initial commit of ebook 18955HEADmain

1 files changed, 5439 insertions, 0 deletions

diff --git a/18955-8.txt b/18955-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..a4432b2
--- /dev/null
+++ b/18955-8.txt
@@ -0,0 +1,5439 @@
+The Project Gutenberg EBook of Hiwaga ng Pagibig, by Balbino B. Nanong
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Hiwaga ng Pagibig
+
+Author: Balbino B. Nanong
+
+Release Date: July 31, 2006 [EBook #18955]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HIWAGA NG PAGIBIG ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza, and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.) Handog ng
+Proyektong Gutenberg ng Pilipinas para sa pagpapahalaga
+ng panitikang Pilipino. (http://www.gutenberg.ph)
+
+
+
+
+
+
+
+HIWAGA
+
+ng
+
+PAG-IBIG
+
+B.B.Nanong.
+
+="PUSONG MINATAMIS ANG MAMATAY NG DAHIL SA PAGSUSUKAB NG ASAWA"=
+
+
+
+=NOBELANG TAGALOG=
+
+HIWAGA NG PAGIBIG
+
+KATHA NI
+
+Balbino B. Nanong
+
+(Kasapi sa "PANULAT BANAHAW")
+
+LUKBAN, TAYABAS
+
+KAUNAUNAHANG AKLAT NG
+
+"Panulat Banahaw"
+
+=UNANG PAGKALIMBAG=
+
+=Maynila, K.P.=
+
+=Limbag sa=
+
+"ORIENTAL PRiNTING" 408 Ronquillo, Sta. Kruz MAYNILA, K. P. 1922
+
+
+
+
+Ang sino mang may nais magkaroon ng sipi ng aklat na ito maaaring
+makipagusap o makipagalam kay Gg. P. C. Palines, katiwala ng may
+katha. Tel. 8601, 1030 Azcarraga, Maynila.
+
+Gayon din, ipinagbibili sa mga libreria.
+
+
+
+[Larawan: BALBINO B. NANONG]
+
+Ang pagibig ay isang bagay na hindi dapat paglaruan; kung ang pagibig
+ay isang laruan ay walang katamisan sa puso.
+
+_B.B. Nanong._
+
+
+
+
+_SA MADLA:_
+
+_Ang aklat na ito, sakaling sa pagkatunghay ninyo sa mga dahon, ay di
+kakitaan ng mga matatamis na pangungusap, ng matatayog na pagkukuro ng
+kaisipan, at gayon din, sakaling di maging masarap sa inyong panglasa
+ang nalalaman dito, ay hinihiling ko ang paumanhin ng madla sa abang
+kathang ito; pagka't ako ay hindi isang tanyag na manunulat at
+mangangatha._
+
+_Sinulat ko ang aklat na ito, sa maalab na nasang makapaglingkod ang
+abang kaliitan sa bayang may sariling wika, nguni't alanganing lagi
+ang katatayuan--maraming nagtatakwil sa Inang Wika_....
+
+_Sinulat ko rin ito, sa maalab na nasang mailarawan ang tinawid ng
+dalawang magkasintahan nguni't kapag nagkaminsan ang matamis na
+pagiibigan ay nagkakaroon ng mapait na wakas para sa dalawang puso_.
+
+_Ngayon, ay ipinababatid ko sa madla, na, sakaling maraming mali sa
+pagkakasulat nito, marahil, sanhi na lamang ng kabataan ng aking
+panitik--hindi pantas na mangangatha._
+
+_Kaya aking inuulit, na, sa pagbasa ng aklat na ito at hindi kapulhan
+ng bagay sa inyong panglasa, ay hingi ko ang paumanhin sa lahat, dala
+ng hindi ko pa kabihasnan. Gayon man ay hangad ko rin at inaasahang
+ito ay isa man lamang mabilang sa mga punpon ng aklat na nasusulat sa
+ating wika._
+
+_BALBINO B. NANONG._
+
+
+
+
+=HANDOG=:
+
+Sa mahal kong kapatid: kay Consolacion Elento at sa madlang kasapi sa
+"Panulat Banahaw" lalong lalo na sa mga magagandang tala: Ursula
+Maderal, Atilana Abrilla, Guadalupe Abad, Pining Ravida, V. Abutal at
+Roming Dator; at sa masisiglang kasaping Z. O. Maderal, B. E. Palacio,
+E. Nañola at Ben. Racelis. At, gayon din inihahandog ko ito sa mga
+kapisanang naglilinang ng sariling wika sa lalawigang Tayabas, lalong
+lalo na sa "Pagasa ng Lucena", "Panitik Atimonan" at "Hilaga ng
+Tayabas."
+
+_ANG SUMULAT_.
+
+
+
+
+HIWAGA N~G PAGIBIG
+
+
+I
+
+SA LILIM NG ISANG MANGGA.
+
+
+Kung madadama lamang natin ang dibdib ni Leonora, ay ating
+mararamdaman na para bang lalong lumalakas ang pagkaba. Malakas at
+masasal na parang tinatahip ang dibdib sa lakas ng tibok ng puso.
+Parang may sindak, nguni't sa harap pa ba kaya naman ng isang
+kasintahan masisindak at waring matatakot? Isang hiwaga ang ganito!
+
+Sila'y magkapiling ni Eduardo. Ang kanilang mga puso ay parang
+nangapiping ilang sandali sa dahilang tila tumagos sa puso ng binibini
+ang pangungusap na binigkas ng binata. Ang huling katagang binigkas ni
+Eduardo ay parang nagdulot sa puso ni Leoning ng isang pagkaawa.
+Nguni't ang pagkaawa niyang yaon ay nangahulugan ng kanyang pagkapipi
+sa dahilang hindi mabigkas ng bibig ang isasagot, samantalang, sa
+katotohanan ay di natin nababatid ang mga lihim ng kanilang puso.
+
+At upang matalos naman natin kung bakit ang binibini ay parang
+sumisikdo ang puso at parang tinatahip ang dibdib ay narito ang
+dahilan. Siya ay di natin dapat pagkamalang natatakot. Ang nasa harap
+niya ay si Eduardo, isang uliran, mabait at matimtimang binata. Walang
+kilos na magaspang at marungis na paguugali.
+
+Nang mga sandaling yaon ay idinadaing niya sa harap ni Leoning ang
+dalisay na tibukin ng kanyang puso sa dahilang sinisinta niya nang
+tapat si Leonora.
+
+--Leoning, malaon nang ang palad ko ay nasa kandungan ng dusa.
+Nguni't kailan ko pa kaya matatamo ang pagasang maituturing kong
+ligaya ng aking buhay? Katulad ko Leoning ay isang bulaklak na
+nalalanta at ang tanging makapagpapasariwa, lamang ay ang hamog ng
+iyong kaawaan.
+
+Datapwa't ang binibini ay patuloy sa kanyang pagkapipi; hindi pa rin
+sumasagot, kaya si Eduardo ay muling nangusap.
+
+--Leoning, kailan pa? Maanong sa ngayon ay idulot mo na at kung
+hihintayin mo pa ang bukas, oh! Leoning, sa aba ko ay wala na! Tila
+isang libingang napakapanglaw ang kahihinatnan ng palad ko. Kaya, kung
+may paglingap ka ay igawad mo na ngayon sa akin.
+
+Ang ganitong mga pangungusap na binigkas ni Eduardo ay parang lubos na
+tumagos sa kaibuturan ng puso ni Leoning. Sa gayon, si Leoning ay
+nagkaroon ng awa at tila ganap na nahabag sa anyong kanyang namalas
+kay Eduardo. Naawa siya. Nguni't ang kasagutang bibigkasin ay parang
+nabitin sa kanyang labi. Pinagaalinlanganan niya ang pagbigkas sa
+matamis na salitang "OO" para sa isang Eduardo, kaya't pinigil pa rin
+niya at di binitawan.
+
+Ang mga sandaling yaon ay siyang huling gabi ng kanilang paguusap, at
+kung maulit man ay maluluwatan na pagka't sa kinabukasan ng araw na
+yaon ay patungo ng Maynila, si Eduardo, sa dahilang panahon na naman
+ng pagbubukas ng mga paaralan. Hindi na niya maaaring magawa pa ang
+dating pagdalaw kay Leoning na walang liban tuwing hapon.
+
+Kaya't boong pagsusumikap ang ginawa ni Eduardo, upang kung maaari
+lamang tamuhin niya ang kanyang mithing makamtan; ang pagibig ni
+Leoning bago lisanin ang sariling bayan. Kaya't sa gitna ng
+paghaharing yaon ng katahimikan ay pamuli siyang nangusap:
+
+--Leoning, ano ang kahulugan ng di mo pagsagot na ito sa akin?
+Niwawalang bahala mo kaya pagka't akong kaharap mo ay isang abang
+maralitang Eduardo lamang na di dapat pansinin?
+
+--Eduardo, bakit ka nagsalita ng ganyan?
+
+--Leoning, hindi ba katotohanan ang aking sinabi?
+
+--Eduardo, huwag mong pasakitan ang aking puso. Oo, iniibig kita. Ikaw
+lamang ang buhay ko.
+
+--Leoning, salamat, diyata...?
+
+--Eduardo, asahan mong boong puso kitang iniibig.
+
+--Leoning!!!
+
+--Eduardo!!!
+
+Walang naitugon ang binata sa dalaga kundi isang halik sa mapulang
+labi at isang mahigpit na yakap. Kay papalad na mga puso! Salamat at
+walang nakasaksi sa kanila kundi ang mga bituin at ang kabilugang
+buwang sa kaliwanagan ay parang nakabitin sa langit.
+
+--Eduardo, baka pagkatapos ng lahat ng ito ay pabayaan mo ang aking
+palad?
+
+--Leoning, alalahanin mong libingan ang kasasadlakan ko kapag nagmaliw
+ang aking pag-ibig.
+
+--Eduardo, baka....
+
+--Leoning, maniwala ka.
+
+--Baka sabi mo lamang ang lahat ng iyan.
+
+--Leoning, malasin mo ang mga bituin, malasin mo ang buwang iyang
+nagsasabog ng kaliwanagan--iyan, iyan ang mga tangi kong saksi.
+
+--Masasaksi mo nga iyan; nguni't hindi mo ba naaalaala na ang buwang
+iyan ay naglalaho kung sinasaputan ng ulap? Ganyan din naman ang
+iyong pagibig na mangyayaring maglaho pagdating ng panahon.
+
+--Huwag mong pahirapan ang aking puso. Alalahanin mong ang puso ko ay
+katulad ng isang bulaklak na kapag hindi nadilig na isang umaga ay
+nalalanta; kaya't kung malanta nga ang paglingap mo, ay! sa aba ko ay
+wala nang pagasa kundi ang tunguhin ang huling hantungan ng lahat.
+
+--Eduardo, ang lahat ng iyan ay masasabi mo; nguni't pagdating mo
+marahil sa Maynila, ay pawi nang lahat sa iyong alaala ang mga
+pangungusap mong iyan sa harap ko.
+
+--Leoning, balintuna ang iyong hinagap. Alalahanin mong sa kaibuturan
+ng puso ko ay isa kang bulaklak na pinakakaingatan at laging dinidilig
+ng aking pagmamahal.
+
+--Eduardo, marahil ay malilimot mo rin ang lahat ng iyong mga
+pangungusap. Kung nasa piling mo na marahil ang magagandang bulaklak
+sa Maynila, na, pugad ng mga pusong uhaw sa hamog ng ligaya ay
+lilimutin mo na ang lahat ng ito.
+
+--Leoning, huwag mong pangarapin ang ganyang mong hinala; alalahanin
+mong ang paglisan ko bukas ay nangangahulugan ng mapait na gunitain.
+
+--At marahil, sa paglisan mong iyan ay limot mo na ako sa alaala.
+
+--Leoning, alamin mo na mula sa mga sandaling ito ay nakatitik na sa
+kaibuturan ng aking puso ang iyong pangalan.
+
+--Oo, nguni't pagdating sa Maynila, ay pawi na.
+
+--Leoning, namamali ka; ang sabihin mo'y hanggang libingan.
+
+--Hanggang libingan na di mo na maaalaala ang iyong pangako? Marahil
+nga....
+
+--Leoning, saan man mahantong ang aba kong palad ay di maaaring
+mawalay sa gunita ko't alaala ang larawan mo.
+
+--Isinusumpa mo kaya ang lahat mong mga pangungusap na iyan?
+
+--Leoning, sumpa ko.
+
+--Hanggang....
+
+--Hanggang hukay Leoning ko!
+
+--¡...............!
+
+--Leoning!
+
+--Eduardo!
+
+--Habang buhay!!!
+
+--Hanggang libingan naman!
+
+--Hindi ka kaya makalimot?
+
+--Habang tumitibok ang puso ko.
+
+Saksi nila ang mabituing langit. Ang liwanag ng buwan ay parang
+nalulugod na bumabati sa kanilang pagkamapalad. Ang simoy ng hangin ay
+parang nagbabalita sa madla ng pagkamapalad ng dalawang puso: ni
+Eduardo at ni Leoning. Ang halimuyak ng mga bulaklak na nasa bakurang
+mahalaman ay tila naghahatid ng samyo at kabanguhan sa kahilang
+paguulayaw.
+
+Kay papalad!
+
+Dalawang pusong nagkakaisa ng tibukin. Si Eduardo ay naliligaya sa
+piling ni Leoning. Si Leoning ay nalulugod sa harap ni Eduardo. Si
+Leoning ay isang mabangong bulaklak na humahalimuyak kung nagbubukang
+liwayway. Si Eduardo naman ay isang paruparung nagkapakpak na uhaw sa
+katamisan ng nektar at bango ng pag-ibig.
+
+Ang gabing yaon ay parang isang langit na mabituin at puno ng mga
+pangarap at pagasa kay Eduardo. Kung pagkuruin niya ay tila siya na
+lamang ang pinakamapalad at pinakamaligaya sa sangdaigdig. Laging
+sariwa ang ngiti. Naging masigla siya buhat ng mga sandaling bitiwan
+ni Leoning ang oong kanyang malaon nang ninanais makamtan. Kay palad
+nga naman niya! Tinamo rin niya sa kabila ng pagod at masasaklap na
+pagtitiis ang ligaya ng kanyang puso.
+
+Samantala, si Leoning ay nalulugod din naman sa kabilang dako. Pusong
+umiibig sa kapwa puso ay pusong naliligaya. Kay tamis dilidilihin!
+Isang batisang pinagmumulan ng mga pangarap at kaaliwan para kay
+Leoning ang kanyang puso sa dahilang siya'y umiibig.
+
+Datapwa't sa pagkalugod ni Leoning ay parang nakatatanaw siya sa
+kabilang dako ng manipis na ulap: nalulugod siya sa harap ni Eduardo,
+nguni't iilang sandali na lamang ang itatagal ng kanilang paguulayaw
+at pagpapalitan ng ngiti at titig. Matatapos na ang paguusap nang
+lihim ng kanilang mga mata kung sakali't nahihinto ang kanilang
+paguusap. Kinabukasan ay hindi na mauulit ang ganito. Aalis na si
+Eduardo at ang pangyayaring ito ay tila isang tinik na susubyang sa
+kanyang puso. Magkakahiwalay silang maluwat. Kay lungkot na mga
+sandali!
+
+Kay Eduardo man ay gayon din. Parang subyang na dumuduro sa kaibuturan
+ng kanyang puso ang gayong paghihiwalay. Ilang saglit na lamang at
+sila'y magpapaalaman.
+
+--Leoning, huwag sanang magbabago ang iyong damdamin.
+
+--Eduardo, huwag ka sanang makalilimot sa iyong sumpa.
+
+--Leoning, aalis na ako. Huwag ka sanang magbabago ng kalooban at
+alalahanin mo sana akong parati.
+
+--Eduardo, ipinababaon ko ang aking pagmamahal sa iyo. Alagaan mo
+sanang lagi at ako ay iyong alalahanin.
+
+--Leoning, Leoning, hanggang hukay.
+
+At isang mariing halik at mahigpit na yakap ang nailagda ni Eduardo
+kay Leoning. Salamat na lamang at walang nakasaksi sa kanila. Ang
+dalawang batang kasama ni Leoning at saka ang matandang kanyang ali,
+ay salamat at paraparang nagsisipaghilik ng mga sandaling yaon at kung
+hindi sana ay di nila magagawa ang gayon.
+
+Habang naaabot ng tanaw ni Leoning, si Eduardo ay di nagbabago ang
+pagkakatitig ng binibini. Sa palagay ni Leoning ay parang isang
+dapit-hapon ang gayon. Dinalaw rin siya ng munting pagkalungkot. Isang
+tanaw pa ang inihabol ni Leoning, nguni't, oh! wala na....
+
+Pagdating ni Eduardo sa sariling tahanan ay nagbihis ng kanyang damit
+na pangpahinga at bago natulog ay idinalangin at sinabi ang ganito:
+
+--Huwag nawang makalilimot si Leoning sa aming sumpaan!
+
+
+
+
+II
+
+
+Dalawang buwang singkad ang lumipas mula nang lisanin ni Eduardo ang
+sariling bayan.
+
+Si Eduardo ay parating tumatanggap ng mga sulat na buhat kay Leoning.
+
+Si Eduardo ay palagay ang loob. Ang kanyang pagaaral ay lalong
+sinisikap upang sa wakas ay magtamo ng tagumpay.
+
+Lalo at lalong sumisigla ang kanyang katawan. Lubos na nasisiyahan.
+Kay palad na Eduardo nga naman! Lagi nang sa mga huling titik ng mga
+liham na kanyang tinatanggap ay di nawawala ang matatamis na alaala ni
+Leoning, na, siyang lubos niyang nagiging kaluwalhatian.
+
+"--Tanggapin mo ang matatamis na alaala at walang kupas na pagmamahal
+ng iyong Leoning na sumisinta hanggang hukay."
+
+Ganyang mga pangungusap ang lagi nang tinatanggap at nababasa ni
+Eduardo kung sumusulat sa kanya si Leoning.
+
+Kay tamis nga namang magaalaala ni Leoning!
+
+Kaya't gayon na lamang ang kasiyahang loob ng binata. Iyan ang tangi
+niyang nagiging kaligayahan sa lahat ng sandali ng pagiisa.
+
+Ang bawa't pangungusap ni Leoning ay di pinangangawitang basahin.
+Minsan ... makalawa ... makaitlo ... Kung tinititigan niya ang sulat
+mula sa binibini ay waring siya'y nakikipagusap. Anong tamis nga
+namang magmahal ni Leoning!
+
+Si Leoning ay isang binibining katutubo ang kayumian. Ang kanyang
+puso ay minsan lamang kung sumumpa sa kanyang iniirog, bukod sa
+maganda at mabait.
+
+Nguni't sa pagiisa ni Eduardo ay kanyang naiisip na matagal pang
+panahon bago niya masisilayan ang mukha ni Leoning.
+
+Iyan ang mapait dilidilihin para sa kanya. Kailan pa niya makikita ang
+mukha ng kanyang kasintahan? Kailan pa?
+
+Kailan pa kaya niya makikita ang kanyang ilaw at buhay? Kailan niya
+makikita ang titig na mapangakit ng kanyang Leoning?
+
+Kay pait nga naman ng ganito!
+
+--Ano kaya ngayon si Leoning? Naaalaala rin kaya niya ako paris ng
+ginagawa kong pagaalaala sa kanya?--ang madalas nasa pagiisa'y
+naitatanong ni Eduardo sa sarili.
+
+Oh! ang puso nga namang nalalayo sa sinisinta!
+
+Para kay Eduardo ay lalo't lalong nananariwa ang pagkasabik na kanyang
+makita si Leoning. Kaya't madalas niyang masabi sa sarili:
+
+--Huwag nawang maglalaho ang kanyang sumpa!
+
+Nalulungkot siya sapagka't ang kanyang kasintahan ay nasa malayong
+hindi maabot ng kanyang tanaw. Ang kanyang puso ay nangungulila sa
+madlang kaaliwan. Ngayon niya nadadama ang sakit ng malayo sa
+kasintahan. Walang kasing pait!
+
+Baka nga naman pagdating ng panahon ay ganap na siyang limutin? Anong
+malay ng isang Eduardo, na, nasa malayo?
+
+Oh! kaawaawang Eduardo kung magkakaganito!
+
+Pati yaong gabi ng mga sandaling sila'y nagpapaalaman ay waring
+sumusurot sa kanyang alaala. Maaaring sa isang iglap nga lamang ay
+ipagwalang bahala ni Leoning ang gayon. Maaari ngang mangyari ang
+lahat ng mga hinagap na ito.
+
+Sukat ng maalaala ni Eduardo ang kanyang bayan ... Maari ngang ang
+isang Leoning ay ganap na makalimot. Maaari nga sapagka't doo'y
+maraming mayayamang binata. Maaaring si Leoning ay mabihag ng iba.
+
+Paano nga naman ang isang Eduardo, kung ang isang Leoning ay lumimot
+pagkatapos?
+
+Kaawaawang binata!
+
+Oh! ang puso nga namang nalalayo sa kapuwa puso!
+
+Mangarap na lamang at umasa. Manalig sa pagasang ikinakalat ng
+bubukang liwayway pagsikat ng araw.
+
+
+
+
+III
+
+
+Bulaklak na uhaw sa patak ng hamog sa kaumagahan at anyung nalalanta;
+kampupot na ang kabanguhan ay humahalimuyak nguni't ang kasariwaan ay
+waring naluluoy na,--katulad ng isang talang untiunting tinatakasan ng
+liwanag,--ganyan, ganyan ngayon ang kaparis ni Leoning.
+
+Ang kanyang puso ay waring may subyang. Nangungulilang lubos sa mga
+kaaliwan sa buhay. Sa kanyang pagiisa ay madalas na pumapatak na
+lamang ang masasaklap na butil ng luha--luhang tila perlas na
+dumadaloy sa kanyang mga pisngi. Kay pait ng mga sandaling mangulila
+sa kasuyuan!
+
+Apat na liham na ang kanyang ipinadala kay Eduardo, nguni't kahit
+isang kasagutan ay di siya nagtatamo man lamang. Nasaan nga naman ang
+dating paglingap ng ating binata? Bakit parang kasing bilis ng kidlat
+na naglaho? Nasaan ang kanyang dating paglingap kay Leoning? Nilimot
+na kaya niyang lahat?
+
+Datidati nga naman agad siyang sinasagot ni Eduardo. Datapuwa't
+ngayon? Oh! parang ulap ang pagasang siya'y makatanggap ng sulat mula
+kay Eduardo. Bakit sa apat niyang liham ay wala siyang natatamong
+kahit isang sagot? Kahabaghabag na Leoning!
+
+Si Leoning ay napapaluha na lamang halos sa bawa't sandali. Ang
+kanyang puso'y lihim na tumatangis. Si Eduardo nga nama'y kay daling
+lumimot!
+
+At, ngayon ay boo na sa kalooban ni Leoning na sadyang siya ay
+nilimot ni Eduardo. Aling puso nga namang tulad ni Leoning ang hindi
+tumangis? Aling kaluluwa ang hindi dalawin ng lungkot kung gayong
+maulila sa kanyang kasuyuan?
+
+Aling bagay pa kaya ang kalungkotlungkot gunitain sa isang damdamin
+paris ng maulila sa pagiibigan? May masakit pa kaya sa isang pusong
+may malinis na pagibig paris ng limutin ng kasintahan? May puso kayang
+makapagtitiis na hindi lumuha dahil sa paglimot ng isang sinanglaan ng
+wagas na pagibig? Aling puso ng babai na may malinis na pagibig ang
+hindi maghimutok sa paglimot ng isang irog?
+
+Eduardo, diyata't ang sumpa mo'y napatulad na lamang sa asong matapos
+tangayin ng hangi'y napauwi sa wala? Napatulad na lamang kaya sa
+paglubog ng araw sa pagdadapit hapon na hindi na muling sisikat? Ay!
+alalahanin mo ang aking palad! Sa aba ko! Diyata't papagtitiisin mo ng
+hirap ang isang pusong umiibig ng tapat? Oo, hindi kumukupas sa puso
+ko ang banal kong pangako: iniibig kita, iniibig kita! Nguni't, oh
+palad!
+
+Naghihimutok ang kanyang damdamin sapagka't buo na ang kanyang
+pananalig na siya ay nilimot ng kanyang irog, ng kanyang minamahal ng
+higit sa buhay: si Eduardo.
+
+Sadyang si Leoning ay isang dalagang uliran sa pagibig. Minsan lamang
+kung sumumpa sapagka't siya ay may dangal at may puri. Ngayon ay
+nadadama niya ang hirap ng isang umiibig na nalalayo sa piling ng
+kanyang kasintahan.
+
+Sa tabi ng bintana ay madalas mapatigil ang kanyang pagbuburda na
+malayo ang titig at waring may malalim na iniisip.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Noo'y isang masayang umaga.
+
+Walang anoano'y isang autong "Buick" ang huminto sa tapat ng kanilang
+bahay. Ang autong ito ay galing sa Maynila. Sino ang lalaking sakay?
+Ang kasintahan kaya ni Leoning? Si Eduardo kaya? Kaya't matamang
+pinagmasdan ni Leoning ang sakay samantalang umiibis sa sasakyan.
+
+Nguni't ang hinalang yaon ni Leoning ay nabigo. Yao'y isang lalaking
+matanda na: ang kapatid ng ali ni Leoning, si mang Alejandro.
+
+--Tuloy po kayo--ang pagdaka ay nawika ni Leoning--Bah! si mang
+Andoy--at tuloy tinawag ni Leoning si aling Rita, na, noo'y na sa
+silid ng tahanan at nagaayosayos ng ilang mga damit na tahiin.
+
+--Aba, si Andoy--ang boong galak na nawika ni aling Rita--ano kumusta
+ang dalawang bata na ipinadala ko sa iyo? Kumusta sila roon?
+
+--Mabuti naman sa awa ng Diyos--ang sagot ng kausap--pinapagaaral ko
+sila sa "Tondo Primary School" na siyang pinakamalapit na eskuelahan
+sa bahay.
+
+--Di mabuti kung gayon.
+
+--Rita, kaya ako naparito ngayon, ay, upang sabihin ko sa iyo kung
+maaari ay ikaw na sana ang aking maging taong bahay sapagka't lubhang
+napakahirap sa akin ang walang kasama dahil sa ako'y nagyayaot-dito sa
+mga kalapit na lalawigan. Napakahirap ang _magnegocio!_ At, upang ikaw
+na tuloy ang mamahala sa dalawang bata.
+
+--At pasa sa Maynila ako? Di kung gayon ay ipagsasama ko na pati ang
+batang ito--sabay turo kay Leoning--pagka't wala iyang kasama rito.
+
+--Mangyari pa.
+
+--Nguni't anong magagawa niyan doon Alejandro, ay sa narito ang
+kanyang pinagkakakitaan: ang manahi at magburda ng damit.
+
+--Ah, at marunong ba siya?
+
+--Oh! tingnan mo ang kanyang mga gawa--at ipinakita noon ang
+niyayaring burda ni Leoning.
+
+--Sa Maynila ay malaking higit sa rito ang makikita ng batang iyan.
+Oo, ipagsama na natin, ¿bakit hindi mo agad ibinalita sa akin, di
+sana'y nakasahod na iyan ng malakilaki? Oo, ako ang bahala, ipapasok
+ko agad siya sa pagawaan riyan sa Maynila.
+
+--Kung gayon ang lahat ay maaari.
+
+Anong galak ang tinamo ni Leonora! Oh Maynila! Gayon na lamang ang
+pagkatuwa niya dahilan sa sasapiting walang pagsala ang pook ng aliw
+... ang Maynila! Sasapiting walang pagsala ang laging
+napapangarap--ang kinalalagyan ng kanyang irog: ni Eduardo.
+
+Anong ligaya nga naman ng gayon sa puso ni Leoning! Nananariwang tulad
+ng sampagitang humahalimuyak ang naging malulungkutin niyang kalooban
+pagka't makikita niyang walang pagsala si Eduardo.
+
+Ang lahat ay wala ng pagkaurong. Ang mga daladalahan nina Leoning at
+aling Rita ay handa ng lahat. Ang lahat ay ayos na.
+
+Kay palad na pusong magkakaisang bayan at di na paris ng dating ang
+kanilang pagkakalayo ay napapagitanan ng malalawak na kaparangan,
+matatarik na bundok at mahahabang tanawin!
+
+
+
+
+IV
+
+
+Sa tapat ng isa sa mga restaurant sa daang Juan Luna, sa pook ng
+Tundo, ay nagsilunsad mula sa isang auto ang tatlong binata at doo'y
+nagsitungga ng serbesa. Sila ay sina Jose, Pako at Eduardo.
+
+Sa harap ng isang mesa ay maligaya silang nagsisipagusap:
+
+--Pako, bakit mo nakilala ang dalagang yaon?
+
+--Kilala ko siya, nguni't hindi ko lamang kabatian. Hindi ko pati
+nalalaman kung ano ang kanyang pangalan.
+
+--Kailan mo pa siya nakita?
+
+--Hindi na marahil ngayon kukulangin sa isang buwan.
+
+--Eduardo--ang sabad naman ni Jose--tila may ibig sabihin ang mga
+pagkikita ninyong yaon. Hindi ba?
+
+--Iyan ang dalagang sinabi ko sa iyo kaninang tayo ay magkausap sa
+tabi ng dagat.
+
+--Ah! iyan ba?--at kinamayan ang kausap ng boong galak--Sadyang may
+suerte ka kaibigan.
+
+--Ah, Eduardo--ang sambot naman ni Pako--sadyang ang ganda lamang ng
+dalagang yaon ay sukat na. Buhat pa ng unang makita ko siya dito sa
+Maynila ay lubos na akong humanga sa kanyang pagkamabining kumilos.
+Talagang may suerte ka nga naman kaibigan.
+
+--Nguni't ako'y walang malay na siya ay naririto.
+
+--Kung nalaman ko ba lamang agad--ang--tugon ni Pako--naibalita ko
+agad sa iyo.
+
+--Sana nga; sayang na sayang.
+
+--Bakit naman siya naparito sa Maynila?
+
+--Iyan nga ang di ko maalaman.
+
+--Pako, hindi mo ba alam kung saan nakatira?
+
+--Ang matandang may-ari ng kanyang kinatitirahan ay kilala sa tawag na
+Don Alejandro. Siya ay isang mayamang sa Tundo.
+
+--At, sa akala mo kaya ay talagang mariwasa?
+
+--Sa palagay ko, sukat na ang sa kanyang kilos ay makilala. Ang autong
+kihalululanan ng binibining ating nakita ay pagaari niya bukod pa sa
+ang matandang yaon ay madalas kong makitang kasama ng mga matataas na
+taong nabibilang sa mga lalong kilalang lipunan na kadalasan ay mga
+kilalang abogado at kinatawang bayan.
+
+--Nguni't sa akala mo naman kaya ay di tayo kaabaan na makayapak sa
+kanilang tahanan?
+
+--Nasa iyo iyan kaibigan.
+
+--Kabatian ko ang binibini, isa pa ay tunay ko siyang kababayan.
+Marahil ay hindi naman tayo mahihiya.
+
+--Kung gayon ay may pagasa tayong makapanhik; nguni't aywan ko lamang
+... hindi ko pa rin lubhang natataho ang kaugalian ng matanda.
+
+--Kung gayon ay anong mabuting paraan upang sila ay ating makatagpo
+ngayon?
+
+--Tumungo tayo sa amin--ang anyaya ni Pako sa dalawa.
+
+At makatapos makapagbayad ay nagtindigan na sila at nagsisakay na
+pamuli sa auto.
+
+Sumapit sila sa tahanan nina Pako, sa may Liwasang Moriones, Tundo.
+At, palad! gayon na lamang ang pagkagalak ni Eduardo pagka't ang
+tahanang yaon ay katapat ng tahanang kinatitirahan ng kanyang irog: ni
+Leoning.
+
+--Pako, at tapat pala nitong inyo ang kanila?
+
+--Oo, malasin mo ang ganda ng pagkakaayos ng tahanang iyan.
+
+--Oo, nga kay ganda!
+
+At bagama't hindi pa napapanhik ni Eduardo ang kinatitirahang yaon ni
+Leoning ay gayon na lamang ang kanyang paghanga sa pagkakaayos.
+
+Palibhasa'y ang mga bintana ay nakabukas na lahat kaya't ang ganda ng
+pagkakaayos ng ilang bahagi ng loob ay di naging kaila sa paningin ng
+ating binata.
+
+At, dumating na ang ikawalo ng gabi. Di pa nagsisidating ang
+hinihintay nina Eduardo: ang paguwi nila Leoning. Inip na inip na si
+Eduardo. Sa mga gayong oras ay dapat nang magsiuwi sila sana,
+sapagka't matagal nang tapos ang tugtugan sa Luneta. Lahat ng mga
+taong nabuhat doon ay paraparang nasa kanila ng pamamahay.
+
+Nguni't walang ano ano'y sa darating ang isang auto. Anong galak ni
+Eduardo! Halos mapalundag sa tuwa pagka't sila ay magkakatagpo.
+
+--Halina at salubugin natin sina Leoning.
+
+At, sila ay sabaysabay na nagsipanaog dahilan sa pagasang sa pagibis
+ng sakay ay aanyayahan sila ni Leoning, na pumanhik muna, sa kanilang
+tahanan. Hindi maaaring sila ay mapahiya sapagka't si Eduardo ay
+kilala ni Leoning at bukod pa sa rito'y kilala rin siya ni aling Rita.
+
+Datapwa't kay laking kasamaang palad! Nabigo ang kanilang pagasa.
+Bakit? Ang autong tumigil ay walang sakay kundi ang Tsuper. Saan
+naroon sina Leoning, ang ali at ang matandang lalaki na kasama nito
+kanina sa pagliliwaliw sa Luneta, na pinagkatagpuan nila ni Leoning,
+na daglian?
+
+Kay samang pagkakataon!
+
+Isang pagkabigo na naman ang naging palad ng ating binata.
+
+
+
+
+V
+
+
+Gayon pala ang mangyayari kung sila man ay pagkita ni Eduardo:
+Magkatanaw-tama na lamang ang kanilang mga titig. Nagkasalubong sila,
+datapwa't parang walang ano man. Magkakausap ba sila ay kapwa matuling
+ang autong kinasasakyan?
+
+Ganyan ang nangyari kanikanina lamang na sila ay magkita sa masayang
+liwaliwan sa Luneta.
+
+Ah, kaya madalas ay nanginginip din siya! Iilan pa nga naman ang
+kanyang nagiging mga kakilala. Ang kanyang kabuhayan ay di nakatatamo
+ng dating ligaya paris ng nasa sariling bayan. Wala na nga namang
+napakatamis sa damdamin paris ng nasa sarili.
+
+Bagama't noong una ay halos mapalundag siya sa katuwaan sa pagsapit ng
+Maynila, ay nang nalalaon na ay dinalaw rin ang kanyang puso ng
+pagkalungkot. Para sa kanya ay wala ring halaga ang maririkit na
+tanawin na kanyang nakikita sa Maynila, paris ng makita niya ang
+kanyang kasintahan. Ang mga panooring makabago sa kanyang pangmalas ay
+para bang madali niyang pinagsasawaan. Ang mailaw na siudad ng Maynila
+ay di niya maituring na kaligayahan ng puso.
+
+Pumapasok ngayon siya sa paaralan ng mga may kasanayan sa pagbuborda.
+Twing umaga ay inihahatid siya ng auto ni mang Alejandro sa kanyang
+pinapasukan na nakatayo sa daang Heneral Solano, sa San Miguel.
+Datapuwa't ang ganito niyang kabuhayan ay di rin makapagbigay lubos
+kaaliwan sa kanyang buhay. Ang lagi niyang pinipitapita at
+idinadalangin ay ang makita ang mukha ng kanyang irog: ang mukha ni
+Eduardo. Datapwa't saan niya makikita si Eduardo? Ang kanyang mga
+kasama sa pasukan ay pawang mga babae lamang.
+
+Kaya't kung umagang patungo siya sa kanyang pinapasukan ay halos, ang
+maraming taong nagsisipaglakad sa banketa ng mga iba't ibang lansangan
+ng siudad ay isa-isa niyang pinagsusuri. Datapwa't marami ng araw ang
+nakaraan ay pawang pagkabigo lamang lahat ang kanyang nagiging palad.
+Hindi niya makita si Eduardo. Saan nga naman niya hahanapin? Sa
+Escolta, habang siya ay dumaraan sa mataong yaon ay di rin niya
+masilayan sa karamihan ng nagdadaanan. Kahit nga naman si Eduardo ay
+magdaan sa kanyang tabi lamang datapwa't pag sadyang hindi sila
+nagtanaw-tama ay hindi sila magkikita. Kay dami daming tao, kay
+tutuling lakad pa naman.
+
+Kahabaghabag na Leoning na sabik makita ang kanyang minamahal!
+
+Pawang pagkabigo nga lamang ang nangyari sa kanya. Saang lipunan niya
+makikita ang kanyang iniirog? Oh, Maynila iyan pala ang Maynila, iyan
+pala ang iyong kahiwagaan! Kay gusot na siudad! At, si Leoning sa
+kanyang pagiisa ay minsan ay nasasabi na lamang sa sariling:
+
+--Oh, ito ba ang Maynila? Kay gusotgusot pala!
+
+Ang lahat nga lamang para sa kanya ay pagkabigo. Ang pagasa niya noong
+una, na, kanyang makikita agad ang iniibig ay parang isang pangarap
+lamang. Oo, pangarap lamang pala! Kay dami daming tao ng Maynila!
+Saan mo nga naman matitiyak makita agad ang isang Eduardo? Saan niya
+hahanapin? Pangit para sa kalooban ni Leoning ang siya ay magsadya sa
+tahanan ng isang binata. Nais niyang sukat na lamang ang sila ay
+magkita sa isang pagkakataon.
+
+Pangit nga naman kung kanyang sasadyai'y tahanan pa ni Eduardo. Nais
+niyang makita ang kalagayan ng binata datapwa't hindi niya gagawin ang
+magsadya sa kanyang tahanan. At, sa paanong paraan niya maaring
+patunguhan ang bahay ng ating binata? Sinong magtuturo sa kanya? Oh!
+ang lahat ay di maaari. Hindi niya maaaring patunguhan pagka't ang mga
+iba't ibang bahagi nitong Maynila ay hindi niya nababatid. Ipagtanong?
+Nguni't kanino? Hindi ba isang kahiyahiyang siya ay tutungo sa gayo't
+gayong pook na ang sasadyain ay lalaki pa naman?
+
+Hindi nga, naman mangyayari ang gayon!
+
+       *       *       *       *       *
+
+Hanggang sa pagdating na ni Eduardo ng sariling tahanan na hindi
+malimutan ang kanyang tinamong pagkabigo, na, kanyang inaasahang sa
+gabing yaon ay magkakatagpong walang sala sila ni Leoning.
+
+Kay pait na kapalaran naman para sa kanya ng gayon!
+
+Gayon na lamang ang kagalakan ng loob noong una pagka't nagkaroon siya
+ng magandang palad na maalaman ang kinatitirahan ni Leoning at lubos
+na sa sarili ang pagasang sila ay magkikita. Anong buti nga namang
+pagkakataon ang kanyang sinamantala datapwa't hindi rin nagtagumpay!
+
+At, ang kanyang hangad na pakikipagkita kay Leoning ay nawalang
+saysay. Nabigo siya ... Saan nga naman napunta sina Leoning, si aling
+Rita at ang matandang lalaking kasama nila: si mang Alejandro? Bakit
+nang dumarating na ang auto ay hindi sila sakay? Saan kaya sila
+nangaroon ngayon?
+
+Saan nga naman naroon? Saan kaya natin hahanapin? Saang bahagi ng
+siudad sila nagsipunta? Saan natin hahanapin sa magusot na siudad ng
+Maynila?
+
+Baka sakaling inaanyayahan ng mga kaibigan ni mang Alejandro? Baka
+kaya napapadalo sa isang kasayahan? Aywan natin. Malapit nga marahil
+na magkatotoo ang ganito. Si mang Alejandro ay maraming kaibigan sa
+siudad. Madalas ang siya ay anyayahan ng kanyang mga kaibigan. Sa mga
+liwaliwan, sa mga sayawan ay di nawawala ang matandang ito. Nguni't
+saan bahagi ng malawak na siudad naroon ngayon sila?
+
+Sa isang maaliwalas na tahanan na natitirik sa daang San Marcelino ay
+kasalukuyang naghahari noon ang isang masiglang sayawan. Ang tahanang
+yaon ay lubhang napakaganda ang pagkakaayos na nasa loob pa mandin ng
+isang halamanang maraming mga bulaklakan ang mga palibot. Ang tahanang
+yaon ay mapagkikilala na isang mariwasa ang may-ari.
+
+Kasalukuyan noong idinaraos ang sayawang parangal sa dalawang mapalad
+na pinagisang dibdib: ang anak na babae ni Don Gonzalo at ang lalaki
+na si Eligio Arce na isang taga Iloilo.
+
+Ang bawa't panauhin, sa dalawang papasok sa panibagong baytang ng
+buhay, ay nagsisipaghandog ng maliligayang bati. Si mang Alejandro ay
+naroon. At kung naroon si mang Alejandro ay walang salang naroon din
+si Leoning at si aling Rita. Di nga mangyayaring mawala.
+
+Noo'y naghahari ang gayon na lamang kasiglahan ng sayawan. Sa bawa't
+mukha ng mga panauhin ay walang ano mang kalungkutang mababakas. Lahat
+ay ngumingiti.
+
+Datapuwa't para kay Leoning, bagama't ang kanyang damdamin ay nasa
+kandungan ng gayong kaligayahan, ngunit sa kanya ay walang ano man
+iyon. Kung sakali mang ang kaakitakit na mukha niya ay paminsanminsang
+sinusungawan ng mga ngiti ay ang mga ngiting yaon ay hindi kaligayahan
+ng kanyang puso. Ngumingiti siya, nguni't sa kabilang dako ay walang
+namamahay sa kanyang kalooban maliban sa kalungkutan at pangungulila
+sa kanyang iniirog. Ngumingiti siya datapwa't ang kanyang puso ay
+lihim na tumatangis at nalulungkot.
+
+Nakikipagsayaw siya ng mga sandaling yaon ng nguni't hindi nasisiyahan
+ang kanyang puso. Sa gayong kandungan ng mga ligaya't pangarap ng mga
+pusong nauuhaw sa pagsimsim ng kaligayahan at katamisan ng buhay, para
+sa kanya ay isang ulap, lalo't kung hindi niya kapiling ang kanyang
+minamahal ng lalo't higit sa buhay: si Eduardo.
+
+Halos hihirang tugtog ang hindi niya nasayawan at laging nakukuha
+siyang pareha ng mga bago niyang kakilala. Karamihan pa naman ay mga
+kilala't tanyag na mga kabinataan ang nagaagawang siya ang maging
+palad na makasayaw. Hindi nga kaya ang isang Leoning ay magbago ng
+loob sa gayong mga pagkakataon at limutin ang isang Eduardo? Mga
+kilala at tanyag na mga tao pa naman ang waring nagsisipaghagis sa
+kanya ng mga irap na may kahulogan at ibig sabihin. Hindi kaya siya
+makalimot pagdating ng ilang araw sa kanyang sinisintang si Eduardo?
+Hindi na kaya siya mabihag ng ibang binatang naaakit ng kanyang dilag
+at kagandahan?
+
+Ilang mga binata na ang sa kanya ay naguunahang makipagsayaw datapwa't
+siya ay laging may kapareha. Ang gayon ay isang napakahiwaga.
+
+Kaya't dalawang binatang waring lubos na nasasabik makasayaw si
+Leoning ang naguusap ukol sa binibini.
+
+--Kung ako lamang ay magkakapalad na makasayaw sa dalagang yaon ay kay
+palad ko na.
+
+--Ako man--ang sambot naman ng kausap.
+
+--Napakaganda kung kumilos, ano hindi ba?
+
+--Oh! kilos ba lamang? Pati mga titig niya ay lubos ng makabaliw sa
+isang puso.
+
+--Ang ngiti man lang niya ay sukat ng makapagbigay, lugod sa iyo kung
+iyo ng kapareha.
+
+--Oo, nga kung ngingitian ka niya ay walang salang maliligaya ka na ng
+gayon na lamang.
+
+At, si Leoning nga naman ay waring isang bulaklak na namumukod sa
+lahat ang katangian: tulad ng kampupot na bago lamang na bumubukad na
+nagsasabog ng halimuyak. Maraming nagsisihanga at nagsisipaghagis ng
+titig sa kanya.
+
+At, habang lumalakad ang panahon, si Leoning ay lalong dumadami ang
+kakilala: mga matataas na tao at marami'y mga _titulado_ pa. Hindi
+kung sino sino lamang na mga binata. Ano pa't sa matataas na lipunang
+lagi madalas siyang maanyayahan. Palibhasa'y si mang Alejandro ay
+kaibigan ng maraming kilalang tao sa Maynila kaya't ito namang si
+Leoning ay hindi rin nawawala at kasama saan mang kasayahan mapunta
+ang matandang ito.
+
+Paris nga naman nang naganyaya ngayon sa kanila, na, hindi rin
+napahuhuli kay mang Alejandro. Mariwasa at maraming kumakalansing.
+Kaya't si Leoning, maging sa kasuotan ay hindi napapahuli sa mga
+lalong naggagaraan kasuotan palibhasa'y parang tunay na anak siya
+ngayon ni mang Alejandro. Ngayon ay di naman lamang pinagagawa ang
+ating binibini. Ang dating ginagawa niya noong una na magburda at
+manahi ay hindi na ngayon nahahawakan.
+
+Kaya't karamihan sa mga kaibigan ni mang Alejandro, mayaman at
+matataas na tao, ngayo'y nagiging mga kakilala tuloy ni Leoning: at
+nagiging mga kapalagayang loob pa.
+
+Natapos at natapos ang sayawan at umuwi ng sariling tahanan na ang
+taglay sa puso ay ang kalungkutan. Anong lugod nga naman sana kung ang
+sayawang yaong lipos ng aliw ay naging kasayawsayaw niya si Eduardo?
+
+Kaya ito ang pagkabigo ni Eduardo noong gabi sa pagasang makita si
+Leoning.
+
+Ang kanyang pagasa ay talagang nabigo. Sadyang hindi niya makakatagpo
+noon si Leoning. Ang autong yaon na kanilang hinintay at maasahang
+kinalululanan ni Leoning ay sadyang ipinahatid ni mang Alejandro sa
+kanilang tahanan upang ipagbigay alam sa mga utusang huwag hintin ang
+kanilang pagdating. Datapwa't ang autong iyon ay nagbalik din sa San
+Marcelino makalipas ang ilang sandali.
+
+
+
+
+VI
+
+
+Si Eduardo nga naman ay walang palad!
+
+Nang magdamag na iyon ay halos di na siya naidlip kamuntiman. Sa
+pagkakita niya kay Leoning ay waring pinagiisip niya na napakahiwaga.
+Anong paraan nga naman at si Leoning ay naparito sa Maynila na hindi
+niya sukat akalain? May katwiran nga naman ang isang Leoning kung
+sisihin ng isang Eduardo kung bakit ibinalik na lahat ang liham ng
+binata. Wala nga palang totoo si Leoning sa sariling bayan. Nagtataka
+ang isang Eduardo? Bakit ni balita ay hindi man lang ibinalita sa
+kanya ni Leoning? Apat na liham ang nabalik sa kanya.
+
+Napakalaking suliranin para sa kanya ang gayon! Naito pala sa Maynila
+si Leoning! Bakit? anong nagbigay daan at nawili siyang manahan sa
+siudad na itong puno ng hiwaga?
+
+Sa pagkakita niya kay Leoning na waring lalong nagibayo ngayon ang
+ganda kay sa noong naroon pa sa lalawigan ay siyang lalo namang
+nagdudulot sa kanyang puso ng malaking pananabik at pakikipagtagpo sa
+binibini.
+
+Halos ang bawa't tunog ng orasan ay kanyang narinig sa boong magdamag.
+Pilitin man niyang ipikit ang kanyang mga mata ay waring nakikita rin
+niyang lagi, sa kanyang mga balintataw ang magandang larawan ni
+Leoning.
+
+Sa kanyang pagkakahimlay, ang maliwanag na sikat ng buwan ay waring
+nagtatanod sa kanya. Kaya't hanggang sa sumapit na ang kalaliman ng
+gabi na tahimik na ang lahat, ay nagbangon siya at ang maaliwalas at
+mabituing langit na walang bahid ng ano mang ulap ay kanyang
+pinagpakuan ng tingin.
+
+Kay aliwalas nga naman ng langit noon!
+
+Ni badha ng ano mang ulap ay walang masisinag sa kaitaasan. Kabilugan
+ang buwan. Anong dikit malasin kalangitan! Waring nagdudulot sa kanya
+ng lugod ng puso at kaligayahan ng damdamin. Kay sarap ng simoy ng
+hangin! Anong sarap kung masanghap! Kay bango ng simoy na dala ang mga
+kabanguhang humahalimuyak sa mga bulaklakan!
+
+Ang gabing yaon ay isang gabing puno ng pangarap at tulain!
+
+Sa kanya, ang gabi, ay waring nagpapahiwatig ng isang kaligayahan ng
+puso! Waring nagbabalita kay Eduardo ng magandang kapalaran ng buhay
+na puno ng pagasa. Waring ibinubulong sa kanya ang kaligayahan ng
+puso. Waring naririnig niya ang mga awit ng pusong mapapalad na
+nagduduyang sa bisig ng magandang kalikasang puno ng pangarap.
+
+At ... nang magmamadaling araw na, bago siya maidlip ng bahagya ay
+walang nasabi ang kanyang sarili kundi:
+
+--Anong lugod sana kung makakapiling ko si Leoning sa pagkakataong
+paris nitong gabing puno ng sariwang pagasa, ng lugod ng puso at
+buhay!
+
+       *       *       *       *       *
+
+Kinabukasan, pagkagising ni Eduardo, ay wala nang ibang sinikap sa
+sarili kundi ang paraang kanyang gagawin upang makausap ang binibini.
+
+Kaya't wala na siyang sinikap kundi ang maghanda. Kung baga sa digmaan
+ay para siyang lulusob.
+
+Sa Tundo, kay ligayang pook!
+
+Si Leoning ay doon naninirahan at bagama't ang pook na ito ay may
+kaunting kalayuan sa kanyang tinitirahan ay naging gayon na lamang
+kalapit para sa kanya. Kung noong una ay di man lang niya
+kinagigiliwan paroonan, ngayon ay siyang paraiso ng kanyang puso. Iyan
+ngayon ang kanyang kinagigiliwan.
+
+Sa kanyang kalooban ay buo na ang pagasa at pananalig na makausap ang
+kanyang irog. Mababatid ni Eduardo kung ano ang dahilan at si Leoning
+ay naparito sa siudad. Mababatid rin naman ng ating binibini kung ano
+ang sanhi ng kanilang pagkakatigilan ng pagpapalitan ng mga balita ng
+kanilang pagsusulatan.
+
+Para sa binata ay kay buting pagkakataon. Gayon na lamang ang kanyang
+kasiyahang loob.
+
+Dumating ang takdang oras.
+
+Magara ang damit ng ating binata at bagay na bagay sa kanyang tindig.
+
+--At, anong palad na pagkakataon--ang nawika sa sarili.
+
+Natanaw niya sa may durungawan si Leoning.
+
+Anong palad nga naman! Ang kanilang mga paningin ay karakang
+nagkasalubong: nginitian agad siya at boong lugod na inanyayahang
+pumanhik.
+
+--Mabuti na lamang at hindi nagbabago si Leoning--ang nawika ni
+Eduardo.
+
+At si aling Rita na noo'y na sa labas ay pagdaka'y pumasok at
+sinalubong ng boong lugod ang ating binata.
+
+--Eduardo, magtuloy ka, halika--ang wika ng matanda--Ano, kumusta ka?
+
+--Mabuti po sa awa ng Dios.
+
+--Bakit mo nalaman itong amin?
+
+--Hindi ko po sinasadyang mapadaan dito nguni't nakita ko si Leoning
+sa inyong durugawan.
+
+--Mabuti naman at nalaman mo ito. Pumarito ka ngang lagi.
+
+Gayon na lamang ang pagkalugod niya sa anyayang yaon ng matanda; kay
+gandang loob!
+
+--Leoning, kausapin mo nga sila, ipagsama mo sa loob, hala pasok kayo
+at ako lamang ay magaayosayos dito sa labas--ang dugtong pa ni aling
+Rita.
+
+At nagsipasok sila. Anong tuwa ng binata! Wala kundi pawang kasiyahan
+sa puso ang naghahari.
+
+Datapwa't paghakbang ni Eduardo sa loob ng kabahayan ay nagtaka at
+napamangha siya ng gayon na lamang. Bakit? Ano ang kanyang nakita?
+kung nababatid lamang niya! Hindi sana siya nagpunta agad kina
+Leoning, nagdaan muna sana siya kina Pako at magpalipas ng ilang
+sandili doon.
+
+May panauhin pala si Leoning!
+
+At, bakit nakikipagngitian kay Leoning? Nanggilalas siyang lalo ng
+mangusap ang binibini.
+
+--Ipagpatawad ninyo ang sandaling iyon--ang sabi ng binibini sa
+lalaki. Hinagisan na lamang ni Eduardo ng tingin ang kinausap.
+
+Ano nga naman ang kahulugan ng mga yaon? Sino ang taong ito? Ito
+kaya'y kaagaw niya kay Leoning?
+
+Nang magkatama ng titig ang ating binata at ang dinatnang panauhin
+nina Leoning ay nagsalita ang binibini ng ganito:
+
+
+
+
+VII
+
+
+Kinararangal kong ipakilala sa iyo ang kinatawan sa lalawigang C ...
+ang kagalanggalang na kinatawang Velarde.
+
+--Eduardo de la Rosa po.
+
+--Maraming pong salamat.
+
+--Ang binata pong iyan ay aking kababayan--ang patulo'y ni Leoning.
+Siya ay isang nagaaral dito sa Maynila at di magluluwat at
+makatatatapos na sa kanyang pagaaral,--ilang araw pa't siya'y isa nang
+manananggol na tatawagin.
+
+--Ah, samakatuwid nga pala ay di nagkamali ang aking sarili sa
+pagpapalagay na sila--sabay turo sa kaharap--iyan ay nakilala ko na.
+Ang ngalang iyan Bbg. Leoning ay nakilala ko na noon pang mga buwang
+nakaraan.
+
+--Nakilala na ng kinatawan? At, kayo po pala ay nagkatagpo nang minsan
+nila?
+
+--Oo, lamang, ang pagkakakilala kong yaon ay di paris ng sa ngayong
+kami ay nagkaabutan ng kamay.
+
+--At, sa ano pong paraan?
+
+--Nakilala ko siya sa isang pagkakataon.
+
+Samantalang sa kabilang dako ay ni kaputok na salita ay di man lamang
+makabigkas ang ating binata dahilan sa kanyang pagkamangha sa mga
+pangungusap ng kinatawan. Bakit sinabing siya ay nakakilala ng
+kinatawang yaon? Bakit nga naman ay sa ngangayon lamang sila
+nagkatagpo? Sa paanong paraan siya nakilala ng kinatawang ito? Kaya't
+kanyang naitanong sa sarili:
+
+Datapuwa't ang sumagot ay ang kanya na ring sarili;
+
+--Nakatagpo ko na kaya ang kinatawang ito?
+
+Sinagot ng kanya na ring budhi: hindi, hindi, hindi. Hindi pa niya
+namumukhaan ang kinatawang yaon.
+
+Gayon na lamang ang kanyang pagkamangha: isang kinatawan pa ang
+nakakilalang mauna sa kanya. Nagtataka siya nang gayon na lamang.
+
+At pagkuwa'y naibulong pa rin niya sa sarili.
+
+--Aywan ko sa kinatawang iyan kung bakit sinabi niyang ako ay kanya
+nang nakilala noong pang una.
+
+At, ang katotohanan nga naman ay sadyang hindi pa nakakatagpo ni
+Eduardo ang kinatawang ito. Para kay Eduardo, hindi man lamang sila
+nagkakatama ng mata kundi ng mga sandaling yaon lamang. Ang
+katotohanan ay talagang hindi. Hindi pa sila nagkakatagpo ni minsan.
+Nguni't sa paanong paraan nga naman at nakilala siya ng kinatawan?
+
+Nang boong liwanag na marinig ni Eduardo ang mga huling salitang yaon
+ay halos nais na niyang mangusap. Nguni't para bang ang kanyang dila
+ay nadikit sa ngalangala: ni hindi makapangusap. Pinagsusuri niyang
+mabuti ang kalooban ng kinatawan na baka ang gayong ginagawi ng ginoo
+ay isang paghamak lamang sa kanyang pagkatao. Baka isang pagalipusta
+nga lamang pagka't, sino nga ba naman siya sa harap ng isang kinatawan
+gayong siya ay isa lamang hindi kilala sa mga lubhang matataas na
+lipunan. Sino nga ba naman si Eduardo sa harap ng isang marangal na
+tao? Sino siya?
+
+Datapuwa't hindi, si Eduardo ay isang may magandang bukas. Hindi pa
+lamang dumarating ang kanyang araw, hindi pa lamang ganap na sumisikat
+ang magandang liwayway ng kanyang palad ... Oo, si Eduardo ay hindi
+rin naman lubhang kaabaabaan sa harap ng kinatawang ito. May
+maningning siyang bukas na hinihintay. Siya ay may maningning na
+pagasang kasing uri ng lantay na ginto. Higit pa marahil sa ginto!
+
+Kaya't, palibhasa'y taglay ng kanyang kalooban ang mapayapa at ang
+malamig na pagmumunimuni ay hinintay na muna niyang pamuling magsalita
+ang kinatawan.
+
+--Malaon ko na nga iyang nakilala, Bbg. Leoning--ang patuloy ng
+kinatawan--nguni't gaya ng sinabi ko na sa inyo, lamang ang
+pagkakilala ko diyan ay di paris ng lubos kong pagkakakilala sa ngayon
+na kami ay nagkamay.
+
+--At, sa ano nga pong paraan?--ang agad ay agaw ni Leoning.
+
+--Ang pagkakakilala ko ay dahilan sa kanyang kagitingang kapuripuri
+para sa kanyang mga kababayan. Siya ay may maningning na pagasa sa
+kinabukasan ng ating lahi.
+
+Namula at lalong napamangha ang ating binata dahilan sa kanyang
+pagaakala na sadyang siya nga yata'y nais lamang alipustain ng
+kinatawang yaon. Ang ating binata ay anyung dinalaw ng poot ang loob
+at sasagutin na sana niya ang marangal na kinatawan--akala niya ay
+hinahamak ang kanyang pagkatao,--nguni't hinadlangan agad siya ng
+ating kinatawang Velarde at sinabing:
+
+--Hindi naman ito sa pagpuri ng harapan--ang dugtong ng kinatawan at
+saka nagpatuloy.
+
+--Ang pagkakilala ko sa inyo ay ipagtataka nga ng inyong sarili. Hindi
+ba ginoong Eduardo de la Rosa?
+
+--At sa ano pong paraan mahal na kinatawan?--ang pagdaka ay naisagot
+ng tinanong.
+
+--Karangalan ninyo at karangalan ko ang ipagtapat ang lahat. At,
+masasabi ko pa ring hindi karangalan lamang natin kundi ng inyong
+bayan at mga kababayan.
+
+Gayon na lamang ang pagkamangha ng dalawang kaharap, sa kinatawang
+nagsasalita at kung bakit nga nama't ayaw pang ipagtapat agad ng
+lubusan ang kanyang sasabihin.
+
+--Nang kayo ay unang makilala ko, G. de la Rosa, ay buhat pa noong
+kayo ay magtamo ng _First Prize_ sa ginanap na talumpatian ng mga
+nagtatapos sa kolegio ng pagkamanananggol sa maaliwalas na Grand Opera
+House.
+
+Nang mabigkas ang ganitong mga pangungusap ng kinatawan ay saka pa
+lamang nagluwag ang dibdib ni Eduardo at halos ang humalili sa kanyang
+pusong kanikanina ay waring may poot ay gayon na lamang kasiyahang
+loob. Totoo nga ang sinabi ng kinatawan.
+
+--Kaya Bbg. Leoning, hindi sa pagpuri ng harapan ay masasabi ko sa
+inyong si G. de la Rosa ay isang mapagwagi sa katalinuhan na siyang
+karapatdapat putungan ng laurel ng tagumpay.
+
+At pagkasabi nito ng kinatawan ay tinapunan ng isang tingin ng ating
+binibini ang binatang pinapurihan. Ang tinging yaon na may kahalong
+ngiti ay nangahulugan para kay Eduardo ng isang pangarap na puno ng
+pagasa at buhay. Isang kinatawan ang pumupuri sa kanyang pagkamatalino
+sa harap pa naman ng isang paraluman. Gaanong lugod at kagalakan sa
+puso ang gayon!
+
+Purihin ng isang kinatawan? Kay palad na pagkakataon!
+
+--Kaya gining Leoning, kung hindi sila magagalit sa aking pagpuring
+ito ay ipagpapatuloy ko.
+
+--Mahal na kinatawan, wala kayong dapat alalahanin sa isang abang
+lingkod ninyo--ang sagot ng binata.
+
+--Sila gining Leoning, ay maningning na pagasa ng ating lahi. Nasa
+kanya ang dangal at pagasa ng Inang Bayan. At, upang aking
+mapatutuhanan sa inyo ng boong pagtatapat ay kung narinig lamang
+ninyo ang kanyang binigkas ay sukat ng magdulot sa inyong puso ng
+isang alaala sa ginoong iyan, na, ang ginoong iyan ay marahil ay
+masusulat sa inyong puso ang ginintuang mga habilin na malalalim at
+may kahulugang mga pangungusap.
+
+Opo, ang bawat taong mga naroon na nakikinig, nang mga sandaling yaon
+na binigkas niya ang talumpati ay naghabilin sa lahat ng diwa ng mga
+dakilang aral at mga may kahulugan at ginintuang kaisipan na namulas
+sa kanyang mga labi. Hindi ito isang pagkutya sa inyo G. de la Rosa.
+Ako'y nagtatapat sa inyong pagkatao sa mga sandaling ito, wala nga
+akong ibang nais at hangad kundi kayo ay aking makilala, maging
+matalik na kasama at kaibigan. Hindi kaya pangit sa loob ninyo G. de
+la Rosa?
+
+--Maraming salamat po kung gayong ang abang palad ko ay mabibilang
+ninyong isang lingkod.
+
+--Sakaling kayo ay nangangailangan ng tulong, ay nalalaan ako kung
+makakakaya.
+
+--Gayon din po naman.
+
+--Bb. Leoning, kaya marahil, ang lahat ay nabatid na ninyo.
+
+--Maliwanag kung gayon ang lahat.
+
+Para kay Eduardo ay isang karangalan niyang hindi malilimot ang gayong
+pagkakatagpo nila ng kinatawan. Isang karangalan ng kanyang sarili ang
+gayong pagpuri pa naman sa harap ng kanyang paraluman. Kay inam na
+pagkakataon!
+
+Samantalang para kay Leoning ay isang karangalan sa sarili ang gayong
+pagkabatid niya sa mga ginintuang damdamin ng kanyang Eduardo.
+Karangalan niya ang isang Eduardo kung gayon. Nasa kanya ang pagasa at
+maningning na tagumpay ng bayan at lahi.
+
+--Ako'y naroon G. de la Rosa sa loob ng Opera nang kayo ay magtamo ng
+unang ganting pala ng tagumpay ninyo. Iyan ang paraan kung bakit ko
+nakilala ang inyong pangalan. Kaya hindi na ninyo ipagtataka kung
+bakit sinabi kong nakilala nga kitang malaon na ay di paris ng
+pagkikilala nating ngayon na pinagabot ang mga kamay. At, kung bakit
+hindi napapawi sa akin gunita ang inyong pangalan? Naito: ang
+talumpating yaong inyong inilaban, na, puno ng maraming kahulugan at
+palaisipan ay nalathala pa sa isang pahayagang malaganap.
+
+At nang mabatid ni Leoning ang ganito ay dagliang kinamayan ang
+kanyang irog: si Eduardo at sinabing:
+
+--Binabati kita sa iyong tagumpay na kinamtan.
+
+--Salamat ng marami Leoning.
+
+Na, ang pagkamay na iyan ni Leoning ay anong kahulugan na naman? Ang
+puso ni Eduardo ay waring nasa tunay na tampok ng kanyang kadakilaan.
+Nalulugod siya ng gayon na lamang. Lalo at lalong nagkakaroon ng
+kahulugan sa puso ni Eduardo ang gayon. Tagumpay ... Tagumpay nga ang
+lahat sa kanya! Halos lihim na napalundag ang kanyang puso sa galak.
+
+Kay buting palad nga naman!
+
+May maningning na pagasa at ginintuang pangarap ang ating binata!
+
+Sa harap ni Leoning ay isang kinatawan ang pumuri, isang mataas na
+tao.
+
+Datapuwa't pagkalipas ng ilang saglit ay dinukot ng kinatawan sa
+kanyang bulsa ang taglay na orasan at nang makitang ikaanim na pala at
+kalahati ng hapon ay nagtindig siya at sinabing:
+
+--Magpapaalam na po ako sa inyo. Saka na muli akong dadalaw rito
+pagka't hindi ko na mahihintay ngayon si G. Alejandro, may mga
+pagkakataon akong dadaluhan.
+
+--At hindi na po kayo maghihintay?
+
+--Hindi na, paalam sa inyo G. De la Rosa--at ito ay kinamayan.
+
+--Adios po.
+
+At kinamayan din ang binibini at pagkakuwa'y nagpaalam din kay aling
+Rita, na, noon ay nasa labas.
+
+At, tuloy tuloy nang nagpaalam ang ating kinatawan.
+
+
+
+
+VIII
+
+
+Sa piling ng isang Leoning ay lalong dumakila ang isang Eduardo.
+Lalong naging maningning ang kanyang pagasa. Kay buti nga namang
+idinulot ng pagkakataong yaon! Sa harap ni Leoning ay naging isa
+siyang dakila, isang bayani na pinuputungan sa ulo ng masaganang
+laurel. Purihin siya sa harap ng kanyang paraluman, ay anong tamis sa
+isang kalooban ng binata! Sa pakiwari niya ay walang kasing halaga,
+walang kasing uri,--nasa tampok siya ng gintong tagumpay at
+pagkadakila,--dangal ng kanyang sarili at kapurihan sa harap ng sino
+mang tao.
+
+At, ngayon sa harap ni Leoning ay siya'y isang bayani. Isang bayani
+siya na sa pakikidigma ay nagwagi na taglay ang laurel ng tagumpay....
+Sa harap ni Leoning ay naging mahalaga siya; lalong naging dakila sa
+puso ng kanyang paraluman. Si Eduardo, ngayon, ay siyang pagasa at
+dangal ng kanyang irog: ni Leoning. Siya ang pagasa, ang pagibig, ang
+buhay....
+
+Samantalang sa kabilang dako naman, si Leoning ay siyang sulo sa
+piling ni Eduardo, siyang liwanag at tanging aliw ng puso. Para kay
+Eduardo ay isang maulap na langit ang titiisin niya kung wala si
+Leoning. Kung maglalaho si Leoning ay isang libingan, isang yungib na
+di man lamang inaabot ng sikat ng liwanag, isang langit na wala kahit
+isang bituin.
+
+Kaya mauulit ngang magbalik ang lahat! Sila ay magkakangitian,
+magkakatitigan ng mga mata, magkakabatiran ng mga lihim ng puso!
+
+At, makalipas ang ilang sandaling makapagpaalam ang panauhin ay
+napagisa na lamang silang dalawa. Nang mga sandaling yaong kanilang
+sinasarili na ang pagsasalitaan ay waring ang naguumapaw sa kanilang
+puso ay ang pagkalugod ng isa't isa. Nagkakahiyaan noong una
+datapuwa't ilang saglit lamang ay nagiba na ang kanilang damdamin:
+waring naguusap ng kusa ng tapatan. Nawala ang mga sandaling kanilang
+kanina ay pinapaghaharing katahimikan. Waring nangapipi ng hindi
+naman. Ang naghahari sa kanilang puso ay ang pagirog, ang pagibig na
+malinis. Magkapiling ngayon ang kanilang mga damdamin na waring mga
+dati'y nabilanggo. Ang kanilang mga pusong malaong nagkasabikan,
+nagkalayong ngayon ay mapalad na pamuling nagkatagpo.
+
+--Leoning--ang panibukas ng binata--anong hiwaga at ang magusot na
+siudad ay kinawilihan mong tunguhin?
+
+--Nang una nga ay ni sa pangarap ay di man lamang sumagi sa aking
+gunita na ito ay aking maabot, datapuwa't sadyang ganito lamang ang
+panahon.
+
+--Ni hindi ko rin nga akalain.
+
+--Ang sarili ko man, nguni't....
+
+--Leoning, ano ang paraan at naparito ka--ang agaw agad ni Eduardo.
+
+--Upang ipagtapat ko agad sa iyo ang lahat at lahat ay ito: Isang
+umaga, ang kapatid ni aling Rita, na, si mang Alejandro ay nagpunta sa
+ating bayan at di ko nga akalain ay inanyayahan kami na sumama sa
+kanya. At, matapos mapagusapan nilang dalawa ang lahat at lahat, lalo
+na sa kabutihan ng paninirahan sa siudad ay siyang nagbigay daan kung
+kaya't sa madali ring panahon ay iniwan namin ang sarili.
+
+--Kaya kita tinanong ng ganito ay lubos at gayon na lamang ang
+pagtataka ko sa inyong pagkaparito.
+
+--Magtataka ka nga marahil nguni't maliwanag na ngayon sa iyo ang
+lahat.
+
+--Oo, nga Leoning, maliwanag na ngayon ang lahat, hind ko na dapat
+ipagtaka.
+
+--At, saka hindi mo na naman dapat pang pagtakhan ang ganitong
+pagkaparito ko sa siudad.
+
+--Nguni't masasabi kong lalong napabuti naman.
+
+--At bakit, nang sa anong dahilan?
+
+--Sapagka't si Leoning ko ay hindi na malalayong paris ng dati sa
+aking paningin.
+
+--Ah, Eduardo, at hanggang sa ngayon pa ba'y sariwa pa sa puso mo ang
+lahat ng iyan?
+
+--Bakit iyong hihinalaing malanta ang lalong sumasariwang pagibig ko
+sa iyo?
+
+--Hindi ba siyang katotohanan na limot mo na ang lahat?
+
+--Leoning, bakit mangyayari naman ang gayon?
+
+--At hindi ka ba nagsisinungaling sa iyong mga pangungusap?
+
+--Kausap mo yaring puso.
+
+--Na, sinungaling!
+
+--Nagtatapat ng boong puso Leoning.
+
+--Kasinungalingan!
+
+--Kasinungalingan daw.
+
+--Eduardo, diyata kaya't hindi?
+
+--Nang sa anong paraan Leoning? Huwag mong pahirapan ang puso kong
+malaong nangulila sa iyong harapan.
+
+--Pahirapan Eduardo, pahirapan pa ang iyong sasabihin matapos mong
+paglaruan ang aking palad na....
+
+At di naituloy ni Leoning ang sasabihin.
+
+--Paglalarong ano Leoning?
+
+--Oh! di nakita mo na at ikaw pa'y magkukungwari.
+
+--Leoning, nagtatapat ako sa iyo, ngayon ay tapatin mo naman ako.
+
+--Eduardo, tinatapat kita.
+
+--Na, ano?
+
+--Dito nga naman sa siudad...!--na, waring di madugtungan ni Leoning
+ang sasabihin.
+
+--Na, ano Leoning? Huwag mong pahirapan ang aking pusong matapat sa
+iyo.
+
+--Eduardo, na di nga nagkamali ang pangarap ko noong una, ang hinagap
+ko sa iyo nang ako ay nasa lalawigan pa.
+
+--Ipagtapat mo Leoning ang lahat ng iyon.
+
+--Na, nagkatotoo nga ang lahat na, ako'y iyong lilimutin.
+
+--Diyata Leoning at ako pa ang pararatangan mong lumimot.
+
+--Katotohanan Eduardo ang lahat kong sinabi.
+
+--Leoning, pinahihirapan mo ang aking damdamin.
+
+--Eduardo, ang sinasabi mong hirap na iyan ay wala pang ika isang
+libo, paris ng ginawi mo sa aba kong palad.
+
+--Leoning, liwanagin mo ang lahat.
+
+--Oo, maliwanag Eduardo, ang lahat: hindi ba maliwanag pa sa sikat ng
+araw ang iyong paglimot?
+
+--Leoning, walang sangdaling nawaglit man lamang sa alaala ko, ikaw.
+
+--At di nakita mo na nga ang iyong kasinungalingan?
+
+--Hindi ako nagsisinungaling; huwag mong paratangan ang sarili ng
+ganyan, malinis ang tibukin ng aking puso.
+
+--Na, hindi ka nagsisinungalin?
+
+--Leoning, isinusumpa ko!
+
+--Isinusumpa raw!
+
+--Tunay.
+
+--Na, apat kong liham sa iyong ni isang kasagutan ay di man lamang ako
+nagtamong tugunin kahit minsan. Hindi ba maliwanag pang higit sa sikat
+ng araw? Talagang hindi nga naman nagkabula ang pangarap ko Eduardo,
+na, pagdating mo na ng Maynila ay limot mo ang isang sumisinta ng
+tapat.
+
+--Leoning may katuwiran ka, nguni't hindi mo naliliwanagan ang lahat.
+
+--Na ako pa ang malalabuan sa iyong pagsisinungaling.
+
+--Hindi Leoning.
+
+--Hindi, ang ako ay pahirapan?
+
+--Leoning, oo, hindi mo nga lamang nababatid ang lahat. Kung nang mga
+sandaling tinatanggap ko ang iyong liham ay makikita mo lamang ang aba
+kong kalagayan, ay mapatak din marahil ang luha mo kung may habag ka
+sa abang Eduardong ngayon ay kausap mo. Leoning, salamat at ako ay
+hindi sadyang kulang palad pa at kung nagkataon sana ay hindi na ako
+si Eduardo ngayon.
+
+--At ano ang nangyari sa iyo Eduardo?
+
+--Leoning, napapasalamat ako sapagka't ako ay naaalaala mo marahil
+nang panahong yaon. At kung nasaksihan mo lamang nang mga sandaling
+mangyari sa katawan ko ang sakuna at kung hindi ko nga nailagan
+marahil ay ni isang "ay" o isang "Diyos Ko" ay hindi man ako
+nakapangusap.
+
+--At napaano ka Eduardo?
+
+--"Nang isang hapon ay ako ay inanyayahan ng mga kakilala ko't
+kaibigan sa isang sayawan sa masayang Malate. Ang sayawang yaon ay
+parangal sa pagsapit ng ikalabing siyam ni Bbg. Anita Fernandez,
+datapuwa't ang naging wakas nga ng kasayahan ay ang kasakunaang
+nangyari naman sa akin. Hindi ko na kailangang sabihin pa sa iyo ang
+mahahabang salaysaying ukol dito. At, nang kasalukuyang naghahari ang
+kaligayahan ay biglangbiglang nagkagulo ang marami sa paguunahang
+manaog dahilan sa isang sunog ang naging simula.
+
+Maraming mga binibini ang nasaktan at ako nga ay inabot ng isang
+malubhang sakuna. Hindi sa isang pagmamalaking loob ay tinangka ko ang
+makatulong sa pagliligtas ng ilang mga mahahalagang kasangkapan ng mga
+nasunugan, datapuwa't sa isang masamang pagkakataon ay isang sing
+bilis ng kidlat na biglang pumatak mula sa itaas na tumama sa kamay ko
+ang mabigat na pirasong kahoy, saka isang kahon, na di ko nailagan na
+siya ko ring ikinalugmok agad noon din.
+
+Napasigaw na lamang ako at sa pagsaklolo sa akin ng ilan, ay
+tinulungan ako sa paguwi ng tahanan, na, ang kamay ko ay gayong
+nagsisidhi ang sakit na di ko maikilos at namaga na tuloy.
+
+Mahigit na isang buwang ang kamay ko ay may putpot at nakasabit sa
+leeg ko sa pamamagitan ng damit na nakapulupot. At, sa awa ng mga
+manggagamot ay mabuti na lamang at ang butong nabali ay napasauli sa
+dati at lumakas.
+
+Makalilibo kong ninais na ang ganito ay ibalita sa iyo datapuwa't ang
+kamay ko'y ni hindi makahawak ng panulat. Ninais kong magpasulat sa
+iba, nguni't ang budhi ko na rin ang nagpakatanggitanggi sa dahilang
+hindi ko nais mabatid ng iba ang lihim ng ating puso. At, hindi ba
+ikaw rin Leoning ang may sabing hangga't maililihim natin sa madla
+ang malinis na pagiibigan ay di natin ipamamalay?"
+
+--Oo, Eduardo.
+
+--Kaya't wala akong maging paraang gawin upang ibalita sa iyo ang
+gayong nangyari sa akin at saka mababatid mo na, naito ang kadahilanan
+kung bakit ang mga liham mo ay di ko nasagot. At, salamat at hindi sa
+ibang panig ng katawang maselan ako inabot ng gayong sakuna at kung
+nagkataon sana ay hindi na ako Eduardo ngayon. Wala na ngayong Eduardo
+at mababalita mong namayapa na.
+
+At napairap at ngumiti si Leoning sa pagkasabing gayon ang kanya
+sanang naging palad.
+
+At nagpatuloy si Eduardo nang makitang ang binibini ay umirap ng
+bahagya sa kanya at ngumiti.
+
+--Maluha ka rin kaya Leoning, maluha ka rin kaya kung ako'y tinanghal
+na bangkay?
+
+--¡............!
+
+--Leoning, maluha ka rin kaya?
+
+--Eduardo, hindi ako ang maluluha, kundi ang paralumang noo'y
+sumaklolo sa iyo.
+
+--Nguni't kulang palad nga ako at walang paraluman noong lumapit man
+lamang sa akin ... Wala akong tinatawag sa sarili kundi: Leoning!
+Leoning! Nguni't ang tinatawag kong yaong ngalan ay di man lamang
+nagmakaawang lumapit. Oo, wala, walang walang lumapit. Kung hindi pa
+lumapit ang....
+
+At hinadlang ni Leoning.
+
+--Kundi ibang Leoning.
+
+--Kundi ang mga kaibigan kong mga binata.
+
+--At, nang ikaw ay gumaling ni balita ay di ka naman lamang nag....
+
+--Leoning, anim na liham na paraparang ibinalik ni Bbg. Leonora.
+
+--Na, kahit isa ay wala akong tinanggap.
+
+--Pagka't marahil ay narito ka na sa siudad.
+
+--Na, sa makatwid ay sinisisi mo si Leoning?
+
+--Hindi, at naliwanagan ko ang lahat.
+
+--Maliwanag na iyong nilimot.
+
+--Leoning hindi mo na kailangang pahirapan ang aking puso.
+
+--Dinaramdam mo ang hirap ng iyong puso nguni't ang abang palad ko ay
+di mo namamalayang ang titiitiis ng dahil sa pagaalaaala sa iyo.
+
+--Leoning tunay kaya?
+
+--Asahan mong ako'y di marunong lumimot sa sinanglaan ng pagibig.
+
+--Leoning, salamat.--At hinawakan ang kamay ng binibini na dahilan sa
+galak ng kanyang puso....
+
+Datapuwa't ang kanilang maligayang paguusap ay nahinto. Ang masaya
+nilang paguusap ay nabulabog. Ang kanilang pagngingitian ay natigil,
+kapwa nagulat ang dalawa. Bakit? Ano ang kahulugan noon? Isang putok
+ng rebolber ang kanilang narinig. Ano ang nangyayari? At dinunghal ni
+Eduardo ang bintana ay maraming taong nagkakagulo. Bakit ano ang
+nangyari? Ano ang nangyaring yaong gulo na sa tapat pa naman ng bahay
+nina Leoning? At, nang makita ni Eduardo ang pinagkakaguluhan ay
+nakita niyang isang bisig ang inaaugusan ng dugo: sino iyon?
+
+Subali't sa kanyang pagkakapako ng tingin sa taong yaong may sugat ay
+siya namang pagkabaling ng tingin sa kanya at nang siya ay makita ay
+biglang ngalan niya ay tinawag na napapahabag.
+
+--Eduardo, tulungan mo ako halika.
+
+Ganyang pangungusap ang kanyang narinig nang siya ay makita ng may
+sugat ang bisig. Sino ang lalaking yaon; at ano ang kapahamakang yaon
+nangyari? Sino ang may diwang masama na nagpatama sa bisig niya ng
+punglo?
+
+Alamin natin!
+
+
+
+
+IX
+
+
+Ang gulong yaon ay nakabulahaw ng gayon na lamang karaming tao. Sino
+nga naman ang may kagagawan noon? Isang bisig ang inaagusan ng dugong
+hindi maampat ang pagtulo. Waring lalong naghuhumapdi habang
+nagtatagal. Ang ibang nakamalas sa anyong kaawaawa ng may sugat ay
+halos dinalaw rin ng habag ang mga damdamin, kinaaawaan ang binatang
+sawing naghihirap.
+
+Kaya't di naglipat saglit at ang naruong nakamalas sa kalagayan ng
+binata ay kaagad na tumawag ng karo-ambulansia ng pagamutang bayan
+(Heneral Hospital). Ang kaawaawang kulang palad na binata ay halos
+nalugmok na lamang sa lansangan. Kaawaawang binata! Ang binatang yaon
+ay dili iba't ang matalik na kasama't kaibigan ni Eduardo: si Pako,
+ang binatang nakatira sa tapat nila Leoning.
+
+--Eduardo, mangyaring tumawag ka sa maykapangyarihan upang pagusigin
+ang may masamang hangad na iyon sa akin.
+
+--Pako, na paano ka? Ano ang ginawa mo at ikaw ay sinaktan ng kung
+sino?
+
+--Mapayapa akong naglalakad nang hindi ko hinihintay ay nangyari ito
+sa akin.
+
+--Sino ang may kagagawan kaya?
+
+--Wala akong malay.
+
+--Diyata?
+
+--Oo, narinig ko na lamang ang putok at naging parang kidlat na
+biglang tumagos sa bisig ko ang punglo.
+
+--Pako, wala kang nakita kahit na sino?
+
+--Walang wala nga.
+
+Samantalang walang makaimik sa mga taong nangaroon, na, nakasaksi sa
+kalagayan ng kaawaawang binata. Salamat na lamang at dinaluhan agad ng
+may kapangyarihan: dalawang pulis ang madaling lumapit upang siyasatin
+ang pangyayaring yaon.
+
+Datapwa't sa pagdalo kayang yaon ay matiyak din agad nila kung sino
+ang may kasalanan? Sino kaya roon ang kanilang paguusigin?
+
+Paglapit ng dalawang pulis na magsisiyasat ay paraparang natahimik ang
+lahat. Naghari ang mga sandaling walang nagsasalita man lamang. Ano
+kaya at sino ang tatanungin doon? Wala namang matiyak ang tinamaan
+kung sino ang may gawa ng kasakunaan umabot sa kanyang katawan.
+
+At, ang dalawang pulis ang siyang nagtatanong ng mga bagaybagay sa
+pangyayari kay Pako, kung sino ang may kagagawan noon ay walang
+matiyak naman ang ating binata, sa katotohanan, hindi niya nakita ang
+may masamang hangad na iyong napoot sa kanya.
+
+Makalipas ang ilang sandali, ay dalawang malaking lalaki naman ang
+lumapit, na, waring humawi sa salipunpon ng mga tao. Ang dalawang ito
+ay kapwa makisig: mga sekreta pala. Sila naman ang nagkuha ng tanong
+sa tinamaan, nguni't ni hindi rin matiyak kung sino ang may kagagawan.
+
+--Sino ang may kagagawan ng ganito?
+
+--Hindi ko po maalaman.
+
+--Bakit pinatamaan ka ng punglo?
+
+--Wala po akong malay; papauwi na lamang ako nang hindi ko hinihintay
+ay nangyari nga ang sakunang ito.
+
+--Mayroon ka bang kaalit?
+
+--Wala po akong nalalaman.
+
+--Wala ka bang nakakasamaang loob dito?
+
+--Wala po.
+
+--Hindi mo na matiyak kung saan nagbuhat ang punglo?
+
+Datapwa't ang tanong na ito ay hindi nasagot ng binata. Nakatalikod
+siya ng tamaan. Samakatwid ay sa kanyang likod nagmula. Nguni't hindi
+rin naman niya matiyak ng lubusan. Hindi nga naman nakita niya at sa
+katotohanan ay wala siyang matitiyak na sino man sapagka't nang siya
+ay pauwi na ay tahimik ang kanyang loob na hindi niya hinihintay ang
+gayong mangyayari. Kung nalalaman lamang niya, di sana ay nakahandang
+umilag. Wala ni sino mang nasa harap niya na nakita na may maghahangad
+ng gayon. Ano nga naman ang mabuti? Sino ang may pananagutan sa gayong
+sakuna?
+
+Sino nga kaya ang mananagot?
+
+Wala, wala sapagka't ang may masamang budhi ay di nakita. Wala
+sapagkat walang matiyak ang mga maykapangyarihan, kung sino ang may
+kagagawan ng pangyayaring yaon. Wala, sapagka't hindi matiyak nino man
+at ni hindi rin matiyak ng tunay na tinamaan. Wala, sapagka't walang
+matukoy ang tinamaan: wala siyang kaalit, walang kasamaang loob at
+walang nalalamang may nagmamasamang loob sa kanya.
+
+Datapwa't hindi, kailangan ang may sala ay madakip. Hindi maaaring
+walang gagawang sino man sa may kalapit din ng pook na iyon ng
+pinangyarihan. Hindi mawawala roon ang nagbigay-bulahaw sa mamamayan
+ng gulong yaon.
+
+Walang salang naroroon!
+
+Kailangan lamang ang isang mahigpit na pagsusuri at mahigpit na
+pagsisiyasat. Kailangang makuha sa mga pook ding malapit doon.
+Kailangang paghanaping mabuti, kailangan ang mahigpit na paguusig sa
+may kasalanan. Kailangang pagusigin, ang nakapagbigay gulong yaon sa
+katahimikan ng mga tao. Kailangan ang lahat ng ito.
+
+At, hindi maaring ipaggayon gayon lamang ang pangyayaring ito.
+Kailangan paghabulin ng isang kaawaawang binata ang kanyang kinamtang
+kasawian. Diyata ba't kanyang pababayaan na lamang ang gayon? Oh!
+hindi! Hindi niya maaaring pabayaan. Mayroon tayong pamahalaang
+matatag at malaya. Na, ang isang tao, ang isang _individual_ ay malaya
+at di maaring upasalain ng maling pananalig. Ang isang tao ay nasa
+ilalim ng kapangyarihan ng mga batas, na, ang mga batas na iyan ay
+siyang matibay na saligan at pinagbabatayan ng mga matwid ng isang
+mamamayan.
+
+Na, ang isang tao ay di dapat upasalain kung sino man siya. Na, ngayon
+ay di na paris ng mga nagdaang panahon na ang nakapaghahari ay ang
+lakas sa hina. Malaya ngayon ang lahat; walang busabus, walang alipin.
+Lahat ay may kanyang matwid na gumamit ng karapatan sa harap ng batas
+na kailan ma't ang batas na ito ay matuwid at siyang umiiral.
+
+Na, ang mga taong lumabag sa ipinaguutos ng batas ay mapaparusahan.
+
+Kaya't kinakailangan ng isang tao ay sumunod at sumubaybay sa
+ipinaguutos ng kapangyarihan kailan ma't nababatay sa batas. At, ang
+pagsunod ng isang tao, o ng bawa't _individual_ sa batas na
+pinagbabatayan ay isang paraang magiging daan ng pagkakaroon ng isang
+bayang payapa, ng isang bayang dakila, ng isang bayang sa sangsinukob
+ay walang nakapaghahari kundi ang batas ni Bathala at ang batas na ito
+ay ang pagkakapantaypantay.
+
+Kaya kailangan ang madaling pagkilos ng maykapangyarihan. Kailangan
+ang paghanap sa dapat na pag-usigin. Oo, kailangan ang lahat ng ito
+sapagka't kung ipagpapaliban pa ay baka makalayo, baka lalong mawalang
+bisa ang lahat ng mga paraan sa ikadadakip ng may masamang budhing
+yaon. Oo, kailangan sapagka't baka ang may kagagawan noong may diwang
+"Bolsibismo" ay minsan pang maulit. Baka maulit pa ang pangyayaring
+yaon na di dapat mangyari sa isang bayang payapa.
+
+At, sa pangyayaring yaon ay di nagpabaya ang mga maykapangyarihan.
+Pipiliting hanapin ang may kagagawan noon. Kaya kailangan ang sila ay
+magsikilos. Kailangan liksihan ang paguusig sa ikatatagpo ng nanakit
+na yaong ngayon ay nawawala sa mata ng madla.
+
+Nguni't ang lahat ng pagkakasala ay dapat pagbayaran. Alin mang may
+utang ay nagbabayad. Mahuhuling walang sala, kundi man ngayon ay bukas
+o dili kaya'y darating ang tadhanang araw na kanyang magiging sukdulan
+upang isigaw ang lahat ng kanyang mga ginawa at masasamang hangarin.
+
+Kailangan paghanapin ang lahat ng ito upang ang matuwid ay siyang
+lumitaw sa harap ng katiwalian. Kailangan sapagka't ang matuwid ay
+kailan man ay matuwid na dapat paghabulin ng isang tao ang kanyang
+sinusubaybayan.
+
+At, ang masasama ay may kanyang kalalagayan. Ang masama ay masama.
+Kaya kailangan ang masama ay mabukod sa mabuti at ang mabuti ay
+mabukod sa masama. Sa sangdaigdig ay sadyang may ganito, na ang
+masasama ay sa masama at ang mabuti ay sa mabuti.
+
+Sino nga naman ang magkakapasasabi ng gayong pinagmulan ng
+pangyayaring muntik ng ikinasawi ng isang binatang tahimik ang loob at
+walang malay?
+
+Nguni't ang lahat ng bagay ay mayroong wakas. Ang lahat dito sa mundo
+ay natatapos. Ang kaligayahan ay di namamalagi. Paris ng langit na
+kung minsan ay maulap at kung minsan ay maaliwalas.
+
+Ang may kagagawan nito ay nagkaroon din ng takot, kaya hindi maaaring
+ilihim niya sa mata ng tao ang kanyang kasalanang nagawa. Hindi
+maaaring ilihim niya sa harap ng tao ang kanyang kasalanan. Nagkasala
+siya, siya ay namaril. Samakatuwid ay isang kasalanan ang ganito.
+
+Sa pagkakabaril niya ay nagkasala ang kanyang sarili sapagka't ang
+pinatatamaan niya ay nakailag. Nang makita niyang ang tinamaan ay ang
+kulang palad na binata, pagdaka'y iniurong ang rebolber at parang
+walang ano man. Datapuwa't kailangang siya ay magsabi ng totoo.
+
+Kailangan!
+
+Kailangan nga sapagka't ang mga maykapangyarihan ay nagsikilos.
+Bagama't ang kanyang budhing nagkasala ay nanahimik na sandali ay muli
+ba waring pinagharian din ng poot pa ang loob. At bakit? Sino ang
+taong iyon? Sino itong ngayo'y waring isisigaw ang kanyang nagawang
+pagkakasala?
+
+At, nagsalita na waring inubos ang lakas:
+
+--Sukab! Sukab!
+
+Na, ang salitang itong malakas ang waring nanoot sa mga pandinig ng
+ilan. Narinig ng dalawang sekreta, kaya't sa bahaging pinanggalingan
+ng hiyaw ay daglian agad na pinatunguhan ng dalawang kawal ng
+maykapangyarihan.
+
+--Sukab na asawa! Oo, pinugayan mo ang aking karangalan, dahil dito ay
+muntik tuloy ikasawi ng mga tahimik na budhi. Oo, ang pangyayaring
+iyan ay, isang bagay na dapat mong pagaralan. Ikaw ang asawang dapat
+sumpain.
+
+Sino ang asawang yaong pinagngitngitan ng galit?
+
+Ano ang ginawa niya na naging daan ng pagalimura sa asawa namang
+humihikbi?
+
+Samantalang ang asawang nagwalang bahala sa karangalan ng nagsasalita
+ay waring napahibik na lamang at ni kaputok na pangungusap ay di
+nakasagot.
+
+Taksil! Kaya ngayon ay maaaring hindi ka na pakita sa aking pangmalas.
+Magagawa mo na ngayon ang iyong ibig at ako'y napopoot ng tumingin sa
+iyo.
+
+--Ikaw ang magwawasak ng karangalan ko at magpuputong sa ulo ko ng
+kawalang hiyaang pagsusukab?
+
+Samantalang ang nagngingitgit na iyon sa galit ay dagling tumalikod at
+sinabayan ng panaog. Mabuti na lamang at nakalamig ang kanyang loob na
+sana ay bibigwasan pa noong unang mangyari ang pagpapaputok, subali't
+nang kanyang makitang iba ang tinamaan ay nagbago ang kanyang nagdilim
+na isip.
+
+Nakakalabas pa lamang siya ng pintuan ay hinarang na agad siya ng
+dalawang sekreta at sinabing:
+
+--Mahal na ginoo, hindi kaya sakaling maging pangit sa kalooban ninyo
+ang kami ay magtanong ng nauukol sa pangyayaring itong muntik ng
+ikasawi ng isang tao?
+
+--Opo, maaaring ipaliwanag ko sa inyo ang lahat.
+
+At, hindi na nakapagtanong pa ang dalawang kawal ng maykapangyarihan
+at sila ay tuloy nagsilakad sa kinatatayuan ng sawing palad na si
+Pako.
+
+--Pako--ang wika ng taong kasama ng dalawang sekreta--muntik na palang
+nasawi ikaw sa pangyayaring ito?
+
+--Mang Pepe, sino ang may kagagawan nito, hindi mo po ba nalalaman?
+
+--Pako, ako ang may sala ng lahat, oo, ako ang mananagot sa
+pangyayaring iyan.
+
+--Mang Pepe, nang sa ano pong paraan, bakit akong iyong isang
+pamangkin ay ginanito?
+
+--Saka ko ilalahad sa iyo ang lahat. Hindi ko kinusa ang pangyayaring
+iyan kaya malalaman mo ang simula.
+
+--Mang Pepe, ano ang sumadiwa ninyo?
+
+--Hayaan mo't saka na.
+
+--Oh, maano pong sabihin na ninyo ang lahat ng mahiwagang pangyayaring
+ito!
+
+--Ano po ang inyong ginawa?
+
+--Oo, malalaman mo ang lahat, ipadadala mo na kita sa pagamutan at
+upang mabigyang lunas agad iyang sugat.
+
+--Sumama na po kayo sa akin at ilahad ninyo ang lahat at lahat.
+
+--Oh! hwag na, sumakay ka na sa iyong auto at ako ay hahanap ng ibang
+magpapalakad pagka't ang kamay mo ay hindi makakilos.
+
+--Sumama po kayo.
+
+--Hwag na at ako ang bahalang maglahad sa maykapangyarihan nitong
+mahiwagang gulong ito.
+
+--Sasama kayo sa maykapangyarihan at bakit?
+
+--Sasama ako upang malaman ang lahat ng hiwaga ng pangyayaring ito na
+nagbigay ligalig sa maraming tao.
+
+--Kung ikaw rin po lamang ang may kagagawan ng lahat kong itong
+sinapit, ay hwag na, hindi na kailangan.
+
+--Ipinagsasama nila akong pilit upang kunan ng tanong--na sabay turo
+sa dalawang sekreta--hala magpunta ka agad sa pagamutan upang iyan ay
+malunasan.
+
+At di na nagsalita pa ang binata. Sa mga pangungusap ng matandang Pepe
+ay hindi na siya kumibo. Ano nga namang kung pinipilit ng
+maykapangyarihan na siya ay ipagsama?
+
+At hustong dumating naman ang karo-ambulansia. Sumakay siya at ang
+matandang Pepe naman ay ipinagsama ng dalawang sekreta sa Bagong Bayan
+upang kunan ng ilang tanong sapagka't walang iba kundi ito ang may
+kinalaman sa pangyayaring yaong gulo.
+
+Kaya't gayon na lamang ang nagharing bulungbulungan! Ano nga naman ang
+naging sanhi nang pangyayaring yaon at ang isang Pako pa na pamangkin
+ni mang Pepe ang tinamaan?
+
+Sino kaya ang nakababatid ng lihim na iyon?
+
+Sino nga kaya? Ang lahat ay parang namangha na lamang. Kaya't ang
+maraming taong nakasaksi sa kaunting ligalig na nangyari ay
+nagkahiwahiwalay na ang mga pagkukuro ay nagtatalo sa kung ano anong
+hiwaga ang pinagmulan ng gulo.
+
+Ang lahat ay parapara ng nagsipagalisan. Nilisan ang pook na yaong
+hindi naman nila man lamang nabatid ang tunay na naging simula.
+
+Si Eduardo ay muling nanhik kina Leoning at sana'y pamuli pa niyang
+kakausapin ang binibini at ipagpatuloy ang naputol nilang masayang
+paguusap datapwa't ang gayon ay di na nangyari sapagka't maraming
+nagtatanong sa puno't dahilan ng gayon at pati si aling Rita ay
+nakihalo na sa kanilang paguusap sa kahiwagaan ng nangyari.
+
+Kaya't gayon din lamang ang naghaharing bulungbulungan ay tinangka na
+niya ang magpaalam. At, isa pa ay itatanong sa kanya kung ano ang
+kahulugan ng mga hiwagang yaon datapwa't hindi naman niya masagot
+kaya't nagtindig na siya at sinabing:
+
+--Leoning, hanggang sa muli.
+
+--Hwag mo sanang limutin ang muli mong pagdalaw dito.
+
+At si aling Rita pati ay nakilahok na sa usapan nila at sinabing:
+
+--Hwag ka sanang makalilimot ng pagparito.
+
+--Hindi po.
+
+At nanaog na ang ating binata. Sa durungawan ay muli pang nagdulot si
+Leoning ng isang ngiting puno ng pagasa para kay Eduardo na habang
+natatanaw at naaabot ng kanyang titig ang binata ay di naaalis ang
+pagkakapako ng kanyang paningin. Para kay Eduardo ay naging ilaw naman
+niya sa paglakad ang gayong mga ginawi ng binibini.
+
+
+
+
+X
+
+
+Anong laking kahihiyan kung ang lahat ng lihim na naging puno't simula
+ng kanyang paghawak ng rebolber upang ipamaril ay mamalayan ng mga
+magsisi pagusig?
+
+Diyata kaya't kanyang ipagtatapat ang lahat ng iyon? Diyata at
+hanggang sa harap ng hukuman ay kanyang sasabihin ang mga kabulukang
+dapat niyang ipaglihim at di dapat ipamalay sa tao? Maisalaysay kaya
+niyang lahat? Tila nakahihiyang sabihin!
+
+Kaya't habang hindi pa dumaratal ng Bagong Bayan ay waring mahigpit na
+naglalaban sa kanyang kalooban ang dalawang malaking suliranin sa
+puso: ang siya ay magsabi ng totoo o gumawa ng paraan na kanyang
+ikaiilag sa pagkahiya? Alin nga kaya ang dapat niyang sabihin? Ang
+katotohanan?
+
+Oh! ang katotohanan! kung kanyang sasabihin ang katotohanan ay kanyang
+lahat ang kahihiyan, sa kanyang lahat ang lagpak na kapulapulang
+ititingin ng tao. Magtatamo siya ng matutunog na halakhak. Bakit?
+Sapagka't nalalaman niya ang dila ng tao. At ano nga naman ang dila ng
+tao?
+
+Oh! ang dila ng tao....
+
+Papaano nga naman ang kanyang gagawin? Dapat nga namang ilihim niya
+ang lahat. Ano kaya ang sasabihin kung mamalayan ng madla? Ano ang
+sasabihin sa kanya? Walang ulo, walang dangal at niluko ng asawa.
+
+Oh! pagkasamasama!
+
+Wala nang nakapagbibigay lumo sa kanyang katawan kundi ang mga
+suliraning ito. Diyata at ipagtatapat niya sa harap ng hukuman na
+gayo't ganito ang nangyari? Kay saklap na sabihin at nakahihiyang
+totoo!
+
+--Ang kanyang asawa'y nagsukab!
+
+Kay samang pakinggan! Para bang sinampal siya ng isang malakas sa
+panga kung magkakagayon! Anong samang pakinggan! Para bang isang
+matunog na bomba kung kanyang maririnig ang salitang ito.
+
+Pinagsukaban siya!
+
+Kay samasama nga naman! Nguni't ano pa ang mangyayari? Waring
+napadikit na sa kanyang balintataw ng mga mata ang larawang anyung
+ginawa ng sukab na asawa. Manatili pa kaya siya sa harap ng isang
+asawang kanyang inaasahang magdudulot ng kaligayahan sa puso na, sa
+kabila pala ay lasong mapait at kamatayan ang idudulot sa kanyang mga
+kamay?
+
+Datapwa't sino ang may sala ng lahat ng iyon? Sino nga naman ang dapat
+bigyang sisi?
+
+Sa kabilang dako ay narito't nananaghoy at waring humihikbihikbi ang
+kanyang asawang nagtaksil.
+
+--Walang kailangan sa akin ang ako ay iwanan ng lalaking yaon.
+Napakasal ako sa kanya ng dahil sa maling pananalig, hindi sa salapi
+pala nahahanap ang kaligayahan ng puso? Ang nais ko'y ang pagibig....
+
+Ganyang mga pangungusap ang namulas sa labi ni Carmen nang waring
+nabubuhayan ng lakas ang loob. At, ang asawang Pepe ay sadyang hindi
+na katugon ng kanyang tibukin ng puso. Hindi ang puso ni Don Pepe ang
+makaliligaya sa kanya!
+
+Kaya sa ngayon ay walang kaligayahan si Carmen kundi ang mapasa
+kandungan ng kanyang kaaliwan sa puso: kay Teofilo, sa isang
+batangbatang kawani sa malaking samahan ng "Smith Bell & Co.," na, ang
+kawaning ito, na salamat at nakailag na kusa sa pagbaril ni mang Pepe.
+
+Gayon na lamang ang pagngingitngit ng galit sa kanya ni mang Pepe, na,
+mabuti na lamang at nakaligtas pa siya. Ano sanang laking gulo kung
+sinamang palad siyang tamaan?
+
+Hindi pa siya sinasama!
+
+At, kung nagkataon sana ay tumagos ang bala sa kanyang katawan na
+marahil ay aywan pa kung siya ay bigyan ng buhay.
+
+Kung maghari nga naman ang kapangyarihan ng pagibig ay di iniilagan
+kahit kamatayan! Oh, ang hiwaga ng Pag-ibig!...
+
+Kaya ang ginawa ni Carmen ay lumiham ng maiksi para kay mang Pepe at
+iniwanan sa ibahaw ng mesa. Nagbihis siya at nanaog na dala ang
+kanyang mga bihisan. Saan kaya siya pupunta? Sundin kaya ang asawa na
+kasama ng dalawang sekreta? Oh, hindi! Hindi, hindi ang kanyang asawa
+ang susundin sapagka't liliham pa ba siya sa asawang Pepe kung doon
+din lamang susunod?
+
+Hindi nga!
+
+Hindi na niya maaaring sundin pa siya. Napopoot sa kanya ang lalaking
+yaon! Lason ngayon siya sa pangmalas ni Mang Pepe.
+
+Saan siya pupunta?
+
+Kay Teofilo? Marahil, at ang kanyang tinungo'y ang tahanan ng batang
+kawani. Doon siya sasama sapagka't iyan ang nakakatugon ng kanyang
+puso sa pagibig. Iyan ang kanyang kaligayahan, hindi si mang Pepe.
+Sasama siya at hindi na siya ngayon tatangkilikin ng dating asawa.
+
+--Teofilo--ang wika agad ni Carmen pagdating sa tahanan ng
+binata--hwag ka nang magdalang takot.
+
+--Carmen, saan naroon si mang Pepe? baka ako ay kanyang patayin?
+
+--Hindi, hwag ka nang pakikita sa kanya.
+
+--Baka bagabagin ang ating kalagayan?
+
+--Hwag kang manganib, hindi na siya maghahabol sa akin.
+
+--Ako ay natatakot? Magbubunga nga pala ang ating ginagawang
+pagnanakaw na iyan ng kaligayihan.
+
+--Teofilo, hwag kang manganib, sa iyo ako, at hindi na sa kanya.
+
+--Diyata Carmen?
+
+--Oo, sa bisig mo na ako magduduyan ng panibagong kaligayahan at sa
+bisig mo na rin mamamalagi.
+
+--Nguni't ano ang sasabihin ng mga tao kung malaman?
+
+--Ano, di wala?
+
+--Ay ang asawa mo?
+
+--Walang kailangan sa asawang paris niya.
+
+Ang dalawang ito samakatwid ang magpipisan. Ang dalawang ito na
+nagkakaisa ng tibukin ng puso ang magduduyan sa kaligayahan ng
+katamisan ng pagibig. Ang dalawang ito na naging mapalad ang
+pagiibigan ang siyang magkakasundo.
+
+Para kay mang Pepe ay isang lasong makamandag si Carmen sa kanya.
+Kaya't ngayon ay di na maghahabol. Pinabayaan na niya!
+
+At, sa harap ng hukuman ay sinabi ni mang Pepe ang boong katotohanan.
+Siya ay di nagbulaan. Siya ay isang dakilang tao na ayaw
+magsinungalin. Iginalang niya ang kahalagahan ng batas. Hindi
+nakapanaig sa kanyang budhi ang magbulaan sa harap ng hukuman.
+
+Kaya't matapos na siya ay kunan ng tanong sa mahiwagang yaong
+pangyayari at matapos maipahiwatig niya ang boong katotohanang kanyang
+ginawa kung kaya siya nagkagayon, ay pinalaya ng mga maykapangyarihan.
+
+Umuwi siya ng tahanan at kanyang dinatnan ay ulila na sa kanyang
+kinapopootan. Mabuti na lamang at wala na doon ang lasong yaong sukab
+na babae. Waring nasiyahan pa ang kanyang puso pagka't naglaho na sa
+kanyang pangmalas ang asawang kanyang isinumpa.
+
+Sa ibabaw ng mesa ay nakita niya ang liham ng sukab at kanyang binasa
+na ganito ang mga natititik:
+
+     PEPE:
+
+     Yamang ang tibukin ng puso natin ay di rin lamang magkaisa ay
+     ngayo'y ninais ko na ang tayo ay magkahiwalay at ako ay asahan
+     mong sa mga sandaling ito ay nasa iba ng kandungan: doon sa
+     makapagdudulot ng kaligayahan ng aking puso.
+
+     _Paalam,_ CARMEN.
+
+Kaya't walang nasabi si mang Pepe kundi ang ganito:
+
+--Salamat at ako ay nawalay sa kanya. Nanaisin ko na ang sarili ay
+huwag makasilay pa sa kanya minsan man. Hindi ko na hahabulin kahit na
+siya saan pumunta. Malaya na siya sa malayo kong piling.
+
+At, upang makailag si mang Pepe sa mga sasabihin ng tao ay ginawa ang
+lumayo, nilayuan ang pook na yaon. Humanap siya ng pook na tago sa mga
+mapagkunwaring babae na mapagsukab. Doon sa walang maririnig na
+bulungbulungan ang kanyang sarili. Inilagan niya ang masasamang
+kinakakakitaan ng paris noong nangyari sa kanya. At, kanya na lamang
+na isadilidiling:
+
+--Ilan pa kaya ang mga babaing nagsisipagugali ng gayong hindi
+namamalayan ng kanilang mga kabiyak ng puso?
+
+Salamat na lamang at ni ano mang balitang kumalat ay wala na siyang
+pinangingilagan. Mabuti at lihim na lamang na nangyari ang lahat na di
+naalaman ng tao.
+
+Kaya't ang pangyayaring yaong nagbigay ligalig sa di iilan ay nagdaang
+parang walang ano man: nalihim sa madla.
+
+
+
+
+XI
+
+
+Ang simoy ng hangin ng gabi ay kay sarap samyuin! Waring dala ang
+mababangong halimuyak ng mga sariwang bulaklak na nagsisipamukadkad sa
+mga sariwang halamanan na pinapatakan ng hamog kung nagdadapit-hapon.
+
+Pati mga ibon ay waring mga nananahimik na noon, na, nangagdapo sa
+sanga ng kahoy. Ang kanilang masasayang pag-awit ay natigil na at sa
+malalabay na lilim ng mga halaman ay doon nangaroon at
+nagsisipagpahinga: ang mga pipit, ang mga maya at iba't ibang ibon ay
+tahimik ng lahat.
+
+Sa mga halaman ay walang mamamalas kundi ang katahimikan ang naghahari
+at ang mga punong kahoy na kung gumagalaw lamang ang mga dahon ay kung
+nahahalikan ng palaypalay na simoy ng malayang amihan.
+
+Ang mga batis ay waring tahimik din na walang ibang masisinag kundi
+ang mga tila ba gintong nagkislapkislap o mga perlas kung mamalasin
+ang malinaw na tubig na natatamaan ng sikat ng kabilugan ng buwan.
+
+Ang gabing yaon ay isang gabing lipos ng aliw, lipos ng pangarap na
+nakapagbibigay lugod sa mga hapong bisig sa pagdulang ng mahabang
+maghapong paggawa.
+
+Kaya, ang lahat ay waring nagkakaisa sa idunudulot na kabutihang
+panahon nang gabing yaon. Ang langit ay maaliwalas at wala ni badhang
+ulap na masisinag. Waring ibinabalita sa ilalim ng langit na ito ang
+isang babala ng magandang kapalaran. Ang mga tanawin ay sadyang,
+nakasasabik pagmalasin na para bang ang isang bayang may sapot na
+ulap ng pagkabusabus ay di pinakikitaan sa mula't mula pa ng kalikasan
+ng ganito. Waring ang lahat ay tulad ng bulaklak na sariwang
+nagkakasiya sa patak ng hamog ng isang gabing yaong lipos ng tulain at
+pangarap sa mga pusong uhaw sa katamisan ng malayang buhay.
+
+Bawa't puso ay waring nalulugod, bawa't diwa ay nasisiyahan sa
+idinudulot ng magandang panahon!
+
+Ang mga bulaklak na waring mga nagsisibukad dili ay tila, mga
+nakangiting lahat dahilan sa patak ng biyayang hamog na siyang
+nagpapasariwa. Ang dahon ng kahoy na mga nalalanta at tuloy na mga
+nalalaing ay parapara bang nagsisipanariwang lahat, na nanauli sa
+dati. Nananariwang lahat sa patak ng hamog na ang gayon ay siyang
+lalong nakapagdudulot sa mga bulaklak upang lalong maging ganap ang
+kabanguhang humahalimuyak.
+
+Datapwa't kung ang mga bulaklak na iyan, kung ang mga dahong iyan ng
+kahoy ay pamuling nanariwa sa mga patak ng hamog ng gabi, ay katulad
+rin naman iyan ng pusong tumutungga at nauuhaw sa sarong ginto ng
+katamisan ng hamog ng pag-ibig.
+
+Ang mga puso ay katulad ng mga bulaklak. Ang pusong umiibig na uhaw sa
+lingap ng kanyang paraluman ay pusong uhaw sa biyaya ng kanyang langit
+na katulad ng mga bulaklak na waring nakangiti sa bawa't patak ng
+sariwang hamog. Katulad ng mga dahon ng kahoy na anyung nalalaing na
+sa patak ng hamog ay pamuling nananariwa, na, tulad ng isang pusong
+nauuhaw naman sa katamisan ng ngiti ng dalaga.
+
+Katulad ng mga ibong malalaya ang buhay sa mataas na papawirin, walang
+dusa, walang nakaaalipin at paraparang maliligaya.
+
+Na, katulad naman ng dalawang puso, na walang ulap na bumabadha sa
+kanilang matamis na pagmamahalan. Walang mapait sa mga damdamin:
+laging maligaya at nagngingitian.
+
+Dalawang pusong sa gitna ng pagiisa ay kaligayahan ng damdamin ang
+siyang taglay ng diwa. Dalawang pusong manakanakang nagkakatitigan, na
+ang mga pagtitigang yaon ay sukat ng magkaalaman ng lihim ng puso.
+Dalawang pusong nagkakangitian, na ang mga, pangingitiang yaon ay
+sukat ng magkaalaman ng lihim ng diwa.
+
+Oh! mapapalad!
+
+Mapapalad nga at walang dusa: dalawang pusong sa kandungan ng
+kaligayahan ay umaawit ng tagumpay, nangangarap ng katamisan ng
+pagibig, ng matamis na pagmamahalan ng puso.
+
+Kay palad nga naman!
+
+--Leoning!
+
+--Eduardo!
+
+Ang mga mapalad na ito ay nagduduyan sa bisig ng maligayang kandungan
+ng gabing lipus ng pangarap.
+
+Kay palad na gabi nga naman noon!
+
+Ang gabi ay tahimik at ang maliwanag na sikat ng buwan ang siya lamang
+nakakamalag sa dalawang pusong mapalad na yaon. Saan naroon ang
+dalawang ito? Saan natin sila makikita?
+
+Datapwa't kung nais natin masaksihan ang kanilang maligayang
+paguulayaw ay narito at madali nating makikita. Ating tingnan ang
+halamanang maraming bulaklakan nila Leoning. Sa ilalim ng isang
+mayabong na balag na ginagapangan ng mga baging umaakyat at sa ilalim
+ng mga dahon ng "cadena de amor" ay naroon at sila ay naghehele ang
+mga pusong uhaw sa katamisan ng pagibig.
+
+Dalawang pusong naguulayaw, na, nagkakapalitan ng mga ngiti sa mga
+sandaling yaon, nagkakatitigan na nagkakahiwatigan ng lihim ng
+kanilang puso.
+
+--Leoning, ang ilang araw na nagdaan na di natin paguulayaw ay waring
+sa palagay ko'y kung ilan ng taon para sa akin.
+
+--Eduardo, marahil ay hindi lamang ang puso mo ang nagkaganyan; ang
+kay Leoning man.
+
+--Diyata!
+
+--Maniwala ka.
+
+--Anong sarap mong magmahal.
+
+--Ganyan ka rin naman kaya?
+
+--Kaya Leoning, asahan mong ang pangyayaring itong di karaniwan ay di
+ko na marahil malilimot pa.
+
+--Pasalamat tayo at nagkaroon ng ganitong pagkakataon.
+
+--Salamat nga at magkaulayaw tayo ng boong tamis.
+
+--Nguni't hindi na marahil mauulit.
+
+--Kahimanawari Leoning ay maulit pa.
+
+--Pagkakataon nga lamang yata ang ganito.
+
+--Leoning, idalangin nating maulit.
+
+--Aywan natin sa panahon.
+
+--Kaya waring kamatayan ang ating paghihiwalay.
+
+--Nagsinungaling ka na naman.
+
+--Maniwala ka Leoning.
+
+--Maniwalang magsisinungaling ka.
+
+--Hindi.
+
+--Eduardo, tapat na kaya ang puso mo sa akin magpakailan man...?
+
+--Asahan mo Leoning.
+
+--Nguni't ako ay nangangamba.
+
+--Anong ipinangangamba mo?
+
+--Ang ikaw ay lumimot.
+
+--Nakakita ka na kaya ng ipinagbago ko sa iyo?
+
+--Hindi pa nga nguni't....
+
+--Nguni't ano?
+
+--Na kung dumating na ang panahon?
+
+--Leoning samakatwid ay nagaalapaap pa ang loob mo sa akin? Hindi mo
+ba ako iniibig Leoning?
+
+--Eduardo, iniibig kita at ikaw lamang ang pagasa ko nguni't naalaala,
+ko lamang ang kasasapitan ng palad ko sakaling....
+
+--Sakaling ano Leoning?
+
+--Ako'y iyong kalimutan....
+
+--Leoning, sa gunita mo ay iwaksi ang lahat ng iyan.
+
+--Diyata kaya?
+
+--Oo.
+
+--Salamat!
+
+--Oo, salamat pa daw.
+
+--Leoning, alalahanin mong wala ng ibang lugod ang aking puso kundi sa
+piling mo lamang.
+
+--Na hihdi kaya isang pagsisinungaling lamang?
+
+--Huwag kang magalapaap ng loob.
+
+--Eduardo, manalig na kaya ang palad ko?
+
+--Manalig ka Leoning ko.
+
+--Isinusumpa mo.
+
+--Tunay.
+
+--Hanggang....
+
+--Hanggang libingan.
+
+Anong tamis nga naman ng dalawang pusong naguulayaw at nagmamahalan?
+Anong ligaya ng dalawang pusong ang katamisan ng pagibig ang siyang
+naghahari? Ang hamog ng pagibig! Kay tamis sa dalawang puso!
+
+--Kaya Leoning ko, inaasahan kong sa mga labi mo ay buhat ngayon ay
+maririnig kong bibigkasin mo kung ako'y tatawagin ang ngalan Eduardo
+ay dagdagan mo sanang lagi ng salitang "ko" na: Eduardo ko.
+
+--Eduardo ko? Ang ganyang ay laon kong sa puso ay lihim na siyang,
+tinatawag sa pagiisa.
+
+--Leoning, diyata, kay sarap mo nga palang magmahal.
+
+--Oo, Eduardo ko, malaon na.
+
+--Na di na kaya magbabago?
+
+--Hanggang tumitibok ang puso ni Leoning.
+
+--Leoning, anong sarap mo nga palang magmahal.
+
+At ang binibini ay di na nakasagot at ang mahigpit na yakap ng
+pagmamahal ang iginawad kay Leoning.
+
+--Leoning, nasa kamay mo lamang at iyong kandungan ang lahat na
+kaligayahan ng aking puso, kaya hwag mo sanang lilimutin ang isang
+Eduardo upang hwag magkaroon ng dalamhati.
+
+--Nais ko nga ang laging kaligayahan ng puso mo nguni't baka
+pagkatapos ay lumimot ka sa sumpa.
+
+--Kamatayan ko nga Leoning ko na baka ikaw ang lumimot.
+
+--Ako man Eduardo, na tulad ko marahil ay isang bulaklak na lagas kung
+iyong limutin.
+
+--At, kung lumimot ka, dahil sa sumpa mong nilimot, ako ay mamamatay.
+
+--At kung ikaw naman ang lumimot dahil naman sa sumpa mong nilimot,
+bulaklak akong manglalagas sa tangkay.
+
+--Kaya, Leoning, hwag nating alalahanin ang lahat ng ito.
+
+--Oo, hwag nating limutin ang sumpaan.
+
+--Oo, nga at kung limutin mo, dahil sa sumpang nilimot ako ay....
+
+--Eduardo ko, ako'y gayon din, bulaklak akong manglalagas nang dahilan
+sa sumpa mong nilimot kung iyong gawin ito.
+
+--Kaya Leoning ako ay umaasa.
+
+--Manalig ka.
+
+--Hindi kita pababayaan.
+
+--Na ako ay iyong mamahalin.
+
+--Ng lalo't higit sa buhay.
+
+--Maging maligaya ka kung gayon sa katamisan ng aking pagmamahal.
+
+--Salamat, at sa iyo nga lamang ako mabubuhay.
+
+--Leoning, hwag kang makalilimot.
+
+--Hanggang libingan.
+
+--Leoning!
+
+--Eduardo!
+
+--¡.....!
+
+--Kaya, Leoning ko, bayaan mo sa ngayong awitin ang katamisan ng
+pagibig sa iyong kandungan.
+
+--Hindi ba nasisiyahan ang puso mo? Eduardo ko ang palad ko lamang....
+
+At sa malantik na baywang ni Leoning ay waring ang bisig ni Eduardo ay
+naging parang lumingkis na lamang na hindi tinanggihan ng binibini.
+Kay palad na bisig!
+
+Ang ating binata ay naging mapalad ng gayon na lamang. Ang katamisan
+ng pagibig, at katamisan ng pagmamahal ni Leoning ay inawit niya ng
+boong tagumpay.
+
+--Sukat na Eduardo ko--ang paanas na salita ng binibini.
+
+--Leoning, samantalahin natin ang pagkakataong ito. Alamin mo Leoning
+na sa mga ganitong sandali lamang natin matutungga ang ganitong sarong
+ginto ng katamisan ng pagibig, sa mga sandaling ito lamang ang
+kaligayahan ng ating puso ... Oo, Leoning ko, malasin natin ang buwang
+iyan, iyang mga bituing nagkislapkislap at ang kabutihang panahong
+iyang idinudulot ng katalagahan na ang ganyan ay siya nating saksi ...
+Oo, Leoning. Magsalita ka, hindi ka ba naliligayahan?
+
+--Eduardo ko sukat ng lahat ang iyong sinabi nguni't....
+
+--Nguni't nais mo kaya ang kaligayahan ng aking puso.
+
+--Hindi.
+
+--Hindi pala Leoning.
+
+--Kaya sa bisig ko ay bayaan mo ng awitin ko ang katamisan idinudulot
+ng pagibig. Bayaan mong sa bisig ko ay magduyan ka at sa kandungan mo
+naman ay maging akong maligaya. Sa kandungan mo ay bayaang mangarap
+ang puso kong uhaw sa hamog ng iyong pagmamahal.
+
+--Eduardo ko!
+
+At hindi na natugon ang tawag na ito ni Leoning at sa kanyang mga labi
+ay isang halik ang naiganti ng binata.
+
+At ganap na naghari ang katahimikan. Sa bisig ni Eduardo ay waring
+naghehele si Leoning, nangangarap, nalulugod ang puso. Si Eduardo, sa
+kandungan ni Leoning, ay waring isang paruparung na sa piling ng
+bulaklak na nasisiyahan sa katamisan at kabanguhang humahalimuyak.
+
+Kay papalad!
+
+Mapapalad na tinamo at inawit ang tagumpay ng puso. Si Leoning ay nasa
+bisig ng binata, si Eduardo ay nasa kandungan ni Leoning na puno ng
+buhay, puno ng ligaya at katamisan, ng pangarap.
+
+Dalawang pusong sa kaliwanagan ng buwan ng gabi ay maligayang
+nagduduyan sa katamisan ng pagibig. Dalawang pusong umaawit ng
+tagumpay na walang nakamalay....
+
+Kay palad na mga puso!
+
+Oo, kay palad sapagka't ang katamisan ng pagmamahalan, at katamisan ng
+pagsusuyuan ay nasamyo nilang boong laya, nasamyong tulad sa bulaklak
+na sariwang humahalimuyak na hinahalikan ng hamog.
+
+
+
+
+XII
+
+
+Ang panahon ay patuloy ng paglakad, na, waring ang kabuhayan ni
+Eduardo ay hindi man lamang dinadalaw ng ano mang bagabag sa buhay.
+Laging payapa at maligaya, walang ligalig at waring ganap na ang
+kanyang pag-asa na nasisinag na magandang bukas.
+
+Pati kanyang pagaaral ay gayon na lamang ang ginagawang pagsisikap
+upang sa kabila ng kanyang mga pagpapagod ay matamo naman niya ang
+tagumpay. Walang mga sandaling pinalalampas upang sayangin sa
+ikatutuklas ng mga mabuting adhika't mga dapat na pakinabangan
+pagdating ng araw. Kaya buo na ang kanyang pananalig na may magandang
+bukas siyang hinaharap.
+
+Sa kabilang dako naman ang masayang pamumuhay ni Leoning ay patuloy
+rin. At sa boong pananalig ng ating binata ay lagi nang inaalaala ang
+kanyang irog, na inaasahan namang gayon din sa kanya ang binibini.
+
+Si Eduardo magmula na nang siya ay makilala ng kinatawang Velarde ay
+waring lalong naging masigla at masikap sa kanyang pagtuklas ng
+karunungan. Sa mga makabuluhang pangungusap at mga mabuting halimbawa
+na ipinagtapat ng kinatawan sa kanya ay waring siyang nagdulot sa
+kanyang puso ng lubos na pagaadhika upang lalong maging tawagin siyang
+mabuting bata.
+
+Hindi na nga naman malalaon, siya ay tatawagin ng manananggol.
+Magiging isang tagapagligtas sa mga inaapi ng maling paratang ng mga
+may diwang naglulubog ng matuwid.
+
+Mga kailan ay isa sa magtatanggol sa katuwirang ayaw pasikatin ng mga
+may diwang magaspang at mapagimbot. Na, ang lakas ng katuwiran ay siya
+niyang pasisikatin at ang mga inupasala ay ipagtanggol niya.
+
+Magiging manananggol siya, na, sa harap ng kapwa manananggol ay
+makikipagtalo sa pagtuklas ng mga katuwirang sinisikap pagaralan ng
+mga lalong matalino. Kailangan ang siya ay magkaroon ng ngalan,
+sapagka't sa kanyang pagaaral pa lamang ay nagpakita na ng ningning ng
+kanyang pagkamaypagasa sa harap ng kanyang magandang bukas. Ang bukas
+na sa kanya'y naghihintay.
+
+Hindi siya nagkamali sa pagpili ng kanyang minimithing karunungan na
+pagaralan. Bagay nga sa kanya ang manananggol. Maging sa tinig na
+lamang ng kanyang mga pangungusap ay sukat ng mapagkilala ang kanyang
+kakayanan sa karunungang ito.
+
+Siya nga naman ay isang maningning na talang inaasahan ng kanyang
+bayan. Maging ang kanyang paguugali ay sukat ng mapagkilala ng sino
+mang kanyang makakaharap na siya ay isang taong may mataimtim na
+kalooban. Siya ay matapat at sa mga noo niya ay mababakas ang
+pagkamatalino at mabait na tao. Siya ay matapat at di kakakitaan ng
+ugaling magaspang na ginagamit lamang ng mga diwang may masamang
+pagiimbot. Ang ugali niya ay hindi makapagbibigay suklam sa harap ng
+iba.
+
+Kaya minsang siya ay nagsadya sa tahanan ng kinatawang Velarde upang
+siya ay magaral ng mga lalong tumpak at wastong pangangatuwiran. At,
+ano ang kanyang tinamo? Pinuri siya sa kanyang pagkamasikap. At, sa
+bufete ng nasabing kinatawan ay ipinakita sa kanya ang mga lalong
+mabuting paraan at mga maayos na pagkilos ng isang manananggol na may
+ngalan. Itinuro sa kanya ang lalong mabuting paraan sa pangangtuwiran
+sa mga usaping maselan.
+
+Ang kinatawang Velarde, ay isang mananggol na kilala ang ngalan ng
+marami sa siudad. Marami ng usapin ang kanyang mga ipinanalo, na, ang
+mga usaping ito ay pawang mga maseselan pa naman. Sadyang ang kanyang
+mga pinagtagumpayan ay mga usaping mahigpit na pinagaaralang mabuti ng
+mga manananggol. Taglay niya ang pagkamatalino at maliksing
+pangangatuwiran.
+
+Kaya kailangan na ang mga nagaaral ng pagkamananananggol ay magkaroon
+ng katutubong talino, kailangan ang matinong pagiisip at kailangan ang
+maliksing mangatuwiran na sa pangangatuwirang yaon ay maayos at
+wastong lagi. Kailangan ang puso ay laging buhay, buhay ang loob at
+matapang.
+
+Datapwa't para kay Eduardo ay walang ginagawa ang sarili kundi ang
+laging magsanay, laging magsikap at adhikain ang mga lalong mabuting
+ikahahanap niya ng paraan sa pagtatagumpay.
+
+Kailangan ang mahihigpit na suliraning kanyang pagaralan lalong lalo
+na ang mga suliraning bayan na kailangang ang bayan ay kanyang
+tulungan sa ikapapayapa ng mamamayan.
+
+Kaya sa ganang sarili ni Eduardo ay pipiliting mabuti ang pagsisikap
+upang siya ay magtagumpay. Kung siya man ay makatapos ng kanyang
+pagaaral ay kanyang sisikaping sa harap ng kanyang kapwa manananggol
+ay hindi siya, pahuli at bagkus kanyang pipiliting siya, ay maging
+tampok ang ngalan sa kanyang mga kapuwa. Kailangang ang kanyang ngalan
+ay magkaroon ng sariling dambana.
+
+Kaya, kailangan nga sa kanya ang siya ay mapantay o kung maaari ay
+humigit pa sa mga lalong tanyag at kilala ng mga manananggol, humigit
+pang lalo ang kaningningan ng kanyang pangalan sa mga nauna.
+
+Ngayon pa nga nama'y makikita na ang kanyang pagka may maningning na
+pagasa. Ang kalahating taong pagsusulit na ginanap ng kanilang
+paaralan ay boong layang nalampasan niya.
+
+At, nang kanyang malaman na ganito ang kanyang nota--kataasan sa
+lahat--ay halos gayon na lamang ang pagkagalak ng kanyang puso. Anong
+buting palad!
+
+Nasiyahan ang kanyang loob ng gayon na lamang; kataasan sa lahat.
+
+Kaya sa pangyayaring ito ay minsan pang tagumpay na naman ng kanyang
+sarili. Gayon na lamang ang kagalakang kinamtan. Diyata at siya ang
+kataasan sa lahat? Kaya nalulugod siya.
+
+Nguni't ang gayong mga kasiyahang loob ay di niya maaaring sarilinin.
+Kailangan ang kanyang ibalita kay Leoning, at kung malaman ni Leoning
+na, kanyang kasintahan o di ito nga naman ay isa pang kagalakan din ng
+kanyang irog. Kaya kanyang ibabalita.
+
+Ninais niya ang magtuloy sa tahanan ni Leoning. Pamuli na namang ang
+kanilang mga puso ay magkakaulayaw. Mauulit na naman ang kanilang
+pagngingitian. Ang mga sandali na pagtatagpo nila ay isa na namang
+maliligayang sandali sa kanilang puso.
+
+Kaya hindi nga niya maaaring kalimutan ang gayong di ibalita kay
+Leoning. Oo, si Leoning ang kanyang pinagtatapatan ng lahat. Ibabalita
+niya ang tinamo na naman niyang tagumpay.
+
+Hindi niya maaaring di ipaalam kay Leoning ang ganito sapagka't si
+Leoning ang tanging kanyang inaasahang makapagpapaligaya sa kanyang
+buhay. Si Leoning ang dalagang hindi nawawala sa kanyang gunita, di
+niya maaaring kalimutan. Maging sa pagkain man ay nais niyang laging
+kapiling kung mangyayari lamang sana. Nais niyang lagi silang
+magkakasalo sa dulang.
+
+Maging saan man siya naroon ay para sa kanya ay kasama niya si
+Leoning. Kung bakit? Sapagka't sa mga balintataw ng kanyang mga mata
+ay waring nakadikit na ang larawan ni Leoning na, hindi napapawi. At,
+sa gunita pa kaya naman niya mapawi? Oh, makalilibong hindi!
+
+Waring kung naaalaala niya si Leoning ay para bang nakikita niyang
+nagdudulot sa kanya ng ngiti. Kaya hindi maaaring sumagi sa kalooban
+ng binata ang gawang paglimot. Tunay at wagas ang kanyang pagibig at
+pagmamahal.
+
+Ngayon pang kanyang damdamin ay hindi man lamang dinadalaw ng ano mang
+pagkainip pagka't mula na nang sila ay magsumpaan ni Leoning, na, di
+magkukupas ang kanilang matamis na pagsusuyuan, sa pakiwari niya ay
+siya na ang napakaligaya sa lahat sa sangdaigdig.
+
+Para sa kanya ay waring laging mabituin ang langit, laging nasisinag
+niya ang pagasa, ang ligaya ng palad at kaaliwan ng puso.
+
+Kaya sa pagpunta niyang yaon kina Leoning ay boong galak halos
+naguumapaw sa kanyang dibdib ang katuwaan. Inaasahan niyang malayolayo
+pa siya ay sasalubungin na agad ng ating binibining taglay ang ngiti
+sa labi. Inaasahan niyang pagkatanaw na sa kanya ang pagkaway na wari
+bang sinasabing: "Halika".
+
+Datapwa't malapit na siya sa tinitirahan ni Leoning, ay hindi pa niya
+nakikitang ang binibini ay sumungaw man lamang sa durungawan. Wala
+kaya roon? Nasaan kaya ang dating ugali ni Leoning na malayolayo pa
+ang binata ay sinasalubong na agad ng kaway at ngiti?
+
+Kaya sa ganitong pangyayari ay di na niya lubhang pinagtakhan
+sapagka't baka ang pagdalaw niyang yaon ay nagkataon lamang na hindi
+agad siya nakita ng binibini. Kaya hindi niya dinamdam ang gayon.
+
+At, kung ang pagdating niyang yaon ay nakita ng ating binibini ay na
+sa durungawan pa ay agad ngingiti ang dalaga, sasalubong at siya
+kakawayan.
+
+Sa gayon, ang ating binata payapa rin ang loob. Ang hindi niya
+pagkakitang yaon kay Leoning ay walang ano man. Isang pagkakataon
+lamang na di dapat ikalungkot ng kanyang damdamin. Ano nga naman kung
+siya ay di nakita?
+
+Kaya ginawa niya nang nasa may pintuan na ng tahanan nina Leoning, ay
+marahang siya sa kanyang paghakbang. Ninais niyang si Leoning ay
+biglain, na, ang gayon ay hindi naman mamasamain ng binibini pagka't
+isang biro ng kanyang irog. Ang ginawi namang yaon ng binata ay hindi
+masama o pangit na magiging daan ng masamang pagtingin ng sino man
+kina Leoning. At isa pa ay kilala naman siya na mabuting ugali at
+gagawin ba naman niyang yaon ay isang pagsubok lamang kay Leoning na
+upang ang kanyang pagdating ay magkaraan ng ngitian pagkatapos sa
+dahilang ang mga dinatnan ay mamamangha!
+
+Nang si Eduardo ay anyu ng papasok ng maaliwalas na tahanan, ang mga
+maririkit na kortinang nakatabing sa may pintuan ay siya niyang
+ginawang salag upang hwag makita ang kanyang katawan.
+
+Datapwa't bago lamang niyang wawahiin ang tabing ng pintuan ay waring
+napauntol siya sa pagkarinig niya ng salitang:
+
+--Leoning, buhat pa nang kayo ay makasayaw ko na ginanap sa tahanan ng
+Don Gonzalo sa San Marcelino ay inibig ko na kayo noon at hanggang sa
+ngayon ay walang ibang nagbibigay balisa sa aking damdamin kundi kayo
+lamang.
+
+Oh! palad ... sa pagkarinig niya noon ay waring nagsiklab ang tibok ng
+kanyang puso. Sumiklab ang kanyang dugo. Ano ang kahulugan ng lahat ng
+yaon? Diyata?
+
+Diyata at may ibang kaagaw siya kay Leoning? Kaya sa pagkauntol ng
+paghawi niya sa tabing ay kanyang hinintay ang pagtugon ng binibini
+datapuwa't hindi niya narinig sumagot.
+
+At sa gayon ay pamuling nagsalita ang lalaki:
+
+--Leoning, marahil ay sukat ng maniwala ang aking sarili na ang hindi
+ninyo pagsagot sa akin ay nangangahulugan ng pagsangayon. Hindi ba Bb.
+Leoning?
+
+Datapuwa't ang binibini ay lalo ba waring napipi.
+
+Ano ang naghari sa kalooban ng isang Eduardo? Dalawang suliranin:
+isang pagkapoot at ang ikalawa'y ninais magtuloy sa kalooban ng bahay
+upang makilala ang kaagaw na iyon kay Leoning. Waring nagalab ang
+kanyang loob. Bakit? May iba palang nakakaibig kay Leoning! Sino kaya
+ang taong yaon? Sino ang lalaking yaon? Ninais niyang pasukin upang
+makilala datapuwa't nang anyung gagawin na niya ay ang kanya na ring
+budhi ang tumanggi: Hindi.
+
+Hindi kailangan!
+
+Ano ang kanyang pakialam at bubulabugin niya ang gayong paguusap ng
+dalawa ni Leoning? Isang masamang paraan ang gayon. Nagaral siya at
+kung kanyang gawin ang gayon ay anong sasabihin ng tao? Masama siya!
+
+Kaya ninais niya ang magpakatimpi ng loob. Kung kanyang gawiin ang
+pagpasok at maalaman ni Leoning ang kanyang ginawa di wiwikain ay wala
+siyang ugali, walang mabuting kalooban at walang pinagaralan.
+
+Nguni't ang iniisip ni Eduardo'y ang pangyayaring hindi pagsagot ng
+binibini. Waring ang salita ng lalaking kausap na: "ang hindi pagsagot
+ni Leoning ay nangangahulugan ng pagayon, ay isang sampal na tumama sa
+kanyang mukha."
+
+Ano nga naman ang kahulugan ng lahat ng iyon? Sino ang lalaking yaon?
+Samaktuwid ay may kalaban pala si Eduardo?
+
+Kaya tinangka niyang lisanin ang tahanang yaon. Mabuti na lamang at
+ang kanyang paghakbang ng marahan ay walang nakamalay.
+
+Sa paglisan niyang yaon ay hindi naman siya lalayo pipilitin niyang
+makilala ang lalaking yaon. Maghihintay siya sa paglisan ng lalaki sa
+tahanan nila Leoning. Kahit anong oras ang dumating, hihintain niya
+ang pagalis upang makilala niya kung sino.
+
+Kaya hindi siya lalayo ng kinalalagyan buhat sa tahanan ng binibini
+hangga't hindi niya nakikita ang lalaking kausap ni Leoning.
+
+Minsan pang nabigo ang kanyang palad? Ano ang ibinabala sa kanyang
+maningning na pagasa ang ganito?
+
+May kahulugan ngayon para sa ating binata ang lahat ng yaon!
+
+
+
+
+XIII
+
+
+Unti-unti na ngang nakita ni Eduardo ang malaking ipinag bago ni
+Leoning buhat nang kanyang mabatid na may ibang dumadalaw sa kanyang
+kasuyuan. Ngayong nabatid niyang siya pala ay may kaagaw kay Leonora
+na nang mga ilang araw na nagdaan ay hindi niya namamalayan.
+
+Kaya ngayo'y lumipas na tuloy ang isang buwang singkad na si Eduardo
+ay dumadalang ang pagpunta kina Leoning dahilan sa malaking ibang
+ipinakikitang loob sa kanya na di paris ng dati. Si Leoning ay nagbago
+na sa kanya, nawala na ang dating mga pagngiting isinasalubong sa
+kanyang pagdating.
+
+Nawiwili na si Leoning sa kanyang bagong kasuyuan, ang kanyang
+kasuyuan ngayo'y siyang laging nagpupunta sa bahay ng binibini upang
+makipagusap at makipagpalitan kay Leoning ng mga balita at
+buhay-buhay.
+
+Ang kaagaw niyang yaon ay isang matanda ng binata na ayon sa kanyang
+balita ay isang mayamang mangangalakal na naging kasama ni mang
+Alejandro na kapatid ng ali ni Leoning. Ang binatang ito ay tumutugon
+sa pangalang Daniel Perez, na ngayon ay naninirahan dito sa siudad.
+Siya'y isang kilalang mayaman sa Kabisayaan.
+
+Daniel Perez, iyan, iyan, ang kalaban ni Eduardo sa pagibig kay
+Leonora.
+
+Ang pagibig nga naman ni Leoning!
+
+Ang pagibig ni Leoning ay parang natulad sa bula lamang sa gitna ng
+tubig na biglang nawala. Para ba kay Eduardo ay naglaho nang lahat
+ang kaligayahan ng kanyang buhay sa ngayon. Wala ng natira kundi
+pawang mga pangarap na lamang ng mga dumaan. Wala, wala na yata at
+sadyang hindi na magbabalik ang lahat. Para kay Eduardo ay pawang
+kapaitan lamang sa buhay ngayon ang naging palad niya.
+
+Wala na!
+
+Wala na at hindi na yata pamuling magbabalik ang kanilang kahapong
+nagdaang lipos ng kaligayahan at pangarap.
+
+Si Leoning nga naman!
+
+Nawala na nga kaya sa alaala ni Leoning ang lahat? Diyata't nilimot
+niya ang sumpaan sa pagibig? Kaya ngayon ay walang bumabagabag sa
+damdamin ni Eduardo kundi pawang mga mapapait na gunitain sa buhay!
+Pawang mga masasaklap lamang na pangarapin ang kanyang naging
+kapalaran. Wala na ang dating mga pagngiti sa kanya ni Leoning.
+Naglaho ng lahat!
+
+Madalas ngayon, ang kanyang katawan ay nalulungkot, waring lagi ng
+matamlay at paminsanminsang nagbubuntunghininga na lamang.
+Maminsanminsan ay masabi sa sariling:
+
+--¡Ay! Leoning! dahil sa iyo, dahil sa sumpa mong nilimot sa aba ko,
+ay wala na ang lahat.
+
+Para kay Eduardo ay untiunting nagkukupas ang lahat. Kung baga sa
+bulaklak nalalanta at nalalaing. Ang dating paglingap sa kanya ni
+Leoning ay parang natulad lamang sa ulap, biglang naglahong
+paminsanan. Ang dating paglingap ni Leoning ay tulad lamang sa isang
+pagdadapithapong lumulubog na.
+
+Para ng langit na ngayo'y puno ng ulap at wala ni isa mang bituin,
+iyan ngayon ang waring nakikita ni Eduardo.
+
+Wala na, ang mga kaaliwan ay naglaho na sa kanyang lahat. Naglaho na
+sa kanyang palad ang maningning na pagasa at ngayon ay waring madilim
+at mga luksa ang kanyang nasisinag.
+
+Wala ng paglingap sa kanya si Leoning!
+
+Wala na, wala na, at makailan na niyang tangkaing dumalaw datapuwa't
+para lamang pagabigo ang kanyang nakamtam. Ano nga kaya naman ang
+nangyari sa kay Leoning? Bakit? Bakit daglian naman siyang lumimot sa
+dating kasuyuan...?
+
+Parang kakahapon lamang na sila ni Eduardo ay lagi ng maliligaya at
+nagduduyan sa katamisan ng pagibig datapwa't ngayon, ngayon ay parang
+naging ulap na lamang, paraparang naglahong lahat.
+
+Kahabaghabag na Eduardo!
+
+Pusong sawi at kulang palad!
+
+Ang buwan ay lumiit na't ngayon ay pamuling nagbalik ang kabilugang
+nagsasabog ng liwanag datapuwa't ang kanilang puso ay tila hindi na
+pamuling sumimsim ng katamisan ng buhay na dating kanilang ginagawa
+kung ganitong mabuti ang panahon.
+
+Oo, parang mga ulap lamang ang nakabadha sa langit, ayon sa pakiwari
+ni Eduardo ay siya niyang nasisinag. Wala na nga naman ang lahat! Si
+Leoning ay wala na hindi na niya pamuling makakaulayaw paris ng dati.
+
+Aywan nga ba nama't kay dali ni Leoning lumimot!
+
+Para kay Eduardo'y pagkasaklap pagdilidilihin!
+
+Diyata at si Leoning pa ang naunang lumimot? Oh! ang babai nga naman!
+Nahan ngayon ang pangakong sinumpaan ni Leoning sa pagibig? Nahan ang
+kanyang sumpang hanggang sa libingan ay hindi siya magbabago? Bakit
+ngayon ay naglahong lahat?
+
+--Hanggang libingan....
+
+--Hanggang hukay!
+
+Oh! ang mga iyan ay naglaho ng lahat! Kabulaanang lahat!
+Kasinungalingang lahat! Oh! ang lahat ay wala, parang bula lamang sa
+gitna ng tubig na biglang nawala! Wala ng lahat, paraparang nabaon sa
+limot, sa ulap, sa wala.
+
+Leoning, maanong ang isang binatang ngayon ay nasa kandungan ng
+pagkasawi at sinisiklot ng bagabag ay tapunan mo man kahit isang
+ngiti? Oo, isang ngiti man lamang.
+
+Ngitian mo man lamang sana ang palad ni Eduardo ng minsang
+lumuwagluwag ang nagsisikip na damdamin sa mga pasakit. Ngitian mo
+sana ang palad niyang tila ba na sa bingit ng hukay. Nasa bingit ng
+hukay! Oh! kay saklapsaklap na kapalaran ng ating binata! Wala na
+namang pagasa, wala na, ang puso ni Eduardo ay hanggang sa lihim ng
+tumangis, lihim ng lumuha, manghimutok, lihim na mapa ¡Ay! oo dahil
+lamang sa iyo Leoning! Dahil sa sumpa mong nilimot!
+
+Leoning, bakit nga naman kay daling magbago ng tibukin ng iyong puso?
+Nahan ang dakila mong sumpa?
+
+Bakit nga naman Leoning? Bakit daglian mong nilimot ang dating
+kasuyuan? Hindi mo kaya nagugunitang dahil sa sumpa mong nilimot ay
+may isang palad na ngayon, ay sinisiklotsiklot ng bagabag? Hindi mo
+kaya nababatid na may isang pusong sa mga pasakit, na, natulad sa
+bulaklak na naunsiami?
+
+Leoning, kahabagan mo ang isang palad na tulad ni Eduardo. Lingapin
+mo ang isang dahil lamang sa iyo ay masasawi, dahil sa iyo ay
+mawawalang pagasa, mawawala ang kaaliwan, mawawalan ng lugod sa puso
+at marahil sa wakas ay walang kasasadlakan kundi isang hukay, isang
+libingang mapanglaw. Leoning, Leoning, maawa ka!
+
+Lihim mo sanang pakinggan ang daing ng iyong nilimot.
+
+Namamanglaw at walang ibang tinatawag kundi ang iyong pangalan:
+Leoning, OO si Leoning lamang.
+
+Leoning, nilimot mo kaya si Eduardo sapagka't siya ay isang binatang
+hindi mariwasa?
+
+--Hanggang hukay!
+
+Oh! kabulaanan! Hanggang hukay na parang kakahapon lamang. Hanggang
+hukay na ngayo'y waring siyang magdudulot ng kamatayan sa puso ng
+sinumpaan. Hanggang hukay na ngayon ay hindi pa dumarating ang tadhana
+ay naglaho agad na parang nilamon ng ulap.
+
+Leoning, nahan ang puso mo kung gayon? Nahan ang puso mong datidati ay
+may paglingap? Nahan ngayon ang dating mabini mong kilos, ang iyong
+kayumiang taglay kahapon? Leoning, nahan ang puso mong noong una ay
+mabait at tapat? Nawala na kaya sapagka't ikaw ay nabilang na sa
+matataas na angkan ng mga tao ...? Nawala na kaya sapagka't ang mga
+marami mong nakakaharap ngayon ay mga taong nabibilang sa matataas na
+lipunan at mga kilala, mga mariwasa, mayaman at masalapi?
+
+Ito kaya ang sanhi ng lahat ngayon Leoning? Sapagka't nakayapak ka na
+sa mga matataas na lipunan at mga sociedad, ay maglalaho na ang dating
+maningning mong ugali? Nahan ang kayumian mong dangal na lahi, na,
+nang mapasama ka at mawiling makipiling sa mga taong tanyag ay
+nagbago ka? Leoning gunitain mo man lamang kahit minsan ang iyong
+kahapon!
+
+Kaawawang Eduardo!
+
+Binatang umaasang may maningning na tagumpay, na hinaharap sa araw ng
+bukas. Binatang may pagasang magiging maligaya sa harap ng isang
+Leoning. Datapua't ngayon, ngayon, oh! sa aba mo ay tila isang maitim
+na ulap lamang ang lahat. Pangarap lamang ang lahat!
+
+Binatang sinikap ang mga lalong ikadadakila ng kanyang sarili at sa
+gayong paghahanda ay para sa kanyang kadakilaan at ng kanyang irog.
+Ang pagsisikap niyang yaon ay dahil lamang sa kanyang mutya, dahil sa
+kay Leoning na kanyang puputungan sa noo ng laurel ng dangal,
+datapuwa't ngayon ay ano ang nagbabala sa kanyang palad? Ano kaya?
+Isang ulap lamang. Isang ulap nga, at naglaho lamang ang lahat!
+
+Ang lahat! Oo, ang lahat ay wala na, wala na siyang pagasa sapagka't
+si Leoning ay hindi na niya maalaman kung bakit lumimot. Nguni't ano
+kaya ang katotohanan at si Leoning ay lumimot? Nilimot kaya siya
+sapagka't ang bagong kasuyuan ay isang mariwasa, isang mayaman,
+masalapi at bukod pa ay kasamahan ng marangal na tao? Marahil ay sa
+ganyang paraan nga nahimok ang ating binibini. Aywan nga natin.
+
+Kaawaawang binata!
+
+Oo, kaawaawang Eduardo, kulang palad na binata na nilimot ng kanyang
+irog. Nilimot ng kanyang kasintahan, nilimot ni Leoning, na, ngayon
+ang kanyang naging palad, oh! ang kanyang naging palad ay naritong
+magtiis ng hirap, siklutin ng bagabag, tulad ng bulaklak na nalalanta,
+tulad ng liriong natutuyo, kumukupas ang dating kasariwaan, nalalaing
+ba wari.
+
+Dahil sa sumpa mong nilimot Leoning!
+
+Dahil sa sumpa mong nilimot oh! Leoning ngayon ay walang ibang
+tinitiis ang puso ni Eduardo kundi ang mahahapding sugat, sugat na
+walang lunas, wala na kundi kung pamuling magbalik ang kahapong
+kaligayahan nila. Ngayon ay waring tinik na dumuro sa kanyang puso,
+tumagos sa kanyang dibdib hanggang sa kaliitliitang ugat ng kanyang
+kaluluwa, iyan ang dahil lamang sa sumpang nilimot ni Leoning.
+
+Dahil sa sumpa mong nilimot ay wala na, walang ibang kinakaulayaw,
+kundi ang mga sakit, ang mga dalamhati, ang mga dusang kapanglawan sa
+buhay.
+
+Oo, nga Leoning hindi na marahil hahaba pa ang kasaysayang ito,
+matatapos na sapagka't wala na, wala't dahil nga sa sumpa mong nilimot
+ay waring matatapos na ang lahat.
+
+Waring matatapos na ang lahat sapagka't tila ba nakikita na lamang ni
+Eduardo ngayon ay isang luksang libingan na hantungan ng madlang dusa
+sa buhay. Dahil sa sumpa mong nilimot ay wala na siyang nakikita pang
+liwayway ng magandang palad, ng magandang pagasa, wala na, sawi na
+siya, pusong walang kaaliwan, walang pagasa at nilimot ng kasuyuan.
+
+Si Eduardo ay wala na, wala na nga siyang magandang pagasang
+papangarapin. Naglaho na sa kanya, lumubog na ang maningning na araw
+na may dalang kapalaran. Dahil sa sumpa mong nilimot, si Eduardo ay
+nangungulila, nalulungkot at untiunting nawawalan ng sigla at waring
+nagtutumuling lumulubog ang pagasa.
+
+Si Eduardo ay isang sawi, isang walang pagasa, walang aliw, walang
+lugod sa buhay. Nasa kandungan ng dusa, nasa kandungan ng sakit at
+sinisiklot ng bagabag ang paso. Siya ay nilimot at dahil sa sumpang
+nilimot ni Leoning ay, waring tapos na sa kanya ang lahat, tapos na
+ang aliw.
+
+Oh! ang mabuhay nga naman sa sangdaigdig na itong puno ng hiwaga!
+
+Isang pusong sawi ng dahil sa pagibig ng dahil sa sumpang nilimot!
+Kaya nagbago na ang lahat, si Eduardo ay hindi na pamuling magduduyan
+sa kandungan ni Leoning! Wala na, wala na at natapos na ang lahat.
+
+Natapos na ang kanilang pagtitigan na sa pagtitigang yaon ay
+nagkakaalaman na sila ng lihim ng puso, natapos na ang kanilang
+pagngingitian, na, ang pagngingitiang yaon ay nagkakaalaman sila ng
+lihim ng diwa.
+
+Waring hindi na nga magbabalik ang lahat. Oo, sa pangyayaring yaon ay
+matila na lamang sa mga pangarap. Ang naglahong araw na di na pamuling
+magliliwayway ang liwanag. Ang maningning na pagasa ni Eduardo ay
+waring may nakabadhang ulap. Ano ang kahulugan ng lahat ng iyon? Aywan
+din natin.
+
+Kaya sa pagiisa ngayon ni Eduardo ay nakikita na lamang niya ay ang
+nagtutumulin na paglubog ng araw ng kanyang pagasa. Tulad niya ay
+isang bulaklak na nalalanta.
+
+Wala na at waring natapos na sa kanya ang lahat at lahat. Magtiis ng
+hirap at magtiis ng bagabag ang kanyang naging palad.
+
+Ngayon, maminsanminsan lamang niyang bigkasin kung nagiisa ay ang
+ngalan ng kanyang irog na lumimot.
+
+--¡Ay! Leoning! Dahil lamang sa sumpa mong nilimot minsan man lamang
+malasin mo ang palad ko!
+
+At wala na, iyan lamang, iyan lamang ang minsan ay kanyang masabi sa
+pagiisa. Waring wala na siyang napapangarap kundi ang larawan ni
+Leoning at ng bagong kasintahan na tila ba nasa mga balintataw ng
+kanyang mga mata ang larawang anyu ng dalawa na nagduduyan sa
+kandungan ng pagibig at sinasagap ang matamis na hamog ng pagsusuyuan:
+sa kandungan ni Daniel Perez.
+
+Kaawaawang Eduardo!
+
+
+
+
+XIV
+
+
+Kasalukuyan noong idinaraos ang masiglang sayawan sa maaliwalas na
+_auditorium_ ng karnabal sa Maynila.
+
+Sa sayawang yaon ay waring walang mababakas na ano mang kalungkutan sa
+bawa't mga naroroong mga nagsisipagsayaw. Waring ang mga puso ay
+naghehele sa katamisan ng kaligayahan sa kandungan yaong naging isang
+langitlangitan dito sa lupa na puno ng maraming mga bituing
+nagkislapkislap.
+
+Ano pa't ang auditurium na yaon ay ganap na pugad ng tuwa at
+kaligayahan ng puso. Isang pugad na pinaghaharian ng tuwang walang
+kahulilip. Ang lahat ay ngumingiti at mayroon pang maririnig na
+malakas na halakhakan.
+
+Datapwa't sa kabilang dako noon ay may isang puso ring bagama't gayong
+nasa kandungan ng katuwaan at kaluwalhatian ay paminsanminsan ding
+dinadalaw ng himutok. Sino kaya siya? Bakit sa harap ng halakhakang
+yaon ay hindi siya makipagngitian?
+
+Kaya sa ganyang anyu ng binata ay may isang kaibigang lumapit sa kanya
+at sinabing:
+
+--Eduardo, waring ang loob mo ngayon ay nagiging matamlay? Bakit,
+bakit ang mga sandaling paris nito ay iyong pinararaang tila ba walang
+kabuluhan?
+
+--Pako, hwag mong pagaalahanin ang ganito para sa akin. Walang anoman
+Pako.
+
+--Hindi ka sana dapat magkaganyan, halika at magsayaw ka.
+
+--Hwag na, salamat, ikaw na lamang.
+
+--Hindi, hindi Eduardo, halika--at binatak sa kamay ang kausap.
+
+--Pako, sukat na huwag na....
+
+Hindi nakatanggi ang ating binata at sumama rin. Masama nga namang
+malasin ang sila ay magbatakan pa sa karamihang yaon ng mga tao. Sukat
+na ang isa ay umayon.
+
+--Pako, wala pati akong pareha.
+
+--Eduardo hindi ka maaaring mawalan, halika na--na tuloy hila pa rin
+ang kamay ni Eduardo ni Pako.
+
+At makalipas ang isang saglit ay siyang paglapit nila sa harap ng
+isang binibini na sa isang tanging luklukan at pagkaharap nila sa
+dinatnan ay sinabi ni Pakong:
+
+--Ikinararangal kong ipakilala si G. de la Rosa.
+
+--Fely Ester po.
+
+--Eduardo dela Rosa po naman.
+
+--Maraming salamat po.
+
+--Gayon din po naman.
+
+--Fely--ang wika ni Pako samahan mo nga silang magsayaw.
+
+At ang dalaga ay walang naitugon kundi isang matamis na ngiti lamang
+na nagpapahayag ng pagayon.
+
+Kaya sa tugtog ng isang malambing na "Waltz" ay sinaliwan nilang boong
+ayos. Waring sa mga bisig ni Eduardo ay naghehele sa katamisan ng
+pagindak si Fely, datapwa't gaano nga naman sanang lugod kung ang
+makakasayaw ni Eduardo ay ang dati niyang irog?
+
+Para kay Eduardo ay naliligayahan man siya nang mga sandaling yaon ay
+isang kaligayahang pangkaraniwan lamang at di paris sana kung kasayaw
+ang dating kasuyuan, si Leoning, nalubos sana ang kagalakan ng kanyang
+puso.
+
+Datapwa't hindi hinihintay ni Eduardo na sa pagsasayaw nilang yaon,
+ang binibini pa ang nangunang mangusap at sinabi sa kasayaw na:
+
+--Kayo na po lamang ang magpaumanhin at ako ay hindi gasinong sanay.
+
+At, ang gayong pangungusap ni Fely ay waring nagkaroon ng kahulugan
+para sa binata. Hindi niya akalaing si Fely ay magsasalita ng gayon.
+Alam niyang ang dalaga ay sadyang sanay at mabuti na lamang at sila ay
+kapuwa bihasa. Ang pagindak nila ay ayos na ayos at talagang mahusay.
+
+Kaya ang gayong pangungusap ni Fely ay wari ba yatang isang pagkutya
+lamang sa binata. Datapwa't hindi, ang dalaga ay ibig lamang may
+mapagusapan.
+
+Kapawa sila mabuti at nagkakaayos sa pagsayaw.
+
+At, sa paghihinalang yaon ni Eduardo ang pananalita lamang na yaon ni
+Fely Ester ay isang paraan lamang na sila ay may mabuksang usapan ay
+kanya namang sinagot ng ganito:
+
+Kaya Bbg. Ester, kayo nga po ang magpapaumanhin sa akin dahil sa di ko
+kasanayang paris ninyo.
+
+--Hindi po sa gayon, talaga pong sanay kayo.
+
+--Hindi nga po lamang tulad ninyo.
+
+--Katotohanan po ang sinasabi ko sa inyo, mabuti kayo.
+
+--Bbg. Ester huwag na naman kayong kapalibhasa sa isa ninyong bagong
+kakilala.
+
+--Hindi po isang pagpalibhasa ang gayon.
+
+--Kung gayon po ay maraming salamat sa inyo.
+
+--Wala po naman kayong dapat na alalahanin.
+
+--At maiba ko po naman ang ating usapan--ang patuloy ni Fely--hindi
+po ba kayo ang G. de la Rosang nagtagumpay sa nakaraang _oratorical
+contest_ ng Philippine Law School noong araw na gininap sa Grand Opera
+House?
+
+--Kung may ipaguutos po.
+
+--Samakatuwid nga pala ay di nagkamali ang aking hinala.
+
+--Nang sa ano pong bagay?
+
+--Na kayo nga ang G. de la Rosang mapagwagi at mapagtagumpay.
+
+--Tila po naman lampas ang inyong papuri Bbg. Ester.
+
+--Hindi po ikinararangal ko nga at ang kaibigan kong Pako ay nagkaroon
+ng isang matalik na kasamang matalino. Na, inyo pong alam na G. de la
+Rosa.
+
+--Na sino po siya--ang tila pakunwari ni Eduardo.
+
+--Alam na po ninyo.
+
+--Hindi ko po siya kilala.
+
+--Kilala po ninyo.
+
+--Hindi kaya ninyo maaring pakisabihin lamang ang ngalan sapagka't
+nais ko lamang siyang makilala at kung sakali at mangailangan siya ng
+tulong at aking makakaya ay nalalaan naman akong abang lingkod.
+
+--Siya po ay isang binata.
+
+--Nguni't hindi ko po siya kilala; inyo nga pong turan na.
+
+--Isa po siyang nagaaral at malapit ng magtapos sa pagkamanananggol.
+
+--Bbg. Ester, tila po may ibig sabihin ang lahat ng pangungusap ninyo
+ah!
+
+--Wala po at siyang katotohanan.
+
+--Katotohanan daw? hindi po yata. Na sino kaya siya?
+
+--Wala pong iba kundi si....
+
+--Sino po?
+
+--Si G. de la Rosa.
+
+--At si G. Dela Rosa po pala? Kay laking kahiwagaan ng ginawa ninyong
+pagtataka para sa akin.
+
+--Hindi ninyo dapat ipagtaka.
+
+--Kung gayon po ay maraming salamat at nagi niyang isang
+kahulihulihang kaibigan na, gayon na lamang ang pagkagalak ko.
+
+--Bakit po at lubos ang inyong pasasalamat?
+
+--Sapagka't kundi sa kanya ay di ko kayo makakakilala.
+
+--Oh! kayo naman.
+
+--Siya nga po.
+
+Datapwa't ang kanilang paguusap ay nagambala sa dahilang isang bati sa
+binibini ang narinig ng dalawang magkasayaw. Sino yaon?
+
+--Ester--ang kanilang narinig.
+
+Datapwa't nang una ay hindi mahulaan ni Ester kung sino ang tumawag na
+iyon, hindi niya makilala dahil sa ang tinig ng pangungusap ay binago
+at pinakaliitliit na pakinggan. Kaya hindi makikilala ni Ester kung
+hindi makilala ang kilos ng tumawag.
+
+At pamuling inulit ang tawag.--
+
+--Ester, nakikilala mo na ba ako?--na waring nasulyapan ni Ester ang
+mukhang ngumiti ng tumawag.
+
+--Ah, oo, kilala na kita.
+
+--Leoning, Leonora.
+
+Sa pagkarinig na gayon ni Eduardo sa ngalang Leonora ay kanyang
+nawikang sino kaya ang Leonorang yaon? sino ang Leonorang iyon, baka
+kaya si Leoning ah?
+
+At, mahirap nga naman ang pangyayaring yaon dahilan sa hindi sila
+magkakilala sa may mga takip ang kanilang mga mukha. Isang
+napakahiwaga ang gayon para kay Eduardo, baka nga kaya si Leoning?
+
+Kaya't ang kanyang kalooban ay waring napakaba na lamang dahil sa
+pagsasalawahan ng loob. Hindi niya akalain ang gayon pagkakataon kung
+si Leoning nga iyon na kanyang irog na ngayon ay kausap ng kasayaw.
+
+Hindi naman agad siya makaharap sa tumawag na yaon kay Ester sapagka't
+baka siya ay makilala ang ayos bagama't nakadespras din. Dangan nga
+lamang naman ay hindi pa rin niya mapaniwalaan pagka't ang tinig ng
+pangungusap ay iba at hindi tila boses ni Leoning. Nguni't aywan din
+natin. Maaaring sa mga gayong pagkakataon ng halakhakan ay
+magbalat-kayo ang lahat: pati tinig ay maaring magbalat-kayo.
+
+Nguni't si Leoning nga kaya yaon?
+
+Mabuti na lamang at si Eduardo noon ay may takip ang mukha nakadespras
+siya, kaya hindi na siya nagalinglangang humarap sa binibining tumawag
+sa kanyang kasayaw.
+
+At palad si Leoning nga! Si Leoning na noon ay kasayaw ng kaagaw ni
+Eduardo: ni Daniel Perez.
+
+At mabuti na lamang at hindi agad siya nakilala. Ang akala ni Leoning
+ay kung sinong kaibigan lamang iyon ni Fely Ester, kaya parang walang
+ano man sa kanya.
+
+Datapwa't napatotohanan ni Eduardo na siya ay talagang hindi
+nagkakamali sapagka't tunay na pangangatawan yaon ni Leoning at saka
+ang takip sa mukha ni Leoning ay kaunti lamang at nakalitaw ang mga
+labing sinusungawan ng ngiti na ang ngiting yaon ay kilala agad ni
+Eduardo kahi't na yata na sa malayo.
+
+Nguni't napamangha rin si Eduardo at nang upa lamang huwag mahalata ay
+nagiba ang kilos, sa pagsasayaw.
+
+At huminto ang pagtugtug ng orkesta. At palad nagkataon naman sila
+noon ay nagkalapitlapit. Ano kaya ang mangyayari, baka sila
+magkalinlan kaya? Waring mangingilag ang ating binata dapwa't hindi
+niya magawa ang gayon, kaya nakiharap na nga naman.
+
+At, oh! palad, di pa nga naglilipat saglit ay nangusap na si Fely
+Ester sa kaibigan niyang Leonora at sinabing:
+
+--Leonora, ipinakikilala ko sa iyo si G. de la Rosa, ang batangbatang
+magiging manananggol na mapagwagi.
+
+Halos mahimatay ba wari si Leoning. G. de la Rosa? oh! ang ngalang ito
+ay nakatitik ng ginto sa kaibuturan ng kanyang puso.
+
+--Si Eduardo pala--ang naibulong sa sarili ni Leoning.
+
+At nagkamayan ding mahigpit ang dalawang magkaagaw kay Leoning: si
+Eduardo at si Daniel Perez palibhasa'y ang gayon ay kaugalian na ng
+lahat.
+
+Datapwa't ang ginawi ni Leoning upang hwag mahalata ng kanyang
+kaibigang Ester at saka ng bago niyang kasuyuan ay iniabot ang kanyang
+kamay sa binata at nagbigay-galang:
+
+--Eduardo de la Rosa, ang aba ninyong lingkod na mapaguutusan ng kaya.
+
+--Maraming salamat po--na waring ang pagsasabi ni Leoning ng ngalan ay
+ipinakahinahina ang boses.
+
+Nguni't parang walang ano man yaon. Hindi namalayan ng dalawang hindi
+nakababatid ng lihim ng puso ni Leoning at ni Eduardo.
+
+At pamuli na namang tumugtog: isang _foxtrot_ naman. At salamat na
+lamang sa pagkakataong yaon. Ginawa ni Leoning ay ipinakilala naman
+kay Fely Ester ang kanyang dating kasayaw na si Daniel Perez.
+
+Kaya sa pangyayaring yaon ay nagkapalit ng makakasayaw ang bawa't isa
+sa kanila: si Leoning ay makakasayaw ni Eduardo at si Ester naman ay
+makakasayaw ni Daniel Perez. Ano kaya ang kahulugan ng mga pangyayarin
+yaon...? Sadya kayang ipinakilala ni Leoning si Daniel Perez kay Ester
+upang kasayawin at makasayaw naman niya si Eduardo? Aywan natin. Ang
+pagkakataon nga naman!
+
+At ngayon ay minsan pang nagkatagpo ang dalawang pusong waring
+nagkalayong maluwat.
+
+Datapwa't ang lahat nga para kay Eduardo ay waring nagiiba. Ang
+kanyang kasayaw, ay waring ang mga mukha ay laging tungo sa kanya,
+tila nahihiya. Bakit?
+
+At ang binibini, waring pipi at hindi sumasagot sa ilan nang mga
+tanong at pangungusap ng binata.
+
+Kaya pamuling nangusap si Eduardo.
+
+--Leoning, ang kahapon kaya natin ay ni minsan man ay di mo na
+magunita pa?
+
+--Eduardo nalalaman ko ang lahat ng iyon--na sumagot na waring
+naghihirap ang damdamin ng binibini.
+
+--Leoning, waring may hirap ang loob mo sa akin? Siya nga ba?
+
+--Wala Eduardo--ang lalo pang tila paos na tinig na sagot.
+
+--Bakit?
+
+--Wala.
+
+--Wala raw.
+
+--Wala nga Eduardo.
+
+--Leoning, nalalaman mo kaya ang kalagayan ng palad ko ngayon, na,
+dahil sa iyong paglimot sa sumpa ay walang oras, walang mga sandaling
+hindi sinisiklot ng bagabag at dusa ang aking puso?
+
+--Eduardo, hindi ako lumilimot.
+
+--Leoning diyata?
+
+--Eduardo, hindi.....
+
+--Leoning, tapatin mo sana ang puso ko.
+
+--Eduardo, hindi nga kita nililimot, mahal ka sa puso ko--na waring
+ang damdamin ni Leoning ay pinagpupuyusan ng lungkot.
+
+--Leoning, maliwanag ang pagiisip ko, hwag ka sanang magsinungaling.
+
+--Eduardo, hanggang libingan, hindi magbabago ang dati kong pagmamahal
+sa iyo.
+
+--Leoning, tapatin mo nga sana ako, kausap mo yaring puso.
+
+--Laging tapat Eduardo, nguni nga lamang ...
+
+--Leoning, ano ang kahulugan ng lahat mong pangungusap na iyan?
+
+Datapwa't ang luha ni Leoning ay biglang natak sa kanyang mukhang tila
+garing. At sa gayon ay waring napaawa si Eduardo sa nakita niyang anyo
+ni Leoning.
+
+Kaya pamuling nangusap si Eduardo.
+
+--Leoning, bakit ano ang nangyari sa pagtingin mo sa akin sa ngayon;
+lason na ba ako sa puso mo.
+
+--Eduardo hwag mong pahirapan ang aking puso, mahal kita sa lahat.
+
+--Leoning, ano ang kahulugan ng lahat ng ito?
+
+--Wala Eduardo, hindi nagbabago ako sa iyo, datapwa nga lamang ...--at
+di naituloy ang sasabihin.
+
+--Na ano Leoning?
+
+--- Eduardo, iniibig kita at tanging ikaw lamang datapwa't hindi yata
+kita palad.
+
+At sa pangungusap na iyon ni Leoning na narinig ni Eduardo ng boong
+liwanag--hindi nga yata kita palad--ay waring naging subyang na
+mahapding tumarak sa kaibuturan ng kanyang puso.
+
+Ano ang kahulugan ng mga pangungusap na iyon ni Leoning...?
+
+--Hindi raw palad....
+
+Ang ganito ay may ibig sabihin ang lahat. Wala halos naibigkag si
+Eduardo kundi:
+
+--¡Ay! Leoning!
+
+At iyan na lamang, iyan na lamang at pamuli na namang nagkahiwalay
+sila pagkatapos ng ilang saglit, natapos na ang tugtugan at sila ay
+natapos din ang pagkakabatiran ng lihim ng puso kapwa lumuluha.
+
+At hindi na nagkausap si Eduardo't si Leoning dahilan sa ang dalaga ay
+waring naghihirap ang loob sa pagsagot at hihikbihikbi, na, mabuti na
+lamang at hanggang sa matapos ang sayaw na hindi nahalata ng mga ibang
+kasama.
+
+Ano ang kahulugan ng gayon?
+
+Kaya hanggang sa paguwi na lamang ng tahanan ni Eduardo ay waring
+nagbigay ng malaking isipin at suliranin ang mga pangungusap ng
+kanyang irog.
+
+Bakit? Ano nga naman ang kahulugan ng pagluhang yaon ni Leoning na
+kinahabagan na tuloy ni Eduardo. Ayon sa napakinggang mga kataga ni
+Eduardo kay Leoning ay hindi nagbabago, hindi lumilimot at dati rin
+ang pagmamahal sa kanya ng binibini datapwa't ano ang kahulugan ng
+lahat ng iyon: Hindi lamang siya palad....
+
+Lumuluha ang binibini dahilan sa isang Eduardo.
+
+Lumuluha ang isang Eduardo dahil sa sumpang nilimot ni Leoning.
+
+Mga pusong nagsisitangis.
+
+
+
+
+XV
+
+
+Ang una ay hindi lubos na paniwalaan ni Eduardo ang mga balitang
+kumakalat sa mga lalong matataas na lipunan sa Maynila, ang nauukol sa
+lalong madaling panahon na pagiisang palad ni Leonora at ni Daniel
+Perez.
+
+Datapwa't nang mga sandaling yaon na kanyang pinanununghayan ang hawak
+na pahayagan ay siyang pagkapako ng kanyang paningin sa ikatlong
+dahon, na, nabasa niya ang maliwanag na titik ng mga ganitong
+sumusunod:
+
+"PAGIISAHING PUSO"
+
+Hindi na malulwatan at gaganapin sa malaking simbahang S ... dito sa
+Maynila ang pagiisang dibdib ng dalawang mapalad na malaon ng nanabik
+at nangangarap sa kandungan ng pagibig. Ang pagiisahing palad nilang
+ito ay malaon nang binabalak nguni't ngayon lamang sa mga hinaharap na
+araw isasagawa. Ang dalaga ay lubhang kilala ng marami dito sa siudad
+at siya ay nanirahan sa masayang bayan ng Tundo, na tumutugon sa
+pangalang Leonora Flores at ang makakaisang palad niya'y isang
+kilalang mangangalakal at mayamang taga Iloilo.
+
+Sa dalawang pusong papasok sa panibagong baytang ng kabuhayan ay
+ngayon pa'y ipinaabot namin sa pamamagitan ng malaganap na pahayagang
+ito ang aming mataos na bati at hangad namin ang kanilang maligayang
+pagsasalo sa kaligayahan hanggang magpakailanman.--ANG MGA KAIBIGAN.
+
+--Diyata at totoo nga? Kay saklapsaklap na kapalaran!
+
+At, ang binata ay waring nawalan ng diwa, hindi niya akalain na
+mababasa niya ang gayong balita. Kay sungit na palad nga naman ng
+kanya ngayon!
+
+Diyata at wala na nga ang lahat? Totoo nga pala ang mga balitang yaong
+kanyang nangarinig. Makikipagisang puso si Leonora.
+
+Kay pait na dilidilihin ng mga balitang ito!
+
+Kay saklap nga naman, wala na, wala na siyang pagasa, sadyang natapos
+na ang lahat. Wala, wala na, nauwi na lamang sa pangarap ang kanyang
+maligayang kahapon. Oo, ang lahat ay parang maitim na lamang na ulap
+para sa kanyang palad. Naglaho na ang kanyang langit, naglaho na si
+Leoning at nilimot ang sumpa.
+
+Naglahong lahat!
+
+Oo, naglaho ng lahat, at wala ng kapagapagasang pamuli pang manumbalik
+ang kanilang masayang kahapon. Wala na, oo wala na at natulad na
+lamang sa araw na nilamon ng ulap. Ang kanyang pagasa ay naglaho rin,
+kinain ng laho, sinakmal ng dilim.
+
+Ay! Eduardo!
+
+Tapos ng lahat ang kaligayahan ng iyong puso. Wala na si Leoning at
+hinding hindi mo na makakaulayaw. Ang mga ngiti niya, ang kanyang mga
+titig, ang kanyang mga sulyap na dating iniuukol sa iyo, ay kinain
+nang lahat ng laho, sinakmal ng ulap at tinangay ng hangin sa alapaap.
+
+Ay!
+
+Walang palad na binata! Di akalaing si Leoning ay lilimot. Walang
+malay, walang malay na binatang ngayon ay sinisiklot ng bagabag, at
+nagpupuyos ang damdamin sa mga dalamhati.
+
+Kaawaawang binata!
+
+Samantalang sa kabilang dako si Leoning ay mapapasa ibang kandungan na
+siyang lahat ang naging dahilan ng kanyang mga paghihirap. Si Leoning
+ay mapapasapalad ng isang mangangalakal na mariwasa. Hindi niya naging
+palad si Leoning, oh! Eduardong walang palad!
+
+Nilimot nga naman siya ng hindi niya namamalayan. Hindi niya sukat
+akalain ang magkagayon. Ngayon ay waring madilim na lahat at
+sinasakmal ng ulap ang kanyang magandang pagasang pinapangarap.
+
+Wala na si Leoning, na siyang pinagkukunan niya ng dating sigla sa
+buhay. Wala na ang kanyang irog na siyang dating laging nagaalaala sa
+kanya, na, pagaaalaalang yaon ay siyang nagiging daan ng kanyang
+pagsisikap sa lalong mga dakilang bagay na gawain.
+
+Oh! wala na nga siya, wala na!
+
+Parang pangarap lamang ang lahat. Oo, pangarap, pangarap lamang ang
+maligayang kahapong kanyang ipinagduyan sa kandungan ni Leoning.
+Pangarap lamang na hindi na pamuling mangyayari pa. Wala na, at wala
+na siyang tanging pagasa kundi limutin ang lahat. Oo, limutin na
+lamang at siyang tanging magiging lunas ng kanyang pusong sawing
+palad.
+
+Datapwa't anong hirap gawin ng lumimot! Lalo at lalo ba waring sa puso
+niya ay nagsisidhi ang maalab na nasa na hwag limutin ang kanilang
+kahapon ni Leoning na di makatkat sa kanyang puso at alaala.
+
+Makailan nang tangkain ng ating binata ang gawang lumimot datapwa't
+lalo at lalong sa damdamin niya ay hindi malimutan. Hindi malimutan
+ang lahat, bagkus nananariwa sa kanyang puso na ang mga nakalipas ay
+gunitain.
+
+Bagkus lalong naaalaala niya at sa kaibuturan ng kanyang puso ay tila
+nakatitik ng ginto ang ngalang Leoning na hindi niya malimutlimutan.
+
+Datapwa't wala ring mangyayari, hanggang sa limutin nga lamang, ang sa
+wakas ay mabuting magawang paraan. Oo, limutin na lamang sapagka't
+hindi na niya maaaring ibigin si Leoning, dahilang ang kanyang
+pakikipagisang puso ay di na malalaon at isasagawa na. Ilang saglit na
+lamang.
+
+Ngayon ay hindi na mangyayaring maidaing pa niya ang kanyang
+tinataglay na kahirapan sapagka't hindi niya maaaring si Leoning, sa
+harap ng magiging kabiyak ng puso, ay kanyang tawagan upang ang mga
+tiisin niya ay damayan.
+
+Oo, ang lahat ay hindi maaari. Kung si Leoning ay nasa ilalim na ng
+kandungan ng bagong irog ay ni sino man dito sa sanglupalop ay walang
+makaaagaw sa kanya.
+
+Hindi na mangyayaring si Leoning ay makipagngitian sa ibang binata,
+mga pangiting may ibig sabihin. Hindi na siya maaaring kaulayawin ng
+sino pa mang bagong tao sapagka't iyan ang walang salang pagmumulan ng
+malaking sigalot ng dalawang puso: Ni Leoning at ng kanyang kabiyak ng
+dibdib.
+
+Sadyang dumating na ang tadhanang wala nang maaasahang ano pa mang
+pagdamay ng ukol sa suliranin ng puso ang isang Eduardong dumaraing ng
+hirap ng damdamin.
+
+Paglimot ang tanging lunas ng isang damdaming pinagpupuyusan ng
+hinanakit. Limutin ng isang pusong sinawi ng kapalaran sa pagibig ang
+kanyang kinamtang palad.
+
+Iyan nga lamang ang mabisang lunas: limutin niya ang lahat.
+
+Kaya sa pagiisa ni Eduardo ay walang nagawa kundi ang pahayagang
+kanyang kinabasahan ng ukol sa pagiisang dibdib ni Leoning at ni
+Daniel ay tila halos kuyumusin.
+
+Subali't parang niwalang ano man na lamang niya. Ang hawak na
+pahayagan ay ipinatong sa ibabaw ng kanyang mesa at sa masidhing
+paghihimutok ng kanyang damdamin ay napasubasob na lamang ang kanyang
+mukhang mistulang larawan ng pighati.
+
+Wala na siyang pagasa! Kay saklap na kapalaran!
+
+Ang kanyang pagasa ay natulad na lamang sa layak na tinangay ng
+hanging inilipad sa alapaap na di niya maalaman kung saan hahantong.
+
+Natulad siya sa isang liriong nalanta sa pagmamaramot ng patak ng
+hamog ng gabi, tulad ng batisang natuyo't sukat, tulad ng talang
+maningning nguni't hindi kumikislap.
+
+Walang sa sarili ay nasasabi maminsanminsan, kundi:
+
+--¡Ay! Leoning, nang dahil sa sumpa mong nilimot!...
+
+At, dahil sa sumpang nilimot ni Leoning ay naglahong lahat ang pagasa
+niya at lugod sa buhay. Sinakmal ng papawirin na di malaman kung saang
+bahagi ng kapuluan hahantong.
+
+Waring isang libingang mapanglaw, isang libingang sawi at ni bulaklak
+man lamang ay di tumubo't manariwa dahil sa tigang na lupang sadlakan
+ng mga sawi: iyan si Eduardo. Kay saklap ng gunitain!
+
+Iyan ang naging palad ng ating binata...!
+
+Magtiis ng hirap, magbata ng mga dalamhati. Kaya sa pagkasubasob ng
+mukha niya sa mesang sulatan ay sarisaring gunita ang nagsasalinbayan
+sa kanyang guniguni; mga gunitang parang pawang kasawian ng kanyang
+palad dahil sa sumpang nilimot.
+
+Kulang palad na binata!
+
+At, makalipas ang ilang sandali na hindi niya hinihintay ay may
+kumatog sa kanyang pintuan ng silid at sinabing:
+
+--Sulat po.
+
+Kaya, pagkaalam niyang may sulat para sa kanya ay dagling tumindig at
+inabot sa may dala. Kaninong liham kaya iyon? Kay Leoning kaya?
+Sinulatan pa kaya siya ni Leoning gayong hindi na siya ang magiging
+kaisangpuso?
+
+At kanyang binuksan.
+
+--Kay Leoning buhat--ang kanyang nawika.
+
+Kaya ang liham na iyon ay binasa na ganito ang mga natititik:
+
+_Eduardo_:
+
+_Dumating ang mga sandaling tila isang pagkukulang ko sa iyo kundi
+ibalita ang nauukol sa ating naging palad_.
+
+_Kay lungkot gunitain! Sa puso ko ay walang namamahay ngayon kundi ang
+mga pighati. Hindi ko man nababatid ang kalagayan mo sa ngayon ay
+waring napapangarap kong gayon din. Paris din ng puso kong hindi na
+nakakakita ng liwayway ng kaligayahan. Oo, waring napakapait ang lahat
+ngayon para sa ating damdamin_.
+
+_Eduardo, natapos nga sa atin ang lahat, na, nang mga unang sandali ay
+di ko man lamang napangarap ang ganito. Natapos sa atin ang lahat at
+marahil ay magpakailan man ay di na mangyayaring magbalik pa ang ating
+maligayang kahapon. Hindi ko na dapat pang dito ay ilahad ang lahat_.
+
+_At, dahil sa ating pagiibigan at pinagsumpaanan ay sinisisi ko ang
+aking sarili; nagkasala ako at ang pagkakasala kong yaon ay inihihingi
+ko sa iyo ng patawad. Nguni't ang paghingi ko sa iyo ng patawad ay
+hwag mong hinalaing ako ay kaya humihingi ay dahil sa pagkakasala ko
+sa iyo dahil sa sumpang nilimot. Hindi, hindi Eduardo, sa puso ko ay
+di ka nalilimot, laging sariwa sa kaibuturan ng aking puso ang ngalan
+mo. Nguni't ako ay kulangpalad at sa kandungan mo ay di doon
+makapagpasasa ng kaligayahan ng puso gayon ang aking buhay na kagaya
+nang napapangarap ko noong una_.
+
+_Ay! Eduardo, sa aba ko ay talagang hindi mo nga ako palad at ikaw
+naman sa akin ay gayon din. Hindi kita naging palad na gaya ng aking
+pagasa_.
+
+_Ang mga ganitong bagay ay hwag mo ng hihintin ko pang isalaysay sa
+iyo. Anopa't ikaw na ang bahalang magtanong sa sarili mong gunita kung
+ano ang kahulugan ng sinabi ko: hindi kita palad at ako naman sa iyo
+ay gayon din._
+
+_Nalalaman mo Eduardo, na, ni kahit saglit ay hindi na kita maaaring
+magkausap pa. Kaya ginawi ko na lamang ang ganitong kita'y lihaman,
+na, ang pagliham ko pang ito ay parang isang napakabuting pagkakataon
+lamang at nanakaw ko sa maramot na si Panahon. Oo, kung mangyayari
+lamang kitang magkausap ay mababatid mo ang boong linaw na sanhi ng
+ipinagkaganito ko. Oo, hindi ako lumilimot sa ating sumpa, mahal ka sa
+akin, mahal ka sa puso. Hindi na nga lamang kita maaring magkausap pa
+disin sana ay maipahiwatig ko sa iyo ang lahat: ang aking kalagayan ay
+tila ba napakaselan at laging may nakabantay sa akin; parang bilanggo
+na di makakatakas sa kulungan. Mahigpit na mahigpit sa akin ang mang
+Alejandro, oh! na kung malalaman mo lamang Eduardo, siya ang dapat
+hampulan ng sisi ng lahat kong ipinagkaganito sa iyo._
+
+_Eduardo, kung nalalaman mo lamang ang kalagayan ko, marahil ay
+mapapahabag ka rin sa iyong dating kasuyuan ngayong abangaba at may
+sugat ang puso. Oo, Eduardo, kung nasa piling lamang kita! nguni't
+wala na nga lamang pagkakaari pa ang lahat. Huli na ang lahat. Oo,
+huli na Eduardo...._
+
+_At marahil sa pagtanggap mo nitong liham at pagkatapos mong mabasa ay
+ilang oras na lamang ang darating at oh! Eduardo, hindi na, ako si
+Leoning, hindi na, na dating malaya, hindi na, mangyayaring tawagin
+pang ako ay dalaga: May asawa na at na sa ibang kandungan na siya kong
+susundin. Kay pait ng lahat_.
+
+_Oo, Eduardo kay saklap ng lahat nang ito para sa akin!_
+
+_At, wala na nga, hindi na ako dalaga, kundi isang babaing may kabyak
+na ng puso at hindi na sarili_.
+
+_¡Ay! Eduardo, natapos sa atin ang lahat, nguni't alamin mong hindi
+kita nililimot. Wala nga lamang palad kita. Hindi kita naging akin na
+gaya ng pagasa ko at ako naman ay di naging iyo_.
+
+_Natapos na nga sa ating dalawa ang lahat nguni't ipinaaabot ko rin sa
+iyong hindi ako ang kusang lumimot. Talaga lamang ng panahong hindi
+kita ang mapalad na magkakasama hanggang sa libingan_.
+
+_At, gayon di hwag mo na sanang kasisihin ang aba kong palad at
+alalahanin mong mahal ka sa puso ko. Datapwa't ano naman kaya ang
+ipalalagay mo sa akin? Baka kaya may hinanakit pa rin ikaw Eduardo?
+oh! hwag sana...._
+
+_At, ngayon, marahil ay buongbuo ang pagasa at pananalig mo na ang
+simula ng iyong paghihinanakit na iyan ay dahil sa sumpa kong nilimot.
+Hindi ba?_
+
+_Dahil sa sumpa mong nilimot_!
+
+_Oh! ang ganyang pangungusap ay maanong hwag mo nang masasambit! Sa
+ngayon man ay kinakaulayaw mo ang hinagpis ay hwag mo nang sambitin
+sana ang "dahil sa sumpa mong nilimot" kung kaya ka luksa ang puso_.
+
+_Alalahanin mo lamang na ako'y isang bulaklak na nasa kasariwaan
+nguni't mangungulutding sa isang matinik na tangkay...._
+
+_Eduardo, sa hanggang dito na lamang at sa iyo ay paalam, malungkot
+ako sapagka't hindi kita palad at malungkot ka sapagka't ang hinala mo
+ay dahil sa sumpa kong nilimot._
+
+_Paalam_,
+
+_LEONING_.
+
+At, matapos mabasa ni Eduardo ang liham ay halos mapaluha na lamang at
+sa puso ay waring walang ibang nagsisidhi kundi ang pighati. Ang
+kanyang mukha ay mistulang larawan ng lungkot, ang kanyang mga
+paningin ay binubukalan ng saganang luha, luha ng pananahimik sa
+kawalang-pagasa.
+
+Hindi na nga kaya niya palad si Leoning!
+
+Ilang mga sandali na lamang at ang kanyang Leoning ay haharap na sa
+dambana, na, magiging palad ni Daniel Perez, na siyang umagaw ng
+kanyang kapalaran.
+
+Wala nang pagasang ano pa man: si Leoning ay hindi niya palad, hindi
+kanya.
+
+Oh! pusong balot ng kasawian!
+
+       *       *       *       *       *
+
+--Aay, palad!--ang nawika ni Eduardo sa kanyang pagiisa. Diyata at
+natapos na ang lahat!
+
+Sa kanyang mga pangdinig ay waring nanunuot ang tunog ng batingaw ng
+simbahan: Oras na ng pagkakasal kay Leoning at kay Daniel.
+
+Ang batingaw ay walang tigil ng pagtunog. Kahit na yata ang kanyang
+mga taynga ay takpan ng sapinsapin ay waring naririnig din niya ang
+tinig ng kampana.
+
+--Kay saklap; Kinasal na si Leoning! Kinasal na ang nagi niyang irog.
+
+At habang ang tunog ng batingaw ay kanyang naririnig ay halos ang
+kanyang boong katawan ay nababalot ng dalamhati, ang puso niya ay
+sinasasal ng malakas na pagtibok. Si Leoning ay hindi na kanya, kasal
+na.
+
+Tiningala niya ang langit; nguni't ang pagdadapithapong yaon ay waring
+isang kimpal ng ulap. Para bang ang kanyang palad ay makikisama na sa
+pagtatakip-silim. Waring ang kanyang pagasa ay nagtutumuling lulubog
+sa matinding dagok ng kasawian.
+
+Baka kaya ang susunod namang pagtugtog ng batingaw mamaya ay isang
+plegaria naman? Baka kaya ang isinunod naman doon ay ang malulungkot
+na tinig na nagpapahiwatig ng pagyao ng pusong sawi...?
+
+Kaya't walang nasabi ang ating binata nang matapos na ang maligayang
+tunog ng batingaw na tanda ng pagkakasal ni Leoning at ni Daniel kundi
+isang salitang waring napakapait na kanyang binigkas:
+
+¡Ay Leoning! dahil sa sumpa mong nilimot....
+
+At walang waring nagugunita si Eduardo kundi ang malulungkot na
+kapalaran ng kanyang palad. Waring isang libingang sakdal saklap ang
+kumuwakaway sa kanyang palad!
+
+Oh! kay saklap na dilidilihin ng lahat.
+
+Kay pakla at ngayon ay si Leoning ay kasal na, samantalang sa kabilang
+dako ay naiwanan si Eduardong nangungulila at walang naging palad
+kundi ang makaulayaw ay mga madlang dalamhati ng puso, ang kanyang
+pusong waring isang libingan na lamang ang siyang tanging pagasa at
+hahantungan.
+
+
+
+
+XVI
+
+
+Pagkaraan ng maraming araw at mga linggong sinusundan ng mga buwan
+mula nang si Leonora ay mapakasal kay Daniel Perez, si Eduardo ay nagi
+nang masasaktin. Ang lahat niyang kasiglahan ng katawan ay paraparang
+nangungupas na lahat, sa pagkahulog ng lakas.
+
+Ngayo'y nagi siyang isang binatang maputlain at nagyayayat ang dating
+sariwang katawan. Ang ngalang Eduardo de la Rosa ay waring nawala na
+pati at lumubog sa mga samahang tanyag na kabinataang dating kanyang
+pinakikisamahan. Nawala siya at ngayon ay hindi na nakakasama ng mga
+dating kasamahin.
+
+Kung mga hapon ng masayang araw ng linggo ay datidating hindi nawawala
+sa mga liwaliwan, sa mga pook na maraming mga tao, datapwa't ngayon,
+ang binatang iyan ay nawala na at kahit na sa mga liwaliwang paris ng
+Luneta ay hindi na rin siya makikita. Para ba ng bituin siyang kinain
+ng lahong hindi na napasilay.
+
+Maging sa samahan man ng mga kabinataang kawal ng bagong panahon sa
+siudad ng Maynila ay napahiwalay rin siya at kusa ba waring lumubog na
+ng patuluyan ang ngalang Eduardo de la Rosa, ang batangbatang magiging
+matarong manananggol. Ang mga kabataang kanyang mga kasama sa pagaaral
+ay minsanminsang siya ang pinaguusapan: ang sanhi ng kanyang paglubog
+sa mga lipunan.
+
+--Walangpalad na binata at lumubog ang maningning na pangalan!
+
+Ganyang pangungusap ang madalas na pinaguusapan ng kanyang mga naging
+kakilala na di nakakamalay ng kanyang lihim. Sayang na Eduardo, na,
+may maningning na pagasa sa kinabukasan na lumubog at nawala't sukat.
+Ang kanyang pangalan, ngayon ay nawala na, at, sa pagkawalang iyan ay
+maraming nagtataka dahil sa malamalikmatang pagkaparam.
+
+Hindi na narinig at para bang hindi na pamuling sisipot sa maliwanag.
+Nasaan kaya siya at ano ang kanyang kabuhayan? Ang madlang kakilala
+niya ay nananabik na makakita sa kanya dahil sa pagkamabuting bata.
+
+Nawala at ngayon ay hindi na naririnig sa mga lalong matataas na
+lipunan ang ngalang Eduardo de la Rosa.
+
+At, sa mapayapang pamumuhay ni Leoning sa piling ang kanyang kabiyak
+na si Daniel Perez, ang magkasi'y hindi na nakarinig ng ngalang
+Eduardo de la Rosa.
+
+--Ano kaya ngayon ang dinaranas na kabuhayan ni Eduardo?
+
+Ganyan namang mga haka ang minsan ay naaalaala ni Leonora. Nagugunita
+niya kahit siya ay mayroon nang kabiyak ng puso. Para sa kanya ay tila
+laging nabubuhay ang kanyang loob kung ang larawan ni Eduardo ay
+kanyang sa minsanminsan ay napapangarap. Dangan nga lamang ay hindi
+niya naging palad si Eduardo. Nguni't hindi nagbabago sa kanyang
+kalooban ang dating pagibig na nauunsiyami sa puso niyang ngayon ay
+siyang dahilan ng mga pagtitiis ng ating binata. At, ngayon, kung
+malalaman nga kaya niya ang kabuhayang dinaranas ni Eduardo, ay ano
+kaya ang magigiging hakahaka niya? Ano ang kanyang sasabihin?
+
+Si Eduardo ay natulad ngayon sa isang bulaklak na nalalanta, at
+naglalaho ang dating kasariwaan at makatas na katawan. Tulad niya ay
+isang kandilang untiunting nauupod. Nangyayayat at waring wala nang
+kasiglasigla, ang katawan. Bukod pa sa riyan ay kadalasang nahihiga
+lamang sa banig at nagkakaroon ng sarisaring karamdaman.
+
+Kaya habang patuloy ang paglakad ng panahon ay waring patuloy din ang
+dating sasaktin. Nagiging maputlain at nawawalang untiunti ang dating
+kasiglahan sa buhay. Madalas ngayon ang maghihiga sa banig dahil sa
+karamdamang yaong sa puso niya ay lalo ba yatang nagsusumidhi.
+
+At, sa kinalaunan ng panahon ay untiunti na ring napupuna ng kanyang
+kasama sa bahay ang pagbabagong yaon ni Eduardo. Datapwa't para bang
+hindi namamalayan ng lahat ang sanhi. Ang panghihinang yaon ng katawan
+ng ating binata ay walang gasinong maraming nakababatid. Akala lamang
+ay isang sakit na sadyang dumatal sa katawan ng binata. Hindi
+nalalamang ang sakit na iyon ay isang sakit ng pusong sawing kapalaran
+sa kanyang paralumang lumimot.
+
+Nagtataka ang kanyang mga kasama sapagka't ginagamot na ng mga
+bihasang Doctor ay hindi pa rin nagbabago, at habang lumalaon ay
+waring lalong nagsisidhi ang sakit ng binata. Pati kulay ng pamamalat
+ng katawan ay nagbago na at namumutlang madilawdilaw. Ano kaya ang
+kanyang sakit?
+
+Kaya minsan ay sinabi na tuloy sa kanya ng manggagamot na si Dr.
+Velasquez, na, siya ay magbakasion sa malalamig na pook, sa mga pook
+na hindi mainit. Magpunta siya sa mga malalamig na pook upang
+makasagap ng mabuting simoy ng hangin.
+
+--Kailangan ang ikaw ay magbakasion sa malamig na pook, tulad sa Los
+Banos, sa Bagyo, sa Lukban, sa Sibul, o dili kaya ay sa may ibang
+bahaging malayolayo sa siudad.
+
+--Hindi na po kailangan--ang isinagot naman ng ating binata.
+
+--Ah, mabuti sa iyo ang magbakasion sapagka't ang ipinangkakaganyan
+mo ay hindi bagay ang panahon dito sa =Maynila=.
+
+Anong hindi bagay ang panahon sa Maynila? Si Eduardo ay malwat nang
+naninirahan dito, sa ngayon lamang hindi babagayan ng panahon? ¡Oh!
+ang lahat nang iyan ay hindi nalalaman ng ating manggagamot. Hindi
+niya nababatid ang lihim ng puso ng sawing palad na binata.
+
+Kaya para sa ating binata ay kahit na yata siya saan dalhin ay wala ng
+makakalunas sa dinaramdam niyang sakit sa puso kundi ang limutin at
+waling lubos sa alaala ang kanilang naging buhay ng suyuan ni Leoning.
+
+Datapwa't makalibo na yatang kanyang pinagtangkaan walin sa diwa ay
+lalo naman yatang sa puso niya ay nananariwa. Ang lahat ay di niya
+malimutlimutan.
+
+Kapag ang pagibig nga naman ng isang puso ay sadyang dakila at bukal
+sa damdaming walang pagkupas, hindi mapawipawi sa kaibuturan ng puso
+na gaya na nga ng kay Eduardo.
+
+Hindi niya malimutan!
+
+Hindi niya malimutan ang lahat na siyang sanhi ng masidhing
+pagdaramdam ng kanyang pusong ngayon ay siyang kinakaulayaw.
+
+At, hanggang sa siya ay mapagisa na lamang sa pangungulila na wala rin
+siyang naaalaala kundi ang kanilang kahapon ni Leoning. Nararatay
+ngayon siya sa banig na nagdadalamhati at nangyayayat ang katawan.
+Kaawaawang binata! Wala nang ligaya ay nawalan pa ng kasuyuan...!
+
+Datapwa't ang pangyayaring yaong kanyang dinaranas na mga sakit ng
+damdamin sa puso, ay di rin nalihim sa ilan niyang mga kakilala at
+kaibigan nang lumaon na. At, ang pagkakaalam ngang yaon sa kanyang
+kalagayan ay maraming nagtataka kung bakit hindi na nanumbalik ang
+dati niyang sariwang katawan at di na muling nagbalik ang dating
+lakas.
+
+Kaya isang hapon ay nabasa sa isang malaganap na pahayagan ang
+ganitong mga titik ng balita:
+
+"KAIBIGANG MAY KARAMDAMAN"
+
+Ang aming matalik at kasamang si G. Eduardo de la Rosa ay malaon ng
+nararatay sa banig, dahil sa isang sakit na dumapo sa kanya. Ang
+pangyayaring ito ay sinikap na ng ilang mga kakilala at pantasona mga
+manggagamot datapwa't hindi mabigyan ng kapit na lunas ang kanyang
+karamdaman.
+
+Ilan nang manggagamot ang sa kanya ay lumapit at nagadhikang mapilit
+na mapagaling, datapwa't pawang pagkabigo lamang at wari pa yatang
+lalong nagsisidhi sa kanyang katawan ang sakit.
+
+Gayon man, ay hinahangad namin ang kanyang paggaling sa lalong
+madaling panahon.--MGA KAIBIGAN NIYA SA PASULATAN.
+
+At, ang balita sa binatang ito ay kumalat na, at nalaman ng lahat ng
+kanyang maraming mga kaibigan. Sa mga lipunang kanyang laging
+kinabibilangan ay nalamang kung kaya siya nawawala ay dahilan sa may
+karamdaman. At, ngayon ay walang nagiging bukangbibig ang kanyang
+ilang mga kaibigan at kakilala na di nakamamalay ng kanyang sakit,
+kundi:
+
+--Ano kaya ang naging sanhi ng sakit na iyon ng ating kaibigang
+Eduardo de la Rosa?
+
+Pati ang kinatawang Velarde, na, kanyang naging matalik na kaibigan ay
+nagkaroon din ng kaunting pagkamangha sa kanyang naging palad.
+
+Nabasa ng ating kinatawan ang kalagayang yaon ni Eduardo at sa
+pangyayaring yaon ay nakapagsabi rin sa sariling:
+
+--Sayang na bata. Sayang na sayang ang kanyang magandang pagasang
+hinaharap. Sayang kundi magbabago ang kanyang karamdaman.
+
+Marami ang sa kanya ay nanghihinayang. Kulang palad nga naman siya.
+
+At, palad ... ngayon pati ay umabot na sa kaalaman ni Leoning, na,
+bukod pa sa kanyang nabalitaan sa ilang mga kaibigang walang
+pinaguusapan kundi ang kalagayan ni Eduardo, ay nabasa rin niya ng
+boong liwanag sa pahayagang dumarating sa kanila.
+
+--Diyata at si Eduardo ay may karamdamang malubha? Walang makalunas na
+manggagamot?--ang naibulong ni Leoning sa sarili.
+
+At, sa pagiisa ni Leoning ay sumagi sa kanyang alaala ang kanyang
+naging kasuyuan. Kulang palad na Eduardo!
+
+Kaya nagmuni siya sa sarili. Diyata pala at naglulubha ang nagi niyang
+kasuyuan na di niya namalayan agad?
+
+At, sa pagmumuni niyang yaon ay naisipang dalawin ang binatang nagi
+niyang kasuyuan kahapon. Nagbihis upang gumayak at kusang dalawin ang
+kanyang naging irog.
+
+Naisaloob niya ang kalakasan ng budhi sapagka't wala sa kanyang
+magkakasala. Walang hahadlang, ang asawa niya ay wala. Kaya magagawa
+niyang lahat sapagka't hindi siya makikita ni Daniel Perez, na kanyang
+kabiyak ng puso, wala roon sa kanyang tahanan at nanaog at sinabing
+may pupuntahan lamang siyang kaibigan sa San Marcelino.
+
+Kaya tuloy na siyang nanaog matapos na makapabihis. Datapwa't anong
+palad, nasa harapan pa lamang siya ng kanilang tahanan ay siya namang
+pagdating ng asawa na noo'y sakay sa kanyang autong "Cadillac". At, sa
+pagkamalas na iyon kay Leoning ng asawang bagong dating ay kinabahan
+siya ng dibdib. Ano kaya ang kanyang masasabi, hindi kaya tuloy mapuna
+pati ang kanyang ayos? Sinasasal ng tibok ang kanyang puso ng isang
+malakas na bungtonghininga. Baka kaya siya ay mabigo ah?
+
+At, siya ay binati ng asawa.
+
+--Leonora, saan ka pupunta at ang gayak mo ay di pangkaraniwan?
+
+--Daniel--ang sagot naman agad--nakalimutan kong ipagbilin kanina sa
+iyo, nang ikaw ay umalis ang pagpapabili ng bulaklak sa Hardin
+Botaniko, kaya ako'y siya nang nanaog upang bumili--ang pailas ni
+Leoning na ang puso ay may kaba, na mabuti at walang kamalaymalay ang
+asawang kausap.
+
+--Ay anong hinihintay mo at nakatigil ka pa?
+
+--Nagaabang ng karumata.
+
+--Dini ka na sumakay sa auto at hindi ko na gagamitin.
+
+--Wala ka na bang ibang pupuntahan?
+
+--Wala na, sakay na.
+
+--Daniel, samahan mo na ako--ang malambing pang pakunwari.
+
+--Hwag na at marami akong gagawin sa bahay. Papanhik na ako.
+
+At, mabuti na lamang at ang pagkukunwaring yaon ni Leoning ay hindi
+nahalata ng walang malay na asawa.
+
+Kaya upang hwag mahalata pati niyong tsuper ay ginawa ni Leoning ay
+iniutos ngang padaanin sa Hardin Botaniko upang bumili ng mga
+bulaklak.
+
+At, upang makagawa ng paraan sa pagtungo sa tahanan ni Eduardo ang
+matalinong si Leonora ay iniuutos na din sa tsuper na ang auto ay
+idaan lamang sa gayong mga lansanhgan at may dadalawin siyang
+kaibigan na kanyang naging kadalaga.
+
+--Ihinto mo na rito--ang wika ni Leoning, pagdating sa tapat ng
+kinatitirahan ng ating binata. At inihinto naman ng walang malay na
+tsuper na ang pagkakaalam ay ang pinanhik ni Leoning ay tahanan ng
+isang kaibigang dalaga.
+
+At mapalad na pumasok ng silid ni Eduardo ang malakas na loob na si
+Leonora.
+
+--Eduardo--ang kaagad na bati ng dumating.
+
+--Leoning, Leoning ... na, nakilala agad ang tinig ng nagsalita.
+
+--Oo, ako nga.
+
+--Leoning, Leoning, si Leoning ka nga ba?--na waring naalimpungatan
+ang binatang ang mata ay may ulap.
+
+--Oo, Eduardo, dinadalaw kita.
+
+--Leoning, ano, ano ang nagudyok sa iyo at ako ay pinarituhan mo,
+bakit ka nagkaisip na pumarito?
+
+--Upang kita ay damayan.
+
+--Damayan?
+
+--Oo, makihati ako sa iyong karamdaman.
+
+--Leoning, salamat, nguni't....
+
+--Huwag kang magalaala.
+
+--May asawa ka na. Huwag mo nang pakialaman ako.
+
+--Hindi Eduardo, ang sakit mo, ay sakit ko rin.
+
+--Leoning, lumayo ka na sa akin. Hindi na maaari ang lahat.
+
+--Eduardo, hindi, asahan mong mahal ka pa sa akin kahit ako ay may
+asawa.
+
+--Mahal? oh! Leoning.
+
+--Maniwala ka.
+
+--Dahil sa sumpa mong nilimot?
+
+--Eduardo, hindi ako lumilimot!
+
+--Leoning, naghihirap ang puso ko, huwag na, hala lumayo ka na at may
+asawa ka, hindi na maaaring ako ay damayan mo pa mga tinitiis kong
+hirap na ito ng dahil sa sumpa mong nilimot, oo, Leoning, lumayo ka na
+sa akin, utang na loob.
+
+--Eduardo, hindi ko matitiis ang ikaw ay maging malubha ng dahil sa
+akin. Narito ako at dumaramay sa iyo.
+
+--Nguni't may asawa ka, aking inuulit.
+
+--Walang kailangan, hindi niya namamalayan ang pagparito ko sa iyo
+upang makihati sa iyong mga sakit.
+
+--Leoning, utang na loob hwag mo na akong dalawin. Lalong baka
+magdagdagan pa ang hirap kong tinitiis ng dahil sa sumpa mong nilimot.
+
+--Hindi ko matitiis ang hindi kita dalawin.
+
+--Leonora, lumayo ka na, baka ka mamalayan ng iyong kabiyak ng puso.
+
+--Hindi Eduardo, lagi kitang dadalawin upang ang mga noo mo ay lagdaan
+ko ng halik tanda ng di ko paglimot sa iyo at pagmamahal.
+
+--Leoning, layuan mo na ako, hala, wala na at hindi na mangyayaring
+lahat ang mga pangungusap mong iyan. Naglaho na ang lahat.
+
+--Hindi Eduardo ... narito ako upang kita ay aliwin.
+
+--Aliwin?
+
+--Oo, Eduardo.
+
+--Leoning, huwag na, huwag mo nang sa ngayon ay alalahanin pa ako. Oo,
+huwag na.
+
+--Eduardo, hindi, hindi maaaring kita ay malimot sa alaala, narito ako
+upang sa mga noo mo ay lagdaan kita ng halik. Eduardo tulutan mong
+halikan ko ang noo mo.
+
+--Leoning, salamat, huwag na, oo, utang na loob lumayo ka na sa akin.
+
+--Eduardo, kahit na itong bulaklak, halikan mo lamang ito kung ikaw ay
+ayaw.
+
+--Leoning, ang lahat ng ito ay ano ang ibig mong sabihin?
+
+--Mahal kita kahit ako ay may asawa.
+
+--Leoning, huwag mo nang gambalain ako, hala, layuan mo na ako. May
+asawa ka nga pala.
+
+--Eduardo!--na biglang niyakap si Eduardo ni Leoning at pinaghahagkan
+ang namumutlang pisngi ng binata, hinagkan sa labi....
+
+--Leoning, ano ang kahulugan ng lahat ng iyan?
+
+--Eduardo, mahal kita.
+
+--Leoning, bitiwan mo na ako, iwanan mo na ako, utang na loob.
+
+--Eduardo! ang puso ko ay lason na ba sa iyo?
+
+--May asawa ka!
+
+--Ay! Eduardo, kung nalalaman mo lamang ang lahat!
+
+--Leoning, oo, nalalaman ko, layuan mo na ako, baka....
+
+--Baka ano, Eduardo?
+
+--Baka abutan ka pa ng aking manggagamot.
+
+--Ng iyong manggagamot?
+
+--Oo, Leoning.
+
+--Nguni't dadalawin uli kita.
+
+--Huwag na, may asawa ka.
+
+--Walang kailangan Eduardo. Ikaw ang minamahal ko.
+
+--Leoning, iwan mo na ako, hala iwan mo na, tingnan mo siya, iwan mo
+na ako, oras nang darating ang aking manggagamot.
+
+--Oo, Eduardo aalis na ako, nguni't paparito uli ako.
+
+--Leoning, huwag na.
+
+--Hindi Eduardo, kita mapababayaan. Kaya asahan lagi kitang
+dadalawin.
+
+--Leoning sa ibang araw na.
+
+At, hindi na tinugon ni Leoning ang pangungusap ni Eduardo at sa labi
+ay inilagda ang isang halik bago pa nanaog.
+
+Kaya sa pagiisa ni Eduardo, pagkaalis ni Leonora ay walang naitanong
+sa sarili kundi:
+
+--Ano ang kahulugan ng lahat ng ito? May asawa si Leonora.
+
+Ano kaya nga naman kung ito ay mamalayan ng asawa ni Leonora? Ano kung
+mamalayan ng asawang may iba palang minamahal? Hindi kaya mapuna ang
+mga pagkilos ng ganitong pagbabago ni Leoning sa kay Daniel Perez?
+Hindi kaya mapuna ni Daniel Perez, ang mga bagong pagkilos ni
+Leonorang kanyang kabiyak ng puso?
+
+Pamuling dadalawin ang binatang may sakit sa puso ng dahil sa sumpang
+nilimot datapwa't hindi na kaya ito mapupuna ni Daniel Perez?
+
+Si Daniel Perez, Oh! kaawaawang asawa ni Leonora! Hindi pala minamahal
+ng asawa! Kaawaawang lalaking hindi nagkaasawa ng kaisang matapat.
+
+
+
+
+XVIII
+
+
+Ang katawan ng kaawaawang si Daniel Perez ay malatang malata nang
+dumating ng bahay. Ngayon ay hindi naging lihim na lahat sa kanya ang
+ginawang pagsusukab ni Leonora: maliwanag na nakita niya ng dalawang
+mata ang kataksilan. Kaya sa kanyang mukha ay walang ibang nalalarawan
+kundi ang kasamaan ng loob. Hindi niya nalalaman na noon pa lamang mga
+panahong nakaraan ng kanilang pagsasama ay siya ay pinagsusukaban na
+ni Leonora.
+
+Kaawaawang Daniel Perez?
+
+Ang kanyang buong akala at pananalig ay matapat sa kanya ang kabiyak
+ng pusong si Leoning, datapwa't hindi niya nalalaman ay
+pinagtataksilan pala siya. Hindi niya akalain na si Leoning ay may
+ibang minamahal matangi sa kanya datapwa't ngayon ay mayroon palang
+iba pang minamahal ang kanyang asawa.
+
+Kaya noong umagang yaon ang noo niya ay nangungunot na waring may
+malaking kasamaan ng loob at ang kanyang damdamin ay tila ba may isang
+suliraning napakaselan sapagka't sa anyo niyang yaon ay
+mapagkikilalang may samang totoo ang kanyang kalooban. Bakit kaya? Ano
+kaya ang nangyayari sa dati niyang payapang pamumuhay?
+
+Waring ngayon ay natawagan ang kanyang pansin, natawagan ang kanyang
+kalooban dahilan sa madalas na pagalis ni Leoning ng tahanan na buo
+naman ng pagtitiwala ng mapagmahal na asawang si Daniel Perez sa
+hinalang walang ano mang ginagawang makapagpasama sa kanyang loob ang
+asawang akala niyang matapat.
+
+Datapwa't ang mga kilos ni Leonora nang umagang yaon ay siya ngang
+napansin niya na sa pagkapansing yaon ay nagkaroon siya ng masamang
+kutob ang loob. Ngayo'y naninibugho ang kanyang damdamin sa dahilang
+iba't iba ang nakikita niyang kilos kay Leoning. Waring napansin niya
+ngayon ang lahat.
+
+Nang mga nakalipas na araw ay hindi niya inaalumana ang mga dating
+kilos na iyon ng asawa sa pagaakalang matapat ang pagmamahal sa kanya.
+Buo ang pagasa niya na ang mga ginagawang pagalis na iyon ni Leoning
+ng sariling tahanan ay may mga pinupuntahan lamang na mga kaibigang
+babae o kaibigang dalaga.
+
+Datapwa't nang araw na iyon ay malabis ang kanyang pagtataka sa kilos
+na ipinakita sa kanya ni Leoning. Ang asawang si Leonora ay bihis ng
+magara at naglagay ng lalong mababangong "perfume" na taglay sa
+katawang mapangakit.
+
+Kaya sa pagkapansing yaon ng kulangpalad na asawang si Daniel, ay
+waring natawagang lubos ang kanyang kalooban sa mga kilos na nakita sa
+asawang si Leonora. Humahalimuyak at ang pagkakaanyo ay daig pa ang
+isang dalagang lalong kaakitakit. Walang iniwan sa dalaga ang asawang
+yaon ng ating walang malay na si Daniel Perez.
+
+Kung nalalaman nga lamang naman ng kahabaghabag na si Daniel ang mga
+ginagawa sa kanya ni Leonora ay marahil ay maluwat nang kanyang loob
+ay pinagpuyusan ng galit. Datapwa't siya ay isang kulangpalad
+sapagka't ang asawang akala niya ay mabait at matapat ay di man
+lamang gumagawa ng ano mang paglililo gayon ang mga ginawang yaon ni
+Leoning ay isang bagay na kay samasama kung malaman ng mga kapisanan.
+
+Walang kamalaymalay ang kanyang sarili. Bago pa naman umalis ang
+nagsusukab na asawa ay nagiiwan pa sa kanya ng mga halik sa noo, ang
+mga maamong mata ay mapungay na itititig sa kanya, ngingitian siyang
+waring nagaalay ng pagmamahal na lubos namang lalong nasasabik ang
+kanyang puso. Kadalasang bago manaog ng tahanan ay sinasabi sa
+kanyang:
+
+--Hanggang sa muli, hanggang mamaya, Daniel. Ako lamang ay pupunta sa
+kina Fely.
+
+Samantalang ang kaawaawang si Daniel ay walang iginaganti naman sa
+asawang mananaog kundi mga ngiting lipos ng paggiliw. Datapwa't nang
+umagang yaon na si Leoning ay may iba nang kilos na nakatawag ng
+kanyang damdamin ng pansin ay ang ngiting kanyang damdamin pansin ang
+ngiting kanyang iginanti sa asawa ay waring isang ngiting balot ng
+hiwaga. Ang kanyang puso ay nagkaroon ng panibugho at nais na sana
+niyang sansalain ang pagpanaog na iyon ng asawa nguni't hindi na
+lamang niya napigilan.
+
+Ang paalam sa kanya ni Leonora ay pupunta sa kaibigang dalaga na si
+Fely. Datapwa't ang pagpapaalam na iyon ni Leonora ay waring nagdulot
+sa kalooban ni Daniel ng isang pagkapoot. Dadalawin si Fely? Nagbago
+ang kalooban ni Daniel.
+
+Kaya sa pagtawag na iyon ng pansin ng kanyang loob ay tinangka niyang
+sundan at subukan kung totoo nga ang mga ginagawang pagtatapat sa
+kanya.
+
+At, pagkapanaog na pagkapanaog ni Leoning na noon ay sumakay sa isang
+karumata ay nanaog din siya upang ang asawa ay lihim na sundan. Ang
+pagsakay sa auto ay hindi niya ginawi sapagka't kung sasakyan niya ang
+kanya ring sariling auto ay baka sakaling maalaman ni Leoning na siya
+ay sumunod. Maaaring mamalayan nga naman sapagka't kung siya ay nasa
+likuran ni Leoning at mamamalas ang kanilang auto ay mababatid ni
+Leoning na siya ay sinusundan ng asawa.
+
+Kaya bago nanaog si Leoning sa kinalululanang karumata ay pinagsuri
+muna niya ang tiyak na pintuang pinasukan at kanya namang sinabi sa
+kotsero na ihinto na at huwag nang malapit pa sa inibisan ng
+sinusundan at baka ang paglunsad niya ay makita pa ni Leonora.
+
+Walang malay na Leonora na matapang pa rin ang kalooban at hindi man
+lamang sumagi sa gunita ang asawa na siya pala ay lihim na sinundan.
+Wala man lamang kaba ang dibdib ng asawang nagtataksil, at hindi man
+lang nagkaroon ng kutob ang loob na si Daniel ay kasunod niya at siya
+ay sinubukan.
+
+At, sa paglalakasloob na yaon ni Leonora ay hindi niya namamalayang
+kasunod ang asawa. Ang pagpanhik na lamang na iyon ni Leonora sa
+tahanan ni Eduardo ay kung ating pagbibigyan ng kuro kuro at pansin ay
+waring sariling tahanan ni Leonora. Tuloytuloy agad na wala nang
+maraming lingonglikod pa.
+
+Kaya nang matiyak ni Daniel ang pintuang pinasukan ng kanyang asawa ay
+malayolayo pa ay ipinahinto na niya ang sasakyan at siya ay lumapag
+agad. Nilakad na lamang niya ng kaunting pagitan ng kanyang inibisan
+at saka ang tahanang pinanhikan ng taksil na asawa.
+
+Ano nga naman ang tahanang yaon? Ayon kay Leoning ay tahanan ng
+dadalawing kaibigang dalagang si Fely!
+
+Kaya sa pagpasok na iyon ng pintuan ni Daniel ay waring natawagan
+agad ang kanyang pansin na doon ay walang tumitirang dalaga. Hindi rin
+naman kaila sa kanya ang mga pook na iyon at madalas din niyang
+mapagaabot. Kaya nabuo sa kanyang paghahaka na sadyang may ibig
+sabihin ang ginagawang yaon sa kanya ng asawa. Sumaloob na niya ang
+siya ay pinagtataksilan.
+
+At, boong lakas loob din siyang pumasok ng pintuan. Sa kanyang
+kalooban ay walang ano mang dumalaw na pagaalinlangan na, sakaling
+siya makita ng ibang tao roon at tanungin ng ibig, ay sasagot siya ng
+kahit na papaano. At, salamat na lamang, ang tahanang yaon ay walang
+naroon kundi ang kulangpalad na si Eduardo na siyang dinadalaw ni
+Leonora.
+
+Kaya't ang kalooban ni Daniel ay waring lalong lumakas at nagkaroon ng
+tapang sa mahiwagang yaong pagtataksil ng asawa. Dadalawin daw ay
+isang kaibigan? Si Fely. Oh! kasinungalingang lahat.
+
+Anong hiwaga nga naman! Sa loob ng isang silid ay kaagad narinig ni
+Daniel ang tinig ng mga pangungusap ng asawa. Nakikipagusap sa
+kinakasuyong lalaki: kay Eduardo. Nguni't ayon sa paalam sa asawa ay
+dadalaw sa kaibigang naging kadalaga!
+
+Oh! kung magtaksil at magsinungaling nga naman ang babae!
+
+Kaya't pagkarinig na iyon ni Daniel sa tinig ng pangungusap ay isang
+lalaki ang kapiling ni Leoning at hindi pala babae, na ayon sa sabi sa
+kanya ay dalaga, ay waring sumilakbo agad ang kanyang dugo at
+pinagdimlan ng paningin.
+
+Ang sabi sa kanya ay isang dalaga ang dadalawin?
+
+Samakatuwid ay maliwanag niya ngayong nabatid na siya ay
+pinagtataksilan ni Leonora. Pinagsusukaban pala siya at ganap na
+nilapastangan ang pagkalalaki. Sumilakbo ang kanyang dugo at nagdilim
+ang kanyang pangmalas. Hindi niya sukat akalain ang lahat ng iyon! Si
+Fely raw! Oh! taksil na Leonora! Sukab na babae!
+
+Halos malabnot niya ang kanyang mga buhok sa matinding galit at sama
+ng loob. Nais niyang iwasak ang pintuan ng silid nang kinaruruunang
+asawa, nais niyang iwasak na iyon ay kanyang lamukusin at gawin ang
+mangyayari sa sukab na babae, nais niyang iwasak at ang lalaking
+kausap ng asawa, ay kimisin, durugin kung mangyayari, mamatay si
+Leonora, mamatay ang lalaking kausap at mamatay rin siya. Datapwa't
+nang anyong gagawin na niya ang ganitong hangad ay waring sa kanya ay
+may pumigil.
+
+Kay sama nga naman ng kanyang hangad!
+
+Pagbalaang patayin ang dalawa! Anong laking kasalanan! Nagdilim ang
+kanyang paningin at sa pagdidilim na iyon ay hindi niya malaman kung
+ano ang kanyang gagawin. Sikaran ang pintuan upang mawasak, anong
+laking gulong ibubunga. Iwasak niya ay anong laking eskandalo ang
+mangyayari!
+
+Kaya't sa pagdidilim na iyon ng kanyang paningin at pagsilakbo ng dugo
+ay waring may humadlang sa kanyang budhing pinagpapayuhan siya na
+magkaroon ng katahimikan ng loob. Huwag gumawa ng masama at
+makabubulabog sa madla.
+
+Ano nga naman ang ibubunga kung ang pangyayaring yaon ay kanyang
+gawiin? Ano ang mangyayari kung ang pintuang yaon ng silid ay iwasak
+niya at kitlan ng hininga ang sukab na asawa sa harap ng lalaking
+kasuyuan? Ano ang ibubunga kung ang lalaking nagputong ng kawalang
+hiyaan ay kanyang lamukusin at alisan ng buhay? Napopoot ang kanyang
+paningin ba wari at nagugulo ang kanyang pagiisip ng gayon na lamang.
+Walang malamang gawin ang kulang palad.
+
+Walang malamang gawin ang kahabaghabag na si Daniel! Walang malamang
+gawin upang makapaghiganti sa ginawang pagsusukab na iyon ng kanyang
+asawa na kitangkita ng kanyang dalawang mga mata.
+
+Oh! kung gumawa nga naman siya ng gulo! Kung gumawa siya ng gulo ay
+walang salang mabubunyag ang kasamaan at kabulukang dapat na malihim
+sa mata ng mga lipunan at ng kapisanan. Oo, ang lahat ng kasamaang
+yaon at kabulukan ay walang salang mabubunyag, at kung mabunyag na, ay
+ano ang sasabihin ng tao? Ano ang ititingin sa kanya ng mga
+makakamalay? Ano ang ipapalagay sa kanya?
+
+Wala!
+
+Wala, wala kundi isang lalaking pinagsukaban ng asawa, isang lalaking
+naulol ng asawa, pinagtaksilan ng asawa.... Oh! diyata at ganito ang
+kanyang maririnig sa harap ng matataas na lipunan at sa harap ng
+kapisanan? Kay samasama! Anong samang pakinggan! Nagtaksil, nagsukab
+ang asawa. Kay samasama nga naman! Hindi kaya niya maipalagay na kung
+marinig na lamang niya ang isang salitang "nagsukab" ay di pa kaya
+siya parang tumanggap ng isang mariing sampal na tumama sa panga.
+Pinagsukaban! Oh! kay samang pakinggan!
+
+At, kung mabunyag nga naman ang ginawang yaong pagtataksil ni Leonora,
+ay wala nga namang siyang mapapala kundi malalakas na halakhak, mga
+pagngisi na wari bang pinasabing:
+
+--Hoy! niluko, naulol, pinagsukaban ng asawa!
+
+Kaya sa pagkakapako ni Daniel na iyon sa pintuan ng silid na ang
+buhok ay gusotgusot na nilabnot ng kanyang kamay, habang tinititigan
+ang pintuan ay wari bang nababasa naman niya ang mga ganitong titik:
+
+"Si Daniel ay kahabaghabag na asawang pinagsukaban ni Leonora at kahit
+na sa harap ay ginagawan ng katawatawa".
+
+Kulang palad na Daniel na pinagtaksilan ng asawa!
+
+Kay samasamang pakinggan: pinagtaksilan ng asawa kaawaawa!
+
+At, sa pagdidilim na iyon at pagsisilakbo ng dugo ng kulangpalad na si
+Daniel, ang munting siwang ng pintuan ng silid na kinaruruonan ni
+Leonora at ng kasuyuan ay kanyang sinilag at sa pagkakita niyang yaon
+sa anyo ng dalawa, ay waring ang langit ay bumagsak. Kay samasama ng
+kanyang kapalaran!...
+
+At, ang paguusap ng dalawa na kanyang narinig ay isang malakas na
+sampal sa kanyang mukha. Narining niya ang mga katagang:
+
+--Kung mabatid ng iyong asawa ang ganitong ginagawa mo Leoning ay
+anong sasabihin niya?
+
+--Eduardo, huwag kang magalaala at sa piling mo ay kita ang asawa.
+
+At sa pagkarinig na ito ng kaawaawang si Daniel ay halos malugmok na
+lamang sa sama ng loob. Walang malamang gawin at waring nabibilot ng
+ulap ang kangyang pagiisip. Kaya walang nasabi sa sarili kundi:
+
+--Ay! ano kung marinig ko na ang halakhak ng tao at ng lalaking yaong
+nagtaksil sa akin?
+
+At, ang kaawaawang si Daniel na pinagsukaban ng asawa'y tuloy umalis
+na lamang, na kung kaya malatang-malata ang katawan pagsapit ng
+sariling tahanan. Bago siya umalis sa kinakitaan niyang yaon ng
+malaking pagkapoot ng loob ay naghagis muna siya ng isang tingin,
+datapwat ang pintuang yaon ng silid na kinalalagyan ng asawang sukab
+ay waring sa kanya ay nagdulot ng malakas na halakhak.
+
+Kaya sa panglulupaypay na iyon ng kanyang katawan ay wala siyang
+malamang gawin. Umuwi ng tahanang malambot na malambot ang katawan. Sa
+kanyang loob ay sarisaring gunita at pagiisip ang naghahari, waring
+mga kimpal ng ulap at ang masamang lusak ng kapalaran ang nagi niyang
+palad.
+
+At, sa pagiisa niyang yaon at samantalang ang kanyang asawa'y nasa
+kandungan ng ibang bisig, ay ginawa niya ay itinaas na lamang ang
+dalawang kamay at ang paningin ay ipinako sa itaas at waring nagukol
+ng mataimtim na dalangin; sa kaitaasan nakatitig ang kanyang dalawang
+matang binubukalan ng luha.
+
+Datapwa't pagkaraan ng ilang saglit ay isang putok ng rebolber ang
+namayani sa tahanang yaon pinaghaharian ng katahimikan at lungkot. Ang
+putok na iyon ay nagpahiwatig ng kagulatgulat na pangyayari.
+
+At, ¡oh! ang kanyang dibdib ang pinagaagusan ng dugo. Hindi siya
+namatay at tumitibok pa rin ang kanyang puso. Ano nga naman ang naging
+dahilan ng mga ito? Sino ang dapat na sisihin?
+
+At dumating ang sukab na asawa, may ngiti sa labi at may titig na
+mapungay na isasalubong sa asawa, datapwa't ano, at ano pa ang
+igaganting loob ng kanyang pasasalubungan? May sugat at nagdurugo ang
+dibdib ni Daniel sa tama ng rebolber.
+
+--Daniel, Oh! Poong Diyos, Daniel, bakit, bakit nagbaril ka sa
+sarili?--na noo'y nakita pa ni Leonora na hawak ang rebolber ni
+Daniel, na nakahandusay at sawi. Datapwa't siya ay hindi na natugon.
+Wala nang ulirat. Bangkay nang mistula! Kay lungkot na mga sandali
+noon!
+
+Tinanong ng mga kaibigan at ng madlang nakasaksi sa pagpapatiwakal na
+iyon sa sarili ni Daniel Perez, datapwa't walang maisagot si Leonora
+kundi isang iling lamang. Hindi malaman ang hiwagang yaon kung ano ang
+sanhi at nagbaril sa sarili si Daniel Perez. Ang lahat ay nagkaroon ng
+iba't ibang kurokuro.
+
+At, ang kulangpalad na si Daniel ay wala ng naitagal pa kundi ilang
+araw na lamang. Anim na araw na singkad sa Hospital Heneral at namatay
+rin siya pagkatapos.
+
+Ang asawang sukab, na si Leonora ay walang nagawa kundi ang
+manggipuspos at magdalamhati ang puso. Namatay at nagpakamatay sa
+sarili ang kanyang ginagawan ng pagtataksil.
+
+Namatay si Daniel Perez, ang asawa ng isang magandang babae, na kilala
+sa mga mataas na lipunan ng siudad.
+
+At, ang pagpapakamatay na ito ni Daniel ay nagkaroon ng mahiwagang
+kurokuro ang ilang nakamamalay ng lihim. At, habang ang nasawi ay
+humihinga pa ay kinukunan ng tanong ng kanyang mga kaibigan datapwa't
+walang naiisagot kundi iling lamang, oo iling lamang, kaya naipalagay
+ng ilan na may mahiwaga ang pagbabaril na iyon sa sarili ni Daniel
+Perez.
+
+Kaya walang naghahari sa mga lipunang dating kinabibilangan at
+kinasasamahan, ni Daniel Perez, kundi ang sarisaring bulungbulungan:
+May iba't ibang palagay ang isa at may iba't ibang pagkukuro ukol sa
+pagkamatay na iyon ni Daniel Perez. Nagbaril sa sarili ang kulang
+palad! Nagbaril si Daniel Perez, na ang balita ay halos kumalat sa
+lalong matataas na lipunan sa Maynila. Halos nabatid ng marami
+nguni't ang sanhi ay tila naging lihim sa madla.
+
+Walang naghari kundi ang mahiwagang pagpapakamatay ni Daniel Perez,
+datapwa't hindi nababatid ang lihim.
+
+Mga bulungbulungan lamang ang siyang kumakalat: nagbaril si Daniel
+Perez ng hindi malaman ang sanhi. May nagsasabing sadya ng nagsasawa
+sa buhay at may nagsasabing nasiraan ng pagiisip, kung kaya't inutas
+ang sarili.
+
+At, mabuti na lamang at hindi nabatid ng lahat ang lihim. Natapos nga
+ang lahat at ang kulangpalad ay nalibing na hindi nagkaroon ng kung
+anoano pang maraming usapan at mga iba't ibang palagay.
+
+Inilibing siya na sinamahan ng maraming kaibigan at mga kakilala at
+mga dating kasamahin na nagukol sa kanya ng mga pagdalangin, nagukol
+ng mga dalanging siya ay mamayapa na doon sa kabilang buhay at
+harinawang ang lupang itinabon sa kanya ay maging magaan.
+
+Lumuha ang mga kaibigan sa pagyaong yaon ng matalik na kasama. Lumuha
+ang nangulila at nanghimutok ang mga may pusong kanyang mga kadamay sa
+lahat ng bagay at lumuha ang kanyang mga kaabutangpalad.
+
+Nagwawakas nga naman ang lahat!
+
+Ang lahat ay may guhit ng tadhana ng pagkatapos. Ang mga ligaya sa
+mundo ay may kalungkutan, ang maligaya ay may kasawian.
+
+Tapos nang lahat ang kaligayahan ni Leonora. Pusong babaing nang
+makayapak sa tuntungan ng matataas na lipunan ay nalimot ang dating
+kaugalian. Nagkaroon ng pusong walang iisang itinitibok: salawahan.
+Pusong laging nauuhaw sa kaligayahan at pusong hindi na nakakaramdam
+ng dating sakit at hirap na kanyang katutubo nang mga nakaraan. Nang
+makapisan ng mariwasa ay nagbago; naging isang babaing lumimot ng
+kanyang kahapong lipos ng dilim sa buhay!
+
+Oh! babae, magbago ka sana at kundi dahil sa iyo ay hindi masasawi ang
+isang lalaking kulangpalad na iyong pinaglaruan. Dahil sa iyo ay
+nasawi ang isang Daniel at ngayon ay sumahukay na ikaw ang naging
+sanhi. At, kung ang isang Eduardo, na matapos mong limutin ang sumpa,
+matapos mong maulol ay nagduyan ka sa ibang palad at nawiling
+sumabisig ng ibang lalaki ng dahil sa salapi iyong nilimot, ay paano
+pa kung sa ibang araw naman ay makakita ka ng lalo pang mariwasa at
+kagiliwan mo namang panibago? Nilimot mo ang dating sumpa sa unang
+inibig sapagka't nasilaw ka sa salapi, datapwa't ang kasariwaan mong
+uhaw sa hamog ng pagibig, nang hindi makasagap ng katamisan ng buhay
+ay pamuli kang nagbalik sa dati mong kandungan ng kung ano anong
+kadahilanan ang iyong sinasabi upang ikaw ay magkaroon ng kaligayahan
+sa buhay. Niluko mo at pinagsukaban ang isang kaisang palad sapagka't
+siya ay isang matanda na na hindi makapagdulot sa iyong puso ng
+kaaliwan ng paris ng isang pusong kabataan at kasariwaan, na matapos
+mong malaman ang lahat ng ito ay naging salawahan ang puso mo at
+laging pangarap mo ay ang kaligayahan upang makapagtalik at
+makapagsayaw ang iyong sarili sa gintong liwanag ng kapanahunang hindi
+mo nalalaman ang pait na bunga. Nagpakamatay ngayon ang iyong kaisang
+puso sapagka't nang dahil sa iyong pagsusukab ... At, kung si Eduardo
+ang naging palad mo, at sa harap na iyan ng maraming kababataan at
+kasariwaang nangauuhaw sa hamog ng pagibig ay mabighani ang iyong
+palad at matutong magduyan sa bisig ng iba, ay ano pa rin kaya ang
+sasapitin ng isang yaong pinaglalaruan mo ng paggiliw? Ang pagibig ay
+isang bagay na hindi nararapat paglaruan; kung ang pagibig ay isang
+laruan ay walang katamisan sa puso.
+
+Na, ang kahabaghabag na iyong naging kaisangpalad ay ngayon ay
+nalibing na. Naging kahabaghabag ang kanyang palad, naging kaawaawa
+ang kanyang puso sapagka't inulol ng kanyang kabiyak at sa malabis na
+pangingilag sa pulang iuukol ng madlang makaalam ay minatamis pa ang
+siya ay sumahukay. Minatamis niya ang siya ay sumahukay na taglay ang
+kalinisan ng sarili at ayaw nang siya ay papanaw sa mahiwagang daigdig
+na ito na may putong ng kawalang puri, minatamis niya ang mamayapa na
+taglay ang kalinisan ng tibukin ng puso, at pagkawalang masamang asal
+na kapulapula sa harap ng kapisanan. Nagpakamatay siya sapagka't ang
+pagsusukab na iyon ng kaisangpuso ay hindi na niya nais pang masilayan
+upang huwag makapagbigay sa kanyang kalooban ng marungis na lusak ng
+kapalaran. Nagpakamatay siya sapagka't ninais niya ang mangilag sa
+kataksilang ginawa sa kanyang pagkatao ng kanyang kaisa na ang
+pagtataksil na iyon ay magbubunga ng kung ano anong masasamang
+kasiraan sa isang tao. Nagpakamatay siya sapagka't siya na rin ang
+nasilaw sa kawalanghiyaang ginawa ng asawang nagsukab at kung hindi
+niya mapangilagan ang masamang ibubunga noon ay isang kabulukang
+kanyang tatamuhing pagkasamasama. Inilagan niya ang masasamang asal ng
+asawang sukab at minatamis pa ang mahimlay sa lupang hantungan ng
+lahat. Iniwan niya ang pamumuhay na walang payapa, iniwan ang lasong
+mga namamalas sa ginagawang isang asawang naglilo. Iniwan niya ang
+lahat na makamandag na ngiting idinulot sa kanya ng asawang taksil.
+
+At, ngayon si Leoning! Ano ang magiging palad nito? Ngayon ay lubos
+nasuklam na rin sa kanya ang isang Eduardo dahilan sa masamang
+halimbawang kanyang ipinamalas. Pinagtaksilan ang sariling asawa at
+kung siya man ngayon ang pinaguukulan ng pagmamahal ni Leoning, ay
+naaalaala niyang bukas ay baka naman gayong ang gawin sa kanya. Naisip
+na niya ang lahat. Napakasal si Leoning sa iba gayon sila ay may
+sumpaan at nang nasa piling na ng asawa at hindi makalasap ng
+katamisan ng pagibig ay sa kanya rin nagbalik.
+
+Napagaralan niya ang lahat sa buhay ni Leoning!
+
+Ang isang pusong salawahan at walang iisang pagibig ay asahang pusong
+marungis na siyang magtuturo ng landas sa kapariwaraan; at pusong
+siyang magdudulot ng kasawian sa kapwa pusong dalisay at wagas.
+
+Ngayon ay iniwaksing lahat ni Eduardo ang mga gunitang: nauukol kay
+Leoning! Nalaman niya ang lahat. Kay sama ng ibubunga kung ang isang
+pusong tatangkilikin ay isang pusong walang iisang pagibig. Nilimot na
+niya ngayon ang lahat ng kanilang naging palad ni Leonora. Nilimot
+niya at ngayon ay aanhin niya ang isang babaeng tulad ni Leoning na
+siyang sanhi ng pagpapakamatay ng unang nakaisang palad? Aanhin niya
+ang isang babaing walang iisang tibukin ng puso? Ngayon ay nagi na uli
+siyang masigla at hindi na paris ng dati, nilimot na niya ang dating
+mga dalamhati dahil sa paglimot ng binibining napakasal sa iba. Ngayon
+ay nabatid niyang si Leoning ay isang babaing hindi makapagbibigay ng
+kalwalhatian sa puso. Nalaman niya na si Leoning ay isang babaing nang
+makayapak sa tuntungang mataas ay naging isang babaing nakalimot ng
+dating kayumian, nakalimot ng dating kaugalian at nakalimot ng kanyang
+buhay-kahapon: Naging, pusong salawahan.
+
+Hindi kailangan niya ang isang Leoning! Hindi niya kailangan ang mga
+babaeng gayon na kung makayapak sa matataas na samahan at mapabilang
+sa maririwasa ay nagiiba ang mga kilos, ugali at dating katutubong
+pagkatao. Oh! ang mga babaeng ganyan ay isang magigiging sira sa
+karangalan ng lahing busabos at wala pang kalayaan. Hindi iyan ang
+magiging uliran at karangalan ng ating bayan.
+
+Kaya ngayon ay wala na, wala na, at natapos din ang maligayang
+pamumuhay ni Leoning. Ang may pusong sukab at walang iisang pagibig,
+ang walang iisang tibukin ng puso ay nagsisisi ngayon sa kanyang
+pagkaligaw sa matuwid na landas ng buhay.
+
+Oh! babai, huwag sana ninyong kalilimutan ang dating katutubong
+ugaling dakila. Huwag magbago ang dating ugali, ang dati ninyong
+kayumian at ang mga kabig-habighaning kilos ay huwag papaglahuin. Ang
+mga masasamang gawa ay hindi nagbubunga ng magaling. Hindi natin
+mapupuwing ang wika ni Bonifacio na "Huwag magtanim ng masama upang
+umani ng mabuti."
+
+At, ngayo'y narito ang naging wakas na ang isang Leonora na noong una
+ay isang babaeng may pusong uliran, may pusong siyang dapat tularan
+sapagka't siya ang dalagang may mabining kilos, may pusong matimtiman,
+datapwa't nang mabilang na siya sa lipunang matataas at napasama sa
+mga lalong tanyag na kapisanan ay nagbago at nilimot ang dating
+kaugaliang dakila, at, ngayon ay kay pait ng kanyang naging palad.
+
+Ayaw na siyang sakluluhan ng isang Eduardo sapagka't ang kapighatian
+niyang yaong naging palad ay dahil sa sumpang nilimot. At, ngayon si
+Leonora ay hindi na makalapit sa piling ni Eduardo sapagka't para ba
+sa kanyang sinasabing:
+
+--Leonora, hala, ako'y napopoot na saiyo, hindi na kita hangad na
+makita, alam kong wala kang iisang puso, walang iisang pagibig. Ayoko
+na sa iyo, at kung makakita, ka ng ibang palad ay doon ka naman
+pupunta, ayoko ng babaing tulad mo!
+
+Kulangpalad na Leonora!
+
+Wala ng sumaklolo sa kanyang mga paghikbi. Waring sinasabi na lamang
+ng lahat sa kanya na:
+
+--Hoy! Leonora, babaeng sukab dalawin mo ang libingan ng iyong asawa
+at doon mo hugasan ang kapurihan mong nagawa at pagsisihan mo ang
+lahat ng kasalanan. Namatay ang kabiyak ng puso mong si Daniel ng
+dahil sa iyong pagtataksil!
+
+Kaya't ang kahabaghabag na si Leonora ay walang naging palad kundi ang
+magsisi. Idalangin ang asawang namatay at pagsisihan ang mga kasalanan
+niyang nagawa. Humingi ng tawad sa Poong Maykapal at hinihinging
+patawarin ang maling landas na binagtas ng kanyang buhay.
+
+Kaawaawang Leonorang nagluksa sa buhay! Kaawaawang babaeng nagsukab na
+ngayon ay lubos ang pagluha at pagsisisi!
+
+Tuwing hapon ay dinadalaw ang libingan ng kanyang naging asawa na
+pinagtataksilan at sa ibabaw ng hukay ay pumapatak ang luha at ganap
+na nagsisisi. Ang mga bulaklak ay iniaalay at isinasabog niya sa
+ibabaw ng libing ni Daniel Perez, ang kanyang asawang nagpakamatay sa
+sarili nang dahil sa pagsusukab ng asawang ngayon ay siyang dumadalaw
+sa kanyang libing, nagsisisi at lumuluha.
+
+Kaawaawang Leonorang nagluksa sa buhay!
+
+At, hindi nga magbabalik ang lahat. Natapos na ang lahat ng
+kaligayahan sa buhay ni Leonora. Natapos na ang lahat at ang katapusan
+ng kaligayahan ay kapaitan naman. Dumating na ang tadhanang kanyang
+kaaliwan: ngayon ay tapos na ang lahat.
+
+Ngayon ay sa ibabaw ng libing ng kaawaawang si Daniel Perez, ay
+nakahimlay ang kaawaawang si Leonora na walang bumubukal sa mga
+maamong matang nangungulimlim kundi ang mapapait na luha. Nakahiglay
+siya na, humihikbi, nagbubuntunghininga nang dahilan sa pagpanaw ng
+kanyang irog.
+
+Kaawaawang Leoning na nagluksa sa buhay!
+
+Nagluksa ng dahil sa sumpang nilimot: nilimot ang sumpa kay Eduardong
+naging unang kasuyuan at nagluksa dahil sa sumpang nilimot sa kay
+Daniel Perez, na, pinagsukaban, na siyang dahilang ikinamatay.
+
+At, ngayon kung pinagmamalas, ni Leonora ang ibabaw ng libing ni
+Daniel Perez, ay waring wala siyang ibang nakikita kundi ang nasa krus
+ng hukay ng nasawi na ganitong mga titik:
+
+"PUSONG MINATAMIS ANG MAMATAY NG DAHIL SA PAGSUSUKAB NG ASAWA AT UPANG
+HUWAG NAGTAMO NG PAGPULA NG MATATAAS NA LIPUNAN AT KAPISANAN AY NINAIS
+NGANG SA HUKAY NG LIBING NA ITO AY MASADLAK!"
+
+¡WAKAS!
+
+
+
+
+"=PANULAT BANAHAW="
+
+=KAPISANAN NG MGA MANUNULAT SA WIKANG TAGALOG=.
+
+Itinatag: Disyembre 19, 1918
+
+_MGA KASAPING TAGATANGKILIK_:
+
+Vedasto V. Cadeliña Claro Cabungkal Gerardo P. Borja Juan Ranola.
+
+LAYON:
+
+Linangin, pagyamanin at palaganapin ang Sariling Wika.
+
+Pagaralan at saliksikin ang panitikan ng ibang lahi upang ibanding at
+pagkatapos ay ikatnig sa Sariling Panitikan, sa ikaniningning pa
+niyang lalo.
+
+PARAAN:
+
+Maglathala ng mga akda magpalimbag ng mga aklat at magtanghal ng mga
+dula ng mga kasapi; magpapulong bayan, magpayaman,
+magpatimpalak-panitik at magdaos ng mga paligsahan sa bigkasan.
+
+Magbasa ng mga sinulat ng mga tagaibanglupain at isalin o kaya'y
+halawin sa Sariling Wika.
+
+
+MGA DULANG NAITANGHAL NA
+
+MARCELINO ABUEL:
+
+Ang Pagbayad ng Magaaral
+Mga Kaawaawang Di Nagsipagaral
+Mga Batugang Isip (Mga Mapamahiin)
+Ang Araw ng Halaman
+Ang Kalbaryo ng Dalaga
+Alibughang Anak
+Ipagtanggol ang Karapatan
+Ang Araw ng Ina
+
+ZÓSIMO G. RESURRECCION:
+
+Ang Manglulupig at ang Makata
+Sa Bingit ng Kasawian.
+
+ZÓSIMO O. MADERAL:
+
+¡Isumpa ang Masasamang Hilig!
+
+ELIAS G. NAÑOLA:
+
+Ang Anak ay Anak
+Memory of the Past
+Who has the Fault
+Sakit ng Panahon
+Huling Araw ng Masamang Budhi
+A Love of a Filipino Girl
+Kamangmangan.
+
+AGRIPINO D. NANTES:
+
+Bayani ng Pagibig
+Ang Laki sa Layaw.
+
+VICENTE D. BELTRAN:
+
+Bayan at Pagibig
+Ang Salarin.
+
+ITATANGHAL PA:
+
+Wakas ng pagiimbot--Ricardo E. Palacio
+Ang Lakas ng Katwiran--Balbino B. Nanong.
+
+       *       *       *       *       *
+
+MGA IPALILIMBAG:
+
+Pangkalahatang Talatinigan ng Wikang Tagalog--Panulat
+Banahaw.
+
+Pangkalahatang Kasaysayan ng Sangdaigdig--Benjamin
+Racelis.
+
+Sa Libis ng Palad (Nobela)--Balbino B. Nanong.
+Mga Ulap sa Katagarawan (Nobela)--Zósimo O Maderal.
+Malikmata't Pangarap (Mga Tula)--Zósimo O. Maderal.
+Palaspas (Mga Tula)--Crispulo O. Salvatierra.
+New Dictionary: Tagalog-English and Vice Versa
+Mga Hiyas ng Parnasong Tagalog
+The New Poetry
+Mga Hiyas ng Pangarap (Mga Tula)--Zósimo O. Maderal.
+
+       *       *       *       *       *
+
+ARAW NG KAMUSMUSAN
+
+(Tula ni Ursula O. Maderal)
+
+I.
+
+_Luha'y tumutulo, tuwing magunita
+ang masayang araw noong ako'y bata;
+na lahat ay aliw, tuwa at biyaya,
+walang kulay-lungkot sa puso ko't diwa._
+
+II.
+
+_Naalaala ko ang isang dalangin
+na turo ni Nanay na ito ang turing:
+"Loobin mo nawa, Oh, Dios na butihin,
+na ako ay maging mabait, mahinhin"._
+
+III.
+
+_Ang panahong yao'y lumipas na ngayon,
+hindi na babalik ang buhay kahapon;
+tanging nalalabi'y alaala noon,
+upang maging tudling sa tinatalunton_.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+¡BAYANG PILIPINAS...!
+
+_Taguring madalas ang iyong kariktan,
+Bayang Pilipinas na hinahangaan,
+Ng lahat ng tao, sa lahat ng bayan,
+Sa lahat ng dako ng Sangsinukuban,
+Ang paghanga nila'y hindi nalalaman,
+Bayang Pilipinas, ng nagdaang araw,
+Nang bago sumikat sa Kasilanganan,
+Ay inalipin din at pinahirapan.
+Matupos tamuhin ang mga pahirap,
+Ng mga banyagang dito'y mapagpanggap,
+Ay biglang pinalis, agad pinalayas,
+Dito sa pangpangin ng bayan kong liyag.
+At ngayo'y nagbago; napaltan ang lahat;
+Ang nakasasakop magarang Watawat,
+Ay isinalupa, ng Haring malakas,
+Ng bayang malaya't may uring mataas.
+Ang sapot na itim na nakatatakip,
+Ulap na makapal ng gabing tahimik,
+Ay nahawi mandin katulad ng tubig,
+Pagkaulan-ula'y nawawalang tikis.
+At ang humalili'y ang kaliwanagan,
+Sa gabing madilim na kapanglawpanglaw;
+Doon sa Silanga'y nagliwayway naman,
+At saka sumikat itong Bagong Araw.
+Ito nga ang saksing hindi makakatkat,
+Pagka't nakikintal doon sa itaas,
+Diwa'y nagsasaad ng masayang Bukas,
+Sa mahal kong bayang hindi mapanatag.
+Waring bumubulong ng mahinang tinig,
+Sa mutya kong bayang may banal na nais:_
+
+_BAYAANG UMIRAL ANG MGA MATUWID,
+NANG DI MAMALAGI YAONG PANGIINIS._
+
+_Ang lahat ng ito ay malaking utang
+Sa Bansang Agilang watong makapantay;
+Bansang nagkandili, nagpalapalayaw
+Sa iyo O bayang, sa laya ay uhaw.
+Umaasa kaming iyong mga anak,
+Pagkakalooban pagdating ng bukas,
+Mithing Kalayaan na siyang panglunas,
+Sa mga aliping lumaki sa hirap._
+
+_CRISPULO O. SALVATIERRA_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+ANG BAGIN
+
+_Lupang kahi't dahop sa taba at yaman
+Bagin ay tutubong walang pakundangan,
+Buhat sa pagbangon sa lupang himlayan
+Ang hanap na'y balag na maaakyatan;
+Kagaya ng taong mananalig lamang
+Sa lakas ng ibang nagpagod sa buhay,
+Bagin, sa, paglaki'y anong pagkabilis
+Sa sanga ng kahoy ay nangungunyapit,
+Ang lahat nang sulok ay nasasaliksik,
+Kahoy na daplasa'y gagapangang pilit
+Kamukha ng isang bago lamang panhik
+Sa bahay ng iba'y gayon na kasungit_.
+
+_Sa niyakisyakis ng baging sa kahoy,
+Kahoy sa paglaki'y dagling mauurong,
+Daho'y malalagas, bunga'y naluluoy
+At ang baging nama'y tuloy sa pagyabong;
+Animo'y pulubing limusan ang lungoy
+Na, kapag yumama'y nag-aanyong POON_.
+
+_Kaya nga't kahoy ay kaawaawa
+Kapagka may baging na kinakalinga,
+Baging kung lumaki't kanyang mapagpala
+Magiging-hari nang mang-aalipusta,
+Katulad ng isang nanghiram ng panang,
+Nang pahiramin mo'y ikaw ang tinudla._
+
+_HABILIN:_
+
+_Mangagingat kayo may bukas na loob
+Sa kahi't na sinong ibig na pakupkop
+Alin mang "patao'y" suriin ang kilos
+Nang upang malayo sa dusa't himutok;
+Baka, maparis ka doon sa naglimos
+Ng awa'y ¡siya pang buhay ay tinapos!..._
+
+_ELIAS G. NAÑOLA._
+
+       *       *       *       *       *
+
+BUHAY...
+
+_Ang gawang magsakit larawang pagasa
+Noong sa darating ganap na ginhawa;
+Nguni't katamara'y sumpa sa ligaya,
+Kapatid ng dusa't hinlog ng balisa!
+Buhay ay tungkulin at pakikibaka,
+Gumawa ng ukol, at may panahon pa!!_
+
+_ZÓSIMO G. RESURRECCION._
+
+_Santa Cruz, Laguna.
+Agosto 29, 1922._
+
+       *       *       *       *       *
+
+MGA IMBI...
+
+_Ang mga salari't may lihim na buhay,
+Huwag di matingna't kagyat nang gilawgaw.
+Lahat ng sa ati'y may kapanutuhan,
+Sa kanila'y pawang kabalintunaan:_
+
+_Bawa't ngiti'y ngisi, balang tawa'y uyain,
+Tungkol kilos nati'y mayrong kahulugan...
+Masalagimsimi't panimdiming tunay...
+Silaw, dungo't takot sa kaliwanagan,
+Diwa't puso nila'y nasa kadiliman..._
+
+_RICARDO E. PALACIO._
+
+       *       *       *       *       *
+
+INANG WIKA
+
+_Sa mataas na kalbaryo
+  Ng layon mo at pangarap,
+Anak mo rin ang katalo't
+  Nagbibigay ng bagabag.
+Parang hindi nalalaman
+  Na Ina kang sa kanila
+Ay maampong bumubuhay
+  Higit kaysa, wikang iba.
+Samantalang patuloy ka
+  Sa dalisay mong adhika;
+Naglilipol naman sila
+  Sa binhi mong ipinunla.
+Sa ganito ay maliwag
+  Na dumating at makita
+Ang liwayway at pagsikat
+  Ng hintay mo at pagasa._
+
+_VENANCIO SALIENDRA._
+
+       *       *       *       *       *
+
+=MY ANGEL--WORLD
+
+_By Zósimo O. Maderal_
+
+I
+
+_Mine heart and soul
+Thou art; the mine love
+Thought thee e'er troll...
+So as to prove:
+There's not a throb,
+A wish, a sob,
+A rare fancy,
+That's not of thee._
+
+II
+
+_Thou'rt all and all
+To me the world:
+Suncrowned and tall...
+A flag unfurled...
+Thou'rt book, lyre, voice,
+Pearl, nymph, fate, choice,
+Rose, rhythm, path, night,
+Home, dream, life, light!..._
+
+III
+
+_For thee I sigh,
+For thee I hope,
+For thee I yearn...
+O, please, tell why
+Oft do I mope?
+Thou can't, dear, turn
+Thine eyes to me
+For ecstacy...?_
+
+IV
+
+_Mine heart and soul
+Thou art; to mine love,
+Thought thee e'er troll...
+So as to prove:
+There's not a throb,
+A wish, a sob,
+A rare fancy
+That's not of thee._
+
+
+MY SACRED FLOWER...
+
+_To my darling._
+
+_Hail, fairest dream of my dreams supreme;
+   From Minerva's Temple
+Oh, you've come 'midst thy country's esteem!
+   Welcome and justified
+To you, my best of wishes I deem:
+   May you be sanctified
+At Honor's Altar; and, Life's Blaspheme,
+   Thee never shall trample!!..._
+
+SANCHO A. SALIVIA.
+
+_Lukban, Tayabas, P.I._
+
+
+[Patalastas: R. BERMUDEZ' FASHION]
+
+[Patalastas: Oriental Printing]
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Hiwaga ng Pagibig, by Balbino B. Nanong
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HIWAGA NG PAGIBIG ***
+
+***** This file should be named 18955-8.txt or 18955-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/1/8/9/5/18955/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza, and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was made using scans of public domain works from the
+University of Michigan Digital Libraries.) Handog ng
+Proyektong Gutenberg ng Pilipinas para sa pagpapahalaga
+ng panitikang Pilipino. (http://www.gutenberg.ph)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS', WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+*** END: FULL LICENSE ***
+