diff options
Diffstat (limited to '19832-8.txt')
| -rw-r--r-- | 19832-8.txt | 1123 |
1 files changed, 1123 insertions, 0 deletions
diff --git a/19832-8.txt b/19832-8.txt new file mode 100644 index 0000000..5f0d049 --- /dev/null +++ b/19832-8.txt @@ -0,0 +1,1123 @@ +The Project Gutenberg EBook of In en om Java's Paradijs, by A. Koorevaar + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: In en om Java's Paradijs + De Aarde en haar Volken, 1907 + +Author: A. Koorevaar + +Release Date: November 16, 2006 [EBook #19832] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN EN OM JAVA'S PARADIJS *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + In en om Java's Paradijs. + + Door A. Koorevaar. + + + +Wij wenschen in de herinnering van de vele Indische lezers die "De +Aarde en haar Volken" ongetwijfeld telt, terug te roepen de gedachte +aan Tosari en omstreken en den landgenoot in patria, nu het toerisme +over de geheele wereld als het ware hand over hand toeneemt en ook +de Nederlanders daarin niet achterblijven, een klein denkbeeld te +geven van het wondervolle Tenggergebied, zoo rijk aan mysteries +vooral voor hem, die eerbied heeft voor het grijs verleden van de +zooeven genoemde streken en medevoelt de taal zonder woorden, die +daar gesproken wordt door machtige bergen, die getuigen waren van +het Hindoetijdvak, op Java een tijdvak, dat zich nog eeuwen lang aan +ons zal blijven openbaren in tempels en andere overblijfselen van +voortreffelijke bouwkunst, welke nog steeds de bewondering wekken van +Insulindes bezoekers. Er schijnt zelfs, toen het grootste gedeelte van +het eiland Java reeds geheel bekend was, toch nog lang een sluier van +geheimzinnigheid gehangen te hebben over het Tenggerland, een sluier, +die uit den aard der zaak eveneens de bewoners er van bedekte. + +Althans in 1778 werd van uit Batavia aan den commandant van Pasoeroean +de vraag gesteld, of het waar was, dat op het gebergte Bromo onlangs +nog menschen aan de goden geofferd waren. En zelfs in het jaar 1860, in +onze dagen dus, verzocht een doctor in den "Amsterdamschen Navorscher" +ingelicht te worden omtrent het feit, of er op Java wezenlijk nog +een gebergte met Pythagoristen bevolkt, gelegen was. + +De eerste kennis van het prachtland hebben wij te danken aan de Britten +(1815). + +In 1806 wist men evenmin iets van een krater Bromo als van den +algemeenen naam Tengger. Men had toen nog zóó weinig kennis van +Oost-Java, dat in allen ernst beweerd werd, dat door een brandenden +berg op Bali alle koffieboomen in Pasoeroean verzengd waren geworden. + +De Javasche courant van 1829 verhaalde ons het eerst iets over het +meergenoemde gebied. De latere litteratuur is mager. De reizigers +kwamen, zagen en gingen. Een koude neus was genoeg. En toch, als men +van uit het sanatorium Tosari als een leeuwerik op een zode op uitkijk +staat, dan ziet men van alle zijden een gebergte, waarvan elk deel zijn +legende heeft, ruggen, ravijnen, bronnen, steenen en bosschen en de +dorpen zichtbaar naar alle windstreken zijn bewoond door het overschot +van een stam, die drie eeuwen opwaarts tellen kan, 10 ŕ 13 geslachten. + +Hoe men naar Tosari komt? Van Pasoeroean tot Poespo per as, dan te +paard of in een tandoe (draagstoel) binnen eenige uren van de hitte +in de kou, uit de dichte in de ijle luchtlagen. + +Vooraf een blik op de bewoners van die hooge oorden. + +Die zwart geblakerde gespierde kerels met vodden voor broek, specie van +hoofddoek, met om zoo te zeggen kattenpooten en tijgerklauwen waarmede +zij de steile hellingen opklimmen, onvermoeid, immer kakelzuchtig +en vertellend op weg, die lieden dan zijn het eenig overgebleven +gedeelte van de oorspronkelijke polynesische inheemsche bewoners van +Oud-Java. Zij hebben een eigen tijdrekening, eigen namen voor dagen, +weken, maanden en jaren, eigen goden, eigen woon- en bouworde, eigen +zeden en gewoonten. + +De groote, onzichtbare wereldkracht, die zich openbaart in vuur en +rookwolken opwellend uit het hart der aarde door den grooten krater +van den Tengger, die kracht, dat vuur, die krater is Bromo, een +voorstelling van de scheppende en vernielende kracht, Bromo en Siva. + +Dat machtige, onbegrijpelijke wezen, dat zich enkel openbaart door +vuur en rook, wordt jaarlijks bevredigd door offeranden. + +Straks komen wij op de daaraan verbonden plechtigheid terug. De eerste +lieden, door wie de Tengger ten minste eenigszins in exploitatie +kwam, waren de commandanten van Pasoeroean. Kleine potentaatjes, +wel nederig in titel en rang (vaandrig, luitenant), maar met meer +gezag bekleed dan tegenwoordig de generaals. + +Reeds ruim een eeuw geleden schijnt een dier commandanten te +hebben opgemerkt, dat de aardappelen, de uien, de kool en andere +"vaderlandsche" groenten uitstekend gedijden in een klimaat op een +hoogte van zes duizend voet. + +Men kan aannemen, dat de eerste kool- en andere moesgroententuinen +daar zijn aangelegd tusschen de jaren 1743 en 1751, want in dien tijd +begon men een dergelijken aanleg te Buitenzorg, Tjipanas en Soerakarta, +in West- en Midden Java dus. + +De vaandrig Adriaan van Rijck deed het eerst in den Tengger een +"berghuis" bouwen en stelde er een Europeeschen tuinier aan, namelijk +een Duitscher, die koolzaad aan de bevolking uitreikte, om te zaaien, +edoch de Tenggertaal nog niet verstond. + +Toen nu de bergmenschen wilden weten, wat er van het uitgereikte zaad +zoude opkomen, verstond onze Schulze--het kan ook Herr Meijer geweest +zijn--hem niet, en zich boos makende over hunne domheid, schold hij +hen uit voor koebeest. En de Tenggerees, meenende dat dit de naam +was van de plant, noemde sedert de kool koebis, zooals heden nog. + +De Commissaris-generaal Nederburgh met gevolg, in 1798 te Pasoeroean +zijnde, wenschte ook de kooltuinen van Tengger te zien. + +Er werden toen verkenners uitgezonden, die evenwel den weg te +gevaarlijk vonden, zoodat een bezoek achterwege bleef. + +In 1820 maakte de Resident van Besoeki, Van IJseldijk, een tocht naar +de dessa (dorp) Ngadisari, midden in het Tenggergebergte gelegen, +en de Gouverneur-Generaal van der Capellen besteeg de Noordzijde van +het hoogland in 1822 en beklom den Bromo. + +Sedert 1825 is de passage van en naar den krater zeer algemeen +geworden. Wat vroeger een geduchte onderneming scheen, werd later +een gewone zaak, weinig vermeldingswaardig althans, beschouwd uit +het oogpunt van te overwinnen moeilijkheden. + +Sinds tal van jaren is de naam van den Tengger onafscheidelijk +verbonden aan het aldaar gelegen Sanatorium Tosari, een inrichting +die, destijds klein opgezet, langzamerhand de uitbreiding kreeg welke +het gezondheidsoord thans maakt tot een verblijf, dat met glans de +vergelijking doorstaan kan met zusterinstellingen in de tropische +landen, getuige de lofspraak van de talrijke vreemdelingen uit alle +landen der wereld, die deze kolonie bezoeken en steeds vol geestdrift +over haar spreken. + +Laten wij, alvorens het Sanatorium nader te bezien, een en ander +vertellen van de reis daarheen en deze aanvangen te Pasoeroean aan +het station der Staatsspoorwegen Dit is van uit Soerabaia reeds om +negen uur in den ochtend per sneltrein te bereiken. De agent van +het etablissement is steeds aan het station aanwezig en zorgt geheel +kosteloos voor goede karretjes met flinke bespanning. + +Van af eerstgenoemde plaats tot Poespo, het 2500 voet hoog gelegen +acclimatisatie-station van Tosari, gaat de reis geheel per as en biedt, +ten minste tot Passerpan, alwaar men bij den agent van het Sanatorium +van karretjes verwisselt, voor iemand eenigszins op Java bekend, +zeer weinig mooie natuurgezichten aan. + +Anders wordt het evenwel, als een drietal stevige bergpaardjes, voor +het voertuig gespannen, den reiziger in matigen draf langs een zwaar +stijgenden weg naar boven trekken. + +Al nader en nader komt het hooge land, en steeds duidelijker doemen +voor het oog op de verschillende bergruggen, hier en daar scherpgerand, +soms roodachtig van kleur; de opklimmende bergweg slingert zich door +dessa's, waar de woningen der Inlanders reeds een anderen bouwtrant +vertoonen dan in de vlakte--veel minder open, om meer tegen de koude +beschut te zijn; en na een rit van ruim twee uren is Poespo bereikt. + +Reeds op weg daarheen kan men van tijd tot tijd, wanneer het +uitzicht niet belemmerd wordt door hooge bamboegewassen, een blik +slaan op de vlakte van Pasoeroean en Bangil, die schijnt weg te +zinken naarmate men stijgt. Uit deze vlakte, waarin de uitgestrekte +met suikerriet beplante velden, naar gelang van den ouderdom van het +gewas, genuanceerde plekken vormen die door meer of mindere belichting +zich duidelijk afteekenen, ziet men telkens als slanke witte zuilen +de hooge schoorsteenen van de suikerondernemingen oprijzen naar mate +de zon de nevelen optrekt; ziet men eindelijk de glinsterende zee, +omzoomd door het schuim der branding. + +Te Poespo gebruiken de gasten in den regel de lunch die er uitstekend +is ingericht. Van daar uit is de weg door het oerbosch gekapt, en +kronkelt zigzagsgewijze naar boven. + +De reis moet nu te paard vervolgd worden, of wel per tandoe +(draagstoel). + +Het landschap wordt grootscher. Wel is waar is het pad, dooreen +genomen, aan beide zijden zwaar begroeid, maar hier en daar bij een +open plek kunnen wij een blik slaan in de diepe ravijnen, die als +het ware tegen ons aandonkeren, zwijgend en somber. + +Er gaat een geheimzinnige bekoring uit van het woud, een bekoring, +waaraan men zich niet kan onttrekken. In verschillende toonaarden +hoort men de bergstroomen, die klaterend van de rotsen komen; en +het ruischen der tjemaraboomen (Indische dennen), paart zich aan het +geluid van den specht, die hier veelvuldig voorkomt. + +En aldoor klautert het stevige bergpaardje voort, met rustige zekerheid +immer hooger en hooger. + +De berglucht heeft op uw aangezicht een scherp prikkelenden invloed, +die het vel doet barsten en aan het uiterste puntje van uw neus een +kalkoenachtig aanzien geeft. + +Ge voelt u opgewekt en krijgt zelfs neiging een gesprek aan te knoopen +met den Tenggerees, die u begeleidt en kalm achter uw paard aanstapt. + +De natuur, nog altijd tropisch natuurlijk, wordt gaandeweg veel minder +specifiek Indisch. + +Hooger en hooger klimt ge, tot het snuiven van het paard wijst op +vermoeidheid en de geleider het beest plotseling bij den teugel +vattend, u verzoekt om af te stijgen, ten einde het dier op adem te +laten komen. Een goede gelegenheid om even een blik achterwaarts te +werpen. Veel is echter van den afgelegden weg niet te zien, verloren +als deze ligt in de ravijnen, waar wij langs reden. + +Maar daar vóór ons, van tijd tot tijd zich verliezend in de vale +wolkenmassa, die tegen de bergwanden blijft hangen en dieper in de +afgronden zinkt, zoodat de zon niet meer bij machte is daarin door +te dringen en ze op te lossen, daar vóór ons strekt zich het bergpad +uit in grillige lijnen, omzoomd door slanke boomvarens, bepareld met +dauwdruppels, en wordt het geboomte ijler, de vegetatie minder krachtig +doch daarentegen fijner dan in de vlakte. Het groen is frisscher en +komt levendiger uit tegen den blauwen hemel, die boven ons koepelt +en aan den horizon samensmelt met de bergtoppen, die met donkergroen +fluweel behangen lijken. + +Nu maar weer te paard gestegen. Een rit van een groot half uur nog +brengt u, door de kampong van dien naam, tot voor het sanatorium +Tosari, dat wij dus van uit Poespo in ongeveer twee uren bereiken. Wij +zijn thans op zes duizend voet boven de oppervlakte der zee, en +zullen, alvorens de omgeving nader te beschrijven, eerst nog in het +kort spreken over vervlogen tijden, over den Tengger van weleer. + +Betrekkelijk lang geleden schijnt men reeds tot de wetenschap te zijn +geraakt, dat het droge, versterkende klimaat aldaar te verkiezen was +boven elk ander verblijf op Java, en reeds in 1840 verleende de van +gouvernementswege in de dessa Ngadisari gebouwde pasangrahan (primitief +logement voor inspecteerende en doortrekkende ambtenaren) gastvrijheid +aan lieden, die daar herstel van gezondheid zochten. Geriefelijk +schijnt evenwel het berghotel niet ingericht te zijn geweest. + +Een bezoeker in 1844 schrijft onder meer: "Ik vond het er tochtig +en berookt, en de bouworde liet voor lui uit de vlakte ten minste +tamelijk veel te wenschen over, van wege de luchtigheid." Ook de +voeding daar schijnt onvoldoende geweest te zijn. Alleen op zon- +en feestdagen een ei; water, eerste soort, plenty. + +In 1861 was de hotelhouder een oud militair, die uit vrees voor +paardrijden zes en dertig palen te voet kwam loopen (ongeveer 12 uur +gaans). Hij verkocht bier en jenever, maar geen wijn of port, want +zulke "fijne kost" was te duur, en wat logeergasten betreft liep het +niet druk. + +'s Mans uitwendig gevoel ging van lekker koud tot stekelig warm; +met "geleerdheid" hield hij zich niet op, want toen men hem naar een +thermometer vroeg, wist hij niet of dit een dier of een plant was. Hij +droeg een bril van wege "de ziltigheid van de lucht". + +De gastvrijheid schijnt er met de jaren niet veel beter op te zijn +geworden. Een logé schreef daaromtrent in Maart 1871: "Ik ben tien +dagen te Ngadisari geweest als in arrest. Tien dagen lang regen. Voor +geen geld, voor geen bidden is hier iets te krijgen. Ik ben half +doodgevroren en uitgehongerd naar beneden gevlucht." + +Wel zijn de tijden in den Tengger veranderd! + +Thans is daar verrezen een complex van gebouwen, hoog opgetrokken +van hout, te zamen vormend het Sanatorium Tosari, en bestaande uit +villa's voorzien van ruime, goed geventileerde kamers, met groote +voor- en achtergalerij en serres, uitzicht gevend op de schoonste +gedeelten van het gebergte, beschut gelegen te midden van fraai +aangelegd wandelterrein en europeesche bloemenpracht. + +Recreatie-, biljart-, lees- en eetzalen zijn keurig in orde, men is +in de gelegenheid op daarvoor ingerichte terreinen tennis en croquet +te spelen; kegel- en schietbaan voldoen aan de strengste eischen, +de tafel is overvloedig en goed verzorgd. Zeer terecht geeft men hier +boven niet de bekende Indische rijsttafel, maar laat de gasten smullen +van de versche aardappelen en groenten, op eigen terrein verbouwd. Het +is er in één woord up-to-date; daarvoor zorgt de geneesheer-directeur +Dr. H. J. van Barmen 't Loo, arts, die er steeds op uit is, zijn +logé's in ieder opzicht tegemoet te komen. + +En die taak is niet gemakkelijk, nu ook hier te lande het europeesche +leven hand over hand toeneemt, de behoeften dagelijks grooter worden, +de snelle gemeenschap met het moederland meer dan vroeger toeristen +aanbrengt, die vergelijkingen maken met zusterinstellingen in niet +tropische landen en daarbij vergeten de betrekkelijk geringe middelen, +die hier ten dienste staan. De bekende professor Dr. Robert Koch +stelde te Tosari een wetenschappelijk malaria-onderzoek in en vond +het klimaat hoogst aanbevelenswaardig, absoluut vrij van malaria. + +Prévenir vaut mieux que guérir. Niet alleen zieke personen vertoeven +daar, maar sinds jaren is het als het ware mode geworden, geregeld +naar Tosari te trekken, en vele families uit de vlakte behooren er in +de warme maanden Augustus, September, October tot de vaste gasten; +het hoofd van het gezin komt, als zijn werkkring zulks toelaat, van +tijd tot tijd eens over; menigeen doet er nieuw levensbloed op voor +den zwaren arbeid die hem beneden wacht. Doordat Tosari telefonisch +verbonden is met Pasoeroean--Soerabaia is trouwens van daar in een +paar uren per spoor te bereiken--kunnen handelslui ook hier geregeld +in verbinding blijven met hunne zaken. + +Onder de vorstelijke personen, die Tosari met een bezoek vereerden, +noemen wij in de eerste plaats Prins Hendrik der Nederlanden, toen +hij in 1837 met de _Bellona_ in deze gewesten kwam. + +Ook de koning van Siam, Prins Lodewijk van Savoye, hertog der +Abruzzen, dezelfde die onlangs den Ruwenzori, besteeg, de Prins +van Reus, kleinzoon van wijlen Prinses Sophia der Nederlanden, +Kroonprins Ruprecht van Beieren, vertoefden er dagen lang, om de +goddelijke omstreken te leeren kennen. En welk persoon van gewicht, +zoowel in het particuliere als in het ambtelijke, kent niet Java's +Paradijs uit eigen aanschouwing? + +Hier schreef Couperus zijn "Stille Kracht", Borel "Een Droom", hier +hield de Minister van Sport uit patria, de heer C. A. A. Dudok de +Wit, ambtshalve een inspectie over de geheele inrichting en sprak er +onomwonden zijn volle tevredenheid over uit. + +Onder den indruk van de machtige natuur schijnen hier zelfs deftige +lieden uit hun plooi te komen, te oordeelen naar de indrukken, +gedurende hun verblijf in het etablissement vastgelegd in een register. + +Een bekend hoofdofficier, een vechtsabel, laat zich daarin uit als +volgt: "Een best bivak." Een collega van de Marine hoopt er eenmaal +"voor goed zijn anker te laten vallen", een rechterlijk ambtenaar +oordeelt: "Oost-West, thuis best. Tosari thuis," en een grijs +koopvaardijkapitein, die kort en bondig neerschrijft: "Alles in orde +(R.)" wekt, wat zijn letterkundige ontwikkeling betreft, de geestdrift +op van een aantal adelborsten, die onder 's mans gekrabbel met groote +letters neerschrijven: "Drie hoera's voor de R." + +De humor ontbreekt er dus ook niet. Jammer is het zeer zeker, dat, +nu men hier te lande zoo in het teeken van bezuiniging staat, de +regeering er toe overging om de geldelijke subsidie in te trekken, +die sinds jaren aan het Sanatorium werd verleend in verband met de +plaatsen, die er moesten worden opengehouden voor zieke ambtenaren +eerste klasse en officieren. + +Was evenwel het toekennen van subsidies aan sanatoria, vroeg "De +Locomotief", wel een geldelijk offer, dat de regeering plengde ten +behoeve van hare dienaren? Wij zijn in staat om een recent geval mede +te deelen, waaruit blijkt dat het geld, aan bovenbedoelde subsidies +besteed, zijn rente wel opbracht. + +De heer X, ambtenaar lijdende aan een tropische leverkwaal, verzocht, +toen de behandelende geneesheer evacuatie naar Holland noodig achtte, +een proef te nemen met Tosari, omdat het hem geldelijk niet gelegen +kwam met buitenlandsch verlof te gaan. + +De patiënt herstelde, dank zij het uitnemende klimaat, gelijk in 90 +procent van deze ziektegevallen te Tosari behandeld, plaats vond. + +Evacuatie naar Europa werd dus voorkomen, en dit herstel bespaarde +aan den lande ruim negen duizend twee honderd gulden (passage heen en +terug naar Holland, benevens verlofstractement), ongeveer het bedrag +dat door de regeering aan subsidie voor alle ambtenaren gedurende +een geheel jaar aan genoemd herstellingsoord werd verleend. + + + +Bezien wij thans de omgeving van het Sanatorium eens meer van nabij, +om tevens op te gaan naar den ouden Bromo, Tosari's wachter. + +Het is laat geworden gisteren avond. Bouwmeester met zijn wakker +troepje voerde in de recreatiezaal "Voerman Henschel" op, en na +afloop van de voorstelling is menigeen onder het genot van een glas +wijn nog wat blijven napraten. + +Om vijf uur in den ochtend zouden de paarden voorkomen. + +Doel van den tocht: Zandzee, met Bromo. + +Daar recht vooruit slingert het pad langs ravijnen en berghellingen +tot op den eigenlijken bergkam, die hier ruim zes duizend voet hoog +is. Zie thans ver voor u uit in de diepte, als de morgennevelen +genoegzame vensters in het hemelsch gordijn openlaten. + +Wat ge dan ziet? Een lappendeken van groen, geel, met een floers, +een waas bedekt; bovenaan een horizontaal vlak, van links naar +rechts helder schitterend, soms zwarte of witte stipjes. Dáárboven +een ongelijke horizontale streep, naar boven weder een helderen rand. + +Die heldere, horizontale baan is de zee, die ongelijke horizontale +streep is Madoera, het eiland waar ge over heen ziet. + +Die zigzagsgewijze grauwe baan links, aan de linkerzijde van +Madoera, is de hoek van Grissee, en daarboven ziet ge flauw drie +trapsgewijze, lange horizontale banen aaneen. Dat zijn de zoogenaamde +doodkisten, aldus genoemd omdat die drie platte lange kalkheuvels +er op gelijken. Daar ziet ge over geheel het "suikerparadijs" van +Soerabaia, Bangil en Pasoeroean heen. En het koffieparadijs? Dat is +achter u gelegen. + +Daar ziet ge nu een gebied, waar twee millioen menschen leven, werken +en zwoegen voor handel en nijverheid, millioenen schats produceeren, +een land waar vrede en welvaart heerscht door arbeid. + +We gaan verder oostwaarts op, eerst een tijd lang over den hoogen +noordelijken bergwand, langs een pad van zand, door den Bromo tot +hierheen uitgeworpen op zes ŕ acht palen afstand. + +Rondom u in alle geulen en hoeken, langs alle hellingen, op alle +ruggen, houden zich onzichtbare wezens op, die u begluren, begeleiden +en bespieden. + +Vrees evenwel niet! De geleider, Tenggerees, is de ware gids op +dit pad, de vertrouweling der goden. Zie hem gedurig rondom zich +heen kijken. Dit is de gewoonte der bergbewoners. Zijn er meerderen +bijeen, gewis kakelen ze den ganschen weg over. Ge gelooft niet aan +de onzichtbare wezens? Welaan, gelooft ge dan aan de u omgevende +lucht, die in het benedenland zes en dertig duizend ponden zwaar op +uw lichaam drukt, zonder dat ge iets voelt of ziet, en die hier in de +hoogte aanmerkelijk lichter maar ook onzichtbaar is. Dat is ook een +onzichtbaar wezen, en ge gelooft er aan, omdat de wetenschap het leert. + +Sta een oogenblik stil, zoo mogelijk alleen, op een rustig +plekje. Hoort ge dat geruisch? Lispelend, glijdend, strijkend, als +een zijden gewaad over een marmeren vloer, als het gemurmel van een +verwijderd beekje. De taal der luchtgoden! Daar hoort ge op eens een +uitbarstend geloei, als van een kudde vee in de verre weide, een gebrul +met rollende tonen, gesis en gekraak, gefluit en dan weer een rollenden +donder. Ge staat stil, ziet rondom u, niets dan ruggen en kruinen +met gras en struikgewas. Wat was dat, man? Bromo-koelo, noehoen! + +Hoort ge! de goden zijn te gast in den grooten kelder, die verre, +diep onder ons gelegen, reikt tot in het hart der aarde. Zoo wij nu +straks den Lamongan in het oosten, den Smeroe in het zuiden zien, +zullen zij waarschijnlijk niet rooken. + +De goden bezoeken hunne zetels bij beurten, liggen bij beurten rondom +een disch aan; bij beurten rooken de hooge schoorsteenen. + +Eindelijk zien wij vooruit, in den wit-grauwen bergwand, een uitgekapte +poort; opening, waardoor men naar het daarbuiten gelegene kan zien. + +Men blikt in een oneindige diepte, op een warrelende, schitterend witte +dampmassa, een gezicht, dat het gemoed beklemt tot hartkloppens toe. + +Wij staan aan den Moenggal, 7574 voet boven de zee. Treft men het +juist dat over de breede diepte wolkenmassa's hangen, dan gevoelt ge u +verlegen en eenigszins bevreesd om in de schijnbaar eindelooze diepte +af te dalen langs een zigzagpad, dat in den bergwand uitgehouwen +en over een afstand van wellicht niet meer dan honderd voet zeven +honderd en veertig voet daalt als de wenteltrap in een toren. + +De Moenggalpas is een uitkapping in den kraterrand aan de +noordwest-zijde, een bergportaal van het groote paleis der +Tenggergoden. Doe als de u begeleidende Tenggerees. Leg een paar +duiten in een der gaten, breng dus uwe offerande aan den alhier +geposteerden onzichtbaren portier, en ge kunt welgemoed verder gaan, +al kunt ge geen twintig voet diepte, geen tien schreden naar beneden +vooruit zien door het schitterend, warrelend ijle wolkenfloers. + +De goden hebben hunne gordijnen dicht geschoven totdat de hemelgeesten +ze omhoog zullen trekken. + +Doch bezoekt ge, van Tosari uit, in de maanden Juni tot Augustus dit +portaal van den Bromo, ga dan om half negen 's morgens op weg. Dan komt +ge ongeveer half elf aan den Moenggalpas, vindt het zwerk weinig in +wolken gehuld en aanschouwt er de volle heldere hemel van het bergland. + +Zie voor u neder in de diepte. Ge staat bij de planken hut, daar +geplaatst door het Sanatorium. Daar beneden is een vale, grijze, +schijnbaar doorploegde vlakte, doodsch, naakt, kaal. + +Noch vogel, noch insect, noch vlinder, noch mensch, noch dier ziet +ge ergens. Zeldzaam dwalen verwilderde paarden in dit kraterdal. Zoo +ze er zijn, als ge op den kraterwand bij Moenggal staat, gewis zoudt +ge ze voor mieren aanzien, want afstand en hoogte zijn groot. + +Wij dalen langzaam neder in de kratervlakte, meer dan twintig +duizend voet breed of ruim een uur gaans, tamelijk waterpas en alles +zandbodem. Klompen, schijnbaar van steen en lava, verkoolde poreuze +massa's als uit steenovens, wijzen den weg en zijn de levenlooze +begeleiders op ons pad door de Zandzee. + +Daar vóór ons rijst somber en dreigend de Bromo, die tot zevenhonderd +voet boven de zandvlakte zich verheft, één aschhoop zonder een enkel +grasscheutje of sprietje. Een deel van zijn noordoostelijken voet hangt +samen met den Batok, dat broodsuikervormig geribt bergje, 926 voet hoog +en waarvan de smaragdgroene voet verdwijnt in den vaalgrijzen bodem. De +sedert lang uitgedoofde en de nog werkende krater willen nog niet van +elkander scheiden, houden elkander vast aan de zoomen van hun kleed. + +Maar dat kleed is bij den Batok groen als fluweel, door den verren +afstand van de tjemaraboomen; bij den Bromo is het een treurig woest, +doodsch, naakt en kaal gewaad. + +En als dan de Bromo in werking is, dan ziet men vuur en rook +en vlammen en warrelende kolommen opstijgen uit den vuurmuil van +vijftien honderd voet diameter; men ziet de schijnbaar als vuurvonken +opgeworpen lavabrokken in bogen neervallen; men hoort het geraas en +gerommel opkomen uit de diepten van het hart der aarde en de omgeving +sidderen onder de machtige mokerslagen van den god Vulcaan, die met +zijn trawanten daar den vuurhaard stookt. + +Doorleef het nog eens in uwe herinnering, gij die het ook gevoeld en +ondervonden hebt; mededeeling door woorden aan anderen is ondoenlijk. + +Een koude wind komt opzetten, de wolken van Tosari hullen alles in +een sluier, geheimzinnig en zwaar: langzaam verlaten wij de plek, +waar de natuur haar wonderen wrocht. De Bromo is reeds onzichtbaar, +de doodsche vlakte ligt daar vaalgrauw in indrukwekkende majesteit, en +in galop voeren de paarden ons door de Zandzee wederom den Moenggalpas +op en terug naar het Sanatorium. + +Daar liggen de golvende bergkammen en de ravijnen, daar blinken de +prachtige dessa's en in de verte schemert de vlakte en de zee. En +ziet! rijst daar niet in het allerverste Westen aan den lichten +horizon Ardjoeno's goddelijk lichaam in maagdelijk blauw omhoog, met +een blinkende glorie van witte, pure wolken om zijn statig hoofd? [1] + +Heerscht in gewone tijden een doodsche stilte in en om de Zandzee, +anders is het wanneer het Bromo-offerfeest zal worden gevierd. + +Op de nauwe bergpaden, die naar den Moenggalpas voeren, verdringt zich +dan de bont uitgedoste bevolking, gedeeltelijk gezeten op stevige +bergpaardjes met rinkelende bellen behangen, op weg naar den ouden +Wachter. + +Reeds dagen te voren verzamelen zich de Tengger-bewoners in de Zandzee +en slaan daar een tijdelijke woning op, zoodat die zandvlakte een +kermisplaats zonder tenten gelijkt. Bij het ochtendgloren wordt dan de +aschkegel bestegen door duizenden lieden, voorafgegaan door priesters, +dragende offers bestaande uit rijst, klappers en pisang. + +Ten opzichte van het brengen van levende offers zijn de tijden veel +veranderd. In de 18e eeuw werd eenmaal per jaar een jonge maagd, bij +het bergfeest, in den krater geworpen. Later, instede van de maagd, +een stokoude vrouw reeds met één voet in het graf. Eindelijk werden, +en maar gelukkig, dieren in plaats van menschen geofferd, en ook deze +hoe langer hoe minder groot en kostbaar. Van een koe kwam men tot een +kip. Schrijver dezes woonde het bij, dat men zelfs den kratergeest de +kip niet meer gunde; althans het beest werd, zorgvuldig aan een touwtje +gebonden, neergelaten en haastig weer opgehaald uit den vuurmuil. + +Andere tijden, andere zeden! + + + +Schier onhoorbaar is de stilte van den nacht gekomen over het +wondervolle Tenggerland. In de helder verlichte zalen van het +Sanatorium vermaakt men zich met spel en opgewekt discours, en naar +buiten getreden, werpen wij een blik in de richting van het lage land +in de vlakte, zes duizend voet beneden ons. + +Als een reusachtig mysterie donkert de omgeving tegen ons aan, +diep en zwaar. Hier en daar blinken lichten op uit de velden; één +plek komt helder uit, vermoedelijk een boschbrand. Daar in de verte +wordt van tijd tot tijd zichtbaar het vuur van Zwaantjes-droogte, +een lichttoren van de vierde orde. + +Als een reusachtig oog blikt het licht over het water. Het schijnt +ook opwaarts te zien, als een symbool van hoop en vertrouwen. + +Men voelt zich hier verheven boven het klein gedoe der wereld, +zwoegende beneden ons; de bergen stemmen tot weemoed en ernst, +maken den mensch beter, geschikter om te volvoeren de plichten, +die hem opgelegd zijn, de plichten waaraan wij ons niet kunnen +onttrekken zonder te kort te schieten in 't geen wij der gemeenschap +verschuldigd zijn. + + + Blitar, 1907. + + + +AANTEEKENING + + +[1] Borel, "Een Droom." + + + + + + + + Uitstapje naar Kopenhagen. + + + +Wie de deensche hoofdstad gaat bezoeken, richte het zóó in, dat hij +bij nacht of ten minste bij avond de haven binnenvaart, want al is +de ligging van Kopenhagen uit een schoonheidsoogpunt te vergelijken +met die van Napels, Lissabon, Stockholm en Konstantinopel en dus +ook bij dag interessant en mooi, de nachtelijke binnenvaart is +onvergetelijk. De door de zee omspoelde stad heeft vóór alles het +karakter van een vesting, maar van een moderne vesting, welker wallen +ver buiten liggen in de zee als schier onneembare forten, in een +krans den Sond omgevend en dien naar het Zuiden en Oosten beschuttend. + +De binnenkomende stoomboot gaat er tusschen door, en van alle forten +ziet men in het nachtelijke duister de schijnwerpers stralen, +zoodat door fonkelende stralenbundels geëffend, de weg open ligt +door de tallooze voor anker liggende schepen, de werven en de +dag en nacht werkende baggermachines. De haven getuigt van een +druk handelsleven. De oude vesting Driekronen, op welker wallen de +kanonnen staan als wachters der stad, is de grens tusschen de buiten- +en de binnenhaven. In de eerste gaan de schepen voor anker, die de +Oostzeehavens bezoeken, in de laatste liggen de toeristenschepen, +de pleiziervaartuigen en de kleine vaartuigen, door het land in het +Westen en door een eiland in het Oosten voor wind en golfslag beschut. + +De zee is de toonaangeefster in het kopenhaagsche leven. Slechts in +een zeestad vindt men zulke kolossale handelshuizen als hier in het +centrum der stad; slechts daar komt zulk een overvloed van producten +der zee ter markt en is zoo'n levendigheid op de kanalen en in de +grachten. Op de groote verkeerswegen, die van het station uit naar +alle richtingen loopen is het een woeligheid zonder weerga, vooral +op de zoogenaamde Ströget, een reeks van straten met aangrenzende +pleinen, waar het kopenhaagsche leven zich concentreert. + +De straten zijn niet breed en vertoonen moderne hooge huizen, terwijl +vooral aan de mooie pleinen gebouwen uit vroegere eeuwen staan. Naast +den stroom van voetgangers, die deze Frederiksgade, Bredgade en de +andere straten, die de Ströget vormen, vult, ziet men alle soorten +van voertuigen, cabs, met en zonder taxameter, hooge trams met twee +étages, omnibussen, landauers en een massa fietsen, welk vervoermiddel +bijna nergens zoo algemeen is als in Kopenhagen. Het drukste punt is +de Kongens Nytorv of Konings Nieuwmarkt en verder is ook de Amagertorv +zeer levendig en overal zijn aan de straten en op de pleinen de café's +in de open lucht. + +Bij de Amagermarkt verrijst de ruďne van het Christiansborger slot, +dat in 1884 een prooi der vlammen werd en niet weer werd opgebouwd. Het +is een stuk deensche geschiedenis, want Christiansborg is het oude +deensche koningsslot en de door het vuur geblakerde muren omsloten +eens een der schoonste kasteelen van Europa. Thans is de Amalienborg, +in hollandsche renaissance opgetrokken, zetel van de koninklijke +familie. Het plein is van een uiterst deftig en oud aanzien met de vier +in gelijken stijl gebouwde paleizen en daartegenover de Frederikskerk +met zijn goudgestreepten koepel. Wat een onderscheid met de Kongens +Nytorv, waar alles modern is, hotels, winkels en café's. + +Maar die tegenstelling treft telkens in Kopenhagen tusschen oude +cultuur en moderne stroomingen. Eerbiedig is de hulde, die in het +Thorwaldsenmuseum aan den grooten beeldhouwer is gebracht en niets +kan soberder en tegelijk indrukwekkender wezen dan het eenvoudige +graf op een plaats binnen de muren van het gebouw, waar geen steen +en geen opschrift van hem getuigt, maar waar hij rust te midden van +de marmeren bewijzen zijner grootheid. + +En hoezeer is de omgeving van Kopenhagen met natuurschoon +gezegend! Dichtbij de stad parken en lanen; in het Oosten het park +van het Rosenberger slot in engelschen stijl met het standbeeld +van den grooten sprookjesdichter Hans Andersen en in het Westen de +Frederiksborgallee met haar honderdjarige boomen. Die omgeving van +Frederiksborg met het park is voor de Kopenhagers wat de Champs Elysées +voor de Parijzenaars, de Prater voor de Weeners en de Tiergarten voor +de Berlijners is. Maar er is hier een concurrent, dat is Tivoli, +het wereldberoemde Tivoli, een volmaakter Dresdener Vogelwiese en +Berlijnsche Hasenheide, waar acrobaten en dierentemmers en goochelaars +en pantomimes, vroolijke muziek oostersche bazars en wat niet al, +avond aan avond de scharen amuseeren, vooral de vreemdelingen, waar +Kopenhagen in den zomer van krioelt. + +En dan is er de Sond, dat paradijs der Denen. Men wordt er aan +Hamlet herinnerd, en in het park van Marienlyst wordt u zijn graf +vertoond. Maar dat is sage, en er zijn herinneringen aan het echte +verleden. Helsingör, thans een klein, stil plaatsje met zindelijke +straten, was eenmaal, toen de beide oevers van den Sond nog aan +Denemarken behoorden en het slot Kronborg als een wachtpost voor het +rijk en de Oostzee lag, een veelbegeerde stad, waar het volkerenverkeer +levendig was. Nu glijden de schepen, die door den Sond varen, lans +Kronsborg en Helsingör en zien langs de kust van Seeland villa's +en landhuizen in lange rijen, en stadjes en dorpen liggen tegen een +achtergrond van groote bosschen. + +Bij Rungsted heeft men slechts over den weg te gaan, om in het mooiste +beukenwoud te komen, waarna de villa's zich weer aaneensluiten tot +de stad Vedback. + +De strandweg van Skadsborg naar Kopenhagen gelijkt een straat van +villa's; kleine, sierlijke landhuisjes ziet men er naast prachtige +kasteelen en hier en daar nog een eenvoudige vischershut. Om alles is +geslagen de heerlijke band van bosch en zee en lachende tuinen. Hoog +boven de vele concurrenten ligt Klampenborg, het bekende zeebad, +waar de hôtels tusschen palmen staan en men broeikassen en terrassen +ziet op de hoogte. + +Mijlen ver strekt zich achter de bebouwde strook de Dierentuin uit +als een schitterend mooi park in de schilderachtige omgeving van +Denemarkens hoofdstad. + +Tivoli heeft in de eerste week van October zijn +automobielententoonstelling gehad. Het automobilisme heeft in het +laatste jaar groote vorderingen in Kopenhagen gemaakt, ofschoon de +ligging der stad niet juist bevorderlijk is voor de ontwikkeling der +tuftufsport. Toch snorren thans veel prachtige wagens door de stad. + +De weinige motordroschke's die het vorige jaar reden, en van +een voorhistorisch model waren, zijn verdrongen door een groot +getal kostelijk er uitziende, splinternieuwe opvolgers, waaraan +niets lachwekkends is dan de bestuurder op den bok, in zijn oude +koetsierspak met den witten hoogen hoed op; en het is ook maar alleen +'s mans kleedij, want hij verstaat zijn werk reeds uitstekend. + +De tegenzin, die hier als overal bij de menschen en vooral bij de +paarden bestond, is bij beide reeds lang vervangen door een redelijker +beschouwing, en men heeft zich met het nieuwe vehikel verzoend. + +Maar één ding is jammer. Met al te groote gestrengheid handhaaft de +Deensche justitie bepalingen, die een ernstige belemmering zijn voor +het automobilisme op het eiland Seeland. Strandvejen, de weg van +Kopenhagen naar Klampenborg langs den Sond, een der meest geliefde +wegen, de toegang tot de schoonste deelen van het eiland, en de weg +naar de badplaatsen langs de kust, is voor de auto's verboden. Het is +er dikwijls druk, en de weg is niet breed, maar het is er niet zoo druk +en zoo smal dat het verbod er door verklaard wordt. Dit verbod is te +gekker, als men weet, dat in de zeer smalle, geasfalteerde stratenreeks +van het raadhuisplein naar het Nytorv, het bij den Kopenhagenaar sedert +eeuwen geliefde "ströget", autoverkeer wel toegelaten is. En toch +is het er in de middaguren zoo druk dat men moeite heeft er te voet +vooruit te komen. Maar door die menschenmenigte tuffen automobielen, +men begrijpt niet hoe, en doen niemand kwaad; wielrijden is er echter +verboden, en daar ook alleen in de heele stad. + +Deze tegenstelling is wel zonderling, en de politie-directeur van +Kopenhagen, die vroeger een streng heer was tegenover auto's, heeft +zich dan ook met een uitvoerig gemotiveerd verzoek tot den minister +gewend, om het verbod, wat het Kopenhaagsche gedeelte van Strandvejen +aangaat, op te heffen. Hij wees daarbij op het onbillijke, om zonder +voldoenden grond de zoover weg wonende en talrijke bewoners van dat +stadsdeel te beletten de autodroschkes te gebruiken, en hun huizen +onbereikbaar te maken voor de motorvrachtwagens, die hier hoe langer +hoe meer in gebruik komen. Maar de minister heeft zonder opgaaf van +redenen geantwoord, dat hij geen reden had om hierin verandering +te brengen. + +Of het gemeentebestuur erin zal slagen, ten slotte een middel te +vinden tot openstelling van dien weg voor auto's? + + + + + + + + + + + +End of Project Gutenberg's In en om Java's Paradijs, by A. Koorevaar + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK IN EN OM JAVA'S PARADIJS *** + +***** This file should be named 19832-8.txt or 19832-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/9/8/3/19832/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |