diff options
Diffstat (limited to '19720-8.txt')
| -rw-r--r-- | 19720-8.txt | 3548 |
1 files changed, 3548 insertions, 0 deletions
diff --git a/19720-8.txt b/19720-8.txt new file mode 100644 index 0000000..a741b7c --- /dev/null +++ b/19720-8.txt @@ -0,0 +1,3548 @@ +The Project Gutenberg EBook of De zomer in Kaschmir, by F. Michel + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: De zomer in Kaschmir + De Aarde en haar Volken, 1907 + +Author: F. Michel + +Release Date: November 5, 2006 [EBook #19720] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ZOMER IN KASCHMIR *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + + + + + De zomer in Kaschmir. + + Naar het Fransch van Mevr. F. Michel. + + + + +I. + + Van Parijs naar Srinagar.--Van Bombay naar Lahore.--Eerste + toebereidselen.--Per tonga van Rawal Pindi naar Srinagar.--De + bewoners van Kaschmir en hun heerschers.--Terugkeer tot het + nomadenleven. + + +Brengt u den zomer in Kaschmir door? De vraag is niet zoo dwaas, als ze +aan thuiszittende menschen moet schijnen. Ik ken er, die het doen en er +geen spijt van hebben. De "season" is er alleraardigst. Men vindt er +van alles, en dit gelukkige land bezit dalen als in Touraine, bronnen +en beekjes als in Bretagne, boomen en grasvelden als in Engeland, +bergen als in Zwitserland, ruïnen als in Italië, en als nergens in +de genoemde landen de vrijheid, ik bedoel het recht om te gaan en te +komen, naar het u zelf belieft, als koning in uw boot en heer in uw +eigen tent; volkomen naar uw goedvinden de boot aan den wal brengend +of haar losmakend, de tent opslaand of afbrekend, zonder dat eenige +afsluiting, eenig aanplakbord of eenig veldwachter zich met uw doen +en laten bemoeit. Voeg daar nog bij de groote goedkoopheid van het +leven, en alles bij elkaar genomen, is dus zulk een reis oneindig +veel interessanter, hygiënischer en bovendien veel minder kostbaar +dan een verblijf in de een of andere badplaats, die in de mode is. + +Voor wie lust heeft het experiment eens te probeeren, zijn deze +aanteekeningen opgeschreven. Ze hebben geen andere pretensie dan die +eene, dat ze eenige inlichtingen geven, welke men zou kunnen noodig +hebben. Indien er zoo nu en dan enkele indrukken bij worden gegeven, +zal men ze op den koop toe nemen terwille van de inlichtingen. + +Om te beginnen, Srinagar is slechts twintig dagen van Parijs verwijderd +en kan voor minder dan 2000 francs worden bereikt. Laat ik het u +voorrekenen: van Marseille zullen de paketbooten van de Messageries +Maritimes u in veertien dagen en voor 1375 francs naar Bombay +brengen. Van die stad voert de exprestrein, en daarbuiten bestaat +er geen heil in Indië, u in vier-en-zestig uren en vijf-en-twintig +minuten naar Rawal Pindi, waarvoor ge in de eerste klasse bij den +tegenwoordigen koers van de roepij ongeveer 160 francs betaalt. Zoo +vlug mogelijk reizend, kunt ge dan binnen twee dagen te Srinagar +wezen. Een plaats in den postwagen kost 45 roepijen, een particulier +rijtuig 130. + +Als de toerist niet ook den vorigen winter in Indië is geweest, +zal hij goed doen, te zorgen dat hij in de eerste dagen van Maart +te Bombay aankomt. Later zou hij de warmte reeds al te drukkend +vinden. Op zijn weg naar het Noorden zal hij nog tijd hebben, een +bezoek te brengen aan Ahmedabad en zijn moskeeën; aan den berg Aboe en +zijn heiligdommen vol wonderen van geciseleerd marmer; de rose stad +Djaïpoer, van waar een olifant hem naar Amber brengen zal, de oude +verlaten hoofdstad; dan Agra met het groote wonder van den Tadsj Mahal, +zeker het mooiste monument, dat ooit door de liefde voor de dooden is +opgericht; Mathoera, het vaderland van den god Krisjna, met de kaden, +omzoomd door tempels, waar de apen aan de schildpadden in de rivier +de offeranden der pelgrims betwisten; het keizerlijke Delhi, waar de +omgeving, bezaaid met indrukwekkende ruïnen, zoo ver het oog reikt, +denzelfden indruk van grootheid en verlatenheid maakt als die van +Rome; Amritsar, de heilige stad der Sikhs, dat in een vijver de gouden +koepels spiegelt van zijn te hooggeroemden tempel.... tot eindelijk +hij te Lahore aankomt. + +En wat is er daar nog veel te zien! Het mooie museum, de +schilderachtige straten van de stad der inlanders, het fort van Akbar, +de moskee van Aureng Zeb, die van Vazir Khan, geheel bedekt met +prachtige porseleinversieringen; de tuinen van Sjalimar uit den tijd +der Groote Mogols, en aan den overkant der lange schipbrug de tuinen +van Shah Dehra, waar Jehan Guir, bij zijn leven een ongeloovige, +na zijn dood wonderen verricht; verder de tallooze graven, die van +Lahore en omgeving een groote necropool maken en maanden achtereen +doel kunnen wezen van telkens andere avondwandelingen. + +Daar trekt de aandacht het graf van de arme Anarkali, wier naam +beteekent Granaatknop en die, naar men zegt, levend begraven werd, +toen nauwelijks haar jeugd in schoonheid was ontloken, omdat zij een +enkele maal haar glimlach had geschonken aan dienzelfden Jehan Guir in +de dagen, toen hij nog niet anders was dan de erfprins Selim. En toch +was ik nog meer ontroerd bij het zien van het huis, waar generaal +Allard woonde, een dier officieren van het groote leger, die bij +wijze van revanche het fortuin van Randjit Singh maakten, en waar hij +gastvrijheid verleende aan Jacquemond; onder een open koepeltje in +den tuin droeg een eenvoudige marmeren steen het fransche opschrift: +"Marie Allard, zes maanden." + +Intusschen zal de toerist ook zijn toebereidselen maken voor de reis +als beschaafde nomade. Hij zal beginnen met zich een lichte tent aan te +schaffen, die toch dubbel is, naar het model, dat "Zwitsersch huisje" +heet of Kaboeltent. Dan zal hij meubels voor het kamp aanschaffen, +waaronder een bed dat uit elkander kan worden genomen, benevens tafels, +die toegeslagen en stoelen, die gevouwen kunnen worden; keukengerei, +liefst een reeks aluminiumpannen van verschillende grootte, die in +elkander passen; een veldkachel, geëmailleerd aardewerk en tuinlampen +en dan nog dat betrekkelijk zeer klein aantal dingen, die werkelijk +onmisbaar zijn. Men kan ook gerust met het aanschaffen van een en +ander wachten tot de aankomst in Kaschmir en het gaat ook wel, een +deel der goederen te huren van een der agentschappen te Srinagar. + +Maar laat men vooral niet verzuimen, reeds te Lahore twee van die +onwaardeerbare indische bedienden te huren, die zoo goed de kunst +verstaan het gemak en de rust van hun heer te verzekeren te midden +van de vele kwellingen der dagelijksche verplaatsingen. De eene +zal dienst moeten doen als _khitmatgar_ of kamerdienaar, de ander +zal _khansama_ of kok wezen. Hun maandelijksch salaris bedraagt van +twaalf tot zestien roepijen, plus een fooi van acht roepijen, als men +hen ver van hun huis meeneemt en ze voor hun eigen onderhoud moeten +zorgen. Die Mohammedanen uit Pendsjab zijn in den regel betrouwbare +personen en geheelonthouders, wat niet altijd het geval is met de +bedienden, die in de zeehavens op de aankomst van de globetrotters +wachten. Stel u er vooraf van op de hoogte, dat ze van dezelfde secte +zijn, om lastige conflicten te voorkomen. De mijnen hadden het onderweg +best samen kunnen vinden, maar ten slotte kregen ze toch nog herrie. + +In den laatsten tijd van mijn verblijf te Srinagar had ik enkele +uitnoodigingen moeten aannemen en eenige malen gasten moeten +ontvangen. Het is dan de gewoonte, dat de bedienden elkander ook +inviteeren, en nu had op een zekeren avond, toen de mijne uit dineeren +waren, de khansama, die een vroom Sunniet was, met schrik vernomen, +dat de khitmatgar tot de Sjiïeten behoorde; zoo ontdekten ze, na een +half jaar in vrede en vriendschap te hebben geleefd, dat ze geslagen +vijanden waren, omdat meer dan duizend jaren geleden khalief Omar +het geslacht van Ali, den schoonzoon van den profeet, uitroeide. + +Laat de toerist zich gerust op den khitmatgar verlaten, om elken +morgen op dezelfde plaats op tafel bij zijn bed of in de zakken aan +de tent de zaken te vinden, die hij noodig heeft. Op elk uur van den +dag en den nacht wordt de uitroep Koï hai! die zooveel beteekent als +hei daar! beantwoord en volijverig en verstandig wacht de bediende +bevelen af met de servet over den schouder als het teeken zijner +waardigheid. Zorg er slechts voor, dat hij die vaak verwisselt +voor een schoone! Want hij veegt er niet alleen het bord mee af, +dat hij u brengt; hij stoft er, zoo noodig, ook uw kleeren mee en bij +gelegenheid uw schoenen; hij jaagt er met korte, welwillende tikjes het +ongedierte mee weg, dat, als ge te dicht bij een dorp hebt gekampeerd, +half verdoofd door het insectenpoeder tusschen uw lakens is te vinden; +hij ranselt er de koelies mee, als ze te langzaam naar zijn zin de +tenten opslaan en het kamp in orde brengen, want hij gevoelt zich +als een karavaanbestuurder, en de goede Kaschmireezen, die door mijn +bediende worden uitgescholden, een kereltje, dat ze met een vinger +hadden kunnen omverwerpen, spraken hem altijd eerbiedig met Sirdar aan, +dus met niet minder dan den titel, door lord Kitchener van Khartoem +gedragen, toen hij het bevel over het engelsch-egyptisch leger voerde! + +Hij beweerde bovendien met trots, van goede familie te zijn; maar +ongelukken in de familie hadden zijn opleiding in den weg gestaan; +ook maakte hij geen aanspraak op den titel van dichter, zooals de +khitmatgar van een mijner vrienden, die in zijn vrijen tijd zich +amuseerde met het maken van perzische verzen. Hij was ten minste trouw +en eerlijk en waarheidlievend, wel een verschil met anderen, die alle +veertien dagen dezelfde schoonmoeder moeten begraven; hij heeft mij +slechts eenmaal een halven dag verlof gevraagd, en dat was te Lahore, +om te trouwen! En toen ik hem edelmoedig den geheelen dag aanbood, +protesteerde hij en beweerde, dat hij liever op tijd terug wou wezen, +om mij mijn ontbijt voor te zetten. + +Wat den khansama betreft, hij zal zijn heer wel een beetje bestelen, +dat brengt het vak zoo mee. Maar daarvoor vindt men ook overal en +altijd, zelfs midden in de jungle zijn maal gereed en volkomen goed +bereid. In regen of wind, aan den hoek van een bosch, op een vuur, +dat tusschen twee steenen is aangelegd, in omstandigheden, waarin +de eerste kok uit Europa onmiddellijk zijn voorschoot af zou doen, +bereiden die indische koks vlug en onberispelijk het klassieke menu +van soep, entrée, gebraad, groente en nagerecht. Toen de mijne op den +eersten dag van zijn indiensttreding mij in zijn anglo-indisch taaltje +kwam vragen, hoe ik het vleesch verlangde, half-paka, three quarters +paka ya bahout paka, dat is halfgebraden, driekwart gebraden of sterk +gebraden wist ik, dat ik een virtuoos had gekregen, die gevoel had +voor fijne onderscheidingen. + +Ik moet zeggen, dat hij niet tegenviel; en alles aan het spit, +want ik had hem eens vooral gezegd, dat mijn grondbeginselen zich +ertegen verzetten, vleesch in de pan te braden; en ik zie hem nog +in een plasbui met de parapluie erboven melancholiek de kip voor het +souper aan het braadspit draaien. Roep bij zulke gelegenheden nooit +uw smaak of uw maag te hulp, om iemand uw wensch te verklaren; daar +geven ze niet om. Spreek in vage termen van den ritus of eenvoudig van +het gebruik, dastoer, waaraan ge u graag zoudt houden en ge kunt er +zeker van zijn, gehoorzaamd te worden, terwijl ze u er des te hooger om +zullen stellen, dat ge u houdt aan wat zij voor godsdienstige gebruiken +zullen houden in den geest van hun eigen geloofsvoorschriften. + +Enkele fransche gerechten kwamen aldus onder den dekmantel van +"french dastoer" zeer aangenaam eenige afwisseling brengen in de +eeuwige kippeboutjes en de flauwe engelsche groente. Door middel +van breedvoerige uitleggingen en practische aanwijzingen leerde onze +kok die gerechten zoo meesterlijk bereiden, dat toen ik hem aan het +eind van den tocht wegzond, hij van niets minder sprak dan van zich +op grond van zijn vermeerderde kennis in den dienst te stellen van +een onder-gouverneur. In Kaschmir moet de toerist zijn personeel +nog uitbreiden met twee of drie andere bedienden tegen acht of tien +roepijen per maand. Hij zal vooreerst een bhisjti of waterdrager +behoeven, die waarschijnlijk ook de functie van masaltsji of wasscher +van het vaatwerk zal vervullen. Familiën, die wat talrijk zijn, hebben +bovendien nog vaak een dhobi of waschman bij zich, particulier aan hun +dienst gebonden. Verder zal er nog een "huisknecht" moeten wezen, een +man van zoo lage kaste meestal, dat hij ook voor de honden moet zorgen +en door elkaar eet wat van uw tafel overblijft; onnoodig te zeggen, +dat hij in de kleine maatschappij weinig in tel is. En als gij dan, +vermoeid aan het eind der étappe zijt aangekomen en ziet, hoe de kok +van den bhisjti het water krijgt, dat hij aan de kook brengt op het +hout, dat de "huisknecht" hem heeft aangebracht, om u een kopje thee +te bereiden naar den eisch en u dat door den khitmatgar te laten +brengen, zult ge, als uw geduld ten minste nog niet is uitgeput, +deze sierlijke verdeeling van arbeid bewonderen. + +Lahore is in April nog vol rozen. Maar als de reiziger zich wil +overtuigen, dat de warmte van Indië geen mythe is, zooals dikwijls +door wintertoeristen wordt beweerd, laat hij dan maar tot Mei blijven +en den eersten stofstorm afwachten bij 117 of 120 graden Fahrenheit, +dat is 48 Celsius in de schaduw, dan zal hij juist als indertijd de +metgezellen van Alexander verklaren, dat de ervaring zeer voldoende +is en dat hij u de rest schenkt. + +Met des te meer genoegen zal hij dan naar de bergen vertrekken. Hij +zal reeds ijs moeten meenemen, om zonder bezwaren de negen uren in +den exprestrein door te komen, die hem van Rawal Pindi scheiden. Die +exprestrein van Calcutta komt om twee uur in den morgen te Rawal +Pindi, een der groote militaire stations van Pendsjab. Men doet goed, +vooraf te hebben geschreven aan den onvermijdelijken Dhanjibhoy, +transportondernemer, wiens rijtuigen over alle wegen rollen in +het Noorden van Indië, dat hij u een tonga sture, dat is een klein +rijtuigje op twee wielen, zeer laag en maar matig veêrend, overdekt met +een witte huif. Het is de postkoets van dit land, en hij biedt plaats +aan voor drie personen plus den voerman en de handbagage. De koffers +en kisten komen gewoonlijk in ekka's achteraan, dat zijn vernuftig +ingerichte inlandsche voertuigen, die men voor het vervoer van Rawal +Pindi naar Srinagar huren kan voor 35 of 40 francs en die ook weer met +den inlandschen pony bespannen, de reis in vier of vijf dagen doen. Men +laat ter meerdere veiligheid gewoonlijk een der bedienden meegaan. + +Zoodra de bagage aan het station is opgeladen, gaat men op weg onder +het sterrenschijnsel van den onveranderlijk helderen hemel door +de straten van Rawal Pindi en loopt daarbij gevaar, de slapers te +overrijden, die op hun tsjarpaïs voor hun deuren liggen te slapen. De +eerste mijlen worden vlug afgelegd langs den vlakken weg, maar al +spoedig teekenen zich de silhouetten der bergen af tegen den lichten +achtergrond van den dageraad. Met welbehagen ademt men de frissche +lucht in. De weg, die langs de bedding van een stroompje voert, wordt, +al stijgender en schilderachtiger. Op de hellingen vertoonen zich +sparren; er hangen wilde rozen bij neer en tot op den top reiken +de geurige bloemtrossen. In de kloven staat het vol met varens en +bloeiende aardbeien. Er volgen zwaarder stijgingen, en bij de laatste +halten gaat de saïce of palfrenier, die gewoonlijk achter op de trede +staat, naar den voorkant van de tonga en, op den linker disselboom +gezeten, helpt hij den koetsier de paarden met de zweep tot spoed aan +te zetten. Zoo worden meer dan zestig kilometer afgelegd in zes uren +en terzelfdertijd stijgt men tot 2000 meter hoogte. + +Mari, het modezomerverblijf voor Pendsjab, ligt over verscheiden +hoogten verspreid met zijn kerkjes, hotels, europeesche winkels, +villa's in het groen en zijn mooie wandelwegen, waar elegante ruiters +en amazonen zich vermeien. Naar het Zuiden weidt de blik over de wijde +vlakte van khakikleur; naar het Noorden over de hooge, besneeuwde +toppen, die den weg naar Kaschmir schijnen af te sluiten. Men voelt +zijn levenskracht toenemen in deze frischheid, die van den Himalaya +komt, waar de eeuwige sneeuw woont, terwijl men den vorigen dag nog +meende te zullen stikken in de kunstmatige koelte van de punka's. + +Maar nu moeten wij dalen, na zoo lang gestegen te hebben. Halverwege +de beboschte helling gaat de weg naar beneden langs afgronden, waar +we slechts van gescheiden zijn door een paar steenblokken aan den +weg. Bij elk oponthoud steigeren of vallen de paarden, voor ze weer +verder gaan; daarna draven ze volkomen kalm en rustig, alsof ze, na +voor den vorm te hebben geprotesteerd, zich in hun lot schikten. We +hebben voor de daling maar één paard noodig. Alle paarden zijn in +den drukken tijd bedroevend mager. Maar wij kregen aan de tweede +pleisterplaats na Mari bij toeval een best paard, goed in het vleesch, +met glimmende huid en zonder een enkel wondje. Er waren niet minder +dan vier saïces noodig, om het aan te spannen, waarna het op ieder +tikje van de zweep antwoordde met een dol achteruitschoppen. Daar de +koetsier volhield, moest hij wel van zijn kras middel gebruik maken; +plotseling achteruit gaand, zou hij het rijtuig zoo tegen de steenen +aan den weg stooten, en als het nog twintig pas verder was gebeurd, +zouden wij in het dal getuimeld zijn en ze zouden ons met wapens en +bagage op 500 meter diepte daar beneden hebben gevonden, ons of wat er +van ons over was. De dorpelingen en de leiders van een karavaan, die +haar rust hield, zagen al met belangstelling het ongeluk aankomen. Wij +hebben dadelijk een ander paard verlangd; het ondeugende beest wou +niets liever, en terwijl men een van zijn collega's bracht, die minder +slim en niet zoo kwaadaardig was, ging de deugniet, zoodra hij was +afgespannen, heel alleen weer omhoog en naar zijn gewoon plaatsje in +den stal terug, om zijn afgebroken maaltijd voort te zetten. + +Al dalend kwam de weg toch ten slotte in de diepte van het dal der +Djhillam of Vitasta. Tot Kohala toe bij de brug volgt de weg de breede, +witte rivier, die door veel sneeuwwater is gezwollen. Hier is het een +woedende stroom vol draaikolken en versnellingen, bruisend over de +rotsachtige bedding en toch is het dezelfde rivier, die in Kaschmir +zoo kalm is. Zware boomen worden meegesleurd, deelen van de cederwouden +op de bergen; ze draaien in de kolken en moeten mee naar Pendsjab. De +ruïnen van de oude hangende brug, die nu door een steenen is vervangen, +vertellen van de verwoestingen der overstroomingen. Aan de overzijde +van de brug zijn wij in het gebied van den maharadja van Djammoe en +Kaschmir, en als om dat te bewijzen, betalen we aan dezen kant der +rivier een roepij voor het weiderecht aan de engelsche ambtenaren +en aan de andere zijde anderhalve roepij aan de menschen van den +maharadja voor het recht van den weg gebruik te maken en de dieren +te laten grazen. Wat de douanerechten aangaat, ze worden niet geheven +van de Sahibs of heeren, dat zijn de Europeanen. + +De weg liep nu verder langs den linkeroever van de Djhilam en volgde +dien steeds; het was een goede weg, als hij in goeden staat wordt +onderhouden, juist als het met de kleinere wegen in Frankrijk het +geval is. Hij ging en corniche even boven de rivier langs, die in +het nauwe dal bruiste en kookte, terwijl er telkens dwarsdalen of +nalla's waren te passeeren. Gewoonlijk waren het liefelijke dalen, +waar het water in watervallen langs de wanden naar beneden kwam en die +alle waard zouden zijn te worden bekeken. Ieder dal heeft zijn brug, +die meestal bij elke plotselinge smelting der sneeuw wordt weggerukt +en met onverstoorbaar geduld steeds weer door de staatsingenieurs +wordt hersteld. + +Van tijd tot tijd zagen we een van die aardstortingen, die in den +aanvang van den zomer den weg vaak onbegaanbaar maken. Dan wordt +juist zoo'n plekje opgeruimd, dat het rijtuig erdoor kan, en men +werpt het puin eenvoudig in de rivier. Bijna in het midden van Mei +hebben wij nog tal van koelies bezig gezien aan het herstellen van +den weg; maar als die nog maar even bruikbaar is, vliegt de tonga +er met haastigen spoed over. De eene stoot duwt u in een diepen +kuil en een tweede haalt u er weer uit; de koetsier waarschuwt: +"Khabardar! Pas op!" en klaar is Kees. + +Zoo hebben wij den eersten dag 90 K.M. afgelegd met heel wat +Khabardars op den koop toe. Natuurlijk kiest de koetsier juist de +gevaarlijkste punten, om de teugels te laten schieten en op zijn horen +te blazen. Ongelukken komen echter hoogst zelden voor, en men krijgt +op het laatst wel aardigheid aan dat dolle rijden over bruggen zonder +leuningen en aan die vervaarlijke bochten, waar men omheen vliegt. Toch +zullen zenuwachtige menschen goed doen, vooral bij de bochten zich +te verdiepen in de beschouwing van den rechter kant van den weg, +om de Djhilam niet te zien, waar het kleinste ongeluk hen in zou +storten en waarin de groote dennen, die er als stroohalmen in worden +rondgedreven, hun een voorspel zijn van hun eigen lot. Die rechter +kant heeft trouwens ook zijn eigen belangrijkheid; meestal bestaat hij +uit rolsteenen van verschillende kleuren en uit zandsteen en porphyr, +geaderd en gepolijst als onze strandkeien; waarschijnlijk is het de +doorsnede van een oude rivierbedding. Er komen ook dwarstunnels voor, +en dan gaat men met vreeze en beving onder die hangende blokken door, +die maar even in hun laagje aarde zijn vastgehecht. + +Ongeveer elke twintig kilometer kunt ge, als ge lust hebt, stil +houden in een bungalow of bangla, zooals de Indiërs zeggen. Sommige +van die logementen, zooals te Domel, Garhi en Oeri, zijn voldoende +voorzien. Men loopt geen gevaar, dat daar zich het geval zal voordoen +van de klassieke indische anecdote, dat de laatste kip juist bij +uw aankomst in de jungle is verdwenen. Hier zet men u stellig en +zeker een déjeuner of een diner voor op zijn Engelsch en schenkt den +liefhebbers buitendien den Kaschmir-Barsac of den Kaschmir-Médoc, +te Srinagar bereid. Wat de kamers aangaat, die zijn vrij zindelijk, +maar spaarzaam gemeubeld. + +Het dal, dat eerst na Kohala nog al gesloten is, verbreedt zich +weldra bij de samenvloeiing van de Djhilam met de Kichenganga +bij Domel. Tegelijkertijd gaat men plotseling niet meer van het +Zuiden naar het Noorden, maar slaat af, om naar het Zuidoosten af +te buigen. Een der merkwaardigheden van de etappe van Garhi is de +touwenbrug. Verbeeldt u aan de beide kanten der ongeveer 80 meter +breede rivier twee stevige palen met een dwarsbalk en gesteund door +een groot en hoop van zware steenen. Van den eenen naar den anderen +oever worden die stellages verbonden door twee touwen van lederen +riemen, die om elkaar heen zijn gewonden en voor leuning dienen. Aan +de dwarsbalken hangt een ander gedraaid leer, dat is de weg. De drie +touwen worden op hun plaats gehouden door houten vorken in den vorm +van een V, geplaatst op drie meters van elkander. + +Op zoo'n wankel geval loopen de menschen uit Kaschmir met zware bossen +gras of met een melkkan in evenwicht op het hoofd. Wel trekken zij, +die eenig schoeisel dragen, het uit, als ze over het touw stappen +en kunnen dan van hun ongeschoeide voeten op de manier van apen +gebruik maken. Buitendien is er iemand bij de hand, die voor twee +anna's de menschen, die licht duizelig worden, op zijn rug neemt en +diegenen, die verschrikt worden door de bruisende watervallen onder +dien clownsweg, eroverheen draagt. Hij is een soort van Hercules, +een mensch dragend als een veertje; hij bindt zich zijn klant eerst +op den rug met een breede sjerp, waarvan hij de einden op zijn borst +samenknoopt en heeft dan zijn handen vrij voor het balanceeren. Juist +zulk een brug, maar minder lang, ziet men nog weer bij Oeri beneden +het fort van de Sikhs, welke muren van gebakken steenen daar als een +decoratie in het landschap schijnen neergezet. + +Maar hoe alle schilderachtige tooneelen te beschrijven, die elk op +hun beurt worden omlijst door de randen van de rijtuigkap en die men +maar even in het voorbijgaan gadeslaat? En evenzoo moeten wij er ook +van afzien, de duizend-en-één incidenten, onderweg voorgevallen, te +vertellen, als daar waren ontmoetingen met ekka's, met ossenkarren of +lange slieren kameelen, die al mummelend met hun lippen, voortsjokken +alsof ze paternosters prevelden. + +Dan waren er de dorpen met hun lage hutten, waarvan de veranda's op de +platte daken waren; de bazars, waar nog oude munten gangbaar zijn met +grieksche opschriften; de heiligdommen, aangewezen door driehoekige +vlaggen van verschillende kleuren, om nog niet eens te gewagen van de +drukte op de onderscheiden pleisterplaatsen. Bovendien zag ik onder +een groepje struiken bij hun geiten en hun jongen hond, die tegen de +tonga blafte, twee kleine, mooie herderskinderen, Daphnis en Chloë op +den onschuldsleeftijd, en Chloë leunde teeder met haar zwart lakensch +kapje tegen den vuilen tulband van Daphnis. + +Zoo is de weg naar dit paradijs al heerlijk, en van Rampoer af kondigt +alles aan, dat we Kaschmir naderen. De hellingen zijn bedekt met dennen +en ceders, en langs den weg groeien populieren en platanen. Reeds +te Brankoetri gaat men voorbij de ruïnen van een tempel. Die van +Baniyar, die wat beter in stand is gebleven en die nog overeind staat +midden op zijn vierkant plein, geeft een zeer goed denkbeeld van wat +die oude gebouwen zijn geweest. Daar verschijnen ook al de irissen, +die typische bloemen der streek. Plotseling is de rivier verstandig +geworden en doet zich spiegelglad voor, en de lange kloof, waar wij +nu al twee dagen doorrijden, komt op eens uit bij het "gelukkige dal" +en wel door de nauwe poort van Baramoela, tegelijk de eenige uitweg +voor het water van het dal. + +Van Mari naar Baramoela heeft men 200 kilometers af te leggen, dus +loopend negen dagreizen, en als men per post gaat, een dertigtal +pleisterplaatsen. De in 1880 begonnen weg was in 1890 voltooid tot +den ingang van het dal, maar het stuk tusschen Baramoela en Srinagar +werd eerst in 1897 opgeleverd. + +In 1896 waren de bruggen gereed en de stoomrol, die den weg effent +en een beeld is van onze nivelleerende beschaving, verpletterde +in het op den weg gebrachte puin menigen steen, ontleend aan oude +hindoe-ruïnen. De weg gaat door de alluviale vlakte, waar men inderdaad +geen enkelen steen zou vinden; het bergland is ver verwijderd, en de +ondernemers vonden het gemakkelijker, de oude steden van het land als +steengroeven te bezigen. In dat jaar reden de eerste rijtuigen door +Kaschmir, door de boeren met meer nieuwsgierigheid aangestaard dan bij +ons de automobielen. Thans rijden alle mogelijke soort van voertuigen +naar Srinagar en laten halverwege de oude stad de tempelruïnen van +Patan liggen. Als ge haast hebt, ga dan direct naar de hoofdstad door, +maar houd dan ten minste stil op de brug, waar de weg over de rivier +gaat en blaas een weinig uit. + +Die Amira-Kadal is de eerste der zeven bruggen boven Srinagar en de +eenige in europeeschen trant gebouwd; zij is de plaats van samenkomst +geworden voor de nieuwtjesvrienden der stad. Daar behandelen ze de +openbare zaak en verspreiden er alle weken het gerucht, dat de Afghanen +in Lahore zijn binnengevallen en dat de Russen het Pamirplateau hebben +overschreden. Wij zullen er even rondzien. + +Er wordt aan beide zijden een markt gehouden, en het is een druk heen +en weer loopen van groote kerels met gebruind gelaat, gekleed in een +wollen kleed, dat zich eenmaal moet herinnerd hebben, wit geweest te +zijn, en met een katoenen tulband. Het zijn brave menschen op de manier +van den globetrotter, wel te verstaan, gezegd, die in een station +van Pendsjab zijn boosheid op een onbeschaamden koelie niet eerder +dorst luchten, vóór hij geïnformeerd had van welk ras de man was. + +De Kaschmireezen zijn in dat opzicht van de goede soort; ze kunnen +wat verdragen en buigen hun rug onder zweepslagen. Ze zullen niet +als de Afghanen een slag beantwoorden met een doodelijken steek +met een mes. Omdat de menschen van Kaschmir zoo sterk en zoo goedig +zijn, hebben de Engelschen er het besluit uit getrokken, dat ze laf +waren. Hadden ze misschien liever, dat het moordenaars en roovers +waren? Het is waar, dat de Engelschen de Afghanen, wier dapperheid +niet in twijfel kan worden getrokken, verraders noemen. + +Dat voortdurend gebruik van slechtklinkende, afkeurende aanduidingen +toont alleen duidelijk aan, dat de Engelschen niemand goed vinden +dan zichzelven. + +Er zijn Kaschmireezen, die, getroffen door dat verwijt van lafheid, +beweren dat hun lang kleed, 't welk hun nationaal costuum is, hun +door de mohammedaansche overheerschers werd voorgeschreven, om ze te +verweekelijken. Dat klinkt wel goed en zou overtuigend zijn, als zij, +die het bedacht hebben, van hun kangri afstand konden doen. De kangri +is de inlandsche warme stoof, een aarden pan, met riet eromheen en +gevuld met kolen en asch, waar de Kaschmirees, zoodra het maar een +beetje koud is, onafscheidelijk van is en die hem als zijn schaduw +altijd vergezelt. Hij brengt heele dagen erop zittend door, houdt +de stoof des nachts bij zich en door die gewoonte ontstaat menige +brand in een woning, terwijl de litteekens van brandwonden er vaak +aan zijn toe te schrijven. Nu heeft de kangri juist behoefte aan +het lange kleed met wijde mouwen, waar men de stoof onder verbergt, +en daar dr. M. A. Stein verzekert, dat er reeds sprake van is in oude +kronieken, moet men afzien van het mooie sprookje van een Kaschmir, +waar oudtijds alleen helden woonden, die allen zoo dapper waren omdat +ze broeken droegen. + +Maar ge begint al onder de voorbijgangers verschillende typen en +kleederdrachten te herkennen. Ook als we de sikhs en de menschen uit +Pendsjab er buiten laten en andere immigranten uit Indië, behooren +de Kaschmireezen zelven niet allen tot denzelfden godsdienst, noch +tot dezelfde kaste. In het algemeen kan men zeggen, dat ze Hindoes +of Mohammedanen zijn. De laatsten zijn verreweg het talrijkst; +van de honderd twintig duizend inwoners der hoofdstad zijn meer +dan twee derden aanhangers van den Islam, en buiten de steden is de +verhouding nog meer in het voordeel van de Mohammedanen. Het schijnt, +dat die bekeering van de massa der bevolking, die van niet later dan de +veertiende eeuw dagteekent, zonder eenig geweld is tot stand gekomen en +niet het gevolg is geweest van een inval van veroveraars. De boeren en +de arme menschen, die bij verandering enkel konden winnen, namen den +nieuwen godsdienst aan; de Brahmanen, die er alles bij te verliezen +hadden, hielden zich aan den eeredienst, hun door hun voorvaderen +nagelaten en die de eenige rechtvaardiging hunner voorrechten was. + +De Mohammedanen noemen hen afgodendienaars, maar zijn zijzelven +wel zeker ware orthodoxe geloovigen te zijn? Werkelijk hebben ze +alle indisch bijgeloof behouden onder een vernisje van den Islam, +en de geleerden uit Mekka verketteren hen op hun beurt met den +naam heiligenaanbidders. Ofschoon de Brahmanen in de minderheid +zijn, hebben zij verreweg de meeste ontwikkeling en beschaving, al +verdienen waarschijnlijk niet allen den naam van pandit of geletterde, +dien ze elkander algemeen toekennen. Men kan hen dadelijk van hun +muzelmansche landgenooten onderscheiden door het secteteeken dat ze +op het voorhoofd dragen, aan den eigenaardigen vorm van hun tulband, +en aan de sjerp om hun schouders. + +Nu ge een eersten indruk hebt gekregen van de Kaschmireezen, zal +het u interesseeren te weten, wie over hen regeert. Kijkt eerst +eens stroomaf en dan stroomop. Daar vlak bij den linkeroever die +opeenhooping van leelijke gebouwen, dat is de Sjer Garhi, zooals +men het paleis van den maharadja betitelt, en ginder, hooger op den +rechteroever, onderscheidt ge tusschen de populieren en platanen de +elegante villa van den engelschen resident. Wie is nu de eigenlijke +vorst in Kaschmir, de resident of de maharadja? Dat weten zelfs de +kleine kinderen, en de grijsaards vergissen er zich niet in. Een +honderdjarige Brahmaan, die ons alle regeeringen opnoemde, die hij +had bijgewoond in zijn leven, gewaagde van de Afghanen, de Sikhs van +Randjit-Singh, de Radjpoeti's van Goelab-Singh ... en de Engelschen +van de koningin. Het is om de volledigheid haast jammer, dat hij er +ook niet nog de Russen heeft zien heerschen. + +Het Kaschmir van de Sikhs heeft Jacquemond in 1831 bezocht en het +onderkoningschap werd er hem, naar men zegt, aangeboden. Wees maar +niet bang, dat uw bescheidenheid op een dergelijke proef zal worden +gesteld; die gelukkige tijd is voorbij! Op den heen- en terugweg had +onze landgenoot de gelegenheid gehad een Radjpoet te ontmoeten uit +den stam der Dogra's, die door de gunst van Randjit-Singh het tot +radja van Djammoe had gebracht. Reeds wierp Goelab-Singh, zoo heette +de avonturier, begeerige oogen op Kaschmir. Zoo lang Randjit-Singh +leefde, die den bijnaam had van den leeuw of zooals Jacquemond zegt, +den vos van Pendsjab, ziet men hem er omheen zwerven, zonder dat hij +er binnenkomt. Achter elkander verovert hij de aangrenzende landen, +Kitsjwar, Ladakh, Skardo, en na den dood van den leeuw weet hij slim +zich te handhaven in de gunst van Sikhs en Engelschen beiden. Eindelijk +staat bij een verdrag van 16 Maart 1846 de engelsche regeering aan den +maharadja Goelab-Singh en zijn mannelijke afstammelingen de geheele +bergachtige streek ten oosten van den Indus af en ten westen van de +Ravi..... In ruil betaalde de nieuwe maharadja de som van 75 lakh +roepijen en verbond zich, om jaarlijks een schatting te betalen +in paarden, geiten en shawls. Er wordt beweerd, dat die laatste +nog worden ingeleverd en dat keizerin Victoria er haar niet dure +bruidsgeschenken van maakte. Dat verdrag was van Goelab-Singh een +meesterstuk. Men zegt, dat hij binnen enkele jaren in de opbrengst +van het dal de som terugkreeg, die hij ervoor had uitgegeven. + +Nooit praat men den Kaschmireezen uit het hoofd, dat om zulke +voordeelige voorwaarden te bedingen, Goelab-Singh de Engelschen had +doen gelooven, dat al het hem afgestane land niets anders was dan +onvruchtbaar heuvel- en bergland, en de redactie van het tractaat doet +daar wel aan denken. Inderdaad was het hun bedoeling, Goelab-Singh +af te scheiden van de zaak der Sikhs en in hem een bondgenoot tegen +die laatsten te krijgen; drie jaren later, toen in 1849 Pendsjab +definitief werd ingelijfd, bleek het, dat ze vlak naast zich een +bijna onafhankelijk koninkrijk in het leven hadden geroepen, en een, +dat nog wel grensde aan chineesch en russisch grondgebied. + +Maar genoeg over politiek. Ge zult een zeer goed onderkomen vinden in +het hotel, dat te Srinagar geopend is ter gelegenheid van de inwijding +van den nieuwen rijweg. Maar men komt niet in Kaschmir, om zich in +een hotel op te houden zooals in Zwitserland, en men kan nooit iets +van het land en zijn bekoorlijkheid te weten komen, als men zich niet +vrij beweegt en overal rondkijkt in dit prachtige hoekje van Hoog-Azië, +zoodat men er min of meer het nomadenleven leidt van onze hypothetische +voorouders, de Ariërs. Dat is, of men het wil bekennen of niet, de +eigenlijke charme van een verblijf in Kaschmir, die onafhankelijkheid +van belachelijke en hinderlijke voorschriften van onze maatschappij, +waar alles tot overtreding wordt, van het houtsprokkelen in het bosch +tot het water putten uit den oceaan. Hier is de verwezenlijking van wat +sinds het Paradijs de roeping en de droom van den mensch is gebleven, +koning te wezen te midden van een bevriende natuur; hier vindt men de +voldoening, uiting te kunnen geven aan dat instinct van vagabondage, +dat in ons allen leeft en ons tot onbewuste nomaden stempelt. Het +teeken en misschien ook het losgeld voor dien terugkeer tot de zeden +der primitieve menschheid is de enorme belangrijkheid, die het probleem +van onderdak en voeding aanneemt, een vraagstuk, dat ons geen oogenblik +bezighoudt in het kunstmatige leven in de beschaafde wereld. + +Laat mij daarover nog eenige aanwijzingen geven. Gij zult in de +winkels te Srinagar, gehouden door de onvermijdelijke Parsi's, +alle ingemaakte voedingsmiddelen kunnen krijgen uit Europa; maar +beter doet ge u te voorzien, zooals trouwens de meeste leden der +vlottende vreemdelingenkolonie doen, op de naburige markten van +de brug Amira-Kadal. Natuurlijk vindt ge er geen rundvleesch, noch +voor geld, noch voor goede woorden, tot verdriet der Engelschen, die +zich schadeloos stellen door massa's corned beef te verorberen. Het +verbod van rundvleesch wordt streng gehandhaafd door de regeerende +Hindoedynastie, en het dooden van een koe, dat vroeger met den dood +werd gestraft, zou thans een inboorling nog op een gevangenisstraf +van vijftien jaar komen te staan, terwijl een Europeaan erom uit het +land zou worden gezet. + +Maar ook zonder dat vleesch, dat verboden is, omdat het te heilig +is, en varkensvleesch, dat uw mohammedaansche kok met tegenzin voor +u klaar maakt, omdat het niet heilig genoeg of te wel onrein is, zal +uw tafel nog ruim voorzien kunnen zijn van uitmuntend schaapsvleesch, +sappig wild, groenten, eieren en versche boter; dat is alles op den +bazar te krijgen. Wees niet onthutst, als uw kok de etenswaren van de +markt thuis brengt in een stuk berkenschors; dat is het oude papier +van dit land, zooals uit oude manuscripten blijkt, en men maakt er +nog veel gebruik van voor huiselijke dingen. + +Wenscht ge ten slotte nog iets van de prijzen te weten, die wel zullen +stijgen, als de stroom van toeristen sterker gaat vloeien, dan zij +gezegd, dat een kip zes of tien stuivers van ons geld kost; een pond +boter of een dozijn eieren vier en de rest naar evenredigheid. En toch +ontmoet men nog menschen, die klagen over de duurte der levensmiddelen +en pochen op den tijd, toen men voor één roepij een heel schaap +kon krijgen. + +Ziedaar iets over de tafel. Wat de huisvesting aangaat, als ge niet +vooraf uw maatregelen hebt kunnen treffen te Lahore, doet ge het +best van een der agentschappen te Srinagar te koopen of te huren +de noodige tenten en kampmeubelen. Dan laat ge uw linnen huis, dat +veel geriefelijker is dan ge kunt gelooven, als ge het nooit hebt +geprobeerd, opslaan aan den oever der rivier of in de buurt der +residentie onder de schaduw van de boomen der baghs of parken voor +Europeanen gereserveerd. Daar is de Moensji-Bagh, een boomgaard +aan de Djhilam, bestemd voor gehuwden en dames alleen; verder de +Tsjinar-Bagh, een prachtig bosch van platanen aan den uitgang van +het meer ten gebruike van ongetrouwde mannelijke personen; zoo is het +koren van het kaf gescheiden. Vooral moet ge zorgen de beschikking te +krijgen over een dier inlandsche booten, die doenga's worden genoemd; +die kan u tegelijk als huis en als voertuig dienen bij uw eerste +uitstapjes. Op deze eerste lentedagen, nu het water nog zoo hoog is, +kan de boot u door de rivier en de meren in allerlei richting naar de +interessantste plekken van het dal voeren. Voor wie in de tonga heeft +gereden over den hobbeligen weg en geradbraakt is door schokken, +verdoofd door den hoorn en half gestikt door het stof, is de ruil +niet kwaad van een tonga tegen een doenga. + + + + + +II. + + Door het "Gelukkige dal" in een doenga.--Roeiers en roeisters.-- + Van Baramoela naar Srinagar.--De hoofdstad van Kaschmir.--Een + beetje staathuishoudkunde.--Boven Srinagar. + + +De doenga is een boot, die, plat van onderen, aan beide uiteinden +puntig uitloopt en tien meter lang is, terwijl er een dak van +gevlochten riet over is gespannen. Andere matten, die naar believen +opgerold kunnen worden als stores, sluiten de ruimte aan de kanten af +en vormen ook de deur en de afscheiding tusschen de binnenruimten. Aan +de voorzij bevindt zich een kleine veranda; dan volgt een vertrekje, +dat in mijn boot juist vier meter lang en 1.80 M. breed was, en +eindelijk een hutje, dat als cabinet de toilette dienst doet. Bij den +achtersteven is het gezin van den roeier gehuisvest en slaapt in een +ongeloofelijk kleine ruimte. + +Boot en bemanning huurt men per maand voor een twintigtal roepijen, +en men kan het er wel naar zijn zin hebben, als men zorgt, de geheele +ruimte aan boord inderdaad voor zich te hebben en die naar eigen +smaak te kunnen inrichten. De bedienden volgen in een andere boot, +waar gekookt wordt. Als het uur van de maaltijden slaat, komt de +tweede boot op zij, en ge wordt uit uw drijvende keuken bediend, +zonder dat ge u behoeft op te houden. + +Een klein, licht bootje, sjikara genoemd, dient voor de jacht op +watervogels en voor snelle tochten en maakt uw vlootje compleet, +waarmee ge u nu kunt bewegen op de rivier en de meren van Kaschmir. De +mode van zulke zware drijvende woningen, die de Engelschen house-boats +noemen, is ook wel van de Theems naar de Djhilam overgebracht, maar, +al kan men ze bij de agentschappen in uitstekenden staat huren, dat +komt veel duurder, en het zijn zulke logge machines, dat als het water +een beetje laag is, men ieder oogenblik gevaar loopt vast te raken; +ook heeft de doenga meer locale kleur, en ontkomen aan de handji's +kan men toch niet. + +De handji's zijn de roeiers van Kaschmir; een kaste, die misschien +verachtelijk, maar stellig veracht is, ofschoon ze een groote rol +in het volksleven spelen. Tot in de allerlaatste jaren gaat al het +vervoer te water, en de rivier is steeds vol schepen, van de groote +vrachtbooten af tot de lichte doenga's voor passagiers toe. De handji's +van die laatste slaan in den slechtsten reuk; er wordt veel kwaad +van hun vrouwen gezegd; maar ook haar schoonheid wordt geprezen. Ze +zullen in haar jeugd wel een tijd van frischheid hebben gehad, maar +ik moet zeggen, dat het harde leven haar die fraîcheur dan gauw heeft +ontnomen. Zij roeien altijd door of boomen of trekken aan het touw; +verder moeten ze rijst stampen en maïs in zware houten vijzels, en +dan moeten ze nog een heelen hoop kinderen grootbrengen, allerliefste +kinderen trouwens. + +Een heel vertier voor de handji's zijn de kibbelpartijen met collega's +van andere booten; die twisten zijn in Kaschmir spreekwoordelijk +geworden. Het répertoire van scheldwoorden is volgens het zeggen +van diegenen, die ze verstaan, nog veel uitgebreider dan dat van de +parijsche koetsiers. Meestal doen de vrouwen dapper mee of ook wel +is het aan haar alleen overgelaten, terwijl de mannen al rookend +toeluisteren en lachend aanhitsen. Soms valt de avond en duurt de +strijd nog voort; dan werpt ieder der strijdenden een ketel over +boord vóór aan de boot ten teeken, dat de twist daaronder gedurende +den nacht bewaard blijft; des morgens wordt het ding omgekeerd, +en de vrouwen trekken weer van leêr. + +Bij Baramoela al heb ik kennis gemaakt met de naïeve opdringerigheid +van die zoo belasterde handji's. Ik moest uit de vloot van aan den +wal vastliggende booten er een paar kiezen. Van alle kanten werden +aan mijn adres smeekbeden en aanroepingen gericht; sommigen wierpen +zich in het stof aan mijn voeten of veegden met hun voorhoofd over +mijn schoeisel, kortom de gansche comedie werd opgevoerd, die ze in +dergelijke gevallen gereed hebben. En altijd klonk één woord boven +de andere uit: "Kiline, Hazoer, kiline!" Dat is hun manier, om het +engelsche woord clean uit te spreken, want zindelijkheid is natuurlijk +het eerste vereischte voor de uit Europa aangekomenen. Toen ik een +keuze had gedaan, staakten de andere bootslui dadelijk hun aandrang; +een anderen keer zouden zij gelukkiger wezen. + +Ik heb mij niet over mijn volkje te beklagen gehad, behalve dat ze +als al hun collega's de verfoeilijke gewoonte hadden, dag en nacht +te babbelen en geen notitie te nemen van mijn "tsjoep! tsjoep!" het +hindoesche woord voor "stilte, stilte!" Er waren ook wel oneenigheden +tusschen de vrouwen van de verschillende booten; maar ze durfden +mij daar niet veel van te laten merken, en het was vermakelijk, +soms als ze zich onopgemerkt waanden, de woedende gezichten te zien, +waarmee ze af en toe tegenover elkander op den grond spuwden, om de +wederzijdsche minachting te uiten. + +Maar toen ik eenmaal onderweg was, wat was het toen een genot, +des morgens in de doenga te ontwaken, die onmerkbaar over de rivier +glijdt, die mooie rivier met het klare, stille water! Als een enkel +lui uurtje reeds zijn waarde heeft, dan kan men begrijpen, wat het +was, in de vroegte, onder de opgetrokken stores door, de groene +oevers voorbij te zien glijden. Om de waarheid te zeggen, heeft het +landschap niets vreemds, en mogelijk komt de populariteit van deze +reis wel grootendeels doordat ze den Engelschen hun Theems herinnert. + +Wij zijn den eersten dag gevaren van Baramoela naar Sopoer in dat +zachte, nevelachtige weer, dat onze noordelijke zomers dikwijls +aanbieden; de verte verdween in witten damp, en dichterbij vormden +de schaduwen, de vette weiden, waar de kudden graasden, de mooie, +goed bebouwde velden en de wijde vergezichten een landschap, dat even +goed in Middel-Europa had kunnen liggen. + +Tegen den middag scheurde het waas, dat als een tulen gordijn den +horizon bedekte, en in de nu doorschijnende lucht verschenen, eenig +om te zien, de met sneeuw bedekte toppen, die het dal insluiten, een +smaragd in zilver gevat, en die aanblik was alleen de reis wel waard. + +Zonder eenige inspanning kan men op deze reis de merkwaardige +en beroemde ruïnen van Kaschmir bewonderen. Alle oude hoofdsteden +en bijna alle godsdienstige stichtingen der koningen, waarvan de +kronieken gewagen, liggen aan de rivier, die de hoofdader van het +land is, en kunnen dus op de gemakkelijke vaart worden bezichtigd. + +Een primitieve brug, kleine hindoesche heiligdommen, een moskee, +een dorpsbazar, zoowat achthonderd huizen met spitse daken en geen +platte, als in Indië, ziedaar Baramoela en ziedaar ook, maar in +kleiner afmeting, Sopoer. Vooral de bruggen trekken door nieuwheid +de aandacht. Ze zijn geheel van hout gemaakt; de pijlers zijn niet +anders dan rijen afwisselend op elkander gestapelde balken in de +lengte en in de breedte. Uit de verte zou men ze kunnen houden voor +een hoop planken, die liggen te drogen. + +Beneden aan den kant, van waar de stroom komt, is een soort van +uitsteeksel van stevige planken, bezwaard met dikke steenen, dat +de kracht van den stroom moet breken. Naar boven toe worden de +palen al breeder en breeder, en de daarover geworpen stukken hout +komen al dichter en dichter bijeen, tot ze eindelijk dicht genoeg +elkaar genaderd zijn, dat de dwarsbalken van den vloer der brug er +gemakkelijk over gaan. Zulke holle bruggen hebben buiten het voordeel +van hun goedkoopheid en eenvoudigheid nog het gemak, dat ze tegen de +hooge vloeden kunnen, die door de holten heenstroomen, zonder schade +aan te richten. Vroeger stonden er veel gebouwtjes en winkels op de +bruggen, net als op de Beursbrug in Parijs in den ouden tijd en op +de Ponte Vecchio in Florence; maar overal zijn die bouwsels verbrand +en men is er niet toe overgegaan, ze weer op te bouwen. + +Achter Sopoer krijgt men het Voelar, het grootste meer in Kaschmir, te +zien. Als er niet enkele open plekken met mooi helder water waren, zou +men eerder denken aan een onmetelijke weide van vochtminnende grassen, +vol vogels met schitterende vederen. Overal ziet men waternoten, +Trapa natans, daar singhara's genoemd, een der voortbrengselen van het +meer en in tijden van schaarschte door de Kaschmireezen zeer op prijs +gesteld als voedsel. In platboomde booten zamelen de oeverbewoners +ook voedsel in voor hun vee op die reuzenweiden van waterleliën en +lotusbloemen. Zij zingen onder het werk, terwijl ze met hun handen de +natte bladeren afrukken van de met een kleverig vocht gevulde stelen, +en de wind voert de zich eindeloos herhalende, melancholieke hindoesche +liederen zeer ver mee. + +De schippers zijn bang voor de Voelar, want het meer wordt dikwijls +bezocht door hevige onweders en stormen, die van de bergen neerdalen en +die zeer gevaarlijk worden voor hun platte en hoog geladen schuiten. Ze +kunnen dan niet anders doen dan maar zoo gauw mogelijk den oever +trachten te bereiken, vóór de golven in de boot slaan. Het heet, +dat Goelab-Singh in zoo'n storm omkwam. + +In plaats dan ook van het meer over te steken, om den mond van de +groote rivier te bereiken, haastten mijn handji's zich, om langs +den zuidelijken oever den ingang van het Noroekanaal te halen. En +ze hadden goed gedaan, want in den avond overviel ons de storm, +sloeg onze rieten gordijnen omhoog en dreigde, passagiers en meubels +eraf te strijken. Gelukkig vonden we beschutting van een heuveltje, +en al de handji's gingen ijverig aan het vastsjorren van de touwen en +bevestigen van het rieten dak. Waarna wij niet anders te doen hadden +dan te gaan slapen, wat zeer goed gelukte, beschermd als we waren +tegen regen en wind door ons dak van gevlochten riet. + +Die stormen trekken even gauw weer af, als ze komen opzetten. In den +morgen vertrokken wij over het kalme water, dat spiegelglad was. De +gelegenheid was mooi, om door de binnenvijvers tot in de buurt van de +ruïnen van Patan te komen. De doenga's gleden voort over de bloeiende +lelies en door het hooge riet, bevolkt met talings; het water was zoo +doorschijnend, dat men de blaadjes van het mos op den bodem tellen +kon. Een klein kanaaltje voerde naar groote alleenstaande platanen, +die bij het niet op de kaarten aangeduide dorp Panhallan behoorden. De +kampplaats maakte weinig vertooning; maar we genoten er een prachtig +panorama, waar men uitzicht had van den Haramoek tot den Toetakoeti +en van den Kadsjnag tot den Brahma-Sakoel, een onmetelijken kring +van sneeuwbergen. + +Eenige kilometers van daar geraken de oude tempels van Patan, die +in 1885 bij de laatste aardbeving zooveel geleden hebben, al meer in +verval. Palhallan, dat prachtig ligt in de schaduw van moerbeiboomen, +notenboomen, eeuwenoude platanen en populieren, waar zich de wingerd +omheen slingert, is in het bezit van een merkwaardigheid, namelijk +zijn reigerbosch. Honderden reigers gaan en komen er, altijd heen en +weer vliegend van de groote meren naar de hooge boomen, waar ze hun +nesten hebben. Het is een dwaas gezicht, als ze met de lange pooten +gaan zitten: andere plukken hun veêren uit of zitten na te denken, +met den hals in de schouders getrokken, op een verdorden tak; want +de kruinen der boomen zien er nog al kaal uit, en schijnen te lijden +onder die al te dichte bevolking. + +Men moet zich er wel over verbazen, dat de Kaschmireezen niet van +hun reigers hetzelfde gebruik hebben gemaakt als de Chineezen en +Japanners van hun ooievaars, te meer omdat het een koninklijke vogel +is, waar niet op mag gejaagd worden. Vroeger droegen ook inderdaad +de aanzienlijken een aigrette van reigerveêren, bevestigd aan een +edelgesteente, op hun tulband, en de pacht voor de vergunning tot het +plukken der vogels maakte deel uit van de staatsinkomsten. Nog in de +laatste jaren moest de pachter 268 roepijen betalen en 2999 veeren +buitendien inleveren, geen één meer of minder. Maar het is geen mode +meer, en de aigrettes verschijnen nog alleen bij gelegenheid van een +bruiloft in het mascaradecostuum der bruid. + +Ons drijvend huis begeeft zich weer op weg door de heldere vijvers +vol bloemen, om naar het Noeroekanaal terug te gaan, dat te Sjadipoer +uit den hoofdarm van de Vitasta komt; daar juist tegenover vereenigt +de Sindh zich ermee, zoodat het daar een waar kruispunt van rivieren +is. Die samenvloeiing is in de oogen der Brahmanen een even heilige +plaats als de vereeniging van Ganges en Djoemna; op een rond eilandje +staat een kleine plataan, die gelijkt op den eeuwigen boom, welks stam +in de kelders van het fort Allahabad nog door de pelgrims vereerd +wordt. Het heet, dat hij geen ontwikkeling en geen verval kent. Er +wordt daar op die vereerde plek een uitstekende vischsoort gevangen, +de mahsir genoemd. + +Als men van daar de groote rivier afvoer, zou men spoedig de +Soembalbrug hebben bereikt en dan door een kort kanaal het groene en +diepe water van het Manusbalmeertje, waar een vervallen kaschmireesche +tempel zijn ondergang vindt in den slijkerigen grond. Indien men +daarentegen de rivier opvaart, doet zich al gauw in de verte het +sikhsche fort Hari-Parvat voor, de citadel van Srinagar. Op den +achtergrond ziet men een hoogen berg, die tot scherm dient voor de +opgaande zon, en waar een brahmaansch heiligdom op is gebouwd, wat +niet verhindert, dat de Mohammedanen het Takht-i-Soeleiman noemen, +dat is Troon van Salomo. + +Srinagar wordt door de rivier in twee deelen gescheiden en volgt den +stroom over wel vijf kilometer. Zeven bruggen verbinden de beide +oevers. Ik kreeg er den indruk van te komen in een half in puin +liggende stad. Het is, alsof de huizen, waarvan vele gestut worden, +in den toestand van onstandvastig evenwicht gelaten zijn door de +laatste aardbeving en nu maar wachten, tot de volgende ze geheel +omverwerpt. Ze winnen erdoor in schilderachtigheid met hun kleine +loggia's op de bovenverdieping, de opengewerkte luiken, waarover 's +winters papier wordt geplakt, om de niet aanwezige vensterglazen te +vervangen, en vooral de aarden daken, met frissche bloemen en wilde +grassen begroeid, die bij het minste koeltje wuiven. + +Om beurten glijden ons voorbij moskeeën met haar drievoudig, eveneens +bebloemd dak, en Hindoetempels, waarvan de koepels bedekt zijn met +lappen zink, helaas, afkomstig van petroleumblikken. Kaden en groote +trappen, van oude, gebeeldhouwde steenen gemaakt, vertoonen zich aan +de rivier. Vrouwen dalen erheen af, om haar kruiken te vullen van rood +of bronskleurig aardewerk; haar kleine houten sandalen, vastgehouden +door een enkel knopje tusschen den grooten en den volgenden teen, +klappen op de gladde treden, en het mag een wonder heeten, dat ze den +nek niet breken. De lange wollen kleedingstukken hebben soms aardige +fletse tinten van bleekgroen, lichtblauw of donkergranaat. Sjikara's +bevaren in alle richtingen de rivier, even talrijk als de fiacres in +de straten van Parijs. + +Links hebben we laten liggen den nieuwen bazar, of Maharadsj-gandsj, +nu nog meer nieuw, daar men bezig is aan het bouwen na een brand, +die onlangs verwoestingen heeft aangericht. Hier is de zetel van al +die groote kooplieden van zilveren bibelots en oud koperwerk en email, +papier maché, houtsnijwerk en borduurwerk, die tot de kunstproducten +van het land behooren. Heb maar geen hoop, dat ge hun ontkomt. Ze +zullen u vervolgen te water en te land; met onuitputtelijk geduld gaan +ze vóór uw boot of uw tent staan, dringen langzamerhand binnen met +hun koopwaar en rusten niet, vóór ge hun een bestelling hebt gegeven, +te leveren aan het einde van het seizoen. + +Af en toe komen makelaars van de inlandsche banken u zeer beleefd +vragen of ze uw chéques zullen wisselen, precies zooals de engelsche +bank, en zelfs bieden ze aan, wat die laatste niet kan, u kaschmireesch +geld te bezorgen voor de afgelegen steden van Midden-Azië, waar zij +agenten hebben aangesteld. En dan komen nog de bende van menschen, +die hun diensten komen aanbieden, kleermakers voor heeren en dames, +schoenmakers met schoeisel voor de stad en voor de bergen, bontwerkers, +fabrikanten van reisartikelen en kampbenoodigdheden, die u van top tot +teen willen uitrusten voor toekomstige expedities, u, uw personeel en, +als het noodig is, ook uw honden. + +Voor die geheele wereld van handwerkslieden en handelaars was de +dood van de industrie der shawls ongeveer dertig jaar geleden een +verschrikkelijke slag. Zooals men weet, begon de mode zich omstreeks +1870 ervan af te wenden; en daar die handel grootendeels in handen +was van fransche makelaars en de fransch-duitsche oorlog plotseling +aan hun aankoopen een eind maakte, brachten de goede Kaschmireezen +natuurlijk hun ondergang met de rampen der Franschen in verband. Het +nieuws van Sédan werd door het demonstratieve volk met openbaar +geweeklaag ontvangen, dat, hoewel niet belangeloos er niet minder +oprecht om was, en misschien waren deze menschen de eenigen, die +oprecht met ons treurden. Een gedeelte van de wevers van shawls heeft +sedert dien tijd een broodwinning gevonden in twee tapijtfabrieken, +waarvan de eene door een Franschman wordt geleid, den heer Dauvergne. + +Die economische crisis is overigens niet meer dan een episode in de +jongste geschiedenis van de ongelukkige hoofdstad in het "Gelukkige +Dal". Men verwacht niet anders dan dat droevig aanzien, als men aan +alle rampen denkt, die de stad in den loop der laatste jaren hebben +geteisterd, hongersnood, cholera, overstrooming en telkens herhaalde +branden, niets is haar bespaard gebleven, en bovendien heeft de stad +te lijden gehad onder de verklaarde vijandigheid der nieuwe engelsche +regeering, die, hoe weldadig ook voor de overige deelen van het land, +voor Srinagar een ongeluk was. Die opeenhooping van 125.000 inwoners, +voor het meerendeel mohammedaansche handwerks- en kooplieden, en voor +het overige Brahmanen, heeft te veel overwicht in een gesloten dal +van 35 mijlen in de lengte en tien in de breedte, en dat overigens +achthonderd zielen telt. + +Tot zoowat vijftien jaar geleden was het traditie, dat de provincie +werd geëxploiteerd ten bate van de hoofdstad; maar toen luidde het +bevel tot de ambtenaren, die den maharadja geleend of hem opgedrongen +werden door de engelsche regeering, dat ze de rollen moesten omkeeren +en de stad moesten gebruiken ten voordeele van het platte land. Er +kan geen beter overzicht worden gegeven van de beide richtingen, dan +de heer W. Lawrence heeft gedaan in zijn interessant werk "The Valley +of Kaschmir", Oxford 1895. Hij, die zijn naam heeft verbonden aan de +verandering, zet daarin het verschil uiteen tusschen de oude en de +nieuwe richting. Eigenlijk zette men alles op zijn kop in Kaschmir, +en men moest wel met zulk een zachtzinnige en volgzame bevolking te +doen hebben, dat zoo'n bruuske en radicale verandering in zoo weinig +tijd tot stand kwam; overal elders zou ze onlusten hebben verwekt of +mogelijk een omwenteling, maar hier had ze zonder woelingen plaats, +al was het dan niet zonder leed, althans voor de stedelingen. + +Maar mogelijk was nu hun beurt gekomen, want erkend moet worden, +dat het leven van de boeren in Kaschmir zeer hard was. Het was al +een grondbeginsel van de oude indische koningen, dat de landbouwers, +lieden van een lage kaste, niet meer bezit mochten hebben dan wat juist +noodig was, om hun zaaigraan te bezorgen voor den volgenden oogst, +en voedsel in die hoeveelheid, dat ze niet van honger stierven. Hun +overgang in massa tot het Mohammedanisme is zonder invloed gebleven op +hun lot. De koningen of de gouverneurs, die den Islam beleden, gingen +voort, hen te plunderen en de Sikhs volgden dat voorbeeld. Jacquemond +beschrijft den toenmaligen gouverneur als den Sikh, die in zijn domheid +voor het tegenwoordige bij machte is, dit ongelukkige land te berooven, +en die waarschijnlijk bij het neerleggen van zijn functie alles zal +moeten storten in de schatkist van Randjit-Singh. + +Wat Goelab-Singh betreft, die heel gewoon zijn audiënties voor een +roepij verkocht, hij verstond geen gekheid in zake zijn inkomsten. In +den tijd van Ranbir-Singh werden er wel enkele pogingen gedaan, om +hervormingen in te voeren, maar ze hebben schipbreuk geleden door de +stelselmatige tegenwerking van de ambtenaren, die, zooals natuurlijk +was onder een indische regeering, brahmanen of pandits waren. Nu waren +alle pandits, vanaf den patwari in een dorp tot den vazir-vazirat +of gouverneur van een provincie met daar tusschen de tahsildars of +districtshoofden, het onderling eens, dat men den muzelmanschen boer +zooveel mogelijk moest uitzuigen. Het grootste deel der belastingen +werd in natura betaald, en de staat, die ongegeneerd den boeren +drie vierden van hun oogst afnam, verkocht dien tegen lagen prijs +aan de stedelingen. In dien tijd, zoo verzekerde men ons, kon een +mensch van een roepij in de maand leven. Het is duidelijk, dat in die +omstandigheden de stedelijke nijverheid een groote vlucht moest nemen, +dank zij de goedkoopheid van den handenarbeid; maar vroolijk was het +niet voor de dorpelingen, dat ze alle dagen het grootste deel van +hun rijst zagen verorberen door de darren van den bijenkorf. + +Eindelijk kreeg de heer Lawrence de opdracht, het kadaster te herzien +en de grondbelasting anders te regelen; hij nam den boer onder zijn +bescherming en verklaarde tevens den oorlog aan diegenen, die hij zijn +vijanden noemde, te weten de pandits van de officiëele beambtenklasse; +ten tweede de dorpshoofden en ten derde de stad Srinagar. Sedert +blijkt meer en meer, dat het den boer, den zemindar, goed gaat, en de +andere klassen beweren zelfs, dat hij brutaal vooruitgaat. Hij heeft +van den Settlement Officer voorwaarden verkregen, beter dan hij ooit +heeft gekend, en het is niet zijn schuld, als hij er door list niet +nog zachtere heeft verkregen. + +Al zijn er enkele vergissingen begaan, en al zijn eeuwenoude misbruiken +niet met één slag uit den weg geruimd, zoodat bijvoorbeeld de +afpersingen der kleine inlandsche ambtenaren niet hebben opgehouden, +toch is er geen twijfel aan, of de groote meerderheid van de +beschermelingen van den heer Lawrence kunnen terecht verheugd zijn +over een stelsel, dat hun voor de eerste maal vergunt, hun rijst te +behouden en hun belastingen in producten te betalen. + +Wat te zeggen van zijn drie vijanden? Met een ervan, de corporatie +van de lambardars of dorpshoofden, heeft hij onderhandelingen moeten +houden en om hen kalm te houden, heeft hij hun vijf procent van de +opbrengst van hun dorpen moeten toestaan. Maar voor de brahmanen +en met hen de rest der inwoners van Srinagar is hij onverbiddelijk +gebleken, en het moet gezegd, dat er voor hen groot gevaar heeft +bestaan, dat zij van honger omkwamen. Zij leven echter nog, zij het +dan ook in ellende. De pandits zullen zich wel redden; zij hebben +het wel uitgehouden onder de onderdrukking der afghaansche gouverneurs. + +Net als ze ten tijde der mongoolsche heerschappij Perzisch leerden, +zoo leggen ze zich thans op het Engelsch toe; de jonge lieden doen +examens en krijgen weer betrekkingen. Natuurlijk doet de periode van +overgang zich wel eens lastig gevoelen in de gezinnen; toch zullen +ze ten slotte de regeeringsposten krijgen, waaruit de heer Lawrence +hen had willen weren, en dat wel om de eenvoudige reden, dat zij de +verlichtste en ontwikkeldste klasse der bevolking vormen en dus goed- +of kwaadschiks ook de regeerende klasse zullen zijn. + +Het meest zijn voorzeker te beklagen de arme handwerkslieden uit +Srinagar. Een troost is het ten minste, dat de Settlement Officer niet +vastgehouden heeft aan zijn aanvankelijken eisch, dat alle belasting +in geld moest worden opgebracht, en dat de staat niet langer de +groote leverancier van rijst voor de hoofdstad is. Dat werd in 1891 +besloten, en het gevolg was zulk een hongersnood in het volgend jaar, +dat men niet ermee durfde voortgaan. In 1893 werd er besloten, nog +weer 300.000 ezelvrachten of kharvars, dat is 177 engelsche ponden +koningsrijst naar Srinagar te zenden; in 1896 werd er nog weer de +helft heengevoerd en de stad was daardoor voor den honger gevrijwaard. + +Een nieuwe poging, die drie jaar geleden werd gedaan, is niet beter +geslaagd en zelfs in dit jaar, 1904, heeft men om de verschrikkelijke +duurte der levensmiddelen in twee van de vier districten slechts een +derde van de producten in natura, die verschuldigd waren, geïnd. + +Dat de medaille dus haar keerzijde heeft, ligt niet aan den heer +Lawrence, maar aan het stelsel, dat in geheel Indië wordt toegepast. De +grondbelasting is er de hoofdbron van inkomsten. Het ligt niet in +Engelands politiek, de industrie in zijn koloniën aan te moedigen. En +dat is geen wonder. Men heeft het nog onlangs kunnen constateeren, +hoe Manchester zich bezwaard gevoelde over de concurrentie der +engelsch-indische katoenen weefsels. Indië wordt geëxploiteerd als +een groote landbouwkolonie, en men wil het liefst, dat het land van +het moederland alle gemaakte goederen koopt, die het noodig heeft. Dat +is mogelijk niet imperialistisch, maar het is practisch. + +De vraag doet zich voor, of de bijzondere omstandigheden in +Kaschmir het niet noodig maakten, van het stelsel daar af te +wijken. Het bebouwbare deel van dat land is niet groot genoeg, +om het een toekomst door den landbouw te waarborgen. Misschien zou +het wijzer zijn geweest, niet alles ondergeschikt te maken aan den +wensch, gemakkelijk groote inkomsten uit den grond te halen. De +handvaardigheid van de Kaschmireezen, hun sinds lang beroemde +bekwaamheid in de versieringskunst zouden een veel betere bron van +inkomsten zijn geweest. Het was nog zoo dom niet van de oude koningen +en gouverneurs, een deel der inkomsten uit den grond op te offeren +voor het onderhoud der handwerkslieden uit de hoofdstad en voor den +bloei van hun handwerk. Alleen de rechten voor den uitvoer van shawls +brachten den staat meer dan zes duizend roepijen op; dus dat kon wel +als vergoeding gelden. + +Wat de shawls nu niet meer opbrachten, zou door andere industrieën +kunnen zijn overgenomen. Zullen wij wijzen op die, welke de engelsche +bestuurders hebben trachten te steunen? Dat waren de bierbereiding en +die van confituren, dingen, die zelfs niet kunnen worden uitgevoerd bij +gebrek aan middelen van vervoer. Het is een belachelijke zaak, en men +moet er maar niet bij blijven stilstaan. Toen sultan Zaïn-oel-ab-Din +in het Dal de fabricatie van papier maché en van shawls invoerde, +toonde hij vrij wat meer doorzicht. Het is te vreezen, dat ten gevolge +van het duurder worden van het leven en door de toeneming van het met +koopwaar rondtrekken ten behoeve der toeristen de kunst, die de glorie +van Kaschmir is geweest, verloren zal gaan, zooals de industrieën, +oudtijds in Hindostan wereldberoemd. + +Uit dit alles willen wij twee practische besluiten trekken. Het eerste +is dat het verstandig is, in Srinagar zich te voorzien behalve van den +pas, dien ieder Europeaan, Aziaat of Australiër moet hebben, van een +parvana dat is een soort van brief voor benoodigdheden, die men, als +het noodig is, kan gebruiken, hetzij om zich op de al te druk bezochte +wegen van koelies te kunnen voorzien, hetzij om het noodige te krijgen +voor de bedienden in de afgelegen dorpen, waar men veel moeite heeft om +de boeren te bewegen, u wat van hun rijst tegen goed geld af te staan. + +De andere raad, dien wij gaarne zouden geven, is, om geen sjikari +te nemen als hoofd van de karavaan, of men moest speciaal om te +jagen naar Kaschmir zijn gekomen. Indien ge een bezoek aan het dal +verkiest boven die verre, vermoeiende, tochten, laat u dan liever +vergezellen door een pandit. Onderwezenheid en goede manieren zijn +op dit oogenblik niet duur in Kaschmir, en ge kunt voor het salaris +van een indischen bediende een welopgevoeden brahmaan bereid vinden, +die Engelsch spreekt en in staat is, u niet alleen tot tolk te dienen, +maar ook als tusschenpersoon in de onderhandelingen met de tahsildars +en lambardars onderweg en tot secretaris in het Kaschmirsch, zoowel +als in het Sanskriet en Perzisch. Natuurlijk zal hij met zijn kennis +van het land telkens uw nieuwsgierigheid kunnen bevredigen, en zoo +zal hij de reis interessanter maken, want ergens te reizen, zonder +te begrijpen, is evengoed als niet te zien. + +Toen wij de aantrekkelijkheden van Srinagar hadden gezien, was het half +Juni geworden. Wij zullen er in het najaar terugkeeren, want nu volgt +de heete tijd en daarmee de muggen, soms ook de malaria. Dikwijls is +het klimaat van het lage dal vergeleken met dat van Lombardije. + +Door de kronkelingen der rivier, die van de hoogte van den +Takht-i-Soeleiman door het dal de slingeringen teekent, die op de +shawls te zien zijn, wordt eerst Pandrethan bereikt, de oude hoofdstad, +indertijd onttroond door Srinagar. Zij lag op de eerste hellingen der +bergen, veilig voor de overstroomingen der Vitasta. De ruïnen zijn +niet anders dan een chaos van steenen. Alleen een kleine tempel staat +nog overeind op zijn vierkant pleintje, dat overstroomd is door het +water van de naga, zoo noemen de Kaschmireezen de bronnen en fonteinen, +die vaak slangen met menschenhoofden zijn en als beschermgoden worden +beschouwd. Op het zoo ontstane vijvertje dreef een bootje. Toen ik daar +eens in wilde stappen, had ik mijn eerste ontmoeting met een slang, +maar deze had niets mythisch aan zich, evenmin als die, welke een paar +dagen later gevonden werd onder het tentgordijn. Na dien tijd heb ik +ze niet meer gezien en verlangde ook niet naar een volgende ontmoeting. + +Toen het beest door stokslagen van de handji's gedood was, vroeg ik +den pandit, die zulk een moord afkeurt, of de slang vergiftig was, +en in plaats van zich te bukken, om na te zien, hoe de vorm was en de +kleur, gaat hij recht overeind staan op zijn pantoffels en met zijn +neus in de lucht, kijkt hij naar het Noordwesten.... Toch was het +een antwoord op mijn vraag, want de goede man moest dat in de wolken +zoeken. Siva resideert namelijk op den Haramoek, draagt als arm- +en halsbanden slangen en heeft in zijn hoedanigheid van beschermgod +beloofd, dat de beet van zulk een dier nooit doodelijk zou zijn op +een plek, waar men den besneeuwden top van zijn woning kon zien. Dus +moest even worden gekeken, of men van hier den Hamaroektop kon +onderscheiden. "Zoolang u dien kunt zien," voegde de pandit erbij, +"kan u gerust wezen; maar anders is er wel gevaar..." Ik zal toch +maar in elk geval op mijn hoede zijn. + +Meer stroomop vertoont Pampoer den voet van een Hindoetempel, +een moskee, een brug en velden, waar in het najaar saffraan zal +bloeien. De oogst van deze geliefde lekkernij der Kaschmireezen is +een staatsmonopolie, en men moet het goudpoeder uit de helmknoppen met +zijn gewicht aan zilver betalen. Er worden te Pampoer ook uitstekende +beschuiten gebakken, die op reis zeer te pas komen en naar mijn smaak +met het beste brood kunnen wedijveren. + +Ik zal niet alle halten van onze reis kunnen noemen, maar mij tot de +belangwekkendste bepalen. Na Pampoer op den rechtschen oever ging +het naar de zwavelbronnen van Vian en de ruïnen der tempels van +Ladoe. Van Kakapoer op den linkeroever brengen twee uren wandelens +u naar den kleinen tempel van Payech, die goed bewaard is gebleven, +een juweel van de kaschmireesche kunst. Wat de tempels van Narasthan +betreft, er is een goede dagreis noodig, om ze aan den voet der +hooge sneeuwbergen te ontdekken; daarentegen liggen de vele ruïnen +van Avantipoer aan de rivier, ten deele in de aanslibbingen verzonken. + +Hooger krijgen wij de samenvloeiing van de Vitasta en de Vesjo, niet +minder heilig in de oogen der Hindoes uit de streek dan die van de +Vitasta en de Sindh. Aan den hoogen kant ziet men een plateau, dat +zonderling door het water is uitgeslepen, en op dien top zou Kacyapa +duizend jaren in overpeinzing hebben doorgebracht, vóór hij het dal +liet verdrogen. Men zou hem intusschen kunnen verwijten, dat hij zijn +werk maar ten halve heeft verricht. + +Want als in het begin van den regentijd een hevig onweer komt opzetten, +en zijn waterhoozen naar Kaschmir voert op het oogenblik van het +smelten der sneeuw, wordt het Dal plotseling overstroomd en is dan +bij gebrek aan een voldoend breeden weg van afvoer in gevaar, in +een meer te worden veranderd. De overstroomingen van Juli 1893 waren +noodlottig; die van Juli 1903 waren het niet minder, en men schat het +verlies op een zesde van den oogst. De naga's hadden toen wel dorst, +en ze schenen hun periodieke schadeloosstelling te moeten hebben. + +Aan den voet van de kareva, zoo heet een klein plateau, van Tsadakar +in een nu droog geworden vijver, is de plaats, waaraan een der +merkwaardigste legenden van Kaschmir is verbonden en tevens een der +oudste. In dien grijzen voortijd woonde nog een naga in den plas, +en boomen spiegelden zich in het effen water; daar kwam een jonge +Brahmaan op een dag schaduw zoeken en koelte. Toen hij zich gereed +maakte, zijn proviand aan te spreken, zag hij plotseling een jong +meisje voor zich staan, dat zoo mooi was, dat hij vergat te eten. Hij +werd nog verlegener, toen hij bespeurde, dat het mooie kind niet +anders gebruikte dan lotuswortels. Door een teeder gevoel gedreven, +noodigde hij haar uit, zijn rijst met hem te deelen, bracht haar te +drinken in een beker van bladeren en wuifde haar koelte toe, waarna +hij haar smeekte, hem haar geschiedenis te vertellen en hem te zeggen, +hoe het kwam, dat zij, zoo bekoorlijk en aanvallig, het blijkbaar +zoo armoedig had. + +Zonder omwegen vertelde hem de nagi, want het was zulk een heilig +wezen, dat het mooiste meisje ter wereld niet anders kan eten, +dan wat zij bezit, en wat de oorzaak van haar armoede aanging, daar +moest hij haar vader maar eens naar vragen. Hij zou hem vinden in +het naastbijzijnde dorp en hij kon hem herkennen aan zijn van water +druipend haar. Zoo gebeurde het ook; de watergod vertrouwde aan den +jongen brahmaan zijn klachten over de hardheid der tijden en vertelde, +dat hij groot gebrek leed, want de onderaardsche goden hebben ook +behoefte aan rijst, even goed als de menschen, en storm en onweer +zijn hun manier om goede oogsten te krijgen. + +Nu waren de velden in de buurt gesteld onder de bewaking van een zoo +streng kluizenaar, dat er geen aartje af kon en hij niets van den +nieuwen oogst gebruikte, en zoolang hij niet had gegeten, konden +de naga's er niet aan komen. Zoo leden hij en de zijnen de kwalen +van Tantalus. De verliefde brahmaan had geen rust, vóór hij den +vader van zoo'n mooi meisje had verplicht. Hij bedacht den list, om +eenige rijstkorrels van den nieuwen oogst in de soep van den asceet +te werpen, als deze den rug gekeerd had. Nauwelijks had de grijsaard +er een balletje van in zijn mond gestoken, of een hagelbui viel neer, +en de naga nam den geheelen oogst mee en gaf uit dankbaarheid den +brahmaan zijn dochter tot vrouw. + +De echtgenooten leefden gelukkig; maar hun geluk was slechts van korten +duur. Op een dag, dat de nagi op het terras was, zag ze een paard, +dat uit den stal was gevlucht en dat smulde van een hoop rijst, die +er was neergelegd, om te drogen. Zij riep, dat er iemand zou komen, +om het weg te jagen, en toen er niemand antwoordde van de bedienden +liep ze er zelve heen onder het gerinkel van haar zilveren armbanden +en het paard nam op zijn rug een gouden merkteeken mee van de hand, +die het geslagen had. Dat was het begin van de ellende. De aanblik +wekte den hartstocht van den koning van het land. Hij beproefde eerst, +maar te vergeefs, de jonge vrouw te verleiden. Toen probeerde hij, haar +van haar man te koopen, maar de brahmaan wilde er niet van hooren, en +stelde de eer niet op prijs, dien de koning zijn huis wilde bewijzen. + +Eindelijk toen de koning, het onderhandelen moede, zijn soldaten +zond, om de nagi met geweld te vermeesteren, riep de brahmaan zijn +schoonvader te hulp. De naga steeg verwoed uit zijn vijver op, en in +minder tijd, dan er noodig is, om het te verhalen, verbrandde hij +den koning, de stad en al haar inwoners. Daarna kreeg hij tegenzin +in de wereld en leed aan wroeging, zoodat hij zich in de eenzaamheid +terugtrok op den weg naar Amarnath, waar hij nog is. + +Niet ver van daar op den linkeroever heeft het groote dorp +Vidjabroer, het By-Bihara van de engelsche kaarten een modernen +Hindoetempel, gebouwd door Goelab-Singh, waar allermerkwaardigste +afgodsbeelden worden bewaard en waar men ook in de nabijheid een mooie +mohammedaansche ziarat beeft met drievoudig dak. Bij elke schrede +ontmoet men er trouwens sporen der oudheid, en de bazar is vol met +oude koperen munten. Er werd gekampeerd aan de overzijde van de brug +onder eeuwenoude platanen, niet ver van het huis waar de maharadja komt +uitrusten, als hij een of twee dagen te Srinagar komt. Wij hebben er +het bezoek gehad van een ouden muzelmanschen fakir, die zonder twijfel +in beschaafde landen zou betiteld zijn als vagebond. De bedienden +maakten zich van den man meester en zetten hem een schitterend maal +voor; een ongeloofelijke hoeveelheid rijst, dan tsjapati's, een soort +van broodjes en versche kaas, ruim bestrooid met suiker, alles genoeg +om drie mannen te verzadigen; daarna boden ze hem een hoeka aan. + +Terwijl onze kok, een zeer vroom Muzelman, hem aankeek met vereerende +blikken en met het liefdevolle van een moeder voor haar eerstgeborene, +zat de vuile man kalm te rooken; de pijp alleen uit den mond nemende om +eenige verwenschingen te slingeren naar het hoofd van de menschheid, +die hem voedt en kleedt, terwijl hij zich lui in de zon koestert en +zijn ongedierte verschuift. In physiek opzicht heeft hij niets van +den fakir zooals men zich dien voorstelt, en zooals hij ook gewoonlijk +is. Groot en kaal, met woeste wenkbrauwen en onbeschaamde, knippende +kleine oogen, ziet hij er met zijn stompneus en langen, krullenden +baard uit als een oude faun. Als de maharadja te Vidjabroer is, vraagt +hij steeds naar den fakir; maar de oude, die de eerbewijzen minacht, +onttrekt zich aan de hulde en blijft onvindbaar. Ik zeg u zijn naam +niet; ik heb vergeten er naar te vragen en heb hem uit mijzelf maar +Diogenes gedoopt. + +Maar reeds wordt de rivier smaller tusschen de met vlas begroeide +oevers en weldra wordt ze ook ondieper, en de stroom neemt in kracht +toe. Dat is het oogenblik voor de handji's om hun schutspatroon aan te +roepen, Dast Guir, hetgeen ze doen onder het boomen of trekken. Op een +gegeven oogenblik moeten ze in het water loopen, de eenen trekkend, +de anderen de boot duwend, tot die eindelijk voor de plek van het +kamp aankomt te Islamabad, een ijver die te lofwaardiger is, daar ze, +nu wij hier eenmaal zijn, worden ontslagen. + +Terwijl de tenten worden opgezet, kwamen de gezinshoofden met het +schrift van hun getuigschriften aan, waar wij het onze bij moesten +voegen. Wij zagen zoo terloops curieuse opmerkingen, bijvoorbeeld +die van een heer, verklarend de boot te verlaten, "omdat hij niet +langer kan verdragen, te zien hoe de mooie zuster van den bootsman +altijd paardewerk moet verrichten". Wij voegden onze onderteekeningen +bij die zonderlinge collectie autografen. Waarna de salams volgden, +het bedanken en het air van onderworpenheid, toen ze de roepijen +in ontvangst namen, die welverdiend waren voor twee maanden goeden +trouwen dienst. + + + +III. + + Tentleven.--De kleine dalen in het Zuid-Oosten.--Geschiedenissen + van dieven en sprookjes.--De ruïnen van Martand.--Brahmanen en + Mollahs. + + +Islamabad of, zooals de Hindoes zeggen, Anantnag ligt bijna aan de +samenvloeiing van de vier onbevaarbare rivieren, Sandran, Bringh, +Arpat en Lidar, takken van den waaier, waarvan de Vitasta de steel +is. Het dal van elk dier stroompjes is schilderachtig, het eene nog +meer dan het andere. Dat hun landschappelijk schoon niet dateert van +gisteren of heden, blijkt uit de zomerverblijven, die de Mogols er +hadden gebouwd en waarvan de overblijfselen nog in wezen zijn. Jehan +Guir vooral was er graag in gezelschap van de schoone Noer-Mahal, wier +herinnering, tegelijk idyllisch en tragisch, nog hangt onder de door +haar geplante platanen. En waarlijk, wie in alle hoekjes van dit land +heeft rondgekeken begrijpt, wat Bernier van dien keizer zegt, namelijk, +dat hij er zooveel van hield, dat hij het niet kon verlaten en dat hij +liever zijn heele land zou verliezen dan Kaschmir te moeten opgeven. + +Islamabad is het punt van uitgang voor alle uitstapjes, die wel met +tenten moeten worden ondernomen, omdat er bijna nergens bungalows +zijn. Ook is die plaats een markt voor alle producten uit de dorpen, +op Srinagar handel drijvend. De groote boomgaard, die tot kampplaats +dient, is zeer levendig, evenals de oever der rivier, waar veel schepen +liggen. Maar des nachts is het hondengeblaf zeer lastig en het belet +u te slapen, vooral omdat er zich nog andere geluiden bijvoegen, +als jakhalsgehuil en het balken der kleine pakezels. Daarom bepaalde +ik mij tot een kort bezoek aan de heilige bronnen en den bazar van +de stad. Men vindt daar geborduurde stoffen, gaba's genoemd, van +allerlei tinten en allerlei grootte, vanaf de kleinste tafelkleedjes +tot gordijnen en portières. Dat borduurwerk is zeer goedkoop en zeer +decoratief, en de patronen doen denken aan die van de oude shawls. Er +worden ook kleine sierspinnewieltjes gemaakt, die als bruidsgeschenk +gegeven worden aan kaschmireesche bruiden en die mooi ingelegd zijn. + +Wij vertrokken na twee dagen. In den morgen werden de tenten opgerold, +waarbij alles door elkander op het gras lag. Het bad verbroedert zich +met de vliegenkast; het braadspit van den khansama sluit vriendschap +met den parapluiezak; het beddegoed met de pannen, het lijkt een echte +trek van een kermistroep aan den grooten weg. En inderdaad gaan ook +wij nu leven dat onbezorgde nomadenleven, dat zij wijselijk hebben +behouden uit den tijd onzer voorhistorische voorvaderen. De groote +moeilijkheid is nu, om al dat goed te verdeelen in pakken van gelijk +gewicht, ongeveer tachtig pond. Als door een toovermiddel wordt +alles geschikt. Het linnen der tenten wordt om stokken gewonden; +het bed, dat uit elkander kan worden genomen, wordt gepakt in het +draagzeel, en het beddegoed wordt gevrijwaard voor stof en vocht in +caoutchouclakens. Vaatwerk, keukengerei, mondvoorraad van allerlei aard +wordt gestopt in de ruimten van groote rieten manden, overtrokken met +leder, en die zeer licht en toch stevig zijn en ondoordringbaar voor +vocht. Ze worden in Kaschmir gemaakt. De vouwstoelen liggen opgehoopt +op de tafels, die eveneens toegeslagen kunnen worden. In het geheel +waren er twintig pakken, dus moeten wij twintig man hebben of tien +ponny's, om in de jungle alle behoeften der beschaving achter ons +aan te sleepen. Het is nog niet veel, als men bedenkt, dat de Groote +Mogol dertig duizend dragers noodig had, als hij zich op reis begaf! + +Het merkwaardige is niet, dat men dragers noodig heeft, maar dat men +ze ook krijgen kan. Niet alleen is heel Kaschmir als een groot park, +dat geheel ter beschikking van den bezoeker wordt gesteld, en waar +hij naar believen zijn tent kan opslaan, maar als het hem lust verder +te gaan, dan heeft hij het slechts te zeggen. Des morgens vindt hij +bij de tenten zitten veel brave lieden uit het naastbijzijnde dorp, +die te zijnen behoeve hun huizen en hun velden in den steek hebben +gelaten, alleen om hem van dienst te kunnen zijn. Met hun 80 pond +op den rug, gaan ze, waar hij hen heen brengt. De prijzen zijn vast; +voor de etappe van 20 kilometer vier anna's; voor de halve twee anna's, +dat is veertig of twintig centimes fransch geld. Ten gevolge van een +goeden raad, die mij werd gegeven, had ik een groote hoeveelheid kleine +geldstukjes van 2 en 4 anna's meegenomen. Ik liet de koelies op een +rij stellen en zag erop toe, dat ieder kreeg, wat hem toekwam. Dank +zij dat systeem had ik nooit moeite, dragers te krijgen. Het was +een aardigheid, den glimlachte zien, waarmee ieder zijn geldstukje +in ontvangst nam, terwijl de laatsten met een scheef oog toekeken en +zich het hoofd krabden in hun onrust, of er nog wel genoeg overbleven, +tot de beurt aan hen kwam. + +Te Atsjibal voerde ik voor de eerste maal die comedie op. Aan +den voet van den berg ontspringen drie bronnen, die dadelijk tot +drie riviertjes worden, en om er het rechte genot van te hebben, +hebben de Groote Mogols er bekkens laten aanleggen en terrassen +met lustverblijven. Dat alles is nu wel zeer vervallen; maar de drie +watervallen spelen nog, en daar dicht bij wordt ons kamp opgeslagen in +de schaduw van eeuwenoude platanen tusschen vier bruisende stroompjes, +die een heerlijke frischheid onderhouden. + +Ook hoorde ik te Atsjibal de eerste en laatste geschiedenis van een +diefstal, die mij in Kaschmir ter oore is gekomen. In dit gelukkige +land is de veiligheid volmaakt, in ieder geval veel grooter dan in +Frankrijk, waar ik niet rustig slapen zou in het open veld onder +een dakje van linnen. Toch is er, een ongehoord feit, den vorigen +nacht een poging gedaan om een koffer te stelen uit een kamp aan den +anderen kant van het dorp. Zulk een aanval op particulier eigendom van +de Sahibs schreeuwde om ernstige wraak; twee inspecteurs van politie +kwamen dadelijk aangereisd van Islamabad. Wij vernamen 's morgens, dat +ze den nacht hadden doorgebracht met aan alle bewoners van het dorp +stokslagen toe te dienen, om hun gauwer de misdaad te doen bekennen, +die ze toch niet allen kunnen hebben bedreven. Dat zijn, naar het +schijnt, de gewone manieren van de politie; kan men zich wel luid +genoeg ertegen verzetten? De lambardar of dorpsburgemeester kwam mij +schreiend vragen, of ik niet tusschenbeide kon komen. Dat beloofde +ik; ik ging eens hooren bij den politiedienaar, wat hij dacht dat de +resident van dit soort van onderzoek wel zou zeggen... Maar ik heb +het verhaal van den man slecht begrepen. Het schijnt dat het bezwaar +elders ligt. De dorpelingen beklagen zich in het minst niet, omdat +ze slagen hebben gekregen. Wie zou dom genoeg wezen, een diefstal te +bekennen anders dan onder stokslagen? Maar nu wil men een waarborgsom +van honderd roepijen van hen vorderen, die zij zeker zijn, nooit terug +te zullen zien. Daartegen komen ze in verzet. Ze willen wel geslagen +worden, maar ze willen de klappen niet ook nog betalen! Zooveel +philosofie aan de zijde der geïnteresseerden werpt een koud bad op +mijn mooie opwelling van verontwaardiging, en ik laat de dorpelingen +en de politie het verder onder elkander uitmaken. + +Wat men na de bronnen van Atsjibal vooral moet gaan zien in het +Zuidoosten van Kaschmir, zijn die van Koekar-Nag en Ver-Nag. Wegen +voeren er rechtstreeks heen van Islamabad. Maar het was naar ons +idee beter, den spoorweg te nemen en de groote toer te doen door +het Nauburgdal. Om te beginnen rijden wij ten oosten van de bergen +van Atsjibal langs en maken een eerste uitstapje naar den naga en de +ruïnen van Kothair. De steenen der oude tempels zijn afgesleten door +den tijd, maar het ronde bekken van de bron bevat nog het helderste +water; het lijkt of er een stukje van den hemel in een holte van den +berg is gevallen. + +Wij bestijgen thans het pad, dat een zonnige berghelling tusschen twee +dalen beklimt. Boven aan den pas openen zich de dalen, die tot het +gebied van de Bringh behooren. Menschen, die haast hebben, zouden, +door rechtuit te gaan, Koekar-Nag kunnen bereiken over Sop en zijn +ijzermijnen. Wij wenden ons daarentegen naar links, om ons kamp op +te slaan in de schaduw van de populieren van Karpoer. Nog hooger dan +die van Srinagar, vormen ze in het midden van een kleinen kring van +bergen een bouquet van boomen. Er zijn oude, die op het punt zijn +van te bezwijken. Een is over het pad gestort, en daar het onmogelijk +bleek zoo'n massa in beweging te brengen, heeft men er dwars doorheen +een weg gebaand. + +Den volgenden dag brengt een andere pas ons in het dal van +Nauburg. Daar zou men alleen aan kunnen verwijten, dat het al +te mooi is. Het lijkt wel een goed onderhouden park. Een helder +riviertje kronkelt over gladgepolijste steenen tusschen rijstvelden +van een onvergelijkelijk mooi groen. Daarboven liggen maïsvelden +tot aan de boomgaarden, die eerst wijken bij de grens der groote +dennenwouden. Maar in de op het Noorden gelegen laagten blijven +kleine sneeuwvelden liggen, en hier en daar heeft men het gezicht +op de besneeuwde toppen, die in het zomerblauw van den hemel de +schittering van hun gletschers naast die der witte wolken brengen. + +De beste kampplaats is te Laram boven het dorp onder notenboomen. Het +was er zoo heerlijk koel, dat ik midden in Juli elken avond graag +bij het vuur kroop. Die avonden bij het kampvuur behooren tot mijn +liefste reisherinneringen; soms vlamde in den gloed een heele den, +want er is hout in overvloed. Trouwens we hebben al wat we noodig +hebben, melk, boter, eieren, kippen, alles wordt ons in het kamp +gebracht. De honig is verrukkelijk. En die goede Kaschmireezen zijn op +het snuggere denkbeeld gekomen, heele velden met de fijnste doperwtjes +te bezaaien en zoowat overal snijboonen te laten opklimmen tegen de +maïsstengels. Alleen kost het eenige moeite, hun aan het verstand +te brengen, dat men de erwtjes graag onrijp wil eten en heel jong; +zij meenen, dat er gewacht moet worden, tot ze flink dik zijn. Later +vonden we in het dal der Lidar op veel grooter hoogte en veel later +in den tijd nog heel jonge erwtjes. Dat gaf mij zoo'n verrassing, +dat ik besloot, daar mijn medemenschen van te vertellen, en dat was +de eerste aanleiding tot het plan voor dit reisverhaal. + +Enkele mijlen achter Laram bereikt men de oevers der Bringh; de +stroom is ingesloten in een smalle bedding, waar de rotsen dicht +op aan dringen, wat het water een kleur van donker opaal geeft. Aan +den overkant van de brug komt men op den weg, die van Kitsjwar naar +Kaschmir leidt. Op den rechten, zonnigen weg wierpen alleen de boomen +bij de dorpen wat schaduw, die daarom nog des te meer welkom was. Bij +een der dorpen hoorde ik een vreemd gezang. Het was een weemoedig +lied, dat al droeviger en droeviger werd, om eindelijk in een gesnik +te eindigen. Toen ik naar het zingen had geïnformeerd, bleek het de +klacht van een moeder, die drie dagen te voren haar zoon door den dood +had verloren. Voor haar huis gezeten, bij het verlaten spinnewiel, +verheerlijkte zij in een klagende improvisatie de schoonheid en de +uitstekende hoedanigheden van den overledene. Elken morgen, tot er +veertien dagen voorbij waren gegaan, moest zij van zonsopgang af +zoo haar droefheid toonen, tot een andere vrouw, bloedverwante of +buurvrouw, stil haar hand op den mond van de klaagster legde en haar +op die wijze deed begrijpen, dat ze genoeg had geklaagd voor den dag. + +Wij sloegen de tenten op dichtbij Vangam in een boomgaard van +abrikozen, om op een klein uur afstands van daar een bezoek te +brengen aan een dier bekoorlijke dalen, waaraan het land zoo rijk +is, en waar de intermitteerende bron Soendbrar werd gevonden. In +Juli is die niet veel meer dan een diep bekken, een waterbak met wat +ruwe steenen eromheen; maar in April en Mei kookt en bruist de bron +driemaal per dag. Dan komen de pelgrims in menigte zich baden in het +heilig geoordeelde water. Op rijen staande om den kuil, wachten ze de +komst af; maar als bij het stijgen van het water een dwaas uitroept: +"Daar is het!" trekt het beleedigde water zich op eens terug, +zoo werd mij met den grootsten ernst verzekerd. Al in den tijd van +Bernier was dit wonder van Kaschmir beroemd. Hij bracht er een bezoek +aan en trachtte het te verklaren. De activiteit van de bron in het +voorjaar bracht hij in verband met het smelten van de sneeuw op de +omringende bergen. In plaats van aan een physische oorzaak te denken, +schrijven de Kaschmireezen de periodieke verschijnselen toe aan een +veel diepere oorzaak. De godin, want natuurlijk is de bron een fee, +heeft tot zich zelve gezegd: "In deze eeuw van ijzer zal niemand op +mij letten, als ik hier altijd ben. Ik zal dus slechts twee maanden +van het jaar mijn aanwezigheid toonen, dan zal ik des te meer worden +geëerd...." En de berekening heeft niet gefaald. + +Van Vangam brengt een korte tocht ons naar Koekar-Nag. Maar hier +ontbreken mij inderdaad de woorden, om de bekoorlijkheden van dit +oord te schilderen. Wat zal ik zeggen? Aan den voet van een heuvel, +bedekt met pioenen, die als boomen opschoten, ontsprongen een tiental +bronnen, die samen een helder, klaterend riviertje vormden; aan de +oevers mengden mossen en varens en vergeet-mij-niet en boterbloemen +zich met de hoogere sneeuwballen en rhododendrons. Weer hooger klommen +jasmijn en clematis en rozen tegen de boomen op en hingen in bogen +boven onze hoofden als in berceaux.... Ik weet wel dat zoo iets ook +wel elders te vinden is; maar nergens kan het liefelijker, zangeriger, +geuriger en frisscher wezen. Nu en dan zag ik door het gebladerte den +blauwen kop van een paradijsvogel, om zijn naam waard hier te leven, +want men waant zich werkelijk in het antieke Eden. + +Slechts af en toe werden we aan het bestaan van andere menschen +herinnerd. Een grijsaard in lompen, die zijn paard aan den halster +achter zich aan sleepte, hield zich op bij de tent der bedienden en +vertelde de nieuwtjes van den dag. De maharadja is van morgen in het +dal gekomen, en om te beginnen, heeft hij een dracht stokslagen laten +toedienen aan den tahsildar of onderprefect van Ver-Nag. De reden was, +dat er niet genoeg gras voor zijn paarden was. + +Ongeveer drie mijlen scheiden ons van de residentie van den +ongelukkigen onderprefect, die, naar gezegd werd, in de herrie +een deel van zijn baard heeft verloren en niet voor den dag wil +komen. Wij moeten alleen nog over het kleine bergland trekken, dat +het dal der Bringh van dat der Sandran scheidt. Op dezen Julidag gaan +we voorbij den kleinen landelijken tempel van Voetanar. In de verte +hoorden we al een onwelluidend gezang tusschen de boomen klinken; +het was de brahmaan van deze plaats, die er knielde voor een zwart +beeld van Vischnoe met drie hoofden, waarvan een de kop van een wild +zwijn was. Hij had het beeld al gewasschen, in een shawl gewikkeld +en het met bloemen behangen. Om hem heen lag al het benoodigde voor +den dienst, de hoorn, om de booze geesten te verjagen; de klok, +om de aandacht van den god te trekken, de waaier, om de vliegen te +verjagen en de cymbalen, om muziek voor hem te maken. Onvermoeid was +de oude priester aan het psalmen zingen... Wie heeft toch beweerd, +dat al die goden dood waren? + +Vanaf het bergje, dat zich achter Voetanar verheft, heeft men een +verrassend uitzicht. Aan onze voeten vloeide diep beneden in het +smalle, met dorpen in boombouquetten bespikkelde dal de Sandran +over haar rotsachtig bed, omlijst door bloeiende tamarinden in een +kader van rijstvelden. Midden in een groep populieren, zoo hoog als +scheepsmasten, lag het groote achthoekige meer van Ver-Nag, het bekken +eener beroemde bron. Op den achtergrond verheft zich de dreigende +muur van den Banihal en de beboschte hoogten, die ervoor liggen. Het +smalle lint, dat erdoor loopt, is de weg naar Djammoe, gereserveerd +voor den maharadja. Wij zijn nu aan de zuidgrens van Kaschmir. + +Boven de booggalerij, waarmee Jehan Guir de beroemde bron van Ver-Nag +liet omringen, staan aan drie kanten open paviljoens, die als bungalows +gebruikt worden. De schoone Noer Mahal hield er zeker verblijf, en in +ieder geval is het een genot er te vertoeven tusschen het blauwe meer +en den groenen heuvel. Een wirwar van clematis en andere klimplanten is +tegen den steilen berg op gegroeid en omslingert de dennen. Het diepe +azuur van het meer laat visschen bij myriaden zien. De watervlakte +gaat door voor onpeilbaar, ten minste dat beweert de pandit, wat +hem niet belet even stellig te beweren, dat er op den bodem een oude +kluizenaar woont. + +Ziehier, hoe men dat te weten is gekomen. In dien ouden tijd leefden +de menschen alleen in Kaschmir in den zomer; zoodra het herfst was +geworden, haastten ze zich te verhuizen, om hun plaats af te staan aan +demonen en kabouters, die den geheelen winter als heeren en meesters +in het dal optraden. Eens lieten de mannen een ouden grijsaard achter, +die de kracht niet meer had, hen op hun zwerftochten te volgen en +die hun de kosten van zijn vervoer niet waard scheen. Kabouters en +demonen gebruikten den indringer als zondebok; maar toen ze eens met +hem bal speelden, lieten ze hem in de bron vallen. Die onhandigheid +zou hun duur te staan komen. Onder in het bekken vond de arme, oude +man een medelijdenden kluizenaar, die hem twee zaken ten geschenke +gaf, een tooverboek, om de duivelen te bannen, en een kangri of +kaschmireesche stoof, om zich tegen de kou te beschutten. Gewapend +met die twee kostbare dingen, bracht de grijsaard een zeer goeden +winter door en in de lente van het volgend jaar vonden de verbaasde +bewoners hem levend terug. Hij vertelde hun zijn geheim en van dien +tijd hebben ze vaste woonplaatsen in het dal. + +Door kleine dalen, die al woester werden, kwamen we eindelijk in het +geheel gesloten dal van Rozloe, waarboven de romantische rotsen en +toppen van den Soendrinar opsteken. Het land is een leen of djagir, +vroeger geschonken aan Randjit-Singh. Wij sloegen ons kamp op in het +centrale dorp Kantsjloe, het Kosroe der kaarten, woonplaats van de +grootheden van het district, die er nog rechtspraak uitoefenen. Er +werd ons een kampplaats aangewezen onder notenboomen op een plek, +die veel van een kerkhof had; maar daar werd niet op gelet. + +Pas waren de tenten opgeslagen, of daar kwamen de diplomatieke +geschenken al voor den dag, vruchten, groenten, honig. Wat zou men +wel in ruil verwachten of verlangen? Niet veel bijzonders, alleen +een weinig van dat product der beschaving, dat poeder van pyrethrum +heet en in de engelsch-indische wereld niet overbodig is, want al is +men een machtig oostersch vorst, men wordt daar door het ongedierte +niet ontzien. + +Het was zeer druk in het dorp. Toen we inlichtingen vroegen, bleek +het, dat het een huwelijk gold, en dat er een optocht zou plaats +hebben. Eerst kwam de bruid, gedragen in een draagstoel, die hermetisch +was gesloten; dan volgden de muzikanten met tamboerijnen en fluiten, +waar ze met veel ambitie op bliezen. Hun gruwelmelodie scheen mij een +verontschuldiging voor het verschrikte gezicht van den bruidegom, +een knaap van twaalf jaar, in gewaden van goud en rood gestoken en +met een tulband op het hoofd, waar de aigrette van reigerveeren op +prijkte. Op een paard gezeten, geleidde hij aldus de jonge vrouw naar +haar ouders terug, in afwachting van den tijd, waarop ze beiden oud +genoeg zullen wezen, om echt een huishouding te beginnen. + +Wat hoorde ik hier een plaatselijke legenden! Ik had er vermaak in, +ze uit den mond van den pandit te vernemen. Zoo heet het vooreerst, +dat de hooge toppen, waar nog hier en daar sneeuw op ligt, bewoond +worden door Yogini's, half feeën en half toovenaressen; wee hun, +die in haar betooverde verblijven verdwaalt; hij verliest er op +zijn minst zijn verstand bij. Er werd ons onder andere verteld, +dat ze iets hadden gedaan, dat aan een verhaal van Rudyard Kipling +doet denken, in zijn boek over de jungle. Op een goeden dag in 1894 +vond een Goedjar, toen hij zijn kudde op een Alpenweide liet grazen, +een jongen van vijftien jaar naakt en stom op een rots zitten. Hij +bracht hem naar de ziarat van Valtongoe, waar men hem gedurende drie +maanden te eten gaf op kosten van de weldadigheid der geloovigen, +toen iemand uit Shahabad, die een pelgrimstocht kwam doen, zijn zoon +herkende, dien hij sedert twaalf jaren verloren waande. Zonder twijfel +was hij al dien tijd verborgen gehouden door de Yogini's van de bergen. + +Ook woont er te Valtongoe in de zes zomermaanden een naga, van wien het +heet, dat hij den winter in Indië doorbrengt. En ten slotte bezochten +wij, voordat we het dal verlieten, den beroemden, waarzeggenden naga +van Rozloe, waar bij de bron van dien stroomgod des nachts de doode +boomstammen aan het vechten zijn. Als een ramp het land bedreigt, +schrijft hij op het droge slijk van de bedding profetische teekens; +een zwaard kondigt oorlog aan, een wan beteekent hongersnood; maar +wat de mahamari aangaat, de groote moordenares de cholera, haar komst +wordt met bloedige letters aangekondigd. + +Om van Kantsjloe aan den ingang van het dal der Didar te komen, moet +men Kaschmir in zijn geheele breedte weer door, en men heeft er drie +flinke dagreizen voor noodig en moet vier rivieren oversteken. Ik +passeerde de eerste, de Withavatoer, over dikke steenen; aan den +oever van de tweede gekomen, de Sandran, was ik niet weinig verbaasd, +dat de bedding geheel droog was; toen ik vroeg, waar het water was +gebleven, maakte een Kaschmirees een onduidelijke beweging met de +hand, en ik begreep, dat het juist voor de besproeiing der velden +werd gebruikt. Wat de Bringh betreft, zij was zoo vol, dat ik moest +besluiten van den rug van een koelie gebruik te maken, om er overheen +te komen. Ik ontmoette bij die plaats een vrouw, die geslagen was door +haar buurvrouw en zich bij de politie van Islamabad ging beklagen. Zij +hield als een kostbaar bewijsstuk de drie tanden in de hand, die +de vrouw haar had uitgeslagen. Zoo kwamen wij van Lokabhavan, onze +eerste rustplaats, naar de tweede in de koele omgeving van Atsjibal, +waar wij onze hoofdbagage vonden. + +Van Atsjibal naar Martand liep de weg door rijstvelden, besproeid door +de Arpat. Men gaat er over de rivier door middel van een rustieke brug, +bestaande uit twee over den stroom geworpen boomen, die toen bedekt +werden met takken en aarde. Weldra waren wij daarna op de kareva. In +Juli is de graanoogst al voorbij. Groote bergen koren staan bij de +dorpen, en op dorschvloeren trappen ossen de korrels eruit. Op de +velden stonden nog het reeds rijpe vlas en de katoenplant. In de +maïs en de gerst waren een massa grijze duiven aan het pikken, zoo +vertrouwelijk, dat de paartjes niet opvlogen, toen we voorbij gingen. + +Niet ver van het dorp Martand staat de tempel, die voor een duizendtal +jaren de mooiste was uit de streek, en waarvan nu nog de ruïnen de +interessantste van Kaschmir zijn. De ligging is prachtig. Het monument +ligt aan den voet van den berg, bij het begin van een dier groote +plateaux van alluviale vorming, die als met een rand van steenen +de hooge bergen omringen, en die wel gelijken op de overblijfselen +der bedding van een vroeger meer. De hoogvlakte is hier driehoekig +en heeft links de uitgetande kam van het gebergte, waar nog sneeuw +ligt; rechts drie of vier hoogten achter elkaar, die in de verte +onduidelijk worden, en vóór ons lag het Gelukkige Dal met de heldere +tinten der rijstvelden, de donkere vlekken van het groen der boomen, +de zilveren kronkelingen der rivieren. Stelt u dat alles voor, badend +in het schoone licht van Kaschmir, dat tegelijk zoo doorschijnend +is en op de hoogten zoo wazig. Hetzij ge des morgens komt, als de +zon achter u opkomt en de nevels uit het dal optrekt, hetzij des +avonds het gouden licht der ondergaande zon den hemel doet tintelen, +ge zult nergens mooier natuurtooneel vinden. Ook zou het moeilijk +wezen, een beter kader voor dit heerlijk schouwspel te bedenken dan +die klavervormige bogen, gebouwd door Lalitaditya ter meerdere glorie +van zijn geliefde godheid, de zon. + +Meer dan duizend jaren zijn verloopen, en de indrukwekkende muren staan +nog overeind te midden van een vierkant plein met een zuilengalerij +er omheen en met vier poorten, waarvan de grootste naar het Westen +is gekeerd. Al zijn bij dag de overblijfselen treffend te zien, 's +nachts in den maneschijn krijgen ze, zooals zoo dikwijls met ruïnen +het geval is, een weerglans van hun vroegeren luister.... Dien avond +stond aan het saffierblauw van de lucht de halve maan met haar horens +omhoog; in het zenith was de hemel donkergrijs en aan den horizon +lagen rose strepen. Toen was die oude tempel door de grootschheid van +zijn lijnen als een romeinsch monument uit de oudheid. Twee zuilen, +die afzonderlijk stonden en nog verbonden waren door hun architraaf, +verhoogden de illusie. Het is niet een der minste aantrekkelijkheden +van Kaschmir, dat men er aan Italië wordt herinnerd. + +In het dorp Martand waren weinig boomen en dus weinig schaduw. Wij +dachten erover ons kamp op te slaan onder een groepje sparren dichtbij +de ruïnen, maar er was geen drinkbaar water, of wij moesten ons willen +tevreden stellen met het water uit de plassen, dat de vrouwen voor haar +huishoudingen gebruiken en waar ook het vee van drinkt. Wij besloten +dus onze tenten op te slaan te Bhavan, een mijl verder gelegen. Een +weg door een kloof voerde er ons heen, en weldra hadden we een der +mooiste kampen van Kaschmir betrokken. + +Bhavan bezat vroeger, evenals Atsjibal en Ver-Nag, een lusthof, dat +blijkt uit enkele overblijfselen. Aan den voet van een bijna kalen +heuvel vormt de sterke bron een eerste bekken, dat zijn water zendt +naar een tweede grooter bassin, waar men onder het kristalheldere +water nog den steenen ondergrond kan onderscheiden. Van daar liet de +naga, of eigenlijk lieten de beide naga's, naar de brahmanen zeggen, +het water door drie granieten kanalen afvloeien, waarvan het middelste +een schoonen waterval vertoonde. Het water heeft thans de in verval +zijnde kanalen verlaten; het verdwaalt tusschen de steenen in een reeks +kleine watervalletjes en ontsnapt door een zelfgegraven tunnel. Daar, +bij het frissche, koele water onder de eeuwenoude platanen, die +gewelven vormen als van een kathedraal, in het gezeefde, zachtgroene +licht was ons kamp gevestigd. + +Mijn eerste bezoek gold de bron, waar tallooze visschen leven +van de offeranden der geloovigen. Ook de brahmanen van de plaats +zorgen op die wijze voor hun onderhoud, want Bhavan is een gezochte +bedevaartplaats. Op sommige tijden gaan de Hindoes uit Kaschmir en +zelfs uit Pendsjab er in menigte heen, om lijkdiensten te houden +ter eere van hun gestorven voorouders. De volgende legende werd mij +dienaangaande verteld. In het begin der tijden had Aditi, vrouw van +Kacyapa, reeds twaalf zonen ter wereld gebracht, Aditya's genoemd +naar hun moeder en die twaalf zonnegoden zijn, behoorend bij de +twaalf maanden. Zij dacht, dat er niets goeds te verwachten was +van een dertiende zwangerschap en wierp een laatste ei in het meer, +dat toen nog Kaschmir overdekte. Toch kwam dit geminachte ei uit, +en er kwam uit te voorschijn een klein onvoldragen zonnegodje, dat +den naam Martand ontving. Hoe nietig en onbeduidend hij ook was, +toch ging hij moedig er op uit, om zijn vader en moeder te zoeken, +en zei tot hen: "Gij hebt aan elk van mijn broeders een maand gegeven; +ik wil er ook een voor mij hebben." Het zou een moeilijk geval hebben +kunnen zijn. Maar nu moet men weten, dat de brahmanen behalve den +zonnekalender ook een maankalender hebben. Twaalf maanmaanden vormen +slechts driehonderd vier-en-vijftig dagen, terwijl een zonnejaar +driehonderd vijf-en-zestig dagen en eenige uren telt; daaruit volgt, +dat iedere twee en een half jaar de maankalender een maand bij den +zonnekalender ten achter is. Men komt daaraan tegemoet, door dan +een maanmaand in te lasschen. Die werd nu aan Martand geschonken; +eigenlijk is ze voor hem uitgevonden, en ten slotte werd die ingevoegde +maand gewijd aan den dienst van de pitri's of vaderen, de overleden +voorvaderen. Zoo kan men begrijpen, dat die plechtigheden oneindig +meer indruk maken, als ze plaats hebben op de plek, waar de god van +die maand is geboren. + +Het is opmerkelijk, met hoeveel ijver de tweehonderd of +tweehonderd-vijftig dienstdoende brahmanen of poerohita's van +Bhavan de pelgrims uit Indië ontvangen, voorzien van hun boek der +bezoekers. Ze houden namelijk een lijst van al degenen voor wie ze +reeds den dienst hebben verricht, en wie maar in eenigen graad van +bloedverwantschap staat tot een der ingeschreven personen, valt hun in +handen. Zij leggen beslag op hem en de pelgrim komt niet van hen af, +zonder eenige veêren in hun handen te hebben gelaten. + +De geheele maand is een tijd van overvloed. Zelfs de visschen uit de +Nag moeten het zoo goed hebben, dat ze de korrels gekookte rijst en +maïs weigeren, die hun worden toegeworpen. + +Maar de poerohita's nemen het er niet alleen goed van, maar ze zijn +er ook op verdacht voor de toekomst te zorgen. Ieder van hen rekent +er op, eenige honderden roepijen op zij te kunnen leggen. Gegeven +het feit, dat buiten de tijden van hongersnood twee of drie roepijen +per maand voldoende zijn om in het onderhoud van een man te voorzien, +en vier of vijf per jaar hem zeer voldoende kleeden, zal die som hen +wel in staat stellen, om zonder al te veel ongeduld den volgenden +pelgrimstocht af te wachten. + +In het jaar, dat ik er was, gaf een arme, jeugdige weduwe van vijftien +jaar voor het zieleheil van haar overleden man tweehonderd roepijen; +de brahmaan, wien dat buitenkansje te beurt was gevallen, werd mij +aangewezen. Een was er, die mij kwam vertellen, dat hij de poerohita +was voor de Sahibs en vroeg mij te mogen inschrijven op zijn boekje +tegen contant geld. Er zijn inderdaad geen erger bedelaars ter wereld, +en het is merkwaardig, te merken hoe de Hindoes ze verachten tegelijk +met het aannemen van hun diensten. Voor een Brahmaan van goeden huize +is de naam poerohita een beleediging. + +Maar ieder moet zien aan den kost te komen, en deze goede menschen +hebben ook weer hun deugden. Zoo was mijn zoogenaamde aalmoezenier +mij een groot gerief; hij deed al mijn boodschappen, zag toe op den +inkoop van levensmiddelen en de herstelling van de kampmeubelen, +zoo lang we te Bhavan waren. Ook wees hij mij den besten bakker aan, +waar we ons gebak konden laten bakken in den oven. Ze gevoelen, naar +het schijnt, de behoefte, aan de goden een gedeelte terug te geven +van wat ze aan de geloovigen hebben afgenomen. Met de ingeschoven +maand was hun seizoen ten einde. Den 28sten Juli 1896 stelden zij +elkaar op schatting, om bij wijze van dankdienst een soort van picnic +te organiseeren. Onder een mooien plataan, aan den oever der rivier, +was een kleine brandstapel opgericht, en elken dag werden in de vlammen +bloemen, vruchten, gesmolten boter, honig, rijst, maïs, kandijsuiker +en dergelijke begeerlijkheden geworpen. Aan den voet van den boom +klonken steeds liederen uit den mond van godsdienstige zangers, en +eentonig stegen de beden omhoog van den dienstdoenden priester. Om de +waarheid te zeggen offerde ik ook mijn penningske, maar had daarvoor +de gelegenheid, kiekjes te nemen van het belangwekkende tooneel. + +A propos van poerohita's ben ik te Bhavan getuige geweest van een +amusante geschiedenis. Ik heb gezegd, dat ik de diensten van een +pandit te Srinagar had gehuurd. Op een dag, dat hij een luchtje +schepte bij de tenten in de schaduw der mooie platanen, op zijn gemak +neergedoken in zijn meest geliefden zetel, een ouden scheepsstoel, +die in een veldstoel was herschapen, kwam een brahmaan uit de plaats +toegesneld en wierp zijn tulband aan des pandits voeten. Dat is de +plechtigste manier om iemands liefdadigheid in te roepen en zich met +lijf en ziel onder zijn bescherming te stellen. + +Nu leed deze arme man aan zijn ziel. Ziehier zijn geschiedenis, zooals +de pandit ze mij vertelde. Die brahmaan, eigenlijk een domme stumper, +had een zeer mooie vrouw en een ondeugenden buurman, die hem haar +afhandig maakte. Menschen, die de eer der corporatie wilden redden, +zeiden, dat hij haar met melk dronken had gemaakt op een dag, toen +ze naar haar vader op bezoek was gegaan en dat hij haar toen in een +boot had meegenomen naar Srinagar, waar hij haar eenigen tijd bij +zich hield. + +Op een goeden dag verscheen de vrouw weer in het dorp en de goede +brahmaan nam haar weer tot zich. Tot zoover is de historie vrij +banaal. Het vermakelijke van de zaak was, dat, daar de buurman +Mohammedaan was, de vrouw haar kaste had verloren, en dat de arme +brahmaan nu ook de zijne verloor, omdat hij de reizigster weer in de +duiventil had toegelaten. Geen zijner collega's wilde meer aan zijn +tafel aanzitten of iets uit zijn hand aannemen. Zijn huiselijke zorgen +waren overweldigend, en hij had wel reden, zijn tulband in het stof +te werpen. + +"Gij," zeide hij tot den pandit, "ge zijt een pandit uit de stad, wijs +en geleerd, ge kent de heilige teksten; zeg, welke boete ik moet doen +en wees scheidsrechter. Ik zal alles doen, wat gij mij beveelt." Die +vleierij viel bij den pandit in goede aarde, en dadelijk trok hij zijn +mooiste kleed aan, om aan den overkant der rivier te gaan onderhandelen +met de in volle vergadering bijeengekomen poerohita's. + +Daarna bracht hij de rest van den dag door met, nog wel in het +Sanskriet, zijn vonnis op te stellen en er alle noodige consideraties +bij in acht te nemen. Hij was zoo trotsch op de uitspraak, dat hij +mij de primeur van het vonnis gaf met de vereischte uitleggingen. + +De vrouw werd veroordeeld tot de pradjapati, dat is een soort van +neuvaine of boetetijd. De drie eerste dagen mag men niet anders eten +dan des avonds; de drie volgende alleen des morgens, en de drie dan +volgende niets anders, dan wat men ten geschenke ontvangt. In het kort +gezegd, men gaat er niet aan dood; maar er staat dan ook geschreven, +dat aan vrouwen, kinderen en grijsaards slechts lichte straffen mogen +worden opgelegd. Voor den echtgenoot was de pandit meedoogenloos. Hij +was te minder geneigd hem te sparen, daar hij het voor zeker hield, +dat zoo'n geval alleen een zot kan overkomen of een slechtaard, +maar daarin overdreef hij. Zeker is het, dat de arme brahmaan drie +dagen lang zonder eten of slapen moest blijven en voortdurend den +gezegenden naam moest herhalen van "Ram! Ram!" waarna hij, gereinigd +door het aanhoudend uitspreken van den heiligen naam, geen andere +verplichtingen meer had, dan het aanbieden van een luisterrijken +maaltijd aan al zijn collega-brahmanen, waaraan de pandit hem de eer +zou aandoen, deel te nemen. Het liep af, zooals het orakel in zijn +wijsheid had beslist, en zoo moest op last van den stadspandit de +dorpspandit boete doen voor de zonden van zijn vrouw. + +Vijf mijlen boven Bhavan ligt, tegenover het Gelukkige Dal Eichmakam, +oord der zaligen, op de helling van een heuvel een stadje onder de +oude muren van zijn ziarat of heiligdom. Het lijkt wel wat op een dorp +in Umbrië, en de ziarat met haar loggia verhoogt de gelijkenis met +Italië, welke gelijkenis niet te niet gedaan wordt door de spits van +de pagode. Het is het heiligdom van Zaïn-oed-din, een der discipelen +van den grooten nationalen heilige van Kaschmir, Noer-oed-din. Hij +wordt in hooge eer gehouden, vooral door de bootslieden, die er hun +kinderen heenbrengen als de tijd is gekomen, om hun eerste haarlok +af te knippen. Ze brengen dan tegelijkertijd gevogelte en rammen, +die ze op de plaats zelve dooden en nuttigen. Er werd mij gezegd, dat +meer dan tweehonderd personen zoo leven op kosten der geloovigen. De +wijze van verdeeling is dood eenvoudig; elk der mollahs ontvangt de +recette van een dag en ze wisselen elkaar bij beurten af. + +De ziarat zag uit de hoogte neer op de noteboomen, waar we onder +kampeerden. Men volgt, om er te komen, de eenige straat, die steil +en ongemakkelijk omhoog loopt en waar winkeltjes en stalletjes aan +staan. Boven dien dorpsbazar voert een trap naar de poort, waar een +paar oude mollahs bij uw aankomst heen en weer loopen, en de broeder +portier, gezeten naast de gong, waarop hij slaat om de verloopende +uren aan te kondigen, de hand ophoudt precies als een italiaansche +koster. Twee van de zijden van het plein worden ingenomen door het +klooster of de galerijen, de beide andere door gebouwen en den ingang +van het heiligdom. Dat is een zeer kleine grot in de rots, nauwelijks +groot genoeg om vijf of zes personen te bevatten. De priester, wiens +dag het was om de giften te ontvangen, zat gehurkt bij een soort van +groote houten kooi, zwart geverfd onder een katoenen hoes, die er +vuil en onoogelijk uitzag. Het is het ledige graf van den heilige. Na +zijn verdwijning heeft men op die plaats zijn lans, zijn rozenkrans +en zijn brood gevonden. + +Voordat de bezoekers de ziarat verlaten, vertoont men hun die relieken +en nog een paar andere; bij de lans behoort een mooie, bewerkte ijzeren +boog; de rozenkrans bestaat uit een tiental kralen ter grootte van +een klein ei; het beroemde brood lijkt op een versteende beschuit, +en dan zijn er nog een houten sandaal en de horens van de geit van +den heilige. Men moet zien, met welk een vuur priesters en pelgrims +er hun lippen op drukken en ze tegen hun oogen wrijven. Nog het meest +verbaasde mij de vrome eerbied, waarmee onze brahmaan die relieken +van een mohammedaanschen heilige vereert. + +Hij slikt blijkbaar alle histories, die hem verteld worden, en die +hij bij gelegenheid mij oververtelt. De meeste hebben een veel meer +indischen dan muzelmanschen geur, en het is jammer dat mij de ruimte +ontbreekt, ze hier te noteeren. Laat het genoeg zijn, te zeggen, +dat deze suppoosten van den Islam, van wie sommigen een rembrandtiek +uiterlijk hebben, elkander risji's noemen met een titel uit de +oude geschiedenis van Indië. In werkelijkheid zijn de pandits en de +Mohammedanen van Kaschmir vrijwel met hetzelfde sop overgoten. Van +Bhavan naar Eichmakam gaan is van de pandits in de mollahs vallen. + + + + +IV. + + De bedevaart van Amarnath.--Het dal van de Lidar.--De pelgrims + uit Indië.--Naar de toppen.--De heilige grot.--In de dholi.--De + goedhars of buffelherders. + + +Van de vier bergstroomen, die zich bij Anantnag of Islamabad +vereenigen, om de hoofdrivier van Kaschmir te vormen, is zonder twijfel +de Lidar de voornaamste. Haar dal is ook het schilderachtigste en heeft +de meeste aantrekkelijkheden. Vijftien mijlen is het lang en, beginnend +bij de gletschers, eindigt het bij de rijstvelden in de vlakte. Eerst +is de stroom troebel met melkkleurig water en loopt tusschen de kale +bergtoppen, daarna valt hij van rotsplateau op rotsplateau, vloeit +door prachtig beboschte kloven, en is ten slotte in de levendige, +vroolijke vlakte gekomen met een bedding vol steenen en puin. + +Veel drukte en veel schuim brengt het riviertje mee, en bij die +decoratie passen de afwisselende spelers op dat tooneel. Honderden +pelgrims uit alle hoeken van Indië doorwandelen telkens in de maand +Augustus het dal van het begin tot het einde, ja tot voorbij de +bronnen, in gezelschap met het verplichte geleide van brahmanen +en kaschmireesche koelies. Hun weg leidt langs veel heiligdommen, +sommige door menschenhanden gebouwd, andere eenvoudige spelingen van de +natuur, in puin liggende tempels, heilige bronnen, goddelijke rotsen +of geheimzinnige meren, die ieder zijn eigen legende heeft en zijn +bijzondere kracht. Zoo heeft het dal van de Lidar voor ieder wat; +er is plaats voor den hengelaar, voor den bewonderaar van ruïnen en +landschappelijk schoon, zoowel als voor den reiziger, die staaltjes +van menschelijkheid wenscht te zien. + +Dus is het niet te verwonderen, dat het aantal bezoekers jaar op jaar +toeneemt; enkelen geven er zelfs de sportieve genoegens van Goelmarg +voor op, ofschoon dat het officiëele zomerverblijf is, terwijl anderen, +terugdeinzend voor de lange reis naar Sonamarg, in de buurt van Balgan +blijven, om de groote hitte te laten voorbijgaan. Evenals zij gaf ik +aan het vreedzame dorp der herders de voorkeur boven de "gouden weide" +en zelfs boven "het dal der rozen". + +Reeds hebben wij te zamen het geheele lage gedeelte van het dal +bezocht van Bhavan af, waar veel brahmanen zijn, tot Eichmakam met +zijn mollahs. Na dit laatste dorp wordt het dal nauwer en voortaan +volgt de weg den oever van de Lidar. De rivier zelve vormt nu niet meer +een onontwarbaar net van kanalen, waarvan ik er tusschen Eichmakam en +Sallar veertig heb geteld, maar zij heeft voortaan een enkele bedding, +waar in het schuimende water boomen worden meegesleurd. + +Wij kwamen te Bhatkote in een harde regenbui. Al wachtend op het +opslaan der tenten, zocht ik een schuilplaats onder de veranda van +een kleine moskee. Dat was, als in alle dorpen, een droevig vervallen +gebouwtje. De mohammedaansche Kaschmirees bekommert zich minder om +Allah dan om de plaatselijke heiligen en gaat in hoofdzaak liever naar +de ziarats dan naar de moskeeën. Ik vond geen andere gelegenheid om +te zitten dan de draagbaar, die alle dooden uit den omtrek grafwaarts +brengt. + +In dien tijd had er een episch voorval plaats onder de mooie +notenboomen van het kamp. Bhatkote wordt bewoond door maliks of heeren +van den weg, stellig afstammelingen van den een of anderen kleinen +radja, die vroeger in het dal regeerde. Hoewel ze Mohammedanen zijn, +hebben ze het privilege behouden, om de hindoesche pelgrims naar +Amarnath te geleiden en het vierde deel der offeranden te innen. Een +zeer oud hoofd, misschien de oudste van het dorp, had het weldra aan +den stok met den pandit. Deze eischte rijst, die de ander vastberaden +weigerde, zwerend bij zijn baard en bij den Koran, dat er geen korrel +meer in het dorp was. De pandit, die op dit stuk geen scherts verstaat, +dreigde den grijsaard met zijn stok. De bedreiging was niet ernstig +gemeend, maar de goeie man was er toch zoo verschrikt van, dat hij +bijna een flauwte kreeg en tegen een boom moest leunen, om niet te +vallen, zoo beefde hij, terwijl de veldwachter of tsjankidar den +meer geveinsden dan oprechten toorn van den pandit kalmeerde, door +hem den baard te streelen en hem waarden vader te noemen. + +Een uur later kwam de oude malik, die een mooien tulband had opgezet +en een groen kleed had aangetrokken, mij met salams begroeten en +bood mij alles aan, wat we noodig hadden, gevogelte, boter, eieren, +melk en groenten, tegen een goeden prijs, wel te verstaan. Waarna hij +mij vertelde, dat hij een zeer oud man was en dat men getracht had, +hem te vermoorden, toen hij bij onze aankomst gezegd had ons te willen +begroeten.... Het kostte mij moeite, van hem af te komen. + +Daar wij te Bhatkote voor goed de rijstvelden vaarwel zeiden, wilden +de mijnen, voor we het bergland ingingen, den reeds grooten voorraad +rijst nog vermeerderen. Door de parvana's of orderbrieven, die we te +Srinagar hadden ontvangen, te vertoonen, kregen ze nog een weinig, +maar tegen een roepij voor de acht sers of ongeveer 800 gram, wat +diefstal leek in de oogen van den pandit, die te Bhavan zestien kreeg +voor denzelfden prijs, en vier-en-twintig te Islamabad. + +Na Bhatkote wordt het landschap al woester; op enkele plaatsen +wordt het dal een echte kloof, die enkel ruimte liet voor het pad en +den stroom. + +Iets hooger wordt het dal weer breeder, en men komt weldra te +Ganesj-Bal. Het dorpje van dien naam is in twee deelen verdeeld door de +rivier. Op den linkeroever en de eerste hellingen vormen drie huizen +in eenige velden met maïs en zwart koren, het muzelmansche dorp. Aan +den anderen kant ligt het hindoesche dorp vlak aan het water; het +bestaat uit twee huizen voor de poerohita's en enkele planken hutten +voor de pelgrims. De plek is zeer beroemd om het beeld van den god, +waarnaar het dorp is genoemd. Meen nu niet, dat hier een standbeeld +wordt bedoeld, maar ga met de oogen des geloofs zoeken midden tusschen +de versnellingen van de rivier, en ge zult daar een rots aantreffen, +door het water afgeslepen tot iets wat op een olifantskop lijkt. Dat +is Ganesj! + +Tegen den tijd van den pelgrimstocht worden er twee zwarte vlekken op +gemaakt, om de oogen te verbeelden, waardoor de gelijkenis treffender +wordt. Dit beeld is een van de vele natuurbeelden, die in Kaschmir +zoo talrijk zijn en er druk vereerd worden. Volgens de brahmanen +hoorde Boet-Sjikan, de beeldenstormer, op zijn verdelgingstocht ook +van dit beeld spreken en besloot, het te vernielen. Dus begaf hij +zich op weg. Bij de eerste halte voor den nacht verscheen hem Ganesj +en sprak: "Ga niet verder; ik raak uw knieën als een teeken. En +als dat u niet voldoende is, zie dan morgen vroeg naar de Lidar; +die rood zal wezen." Zoo was het; maar de ongeloovige minachtte die +waarschuwing des hemels, en voor hij bij de plek van het beeld was +gekomen, stierf hij. Hij kwam met al de zijnen om onder de steken van +een wolk van bijen. Op den tienden dag van de veertien lichte dagen +van Augustus houden de pelgrims op hun weg naar Amarnath er stil. Er +wordt een brug van planken tusschen den oever en het beeld gelegd. De +geloovigen bieden het meelkoeken aan met honig, geven daarvan mee +aan de brahmanen van de plaats en eten zelf de rest op. + +Van Ganesj-Bal af ziet men tot Palgam toe een menigte kampen +opgeslagen. Op de vroegere oevers der rivier, nu ver boven de +tegenwoordige bedding gelegen, brengen de tenten der Sahibs tal +van lichte stippen aan tusschen het ernstige groen van dennen en +sparren. Het spreekt vanzelf, dat met een dergelijken toevloed +van Europeanen de hulpmiddelen der naburige dorpen al gauw zijn +uitgeput. Men moet ten minste twee koelies hebben, om voor de fourage +te zorgen en steeds weer heen en weer te gaan tusschen het kamp en +Islamabad of Srinagar. + +Palgam heeft zijn houten huisjes verspreid aan den voet van het groote, +met eeuwige sneeuw bedekte gebergte Kolahoi, op de plaats waar de +beide hoofdarmen van de Lidar uiteengaan. De rechtertak gaat naar +het Noorden en is de weg naar Amarnath. Het traditioneele tijdstip +voor het bezoek aan de beroemde grot nadert, en den 17den Augustus +maakten wij onze laatste toebereidselen voor dat uitstapje. + +Wij begonnen met aan den lambardar het meeste van onze bagage toe te +vertrouwen, en alleen het allernoodigste bij ons te houden, de tenten +en het ameublement, het keukengerei, proviand voor veertien dagen en +warme kleederen. Alles zoo zuinig mogelijk berekend, waren het er +nog vijftien lasten; dus moesten we vijftien dragers hebben. Al is +het niet moeilijk, koelies te huren, om u van de eene etappe naar +de andere te begeleiden, de zaak wordt heel anders, als men ze bij +zich wil houden gedurende een paar weken en ze ver van hun huis en +hun velden meeneemt. Men moet dan aan de aanlokselen van een goed +loon en een dagelijksche vergoeding voor voedsel nog een zachten +druk toevoegen van een of ander officiëel persoon, om de aarzelenden +over te halen. Alle autoriteiten van het dorp waren op den bewusten +morgen opgeroepen voor dat doel en gingen aan het disputeeren, +dat wil zeggen, aan het schreeuwen. Eindelijk trad de lambardar van +Eichmakam, die tegelijk jelladar is van het geheele dal, en leverde +ons de vijftien koelies, die we noodig hadden. Zijn hulpvaardigheid was +niet volkomen belangeloos, en het hooge personage vroeg als belooning +om ledige flesschen en blikken van conserven. Nu en dan verzendt +hij zijn correspondentie, een stukje papier, zeer smal opgevouwen +en in de spleet van een ring gestopt, dien de onderdanen elkander +overbrengen, tot de brief, van hand tot hand gaande, zijn bestemming +heeft bereikt. Het meest verrassende is, dat zulke brieven aankomen. + +Daar het spoedig volle maan zou zijn, zagen wij den geheelen dag +een aantal van die vrome bedelaars voorbijgaan, die sadhoes worden +genoemd en die voor fakirs zouden doorgaan, als het Mohammedanen +waren. Sommigen zijn wat meer of wat minder netjes in oranje katoen +gekleed; anderen hebben zich als harlekijns toegetakeld, en enkelen, +die bijna naakt zijn, hebben hun lichaam met asch ingesmeerd. Allen +dragen een bedelnap, nu eens van koper, dan weer eenvoudig een +kokosnoot of een kalebas. Een had de zijne bij wijze van kapsel op +zijn roode, door asch vaalgetinte haren gezet, hetgeen zoo ongeveer +alles was, wat hij aan kleederen aanhad. Buiten die sadhoes, +die voor het meerendeel uit Indië komen, komen geheele familiën +uit Srinagar, mannen, vrouwen en kinderen, zelfs zuigelingen van +brahmanengezinnen. Al die menschen gaan niet voor na twee dagen weer +uit Palgam weg. Dan zal de politie het sein geven, en een sadhoe met +het vaandel begeeft zich op weg naar Amarnath, waarna alle anderen +volgen. + +Zoo lang kampeeren ze op een eiland, gevormd door twee armen van de +rivier. Wij zijn ze natuurlijk gaan zien. Ze hebben allerlei soort +van tenten, de meeste zijn niet anders dan afdakjes van een paar uit +de jungle gehaalde stokken, waar een lap stof over is gehangen. De +eerepalm kwam toe aan een bijna naakten asceet, die onder een parapluie +huisde en een doek erover had gehangen als wand. Een andere, zeer +oude man met een langen, puntigen witten baard en een krijgshaftig +uiterlijk, een drukke prater, stelde ons zijn leerlingen voor en +vertelde, dat hij uit Patiala kwam, een der inlandsche staten van +Pendsjab. + + + +Tannin, 18 Aug. + + +Daar zijn we te Tannin sinds twee uren, en we hebben nog net tijd, om +uit te blazen en te dineeren. Van Palgam is dit een zware tocht. Wij +zijn heden morgen om zeven uur vertrokken, na onze laatste inkoopen +te hebben gedaan van enkele paren poelahor of sandalen van gevlochten +gras, en eenige kangri's, de kaschmireesche stoven. Twee paren sandalen +en een kangri kosten drie anna's of dertig centimes. + +Allen hadden het druk in het kamp der pelgrims. Er waren, die hun +afdakje afbraken, om zich te wikkelen in een doek, die hun bij +nacht tot huis diende. Ook waren sommigen bezig, vuurtjes aan te +leggen. De meest matineusen gingen het hout hakken, dat ze 's avonds +zouden gebruiken. + +Toen we de rustieke bruggen over waren, volgden wij langs de helling +van den berg een steil pad, juist breed genoeg voor één persoon. Twee +uren later waren we te Preslang, een ellendig dorp, het laatste aan +dien weg, en waar niets was te krijgen. + +Hoe verder men komt, des te woester en mooier wordt het dal. De stroom +vliet snel tusschen hooge rotsen door en vormt op enkele plaatsen drie +verdiepingen van watervallen. Op den linkeroever zijn de hooge, met +sneeuw bedekte bergen met sparren begroeid, terwijl de rechteroever, +naar het zuiden gekeerd, kaal was. Maar de schoonheid lag daar in de +grillige vormen der granietrotsen. Op de eene plaats wees een spitse +naald omhoog en geleek op een klokketoren; op een andere scheen men +een vervallen kasteel te zien of het portiek van een grooten tempel. + +Wij hadden ons kamp opgeslagen aan de samenvloeiing van twee +riviertjes, een punt als Palgam in het kleine en woeste; er was een +boschje bij van dennen en berken. De tenten stonden vlak tegen den +berg aan, dien we den volgenden morgen vroeg zouden bestijgen. Vooraf +verlichtte des avonds de maan het landschap, viel op de prachtige +bergwanden en de toppen en straalde op de donkere bosschen daar +beneden. + +Na het verlaten van het kamp bestegen we eerst den Pich-Bal, +een minstens vijfhonderd meter hooge rots, die bijna loodrecht +oprees. Het pad ging recht omhoog tusschen de steenen, en het is +tevens de weg dien het water neemt in den tijd van het smelten der +sneeuw. Slechts op enkele punten waren er een paar zigzags, en soms +waren de rotsblokken zoo hoog, dat men er zich met moeite tegen op +moest hijschen. Van boven af gezien, was het om medelijden met onze +arme koelies te krijgen. Naar den grond voorover gebogen, onder den +last der tenten, die op groote bruine of witte schelpen geleken, +sleepten ze zich moeielijk voort als doodzieke slakken. De boomgrens +was al achter ons, en ieder klaagde meer of minder over duizeligheid +of misselijkheid, de eerste verschijnselen der bergziekte. + +Maar toen de reuzendrempel overschreden was, wat was het toen +heerlijk, dat de karavaan kon uitrusten en zich neervlijen in het +bloeiende kruid! Wij hadden de marg bereikt, de groote alpenweide, +die op een reuzentuin geleek, waar duizenden van onze wilde bloemen +bloeiden. Een optelling zou geen denkbeeld kunnen geven van de +wondere pracht en frischheid dier kinderen van Flora, daar op de +hoogten slechts bloeiend voor God. + +Het pad liep nu ter halver hoogte de grazige helling in een soort van +breed dal. Links boven onze hoofden hingen groote, overhangende rotsen, +die ons schenen te willen verpletteren; rechts beneden ons liep de +rivier onder tunnels van sneeuw door of kwam daar als een waterval +weer uit te voorschijn, vullend de ruimte met rumoer en stuivend +water. Hier en daar hadden enkele berken zich nog weten staande te +houden. Velen lagen bijna op den grond door den druk der sneeuw, en +hun verwrongen stammen en takken lagen ter aarde als zilveren slangen. + +Plotseling deed zich een prachtige aanblik voor op de gletschers; +we kampeerden daar juist tegenover op de weide met haar mollig +grastapijt. Maar met den avond kwamen kou en vocht opzetten, en we +hebben niet anders dan een vuur van berkentakken, om ons te verwarmen, +een vuur nog wel, dat telkens in vonken uiteenspat, zonder te vlammen. + + + + Cecha-Nag, 20 Aug. + +Dezen morgen moesten we weer een berg bestijgen, iets minder hoog, maar +niet minder moeilijk. Zoo klimmen wij met een marschdag telkens een +stapje verder als dwergjes, die een trap van reuzen opklauteren. Van +boomen is er geen sprake meer, behalve dat we een paar kromgegroeide +jeneverstruiken zagen in een holte van de rotsen. + +Eindelijk bereikten wij den oever van een meer. Het moet de naga wezen, +die vroeger dichtbij Bidsj-Bihara woonde en die zich uit tegenzin tegen +de wereld naar deze onherbergzame wildernis heeft teruggetrokken. Nag +of meer, de aanblik is in elk geval grootsch. Een ovaal bekken is +met het heldere water gevuld en ligt tusschen ruwe rotsen; aan het +boveneind ligt een reuzengletscher, waarboven met zijn sneeuwkap de +zwarte top van den Koh-i-Noer opsteekt. + +Ik schrijf, gewikkeld in mijn bont en met de kangri onder mijn voeten; +toch is de zon nog niet ondergegaan. Zij braadt mijn rechterwang, +terwijl de linker bevriest. Ik had iets dergelijks gelezen in +een verhaal van een reis door Thibet, en kon het toen bijna niet +gelooven. Nu is het ervaring, evenals ik nu met kennis van zaken over +de kangri kan praten, maar dat is iets aangenaams. Toen ik de oogen +opsloeg, zag ik slechts rotsen en sneeuw. Alles is woest en verlaten, +en de aanblik doet aan de zee denken. De wolken vullen de smalle kloof, +waardoor we morgen dezen ons omringenden kring van bergen zullen +verlaten; men ziet ze dalen langs de hellingen met het vallen van den +avond. Dadelijk zullen ze ons bereiken. Als de koelies niet praten, +hoort men niets anders dan het ruischen van de beken, die van alle +kanten van de gletschers neerdalen, en alleen het scherpe geluid van +de marmotten doet zich nu en dan hooren. Men krijgt den indruk van een +landschap, dat eeuwig zoo zal blijven tot aan het einde der dingen, +als de aarde niet dan een uitgedoofde ster zal wezen, en het is, +of wij raken aan de reeds afgekoelde oppervlakte onzer planeet. + + + + Kel-Nar, 21 Aug. + +Toen we van morgen wakker werden, droegen alle toppen in onze buurt +versche sneeuw. Een ijskoude regen viel op ons neer. Maar daar komen +toch de pelgrims aan in een ganzenmarsch. Het is om medelijden met +hen te krijgen, half gekleed slechts, en rillend onder hun katoenen +lompen. Zeker had diegene, die het eerst den pelgrimstocht naar +Amarnath in de mode bracht, zin voor het schilderachtige, maar het +ontbrak hem ook niet aan moed. Het is voor die menschen wel iets anders +dan voor verwende stedelingen, maar ze wagen er toch hun leven mee, +en in slechte jaren komen velen van koude om. Het is gelukkig, dat +zij gesteund worden door het geloof en de hoop, Siva van aangezicht +tot aangezicht te zien, een aantrekkelijker motief en meer vergefelijk +dan de nieuwsgierigheid, die mij drijft. + +Van een beter oogenblikje gebruik makend, toen het weêr wat helderder +was, besloten wij op onze beurt te vertrekken. Wij moesten al dadelijk +over een rivier, waar een sneeuwbrug over lag, die inderdaad veel +steviger was dan men zou hebben verwacht. Maar daar zijn andere +stroomen, die ons den weg versperren. Het zou vreemd kunnen schijnen, +zooveel water op zulke hoogten te vinden, als niet de onuitputtelijke +gletschers boven ons lagen. + +Wanhoopskreten klinken op eens. Het is een koelie, die in de rivier +ligt te spartelen en erbarmelijk gilt, terwijl hij zich aan een steen +vastgrijpt. De kameraden komen hem te hulp en brengen hem naar den +kant. Natuurlijk is het van de vijftien juist degene, die de melk en de +suiker draagt, die dit onvrijwillig bad te beurt valt. Gelukkig sloot +de kist goed en de verdere kruidenierswaren zijn droog gebleven. Wat +de melk aangaat, die hij in de hand had, die is zonder dat we het +wilden, aan de naga's van de streek ten offer gebracht. + +Toen dat incident was afgeloopen, ging het hijschen weer aan den +gang. Wij moesten stijgen naar den pas van Mahagoenas of van de Groote +Slang. Er ligt veel sneeuw, wat niet te verwonderen is, want we zijn +op 14000 voet hoogte. Met moeite worstelden we door de losse steenen; +de helft van den berg schijnt in den pas te zijn gevallen, en de pandit +beweert, dat de bliksem dat heeft veroorzaakt. Veel steenen liggen bij +drieën en vieren, als kleine, door kinderen gebouwde huisjes. Ieder +pelgrim richt er zoo een op en plaatst er een stuiver bij, dien de +maliks van Bhatkote dan later inzamelen. + +Wij stijgen nog steeds. Hier en daar vertoont zich het edelweiss. Niets +kan een denkbeeld geven van de troostelooze eenzaamheid van den pas, +tusschen de granietmuren onder den grijzen hemel, waar de wind, +die erover heen veegt, ons tot op het gebeente verkilt. Een cairn +of steenhoop staat op de hoogte, en wij volgen het gebruik, door +een steen bij den hoop te voegen. Dan gaat het naar beneden langs +gladde hellingen in een ander dal, waar gras te vinden was, een dal, +dat wel op het vorige geleek, maar op het noorden, zoodat het water +niet naar de Lidar, maar naar de Sind afvloeide. + +De regen had ons onderweg ingehaald, en weldra ging hij over in +gesmolten sneeuw, en al spoedig in werkelijke sneeuw. Wij hielden +stil op de eerste plaats, waar men erover denken kon te kampeeren, +namelijk te Kel-Nar in de Ibexkloof. Ik wachtte daar twee lange uren in +de sneeuw op de tenten, die maar niet kwamen. Daar zijn ze eindelijk +en worden zoo spoedig mogelijk opgeslagen. Niets uit de menschen te +krijgen. De hindoesche bedienden, die nog nooit sneeuw hadden zien +vallen, waren verslagen. De koelies, die toch goede wollen dekens +hebben, schreien en zeggen, dat ze allen zullen sterven. Twee van +hen ontbraken op het appel, en de nacht viel. Twee anderen willen +wel tegen een flinke fooi hen gaan zoeken. Tot overmaat van ramp +was er geen hout om vuur aan te maken; hoogstens kan men met een +alcohollamp voor mij een kop thee bereiden. Ik gaf bevel tot een +algemeene verdeeling van de suiker, die hier als een warm voedsel +wordt beschouwd. Daarna liet ik de koelies onder de dubbele tent +gaan, waar ze den heelen nacht bromden en klaagden op den doorweekten +weidegrond. De pooten van mijn veldbed zakten er diep in, terwijl de +steunpalen van de tenten kraakten en bogen onder den last der sneeuw. + + + + Pandjtarni, 22 Aug. + +Het bleef nog een gedeelte van den nacht sneeuwen; maar van morgen was +er een prachtige zonneschijn op de versch gevallen sneeuw, en mensch +en dier werd door de warme stralen verkwikt. Dat gaf weer moed, en het +bleek dat niemand van ons, zelfs niet de kippen, die we meesleepen, +is doodgegaan. + +De etappe, die nu nog overblijft, is maar kort. Wij blijven dalen +langs dezelfde helling vol immortellen en gentianen, en gaan vijf +keeren over het riviertje, dat in de diepte kronkelt. De marmotten, +gezeten voor hun holen, zien ons voorbijgaan. Tegenover ons, achter +eenige kale bergen, verheft zich de piek van Amarnath, einde van ons +uitstapje en doelwit van de bedevaartgangers. De rots hier naast ons is +geen andere dan de trommel van Siva. De pelgrims zorgen ervoor, dat hij +klinkt, als ze er voorbijgaan, door er met een steen tegen te kloppen. + +Kort daarna komt men te Pandjtarni. De "vijf stroomen" vloeien in +een onmetelijke bedding, half rotsgrond, half weide, afdalend van een +tweetal mooie gletschers, die merkwaardige strepen vertoonen. Wij zijn +gelukkig niet verplicht, als de pelgrims, om in elk ervan een bad te +nemen. Wij richten ons kamp op aan het eind der weide, dichtbij de plek +waar de vijf rivieren zich vereenigen, om de Sangam te vormen. Daar +vernauwt zich het dal weer, en door den open ingang van mijn tent, die +op het noorden ligt, zie ik slechts een driehoek van bleeke lucht, de +lucht boven Ladakh of Klein-Thibet. De grens ervan is maar een dagreis +verwijderd; maar we zijn al te ver in het jaargetijde, en de kloof, +die naar Saltal voert, is voor het oogenblik niet over te trekken. + +Des avonds waren de bedevaartgangers eindelijk aangekomen. De +ambtenaren van de politie, die door den maharadja tijdelijk in dienst +waren gesteld, hadden in hun zorg voor het welzijn der pelgrims hen in +ons kamp teruggehouden, uit vrees dat ze door den sneeuwstorm werden +overvallen. Nu zijn ze te laat. Tegen het vallen van den avond komen +ze nog langs het pad in lange rijen achter elkaar aanzetten. Ik ging +ze om zes uur zien. Ze bestegen den oever, bibberend van hun vijf +op elkander volgende baden en met het voorhoofd besmeerd met geel en +rood door de poerohita's, die van twee uur in den namiddag af op hen +wachtten, neergehurkt aan den oever van de laatste rivier. Er stonden +al een paar tenten. De kooplui, die de pelgrims volgen, hadden allerlei +te koop voor diegenen, die geen vuur kunnen aanmaken, òf omdat ze geen +hout hebben, òf wel omdat hun gelofte het hun verbiedt. Er waren daar +banketbakkers en kruideniers, die slechte thee en allerlei dingen +te koop aanboden, welke niet onder de vasten vallen, als amandels, +pitten van abrikozen, hennip om te rooken en andere kleinigheden in +zakjes. Onze koelies waren veranderd in kooplieden van hout; zoodra +de tenten waren opgeslagen, waren ze op avontuur uitgegaan en daar +komen ze terug met bundels jeneverbeshout. + +Het is een vermakelijke bonte drukte; de menschen slaan de tentpalen +in den grond, anderen halen enorme geelkoperen pannen, waar aanstonds +de rijst in zal koken, en allen woelen door elkaar aan den voet van +den berg, dien ze morgen zullen beklimmen. + + + + Amarnath, 23 Aug. + +Van morgen in de vroegte zijn de pelgrims naar Amarnath vertrokken +langs hun specialen weg; ze lieten alleen sommige koelies achter +voor de bewaking van het kamp. Die weg heeft zijn bijzondere +verdiensten. Vooreerst is hij zeer bezwaarlijk, want men moet een +bergkam van meer dan 5000 meter overgaan en dan aan den anderen kant +naar beneden klimmen, zoo goed als het gaat. Bovendien vervult men zijn +godsdienstplichten op een steile rots, waarvan het heet, dat ze een +beeld is van Bhairava. Er worden meelkoeken aan het beeld aangeboden +en suiker, een gebruik, dat te practischer is, omdat de arme pelgrims +volkomen nuchter naar boven moeten klauteren. Oudtijds beklommen +velen de punt en wierpen zich van boven neer, om naar hun meening +ten hemel te stijgen. Die gevaarlijke sprong naar de andere wereld +is nu door de politie verboden. Laat men thans eens tegenspreken, +dat de beschaving vorderingen maakt! + +Op de andere helling ontdekt men in de rotsen een spleet, die een +soort van natuurlijke poort vormt. Wie daar doorheen is gegaan, behoeft +niet meer op aarde terug te keeren, want onder dezen vorm stellen de +Hindoes zich hun eeuwig heil voor. De pandit vertelde, dat diegenen, +die iets ernstigs op hun geweten hebben, er niet door kunnen; een +geheimzinnige macht, die niet te overwinnen is, houdt hen tegen, +en er wordt verzekerd, dat menigeen zich niet zeer rustig voelt, +als hij de geheimzinnige proef moet doorstaan. Maar dan heeft men +ook alleen nog maar de gelukzalige grot te bereiken. + +Wat ons, profanen, aangaat, wij volgen op den heenweg het pad, dat de +pelgrims op den terugweg bewandelen; dien volgen ook bij voorkeur de +geloovigen, die zich te zwak voelen, en de zieken, die dwaas genoeg +zijn, hier genezing te komen zoeken. Men moet niet denken, dat die +nu nog al gemakkelijk is; men is al blij, een plaatsje te vinden voor +één voet tegelijk en vaak op een afglijdend stuk steen. + +Het ergste is, dat als men boven is, men ook weer naar beneden moet +langs een pad van hetzelfde kaliber, tot men eindelijk de bedding van +de rivier bereikt. Dat is dan de stroom van Amarnath, de Amaravati +geheeten. Men loopt in de diepte van deze sombere doodenvallei, nu +eens over puin, dan over sneeuwtunnels. Aan alle kanten omringen u +kale bergen, welker kruinen even sterk zijn ingesneden als de golven +op een dag van storm op zee. Enkele lijken echt golven, die verstard +zijn, toen ze den hemel bestormden. In een ervan bespeurt men ter +halver hoogte een spleet, waarheen onophoudelijk stroomen menschen +opgaan, terwijl andere ervan afdalen. Dat is de grot van den Heer +der Onsterfelijken. + +Op een enkelen dag van het jaar, een dag van volle maan in Augustus, +vullen de bedevaartgangers het dal met hun bonte scharen, waarin de +oranje kleur van het gewaad der sadhoes of bedelaars den boventoon +voert, en met het rumoer van hun uitroepen. Hun eerste daad is +zich te baden in de rivier Amaravati, die links van de grot drie +verdiepingen van watervallen vormt. De benedenste schijnt voor de +vrouwen gereserveerd. De mannen hebben niet anders aan dan een gordel +van berkeschors om de lendenen geslagen met een koord van dezelfde +stof; de vrouwen hebben een lap witte stof omgeslagen en allen uiten +den kreet: "Amarnath-Svani-ki-Jay! Leve de koning der goden!" Met +dien uitroep stormen ze naar de grot. + +Men treedt er binnen langs een soort van leuning langs den +linkerwand. De groote gapende boog, wijd als de ingang van een +kathedraal, is rechts half gevuld door puin. De pelgrims smeren +hun gezicht met leem, anderen zelfs hun geheele lichaam met het +gipsstof. Men moet ze zien aan den ingang van het hol, de handen +uitgestrekt, het hoofd achterover, met open mond, in spanning lettend +op de droppels water, die door het gesteente worden gefiltreerd, +om er in het voorbijgaan enkele druppels van op te vangen, want dat +water is niets minder dan ambrozijn. Dan eindelijk zich in hun volle +lengte op den grond werpend, komen ze de grot binnen. + +Het hoofddoel van de bedevaart is de aanschouwing der bevroren +bronnen, die Siva moeten voorstellen en zelfs zijn familie. Stelt u +voor in een ruimte, waar de zon nooit binnendringt, soorten van kleine +glazen koepels. De grootste zou niet anders zijn dan een natuurlijke +voorstelling van den god. Sommigen beweren, dat de dikte van het ijs +toeneemt en afneemt met de maan; maar niemand kan het zien. In de ziel +der pelgrims is geen schaduw van twijfel. Met welk een devotie drukken +ze zich tegen het blok ijs, er geestdriftig hun voorhoofden tegen +wrijvend, hun armen, hun naakte bovenlijven; als ze zich aan de eene +zijde hebben gewreven, beginnen ze aan den anderen kant. Vervolgens +houden ze in de kille schaduw van de grot een soort van danspartij, +gewijd door een rhythme van handgeklap. + +Onnoodig te zeggen, dat de poerohita's van de party zijn, zij hebben +de ijsblokken met roode vlaggen versierd, met kleine walmende lampen +en hebben er bloemen gestrooid. Twee van hen zitten zoo maar op +Siva; twee anderen houden een touw van gevlochten stroo vast, om +de opdringende menigte op een afstand te houden. Al die menschen, +die zoo dweepziek moeten zijn, ontvangen ons zeer vriendelijk. Men +schijnt het zeer goed te keuren, dat ik mijn onrein lederen schoeisel +door strooien sandalen heb vervangen. Er wordt mij belangstellend +gevraagd, of ik den beroemden gletscher al gezien heb of dat ik er +nog heen ga. Ik zou het in elk opzicht onaangenaam hebben gevonden, +als ik deze brave menschen in hun geloof had moeten kwetsen. Ieder +geloof is heilig, zoo lang het oprecht is. + +Om de waarheid te zeggen, maken de poerohita's een onnoodige drukte en +duwen de sadhoes heen en weer; om ruim plaats te maken voor de Sahibs, +die bij gebrek aan geloof roepijen meebrengen. Zij geven mij daarvoor +in ruil een overvloed van kandij, amandelen, bloemen en hechten om +mijn linkerpols een armband van roode wol en gele zijde. Een arme, +oude vrouw vroeg mij een aalmoes en ging dadelijk het ontvangen +zilverstuk brengen aan brahmanen, die bezig waren te offeren bij een +klein vuurtje. Van avond wordt de ontvangst gedeeld; een vierde is +voor de poerohita's van Bhavan, een vierde voor die van Ganesj-Bal, +een derde vierde deel voor de sadhoes, die het vaandel gedragen hebben, +en het laatste voor de maliks van Bhatkote. + +Later hebben wij de klachten van den ouden malik vernomen, toen we +weer door dat dorp gingen. Zij hadden voor hun deel maar honderd +roepijen gekregen. Trouwens ze zeggen elk jaar, dat ze zijn gefopt, +en dat is niet onmogelijk, om de eenvoudige reden, dat de toegang tot +de grot, en dus alle toezicht op de financiëele operaties, verboden +is aan de Mohammedanen. + +Toen het bezoek aan den gletscher afgeloopen was, konden +wij heengaan. Het was voor al die arme stumpers een treurige +aftocht. Uitgeput door acht dagen van vermoeienis en vasten, waren +ze hier gekomen, en nu werden ze niet meer gesteund door den wil +om het doel te bereiken. Zoolang de weg naar beneden liep door het +dal van Amarnath, ging het nog, want toen had men het gezicht op de +heilige grot, en wij hoorden geestdriftige kreten. Aan den oever van +de rivier zagen we vrouwen zich vooroverbuigen, om water te scheppen +in de holte harer handen en elkander te laten drinken, waarna ze +elkaar tot driemaal toe omhelsden. Zoo sluiten ze een vriendschapsbond. + +Zoo'n verbond, vertelde de pandit, heeft den voorrang boven ieder +wereldlijk belang en elken familieband; het geldt voor leven en dood. + +Weldra verspreidden zich de groepen en de uitroepen werden niet meer +gehoord. Een der leerlingen van onzen ouden kennis, den sadhoe van +Patiala, was zoo zwak, dat hij er wel blijven moest, omdat hij geen +geld had om zich te laten dragen. Toen de weg ging stijgen, zagen we +niet dan doodvermoeide menschen op de hellingen, zich vasthoudend aan +sprietjes gras, zoo goed als het ging, hijgend en klagend en de hoop +opgevend, dat er ooit een eind aan den klim zou komen. + +Aan de andere zijde van den berg was de afdaling naar de vijf rivieren +niet veel beter; velen van hen, die op handen en voeten zoo even +omhoog kropen, lieten zich nu maar op den rug neerglijden. Beneden +wachtte hen een laatste bad, even heilig als het koude bad, genomen +ter eere der voorvaderen, alsof ze den tijd wilden bespoedigen, +waarop ze bij hen zouden wezen. + +Ik moet bekennen even vermoeid te zijn als zij, en als zij, sleep +ik mij voort, zoo goed en zoo kwaad als het gaat, naar het kamp te +Pandjtarni. In de achterhoede worden de achterblijvers aangezet tot +spoed door de politie; het zou hun dood zijn, zoo ze alleen achter +werden gelaten in deze troostelooze eenzaamheden, waar alles verijsd +is, tot de goden toe; en nu valt voor een geheel jaar het dal van +Amarnath terug in stilte en verlatenheid. + +Den 24sten Aug., 's morgens, was er te Pandjtarni niets meer te zien +dan onze tenten op de van witten ijzel glinsterende weide. Ik had in +zoo ver nog de gevolgen te dragen van mijn vermoeienis van den vorigen +dag, dat ik mijn vertrek een dag uitstelde. Toen de politiebeambte, +die voortging met den optocht tot een goed einde te brengen, vóór +zijn vertrek mij nog zijn diensten kwam aanbieden, vroeg ik hem mij +een dholi te sturen met een dubbele groep dragers. De dholi is een +soort van palankijn of vierkanten draagstoel met een dakje van stof +erover. Veilig hangend tusschen twee lange bamboes, leek het mij nog al +een dragelijk vervoermiddel; het eenige bezwaar is, dat het veel ruimte +inneemt. Maar mijn acht niet gedoopte dragers zijn geoefende luidjes, +en ze brengen mij met de grootste handigheid over de lastigste wegen. + +Men volgt op den terugweg hetzelfde pad als in het heengaan, behalve +dat men gewoonlijk iets afsnijdt door een nog veel hoogeren pas over +te gaan als dien van den Mahagoenas en niet minder steenachtig. Op +eens is men dan aan den anderen kant. Aan zijn voeten aanschouwt men +een onmetelijk wijde kloof, met zonderling gevormde toppen eromheen +en meer dan 1000 meter diep. Men zou op het eerste gezicht meenen, +dat het onmogelijk is, zoo steile hellingen af te gaan; men doet het +intusschen, al is het niet zonder moeite en gevaar. Beneden bij een +beek, die plotseling uit den grond te voorschijn komt, vormen de +opnieuw gevonden berken een nestje van groen, dat den naam draagt +van Astan Marg. + +Een heele familie van goedjarsche herders is er met de buffels +gevestigd. De oude moeder, een goedig mensch, met het hoofd van +een tooverheks, kwam mij begroeten en bood mij koeken van gestremde +melk aan, mij noodigend in haar hut. Die was niet veel meer dan een +groot afdak, gedragen door enkele boomstammen, een zeer eenvoudig +zomerverblijf; in den winter gaan ze naar beneden naar hun dorpen. Ik +kon in zake meubels niets ontdekken dan de zakken van geitevel, +waarin gesmolten boter wordt bewaard en de aarden of bronzen potten, +waarin ze wordt gesmolten. + +In een hoek lag een heel jonge vrouw op een bed van droog gras en +naast haar lag een baby, die den vorigen dag geboren was. Evenals de +andere vrouwen, die ik zag, was ze behangen met sieraden, en ik telde +wel twaalf zilveren ringen in ieder oor. Dus verliest de coquetterie +nimmer haar rechten, en ik begin te twijfelen aan de hooggeroemde +eenvoudigheid van de herderinnetjes. + +Maar weten ze wel, hoe gelukkig ze zijn? Graag zou ik voor de rest +van den zomer hun koele, frissche verblijfplaats deelen, die door +een dichter beschreven zou worden als genesteld aan het hart van +den reus Himalaya, als een edelgesteente op de borst van de godin +Parvati. Ongelukkig is onze voorraad niet groot genoeg voor dergelijke +buitensporigheden, en wij moeten ons weer begeven naar streken van +een duizend meter lager, waar men reeds zwaarder lucht inademt. Nog +twee dagen van een daling door een schilderachtige omgeving, en +mijn dragers zetten mij zacht te Palgam neer. Vandaag heb ik nog +alleen maar Kaschmir dwars door te gaan, om dan de bestijging van +den Haramoek te doen. + + + + +V. + + De bedevaart naar den Haramoek.--Begrafenis.--Alpinisme + en godsdienstige hydrotherapie.--De tempels van + Vangath.--Herfsthuiveringen.--Afscheid van Srinagar. + + +De achtste dag van de lichte veertien dagen van Bhadrapada, die in +het jaar 1896 op den 14den September viel, is de groote dag der dooden +voor de kaschmireesche pandits. Maar zij brengen dan niet enkel bloemen +naar een kerkhof, dat meer of minder ver uit de buurt is; ze moeten er +meer dan 4000 meter voor stijgen langs ruwe wegen door verlaten passen +naar een meer, omringd door gletschers en steenachtige hellingen aan +den voet van den reus Haramoek. Daar men liever in de Ganges de asch +stort van de Hindoes uit Indië, wordt die der Brahmanen en Sikhs uit +Kaschmir daar gedeponeerd. Zoo is dan ook het meer bij gebrek aan +beter gekozen als een der bronnen van den grooten, heiligen stroom. + +De profanen en de kaarten noemen het Gangabal; de brahmanen zeggen +dood-eenvoudig de Ganga of de Moekoeta Ganga, de Ganga van den +diadeem. Het is bekend, dat de groote rivier vloeit van den haardos van +Siva, en nu is de Haramoek, het enorme rotscomplex, met ijs bedekt, +dat vijf dalen beheerscht en zeven hooge toppen ten hemel heft, +niet anders dan de diadeem en tegelijkertijd de woning van den god. + +De pandits beweren, zonder te lachen, dat als men de pradakchina, +dat is de toer rondom het meer, doet in den tijd van droogte, dat men +dan de haren kan zien, waar de bron onder uit vloeit! Als de achtste +dag van de lichte veertien dagen van Bhadrapada na het begin van de +najaarsdagen valt, wordt de plechtigheid van het werpen der asch tot +het volgende jaar uitgesteld. Dat jaar had het weinig gescheeld, +of het feest had niet plaats gehad; het najaar begon den negenden +van de veertien dagen. + +In alle huizen waar een doode is geweest, moet een der bloedverwanten, +zoo na mogelijk, de bestijging doen. Die pelgrimstocht van Gangabal +heeft dus een zeer bijzonder plaatselijk karakter. Hier komen geen +pelgrims uit Indië, dat wil dus zeggen, geen sadhoes; enkele Sikhs +uitgezonderd, ziet men er slechts kaschmireesche brahmanen; het is +een ware familiebedevaart. + +En het is geen kleine zaak voor de pandits. Men weet, hoe vermakelijk +bang de Kaschmireezen zijn voor de prachtige bergen, te midden waarvan +ze leven en die ze het liefst uit de verte bewonderen. De bandobast is +dan ook een ding van belang, en het schijnt alsof men een poolreis gaat +maken. Er moet een tent worden aangeschaft, dan proviand meegenomen, +kleeren en dekens in overvloed; verder moet men zich voorzien van +suiker, peperkorrels en zure vruchten, alles dingen, die in de vasten +mogen worden gebruikt en die men onderweg neemt, om zich op te monteren +of te verfrisschen, en vooral niet te vergeten, een reukwerk, geknoopt +in een punt van het kleed, om bij wijze van opwekkend zout te ruiken, +als men een aanval krijgt van de bergziekte. Ook is het van groot +belang kangri's bij zich te hebben en een aantal sandalen van poelahor, +die zooveel waard zijn voor het loopen op de gladde hellingen. + +Eindelijk moeten er koelies worden gehuurd, om dat alles te vervoeren, +en dan nog de quaestie van de asch. Men ontsluit, om haar mee te nemen, +het kastje boven de deur in den buitenmuur, waarin ze was geborgen +vanaf den dag der verbranding van den doode. Het is de gewoonte, +de enkele overblijfselen van beenderen, die men heeft ingezameld +onder de asch van den brandstapel, in een aarden vaas te bergen, +samen met kleine stukjes van de vijf edele dingen, parel, saffier, +koraal, goud en zilver. Ik heb mij laten vertellen, dat men niet +zooveel asch meenam als wel mogelijk zou zijn, uit vrees er last van +te zullen hebben op de dag van de bedevaart, want de dooden kunnen +den levenden hinder veroorzaken. + +Eindelijk, daar zijn onze pandits op weg, niet zonder dat de dragers +van asch eerst in hun huis een eersten lijkdienst hebben gevierd. Die +laatste diensten worden trouwens elken dag van den tocht gehouden, +schenkingen van meelkoeken, water en vruchten aan de geesten der +afgestorvenen. Bij de Ganga moeten allen aan zulk een lijkdienst +deelnemen, en zij, die asch hebben heen te brengen, houden er twee. Wij +haalden te Prang, aan den oever van de Sind, de bonte scharen der +pelgrims in, die aan het ontbijt waren na hun offerande of onder de +boomen lagen te rusten. Er waren daar zeer mooie vrouwen van pandits; +zij gaan inderdaad door voor veel mooier dan haar mohammedaansche +landgenooten, en zonder twijfel terecht. Het is misschien niet te +verwonderen, want het waren juist de hoogste klassen, die zich niet +lieten bekeeren tot het Mohammedanisme. + +Bevallig in haar levendig gekleurde kleedjes met wijde mouwen, met +een witten gordel om het middel, en om het hoofd een langen, witten +sluier geslagen, die op de schouders afhing, maakten verscheiden van +haar een bijbelschen indruk. Wat de pandits betreft, de meesten van +hen leggen op reis het witte kleed af, dat er met den gordel als +een soort van toga uitziet en hun werkelijk niet kwaad staat; zij +vervangen het door een costuum, dat veel gelijkt op dat van Kisjtwar, +een buis met een korte broek, en banden om de beenen gebonden. Bijna +alle dragen ook nog een groote jas, gevoerd met een voering van +lamsvel uit Ladakh. Enkele knapen geleken met hun geborduurde mutsen +en gekleurde wambuizen boven de nauwsluitende broeken op pages uit de +middeleeuwen. Anderen hadden het betreurenswaardige denkbeeld gehad, +wonderlijke jassen aan te trekken, meesterstukken van kleermakerskunst +uit de hoofdstad; er waren hemelsblauwe, bruine, groene, zelfs enkele +van zwart fluweel, alle van buiten versierd met zakken als die van +jachtbuizen. Die jeugdige pronkers stellen het jonge Kaschmir voor, +dat zich in alles het engelsche volk heeft ten voorbeeld gesteld; +zij begroeten ons in het Bargoensch, dat ze hebben geleerd op de +school van Srinagar en dat ze nu gebruiken in de hoop, een of ander +postje bij de karavaan te krijgen. Intusschen willen ze den tocht +naar Gangabal niet opgeven. Naast hen vervullen de poerohita's hun +plicht als aalmoezeniers. Verderop zit een groep Sikhs vroolijk te +praten. In hun nabijheid hingen, over de vork van de in den grond +gezette stokken, zakjes van verschillende kleuren, bevattend de asch +van hun dooden. Op die manier voeren ze die naar de Ganga; de pandits +hangen de zakjes gewoonlijk om den hals. Enkele hadden er tot drie of +vier; de verschillende kleuren van de zakjes dienen in zulk een geval, +ze uit elkander te houden, want ze moeten den naam van den ex-eigenaar +van de asch uitspreken bij het in het water strooien. Des avonds werden +overal vuren ontstoken, en het kamp had een zoo feestelijk aanzien, +dat het kwalijk strookte met het plechtige doel van de bedevaart. + +Den volgenden morgen ging ieder langs een steenachtig voetpaadje naar +het dal Sjittagroel; de terugweg wordt genomen door het Vangathdal. Te +Sjittagroel wonen de maliks, die, zooals de maliks van Bhatkote voor +Amarnath, zorgen voor het tijdelijk welzijn van deze pelgrims en +daarvoor een kleine vergoeding ontvangen. Er werd gekampeerd in het +open veld aan den voet van den berg; er moesten ongeveer 2000 meter +stijgend worden afgelegd. Een hevig onweer, dat des avonds opkwam, +had de tenten en de menschen doornat gemaakt. Het was omstreeks +middernacht een vreemd gezicht, al die bewegende groepen, half in +de schaduw, half in het flikkerende licht der vuren, hun kleeren +nog gauw op het oogenblik van het vertrek drogend. Daarna ging de +processie in ganzenmarsch langs het pad, enkelen met een harsfakkel +in de hand, anderen met een toorts van berkeschors of zelfs met een +gewoon windlampje. + +Zou des nachts de bestijging wat korter lijken? Ik weet het niet; +over dag schijnt ze eindeloos. In eens passeert men alle zônes van +den plantengroei. Eerst stijgt het voetpad door een boschrijk dal +of eigenlijk ravijn tusschen hooge groene wanden van noteboomen, +kastanjes, hazelaars en vijgeboomen. Daarna volgen hellingen met +verspreid staande boomen, meest sparren, half ontworteld door de regens +en zich krampachtig met hun wortels vasthoudend op de schuinten. Dan +krijgen we de lijn van de berken, gevolgd door die van het gras, +waarop de streek van de kale rots volgt. + +Men vindt hier ook weer, net als aan den kant van Amarnath, die soort +van reuzendrempels, die naar de hoogvlakten leiden of de margs, en +waar nog alleen enkele zeer hooge toppen boven uitsteken. Maar eerst +krijgen we een kloof met loodrechte rotswanden, waar hier en daar +een plekje gras zich vertoont, zooals aan den rand der klippen aan +zee; dat is de Haph-Nar, kloof der spoken. Daar zouden lang geleden +pelgrims gestorven zijn, die verdwaald waren, en ze waren zoo talrijk, +dat men in de diepte van de sombere kloof meer dan tachtig pond touw +van de heilige koorden der brahmanen heeft gevonden! Iets verder gaat +men door een nauwen doorgang in een rots, en daar staan de maliks, +om van elken voorbijganger eenige stuivers te ontvangen. + +Vervolgens is ieder deelnemer verheugd, als men te Brahmasar is +aangekomen, de verlangde plek, waar gerust wordt aan den voet van de +hooge, donkere pyramide van den Haramoek, wiens grootheid over het +geheele laatste deel der reis heeft gewaakt. + +Wat leven hier nog een legenden en wat is het volksgeloof nog +levendig! Wie twijfelt, of de top bestaat uit een enkelen steen en +of de aanblik iemand tegen den beet van slangen beveiligt, omdat +een van die dieren den halsband vormt van den god Siva! De top heet +onbeklimbaar. In vroeger tijd had een sadhoe twaalf jaren lang zich +tot taak gesteld, hem te beklimmen, om Siva te zien. Dag op dag steeg +hij langs het rotspad omhoog; de nacht overviel hem onderweg, en des +morgens, als hij ontwaakte, bevond hij zich weer op het punt, van waar +hij den vorigen dag was uitgegaan. Zijn geval is tot een spreekwoord +geworden in Kaschmir; als bijvoorbeeld een kind den eenen dag vergeet, +wat hij den vorigen heeft geleerd, dan is het als de bedelmonnik van +den Haramoek. + +Er wordt intusschen verteld, dat eens een schaapherder, die naar +een verloren schaapje van zijn kudde zocht, zich zeer hoog op den +berg waagde. Hij bemerkte in een hol in de rots een man en een vrouw, +die tot de meest geminachte kaste behoorden, bezig een wijfjeshond te +melken, om hun dorst te lesschen. De man vroeg den herder, of hij mee +wilde drinken; maar de blinde Mletsja weigerde en ging voorbij. Toch +had de man nog gelegenheid, hem een droppel melk op het voorhoofd +te strijken. Onder het afdalen ontmoette de herder den sadhoe en +vertelde zijn avontuur. Dadelijk sprong de sadhoe op, likte met zijn +tong den droppel van het voorhoofd des herders en ging heen in blijde +verrukking. Diegenen, die door den Mohammedaan voor landloopers waren +gehouden, waren niemand anders geweest dan Siva en zijn vrouw Parvati. + +Zou de god werkelijk dit jaar slecht gehumeurd zijn of is Parvati +jaloersch van al de hulde, die gebracht is aan haar mededingster +van de Ganga? De koelies zijn natuurlijk nog een heel eind achter, +en daar breekt een hevig onweer los met hagel; in een oogenblik is +de grond bedekt met een dikke, witte laag; de donderslagen zijn zoo +hevig, dat het is, of ze ons de bergen op het hoofd willen gooien; +tot overmaat van ramp is een ijzige wind opgestoken en loeit door +den pas. Dat treft niet voor de arme brahmanen, die nog een koud +bad moeten nemen in de Naga, want geen bad, geen verdienste van den +pelgrimstocht. Daarbij zijn ze schrikkelijk bang voor zulke onweêren, +die iemand in een oogwenk voeren uit het klimaat van Indië naar dat +van Lapland, en vooral voor dien wind, die als het wat later in het +seizoen is, wel eens noodlottig wordt voor karavanen, overvallen in +den pas. Allen kruipen samen in de tenten, die al bezet zijn vóór +zij nog goed en wel zijn opgeslagen. + +Den volgenden morgen brandde de zon weer, en deed verlangen naar +een weinig schaduw tusschen de kale rotsen, tot er 's avonds weer +kou en onweer volgden. Den dag daarop werd eindelijk het doel der +reis bereikt; men was aan den oever van het meer Gangabal. Maar +de bedevaartgangers zijn daarmee nog niet aan het einde van hun +moeite. Zij hebben evenals te Amarnath hun bijzonderen weg, die langer +en moeilijker is, maar die in hun oogen het voordeel oplevert van hen +drie naga's te doen ontmoeten, waardoor ze de gelegenheid krijgen, +drie koude baden extra te nemen. Werkelijk, ze verdienen al het goede, +dat ze zoo hoog en tegen zooveel inspanning komen zoeken; maar als +al die opeenvolgende koude baden op de nuchtere maag hun van veel +nut zijn bij hun toekomstige wedergeboorte, zal dat, dunkt mij, niet +beletten, dat ze er in dit leven een flinke verkoudheid mee opdoen. + +Een weinig boven Brahmasar slaan ze rechtsaf door een rotspoort. Van +de drie naga's, waar die heen leidt, zouden twee geboren zijn uit de +tranen van de schoone Parvati. Dat was in den tijd van haar ijverzucht +op haar mededingster de Ganga, die altijd verdwaalde tusschen de +donkere haren van den god. Siva had het verstandigste gedaan, wat er +in zulke omstandigheden te doen is, hij was weggegaan. Parvati ging +hem toen berouwvol zoeken. Onderweg informeerde ze, of men haar man +niet had zien voorbijgaan; hier kreeg ze een ontkennend antwoord, +en een traan van brandende smart ontvloeide aan haar oogen, ginder +was het antwoord bevestigend, en een traan van zalige vreugde vloot +over haar wangen; en zie, daardoor is nu nog de naga van den eersten +traan warm, terwijl de andere koud is. Wat de derde naga betreft, +haar donkere kleur heeft haar den naam van Kal-Sar bezorgd. + +Intusschen stijgen koelies en profane bezoekers tot den berg, die +het dal van Sjittagroel op den achtergrond afsluit ter hoogte van +ongeveer 4000 meter. Ongeduldig om alles te zien, ging ik verder +naar den top, die over de meren uitzicht geeft; van daar was het een +wonderschoon landschap. Onder onze voeten aan den voet van den berg +waren de bekkens van het Noen-Kol te zien, half blauw, half groen, +al naar de diepte van het water; meer naar links zag men de gletschers +boven het Gangadal hangen, en van den eenen naar den anderen vloeide +een zilveren waterval. + +Reeds zijn brahmanen en brahminen aan hun gewijde therapie bezig. Het +doodenmeer weerspiegelde kalm den hemel in zijn afwisselende tinten. De +harde rotsen, het koude water, de bevroren sneeuw, alles was in den +zonneschijn van een groote plechtige doodschheid. Eenige panditvrouwen +gingen ons voorbij en vergaten, zich het gelaat te bedekken, en ik zag, +dat haar oogen rood waren van het weenen. Dit is inderdaad de plek +van de scheiding voor goed. Hier worden de laatste lotsbeschikkingen +getroffen van hen, die eens waren, en hier zal het lot worden beslist +van hen, die nu nog zijn de Hindoes van Kaschmir. In een kluit aarde, +genomen van den oever van het meer en in de hand gekneed, neemt men +de vijf heilige zaken mee en de overblijfselen van de verbranding, +en het meer omvat het al. Dat duurt nu al eeuwen zoo, en alle dooden +der aarde zullen het meer niet vullen. + +Wij lieten die menschen aan hun gedachten over en aan hun plichten, +die met den dood in verband stonden, en we daalden af naar Vangath +bij de daar opgeslagen tenten aan de grens der berken. Tegenover +ons graasde op een begroeide helling een kudde van wel duizend +schapen. Alsof ze door een onoverwinnelijke macht gedreven werden, +liepen ze steeds voort, alleen onder het gaan nu en dan een grasje +afknabbelend. Velen vormden een lange lijn, waar ze in onafgebroken +rij elkander volgden. Memand wees hun den weg, maar als ze in de +eene richting ver genoeg waren gegaan, stuwden de herders ze in een +andere. En dit ziende, begrijpt men de tochten van de karavanen van +lastschapen, die over de hooge steppen van Midden-Azië trekken, elk +met eenige brokken steenthee op den rug. Ze slapen in de open lucht +aan den voet der rotsen. + +De gezinnen der herders slaan een soort van schuilhut op met wat takken +van jeneverbesstruiken, opgehoopt tegen den wind en den regen. In ruil +voor een karig loon belasten ze zich ermee, den geheelen zomer zoo de +schapen van een of meer dorpen te laten grazen. De boeren hebben geen +bijzonder hoog idee van hun eerlijkheid, en meer dan een eigenaar gaat +af en toe eens naar boven, om het aantal zijner schapen te tellen, +onder voorwendsel hun als versnapering een kleinen voorraad zout +te brengen. + +Ook van dit punt hadden we het uitzicht op veel bergen, als de +golven van de zee een woelige massa vormend en alle met versche sneeuw +bedekt. De terugweg was over golvende terreinen, daarna volgde een klim +over steile rotsen en ten slotte hadden we een daling over paden, die +duizelingwekkend steil waren en vol steenen. Beneden lagen de rivier, +de tempels, de naga, en een kleine mijl verder het dorp Vangath, +het einde voor dien dag. + +De bloedverwanten van de pelgrims kwamen in menigte ze daar opwachten, +beladen met allerlei versterkende en verkwikkende middelen voor de +dapperen, die tot het Gangadal gestegen zijn. Die komen terug, volkomen +kaal geschoren, want dat schrijft de dienst voor, en de mohammedaansche +barbiers zorgen wel, die gelegenheid niet te mankeeren. Om daar op die +enorme hoogten hun kunst uit te oefenen, laten ze zich goed betalen, +tot wel acht anna's toe of tachtig centimes! Alle brahmanen moeten +eraan gelooven, behalve zij, wier vader nog leeft en wier vrouw +zwanger is. Ook degenen, die dooden hebben gebracht naar boven, +worden geschoren. + +De tien of twaalf tempels verbergen onder het groen hun schilderachtige +ruïnen bij een bron, die verrassend helder is in haar bed van +steenen. Deze zoo rustige plaatsen waren in den tijd van Avantivarman +het tooneel van een merkwaardige tragedie, die het de moeite waard +is, in de vertaling van Dr. Stein te lezen. Die koning was er eens +zijn godsdienstplichten komen verrichten in den grooten tempel, +dien hij meende te hebben verrijkt met zijn geschenken. Dus was hij +zeer verbaasd, te zien, dat de priesters voor het beeld van den god +niets anders legden dan wat bladeren van oepalakh, een in het wild +groeiende plant, soort van witte Scabiosa, waarvan de Kaschmireezen +de bladeren gekookt eten. De vorst kon niet laten, daar een opmerking +over te maken en de reden te vragen van zooveel zuinigheid. Daarop +wachtten de poerohita's slechts, om te spreken. + +Zij vertelden dat een zeker edelman uit de buurt zich op de +gunst van den minister had beroepen, om hun de inkomsten van het +dorp afhandig te maken; daardoor werd de karigheid van hun gave +verklaard en de schrielheid tegenover den god. De koning deed, +alsof hij niets had gehoord en ging weg onder voorwendsel van een +plotselinge ongesteldheid, de plechtigheid onvoltooid latend. Daar +was ieder vol van. Het bericht ervan drong door tot den minister, +die er slechts op uit is, zijn plaats te behouden en zich trachtte +te ontdoen van zulk een dommen gunsteling. Hij liet hem dadelijk het +hoofd afslaan en het onthoofde lichaam in het heldere water van de bron +werpen. Waarna hij kalm naar de gezondheid van den koning kwam vragen, +die volkomen hersteld was. "Nooit," zegt dan de kroniekschrijver, +"heeft men stellig zulk een minister gezien!" Dat kan zijn, en men moet +niet overdrijven; maar al zijn de zeden verzacht, te ontkennen is het +niet, dat er tegenwoordig ook nog ministers zijn, wier portefeuilles +aan hun lijf schijnen vastgelijmd. + +De nabijheid van den tempel en het schoone landschap hielden mij +terug. Ik bleef eenige dagen in Vangath, en er was daarbij een +zekere luiheid in mij, die mij weerhield, mij te verwijderen van +die bergen, welker bekoring zeker altijd ieder zal bijblijven, die +eens het gras ervan betreden heeft en de zuivere en lichte lucht +heeft ingeademd. Maar toen kwam de herfst, die zich duidelijk liet +kennen aan de vergulde tint, die zich op de hellingen legde, en door +de sneeuw, die op de toppen viel, door de pikante frischheid van de +morgenlucht en de heldere koude van den maneschijn. En daar kwamen, +bij de eerste herfstverschijnselen, alle herders naar beneden, die +zomerbewoners zijn van de hooge weiden; ze komen met hun gezinnen +en kudden. Elken dag was het een optocht door het kleine dorp van +een schilderachtigen, luidruchtigen troep; en die menschen leken +mij even afhankelijk van de seizoenen, als de vluchten trekvogels, +die boven ons hoofd langs trokken. + +Eerst kwamen de Goedjars, want hun buffels verdragen niet goed de +koude, zooals ze trouwens ook niet tegen groote warmte kunnen. Daarom +werden ook de open hutten, waar ze daarboven zich in ophouden, het +eerst verlaten. In zakken hun provisie, boter en kaas, meenemend, +trekken ze voort en drijven hun zware, domme beesten voor zich uit, +die toch zulke teêre gestellen hebben en lastig erop gesteld zijn, +zich in iederen plas op den weg te wentelen. Daarginds naar den kant +van het Zuiden wacht hen de een of andere lage woning met plat dak, +staande in een veld van maïs, zooals wij er zooveel hebben gezien, +toen we naar Kaschmir gingen, op de heuvels langs den weg. + +Dan brengen de herders aan de boeren van beneden de schapen terug, +die voor den zomer aan hun hoede waren toevertrouwd. Maar hoevelen +zullen er op het appèl ontbreken, die gerekend zullen worden te zijn +verscheurd door beren of in een afgrond te zijn gevallen, terwijl ze +eenvoudig verkocht zijn, zoo duur mogelijk, aan toevallig voorbijgaande +toeristen? Wie zal het zeggen? Het is het geheim van de marg. Er +zal in de dorpen geschreeuw en getwist zijn naar kaschmireeschen +trant; maar dan zal alles weer stil wezen; de herder zal zijn loon +in graan ontvangen en zal tot het volgend voorjaar ontslagen worden; +en dadelijk nadat hij zijn schaapjes gewasschen, gekamd en geschoren +heeft, zal de boer ze in zijn huis opsluiten, om hem als kachels te +dienen, terwijl hij van de wol zeer warme dekens maakt in den loop +van zijn lange winteravonden. + +De nieuwste ontmoeting op weg naar de tempels was die met een +gezelschap babarkans of geitenhoeders. Zij waren echte nomaden +en verschenen in Kaschmir slechts als trekvogels, net als de +zomertoeristen. Ze brengen het koude jaargetijde door op de zuidelijke +hellingen van den Himalaya. Het zijn heel andere personnages dan +de gewone herders. Hun geiten zijn hun eigendom, evenals talrijke +pakpaarden, die hun bagage dragen. + +Er wordt verteld van een kreupelen barbakan, die voor zich alleen meer +dan dertien duizend geiten zou bezitten. Hij is dus een croesus voor +dat land, want zijn kudde vertegenwoordigt wel een waarde van 50.000 +roepijen. Die geiten zijn zeer groot, en hun huid is zeer gezocht +voor het maken van emmers. De emmers, die voor water worden gebruikt, +worden gelooid aan beide kanten, terwijl de voor proviand gebruikte +aan de binnenzij het haar behouden. + +Maar meent niet, dat van dit haar de beroemde shawls worden gemaakt. De +echte Kaschmireesche geit is hier onbekend; die komt slechts voor op +de hooge plateaux van Thibet. Daar alleen laat de goede moeder natuur +onder de vacht van het dier een soort van fijn velletje groeien, +juist als het dons groeit onder de veeren van de eidergans. Van die +wol weefde men de shawls en daarvan worden nu nog de zachte en soepele +stoffen geweven, die pasjminah heten. Er zijn wel pogingen gedaan, om +in Kaschmir de wolgeit te acclimatiseeren; maar hoe streng de winter +er ook zij, hij is niet streng genoeg, om de geit er toe te brengen, +met een zacht wollen laagje den mantel van lange haren te voeren. Dus +natuurlijk komt die wol niet voor bij de geiten van de barbakans, +die den kouden tijd in het warmer Indië doorbrengen. + +Om op onze herders terug te komen, er waren wel een twintigtal, mannen, +vrouwen en kinderen. Ze hadden ook een groote wijfjesbuffel bij zich, +wier melk met meelkoeken hun ontbijt vormde. De mannen waren in dekens +gehuld op kaschmireeschen trant; de vrouwen droegen alle een kleed +van blauw katoen met roode streepjes. De wijde broek was nauw aan +de enkels, en een soort van blouse bedekte het bovenlijf. Onder het +kleine mutsje, dat ze droegen, kwam het blonde haar uit en viel in +kleine vlechten op haar schouders. Ze waren niet leelijk met de ovale +gezichten en den fijnen neus, kleinen mond en langwerpige oogen. Deze +nomadenvrouwen dragen de kleine kinderen op den rug en niet op de +heup, zooals de vrouwen in Indië en Kaschmir. Ze hebben een soort +van wieg gevormd van een lap stof, dien ze zich eerst stevig om het +middel binden, waarna ze hem met een eind achterom over den schouder +slaan, zoodat in de holte het kind kan liggen en wat er dan nog over +is van de stof wordt bij wijze van tulband om het hoofd gerold van de +moeder, die daar bovenop een aarden of bronzen vaatwerk zet en vlug, +met de handen vrij, zich over den weg kan bewegen. + +Eindelijk moesten wij opbreken als de anderen. In het dal der Sind +kwamen we op den muildierweg, die van Srinagar naar Leh voert, en we +hadden nog interessante ontmoetingen. Het waren brave boeddhisten +uit Ladakh, die naar hun land terugkeerden met hun karavanen van +yaks, beladen met graan, rijst, zout en aardewerk; ook soms waren +het Mohammedanen uit Jarkand op weg naar de indische havens, waar +ze voornemens waren, zich naar Mekka in te schepen. Ze zijn allen +ongeveer gelijk uitgedost, een bonten muts, een mantel met lange mouwen +en laarzen van vilt, terwijl altijd dezelfde kleine gesluierde oogen +knippen in hun gele, platte Mongolengezichten. Al die menschen hebben +haast en gaan in tegengestelde richting, om weg te komen, voordat de +sneeuw de passen onbegaanbaar heeft gemaakt en Kaschmir terugvalt in +zijn lethargische winterrust. + +Laten wij dus ook haast maken, om van de laatste mooie dagen te +profiteeren. Ik kon mijn intrek nemen met een paar vrienden in de villa +Sjeik-Safaï-Bagh, eigendom van den radja Amar-Singh, een der broeders +van den koning. Het huis was gebouwd in het midden van een groot park +van amandelboomen op een vrij hoog terras, zoodat wij uitzicht hadden +op het wonderschoone meer van Srinagar; de stedelingen praten altijd +van het Dal, dat is het meer, juist als de Parijzenaars van het Bois, +als ze het Bois de Boulogne bedoelen. Het "Dal" dan was prachtig in +dit herfstlicht. De eilandjes en de beroemde drijvende tuinen, echte +vlotten van bloemen, spiegelden zich in het doorschijnende water, +dat op het klaarst de bosschen, de bergen en den hemel weerkaatst. En +het kader is waard, zoo iets schoons te omvatten; men kan zich geen +grootscher amphitheater van bergen denken dan dat, hetwelk van den +Hariparvat, met zijn fort gekroond, gaat naar den Takht-i-Soeleiman +met zijn tempel, terwijl daarachter de witte kegel van den Haramoek +verrijst. + +Alleen de roestkleur der naburige hellingen, de bleekgouden bladeren +der populieren en de dunne streep van sneeuw, die al over de bergen +loopt, als om de vormen beter af te teekenen, doen de nadering van +het slechte jaargetijde vermoeden. Het dal wordt met elken dag mooier, +als om zich in een zekere coquetterie meer te doen regretteeren door +diegenen, die ervan moeten scheiden. + +De Bagh van Dilavar-Khan, waar Jacquemont verblijf hield, is veel +dichter bij de stad en er is lang niet zulk een mooi uitzicht, +maar niettemin ben ik er heengegaan als voor een pelgrimstocht. Het +hout der veranda is zeer vermolmd, en de vertrekken zijn niet weinig +vervallen; maar weinige jaren geleden leefde nog een oude bewaker, die +"Sjakaman"-Sahib had gekend en die zich herinnerde, dat hij een lange, +magere man was, die de roepijen met handen vol om zich wierp. Het is +waar, dat op bevel van Randjit-Singh zijn voorraad ervan alle morgens +werd vernieuwd; hij zou met de 1200 francs, die hem vanwege het museum +werden uitgekeerd, niet veel dwaasheden hebben kunnen uithalen. Hij +vertelt in zijn brieven, hoe hij meermalen in Sjeik-Safaï-Bagh, waar +wij verbleven, een weinig rust had gezocht en zijn oogen te gast liet +gaan aan het landschap. + +Het lijdt geen twijfel, of wij hebben dat huis teruggevonden, zooals +het in 1831 was; maar het is daarna al gevallen onder het houweel der +sloopers. Een jaar maakt tegenwoordig meer verschil in Kaschmir dan +vroeger een eeuw. Niet alleen bestaat niet meer de aardige baraderi, +maar het bosch van amandelboomen is gekapt en in kleine perceelen +gesplitst, juist als in Europa met parken gebeurt, en er zijn villa's +verrezen, die men voor een seizoen kan huren. De radja Amar-Singh +moet in zulke dingen heel snugger wezen, en hij heeft deze soort van +speculatie niet beneden zich geacht. De plek is er uiterst geschikt +voor, en Bernier had reeds op de aanwezigheid van al die goede dingen +gewezen, als de zuivere lucht, het meer, de eilanden en de nabijheid +der stad, alsook op de vele bronnen en rivieren. + +Daar ons huis op de zachte hellingen was gelegen, die naar den +zuidelijken oever voeren, was het uitnemend geschikt voor middelpunt +van uitstapjes naar de prachtige tuinen uit den tijd der Groot-Mogols, +verspreid in den omtrek. Het is bekend, dat die parken opmerkelijk +door hun inrichting aan die van Versailles herinneren, met welke ze +ook in den tijd van den aanleg overeenkomen. Op den westelijken oever +ligt Nasim-Bagh, dat geen terrassen of fonteinen meer heeft, maar waar +het bosch van platanen in volle pracht is. Aan den tegenoverliggenden +kant vindt men Nisjat-Bagh, den tuin der vreugde, waar een witte +italiaansche villa op den steilen oever staat en zich in het heldere +water spiegelt. + +En achter het wijde bekken, dat meer dan een mijl lang is, omsluit een +natuurlijk dal de koninklijke residentie Sjahlimar, terwijl aan het +eind van lange meren, met veel watervallen en omringd door prachtige +lanen, het liefde-paleisje van Jehan-Guir en Noer-Mahal nog te midden +van watervallen en fonteinen boven zijn vier op elkander volgende +terrassen de marmeren kolommen van zijn paviljoens verheft. Men moet +bij Bernier de enthousiaste beschrijving lezen van al die pracht, +die nu verbleekt of verdwenen is. Men kan niet dwalen tusschen de +overblijfselen, zonder met weemoed te denken aan de personen, die zijn +heengegaan en die er de volle vreugde van het leven hebben genoten, +bladeren van een anderen zomer, vrouwen van een anderen tijd. + +Ook moet men erkennen, dat die keizers en die sultanes zin hadden +voor de natuur en voor levensgenot; er zijn zeker nergens ter wereld +beter plaatsen aan te wijzen voor zulke paleizen en siertuinen, als +daar aan den oever van het groote, heldere, hooggelegen meer, waar men +als tusschen twee hemelen het goede der aardsche dingen genoot. Maar +draag er zorg voor, dat ge u alleen aan deze beschouwing wijdt, +als het seizoen der muskieten er nog niet is of er al is geweest; +dus alleen in de lente of in het najaar moet men gaan. Het zou anders +ook al te heerlijk wezen, en de engelen zouden het paradijs verlaten, +om naar Kaschmir te gaan, als men er in den zomer geen rekening moest +honden met dat duivelsgebroed. + +Welk een menigte mooie plekjes en monumenten zouden er nog voor ons +te bezoeken zijn! Indien u de bestijging niet afschrikte, zou daar +vooreerst de tempel zijn boven op den Takht-i-Soeleiman, waar men van +het terras een zoo magnifiek uitzicht heeft op de bochten der rivier; +of wel een boot zou ons op een gemakkelijke manier naar de moskee +van Hazarat-Bal kunnen brengen, waar, naar het heet, een haar van +den baard des Profeten wordt bewaard. Daarom hebben er op bepaalde +tijden groote godsdienstige feesten plaats, en veel handelstransacties +worden afgesloten tusschen de uitoefening der godsdienstplichten, +zoodat het er op sommige tijden overweldigend druk kan zijn. Niet +alleen is het een plaats van samenkomst voor kooplieden, bedelaars +en vrome geloovigen, maar ook de elegante dames uit Srinagar komen +er in al de glorie van haar beste gewaden zich vertoonen. + +Zal ik u nog half te water, half over land voeren naar de brahmaansche +of mohammedaansche gebouwen der stad, naar den vergulden tempel +van het koninklijk paleis of naar de moskee van Sjah-Hamadan, te +herkennen aan haar drie boven elkander gelegen daken, en naar het +graf van Zaïn-oel ab-Din, waarboven zich een koepel verheft? + +Gaan we te zamen een wandeling doen door de voorsteden aan den +rechteroever tot Jamma-Masjid, en zullen we dan in de portieken en +op de muren der naburige ziarats de oude zuilen en het beeldhouwwerk +gaan zien, dat ontleend is aan antieke hindoesche heiligdommen? Of +willen we tevreden zijn integendeel met den loop der verschillende +kanalen te volgen, die elkaar kruisen als een net van waterstraten +door de stad en dan vooral naar het Markanaal gaan, dat soms zoo +leelijk ruiken kan, maar dat altijd zoo schilderachtig is met de +zware steenen bruggen en de hooge huizen, die er aan staan? + +Hoop maar niet, dat ge in Srinagar gemakkelijker dan elders ontkomt +aan den last, dat de hoekjes, die het aardigst en interessantst voor +de oogen zijn, het onaangenaamst zijn voor den neus. Dat is nu eenmaal +zoo in alle antieke steden en het is een fatale wet, maar hygiëne +en schilderachtigheid gaan, helaas, niet gemakkelijk samen. Maar, om +kort te gaan, die uitstapjes worden door iedereen en elken dag gedaan, +en men vindt daarover de uitvoerigste inlichtingen in de reisgidsen. + +Een ervaring, die misschien wat zeldzamer was en dus eerder waard +is, meegedeeld te worden, is het bezoek, dat ik gelegenheid had te +brengen in het huis van een groot heer in Kaschmir. Wij waren dien +morgen weer op expeditie uitgetogen, want hoe kan men anders zulk +een tocht noemen, met twee of drie booten, waarbij men naar engelsche +mode een heel eetkamer-ameublement en vaatwerk, proviand en bedienden, +keukenapparaat en een kok meesleept? Het was afgesproken dat wij ons, +om te ontbijten, in het park van dat paleis zouden ophouden, een der +weinige prachttuinen, die nog in Srinagar in wezen zijn gebleven, +en waar men van de Djhilam komt langs een breede, steenen trap. + +Toen onze maaltijd was afgeloopen, liet de eigenaar, zeer correct op +zijn Europeesch gekleed tusschen zijn muilen en zijn tulband, ons zelf +zijn bezitting zien. Een monumentale poort, gemaakt naar de afmetingen +van olifanten, en met paviljoens erboven voor de gasten, gaf aan den +straatkant toegang tot een eerste binnenplein; twee groote gebouwen, +door een ander plein gescheiden, en waarvan het meest naar binnen +gelegene het zenana of vrouwenverblijf was, vormden het woonhuis; +wij bezochten het eerste. In de kamers voegden zich ongelukkig bij +de weelde van aziatischen aard in tapijten, divans en geborduurde +kussens, ook canapé's en meubels van slechten engelschen smaak. In +een prachtige hooge zaal, met het plafond gedragen door twee rijen +gebeeldhouwde zuilen, was al dat niet bij elkaar behoorende bijeen, +en op een perzisch tapijt, dat alle verzamelaars zou doen watertanden, +lagen tennisbats. Petroleumlampen stonden naast fijn geciseleerde +bronzen antieke lampjes, en terwijl wij bladerden in perzische +manuscripten, met verrukkelijke miniaturen verlucht, keken ons van +de muren in vergulde lijsten afschuwelijke chromo's aan. + +En eindelijk was voor ons de tijd van vertrek gekomen. Onze +doenga's werden losgemaakt en brachten ons met den stroom mee +naar Baramoela, het punt van uitgang van het Dal, zooals we er +ook waren binnengegaan. Zachtjes gleden wij door onder de zeven +bruggen van Srinagar, die in dezen tijd van laag water dubbel hoog +schijnen. Tempels, moskeeën en paleizen gingen aan ons voorbij, +en met diepen weemoed namen we van dat alles afscheid. + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of De zomer in Kaschmir, by F. Michel + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK DE ZOMER IN KASCHMIR *** + +***** This file should be named 19720-8.txt or 19720-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/9/7/2/19720/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + +*** END: FULL LICENSE *** + |