontdekkingen ten deel in de tempelreeks, +die tusschen Philae en den tweeden waterval zijn gelegen; terwijl +de kunstenaar in hun versiering motieven zal vinden van onschatbare +waarde. Maar wie en wat hij ook zij, eenvoudig pleizierreiziger, +oudheidkundige of kunstenaar, geen ander schouwspel zal hem zoozeer +kunnen boeien als de twee tempels van Aboe Simbl, of zooals zij in +den regel genoemd worden, van Ipsamboel. + +Deze beide monumenten, vooral de grootste, mogen beschouwd worden +als de meest wonderbare scheppingen, die de menschenhand in het +aanzijn riep. Beiden dagteekenen uit den tijd der regeering van +Ramses II, die over Egypte heerschte ongeveer veertien eeuwen vóór +onze jaartelling. Deze groote bouwmeester deed in zijn gansche rijk +de meest verschillend ontworpen en ten uitvoer gebrachte scheppingen +verrijzen, en, niet tevreden met de monumenten, welke hij zelf had +doen oprichten, aarzelde hij niet, zijn naam te laten griffen in al de +lang vóór hem tot stand gekomen bouwwerken waarin hij behagen schiep, +een eigenaardige vorm van tot het uiterste gedreven machtsmisbruik. + +Deze Pharao, die zich beroemen kon de stichter te zijn Van het +Ramesseum te Thebe, een gedeelte van de tempels van Luxor en Karnak +(in 't bijzonder de groote zuilenzaal), den tempel te Abydos, die zijn +naam draagt, en de versiering van de eerste zuilenzaal in den tempel +van Seti I (ik noem hier slechts de schoonste en meest bekende), die +steden deed bouwen aan de grenzen van zijn koninkrijk, zooals die, +welke hij Heroopolis of stad der heldendaden noemde, meende nog niet +genoeg te hebben gedaan om zich onsterfelijken roem te verwerven, +zoo hij niet in Beneden-Nubië, op de plek die Aboe Simbl is genaamd, +en waar de rivier nauw is ingesloten tusschen de lybische bergen +en een zandig plateau, dat langzaam omhoog stijgt, een tempel liet +bouwen ter verheerlijking van zijn vader Ammon. + +Rondom ligt de woestijn in zwijgende eenzaamheid. + +Het naastbijgelegen dorp is nog drie of vier mijlen verwijderd. Waarom +is deze plek voor den bouw der twee tempels gekozen? De groote +bouwmeester moest daarvoor zijn reden hebben, en voor wie goed ziet, +blijkt die reden ook duidelijk genoeg. + +De voorgevels der beide tempels grenzen onmiddellijk aan den oever +der rivier, en men staat eenvoudig verstomd van verbazing, als men +de kolossen van den kleinen, en daarna die van den grooten tempel +ziet voorbijglijden. De bewonderende verbazing, die ons overmeestert +en vervult, is werkelijk beklemmend in haar uitwerking, evenals de +indruk, in ons gewekt door het aanschouwen der groote pyramide van +Cheops, want dit indrukwekkende tempelfront kan gerust vergeleken +worden bij dat grootsche wonderwerk. Ongetwijfeld is de vorst eens, +bij het voorbijvaren langs deze plek, getroffen geworden door de +bijzondere ligging en gesteldheid van het gebergte; hij zag, dat +een uitlooper der lybische bergketen hier tot aan de rivier reikte, +en wel een voorgebergte van buitengewone lengte, hoogte en breedte, +waarvan de kalksteen uitnemend voor bewerking geschikt was. Hij zal +moeten hebben overwogen, dat dit de aangewezen plek was, om een dier +speos of rotsgraven in uit te houwen, waarin de egyptische werklieden +al hun kunstvaardigheid ten toon spreidden, om de laatste rustplaatsen +hunner groote koningen waardig te versieren. + +Als Ramses II niet zelf dit denkbeeld had opgevat en slechts +een van de kunstenaars in zijn omgeving het plan had geopperd, +mag men daarom evengoed hem de eer der uitvoering laten toekomen; +want slechts zelden is een vorst, hij moge dan Pharao zijn of niet, +bij machte, de geniale denkbeelden zijner onderdanen te begrijpen, +laat staan te verwezenlijken; en Ramses deed beide. Hij was het, +die het werk deed ten uitvoer brengen, dat ontegenzeggelijk het meest +merkwaardige bouwwerk is, onder zijn regeering tot stand gebracht. + +In den grooten tempel is de berg uitgehold, en tot in de geringste +bijzonderheden rijk gebeeldhouwd en versierd, tot op een diepte van 68 +Meter, een breedte van 38 en een hoogte van 33 Meter. In den kleineren +tempel zijn de afmetingen slechts half zoo groot; maar het geheel is +een Titanenarbeid, welks ontwerpers aan hun weergalooze stoutmoedigheid +de geniale vindingrijkheid paarden van volmaakte kunstenaars. + +Wat nog het allermeest treft, is niet de omvang van het reuzenwerk, +maar de volmaaktheid van al zijn onderdeelen; van de reusachtige +diervormen, die den top van den grootsten tempel bekronen, tot de +bovenmenschelijke kolossen, die den tempelingang bewaken, en de +wonderbaar juiste opvatting der verhoudingen van deze menschelijke +schepping tot de omringende natuur. + +Men moet niet pogen, aan den voet van den tempel een overzicht van +het geheel te verkrijgen; want al slaat men den blik ook omhoog, een +gedeelte van het tempelfront ontsnapt aan ons gezicht; men kan het +geheel nog het best overzien van af het midden der rivier, of misschien +nog beter aan de overzijde. Daar alleen vangt men den totaalindruk op, +en niets schijnt dan ook stuitend of onnatuurlijk; de ingang tusschen +de vier groote kolossen is juist van verhouding, en de diervormen die +op den top, 20 Meter hooger, zijn aangebracht, onderscheidt men niet +nauwkeurig, evenmin als men alle bijzonderheden zou onderscheiden +van de ornamenten die het kapitaal eener hooge zuil versieren. + +Het eenige voorbeeld, waarin wij een dergelijke stoutmoedigheid +van conceptie en een dergelijke volmaking in de verwezenlijking +daarvan kunnen waardeeren, is de raadselachtige, in de rots gehouwen +sphinx, wiens reuzenhoofd zoo volkomen in harmonie gehouden is met +de omgeving. Hij houdt de wacht in den omtrek der groote pyramiden, +en zijn eenzame, indrukwekkende grootheid heeft hem reeds van oudsher +bij de fellahbevolking den naam van Vader der Verschrikking verschaft. + +Enkele opgaven omtrent de juiste afmetingen dezer beeldhouwwerken +geven allicht eenig denkbeeld van de stoute fantasie der egyptische +kunstenaars. De sphinx is van het einde der voorpooten tot aan den +staart ongeveer 57 Meter lang en 20 Meter hoog. De neus is 1.70 M.; +het oor 1.37 M. en het gelaat heeft tusschen de beide ooren een +breedte van 5 M. + +De kolossen van Aboe Simbl zijn 20 Meter hoog, hun aangezicht is +tusschen de ooren niet minder dan 4.17 M. breed; de mond is 1.10 M., de +oogkassen 0.84 M.; de neus 0.98 M., het oor 1.06 M. en de handen 2.64. + +Ondanks zijn kolossale grootte maakt de Sphinx niet zulk een +overweldigenden indruk, als de zittende beelden van Aboe Simbl; +de Sphinx toch staat vrij; rondom hem strekt zich naar alle zijden +de onbegrensde ruimte uit, en de reusachtige afmetingen van het +kunstgewrocht gaan als het ware verloren in die oneindigheid. + +Bij den tempel van Aboe Simbl echter, waar het gezicht wordt beperkt +door de lijn der rotswanden, die opzettelijk tot op een bepaalde hoogte +zijn teruggebracht, om het effect van het beeldhouwwerk te verhoogen, +winnen de beelden in grootte, wat de berg aan hoogte heeft verloren, +en schijnen daardoor nog reusachtiger dan zij in waarheid zijn. Toch is +in het schouwspel niets, dat ons onaangenaam treft; want alles smelt +samen, de bergen, de reusachtige diervormen, de geweldige friezen, +het machtige beeld van den god Râ in het midden, en de kolossen, +die de wacht houden naast de tempelpoort. + +Hoe schoon zijn zij in het avonduur, als de ondergaande zon ze baadt +in zachten gloed, en alles in het rond innige, weemoedige teederheid +ademt; de strakke, als verstijfde glimlach, die speelt om hun breede, +omgekrulde lippen, schijnt plaats te maken voor een zachtere, meer +menschelijke uitdrukking; niet langer zien zij met zoo verpletterende +verachting, in het trotsche bewustzijn hunner onvergankelijke +grootheid, uit de hoogte neder op de arme stervelingen, die reeds +zoovele eeuwen lang voorbij trekken aan hun voet, om nooit terug te +keeren. Hun gelaat vertoont thans veeleer de kalme, vredige goedheid, +welke op het gezicht te lezen staat van den grijsaard, die aan den +avond zijns levens vol welwillende toegevendheid het spel der kinderen +gadeslaat, die zich vermaken in zijn nabijheid. Hun glimlach is vol +goedaardige vriendelijkheid, en in plaats van de zooeven nog geduchte +reuzengestalte zien wij thans een kalm en wijsgeerig beschouwer, +verzonken in bespiegeling. Alles een gevolg van het wisselende licht +en de scheppende kracht onzer verbeelding. + +Wanneer men de rivier, dien van ouds beroemden Nijlstroom, opvaart, +komt men eerst aan den kleinen tempel, die gewoonlijk de tempel +van Hathor genoemd wordt, en die getuigt van de vereering, door de +koningin, welke den Pharao ter zijde stond, gewijd aan de vrouwelijke +godheden, die het egyptische volk haar gunst verleenden, zooals de +groote tempel gewijd is aan de nagedachtenis der eerste grondleggers +van Egypte's grootheid. + +Eerst vertoonen zich aan den blik van den voorbijvarenden reiziger +de zes kleinere kolossen in hun eeuwige, strakke onbewegelijkheid; +daarna de vier groote, die onze bewondering ten top doen stijgen. De +reiziger gevoelt, dat hij naar die verwijderde streken van het +binnenland trekt, waar de natuur haar grootste wonderen aan haar +meest geduchte verschrikkingen paart; naar dat onbekende land, dat +van oudsher alle Egyptenaren tot zich lokte, zoowel onder Ramses II +als onder de Pharao's der zesde dynastie en hun voorgangers, door de +aantrekkingskracht van het onbekende, zooals het nog heden ten dage +de belangstelling wekt der beschaafde volken, en voedsel biedt aan +de weetgierigheid en zucht naar avonturen der onderzoekingsreizigers. + +Gaat de reis daarentegen weder stroomafwaarts, verlaat men de pracht +van den tropischen plantengroei, de verschrikkingen en geheimen +der maagdelijke wouden van Midden-Afrika voor die streken, welke +nader bij de beschaafde wereld zijn gelegen, dan wordt alles van +lieverlede kleiner en nietiger; na de geweldige kolossen volgen de +minder reusachtige beelden van den koninginnetempel, terwijl de rivier +zelf, eerst zoo statig en indrukwekkend, langzaam smaller wordt, +en ten slotte niet meer dan één kilometer breed is, waar hij in den +bovenloop vijf kilometer besloeg. + +Is het schouwspel, dat de kolossen aanbieden, wanneer zij worden +beschenen door het licht der ondergaande zon, reeds indrukwekkend, +veel plechtiger en verheffender nog is hun aanblik bij maanlicht, +vooral wanneer de maan ten Westen van den tempel staat. Dan zijn +alleen de reuzenbeelden verlicht, en het grillig spel der schaduwen +verleent hunne gestalten iets onbeschrijfelijk tooverachtigs. + +Men is als het ware verplaatst in een droomenrijk, en voelt zich +als opgelost en verzwonden in de schaduw der geweldige Ramsessen, +die bewakers der tempelpoort, bij welke zij meer dan vijf en dertig +eeuwen de wacht hebben gehouden, ondanks aardbevingen en omwentelingen, +waarin de natuur en de mensch om strijd hun boeien verbraken. Wij +duizelen bij die gedachte, welke onze verbeelding bijna niet kan +omvatten, en de hedendaagsche mensch gevoelt zijn nietigheid in de +tegenwoordigheid dier getuigen van zulk een grootsch verleden. + +Alles is even geheimzinnig, en de donkere ingangspoort schijnt toegang +te verleenen tot een rijk van eeuwige duisternis. Toch is het de +mensch, zoo klein tegenover de grootsche natuur, uit wiens brein deze +wonderwerken zijn ontsproten, en die ze in het aanzijn heeft weten te +roepen; die als het ware voorzag, hoe eenmaal deze reuzenschaduwen, +oneindig gerekt en verlengd, zich zouden uitbreiden en alles omhullen, +tot ook zij wegsterven, wanneer de opgaande zon ze doet verdwijnen, +om ze aan gene zijde weder in het leven te roepen. + +Dit is het uur, waarop men zich gaarne onttrekt aan het dikwijls +storende gezelschap zijner reisgenooten, om te genieten van het +geheimzinnig stilzwijgen, dat heerscht in het rond, om alleen te zijn +met zijn mijmeringen, zijn gemengde gewordingen vol vrees en hoop, +godsdienstigen twijfel en wetenschappelijke zekerheid. + +Onze overpeinzingen in zulke stille uren leiden tot diepe overweging +der gewichtige raadselen, welker oplossing den mensch nog niet +beschoren is, en uit die duisternis gevoelen wij dat eenmaal licht +zal geboren worden, zooals bij het aanbreken van den morgen de vorst +des daags de nevelen doet verdwijnen en leven en vruchtbaarheid wekt +waar de dood te heerschen scheen. + +Het wekt dan ook geenszins onze bevreemding, dat de Egyptenaren +in hun godsdienstige voorstellingen steeds terugkeerden tot het +licht, dat voor hen het zinnebeeld en de bron van alle leven was; +dat zij al de kracht van hun geloof samenvatten in die zonnemythen, +waarin zij hun denkbeelden omtrent het leven aan deze en gene zijde +des grafs nederlegden, denkbeelden, die onder andere vormen zijn +blijven voortbestaan en nog steeds worden gehuldigd in een wereld, +die, zonder zich daarvan bewust te zijn, veel heeft te danken aan de +wijsheid der oude bewoners van Egypte. + +De Egyptenaren bezaten een vurige verbeelding; hun ziel was +toegankelijk voor schoonheid, in welken vorm deze zich ook +openbaarde, uit hun geest ontsproten die bekoorlijke, maar soms ook +verschrikkelijke mythen, die door andere volken in dichterlijke vormen +werden gekleed, maar wier oorsprong in Egypte is te zoeken. + +Men zou geneigd zijn te gelooven, dat, na indrukken als die welke +reeds door ons zijn opgevangen, geen schouwspel in staat zou zijn, +de reeds doorleefde aandoeningen te verdringen, of de tot nog toe +aanschouwde tooneelen in de schaduw te stellen; en toch is dit niet +het geval. Niet alleen bij zonsondergang, niet alleen in het kalme +licht der maan moet men den tempel van Aboe Simbl beschouwen, maar vóór +alles bij het aanbreken van den dag, wanneer onze verrukking tot het +uiterste zal stijgen bij den aanblik dier onvergelijkelijke schoonheid. + +In het Oosten, boven de arabische woestijn, komt de zon op. + +Nauwelijks stijgt de gloeiende schijf boven den gezichteinder, +of haar stralen verlichten den top des tempels, waarop de twee en +twintig bekronende diervormen het licht des daags begroeten, zooals +in het tropische woud van de hoogste boomtoppen hun gelijken den +dageraad verwelkomen, als de duisternis verdwijnt uit het woud, +dat hun tot schuilplaats strekt. De zon stijgt hooger, beschijnt +vervolgens den tempelfries met de gevleugelde zonneschijven, en +daarna, steeds toenemend in kracht, het kolossale beeld van den god +Râ, in de rots zelf gehouwen, de verpersoonlijking van de zon, en de +bron van alle leven. Steeds hooger stijgt het heerlijk hemellichaam +en doet de kolossen tintelen van leven, als waakzame wachters, +machtige beschermers van het heiligdom, waar weldra de zonnegod als +onbetwistbaar heerscher zijn intocht zal houden. + +Want steeds meer naar het Zuiden wendt zich de zon, en op een gegeven +oogenblik dringen haar stralen door den open tempelingang binnen, +verlichten de voorhal en glijden door de poorten, in een rechte +lijn tegenover den hoofdingang gelegen, tot diep in het heilige der +heiligen, waar op een steenen voetstuk de vier beelden verrijzen der +beschermgoden van het egyptische rijk. + +Oorspronkelijk hadden de Egyptenaren, evenals de Chineezen, en de +volkstammen van Midden-Afrika, als alle primitieve volken trouwens, +geen woord, om het begrip uit te drukken, dat wij thans door het woord +"God" vertolken, en zelfs in de taal der Kopten, dat is dus de taal, +die door de egyptische Christenen gesproken wordt, is het woord god +een soortnaam, steeds voorafgegaan door het lidwoord, zelfs waar zij +God zelf aanroepen. + +In de oogen van Egyptenaren en Chineezen waren de goden de +_beschermers_, die de familie, de _voorvaderen_ hadden geschapen. + +Aan de nagedachtenis dier voorvaderen waren hun eerste tempels gewijd, +die zij _woningen der beschermers_ noemden, lang eer de godsdienstige +mythen ontstonden, die datgene moesten uitdrukken, wat voor hun +verstand verborgen bleef. + +Elke stad, elk dorp, elk huis had zoodoende zijn beschermgoden, en +vandaar dan ook, dat men Egypte een reuzenpantheon zou kunnen noemen, +waarin het uiterst moeilijk, zoo niet onmogelijk is, zich rekenschap +te geven van al die verschillende godengestalten. + +Gewoonlijk bevindt zich in de tempels het beeld van den koning die +ze stichtte, naast de afbeeldsels der goden, aan wie de tempel is +gewijd. Hier zien wij, hoe de Pharao Ramses II in het heiligdom vier +godenbeelden liet plaatsen, eerst Annakhis, die Râ vertegenwoordigt, +dan hij zelf en vervolgens Ammon en Phtah. + +Achtereenvolgens beschijnt de zon de vier godengedaanten met haar +levenwekkende stralen, zij drukt een vluchtigen kus op het voorhoofd +van Annakhis, daarna op dat van Ramses, Ammon en Phtah, om, een +oogenblik later reeds, eerst het heiligdom, dan de zuilenzalen en +eindelijk den ganschen tempel, in duisternis en zwijgen gehuld, achter +te laten. De Egyptenaren geloofden dat de oude goden voortdurend +hun levenskracht verloren, en dat deze vernieuwd moest worden door +besproeiing met het levenswater, waarom dan ook achter de godenbeelden +een langwerpige, vierkante trog is aangebracht. + +Te Aboe Simbl echter is die telkens terugkeerende stroom, die hen +tot nieuw leven bezielt, de dagelijks herhaalde zonnekus, welke hun +voorhoofd beroert op het oogenblik, dat de zon in volle glorie harer +kracht haar baan begint, om, als zij haar hoogtepunt heeft bereikt, +te dalen en den dood te gemoet te gaan, die haar wacht aan het einde +van den dag. + +Het is duidelijk gebleken, dat deze symbolische voorstelling +opzettelijk door de geniale ontwerpers van het grootsche bouwwerk is +in beeld gebracht, en dat zij gezocht hebben naar bepaalde middelen, +om het doel, dat zij beoogden, te bereiken. + +Op den rechteroever toch van den Nijl, in de arabische woestijn, +bevindt zich een berg, die zoodanig is gelegen, dat hij juist de +zonnestralen onderschept, welke anders onbelemmerd in den tempelingang +zouden zijn binnengedrongen. Wanneer des morgens de zon hoog genoeg is +gestegen, om over den top van dien kegelvormigen berg, die daar midden +in de vlakte oprijst, haar stralen op de voorzijde van den tempel +te werpen, zou het reeds te laat geweest zijn, en de beschermgoden +van Egypte zouden den bezielenden kus der eerste zonnestralen niet +hebben ontvangen, nimmer zijn doorstroomd door den weldoenden gloed, +die hun levenskracht moest vernieuwen. Maar deze belemmering werd +door de egyptische kunstenaars overwonnen. Om de gewenschte werking te +verkrijgen, holden zij den berg uit, en gaven aan den top den vorm van +een liggende halve maan. Waar de reiziger ook den blik laat weiden, +nergens in den omtrek zal hij een dergelijk verschijnsel ontdekken. + +Onder plechtig zwijgen, bijna met eene aandoening van vrees, ziet men +de levenwekkende stralen naderen tot het aangezicht der vier groote +goden, en hun achtereenvolgens den geheimzinnigen lichtkus op het +voorhoofd drukken, om geruischloos te verdwijnen, als het wonder is +geschied. Wel mag men vol eerbied het genie erkennen van den vorst, +die dit grootsche ontwerp het aanzijn schonk! + +Thans, nu de godheid den tempel heeft verlaten, mogen schilders, +beeldhouwers, geschiedschrijvers, archaeologen zich verdringen, +om dezen drempel te overschrijden. Ieders verlangen zal worden +bevredigd; want deze zalen zijn versierd door groote kunstenaars, +die zeker waren van hun zaak, die aan de geringste bijzonderheden hun +zorgvuldige aandacht wijdden, en nimmer afweken van het doel, dat zij +zich hadden voorgesteld. De geschiedschrijver ziet hier het verleden in +beeld gebracht; hij kan de veldtochten van den grooten Ramses volgen, +en al de verrichtingen van zijn talrijke legerscharen gadeslaan, hij +kan de genrestukjes bewonderen, die het leven in het kamp schilderen, +evengoed als de heldendaden van den grooten koning, die het aantal +afgehouwen handen en verminkte ledematen zijner vijanden laat tellen; +hij kan zien, hoe de vorst zijn dapperen beloont, en zijn vader +Ammon dank en eer bewijst, door de gevangenen te laten vermoorden, +die slechts aan den dood op het slagveld zijn ontsnapt, om te vallen +als offers aan de verlossers van Egypte. De oudheidkenner ziet hier +godsdienstige plechtigheden afgebeeld, de aanbidding der voorvaderen; +en den Pharao, waar hij, niet als een god verheerlijkt, zooals velen +ten onrechte meenen, maar zelf God, krachtens zijn geboorte en zijn +hooge waardigheid zijn vaderen de eer bewijst, welke hij hun als zoon +is verschuldigd. + +In den tempel der koningin zal het hem blijken, dat de koninklijke +vrouwen, opgenomen in de goddelijke familie, nauw verbonden zijn +met dezen eeredienst, evenals thans nog de keizerin van China haar +echtgenoot ter zijde staat, wanneer zij aan den Hemel en de Aarde, +de beide groote voorvaderen van het chineesche volk, hulde moeten +bewijzen, en den dank overbrengen van het geheele rijk. + +Ook zullen zij, die zich wijden aan de studie der oudheid, +gelegenheid vinden, om de geheimzinnige bewoners te leeren kennen van +Midden-Afrika. Voor den grooten tempelingang, op de geweldige basis, +die de kolossen schraagt, zijn twee rijen gevangenen afgebeeld, +die de Pharao op zijn veldtochten medevoerde. De eene stelt gevangen +negers voor, waaronder zich een figuur bevindt, die het haar juist +zoo draagt als thans nog de Chineezen. + +Zij die zich weinig voelen aangetrokken tot het verleden, tot +die krijgshaftige en godsdienstige schilderingen, of eenvoudige +afbeeldingen uit het dagelijksch leven van die lang vervlogen dagen, +die medegaan met hun tijd, en enkel in het moderne leven belangstellen, +behoeven den tempel van Aboe Simbl niet te verlaten zonder ook dien +wensch bevredigd te zien. + +Links van den grooten tempel ziet men een zwart marmeren plaat, waarin +met gouden letters een opschrift is aangebracht ter herdenking van +het gevecht, dat hier geleverd is tegen de troepen van den Mahdi, +nadat deze pas de woestijn waren doorgetrokken. + +Wij lezen daar: + +"Deze gedenksteen is hier geplaatst ter herinnering aan het gevecht +van Taski, dat plaats had op den 3den Augustus 1889, toen het leger +der opstandelingen in den Soedan, onder bevel van Abd-er-Rahman +Nad-el-Nedjem, uitgezonden om Egypte te veroveren, geheel werd +verslagen, en hun aanvoerder gedood door het egyptische leger onder +bevel van Grenfell, pacha-sirdar." + +Bij het lezen dezer woorden moet men onwillekeurig denken aan een +ander opschrift, in het Fransch, dat in een tempel te Philae werd +gegrift door een grenadier. + +"In het jaar zes der Republiek, den 12den Messidor, is een fransch +leger, onder bevel van Bonaparte, te Alexandrië aangekomen. Nadat +dit leger, twintig dagen later, de Mamelukken bij de Pyramiden op de +vlucht had gedreven, heeft Desaix, kommandant der eerste divisie, +hen vervolgd tot voorbij de Katarakten, waar hij den 13den Ventôse +van het jaar zeven aankwam." + +De vergelijking valt niet ten gunste van het eerste opschrift uit; +vooral wanneer men nagaat, welke moeilijkheden in dit geval het +fransche en het engelsche leger hadden te overwinnen. De engelsche +soldaten, goed gewapend en wel voorzien van levensmiddelen en +krijgsbehoeften, wachtten kalm een troep arme, dweepzieke negers +af, uitgehongerd na den tocht door de woestijn, en slecht bewapend, +daar zij meenden dat een europeesche legermacht niet zou verschillen +van de egyptische troepen, die lafhartig waren geworden door lange +werkeloosheid, gebrek aan tucht, en wantrouwen jegens hun aanvoerders. + +De soldaten van de fransche republiek, zonder eenige kans op +versterking van buitenaf, pas ontscheept in een geheel onbekend land, +vervolgden ruitertroepen, die beroemd waren om hun onverschrokkenheid +en daarvan de duidelijkste blijken gaven; een klein troepje slechts +bereikte het eilandje Philae, nadat zij in de verschillende dorpen +en tempels van Egypte bezettingen hadden achtergelaten, en zoo ooit +een gedenkschrift ter herinnering aan een gevaarlijke, gewaagde, +en toch roemrijke onderneming gerechtvaardigd was, dan is het zeker +dat, hetwelk den tocht der Franschen naar Egypte, in het eind der +achttiende eeuw, in herinnering brengt. Zoo thans het Nijldal rijk is +en voorspoedig, heeft het dien bloei aan franschen invloed te danken; +zoo de wetenschap groote vorderingen heeft gemaakt in de kennis der +egyptische oudheid en de ontcijfering der hiëroglyphen, zijn wij dit +aan Franschen verschuldigd; en als Egypte het land is geworden, dat +door zijn beroemde monumenten jaarlijks duizenden bezoekers trekt, +dan moet ook in dit opzicht aan Frankrijk de eer worden gegeven, +waarop het met recht aanspraak maakt. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Reis door Nubië, by E. Amelineau + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK REIS DOOR NUBIË *** + +***** This file should be named 19865-8.txt or 19865-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/9/8/6/19865/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |