summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/18888-h
diff options
context:
space:
mode:
Diffstat (limited to '18888-h')
-rw-r--r--18888-h/18888-h.htm3066
-rw-r--r--18888-h/images/cover_b.jpgbin0 -> 294444 bytes
-rw-r--r--18888-h/images/cover_t.jpgbin0 -> 73905 bytes
-rw-r--r--18888-h/images/decor1.jpgbin0 -> 1679 bytes
-rw-r--r--18888-h/images/decor2.jpgbin0 -> 1802 bytes
-rw-r--r--18888-h/images/decor3.jpgbin0 -> 16223 bytes
-rw-r--r--18888-h/images/decor4.jpgbin0 -> 2778 bytes
-rw-r--r--18888-h/images/decor5.jpgbin0 -> 2723 bytes
-rw-r--r--18888-h/images/plate1.jpgbin0 -> 97853 bytes
-rw-r--r--18888-h/images/plate2.jpgbin0 -> 87199 bytes
-rw-r--r--18888-h/images/plate3.jpgbin0 -> 87167 bytes
11 files changed, 3066 insertions, 0 deletions
diff --git a/18888-h/18888-h.htm b/18888-h/18888-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..96b135a
--- /dev/null
+++ b/18888-h/18888-h.htm
@@ -0,0 +1,3066 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD XHTML 1.0 Strict//EN"
+ "http://www.w3.org/TR/xhtml1/DTD/xhtml1-strict.dtd">
+
+<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml">
+
+<head>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html;charset=iso-8859-1" />
+
+<title>The Project Gutenberg eBook of Ang mga Anak Dalita, by Patricio Mariano.</title>
+
+<style type="text/css">
+<!--
+p { text-indent: 2em; margin-top: .75em; text-align: justify; margin-bottom: .75em;}
+ .sign {text-align: right; padding-right: 3em;}
+ .gap {margin-top: 2em;}
+ .biggap {margin-top: 4em;}
+ .tleft {text-align: left; padding: 0.3em;}
+ .tright {text-align: right; padding: 0.3em;}
+
+h1,h2,h3,h4,h5,h6 {text-align: center; clear: both;}
+
+hr { width: 33%; margin-top: 2em; margin-bottom: 2em; margin-left: auto; margin-right: auto; clear: both;}
+
+table {margin-left: auto; margin-right: auto; width: 50%;}
+
+body{margin-left: 10%; margin-right: 10%; font-family: "Times New Roman", Times, serif;}
+
+ .blockquot{margin-left: 20%; margin-right: 20%;}
+ .pagenum {position: absolute; left: 92%; font-size: 0.7em; text-align: center; color:gray; text-indent: 0em;}
+
+ .center {text-align: center;}
+ .smcap {font-variant: small-caps;}
+
+a img { border: 0; }
+ .caption {font-weight: bold;}
+ .figcenter {margin: auto; text-align: center;}
+
+ .poem {margin-left:30%; margin-right:10%; text-align: left;}
+ .poem .stanza {margin: 1em 0em 1em 0em;}
+ .verseind {text-indent: 1em;}
+ .verse verseind {margin: 0em;}
+ .verse6 {text-indent: 6em;}
+ .verse10 {text-indent: 10em;}
+-->
+ </style>
+ </head>
+<body>
+
+
+<pre>
+
+The Project Gutenberg EBook of Ang mga Anak Dalita, by Patricio Mariano
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Ang mga Anak Dalita
+
+Author: Patricio Mariano
+
+Release Date: July 22, 2006 [EBook #18888]
+
+Language: Tagalog
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MGA ANAK DALITA ***
+
+
+
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza, and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Handog
+ng Proyektong Gutenberg ng Pilipinas para sa pagpapahalaga
+ng panitikang Pilipino. (http://www.gutenberg.ph)
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 260px;">
+<a href="images/cover_b.jpg"><img src="images/cover_t.jpg" width="260" height="400" alt="" title="" /></a>
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2>ANG MG&#771;A</h2>
+
+<h1>AN&Aacute;K D&Aacute;LITA</h1>
+
+<h3 class="gap">(NOBELANG TAGALOG)</h3>
+
+<h4>SINULAT NI</h4>
+
+<h2>Patricio Mariano</h2>
+
+<div class="figcenter" style="width: 160px;">
+<img class="biggap" src="images/decor4.jpg" width="160" height="30" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h4>UNANG PAGKALIMBAG</h4>
+
+<div class="figcenter" style="width: 160px;">
+<img src="images/decor5.jpg" width="160" height="30" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h5 class="biggap">MAYNILA: 1911</h5>
+
+<h5>Limbagan at Aklatan ni I.R. Morales<br/>
+Liwasang Miranda, 11-13, Kiyapo.</h5>
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="INDICE" id="INDICE"></a>&Iacute;NDICE</h2>
+
+
+<table summary="indice">
+<tr>
+<td colspan="2">&nbsp;</td>
+<td class="tright">P&aacute;g.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">I.</td>
+<td class="tleft">Si Teta</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_7">7</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">II.</td>
+<td class="tleft">Ang mag-in&aacute;</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_11">11</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">III.</td>
+<td class="tleft">&iexcl;Gumigiliw!</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_16">16</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">IV.</td>
+<td class="tleft">Si Pedro</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_21">21</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">V.</td>
+<td class="tleft">Paghab&aacute;g ng&#771; puhunan</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_24">24</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">VI.</td>
+<td class="tleft">Walang katubusan</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_27">27</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">VII.</td>
+<td class="tleft">Is&aacute;ng alam&aacute;t ni Ata</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_29">29</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">VIII.</td>
+<td class="tleft">&iexcl;Pangarap!</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_32">32</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">IX.</td>
+<td class="tleft">Dalaw&aacute;ng puso</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_35">35</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">X.</td>
+<td class="tleft">Ang lihim ni Ata</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_40">40</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">XI.</td>
+<td class="tleft">Ang yaman at ang puri</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_47">47</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">XII.</td>
+<td class="tleft">Ang mg&#771;a manggagawa</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_53">53</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">XIII.</td>
+<td class="tleft">Sa har&aacute;p at sa lik&oacute;d</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_56">56</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">XIV.</td>
+<td class="tleft">Ang puso ng&#771; dukha</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_60">60</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">XI.</td>
+<td class="tleft">Patawad</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_65">65</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">XVI.</td>
+<td class="tleft">&iexcl;Paalam!</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_68">68</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="tright">XVII.</td>
+<td class="tleft">Katapusan</td>
+<td class="tright"><a href="#Page_71">71</a></td>
+</tr>
+</table>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="Sa_manga_binibining_manggagawa" id="Sa_manga_binibining_manggagawa"></a>Sa ma&ntilde;ga binibining manggagawa.</h2>
+
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind"><i>Sa iny&oacute;ng may mura at mahinang bisig</i></div>
+<div class="verse"><i>na maghapong araw, sa sipag, ay gamit,</i></div>
+<div class="verse"><i>sa iny&oacute; ko hand&oacute;g yar&iacute;ng aking awit,</i></div>
+<div class="verse"><i>bilang paghang&#771;a ko sa pagmamas&aacute;kit</i></div>
+<div class="verse"><i>na iny&oacute;ng itangg&oacute;l, sa tulong ng&#771; pawis,</i></div>
+<div class="verse"><i>ang sariling b&uacute;hay at tagl&aacute;y na linis.</i></div>
+<p class="sign"><span class="smcap">Pat.</span> MARIANO.</p>
+</div></div>
+
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<h2><a name="Sa_babasa" id="Sa_babasa"></a><b>Sa b&aacute;basa.</b></h2>
+
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaibigan ka man &oacute; di kapanalig,</div>
+<div class="verse">kasuyo &oacute; hindi, kaaway &oacute; kabig,</div>
+<div class="verse">di ko hin&iacute;hing&#771;ing huwag mong isulit,</div>
+<div class="verse">sa akin, ang pula na ibig ikapit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ko mawiwikang ipagpaumanh&iacute;n</div>
+<div class="verse">ang mali &oacute; lisya na iyong m&aacute;pans&iacute;n,</div>
+<div class="verse">sabihin mong lah&aacute;t ang ibig bangit&iacute;n;</div>
+<div class="verse">may kalayaan ka, di ko sinisi&iacute;l.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ak&oacute; gagaya sa ib&aacute;ng katulad</div>
+<div class="verse">na hihing&#771;ing awa &oacute; ipahahayag</div>
+<div class="verse">na kut&aacute;d ang isip at bub&oacute;t ang hagap;</div>
+<div class="verse">kap&oacute;s pal&aacute;'y &iquest;bakit nang&#771;ah&aacute;s sumulat?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya ng&#771;a't ant&aacute;y ko ang iyong pasiya</div>
+<div class="verse">yamang ik&aacute;w'y siyang susuri't lalasa;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't ang hil&iacute;ng ko'y <i>pint&aacute;s pant&aacute;s</i> sana</div>
+<div class="verse">ang iyong gamitin sa mg&#771;a m&aacute;basa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ikas&aacute;sama nit&oacute;ng kalooban,</div>
+<div class="verse">pintas&aacute;n man it&oacute;, ng&#771;uni't tama lamang;</div>
+<div class="verse">ang d&aacute;ramdam&iacute;n ko'y ik&aacute;w ang wikaang:</div>
+<div class="verse"><i>mangm&aacute;ng pal&aacute;'y ibig magdun&oacute;ng-dunung&#771;an.</i></div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya ng&#771;a't bago ka magsabi ng&#771; hatol</div>
+<div class="verse">ay magnilay muna, gamitin ang dunong</div>
+<div class="verse">(kung matalino ka) at sak&aacute; ipatong</div>
+<div class="verse">ang w&iacute;wikain mong di na mahahabol.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dapwa't, kung sakali, nam&aacute;ng, ang mangyari'y</div>
+<div class="verse">d&uacute;dulutan ak&oacute; ng&#771; iy&oacute;ng papuri,......</div>
+<div class="verse">&iexcl;Maraming salamat! (maraming marami)</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't nilayin din na lubhang mabuti.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagka't ang <i>tawa</i> man, kap&aacute;g n&aacute;bulal&aacute;s</div>
+<div class="verse">ay hindi na <i>tawa</i> kung hindi halakh&aacute;k;</div>
+<div class="verse">labis na puri'y, karaniwang bans&aacute;g,</div>
+<div class="verse">kung minsan ay <i>tuya't</i> kung minsan ay <i>lib&aacute;k.</i></div>
+<p class="sign"><i>ANG KUMATHA.</i></p>
+</div></div>
+
+
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_7" id="Page_7">P&aacute;hin&aacute; 7</a></span></p>
+
+<div class="figcenter" style="width: 500px;">
+<img src="images/decor3.jpg" width="500" height="59" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<h2 class="biggap"><a name="Ang_manga_anak_dalita" id="Ang_manga_anak_dalita"></a>Ang ma&ntilde;ga an&aacute;k d&aacute;lita.</h2>
+
+
+<h3>I.</h3>
+
+<h3>SI TETA.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa is&aacute;ng tahanang lubhang mar&aacute;lita</div>
+<div class="verse">na &aacute;alang&#771;&aacute;n pa sa pang&#771;alang dampa'y</div>
+<div class="verse">may is&aacute;ng babaing yay&aacute;t at matand&aacute;</div>
+<div class="verse">na wari'y may sak&iacute;t, kaya't nakahiga.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa kaniyang siping, na ab&oacute;t ng&#771; kam&aacute;y,</div>
+<div class="verse">ay may is&aacute;ng mangk&oacute;k na lugaw ang lam&aacute;n</div>
+<div class="verse">at sa dakong paa'y mayroong uup&aacute;n</div>
+<div class="verse">na wari'y gawa pa ng&#771; am&aacute;ng si Ad&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tang&#771;ing kasama ng&#771; sangk&aacute;p na it&oacute;</div>
+<div class="verse">ay is&aacute;ng tampipi't is&aacute;ng <i>baul mundo,</i></div>
+<div class="verse">is&aacute;ng panahian, kaputol na kayo</div>
+<div class="verse">at ilang balumb&oacute;n ng&#771; sutlang nagul&oacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lah&aacute;t ng&#771; iyo'y siy&aacute;ng kayamanan</div>
+<div class="verse">niy&oacute;ng maralita't babaing may damd&aacute;m</div>
+<div class="verse">kung di m&aacute;pupun&aacute; ang is&aacute;ng larawan</div>
+<div class="verse">ng&#771; himalang gand&aacute; na nasa batal&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_8" id="Page_8">P&aacute;hin&aacute; 8</a></span>
+<div class="verseind">Is&aacute;ng binibining ang tind&iacute;g at anyo,</div>
+<div class="verse">ay naka&aacute;akay sa gawang sumuyo</div>
+<div class="verse">at ang kany&aacute;ng titig na lubhang maamo</div>
+<div class="verse">ay makabibihag sa al&iacute;n mang puso.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ya&oacute;ng mg&#771;a pisng&#771;&iacute;, na nagnakaw mand&iacute;n</div>
+<div class="verse">ng&#771; kulay sa <i>rosa't</i> sa magand&aacute;ng <i>jazmin,</i></div>
+<div class="verse">ay nat&iacute;timbang&#771;&aacute;n ng&#771; mat&aacute;ng mait&iacute;m</div>
+<div class="verse">na wari'y hahalay sa mg&#771;a bitu&iacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang is&aacute;ng makap&aacute;l at mahabang buh&oacute;k</div>
+<div class="verse">na n&aacute;babalumb&oacute;n sa malak&iacute;ng pus&oacute;d</div>
+<div class="verse">ay inalong dagat ang n&aacute;kakaayos</div>
+<div class="verse">dahil&aacute;n sa inam ng&#771; pagkakakul&oacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">It&oacute; ang himalang hindi n&aacute;bibilang</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a n&aacute;kita na hiyas sa bahay,</div>
+<div class="verse">kahit masasabing sa kahalagahan</div>
+<div class="verse">ay siya ang lalong palamuting mah&aacute;l.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Lalo't kung mabat&iacute;d na siya ang an&aacute;k</div>
+<div class="verse">ng&#771; babaing iyong sa sak&iacute;t ay lagm&aacute;k,</div>
+<div class="verse">at siya ang is&aacute;ng tang&#771;ing naghahanap</div>
+<div class="verse">at nagmamasakit sa buhay na sal&aacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siya ang paroon, siya ang parito,</div>
+<div class="verse">gawa niya ya&oacute;n, gaw&aacute; niya it&oacute;,</div>
+<div class="verse">sa maghapong araw, ang mahinang but&oacute;,</div>
+<div class="verse">ay di natitigil ng&#771; kahit gaano.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At sa din&aacute;dal&aacute;ng sady&aacute;ng kaliksiha'y</div>
+<div class="verse">kasangk&aacute;p na tagl&aacute;y iy&oacute;ng kabaitan,</div>
+<div class="verse">kaya't kahit sinong mag&iacute;ng kapanay&aacute;m,</div>
+<div class="verse">ay nang&#771;awiwili na siya'y paking&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa unang sandaling ating pagk&aacute;kita</div>
+<div class="verse">ay dam&iacute;t ang pigil at siya'y naglab&aacute;</div>
+<div class="verse">at nang makatapos, tinign&aacute;n ang in&aacute;</div>
+<div class="verse">kung sa pagk&aacute;higa ay nakabang&#771;on na.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_9" id="Page_9">P&aacute;hin&aacute; 9</a></span>
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't nang inabot ang in&aacute;ng may sak&iacute;t</div>
+<div class="verse">ay di kumikilos sa hihig&aacute;ng ban&iacute;g,</div>
+<div class="verse">kaya't tinulung&#771;an, sa gawang pagtind&iacute;g,</div>
+<div class="verse">upang ang pagkain ay huwag lumam&iacute;g.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kany&aacute;ng iniupo ang in&aacute;ng may damd&aacute;m,</div>
+<div class="verse">at sak&aacute; kinuha ang laang linugaw;</div>
+<div class="verse">&mdash;Kumain ka in&aacute;&mdash;ang wikang tinuran&mdash;</div>
+<div class="verse">ng&#771; up&aacute;ng lumak&aacute;s ang iyong kataw&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Ay giliw kong bunso&mdash;ang sa in&aacute;ng turing&mdash;</div>
+<div class="verse">kung tayo'y mayaman, di mo sasapitin</div>
+<div class="verse">ang hirap na it&oacute;ng wari'y sap&iacute;nsap&iacute;n</div>
+<div class="verse">na nagpapasasang sa ati'y umir&iacute;ng.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kundi bag&aacute; gay&oacute;'y ak&oacute;ng is&aacute;ng in&aacute;</div>
+<div class="verse">na dapat tumulong ay nakadagd&aacute;g pa</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a g&aacute;waing iyong din&aacute;dal&aacute;,</div>
+<div class="verse">sa paghahagil&aacute;p niyong kakanin ta?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tao ng&#771;a pal&aacute;, sa mund&oacute;ng ibabaw,</div>
+<div class="verse">ay dapat mag-imp&oacute;k ng&#771; ukol sa buhay,</div>
+<div class="verse">pagka't kung humina'y walang pagkukunan ...</div>
+<div class="verse">"ang hindi nagbal&oacute;'y walang tatang&#771;aran".</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At pag sumapit na sa panah&oacute;ng sal&aacute;t</div>
+<div class="verse">ay walang suling&#771;ang dapat maapuhap</div>
+<div class="verse">at ang n&aacute;lalab&iacute;ng kaya niyong palad</div>
+<div class="verse">ay ang maghinagp&iacute;s, tumang&#771;is, umiyak.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Gaya na ng&#771;a nit&oacute;ng sa ati'y sumapit,</div>
+<div class="verse">sal&aacute;t na sal&aacute;t na, ak&oacute; pa'y may sak&iacute;t,</div>
+<div class="verse">at ang kahinaan niyang iyong bisig</div>
+<div class="verse">na murang mura pa'y siyang kinakatig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ik&aacute;w, sa maghapo'y walang hintong gawa</div>
+<div class="verse">at di dumada&iacute;ng kahit ka na pata</div>
+<div class="verse">&iquest;sinong pusong in&aacute; ang di ma&aacute;awa</div>
+<div class="verse">sa is&aacute;ng gaya mong labis mag-aruga?</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_10" id="Page_10">P&aacute;hin&aacute; 10</a></span>
+<div class="verseind">&mdash;Aanh&iacute;n mo in&aacute;, sa tayo'y mahirap,</div>
+<div class="verse">&mdash;ang maamong sabi ng&#771; giliw na an&aacute;k&mdash;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni kahit tayo madal&aacute;s magsal&aacute;t</div>
+<div class="verse">ay wala sa atin nam&aacute;ng isusumb&aacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tang&#771;i ko lamang ikinalulumb&aacute;y</div>
+<div class="verse">ay ang di paggal&iacute;ng ng&#771; sak&iacute;t mo in&aacute;ng;</div>
+<div class="verse">kung sa gan&aacute;ng akin sal&aacute;t &oacute; mayaman</div>
+<div class="verse">pag nasa piling mo'y ligaya ng&#771; tunay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Aanh&iacute;n ang buhay na lubhang pasasa</div>
+<div class="verse">kundi m&aacute;kikita ang in&aacute; kong mutya?</div>
+<div class="verse">&iquest;aanh&iacute;n ang laging walang ginagawa</div>
+<div class="verse">kung ik&aacute;w in&aacute; ko'y d&iacute; kin&aacute;kaling&#771;a?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mahang&#771;a'y ganit&oacute;ng laging nasasal&aacute;t</div>
+<div class="verse">at sa bawa't kilos kit&aacute;'y nayayakap;</div>
+<div class="verse">ang yaman, sa akin, ay hindi ang pilak</div>
+<div class="verse">kundi ang matam&iacute;s na iyong pagliyag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mawika ang gay&oacute;n, sa noo'y hinagk&aacute;n</div>
+<div class="verse">at saka niyakap ang in&aacute;ng magulang;</div>
+<div class="verse">&mdash;It&oacute; ang yaman ko&mdash;ang muling tinuran&mdash;</div>
+<div class="verse">at it&oacute; ang tang&#771;ing aking kasayahan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Matapos masun&oacute;d ang nasang paghal&iacute;k,</div>
+<div class="verse">isinakandung&#771;an ang in&aacute;ng may sak&iacute;t.</div>
+<div class="verse">&iexcl;Oh! gay&oacute;n na lamang ang bukong pag-ibig</div>
+<div class="verse">at gay&oacute;n na lamang ang lik&aacute;s na ba&iacute;t.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<div class="figcenter" style="width: 600px;">
+<img src="images/plate1.jpg" width="600" height="365" alt="Two women" title="Two women" />
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_11" id="Page_11">P&aacute;hin&aacute; 11</a></span></p>
+
+<h3>II.</h3>
+
+<h3>ANG MAG-IN&Aacute;.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Giliw ng&#771; pag-giliw! Kung ang pagmamah&aacute;l</div>
+<div class="verse">ay ipagagawa ng&#771; sadyang larawan,</div>
+<div class="verse">ang anyo at ump&oacute;k at ayos na lag&aacute;y</div>
+<div class="verse">ng&#771; ating mag-in&aacute;, ang dapat huwar&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mapalad ang dukha na sa kasalat&aacute;'y</div>
+<div class="verse">may kumakaling&#771;a't dibd&iacute;b na hilig&aacute;n,</div>
+<div class="verse">sapagka't ang gay&oacute;ng laging kalayawa'y</div>
+<div class="verse">hindi m&aacute;bibil&iacute; ng&#771; gano mang yaman.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Il&aacute;n ang may pilak na sa karamdaman</div>
+<div class="verse">ay wala mang sukat tuming&#771;&iacute;'t dumamay!</div>
+<div class="verse">sakaling mayroon, iy&oacute;n ay upah&aacute;n,</div>
+<div class="verse">&iexcl;upah&aacute;ng pagsuyo'y walang kabuluh&aacute;n!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sandali'y lumipas sa pagay&oacute;ng anyo't</div>
+<div class="verse">nang nasiyahan na ang sab&iacute;k na puso,</div>
+<div class="verse">in&aacute;'y pinakain, ng&#771; irog na bunso,</div>
+<div class="verse">sa tulong ng&#771; il&aacute;ng maliit na subo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa't sa bags&iacute;k niyong kasawi&aacute;'y</div>
+<div class="verse">kumilos ang in&aacute;'t tasa'y tinama&aacute;n</div>
+<div class="verse">at ang n&aacute;lalab&iacute;ng kaunting linugaw</div>
+<div class="verse">ay tumapong lah&aacute;t sa silong ng&#771; bahay:</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_12" id="Page_12">P&aacute;hin&aacute; 12</a></span>
+<div class="verseind">Sa gay&oacute;ng nangyari, kapuwa nagitl&aacute;</div>
+<div class="verse">ang dalagang hirang at salantang in&aacute;,</div>
+<div class="verse">it&oacute;'y sa dahil&aacute;ng nababatid niya</div>
+<div class="verse">na sa kin&aacute;sidl&aacute;'y walang n&aacute;titira.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At walang kakanin ang an&aacute;k na mah&aacute;l</div>
+<div class="verse">pagka't walang big&aacute;s &oacute; kus&iacute;ng man lamang</div>
+<div class="verse">na sukat ibil&iacute; ng&#771; ikabubuhay</div>
+<div class="verse">na mailuluto hangg&aacute;ng sa hapunan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Si Tetay, gayon d&iacute;n, pinasukang hap&iacute;s,</div>
+<div class="verse">dahil sa n&aacute;tapon ang lugaw sa sah&iacute;g,</div>
+<div class="verse">gay&oacute;ng wala siyang ibibil&iacute;, kahit,</div>
+<div class="verse">ng&#771; sap&aacute;t man lamang sa in&aacute;ng may sak&iacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa't gay&oacute;n ma'y di nagpahalata,</div>
+<div class="verse">sa kany&aacute;ng kandung&#771;an, in&aacute;'y ibinaba,</div>
+<div class="verse">dinamp&oacute;t ang mangk&oacute;k, pinahid ang basa,</div>
+<div class="verse">at waring l&aacute;labas, tung&#771;o'y sa kusina.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Mag ant&aacute;y ka muna at aking kukunin</div>
+<div class="verse">ang n&aacute;tirang lugaw&mdash;ang wikang mahinh&iacute;n&mdash;</div>
+<div class="verse">&mdash;&iquest;At kukunin mo pa?&mdash;ang sa in&aacute;ng turing&mdash;</div>
+<div class="verse">&iquest;Kung gay&oacute;n ay an&oacute; ang iyong kakanin?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Al&aacute;m kong kagab&iacute;'y di ka naghapunan</div>
+<div class="verse">at hang&aacute;ng sa ng&#771;ay&oacute;'y di nag-aagahan,</div>
+<div class="verse">kund&iacute; pa kakain ng&#771; pananghalian</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute; ang daratn&iacute;n ng&#771; iyong kataw&aacute;n?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hapo sa paggawa, kulang sa pagtulog,</div>
+<div class="verse">ang sa sarili mo'y hindi inaayos,</div>
+<div class="verse">kung ik&aacute;w'y mapata, ilay&oacute; ng&#771; Dios,</div>
+<div class="verse">&iquest;sino ang sa ak&iacute;'y titing&#771;&iacute;n ng&#771; lub&oacute;s?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang sag&oacute;t ng&#771; an&aacute;k&mdash;Ay giliw kong in&aacute;,</div>
+<div class="verse">kung sa ganang aki'y huwag mag-alala.</div>
+<div class="verse">sapagka't sa kal&aacute;'y lubhang marami pa</div>
+<div class="verse">na makakain ko kung matapos ka na.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_13" id="Page_13">P&aacute;hin&aacute; 13</a></span>
+<div class="verseind">&mdash;An&oacute;ng pagkagand&aacute;ng kasinung&#771;aling&#771;an!&mdash;</div>
+<div class="verse">ang wika ng&#771; in&aacute; sa an&aacute;k na mahal&mdash;</div>
+<div class="verse">oo't mayroon pa, sakaling balung&#771;an</div>
+<div class="verse">ang paly&oacute;k na tuy&oacute; na nasa sa kal&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gay&oacute;ng n&aacute;ding&#771;&iacute;g, si Teta'y n&aacute;ng&#771;iti</div>
+<div class="verse">pagka't bat&iacute;d niyang ang in&aacute;'y di mali,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't ang hinala ni Ata'y pinawi</div>
+<div class="verse">sa magand&aacute;ng sabing nakabibighani.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Maniwala in&aacute;'t tunay na mayro&oacute;n</div>
+<div class="verse">at di kailang&#771;an ang siya'y bumalong,</div>
+<div class="verse">kung sa gan&aacute;ng aki'y di pa nagugutom</div>
+<div class="verse">kanya't kukunin ko ang n&aacute;tira do&oacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Up&aacute;ng sa sak&iacute;t mo'y hindi makadagd&aacute;g</div>
+<div class="verse">iyang kakulang&#771;&aacute;n sa kakaning sap&aacute;t</div>
+<div class="verse">at kung may malab&iacute;, iyon na ay sukat</div>
+<div class="verse">na itatag&aacute;l ko sa maghapong singk&aacute;d.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Masabi ang gay&oacute;n, kal&aacute;n ay tinung&#771;o't</div>
+<div class="verse">walang itinir&aacute; kahit is&aacute;ng mumo,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't ng&#771; makitang kaunting toto&oacute;</div>
+<div class="verse">ang nakuha niya, ang puso'y nanglom&oacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagka't magtip&iacute;d man ang kanyang maysak&iacute;t,</div>
+<div class="verse">ang gay&oacute;ng karami'y kulang at di labis;</div>
+<div class="verse">dito namighati ang masuyong dibd&iacute;b</div>
+<div class="verse">at luha'y tumulo sa lak&iacute; ng&#771; s&aacute;kit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Papanong di siya lubhang magd&aacute;ramdam</div>
+<div class="verse">sa wala ng&#771; sukat dapat na asahang</div>
+<div class="verse">makapagbibigay &oacute; mauutang&#771;an</div>
+<div class="verse">ng&#771; ipamimil&iacute; sa kinabukasan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't ng&#771; pumasok na dal&aacute; ang tasa</div>
+<div class="verse">ay hindi napigil ang luha sa mat&aacute;,</div>
+<div class="verse">datapwa'y sa nasang ilihim sa in&aacute;</div>
+<div class="verse">ay nagpakunwaring siya'y tumatawa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_14" id="Page_14">P&aacute;hin&aacute; 14</a></span>
+<div class="verseind">Ang ina'y namangha sa nakitang anyo</div>
+<div class="verse">ng&#771; bugt&oacute;ng na an&aacute;k at giliw na bunso:</div>
+<div class="verse">waring nakang&#771;iti, luha'y tumutulo,</div>
+<div class="verse">bibig nakatawa't mat&aacute;'y namumugto.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;&iquest;An&oacute; ka mayroon?&mdash;ang tan&oacute;ng ni Ata&mdash;</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute;'t namumugto iyang mg&#771;a mata?</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute; ang hapis mo, bakit di ibady&aacute;?</div>
+<div class="verse">&mdash;ang kay Tetang tugo'y&mdash;Walang bagay in&aacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Naalala lamang na kungdi ihatid</div>
+<div class="verse">yar&iacute;ng aking tahing panyong maliliit</div>
+<div class="verse">ay wala na tayong sukat ipangtawid</div>
+<div class="verse">sa loob ng&#771; araw ng&#771; lingong sasapit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't kung ibig mo, in&aacute;ng ginigiliw,</div>
+<div class="verse">ay maghinahon na't ikaw ay kumain,</div>
+<div class="verse">ng&#771; up&aacute;ng matapos ang aking tahii't</div>
+<div class="verse">aking maihat&iacute;d sa ng&#771;ay&oacute;n ng&#771;ay&oacute;n din.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Ik&aacute;w na an&aacute;k ko ang siyang humigop</div>
+<div class="verse">niyang n&aacute;titirang nakuha sa paly&oacute;k</div>
+<div class="verse">&mdash;ang wika ng&#771; in&aacute;ng halos nalulunod</div>
+<div class="verse">sa lak&iacute; ng&#771; dusang sa puso'y nagdoop.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dito na nangyari ang pagpipilit&aacute;n,</div>
+<div class="verse">ng&#771; bugt&oacute;ng na an&aacute;k at sint&aacute;ng magulang;</div>
+<div class="verse">aayaw ang is&aacute;'t ang is&aacute; ay ayaw,</div>
+<div class="verse">na wari'y kapuwa bus&oacute;g na ng&#771;ang tunay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kahit mapag-aba't matig&aacute;s na dibd&iacute;b</div>
+<div class="verse">ang sa anyong iyo'y minsang mak&aacute;silip</div>
+<div class="verse">ay mahahab&aacute;g di't p&aacute;pasukang pilit</div>
+<div class="verse">niyong pagkaawa sa mag-in&aacute;ng ibig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagka't ang kanil&aacute;ng pagpapasunuran</div>
+<div class="verse">ay buko ng&#771; is&aacute;ng boong pagmamah&aacute;l,</div>
+<div class="verse">ang ibig ni Ata'y mabus&oacute;g si Tetay</div>
+<div class="verse">at si Tetay nam&aacute;'y ang kany&aacute;ng magulang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_15" id="Page_15">P&aacute;hin&aacute; 15</a></span>
+<div class="verseind">&iquest;Sino ng&#771;a bang in&aacute; ang makababat&aacute;</div>
+<div class="verse">na hindi kumain ang an&aacute;k na sint&aacute;?</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't sinong an&aacute;k ang makakakaya</div>
+<div class="verse">na makitang gut&oacute;m ang giliw na in&aacute;?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't ang nangyari, sil&aacute;'y nagk&aacute;sundo</div>
+<div class="verse">na ang bawa't is&aacute;'y tig-iisang subo</div>
+<div class="verse">doon sa n&aacute;lab&iacute; na pagkaing luto</div>
+<div class="verse">na kaunting lugaw ina may luhang halo!</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_16" id="Page_16">P&aacute;hin&aacute; 16</a></span></p>
+
+<h3>III.</h3>
+
+<h3>&iexcl;GUMIGILIW!</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">At ng&#771; makatapos, in&aacute;'y pinagyama't</div>
+<div class="verse">saka iniupo sa sadyang luklukan</div>
+<div class="verse">na kahit sira na'y mayroong hilig&aacute;n</div>
+<div class="verse">na nakasasal&oacute; sa dakong likur&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At siya'y lumukl&oacute;k sa dakong ibaba</div>
+<div class="verse">up&aacute;ng bigyang hangg&aacute; ang n&aacute;hintong gawa,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't an&oacute;ng lak&iacute; ng&#771; tinam&oacute;ng mangha</div>
+<div class="verse">nang ang panahia'y kany&aacute;ng mausisa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagka't sa loob ng&#771; kany&aacute;ng tahiin</div>
+<div class="verse">ay may nakatagong kaputol na <i>papel</i></div>
+<div class="verse">na hindi mabat&iacute;d kung saan nangaling,</div>
+<div class="verse">kaya't itinan&oacute;ng sa inang kapiling.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;&iquest;Sino ang may dal&aacute; ng&#771; sulat na it&oacute;?</div>
+<div class="verse">&iquest;naparito bag&aacute; kanina si Pedro?&mdash;</div>
+<div class="verse">&mdash;Oo&mdash;an&iacute; Ata&mdash;siyang nakita ko</div>
+<div class="verse">na tang&#771;ing gumal&aacute;w ng&#771; panahian mo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At saka umal&iacute;s na tila may lumb&aacute;y</div>
+<div class="verse">sapagka't malungk&oacute;t niyong magpaalam</div>
+<div class="verse">at ang idinugt&oacute;ng sa huling tinura'y</div>
+<div class="verse">ang b&aacute;bal&iacute;k siya sa katanghalian.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_17" id="Page_17">P&aacute;hin&aacute; 17</a></span>
+<div class="verseind">Ang puso ni Tetay ay halos tumah&iacute;p</div>
+<div class="verse">sa sabi ni Ata na kany&aacute;ng nading&#771;&iacute;g,</div>
+<div class="verse">pagka't hindi niya lub&oacute;s na maisip</div>
+<div class="verse">ang pinanggaling&#771;an ng&#771; gay&oacute;ng ligalig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;An&oacute;'t ginawa pa ang siya'y sulatan?</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute; ang sa <i>papel</i>ay n&aacute;papalam&aacute;n?</div>
+<div class="verse">ya&oacute;'y talinghaga, kaya ng&#771;a't binuks&aacute;n,</div>
+<div class="verse">upang mapagtanto ang lam&aacute;n ng&#771; liham.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">D&aacute;tapwa ... &iexcl;Oh lang&#771;it! Di pa natatapos</div>
+<div class="verse">sa kany&aacute;ng pagbasa, ang luha'y umagos,</div>
+<div class="verse">at sab&aacute;y sa is&aacute;ng matinding himut&oacute;k,</div>
+<div class="verse">mukha'y n&aacute;patung&#771;&oacute;'t kam&aacute;y pinagdu&oacute;p.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Si Ata'y n&aacute;gulat sa gayong n&aacute;kita</div>
+<div class="verse">at biglang tinan&oacute;ng ang an&aacute;k na sint&aacute;.</div>
+<div class="verse">&mdash;Ay in&aacute; kong giliw! An&aacute;ng pagkapakl&aacute;</div>
+<div class="verse">nit&oacute;ng kapalarang aking dinadal&aacute;!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ak&oacute;, inang irog, ay lubhang mapalad</div>
+<div class="verse">sa gitna ng&#771; ating madlang paghihirap</div>
+<div class="verse">at yaring dibd&iacute;b ko'y lub&oacute;s na panatag</div>
+<div class="verse">at walang ligalig ak&oacute;ng m&aacute;tatawag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa't ayw&aacute;n ko, ayw&aacute;n ko kung bakit</div>
+<div class="verse">at di ko mapigil ang paghihinagp&iacute;s</div>
+<div class="verse">dahil sa paglayong sa sulat sinamb&iacute;t</div>
+<div class="verse">ng&#771; kapuwa bata't kalaro kong ibig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Yar&iacute;ng ab&aacute;ng puso'y nalulunod mand&iacute;n</div>
+<div class="verse">sa bay&oacute;ng malakas nit&oacute;ng paninimdim,</div>
+<div class="verse">na sakasakali na tayo'y lisanin</div>
+<div class="verse">ay baka hindi na muling m&aacute;kapiling.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ayw&aacute;n ko kung bakit, ng&#771;uni't yar&iacute;ng luha</div>
+<div class="verse">ay di ko mapigil sa kany&aacute;ng pagbaha</div>
+<div class="verse">at kung gunita&iacute;n ang bawa't salita</div>
+<div class="verse">ng&#771; sulat na it&oacute;, ak&oacute;'y nangl&aacute;lata.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_18" id="Page_18">P&aacute;hin&aacute; 18</a></span>
+<div class="verseind">At diwang ang aking boong kaluluwa</div>
+<div class="verse">ay nababalutan ng&#771; matinding dusa ...</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute; kaya it&oacute;?&mdash;Iyan ay pagsint&aacute;&mdash;</div>
+<div class="verse">ang pang&#771;iting sag&oacute;t ng&#771; giliw na in&aacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;&iexcl;Oh! pagsint&aacute; it&oacute;?&mdash;Ang tan&oacute;ng ni Tetay</div>
+<div class="verse">na tut&oacute;p ang dibd&iacute;b ng&#771; dalawang kam&aacute;y,</div>
+<div class="verse">&mdash;Oo, aking an&aacute;k; iyang pagmamah&aacute;l</div>
+<div class="verse">na tin&aacute;tagl&aacute;y mo ay pagsint&aacute;ng tunay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyan ang larawan ng&#771; is&aacute;ng paggiliw</div>
+<div class="verse">na an&aacute;k ng&#771; iy&oacute;ng pagirog na lihim;</div>
+<div class="verse">di mo natatanto pagka't nahihimbing,</div>
+<div class="verse">sa kapayapaan, ang iyong panimd&iacute;m.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't ng&#771; magdamd&aacute;m ng&#771; munting gambala,</div>
+<div class="verse">gaya ng&#771; paglayong hindi inakala'y</div>
+<div class="verse">sumilakb&oacute;ng ag&aacute;d ang pamamayapa,</div>
+<div class="verse">at nagpakilala sa sab&iacute;k na nasa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyan ang nangyari sa bata mong puso</div>
+<div class="verse">na di nakabat&iacute;d ng&#771; iba pang suyo</div>
+<div class="verse">liban sa malamb&iacute;ng at tap&aacute;t na samo</div>
+<div class="verse">nit&oacute;ng iyong in&aacute;ng matanda na't hapo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Malaon nang lubhang aking naramdam&aacute;n</div>
+<div class="verse">ang iny&oacute;ng matap&aacute;t na pagsusuyuan,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't di pinigil, bagk&uacute;s binayaan</div>
+<div class="verse">ang binhi ng&#771; iny&oacute;ng sint&aacute;ng tinatagl&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagka't al&aacute;m kong totoong malinis</div>
+<div class="verse">ang pagsusuyuang iny&oacute;ng ginagamit ...</div>
+<div class="verse">&mdash;Kung gay&oacute;n, in&aacute; ko&mdash;ang kay Tetang sulit&mdash;</div>
+<div class="verse">&iquest;ang unang silakb&oacute; ng&#771; sint&aacute;'y pasakit?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Diyata't hindi na mangyaring mabaty&aacute;g</div>
+<div class="verse">ang las&aacute;p ng&#771; sint&aacute; kungdi sa pahirap?</div>
+<div class="verse">&mdash;Hindi nam&aacute;n gay&oacute;n&mdash;ang sa in&aacute;ng saad&mdash;</div>
+<div class="verse">kung minsa'y gany&aacute;n ng&#771;a't kung minsa'y malunas:</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_19" id="Page_19">P&aacute;hin&aacute; 19</a></span>
+<div class="verseind">Kung minsan, sa piling ng&#771; kapayapaa'y</div>
+<div class="verse">n&uacute;nuk&aacute;l ang binhi ng&#771; pagmamahalan</div>
+<div class="verse">at sa pagtatama ng&#771; dalaw&aacute;ng simp&aacute;n,</div>
+<div class="verse">ang munt&iacute;ng sandali, ay nagiging tul&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Upang ang pagsuyong sabik sa pahayag</div>
+<div class="verse">ay magpakilala sa irog at liyag</div>
+<div class="verse">at ang puso nam&aacute;ng nagtimping maluwat</div>
+<div class="verse">ay magpahalata ng&#771; kany&aacute;ng pagling&#771;ap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagka't ang sint&aacute; ay hawig sa puno</div>
+<div class="verse">na ang binhi niya'y ang ng&#771;alang pagsuyo</div>
+<div class="verse">at pinakadilig, nang up&aacute;ng lumago,</div>
+<div class="verse">ay ang katamisan ng&#771; mg&#771;a pagsamo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kahit na maunl&aacute;d ang kany&aacute;ng paglak&iacute;</div>
+<div class="verse">ay di mahalata nang may dal&aacute;ng kasi,</div>
+<div class="verse">kungdi matatangki't mapagmunimuni</div>
+<div class="verse">na may ib&aacute;ng nasa ang pusong sakbibi.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nas&aacute;ng n&aacute;hahawig sa is&aacute;ng gunita,</div>
+<div class="verse">nasa na animo'y uhaw ang kamukha,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't kung suriin ay mahahalata</div>
+<div class="verse">na ib&aacute; ang ayos, at iba ng&#771;ang sadya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagka't ang dating iyong pagmamah&aacute;l</div>
+<div class="verse">sa ib&aacute;ng kilal&aacute;'t mg&#771;a kaibigan</div>
+<div class="verse">ay hindi rin iyon ang suyong bubuk&aacute;l</div>
+<div class="verse">sa is&aacute;ng pagsint&aacute; na bagong dinamd&aacute;m.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ya&oacute;n ay tagan&aacute;s na pagmamasakit,</div>
+<div class="verse">pagpapaumanh&iacute;'t pakikikapat&iacute;d,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't it&oacute;ng is&aacute;'y damdaming matam&iacute;s</div>
+<div class="verse">na may panibugho't madlang pagtiti&iacute;s.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang bawa't salita nit&oacute;ng nang&#771;ung&#771;usap,</div>
+<div class="verse">sa dibdib ni Teta ay nagpapahirap,</div>
+<div class="verse">pagka't unti unting kany&aacute;ng n&aacute;mamalas</div>
+<div class="verse">na pawa ng&#771;ang tunay ang sa in&aacute;ng saad.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_20" id="Page_20">P&aacute;hin&aacute; 20</a></span>
+<div class="verseind">Kaya't, ang kaniy&aacute;ng kam&aacute;y, pinagduop,</div>
+<div class="verse">sa har&aacute;p ng&#771; in&aacute;'y biglang n&aacute;paluh&oacute;d,</div>
+<div class="verse">at sab&aacute;y sa luhang sa mat&aacute;'y nanagos,</div>
+<div class="verse">n&aacute;wikang:&mdash;&iexcl;In&aacute; ko, ak&oacute;'y umiirog!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung yaring hinagp&iacute;s nit&oacute;ng kaluluwa</div>
+<div class="verse">at pagkabagabag ng&#771; damdaming dal&aacute;</div>
+<div class="verse">ay tanda ng&#771; aking paggiliw sa kany&aacute;....</div>
+<div class="verse">&iexcl;patawad, in&aacute; ko!... ak&oacute;'y sumisint&aacute;!...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Patawad! &iquest;at bakit?&mdash;ang kay Atang turing,</div>
+<div class="verse">na lubhang masuyo, sa an&aacute;k na giliw.</div>
+<div class="verse">&mdash;Pagka't nagawa kong sa iyo'y maglihim</div>
+<div class="verse">ng&#771; damdaming dal&aacute; ng&#771; puso't panimd&iacute;m.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_21" id="Page_21">P&aacute;hin&aacute; 21</a></span></p>
+
+<h3>IV.</h3>
+
+<h3>SI PEDRO.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Is&aacute;ng manggagawa, ginoo ng&#771; sipag,</div>
+<div class="verse">mabikas ang tind&iacute;g, noo'y aliwalas,</div>
+<div class="verse">di mayamang suot ay nagpapahayag,</div>
+<div class="verse">na siya'y matalik na kawal ni "Hirap".</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang magand&aacute;ng ting&#771;i'y nagpapahalata</div>
+<div class="verse">ng&#771; ugaling mah&aacute;l, kahit mar&aacute;lita,</div>
+<div class="verse">at ang kany&aacute;ng labi'y hindi nagbabala</div>
+<div class="verse">ng&#771; asal na ganid ng&#771; mg&#771;a kuhila.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">It&oacute; ang binatang bigl&aacute;ng nakiluh&oacute;d,</div>
+<div class="verse">sa harap ni Atang n&aacute;pagitl&aacute; halos,</div>
+<div class="verse">na sab&aacute;y ang sabing:&mdash;Salamat, sa loob</div>
+<div class="verse">na ipinatanaw sa aking pag-irog.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang ating dalaga'y nagulumihanan,</div>
+<div class="verse">pagka't n&aacute;kilalang sil&aacute;'y n&aacute;paking&aacute;n</div>
+<div class="verse">ninyong kapwa-batang kany&aacute;ng min&aacute;mah&aacute;l</div>
+<div class="verse">at iniirog pa nang hig&iacute;t sa buhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mukha'y itinung&#771;o ng&#771; ating dalaga</div>
+<div class="verse">at ayaw isilay ang magand&aacute;ng mat&aacute;;</div>
+<div class="verse">waring nahihiya nang <i>ang lihim niya</i></div>
+<div class="verse"><i>ay hindi na lihim</i> sa tunay na sint&aacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_22" id="Page_22">P&aacute;hin&aacute; 22</a></span>
+<div class="verseind">Ang in&aacute;ng may sak&iacute;t, na siyang matanda</div>
+<div class="verse">na nakatataho ng&#771; damdaming bata,</div>
+<div class="verse">ay siyang sumag&oacute;t ng&#771; tug&oacute;ng payapa</div>
+<div class="verse">sa pamamagitan ng&#771; ganit&oacute;ng wika:</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Oo, tunay Pedro; ang iyong pag-ibig</div>
+<div class="verse">ay malaon na ng&#771;ang may sadyang kapal&iacute;t</div>
+<div class="verse">at kahit nangyaring malabis kong bat&iacute;d</div>
+<div class="verse">ay hindi humadl&aacute;ng, bagkus nanahimik.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagka't al&aacute;m kong ang iyong paggiliw</div>
+<div class="verse">sa sint&aacute; kong Teta'y lubhang taimt&iacute;m</div>
+<div class="verse">at walang gabahid na ikadudusing</div>
+<div class="verse">ng&#771; tagl&aacute;y na puring kany&aacute;ng inaangk&iacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Bat&iacute;d ko rin nam&aacute;ng sa is&aacute;ng gaya mo</div>
+<div class="verse">ay lubhang malayo ang ugaling lilo,</div>
+<div class="verse">kaya't pinayagang ik&aacute;w ang magtam&oacute;</div>
+<div class="verse">sa pusong malinis ng&#771; sint&aacute;ng an&aacute;k ko.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa't ang tang&#771;ing aking din&aacute;ramd&aacute;m</div>
+<div class="verse">ay ang lag&aacute;y naming lipos kasalat&aacute;n</div>
+<div class="verse">at wala na mand&iacute;ng m&aacute;bang&iacute;t na yaman</div>
+<div class="verse">liban na sa dagsa nit&oacute;ng kahirapan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;In&aacute; ko, sukat na &iquest;yaman pa'y aanh&iacute;n</div>
+<div class="verse">kung is&aacute;ng biyaya ang magiging akin?</div>
+<div class="verse">at saka sa kulay ng&#771; aking paggiliw</div>
+<div class="verse">ay di n&aacute;hahalo ang sa yamang ningn&iacute;ng.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ak&oacute;'y inian&aacute;k sa pagdadalita</div>
+<div class="verse">at k&aacute;mp&oacute;n ni <i>Hirap</i> sapol pagkabata.</div>
+<div class="verse">musm&oacute;s pa man halos b&iacute;sig ko'y pinata</div>
+<div class="verse">at nag&iacute;ng kawal na ng&#771; haring <i>Paggawa.</i></div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang tang&#771;i ko lamang pinakahahanap</div>
+<div class="verse">ay ang is&aacute;ng pusong mayaman sa ling&#771;ap</div>
+<div class="verse">at ang pusong it&oacute;'y aking natatatap</div>
+<div class="verse">na si Tetay lamang ang siy&aacute;ng may ing&#771;at.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_23" id="Page_23">P&aacute;hin&aacute; 23</a></span>
+<div class="verseind">Datapwa'y gay&oacute;n man, kahit aking bat&iacute;d,</div>
+<div class="verse">na, sa sarili ko, siya'y iniibig</div>
+<div class="verse">ay hindi ginawang aking ipagsulit,</div>
+<div class="verse">sa tunay na irog, ang lam&aacute;n ng&#771; dibd&iacute;b.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At talag&aacute; sanang aking itatago</div>
+<div class="verse">nang lubhang malalim sa loob ng&#771; puso,</div>
+<div class="verse">at baka sakaling ang kany&aacute;ng pagsuyo</div>
+<div class="verse">ay naidulot na sa ib&aacute;ng sumamo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At kungdi nangyaring ak&iacute;ng n&aacute;paking&aacute;n</div>
+<div class="verse">ang mg&#771;a salita ng&#771; irog kong Tetay,</div>
+<div class="verse">salitang nagbuk&aacute;s niyong kalang&#771;it&aacute;n</div>
+<div class="verse">sa palad kong aba, di sana nagsays&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Irog!... Sinung&#771;aling!&mdash;ang wikang banayad</div>
+<div class="verse">ng&#771; ating dalaga&mdash;kung ak&oacute; ay liyag,</div>
+<div class="verse">&iquest;bakit mo nagawa ang l&aacute;layo't sukat,</div>
+<div class="verse">gaya nang tinuran sa iyong sinulat?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;In&aacute; naming irog; ik&aacute;w ang humil&iacute;ng</div>
+<div class="verse">sa an&aacute;k mong sint&aacute;ng ak&oacute;'y patawarin.</div>
+<div class="verse">&mdash;Pinatatawad ka, ng&#771;uni't s&aacute;sabihin</div>
+<div class="verse">kung bakit n&aacute;isip ang kam&iacute;'y lisanin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kay&oacute;'y mang&#771;agtind&iacute;g&mdash;ang wika ni Ata</div>
+<div class="verse">sa ating binata't sa ating dalaga&mdash;</div>
+<div class="verse">kayo'y magsiupo at saka ibady&aacute;</div>
+<div class="verse">ni Pedro ang sanhi ng&#771; pag-al&iacute;s niya.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_24" id="Page_24">P&aacute;hin&aacute; 24</a></span></p>
+
+<h3>V.</h3>
+
+<h3>PAGHAB&Aacute;G NG&#771; PUHUNAN.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Matapos na sil&aacute;'y makapag-upuan</div>
+<div class="verse">sa papag na sir&aacute;ng ang pa&aacute; ay kulang,</div>
+<div class="verse">binuks&aacute;n ni Pedro't agad sinimul&aacute;n</div>
+<div class="verse">ang sanhing nag-udy&oacute;k ng&#771; kany&aacute;ng pagpanaw:</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Ak&oacute;'y is&aacute;ng bugt&oacute;ng ni am&aacute;'t ni in&aacute;</div>
+<div class="verse">at bat&iacute;d na niny&oacute;ng malaong ulila,</div>
+<div class="verse">kaya ng&#771;a't nangyaring kahit hindi kaya</div>
+<div class="verse">nit&oacute;ng kataw&aacute;n ko, ak&oacute;'y nagpaup&aacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Gay&oacute;n na ng&#771;a lamang ang is&aacute;ng mahirap,</div>
+<div class="verse">na walang mag-amp&oacute;'t sukat na luming&#771;ap,</div>
+<div class="verse">dapat ugaliin, ang but&oacute;, sa batak</div>
+<div class="verse">kung ibig mabuhay at huwag masal&aacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Buk&oacute;d pa sa roon, ang taong may dang&#771;al</div>
+<div class="verse">ay dapat batakin ang but&oacute;'t magpagal,</div>
+<div class="verse">at huwag mabuhay ng&#771; hamb&aacute;hambalang</div>
+<div class="verse">&oacute; kaya'y umasa sa mg&#771;a sugalan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kahit may salapi't nakaririwasa</div>
+<div class="verse">kung ang pamumuhay ay pagalagala</div>
+<div class="verse">at di ginagamit ang but&oacute; sa <span class="smcap">gawa</span>,</div>
+<div class="verse">ay tinatawag din nam&aacute;ng: <i>hamp&aacute;slupa.</i></div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_25" id="Page_25">P&aacute;hin&aacute; 25</a></span>
+<div class="verseind">Ak&oacute; ay naglingk&oacute;d, na bilang nag-ar&aacute;w,</div>
+<div class="verse">sa is&aacute;ng gawaan ng&#771; di kababayan,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't sa pagpasok ay may kasunduang</div>
+<div class="verse">kung maraming gawa'y may upang katimbang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Inihal&aacute;l ak&oacute;ng mag&iacute;ng katiwala</div>
+<div class="verse">sa is&aacute;ng pulut&oacute;ng niy&oacute;ng manggagawa.</div>
+<div class="verse">na kagaya ko ring pawang maralita</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't lalong sal&aacute;t sa kaya at haka.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Mg&#771;a abang tao! &iquest;anong sasapitin?</div>
+<div class="verse">s&uacute;sun&oacute;d na lamang sa bawa't sabihin,</div>
+<div class="verse">kung busabusaang animo alipin</div>
+<div class="verse">ay wala ng&#771; kib&oacute;'t mababa ang ting&#771;&iacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Paano'y, ang mangm&aacute;ng, kahi't may matuwid,</div>
+<div class="verse">ay um&iacute;d ang dila at pipi ang bibig;</div>
+<div class="verse">laging nananang&#771;an sa tuntuning lih&iacute;s</div>
+<div class="verse">na <i>kabaitan</i>, daw, <i>ang hindi pag-im&iacute;k.</i></div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gay&oacute;n ng&#771; gay&oacute;'y n&aacute;kaugalian</div>
+<div class="verse">ng&#771; nang&#771;ang&#771;asiwa ang paglapastang&#771;an ...</div>
+<div class="verse">wal&aacute;ng bigong kilos na hindi may tamp&aacute;l,</div>
+<div class="verse">sunt&oacute;k, sikad, batok, sa munting magkulang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;O, gay&oacute;n na lamang ang pag-alipusta</div>
+<div class="verse">sa inuupahang mg&#771;a maralita!</div>
+<div class="verse">ibayo't ibayo ang dagd&aacute;g sa gawa</div>
+<div class="verse">at sa upa nam&aacute;n ay baba ng&#771; baba.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa't ang tao'y hindi makada&iacute;ng</div>
+<div class="verse">pagka't natatakot na sil&aacute;'y alis&iacute;n,</div>
+<div class="verse">dahil sa maraming kahit na gayon&iacute;n</div>
+<div class="verse">ay nakikiag&aacute;w, dahil sa kakanin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa bawa't umal&iacute;s na is&aacute;ng pinasl&aacute;ng</div>
+<div class="verse">ay sampu ang pal&iacute;t na nag-uunah&aacute;n,</div>
+<div class="verse">kahit na mababa ang upang ibig&aacute;y</div>
+<div class="verse">ay tatangap&iacute;n ding walang agam-agam.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_26" id="Page_26">P&aacute;hin&aacute; 26</a></span>
+<div class="verseind">Nakikita it&oacute; ng&#771; lilong mayama't</div>
+<div class="verse">ikinatutuwa ang pagay&oacute;ng asal</div>
+<div class="verse">ng&#771; nagpapaup&aacute;, kaya't kadalasa'y</div>
+<div class="verse">malaon mang lingk&oacute;d ay di tinitingn&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa munting magkulang ang kahi't na sino,</div>
+<div class="verse">mag&iacute;ng matanda man &oacute; kaya ay bago,</div>
+<div class="verse">dagl&iacute;ng &aacute;alisin at tam&aacute;d dikono</div>
+<div class="verse">kahit na ang sanhi'y may sak&iacute;t ang tao.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang ibig mangyari ng&#771; namumuhunan</div>
+<div class="verse">ay ibaibayo ang tubong m&aacute;kamt&aacute;n,</div>
+<div class="verse">dapwa't ang katulong na <i>puhunang pag&aacute;l</i></div>
+<div class="verse">ay huwag magtam&oacute; ng&#771; milm&aacute; man lamang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Paanong di gay&oacute;n, ay hindi kabal&aacute;t?</div>
+<div class="verse">&iexcl;ang puhunang dayo ay walang pagling&#771;ap..!</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute; kung mamat&aacute;y tayo ritong lah&aacute;t</div>
+<div class="verse">yumaman lang sil&aacute;'t magbal&oacute;n ng&#771; pilak?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Sa kanil&aacute;'y an&oacute; kung tayo'y masawi,</div>
+<div class="verse">masasawi bag&aacute; ang kanilang lahi?</div>
+<div class="verse">sil&aacute; ay dayuha't dayo ang salapi,</div>
+<div class="verse">kahit makaap&iacute;'y walang ng&#771;iming&#771;imi.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_27" id="Page_27">P&aacute;hin&aacute; 27</a></span></p>
+
+<h3>VI.</h3>
+
+<h3>HIR&Aacute;P ANG MAHIRAP.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang bagay na it&oacute;'y mapaglalabanan</div>
+<div class="verse">kung ang mangagawa'y mang&#771;agt&uacute;tulung&#771;&aacute;n,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't hindi gay&oacute;'t bagk&uacute;s ang iring&#771;a'y</div>
+<div class="verse">siyang naghahari sa mg&#771;a upah&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Madal&aacute;s, na, sil&aacute; ang nang&#771;aguudy&oacute;k</div>
+<div class="verse">ng&#771; up&aacute;ng ang ib&aacute;'y magtam&oacute;ng pag-ayop;</div>
+<div class="verse">sil&aacute;, sa kasama, ang nang&#771;agl&uacute;lub&oacute;g</div>
+<div class="verse">sa nasang maagaw ang sa ib&aacute;ng sahod.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pusong masak&iacute;m (ng&#771; sah&oacute;l sa kaya)</div>
+<div class="verse">ay walang dalahin kungdi ang mamans&aacute;</div>
+<div class="verse">ng&#771; madlang pagdusta sa gal&aacute;w ng&#771; ib&aacute;</div>
+<div class="verse">yamang di mangyaring mapantay&aacute;n niya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Si Inggit, si Lihim, si Dimapagtap&aacute;t</div>
+<div class="verse">ay siyang sambahing laging n&aacute;uunl&aacute;k,</div>
+<div class="verse">samantala nam&aacute;ng sa luha'y n&aacute;sadl&aacute;k</div>
+<div class="verse">si Damay, si Tulong, si Amp&oacute;'t si Ling&#771;ap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Walang bigong kilos na hindi kaaway</div>
+<div class="verse">niyong mangagawa ang kapwa upah&aacute;n,</div>
+<div class="verse">na mapagmapur&iacute;'t dila ang tangulang</div>
+<div class="verse">ipinangtutulong sa namumuhunan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_28" id="Page_28">P&aacute;hin&aacute; 28</a></span>
+<div class="verseind">Sa madaling sabi: di lamang ang lup&iacute;t</div>
+<div class="verse">ng&#771; lilong salapi ang nakaiin&iacute;s,</div>
+<div class="verse">kung hindi sampu pa ng&#771; ugaling ganid</div>
+<div class="verse">ng&#771; kaisang uring taks&iacute;l sa kapat&iacute;d.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't matatawag na sil&aacute; ang uway</div>
+<div class="verse">na laging panggapos sa mg&#771;a kawayan;</div>
+<div class="verse">sil&aacute; ang kapat&iacute;d, sil&aacute; ang kakulay</div>
+<div class="verse">at sil&aacute;ng sil&aacute; rin ang nakamamat&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mahalag&aacute;'t tunay iyong s&aacute;wika&iacute;ng:</div>
+<div class="verse">"hir&aacute;p ang mahirap sa anomang gaw&iacute;n;</div>
+<div class="verse">hir&aacute;p sa harap&aacute;n ng&#771; umaalipin</div>
+<div class="verse">at hir&aacute;p sa asal ng&#771; kasamang taks&iacute;l".</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang bagay na it&oacute;'y siyang nangyayari</div>
+<div class="verse">sa pinapasuka't gawaan kong dati,</div>
+<div class="verse">kaya't n&aacute;isip kong makapagsaril&iacute;</div>
+<div class="verse">&oacute; masok sa ib&aacute;ng hindi mapang-ap&iacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagka't sa aking mg&#771;a kasamah&aacute;n</div>
+<div class="verse">ay wala ang budhing marunong dumamay,</div>
+<div class="verse">sil&aacute; sil&aacute; na rin ang nag-iinisan</div>
+<div class="verse">gay&oacute;ng ang marapat ay ang magtulung&#771;&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gay&oacute;ng pahayag, si Ata'y sumag&oacute;t</div>
+<div class="verse">ng&#771; payong maraha't salitang malamb&oacute;t,</div>
+<div class="verse">na any&aacute;'y:&mdash;An&aacute;k ko, huwag panibulos</div>
+<div class="verse">sa bigl&aacute;ng sigab&oacute; ng&#771; bata mong loob.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kahit an&oacute;ng gand&aacute; sa bigla mong ting&#771;&iacute;'y</div>
+<div class="verse">huwag na mabulag ang iyong damdamin,</div>
+<div class="verse">hindi pawang ginto ang nang&#771;agniningn&iacute;ng,</div>
+<div class="verse">man&aacute; pa'y marami ang mag&iacute;ng kala&iacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Maging an&oacute;ng buti ng&#771; hindi kilala'y</div>
+<div class="verse">mahirap timbang&#771;&aacute;n kay sa kilala na&raquo;</div>
+<div class="verse">iyong pag-usiging huwag kang mapara</div>
+<div class="verse">sa is&aacute;ng nangyari. Ikaw'y manaing&#771;a:</div>
+</div></div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_29" id="Page_29">P&aacute;hin&aacute; 29</a></span></p>
+
+<h3>VII.</h3>
+
+<h3>ISANG ALAMAT NI ATA.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">&laquo;Sa is&aacute;ng lupa&iacute;ng lubhang maligaya</div>
+<div class="verse">na tap&aacute;t ng&#771; lang&#771;it na laging masay&aacute;'y</div>
+<div class="verse">may Mutyang sumibol na tang&#771;i sa gand&aacute;</div>
+<div class="verse">at nakawiwili sa tuming&#771;&iacute;ng mat&aacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't ang sino mang sa kany&aacute;'y lumapit</div>
+<div class="verse">ay nabibighaning sumuyo't umibig</div>
+<div class="verse">at walang matig&aacute;s, ni bakal na dibdib,</div>
+<div class="verse">na hindi naakay ng&#771; tagl&aacute;y na dik&iacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siya'y mapayapa at walang ligamg&aacute;m,</div>
+<div class="verse">puso'y n&aacute;hihimb&iacute;ng at laging tiwas&aacute;y,</div>
+<div class="verse">walang ninanasa kungdi ang mabuhay</div>
+<div class="verse">na lubhang malaya, sa katahimikan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Man&aacute; is&aacute;ng araw, na di iniisip,</div>
+<div class="verse">siya'y linapitan ng&#771; Dul&oacute;ng na ganid,</div>
+<div class="verse">na tagl&aacute;y ang nasa at tangkang magah&iacute;s</div>
+<div class="verse">ang yaman at gand&aacute; ng&#771; Mutyang marik&iacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa't ang budhing hindi nang&#771;ang&#771;alay</div>
+<div class="verse">mag-iwi sa is&aacute;ng boong kalayaan</div>
+<div class="verse">ay hindi umayon, at sa kalakasan</div>
+<div class="verse">ng&#771; Dul&oacute;ng ay lak&aacute;s ang ipinatan&aacute;w.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_30" id="Page_30">P&aacute;hin&aacute; 30</a></span>
+<div class="verseind">Ang mahinh&iacute;ng asal ay bigl&aacute;ng pinawi,</div>
+<div class="verse">sa ng&#771;ipin ay ng&#771;ipin ang itinungal&iacute;,</div>
+<div class="verse">hangg&aacute;ng sa mangyaring ang palalong budhi</div>
+<div class="verse">ng&#771; manggagahasa'y nagbago ng&#771; uri.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Agad ikinanl&oacute;ng ang ng&#771;iping matalas</div>
+<div class="verse">at ng&#771;iting magiliw ang ipinamalas,</div>
+<div class="verse">dinaan sa himok ang hindi pumayag</div>
+<div class="verse">sa gahasang iwa't pakikipaglamas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Giliw, suyo, luhog at madlang paraya</div>
+<div class="verse">ang ipinatan&aacute;w sa mahinh&iacute;ng Mutya</div>
+<div class="verse">at it&oacute; nam&aacute;n ay agad namayapa,</div>
+<div class="verse">nanalig na lub&oacute;s, nagboong tiwala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tinang&aacute;p ang haing mg&#771;a panunuyo</div>
+<div class="verse">at hindi n&aacute;puna ang handang panghibo,</div>
+<div class="verse">ag&aacute;d n&aacute;palulong ang mahinh&iacute;ng puso</div>
+<div class="verse">at di inakalang ya&oacute;'y is&aacute;ng silo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ipinaubaya sa madayang giliw</div>
+<div class="verse">ang lam&aacute;ng malinis ng&#771; boong panimd&iacute;m;</div>
+<div class="verse">sinun&oacute;d na lah&aacute;t ang bawa't m&aacute;hil&iacute;ng</div>
+<div class="verse">niyong may tagl&aacute;y na kataksilang lihim.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gay&oacute;'y nagdaan ang is&aacute;ng panah&oacute;n</div>
+<div class="verse">na lubhang panatag at walang lingatong,</div>
+<div class="verse">hangg&aacute;ng sa n&aacute;kitang ang hayop na Dul&oacute;ng</div>
+<div class="verse">ay nagdating as&aacute;l; nanila na tul&oacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dito na nangyari ang kasakitsakit,</div>
+<div class="verse">na ang dating laya ay siyang tumang&#771;is</div>
+<div class="verse">at iyong nang&#771;ako ng&#771; boong pag-ibig</div>
+<div class="verse">ay siyang halimaw na nagpakaganid.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Daya, lupig, dah&aacute;s ang namaibabaw</div>
+<div class="verse">na siyang n&aacute;pal&iacute;t sa panuyong asal,</div>
+<div class="verse">walang bigong-kilos na hindi paghalay,</div>
+<div class="verse">kutya at pahirap na karumaldumal.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_31" id="Page_31">P&aacute;hin&aacute; 31</a></span>
+<div class="verseind">Hangg&aacute;ng sa nagbang&#771;on ang magand&aacute;ng Mutya</div>
+<div class="verse">at nagpang&#771;arap na ng&#771; ikalalaya,</div>
+<div class="verse">iniwan ang laging pagwawalangdiwa</div>
+<div class="verse">at ang puting kam&aacute;y, sa dugo'y pinigta.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;unit nagk&aacute;ta&oacute;ng no&oacute;'y nagkagal&iacute;t</div>
+<div class="verse">ang masibang Dul&oacute;ng at ya&oacute;ng Limatik</div>
+<div class="verse">at ang ating Mutya'y sa hul&iacute; humilig</div>
+<div class="verse">dahil sa pag-asang hindi manglulupig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nakitulong siya, sa Limatik, noon,</div>
+<div class="verse">dahil sa pang&#771;ako nit&oacute;ng pag-aamp&oacute;n,</div>
+<div class="verse">dapwa'y nang magah&iacute;s ang palalong Dul&oacute;ng</div>
+<div class="verse">ay lalo pang s&aacute;kit ang kany&aacute;ng kinandong.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa madlang pag-asa'y pawang pag-hihirap</div>
+<div class="verse">ang siyang n&aacute;palit: nagip&iacute;t, nasal&aacute;t,</div>
+<div class="verse">ang imp&oacute;k na yama'y nasips&iacute;p na lah&aacute;t</div>
+<div class="verse">niyong magdaray&aacute;ng may taks&iacute;l na hang&#771;&aacute;d.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hangg&aacute;ng dito ya&oacute;ng buhay na malungk&oacute;t</div>
+<div class="verse">ng&#771; Mutyang magand&aacute;ng di naghunos loob;</div>
+<div class="verse">humanap ng&#771; ib&aacute; at ang n&aacute;kadul&oacute;g</div>
+<div class="verse">ay lalo pang ganid, lalo pang balaky&oacute;t.&raquo;</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_32" id="Page_32">P&aacute;hin&aacute; 32</a></span></p>
+
+<h3>VIII.</h3>
+
+<h3>&iexcl;&iexcl;PANG&#771;ARAP!!</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Masabi ang gay&oacute;n ng&#771; nagsasalaysay,</div>
+<div class="verse">naghintong sandali,</div>
+<div class="verse">at saka nagwikang lubhang malumanay:</div>
+<div class="verse">&mdash;Huwag ding mangyaring iyong m&aacute;parahan</div>
+<div class="verse">ang buhay ng&#771; Mutya na aking tinuran.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Hindi po marahil;&mdash;sag&oacute;t ng&#771; binat&aacute;&mdash;</div>
+<div class="verse">pagka't hahanapin</div>
+<div class="verse">ang ikatatagpo ng&#771; mg&#771;a kapuwa</div>
+<div class="verse">na hindi marunong mag-asal kuhila</div>
+<div class="verse">at sa kasamah&aacute;'y magpapang&#771;anyaya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aking aakiting alis&iacute;n ang asal</div>
+<div class="verse">nil&aacute;ng mapagbuk&oacute;d,</div>
+<div class="verse">at upang sa gay&oacute;n ay aming makamt&aacute;ng</div>
+<div class="verse">mg&#771;a mangagawa iyong katubusang</div>
+<div class="verse">sa dating ugali'y hindi mahihint&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At hahanapin din ang m&aacute;mumuhun&aacute;n</div>
+<div class="verse">na sa taong dukha</div>
+<div class="verse">ay hindi marunong umap&iacute;'t humalay;</div>
+<div class="verse">aking hahanapin na mabigy&aacute;ng dang&#771;&aacute;l</div>
+<div class="verse">ang <i>puhunang pawis ng&#771; puhunang yaman.</i></div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_33" id="Page_33">P&aacute;hin&aacute; 33</a></span>
+<div class="verseind">Dahil sa di dapat na pamalagiin</div>
+<div class="verse">ang ugaling it&oacute;</div>
+<div class="verse">na walang halag&aacute; sa <i>salaping</i> sak&iacute;m</div>
+<div class="verse">ang pagod na gugol ng&#771; matitiising</div>
+<div class="verse">pusong manggagawa na inaalipin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Salapi't Paggawa'y dapat na magtimb&aacute;ng sa</div>
+<div class="verse">tamuh&iacute;ng tubo ...</div>
+<div class="verse">&mdash;&iquest;At ik&aacute;w, an&aacute;k ko,&mdash;ang tan&oacute;ng ni Atang&mdash;</div>
+<div class="verse">ang magpupumilit sa dakilang bagay</div>
+<div class="verse">ang hindi nagawa ng&#771; lalong maalam?....</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Aking pipiliti't kung hindi m&aacute;kamit&mdash;</div>
+<div class="verse">anang bagongtao&mdash;</div>
+<div class="verse">ay di magsisisi, sa gugol na pawis;</div>
+<div class="verse">ang pan&uacute;nuntun&aacute;'y ang bugt&oacute;ng na sulit</div>
+<div class="verse">na: "ak&oacute;'y tumup&aacute;d sa ng&#771;alang maghas&iacute;k".</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;un&iacute;'t kung mabat&iacute;d ng&#771; kahanapbuhay</div>
+<div class="verse">ang sadyang halag&aacute;</div>
+<div class="verse">ng&#771; mg&#771;a katulong ng&#771; isang puhuna'y</div>
+<div class="verse">di na mangyayari it&oacute;ng kalagayan</div>
+<div class="verse">naming mg&#771;a dukhang wari'y kasangkapan;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Na kukunin lamang kapag gagamitin</div>
+<div class="verse">at kung masira na'y</div>
+<div class="verse">itatapontapo't titis&uacute;dtisurin,</div>
+<div class="verse">kaya'y babayaan na iwan at datn&iacute;n</div>
+<div class="verse">ng&#771; madlang sakuna't akb&aacute;y na hilahil.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At ang mg&#771;a pagod, isip, pawis, puyat</div>
+<div class="verse">na pawang ginugol</div>
+<div class="verse">sa ikalalago ng&#771; puhunang pilak</div>
+<div class="verse">ay di magkaroon ng&#771; timb&aacute;ng na bayad</div>
+<div class="verse">liban sa pag-ap&iacute; at mg&#771;a pahirap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aking hahanapin ang ikahahang&#771;o</div>
+<div class="verse">ng&#771; bayang masipag,</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_34" id="Page_34">P&aacute;hin&aacute; 34</a></span><div class="verse">niyang manggagawang lagi nang siphayo</div>
+<div class="verse">ng&#771; mg&#771;a may yaman, up&aacute;ng mapalago</div>
+<div class="verse">ang ugaling ban&aacute;l ng&#771; di mapaglugso.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Magand&aacute;ng adhika!&mdash;ang putol ni Teta&mdash;</div>
+<div class="verse">&mdash;Datapwa't pang&#771;arap!&mdash;</div>
+<div class="verse">ang sagl&iacute;t ni Atang walang paniwala&mdash;</div>
+<div class="verse">iy&aacute;'y mangyayari kung dito'y mawala</div>
+<div class="verse">ang pag-aagaw&aacute;n, inggita't pagpula.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Matapos ang gay&oacute;ng mg&#771;a salitaan</div>
+<div class="verse">ang ating matanda'y</div>
+<div class="verse">lumapit sa dating ban&iacute;g na hihigan,</div>
+<div class="verse">dal&aacute; palibhasa niyong kahinaan,</div>
+<div class="verse">sa gawang maupo'y hindi makatag&aacute;l.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_35" id="Page_35">P&aacute;hin&aacute; 35</a></span></p>
+
+<h3>IX.</h3>
+
+<h3>DALAWANG PUSO.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Binata't dalaga'y kapuwa naiwan</div>
+<div class="verse">na magkaagapay sa kin&aacute;uup&aacute;n;</div>
+<div class="verse">kapuwa tahimik, kapuwa alang&#771;&aacute;n</div>
+<div class="verse">at kapuwa mand&iacute;n nagkakahiyaan,</div>
+<div class="verse">gay&oacute;ng magkalapit sa is&aacute;ng luklukan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Marahil, sa budhi'y kapuwa may tago</div>
+<div class="verse">na ibig sabihin, ng&#771;uni't di m&aacute;tagpo</div>
+<div class="verse">kung saan simul&aacute;n ang usapang wasto</div>
+<div class="verse">na ikatutung&#771;o at ikabubunggo.</div>
+<div class="verse">sa ibig ihayag ng&#771; kanil&aacute;ng puso.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang is&aacute; at is&aacute;'y diwa nag-aant&aacute;y</div>
+<div class="verse">sa pagpap&aacute;un&aacute; niyong kaagapay;</div>
+<div class="verse">ang is&aacute; at is&aacute;'y ibig na magsaysay,</div>
+<div class="verse">datapwa'y pagsapit ng&#771; nasang m&aacute;turan</div>
+<div class="verse">sa kanil&aacute;ng labi'y ng&#771;ing&#771;iti na lamang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hang&aacute;ng sa nangyaring ang ng&#771;iting palih&iacute;m</div>
+<div class="verse">ng&#771; ating binata'y kay Tetang n&aacute;pans&iacute;n ...</div>
+<div class="verse">&mdash;Ng&#771;uming&#771;iti ka pa&mdash;ang wikang mahinh&iacute;n</div>
+<div class="verse">na may magkahalong hinamp&oacute; at giliw</div>
+<div class="verse">at diwang ang sint&aacute;'y ibig pang sisihin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_36" id="Page_36">P&aacute;hin&aacute; 36</a></span>
+<div class="verseind">&mdash;&iquest;Bawal ba ang ng&#771;iti?</div>
+<div class="verse10">&mdash;Oo, aking bawal</div>
+<div class="verse">sa masamang tao.</div>
+<div class="verse6">&mdash;Kay dali ba nam&aacute;n</div>
+<div class="verse">ng&#771; aking pagsama!! Kakahapon lamang</div>
+<div class="verse">ay mabuti ak&oacute; ... at ng&#771;ay&oacute;ng m&aacute;laman</div>
+<div class="verse">na min&aacute;mah&aacute;l mo'y ... saka pa humalay?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;&iquest;Bakit ka naglihim?</div>
+<div class="verse10">&mdash;Pagka't di ko bat&iacute;d</div>
+<div class="verse">kung may ma&aacute;antay ang aking pag-ibig,</div>
+<div class="verse">at hindi ko nasang abutin ang s&aacute;kit</div>
+<div class="verse">na pagkamit&iacute;n mo ng&#771; tug&oacute;ng mapa&iacute;t</div>
+<div class="verse">na mayroon ka nang katip&aacute;n sa dibd&iacute;b.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Kung nagtap&aacute;t ka ba'y di sana natanto</div>
+<div class="verse">kung an&oacute; ang lam&aacute;n nit&oacute;ng aking puso ...</div>
+<div class="verse">&mdash;&iquest;At kung ang tamuh&iacute;n ay ang pagkataho</div>
+<div class="verse">na walang pag-asa ang aking pagsuyo ...</div>
+<div class="verse">&iquest;hindi lalo ko pang ikasisiphayo?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi mo lang al&aacute;m ang lak&iacute; ng&#771; sint&aacute;'t</div>
+<div class="verse">ang iniaalay sa is&aacute;ng kalulw&aacute; ...</div>
+<div class="verse">&mdash;&iquest;Hindi ko al&aacute;m? Bah!...</div>
+<div class="verse10">&mdash;Ng&#771;uni't di kagaya</div>
+<div class="verse">ng&#771; din&aacute;ramd&aacute;m ko, niyong di ko taya</div>
+<div class="verse">na t&iacute;timbang&#771;&aacute;n mo ang giliw kong dal&aacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang dibd&iacute;b ko niy&oacute;'y wari is&aacute;ng dagat</div>
+<div class="verse">na laging maalo't lubhang mabagabag,</div>
+<div class="verse">nang&#771;ang&#771;amba ak&oacute;ng sa iyo'y naagtap&aacute;t</div>
+<div class="verse">at ang tin&aacute;tam&oacute;'y libolibong hirap</div>
+<div class="verse">kung hindi mangyari ang pagpapahayag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa tuwituwi nang ak&oacute;'y paparito</div>
+<div class="verse">ay handang handa nang magtap&aacute;t sa iyo,</div>
+<div class="verse">datapwa'y pagsapit, at m&aacute;kausap mo,</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_37" id="Page_37">P&aacute;hin&aacute; 37</a></span><div class="verse">ay walang wala na ang madlang simp&aacute;n ko't</div>
+<div class="verse">walang nalalab&iacute; kung di pagkalit&oacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung nasa har&aacute;p mo ay piping mistula</div>
+<div class="verse">ang n&aacute;kakabagay ng&#771; labi ko't diwa,</div>
+<div class="verse">ng&#771;un&iacute;'t kung wala ka'y sa lah&aacute;t kong gawa'y</div>
+<div class="verse">ang iyong larawan ang kasalamuha,</div>
+<div class="verse">kasanggusangguni at laging gunita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung gab&iacute;ng malalim at di m&aacute;katulog,</div>
+<div class="verse">magbabang&#771;on ak&oacute;'t magl&iacute;libotlib&oacute;t ...</div>
+<div class="verse">ang akala mo ba kit&aacute;'y nalilimot?...</div>
+<div class="verse">sa bawa't suling&#771;ang lang&#771;it, da&aacute;n, sulok,</div>
+<div class="verse">ang iyong larawan ang n&aacute;papanood.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung m&aacute;himbing nam&aacute;n, sa sandal&iacute;ng idl&iacute;p,</div>
+<div class="verse">ag&aacute;d ag&aacute;d kit&aacute;ng m&aacute;papanaginip</div>
+<div class="verse">sa wari'y kausap: kung mins&aacute;n ay gal&iacute;t</div>
+<div class="verse">at kung mins&aacute;n nam&aacute;'y iyong iniibig ...</div>
+<div class="verse">at ang boong suyo'y aking kin&aacute;kamit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pag ang una'y siyang sa aki'y sumagi,</div>
+<div class="verse">kung ak&oacute;'y magis&iacute;ng ... &iexcl;kay laking pighati!</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't kung ang hul&iacute;'y lalong dalamhati</div>
+<div class="verse">pagka't m&aacute;kikitang sa is&aacute;ng sandali....</div>
+<div class="verse">ang aking ligaya ay biglang napawi.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't kung nangyaring di ko n&aacute;malayan</div>
+<div class="verse">ang tam&iacute;s ng&#771; iyong bukong pagmamah&aacute;l,</div>
+<div class="verse">dinal&aacute; sana hangg&aacute;ng sa libing&#771;an</div>
+<div class="verse">ang lihim na sint&aacute;ng aking tinatagl&aacute;y....</div>
+<div class="verse">&mdash;Kay sama mong tao!</div>
+<div class="verse10">&mdash;Inulit na nam&aacute;n!...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Huwag kang magtang&oacute;l! Kung iyong dinal&aacute;</div>
+<div class="verse">hang&#771;ang sa libing&#771;an ang lihim mong sint&aacute;,</div>
+<div class="verse">&iquest;di pinagtagl&aacute;y mo ng&#771; d&aacute;lita't dusa</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_38" id="Page_38">P&aacute;hin&aacute; 38</a></span>
+<div class="verse">it&oacute;ng sumusuy&oacute;'t abang kaluluwa</div>
+<div class="verse">na, kahit di tanto'y, umiirog pal&aacute;?...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ik&aacute;w ay lalaki't iyong nababat&iacute;d</div>
+<div class="verse">ang maraming anyo ng&#771; is&aacute;ng pag-ibig,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't ang gaya kong pusong matahimik</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute; ang malay kong ang lam&aacute;n ng&#771; dibd&iacute;b</div>
+<div class="verse">ay is&aacute;ng paggiliw na ab&oacute;t sa lang&#771;it?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;An&oacute; ang malay kong iyong agam-agam</div>
+<div class="verse">sa maminsanmins&aacute;ng hindi mo pagdalaw</div>
+<div class="verse">ay kakulay pal&aacute; niyong pagmamah&aacute;l,</div>
+<div class="verse">at ang pagnanasang m&aacute;kita ko ik&aacute;w</div>
+<div class="verse">ay is&aacute;ng pagsint&aacute;'t pag-irog na tunay?...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung tak&iacute;p-silim na't di ka dum&aacute;dat&iacute;ng</div>
+<div class="verse">ang mat&aacute; ko'y lit&oacute; at pasulingsuling;</div>
+<div class="verse">itin&aacute;tan&oacute;ng ko sa sariling akin</div>
+<div class="verse">kung nasa saan ka, datapwa'y malalim</div>
+<div class="verse">na bunt&oacute;nghining&#771;a ang madal&aacute;s kamt&iacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung n&aacute;pupun&aacute; kong ik&aacute;w ay may s&aacute;kit</div>
+<div class="verse">dahil sa mukha mong may larawang hapis,</div>
+<div class="verse">diwa, ay nasa kong sa iyo'y iib&iacute;s</div>
+<div class="verse">ang gay&oacute;ng pighati, na lason sa dibd&iacute;b,</div>
+<div class="verse">dang&#771;a't di mahil&iacute;ng na iyong isulit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ak&oacute;'y kasama mo sa iyong pang&#771;arap</div>
+<div class="verse">&oacute; kung n&aacute;gigis&iacute;ng ak&oacute; ang kahar&aacute;p,</div>
+<div class="verse">ak&oacute; nam&aacute;ng it&oacute;, sa lah&aacute;t ng&#771; oras,</div>
+<div class="verse">ay walang adhika kung di ang matatap</div>
+<div class="verse">kung may say&aacute; ka &oacute; kaya'y may hirap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gab&iacute;ng pagtulog ay n&aacute;gugulant&aacute;ng</div>
+<div class="verse">pagka't, sa wari ko, kit&aacute;'y kaagapay;</div>
+<div class="verse">kung may gin&aacute;gawa, ay gay&oacute;n din nam&aacute;n,</div>
+<div class="verse">sa bawa't lagitl&iacute;t akala ko'y ik&aacute;w</div>
+<div class="verse">ang siyang lalapit sa aking likur&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_39" id="Page_39">P&aacute;hin&aacute; 39</a></span>
+<div class="verseind">Ibig kong mangyaring ang lah&aacute;t mong lihim</div>
+<div class="verse">ay aking matanto, tugun&aacute;'t damdam&iacute;n;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't kung sumagi sa aking panimd&iacute;m</div>
+<div class="verse">na baka sakaling ik&aacute;w ay may giliw ...</div>
+<div class="verse">ak&oacute;'y nagdurusa't puso'y nalalag&iacute;m.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lubhang madal&aacute;s, kung ak&oacute;'y magdas&aacute;l</div>
+<div class="verse">at sa Poong Dios ay nan&aacute;nawagan,</div>
+<div class="verse">aking n&aacute;pupun&aacute;ng hindi dumadat&aacute;l</div>
+<div class="verse">ang dalang&#771;ing hand&oacute;g sa ating Maykap&aacute;l</div>
+<div class="verse">pagka't ik&aacute;w'y siyang din&aacute;dalang&#771;inan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lah&aacute;t ng&#771; iyon ay hindi ko bat&iacute;d</div>
+<div class="verse">na larawan pal&aacute; ng&#771; is&aacute;ng pag-ibig,</div>
+<div class="verse">kung di ka sumulat at ipinagsulit</div>
+<div class="verse">sa akin, ni in&aacute;, ang lam&aacute;n ng&#771; dibd&iacute;b....</div>
+<div class="verse">&iquest;di ak&oacute;'y n&aacute;tir&aacute; sa gawang magtip&iacute;d?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Di sa pagtang&#771;is ko sa iyong paglayo</div>
+<div class="verse">ay di mababat&iacute;d na iy&oacute;'y pagsuyo?</div>
+<div class="verse">&iquest;di nangyari sanang ang aba kong puso</div>
+<div class="verse">ay pinagdusa mo't ipinasiphayo</div>
+<div class="verse">gay&oacute;ng walang sala nam&aacute;ng natatanto?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Patawad Tetay ko! Akin ng&#771;a ang sala</div>
+<div class="verse">kaya't inaant&aacute;y ang iyong parusa....</div>
+<div class="verse">&mdash;Kay buti-buti mo; &iexcl;parusahan kit&aacute;!</div>
+<div class="verse">&iquest;di pinasakitan ang akin ding sint&aacute;,</div>
+<div class="verse">s&aacute;kit mo't s&aacute;kit ko'y hindi ba iis&aacute;&mdash;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lang&#771;it ma'y hindi magand&aacute;ng pang&#771;arap</div>
+<div class="verse">at ya&oacute;'y sadlakan ng&#771; lah&aacute;t ng&#771; lunas</div>
+<div class="verse">ay hindi titimb&aacute;ng sa tinam&oacute;ng gal&aacute;k</div>
+<div class="verse">ng&#771; puso ni Pedro, dahil sa pahayag</div>
+<div class="verse">ng&#771; kaniyang sint&aacute;ng pinakaliliyag.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_40" id="Page_40">P&aacute;hin&aacute; 40</a></span></p>
+
+<h3>X.</h3>
+
+<h3>ANG LIHIM NI ATA.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Malaonla&oacute;n pa bago nahangan&aacute;n</div>
+<div class="verse">ang gay&oacute;ng kasar&aacute;p na pag-uusapan,</div>
+<div class="verse">hang&aacute;ng sa natapos ang tahi ni Tetay</div>
+<div class="verse6">at siya'y nagbihis</div>
+<div class="verse">nang upang madal&aacute; sa paghahatir&aacute;n</div>
+<div class="verse6">at kany&aacute;ng masing&#771;&iacute;l</div>
+<div class="verse">ang ipamimili ng&#771; ikabubuhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kany&aacute;ng pinagyaman ang gawang tahii't</div>
+<div class="verse">kay Pedro'y hining&#771;i ang siya'y hinta&iacute;n</div>
+<div class="verse">upang may magbant&aacute;y sa in&aacute;ng n&aacute;himb&iacute;ng</div>
+<div class="verse6">sa pagkakatulog;</div>
+<div class="verse">at nang may luming&#771;ap at sukat tuming&#771;&iacute;n</div>
+<div class="verse6">(samantalang wala)</div>
+<div class="verse">sa kany&aacute;ng may sak&iacute;t, sakaling m&aacute;gis&aacute;ng.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Si Pedro'y naiwa't (Si Tetay sumagl&iacute;t,</div>
+<div class="verse">na, sa is&aacute;ng kam&aacute;y, ang baluta'y kipk&iacute;p)</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't di naglao't si Ata'y nagtind&iacute;g</div>
+<div class="verse6">sa kinahihig&aacute;n,</div>
+<div class="verse">pagka't hindi tul&oacute;g, gaya ng&#771; sinamb&iacute;t</div>
+<div class="verse6">ng&#771; an&aacute;k na giliw,</div>
+<div class="verse">at inant&aacute;y lamang na it&oacute;'y umal&iacute;s.</div>
+</div></div>
+
+<hr/>
+
+<div class="figcenter" style="width: 347px;">
+<img src="images/plate2.jpg" width="347" height="500"
+alt="Binata&#39;t dalaga&#39;y kapuwa naiwan
+na magkaagapay sa kinauupan;
+kapuwa tahimik, kapuwa alang&#771;&aacute;n
+at kapuwa mandin nagkakahiyaan,
+gay&oacute;ng magkalap&iacute;t sa is&aacute;ng luklukan.&mdash;(P&aacute;g. 35)"
+title="Binata&#39;t dalaga&#39;y kapuwa naiwan
+na magkaagapay sa kinauupan;
+kapuwa tahimik, kapuwa alang&#771;&aacute;n
+at kapuwa mandin nagkakahiyaan,
+gay&oacute;ng magkalap&iacute;t sa is&aacute;ng luklukan.&mdash;(P&aacute;g. 35)" />
+</div>
+
+<div class="caption">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Binata&#39;t dalaga&#39;y kapuwa naiwan</div>
+<div class="verse">na magkaagapay sa kinauupan;</div>
+<div class="verse">kapuwa tahimik, kapuwa alang&#771;&aacute;n</div>
+<div class="verse">at kapuwa mandin nagkakahiyaan,</div>
+<div class="verse">gay&oacute;ng magkalap&iacute;t sa is&aacute;ng luklukan.&mdash;(P&aacute;g. <a href="#Page_35">35</a>)</div>
+</div></div>
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_41" id="Page_41">P&aacute;hin&aacute; 41</a></span></p>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaniyang tinik&iacute;s na sil&aacute;'y lisanin</div>
+<div class="verse">up&aacute;ng m&aacute;kausap ang binata natin,</div>
+<div class="verse">dahil sa mula pa nang kany&aacute;ng malining</div>
+<div class="verse6">ang pagsisintahan</div>
+<div class="verse">ng&#771; dalaw&aacute;ng pusong pinakagigiliw</div>
+<div class="verse6">ay ibig na niyang</div>
+<div class="verse">ihay&aacute;g ang is&aacute;ng mahalag&aacute;ng lihim.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nagbal&iacute;k sa dating kaniyang luklukan</div>
+<div class="verse">at ang bagongtao'y pinakiusapang</div>
+<div class="verse">duming&#771;&iacute;g sandali sa madlang tuturan</div>
+<div class="verse6">na ukol sa lihim</div>
+<div class="verse">niyong maralita't dukhang kabuhayan</div>
+<div class="verse6">nil&aacute;ng mag-iin&aacute;;</div>
+<div class="verse">bagay na di taho ng&#771; taong sino man.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;&laquo;Ang b&aacute;long si Ata, ang ulilang Teta,</div>
+<div class="verse">ang babaing hapo, ang magand&aacute;ng bata,</div>
+<div class="verse">dalaw&aacute;ng mag-in&aacute;ng mananahi kapwa;</div>
+<div class="verse6">it&oacute; lang ang laging</div>
+<div class="verse">tang&#771;ing kasagutang kakamt&iacute;n sa bala</div>
+<div class="verse6">mong mapagtanung&#771;&aacute;ng</div>
+<div class="verse">kapit-bahay namin.&mdash;ang kay Atang wika.&mdash;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa't sino ma'y di nakababat&iacute;d</div>
+<div class="verse">kung saan nangaling nang dito'y sumapit,</div>
+<div class="verse">at kung an&oacute;ng bagay ang siyang pumil&iacute;t</div>
+<div class="verse6">na dito'y tumah&aacute;n,</div>
+<div class="verse">at kung an&oacute;ng buhay na kasakitsakit</div>
+<div class="verse6">ang aming dina&aacute;n</div>
+<div class="verse">kung kaya nangyaring sa dusa'y nagti&iacute;s.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ik&aacute;w na kapwa ri't ulilang hinab&aacute;g</div>
+<div class="verse">ng&#771; palalong yamang <i>suk&aacute;l sa mahirap,</i></div>
+<div class="verse">ik&aacute;w na malapit m&aacute;kais&aacute;ng palad</div>
+<div class="verse6">ni Teta kong sint&aacute;'y</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_42" id="Page_42">P&aacute;hin&aacute; 42</a></span>
+<div class="verse">dapat makabat&iacute;d kung saan nagbuhat</div>
+<div class="verse6">ang ginigiliw mo;</div>
+<div class="verse">kung siya ay an&oacute;'t kung kanino an&aacute;k:</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ak&oacute;'y is&aacute;ng bukong kinand&oacute;ng ng&#771; sang&#771;&aacute;</div>
+<div class="verse">sa gitna ng&#771; madlang ulayaw at sint&aacute;;</div>
+<div class="verse">walang agam-agam, ang puso'y masay&aacute;,</div>
+<div class="verse6">walang munting kilos</div>
+<div class="verse">na hindi kaul&oacute;ng ang madlang ligaya,</div>
+<div class="verse6">ang madlang pagling&#771;ap</div>
+<div class="verse">ng&#771; am&aacute;ng masuyo't mg&#771;a kakilala.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa'y sumapit sa giliw kong bayan</div>
+<div class="verse">ang is&aacute;ng binatang an&aacute;k ng&#771; mayaman</div>
+<div class="verse">at doo'y tumir&aacute; upang magparaan</div>
+<div class="verse6">ng&#771; il&aacute;ng panah&oacute;n</div>
+<div class="verse">sa gawang mang&#771;aso't mg&#771;a paglilib&aacute;ng,</div>
+<div class="verse6">dal&aacute; palibhasa</div>
+<div class="verse">na di kailang&#771;an ang maghanap buhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siya ay bihas&aacute;'t ugaling Maynila,</div>
+<div class="verse">makiyas ang tind&iacute;g, mabikas magwika,</div>
+<div class="verse">walang is&aacute;ng bang&iacute;t ng&#771; pananalita</div>
+<div class="verse6">na malulusut&aacute;n</div>
+<div class="verse">nang is&aacute;ng tukuyi't handug&aacute;n ng&#771; nasa</div>
+<div class="verse6">sa ng&#771;alang pagsint&aacute;ng</div>
+<div class="verse">animo'y larawan ng&#771; boong adhika.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;An&oacute; ang dadatn&iacute;n ng&#771; bata kong puso</div>
+<div class="verse">sa gay&oacute;ng katam&iacute;s na mg&#771;a pagsamo?...</div>
+<div class="verse">ak&oacute;'y n&aacute;palulong sa gawang sumuyo</div>
+<div class="verse6">at sa bisig niya'y</div>
+<div class="verse">linag&oacute;k ang tam&iacute;s ng&#771; madlang pang&#771;ako</div>
+<div class="verse6">na di maglililo....</div>
+<div class="verse">at di babayaang ak&oacute;'y masiphayo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hang&aacute;ng sa sumapit ang is&aacute;ng panah&oacute;ng</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_43" id="Page_43">P&aacute;hin&aacute; 43</a></span>
+<div class="verse">ang punlang pagsint&aacute; nam&iacute;'y nagkausb&oacute;ng</div>
+<div class="verse">at ak&oacute;'y iniwang sakbibi at kalong</div>
+<div class="verse6">ng&#771; mg&#771;a pang&#771;amb&aacute;:</div>
+<div class="verse">lip&oacute;s agam agam, kipk&iacute;p ng&#771; lingatong,</div>
+<div class="verse6">bal&oacute;t kahihiy&aacute;n</div>
+<div class="verse">sa madlang kilal&aacute;'t sa am&aacute;ng may amp&oacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">N&aacute;palaot ak&oacute; sa maraming hirap,</div>
+<div class="verse">sa bawa't sandali puso'y alapaap,</div>
+<div class="verse">wari sa sarili'y bat&iacute;d na ng&#771; lah&aacute;t</div>
+<div class="verse6">ang kalagayan ko,</div>
+<div class="verse">at ang aking lihim ay bant&oacute;g at kal&aacute;t</div>
+<div class="verse6">sa boong bayan&aacute;ng</div>
+<div class="verse">handa sa pagkutya't diladilang lib&aacute;k.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pakikisama't pakikipanay&aacute;m</div>
+<div class="verse">sa kasuyosuyong mg&#771;a kaibigan</div>
+<div class="verse">ay napawing lah&aacute;t, aking iniwasan</div>
+<div class="verse6">sampung makiul&oacute;ng</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a kaanak at madlang pininsan,</div>
+<div class="verse6">dahil sa takot ko,</div>
+<div class="verse">na baka matanto ya&oacute;ng kalagayan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gay&oacute;n ng&#771; gay&oacute;n, araw ay dumat&iacute;ng</div>
+<div class="verse">na di na magawang itago ang lihim,</div>
+<div class="verse">at sa pagkatakot sa am&aacute; kong giliw,</div>
+<div class="verse6">ak&oacute; ay nagtanan;</div>
+<div class="verse">dinal&aacute; ang munting hiyas at d&aacute;mitin</div>
+<div class="verse6">upang mahanap ko</div>
+<div class="verse">ang pinagsangla&aacute;n ng&#771; puri't panimd&iacute;m.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aking pinagsadya nang up&aacute;ng isamo</div>
+<div class="verse">na kany&aacute;ng ling&#771;apin ang sariling dugo,</div>
+<div class="verse">ang bung&#771;ang malusog ng&#771; aming pagsuyo,</div>
+<div class="verse6">ng&#771;uni't ... &iexcl;ay ng&#771; palad!</div>
+<div class="verse">nang m&aacute;tagpu&aacute;n ko ang giliw ng&#771; puso</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_44" id="Page_44">P&aacute;hin&aacute; 44</a></span>
+<div class="verse6">ay walang tinam&oacute;</div>
+<div class="verse">kung di ang pagdusta't madlang pagsiphayo:</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ak&oacute;'y itinab&oacute;y sa kany&aacute;ng tahanan</div>
+<div class="verse">at pinagkam&iacute;t pa ng&#771; wikang mahalay.</div>
+<div class="verse">na, uman&oacute;'y, iyong bung&#771;ang tin&aacute;tagl&aacute;y,</div>
+<div class="verse6">ay hindi kaniya,</div>
+<div class="verse">at ak&oacute;'y babaing walang karang&#771;alan,</div>
+<div class="verse6">pagka't sa bala na</div>
+<div class="verse">ay nakilaguyo't nakipagsintahan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kahit is&aacute;ng mund&oacute; ang biglang bumags&aacute;k</div>
+<div class="verse">ay di nakatul&iacute;g, sa akin, ang lagp&aacute;k</div>
+<div class="verse">nang kagaya niyong salitang masakl&aacute;p</div>
+<div class="verse6">sa karang&#771;alan ko;</div>
+<div class="verse">ak&oacute;'y bumulagta't ang diwa'y tumakas;</div>
+<div class="verse6">ng&#771;uni't nang magbal&iacute;k</div>
+<div class="verse">yaong pagkatao'y wala na ang suk&aacute;b.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Tinulung&#771;an ak&oacute; sa gawang magtind&iacute;g</div>
+<div class="verse">ng&#771; is&aacute;ng utus&aacute;ng may tagl&aacute;y na tubig,</div>
+<div class="verse">at saka nang ak&oacute; ... &iexcl;sa laki ng&#771; hapis!</div>
+<div class="verse6">ay namimighati,</div>
+<div class="verse">sinabi sa aking dapat nang umal&iacute;s</div>
+<div class="verse6">at doon ay walang</div>
+<div class="verse">magpapahalag&aacute; sa pinag-uusig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At sab&aacute;y sa gay&oacute;ng wikang walang tu&oacute;s,</div>
+<div class="verse">pitong lilimahing pawang gint&oacute;ng pul&oacute;s</div>
+<div class="verse">ang ibin&iacute;bigay at ini&aacute;ab&oacute;t</div>
+<div class="verse6">sa akin ... Bathala!...</div>
+<div class="verse">ya&oacute;n ang halag&aacute;ng sa akin ay lim&oacute;s</div>
+<div class="verse6">niyong walang budhing</div>
+<div class="verse">nag-ab&oacute;y sa palad na kalunoslunos.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mat&aacute; ko'y nagdil&iacute;m; hindi napaghaka</div>
+<div class="verse">na ang kahar&aacute;p ko ay is&aacute;ng alila,</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_45" id="Page_45">P&aacute;hin&aacute; 45</a></span><div class="verse">aking sinungab&aacute;n ang salaping handa't</div>
+<div class="verse6">saka inihagis</div>
+<div class="verse">sa harapan niy&oacute;ng taong alibugha,</div>
+<div class="verse6">na sab&aacute;y ang sabing:</div>
+<div class="verse">ak&oacute;'y di babaing walang puri't hiya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Magmula na noon, ak&oacute; ay naghanap.</div>
+<div class="verse">upang ipaglaban ang buhay na sal&aacute;t;</div>
+<div class="verse">ak&oacute; ay nanahi hang&aacute;ng sa nang&#771;an&aacute;k</div>
+<div class="verse6">at ang sint&aacute;ng bunso,</div>
+<div class="verse">na ng&#771;ay&oacute;'y tangulan sa madla kong hirap,</div>
+<div class="verse6">ay nag&iacute;ng tao na</div>
+<div class="verse">at siya'y nagtan&aacute;w ng&#771; unang liwanag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't iyang bukong iyong linalang&#771;it</div>
+<div class="verse">ay an&aacute;k ng&#771; is&aacute;ng mayamang malup&iacute;t</div>
+<div class="verse">at it&oacute;ng kahar&aacute;p ay is&aacute;ng nagkam&iacute;t</div>
+<div class="verse6">ng&#771; ng&#771;alang buhagh&aacute;g,</div>
+<div class="verse">pagka't di nagawang ang puri'y iligp&iacute;t</div>
+<div class="verse6">at naipaglaban</div>
+<div class="verse">sa gahasang udy&oacute;k ng&#771; is&aacute;ng pag-ibig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;ay&oacute;ng tal&oacute;s mo na ang lihim ng&#771; buhay</div>
+<div class="verse">nit&oacute;ng pinara mong tunay na magulang</div>
+<div class="verse">at ng&#771;ay&oacute;ng tal&oacute;s din ang pinanggaling&#771;an</div>
+<div class="verse6">ni Teta mong sint&aacute;,</div>
+<div class="verse">ik&aacute;w ang magsabi, kung ang pagmamah&aacute;l</div>
+<div class="verse6">na tin&aacute;tagl&aacute;y mo'y</div>
+<div class="verse">marapat &oacute; hindi magbago ng&#771; kulay.&raquo;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gay&oacute;ng tinuran, si Pedro'y nagwika,</div>
+<div class="verse">na tut&oacute;p ang dibd&iacute;b&mdash;Dang&#771;a't magagawa</div>
+<div class="verse">na pagibayuhin ang sint&aacute;ng alaga,</div>
+<div class="verse6">dapat pong alam&iacute;ng,</div>
+<div class="verse">dinagdag&aacute;n sana, pagka't naunawa</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_46" id="Page_46">P&aacute;hin&aacute; 46</a></span><div class="verse6">ang iny&oacute;ng tini&iacute;s</div>
+<div class="verse">sa lal&aacute;ng ng&#771; is&aacute;ng lalaking kuhila.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Sino ang may sala: ang pusong naghand&oacute;g</div>
+<div class="verse">ng&#771; is&aacute;ng matap&aacute;t at boong pag-irog</div>
+<div class="verse">&oacute; ang nagkuhila, dumaya't umayop</div>
+<div class="verse6">sa nagkatiwala?</div>
+<div class="verse">Kung sa gan&aacute;ng akin, ang dapat mahulog</div>
+<div class="verse6">sa lusak ng&#771; kutya'y</div>
+<div class="verse">ang sa kany&aacute;ng dugo'y natutong lumimot.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Salamat, an&aacute;k ko,&mdash;ang putol ni Atang&mdash;</div>
+<div class="verse">at di ka kagaya ng&#771; ibang isipan;</div>
+<div class="verse">mag&iacute;ng awa, kahit, ang iyong tinuran</div>
+<div class="verse6">ay nagpapahayag</div>
+<div class="verse">na sa iyong piling ay di sisilayan</div>
+<div class="verse6">ang giliw kong bunso</div>
+<div class="verse">ng&#771; is&aacute;ng pagdusta sa pinanggaling&#771;an.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor2.jpg" width="100" height="28" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_47" id="Page_47">P&aacute;hin&aacute; 47</a></span></p>
+
+<h3>XI.</h3>
+
+<h3>ANG YAMAN AT ANG PURI.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Isang bagong Creso kung sa kayamanan</div>
+<div class="verse">at isang Atila sa kaugalian,</div>
+<div class="verse">isang Carlo-Magno sa nauutusan</div>
+<div class="verse">at Cingong alipin sa pin&aacute;pasukan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Walang karang&#771;alang di nasa kaniya,</div>
+<div class="verse">ang lah&aacute;t ay da&iacute;g, sa mg&#771;a pamans&aacute;,</div>
+<div class="verse">walang liniling&#771;ap na katwirang ib&aacute;</div>
+<div class="verse">liban sa katwiran ng&#771; kany&aacute;ng bituka.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Wikang kababayan, ay isang salita</div>
+<div class="verse">na ang kahulug&aacute;n, sa kany&aacute;, ay bula;</div>
+<div class="verse">&iquest;kalahi, ay an&oacute;? &iquest;an&oacute; kung madusta</div>
+<div class="verse">may salapi lamang na sukat m&aacute;pala?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa loob ng&#771; bahay na pin&aacute;pasukang</div>
+<div class="verse">gawaang tabako'y walang pakundang&#771;an</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a mahirap na nang&#771;ag-aar&aacute;w</div>
+<div class="verse">na kung pagmurah&iacute;n ay gay&oacute;n na lamang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't kung sa har&aacute;p ng&#771; namumuhunan</div>
+<div class="verse">ay piping mistula at mababang asal,</div>
+<div class="verse">sumag&oacute;t pa'y waring binibining ban&aacute;l</div>
+<div class="verse">na hindi marunong magta&aacute;s ng&#771; tan&aacute;w.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_48" id="Page_48">P&aacute;hin&aacute; 48</a></span>
+<div class="verseind">It&oacute; ang ginoong sa dukha ay hari</div>
+<div class="verse">datapwa'y alipin niy&oacute;ng may salapi,</div>
+<div class="verse">at siya rin nam&aacute;n ang taong mayari</div>
+<div class="verse">ng&#771; mg&#771;a gawaing kay Teta'y patahi.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siya'y, nagpagawa sa ating dalaga</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't hindi dahil kailang&#771;an niya,</div>
+<div class="verse">kung hindi sapagka't ang tagl&aacute;y na gand&aacute;</div>
+<div class="verse">niyong binibini'y kany&aacute;ng pinipita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Yao'y is&aacute;ng silo, lal&aacute;ng at pakana</div>
+<div class="verse">upang maihayag ang tagl&aacute;y na nasa,</div>
+<div class="verse">ang nasang mahalay na palaging gawa</div>
+<div class="verse">sa mg&#771;a dalagang kany&aacute;ng manggagawa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't nang m&aacute;kitang si Teta'y dumating</div>
+<div class="verse">na dal&aacute; sa kam&aacute;y ang mg&#771;a tahiin</div>
+<div class="verse">ay agad iniwan ang mg&#771;a kapiling</div>
+<div class="verse">na mg&#771;a upah&aacute;ng sa kany&aacute;'y n&aacute;da&iacute;ng.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At biglang tinapos ang kanil&aacute;ng usap</div>
+<div class="verse">sa wikang gahasa na lubhang matig&aacute;s:</div>
+<div class="verse">&mdash;Kung hindi sang-ayon&mdash;aniya&mdash;sa aw&aacute;s</div>
+<div class="verse">sa upa, ay dapat na kay&oacute;'y lumayas.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At ang kakulang&#771;&aacute;n niny&oacute;ng inuusig</div>
+<div class="verse">ay di mangyayaring bayaran pa, kahit</div>
+<div class="verse">magsakd&aacute;l. Sulong na, at baka mag init</div>
+<div class="verse">pa ang aking ulo, kay&oacute;'y m&aacute;hagup&iacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Masabi ang gay&oacute;n, ay ag&aacute;d iniwan</div>
+<div class="verse">ang mg&#771;a kapulong na kany&aacute;ng upah&aacute;n,</div>
+<div class="verse">at saka tinung&#771;o ang kinalalagy&aacute;n</div>
+<div class="verse">ng&#771; ating dalagang di lubhang nag-ant&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa'y hindi man nakuhang minas&iacute;d</div>
+<div class="verse">ang pagkakayari ng&#771; pagawang dam&iacute;t,</div>
+<div class="verse">ag&aacute;d inial&oacute;k ang kany&aacute;ng pag-ibig</div>
+<div class="verse">na wari ay batang matakaw at sab&iacute;k.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_49" id="Page_49">P&aacute;hin&aacute; 49</a></span>
+<div class="verseind">Sa wikang malamb&oacute;t ay inis&aacute;is&aacute;</div>
+<div class="verse">ang maraming yamang ihahand&oacute;g niya</div>
+<div class="verse">&mdash;Tangap&iacute;n mo lamang in&eacute;ng yar&iacute;ng sint&aacute;'y</div>
+<div class="verse">di na kailang&#771;an ang maghanap ka pa,</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Mah&aacute;l na ginoo&mdash;an&aacute;ng binibini&mdash;</div>
+<div class="verse">nagk&aacute;mali ka po sa hain mong kasi,</div>
+<div class="verse">ak&oacute;'y maralita't walang yamang iwi,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't di marunong magbil&iacute; ng&#771; puri.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pag-ibig ko po'y di siyang dahil&aacute;n</div>
+<div class="verse">kung kaya n&aacute;rito sa iyong harap&aacute;n,</div>
+<div class="verse">ak&oacute;'y n&aacute;parito ng&#771; upang m&aacute;kamt&aacute;n,</div>
+<div class="verse">ang sap&aacute;t na upa sa gawa kong tagl&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ipagpatawad po kung di ko matangg&aacute;p</div>
+<div class="verse">ang inihahain na iyong pagliyag,</div>
+<div class="verse">may kapant&aacute;y ka po, ik&aacute;w ay humanap,</div>
+<div class="verse">at huwag habag&iacute;n ang gaya kong hamak.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Oo't mangyayari ang iyong tinuran</div>
+<div class="verse">na ak&oacute;'y humanap ng&#771; aking kapant&aacute;y</div>
+<div class="verse">kung hindi ng&#771;a sana, ang n&aacute;lalarawan,</div>
+<div class="verse">dini sa puso ko'y larawan mo Tetay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyong pag-isipin: ik&aacute;w ay magand&aacute;,</div>
+<div class="verse">sa iyo'y di bagay ang maghirap ka pa;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't kung tanggap&iacute;n ang aking pagsint&aacute;</div>
+<div class="verse">ay masusun&oacute;d mo ang lah&aacute;t ng&#771; pita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ik&aacute;w mag&iacute;ng akin, at bukas na bukas,</div>
+<div class="verse">may bahay kang bat&oacute;'t sarisaring hiyas,</div>
+<div class="verse">may sasaky&aacute;n ka pa't hindi maglalak&aacute;d,</div>
+<div class="verse">at salaping labis sa gugol mong lah&aacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">M&aacute;ding&#771;&iacute;g ang gay&oacute;n ng&#771; ating dalaga'y</div>
+<div class="verse">nagtind&iacute;g sa upo, ang mukha'y namul&aacute;,</div>
+<div class="verse">at biglang naparam sa noong magand&aacute;</div>
+<div class="verse">iyong kaamuang laging din&aacute;dal&aacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_50" id="Page_50">P&aacute;hin&aacute; 50</a></span>
+<div class="verseind">&mdash;Di ko akalain&mdash;ang wikang matig&aacute;s&mdash;</div>
+<div class="verse">na ik&aacute;w'y m&aacute;mali sa iyong pangmalas;</div>
+<div class="verse">akala mo yata'y sapagka't mahirap</div>
+<div class="verse">ay n&aacute;rarapa na sa ningn&iacute;ng ng&#771; pilak?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ak&oacute;'y mar&aacute;lita, at kung di gamitin</div>
+<div class="verse">ang munti kong lak&aacute;s ay hindi kakain,</div>
+<div class="verse">datapwa'y libo mang hirap ang danasin,</div>
+<div class="verse">ang hand&oacute;g mong sint&aacute;'y hindi maaamin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ko kailang&#771;an ang magand&aacute;ng hiyas,</div>
+<div class="verse">ni ang titirah&aacute;ng bahay na mata&aacute;s ...</div>
+<div class="verse">ang bunt&oacute;n ng&#771; yama'y pisanin mang lah&aacute;t ...</div>
+<div class="verse">walang kabuluh&aacute;n sa aking pagling&#771;ap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Ang kataasan ba nit&oacute;ng bat&oacute;ng bahay</div>
+<div class="verse">ay tataas kaya sa pulang kakamt&aacute;n?</div>
+<div class="verse">&iquest;at ang mg&#771;a ningn&iacute;ng ng&#771; hiyas at yama'y</div>
+<div class="verse">makatak&iacute;p kaya sa puring hahapay?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung ang karang&#771;ala'y hindi mo kilal&aacute;'t</div>
+<div class="verse">ang pilak, sa iyo, siyang mahalag&aacute;;</div>
+<div class="verse">unawain mo pong sa aking pangtaya'y</div>
+<div class="verse">sa salapi't hiyas ang puri ay una.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagka't ang tao, kahit na mayaman,</div>
+<div class="verse">kapag walang puri'y walang kabuluh&aacute;n,</div>
+<div class="verse">&iquest;aanh&iacute;n ang hiyas, ang pilak, ang bahay</div>
+<div class="verse">kung ak&oacute;'y yag&iacute;t na't y&uacute;yurakyurakan?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Mahang&#771;a'y ganit&oacute;ng dukha't nasasal&aacute;t,</div>
+<div class="verse">may kapuwa tao, kahit mg&#771;a hamak,</div>
+<div class="verse">at hindi pasasang baluti ng&#771; hiyas</div>
+<div class="verse">at wala ng&#771; linis ang dang&#771;&aacute;l na hawak.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Mataas mag-wika&mdash;</div>
+<div class="verse10">&mdash;Talag&aacute;ng mataas</div>
+<div class="verse">kapag dinudusta ang isang mahirap</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_51" id="Page_51">P&aacute;hin&aacute; 51</a></span>
+<div class="verse">na may pagmamah&aacute;l sa puring ining&#771;at;</div>
+<div class="verse">nariyan ang tahi, ant&aacute;y ko ang bayad.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;&iquest;Ang bayad? kung ik&aacute;w sa aki'y iibig</div>
+<div class="verse">hindi lamang tumb&aacute;s ang ipakakam&iacute;t,</div>
+<div class="verse">datapwa kung hindi, ay ipagkaka&iacute;t</div>
+<div class="verse">ang sampu ng&#771; upa sa mg&#771;a n&aacute;hat&iacute;d.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">M&aacute;ding&#771;&iacute;g ang gay&oacute;n ng&#771; ating dalaga</div>
+<div class="verse">ay halos nanglum&oacute;, ang puso, sa dusa,</div>
+<div class="verse">sapagka't sumagi sa kany&aacute;ng alala</div>
+<div class="verse">na hindi kakain ang salantang in&aacute;.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't namalisb&iacute;s sa mat&aacute; ang luha,</div>
+<div class="verse">at sumabudhi na ang magmakaawa,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni,t ang kausap na ma'y maling nasa</div>
+<div class="verse">ay hindi duming&#771;ig sa an&oacute; mang wika.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Subali't nag-ul&oacute;l sa pakikiusap</div>
+<div class="verse">na siya'y ling&#771;apin sa haing pagliyag,</div>
+<div class="verse">at sinamahan pa ang balang marah&aacute;s</div>
+<div class="verse">ng&#771; kapang&#771;ahasang gahasai't sukat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dapwa'y nang dulug&iacute;n, sa kin&aacute;tayu&aacute;n,</div>
+<div class="verse">ang ating dalagang nag-&iacute;is&aacute; lamang,</div>
+<div class="verse">it&oacute;'y ay lumayo't ang lilong mayaman</div>
+<div class="verse">ay pinapagkam&iacute;t ng&#771; mari&iacute;ng tamp&aacute;l.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Iyan ang marapat sa is&aacute;ng kuhila</div>
+<div class="verse">na di gumagalang sa bawa't mahina</div>
+<div class="verse">upang matuto kang huwag gumahasa</div>
+<div class="verse">sa hindi pumayag sa buh&oacute;ng mong nasa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang masabi iyon ay biglang iniwan</div>
+<div class="verse">ang nahil&oacute;hil&oacute;ng taks&iacute;l na mayaman,</div>
+<div class="verse">saka nang sumapit sa pinto ng&#771; daan</div>
+<div class="verse">ay muling lining&#771;&oacute;n ang pinangaling&#771;an.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Walang budhi&mdash;any&aacute;&mdash;Taong walang damd&aacute;m!</div>
+<div class="verse">Ikaw, kung tawagi'y: mayaman! marang&#771;al!</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_52" id="Page_52">P&aacute;hin&aacute; 52</a></span><div class="verse">ng&#771;uni't walang kayang gipit&iacute;'t tambang&#771;&aacute;n</div>
+<div class="verse">kung hindi ang dukhang walang kakayah&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Iwan natin siya sa kany&aacute;ng pag-uwi</div>
+<div class="verse">na ang nag&iacute;ng bao'y is&aacute;ng dalamhati,</div>
+<div class="verse">at ang unawain ay ang mg&#771;a sawi</div>
+<div class="verse">na <i>an&aacute;k paggawa</i> na namimighati.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_53" id="Page_53">P&aacute;hin&aacute; 53</a></span></p>
+
+<h3>XII.</h3>
+
+<h3>ANG MG&#771;A MANGGAGAWA.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Is&aacute;ng ling&oacute;ng singk&aacute;d na pigta sa pawis</div>
+<div class="verse">at kinakabaka ang madlang pang&#771;anib,</div>
+<div class="verse">kahit nanglalata ang ng&#771;al&aacute;y na bisig</div>
+<div class="verse">ay di makahinto, at nagsusumakit</div>
+<div class="verse">na ang pit&oacute;ng araw'y kany&aacute;ng maisulit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagka't alaala ang giliw na an&aacute;k,</div>
+<div class="verse">ang sint&aacute;ng asawa, ang in&aacute;ng naghirap</div>
+<div class="verse">&oacute; kaya'y ang madlang kandiling kaanak</div>
+<div class="verse">na walang timbulan kung di iy&oacute;ng hanap</div>
+<div class="verse">na sa pagkain lang ay di pa sasap&aacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di nam&aacute;n mangyari, sa dukhang may dang&#771;&aacute;l,</div>
+<div class="verse">ang gawang mang-um&iacute;t sa pin&aacute;pasukan,</div>
+<div class="verse">kay ng&#771;a't ang tang&#771;ing pinan&aacute;nang&#771;ana'y</div>
+<div class="verse">yaong pinang&#771;anl&aacute;ng <i>bayad kapagalan</i></div>
+<div class="verse">na di halos upa kundi limos lamang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagka't ang bagay na pang&#771;anl&aacute;ng <i>bayad,</i></div>
+<div class="verse">ay ya&oacute;ng katimb&aacute;ng ng&#771; puhunang <i>hirap,</i></div>
+<div class="verse">datapwa'y ang lab&iacute; ng&#771; sak&iacute;m na <i>pilak</i></div>
+<div class="verse">na hindi marunong humati ng&#771; sap&aacute;t,</div>
+<div class="verse">ay di nababagay sa <i>upang</i> pag tawag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_54" id="Page_54">P&aacute;hin&aacute; 54</a></span>
+<div class="verseind">Iy&aacute;n ang matimping kamp&oacute;n ni Minerva,</div>
+<div class="verse">iy&aacute;n ang may tagl&aacute;y ng&#771; igiginhawa</div>
+<div class="verse">nitong Sangsinukob; sil&aacute;, silang sil&aacute;</div>
+<div class="verse">ang nagpapayaman, ng&#771;uni't alimura</div>
+<div class="verse">nang mg&#771;a puhunang may g&uacute;tom buwaya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sil&aacute; ang kaul&oacute;ng ng&#771; Nang&#771;ang&#771;asiwa</div>
+<div class="verse">ng&#771; it&oacute;'y abutin ng&#771; ating si Teta,</div>
+<div class="verse">sil&aacute; ang katung&#771;ong nagmamakaawa</div>
+<div class="verse">na huwag nang gaw&iacute;n iyong pagbababa</div>
+<div class="verse">sa dating upah&aacute;'t kabayar&aacute;ng takda.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa, ang ganid, sa wikang matig&aacute;s,</div>
+<div class="verse">(labis pa sa bags&iacute;k ng&#771; sadyang may pilak)</div>
+<div class="verse">ay inalimura iyong mahihirap,</div>
+<div class="verse">at saka matapos pang&#771;al&aacute;n ng&#771; tam&aacute;d</div>
+<div class="verse">ay di ibinig&aacute;y ang ukol na bayad.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Kay&oacute;'y mg&#771;a hungh&aacute;ng, mg&#771;a wal&aacute;ng isip,</div>
+<div class="verse">ibig pang lumamp&aacute;s sa puhunang kabig;</div>
+<div class="verse">kung ayaw tumang&aacute;p ng&#771; upa kong nais,</div>
+<div class="verse">kay&oacute; ang bahala; ng&#771;ay&oacute;n di'y umal&iacute;s</div>
+<div class="verse">at baka abutin ang ak&oacute;'y magalit.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At biglang iniwan ang mg&#771;a kausap,</div>
+<div class="verse">matapos masamb&iacute;t ang il&aacute;n pang sumb&aacute;t,</div>
+<div class="verse">(na ating natal&oacute;s sa dakong itaas);</div>
+<div class="verse">doon na nangyaring si Teta'y hinar&aacute;p</div>
+<div class="verse">na ang katapus&aacute;'y tamp&aacute;l na malak&aacute;s.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siya ay iniwan na hil&oacute;hil&oacute; pa</div>
+<div class="verse">niyong namumuhing mahinh&iacute;ng dalaga,</div>
+<div class="verse">dapwa'y nang magbal&iacute;k ang diwang n&aacute;gitl&aacute;'y</div>
+<div class="verse">nag-alab ang poot at ang pinagmur&aacute;'y</div>
+<div class="verse">ang mg&#771;a upah&aacute;ng kapulong na una.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At saka nagbihis ng&#771; lubhang madali,</div>
+<div class="verse">sinunda't hinabol iyong mananahi,</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_55" id="Page_55">P&aacute;hin&aacute; 55</a></span><div class="verse">hindi na inin&oacute; ang pamimighati</div>
+<div class="verse">ng&#771; mg&#771;a upah&aacute;ng nang&#771;aglulungat&iacute;ng</div>
+<div class="verse">ibig&aacute;y ang upang ukol sa nayari.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Il&aacute;ng mg&#771;a lun&oacute;'t matandang magulang,</div>
+<div class="verse">il&aacute;ng mg&#771;a an&aacute;k at asawang hirang</div>
+<div class="verse">ang hindi kakain sa gay&oacute;ng inasal</div>
+<div class="verse">niyong walang ling&#771;ap!? Kaya 't pinasukan</div>
+<div class="verse">din ng&#771; pagng&#771;ing&#771;itng&#771;it ang mg&#771;a upah&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sumadilidili, na bago makitang</div>
+<div class="verse">dayukd&oacute;k ang madlang an&aacute;k at asawa</div>
+<div class="verse">ay dapat utang&#771;in ang buhay na dal&aacute;</div>
+<div class="verse">niyong walang awa't walang kaluluwang</div>
+<div class="verse">pinalalamon na ay nan&iacute;nila pa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Yayamang wala ring mg&#771;a kahatul&aacute;n</div>
+<div class="verse">sukat tuntun&iacute;n sa pagay&oacute;ng bagay,</div>
+<div class="verse">lub&oacute;s nang tinangkang sil&aacute; ang humirang</div>
+<div class="verse">ng&#771; bagay at kapit na kaparusah&aacute;n</div>
+<div class="verse">doon sa tao ng&#771;a'y may~asal halimaw.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang mahinb&iacute;ng batis na binabalung&#771;an</div>
+<div class="verse">ng&#771; lin&aacute;w na tubig na pang-pat&iacute;d uhaw'y</div>
+<div class="verse">nag-aanyong baha kapag hinalang&#771;an ...</div>
+<div class="verse">&iquest;ang puso pa kayang marunong magdamd&aacute;m</div>
+<div class="verse">ang hindi sumub&oacute; kapag hinahalay?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't sabaysab&aacute;y na wari'y iis&aacute;</div>
+<div class="verse">nang sinund&aacute;n iyong budhing palamara;</div>
+<div class="verse">nagsab&aacute;y na lah&aacute;t, na poot ang dal&aacute; ...</div>
+<div class="verse">iiay ... ng&#771; sa alab ay mang&#771;ah&aacute;s sumugb&aacute;!!</div>
+<div class="verse">iiay ... ng&#771; madaanan ng&#771; along masigl&aacute;!!</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_56" id="Page_56">P&aacute;hin&aacute; 56</a></span></p>
+
+<h3>XIII.</h3>
+
+<h3>SA HAR&Aacute;P AT SA LIK&Oacute;D.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sil&aacute;'y iwan nati't muling pagbalik&aacute;n</div>
+<div class="verse">ang tahanang dampa ng&#771; mag-in&aacute;ng hirang,</div>
+<div class="verse">doo'y nag-iis&aacute; ang maysak&iacute;t lamang</div>
+<div class="verse">pagka't ang binata'y sandaling lumisan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Samantala nam&aacute;ng siya'y nag-iis&aacute;</div>
+<div class="verse">at nag-aantab&aacute;y sa an&aacute;k na sint&aacute;,</div>
+<div class="verse">libong panalang&#771;in ang sumaalala</div>
+<div class="verse">upang magkapalad ang bunsong dalaga.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Aniya'y mangyaring ang hat&iacute;d na tahi</div>
+<div class="verse">ay mag&iacute;ng mainam, doon sa may ari,</div>
+<div class="verse">upang bayaran na, nang siya'y m&aacute;dali</div>
+<div class="verse">at huwag gabih&iacute;n sa kany&aacute;ng pag-uwi.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't ng&#771; m&aacute;tan&aacute;w ang giliw na bunso'y</div>
+<div class="verse">sumaligaya na ang sumikd&oacute;ng puso,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't an&oacute;ng lak&iacute; ng&#771; dusang bumugso</div>
+<div class="verse">nang makita niyang luha'y tumutulo.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Halos n&aacute;pahiyaw at halos n&aacute;tind&iacute;g</div>
+<div class="verse">sa kinahihig&aacute;ng sirasirang ban&iacute;g,</div>
+<div class="verse">na, sabay ang wikang&mdash;&iquest;An&oacute;, Teta? &iquest;Bakit?</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute; ang nangyari't ikaw'y tumatang&#771;is?</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_57" id="Page_57">P&aacute;hin&aacute; 57</a></span>
+<div class="verseind">&mdash;In&aacute; ko! In&aacute; ko! Tayo'y walang palad!&mdash;</div>
+<div class="verse">ang sag&oacute;t ni Teta't sab&aacute;y napayakap</div>
+<div class="verse">sa giliw na in&aacute;&mdash;</div>
+<div class="verse6">&mdash;&iquest;An&oacute;'t umiiyak</div>
+<div class="verse">ka?&mdash;</div>
+<div class="verse">&mdash;Ak&oacute;'y sinuba niyong taong suk&aacute;b;</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagka't di inamin ang haing pagsint&aacute;,</div>
+<div class="verse">niyong walang budh&iacute;'t taong palamara,</div>
+<div class="verse">na kung kaya lamang nagpagawa pal&aacute;</div>
+<div class="verse">ay upang masun&oacute;d ang masamang pita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ng&#771;uni't nang tumang&iacute; ak&oacute;'t di umamin</div>
+<div class="verse">ay pinagtangka&aacute;ng ak&oacute;'y gahasain,</div>
+<div class="verse">salamat na lamang at aking napigil</div>
+<div class="verse">sa bil&iacute;s ng&#771; isang tamp&aacute;l na mar&iacute;in.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dito inihayag niyong binibini</div>
+<div class="verse">ang lah&aacute;t ng&#771; bagay na mg&#771;a nangyari,</div>
+<div class="verse">dapwa'y sa gitna pa niyong pagsasabi</div>
+<div class="verse">ay siyang pagdat&iacute;ng ng&#771; lilong lalaki.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Na tagl&aacute;y sa loob ang paghigantih&aacute;n</div>
+<div class="verse">iyong binibining sa kany&aacute;'y tumamp&aacute;l</div>
+<div class="verse">&oacute; kung dili kaya'y sa tulong ng&#771; yaman</div>
+<div class="verse">ay nasang bulagin ang mg&#771;a magulang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Pagka't di bihira ang am&aacute; &oacute; in&aacute;</div>
+<div class="verse">na pagkakatan&aacute;w sa munting halag&aacute;</div>
+<div class="verse">ay sil&aacute; pang ag&aacute;d ang nag-&aacute;ab&oacute;y na</div>
+<div class="verse">sa puri ng&#771; is&aacute;ng an&aacute;k na dalaga.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Dapwa'y hindi pa man halos nakapasok</div>
+<div class="verse">sa munting pintuan ang buh&oacute;ng na loob</div>
+<div class="verse">ay biglang n&aacute;hinto, nang&#771;in&iacute;g ang tuhod,</div>
+<div class="verse">at munti na sanang siya'y n&aacute;paluh&oacute;d.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sapagka't n&aacute;kitang sa kany&aacute; ang titig</div>
+<div class="verse">niyong n&aacute;patayong babaing maysak&iacute;t ...</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_58" id="Page_58">P&aacute;hin&aacute; 58</a></span><div class="verse">ya&oacute;n ang babai na kany&aacute;ng inam&iacute;s!...</div>
+<div class="verse">ya&oacute;n ang babaing sa kany&aacute;'y nanalig!...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pang&#771;alan niya na may <i>dong</i> kaugn&aacute;y</div>
+<div class="verse">kung bukh&iacute;n sa labi ng&#771; mg&#771;a upah&aacute;n,</div>
+<div class="verse">doon ay n&aacute;ding&#771;&iacute;g sa bib&iacute;g ni Atang</div>
+<div class="verse">na may halong ng&#771;itng&#771;it at dustang paghalay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Ang lalaking iyan&mdash;ang sabi ni Teta&mdash;</div>
+<div class="verse">ang sa akin in&aacute;'y ibig gumahasa,</div>
+<div class="verse">&mdash;Taong walang budhi!&mdash;an&iacute; ng&#771; matanda&mdash;</div>
+<div class="verse">&iquest;at nang&#771;ah&aacute;s ka pa na dito'y magsadya?...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Di ka na nang&#771;iming dito'y makarat&iacute;ng</div>
+<div class="verse">na akay ng&#771; iyong pagnanasang hal&iacute;ng?</div>
+<div class="verse">&iquest;di ka na pinasok niyong salagims&iacute;m</div>
+<div class="verse">kung sino ang iy&oacute;ng tinangkang gahis&iacute;n?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang dahil sa iyo: ang buk&oacute;'y bumuk&aacute;'t</div>
+<div class="verse">nang mag&iacute;ng bulakl&aacute;k ay ag&aacute;d nalant&aacute;,</div>
+<div class="verse">at saka sa ng&#771;ay&oacute;'y pagnanasaan pa</div>
+<div class="verse">na iyong halayin ang nip&oacute;t na bung&#771;a?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang lalong masiba't may taks&iacute;l na loob</div>
+<div class="verse">ay hihigt&aacute;n mo pa kung sa pagkabukt&oacute;t;</div>
+<div class="verse">marahil n&aacute;mali, sa iyo, ang Diyos, ...</div>
+<div class="verse">ginawa kang tao'y bagay mag&iacute;ng hayop!...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Marami pa sanang bubukh&iacute;n sa bib&iacute;g</div>
+<div class="verse">yaong bumabak&aacute;s ng&#771; matind&iacute;ng sul&iacute;t;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't n&aacute;pahinto sapagka't n&aacute;ding&#771;&iacute;g</div>
+<div class="verse">ang gul&oacute; sa daan; sigawa't paglait.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sangdaang katao, humig&iacute;t kumulang,</div>
+<div class="verse">ang nagsisidat&iacute;ng at naghihiyawan;</div>
+<div class="verse">at ang bawa't is&aacute;'y may hawak na urang</div>
+<div class="verse">na ipangbubugb&oacute;g sa kinagalitan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Nasaan&mdash;anil&aacute;&mdash;iyang walang ling&#771;ap,</div>
+<div class="verse">taong mapang-ap&iacute; sa mg&#771;a mahirap?</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_59" id="Page_59">P&aacute;hin&aacute; 59</a></span><div class="verse">N&aacute;ding&#771;&iacute;g ang gay&oacute;n ng&#771; mayamang osl&aacute;k;</div>
+<div class="verse">pinas&oacute;k ang budhi ng&#771; malak&iacute;ng sind&aacute;k.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Luming&#771;asling&#771;as na at sumulingsuling,</div>
+<div class="verse">waring humahanap ng&#771; dapat tung&#771;uhin,</div>
+<div class="verse">lit&oacute; na ang isip, puso'y nalalag&iacute;m,</div>
+<div class="verse">pagka't n&aacute;kilalang siya'y p&aacute;patay&iacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi na mangyaring siya'y makatanan</div>
+<div class="verse">pagka't nalilib&iacute;d ng&#771; tao ang bahay</div>
+<div class="verse">at bawa't sandaling ipag-alinlang&#771;an</div>
+<div class="verse">ay is&aacute;ng lund&aacute;g pa ng&#771; kasakunaan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't nang matantong wala nang pag-asa't</div>
+<div class="verse">saan man tumung&#771;o'y kamatayan niya,</div>
+<div class="verse">nanikluh&oacute;d ag&aacute;d sa har&aacute;p ni Ata't</div>
+<div class="verse">huming&#771;ing saklolo na iligt&aacute;s siya.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iexcl;Iyon ang mayamang sa tulong ng&#771; pilak</div>
+<div class="verse">ay laging umap&iacute; sa mg&#771;a mahirap!</div>
+<div class="verse">&iexcl;Iyon ang mayaman!... Ng&#771;ay&oacute;'y nasisind&aacute;k</div>
+<div class="verse">sa har&aacute;p ng&#771; mg&#771;a palaging hinab&aacute;g!...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">M&aacute;kita ang gay&oacute;n ng&#771; babaing gal&iacute;t</div>
+<div class="verse">na lun&oacute;nglun&oacute; na ang dating mabang&#771;is,</div>
+<div class="verse">panasukang awa't ang dating inibig</div>
+<div class="verse">ay pinapagkanl&oacute;ng sa sulok ng&#771; sil&iacute;d.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kis&aacute;pmat&aacute; lamang, at, kung di'y nag-abot</div>
+<div class="verse">ang kinagalita't ang mg&#771;a may poot;</div>
+<div class="verse">sandali na lamang at disi'y natapos</div>
+<div class="verse">ang buhay ng&#771; tao na mapangbusabos.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_60" id="Page_60">P&aacute;hin&aacute; 60</a></span></p>
+
+<h3>XIV.</h3>
+
+<h3>ANG PUSO NG&#771; DUKHA.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Lubhang mapagbat&aacute;, pipi't mapagtip&iacute;d</div>
+<div class="verse">sa lalong mabig&aacute;t na mg&#771;a pasakit,</div>
+<div class="verse">sady&aacute;ng mas&uacute;nuri't hindi mapagla&iacute;t,</div>
+<div class="verse">walang hinahalay, hindi mapag-usig:</div>
+<div class="verse">sa lalong mababa'y nakikipaniig</div>
+<div class="verse">at tungk&oacute;l d&aacute;lita ay kany&aacute;ng kapat&iacute;d.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Iyan ang mahirap: pusong mahabagin,</div>
+<div class="verse">may mayamang dibd&iacute;b sa mg&#771;a damdamin;</div>
+<div class="verse">hindi humahamon, ng&#771;uni't pag-inir&iacute;ng....</div>
+<div class="verse">sa kany&aacute;ng hayak&iacute;s ay walang patal&iacute;m,</div>
+<div class="verse">walang kalakasang sukat makasupil</div>
+<div class="verse">ni lalong matibay na di hahamakin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Il&aacute;'y nagsipanh&iacute;k sa dukhang tahanan,</div>
+<div class="verse">sa nasang m&aacute;huli ang lilong mayaman;</div>
+<div class="verse">tangka nil&aacute; mand&iacute;ng doon na m&aacute;patay</div>
+<div class="verse">yaong walang pusong hindi na nagtagl&aacute;y</div>
+<div class="verse">ng&#771; munti mang ling&#771;ap sa mg&#771;a daing&#771;an</div>
+<div class="verse">at pakikisamo ng&#771; mg&#771;a upah&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa'y napigil ang sul&aacute;k ng ng&#771;itng&#771;it</div>
+<div class="verse">at ang kapoota'y nagwaring lumam&iacute;g</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_61" id="Page_61">P&aacute;hin&aacute; 61</a></span><div class="verse">nang m&aacute;pahar&aacute;p na't kanil&aacute;ng m&aacute;masid</div>
+<div class="verse">ang mukhang maamo ng&#771; ating may sak&iacute;t,</div>
+<div class="verse">na sa gitna niy&oacute;ng malak&iacute;ng pang&#771;anib</div>
+<div class="verse">ay nag-any&oacute;ng kuta na hindi mayan&iacute;g.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;&iquest;An&oacute; ang layun&iacute;n at dito ay hanap&mdash;</div>
+<div class="verse">ang tan&oacute;ng ni Ata sa mg&#771;a kahar&aacute;p.</div>
+<div class="verse">&mdash;Aming inuusig iyang taong suk&aacute;b</div>
+<div class="verse">nang upang patay&iacute;n ...</div>
+<div class="verse6">&mdash;Mg&#771;a walang palad!</div>
+<div class="verse">&iquest;An&oacute;'t tutungkul&iacute;n ang gawang umut&aacute;s</div>
+<div class="verse">niyang mg&#771;a kam&aacute;y na ukol sa sipag?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Kay lak&iacute; ba kaya ng&#771; pagkakasala</div>
+<div class="verse">at buhay kaag&aacute;d ang iny&oacute;ng pinita?</div>
+<div class="verse">Kay&oacute;'y mang&#771;agmuni at huwag padal&aacute;</div>
+<div class="verse">pa pus&oacute;k ng&#771; loob</div>
+<div class="verse6">&mdash;Magmuni'y sukat na,</div>
+<div class="verse">at hig&iacute;t sa labis ang aming binat&aacute;</div>
+<div class="verse">diyan sa kuhila't walang kaluluwa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Nang dahil sa amin, siya'y tumatang&aacute;p</div>
+<div class="verse">ng&#771; malak&iacute;ng tubo at &uacute;pang mata&aacute;s,</div>
+<div class="verse">kam&iacute; ang sa kany&aacute;'y nagbig&aacute;y ng&#771; pilak</div>
+<div class="verse">datapwa't ang gant&iacute;ng sa amin ay gawad</div>
+<div class="verse">ay ang kulang&#771;an pa ang datihang usap</div>
+<div class="verse">at sa kahulihan ay ayaw magbayad.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang pinagpagal&aacute;ng is&aacute;ng ling&oacute;ng araw</div>
+<div class="verse">ay ipinatig&aacute;s na ayaw bayaran</div>
+<div class="verse">dahil sa n&aacute;hing&#771;ing huwag nang bawasan</div>
+<div class="verse">ang dating palakad na pag-uupah&aacute;n,</div>
+<div class="verse">at kung mangyayari'y kaniyang dagdag&aacute;n</div>
+<div class="verse">yamang n&aacute;mamalas it&oacute;ng kahirapan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Samantalang gay&oacute;n iyong pag-uusap</div>
+<div class="verse">sa ibaba nam&aacute;n ay lubhang masul&aacute;k;</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_62" id="Page_62">P&aacute;hin&aacute; 62</a></span><div class="verse">walang hint&oacute;ng lait ang nan&aacute;nambulat:</div>
+<div class="verse">hing&#771;ing ipanaog yaong m&aacute;ninibad</div>
+<div class="verse">up&aacute;ng papagkamt&iacute;n ng&#771; parusang tap&aacute;t</div>
+<div class="verse">sa kany&aacute;ng inasal sa mg&#771;a mahirap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Ipanaog dito nang agadagaran!&mdash;</div>
+<div class="verse">ang sig&aacute;w ng&#771; taong nang&#771;asa lansang&#771;an;</div>
+<div class="verse">may nang&#771;aghahanda na iba&oacute;ng buhay,</div>
+<div class="verse">may nagpanukalang ibitin na lamang</div>
+<div class="verse">at may humihing&#771;ing bugbug&iacute;n ang hungh&aacute;ng</div>
+<div class="verse">bago kaladkar&iacute;n hangg&aacute;ng sa mamat&aacute;y.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gay&oacute;ng paghing&#771;i na lubhang marah&aacute;s</div>
+<div class="verse">ay muling nag-init ang nasa itaas,</div>
+<div class="verse">kaya at sa tulong ng&#771; salitang tah&aacute;s,</div>
+<div class="verse">nilimot na sampung pitagang ining&#771;at</div>
+<div class="verse">at dadaluhong nang dudumugi't sukat</div>
+<div class="verse">iyong nagtatagong hindi makalab&aacute;s.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa'y humadl&aacute;ng sa kanil&aacute;ng nasa</div>
+<div class="verse">ang dating may sak&iacute;t at lun&oacute;ng matanda:</div>
+<div class="verse">&mdash;Mang&#771;agmuni kay&oacute;&mdash;ang maamong wika&mdash;</div>
+<div class="verse">huwag na palulong sa biglang akala</div>
+<div class="verse">pagka't kung masun&oacute;d ang iny&oacute;ng adhika</div>
+<div class="verse">ay kayo ring tunay ang kaawaawa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Hindi bag&aacute; kay&oacute;'y may mg&#771;a magulang,</div>
+<div class="verse">an&aacute;k at asawang pinakahihirang,</div>
+<div class="verse">na liban sa iny&oacute;'y walang aasahang</div>
+<div class="verse">sukat na katigin at ikabubuhay,</div>
+<div class="verse">sa bal&aacute;t ng&#771; lup&agrave;? &iquest;An&oacute;'t ititimb&aacute;ng</div>
+<div class="verse">ang gay&oacute;ng karami sa is&aacute;ng halimaw?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung iny&oacute;ng masun&oacute;d ang pakay at nasa</div>
+<div class="verse">at kay&oacute;'y usigin dahil sa ginawa</div>
+<div class="verse">&iquest;il&aacute;n ang sa iny&oacute;'y mang&#771;agsisiluha?</div>
+<div class="verse">&iquest;il&aacute;n ang dudumog sa pagdad&aacute;lit&aacute;?</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_63" id="Page_63">P&aacute;hin&aacute; 63</a></span><div class="verse">&iquest;il&aacute;ng an&aacute;k niny&oacute; ang m&aacute;papang&#771;angyaya</div>
+<div class="verse">at mang&#771;ung&#771;ulila ng&#771; lubhang mahaba?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kay&oacute;'y pinipigil, hindi pagka't ibig</div>
+<div class="verse">na aking itang&oacute;l ang taong bulisik;</div>
+<div class="verse">mahig&iacute;t sa iny&oacute; ang aking tinip&iacute;d</div>
+<div class="verse">nang dahil sa kany&aacute;; kay&aacute;'y di nagtiis</div>
+<div class="verse">ng&#771; sumpa't tung&#771;ayaw, ng&#771; pula at lait</div>
+<div class="verse">at pag-alipustang di dapat m&aacute;kam&iacute;t.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang aba kong puso ay kany&aacute;ng dinaya,</div>
+<div class="verse">ang aking pag-asa'y nilant&aacute; nang kusa,</div>
+<div class="verse">ang madla kong luhog ay inalipusta,</div>
+<div class="verse">ang linis ko't puri ay pinakadusta</div>
+<div class="verse">at sa kabulag&aacute;n ng&#771; budhing kuhila'y,</div>
+<div class="verse">sa an&aacute;k ding tunay, siyang gagahasa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&iquest;Hig&iacute;t pa ba riyan ang iny&oacute;ng tinang&aacute;p</div>
+<div class="verse">na mg&#771;a pasakit? Ang upang katumb&aacute;s</div>
+<div class="verse">ng&#771; sanglingg&oacute;ng araw &iquest;magin kayang sukat</div>
+<div class="verse">sa pagkakalung&#771;i ng&#771; puring ining&#771;at</div>
+<div class="verse">at pagk&aacute;hiwalay sa madlang kaanak</div>
+<div class="verse">at pamamalagi sa d&aacute;lita't hirap?...</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ak&oacute; ang babaing kany&aacute;ng pinugayan</div>
+<div class="verse">ng&#771; puring malinis na minah&aacute;lmah&aacute;l,</div>
+<div class="verse">at ng&#771;ay&oacute;'y' ak&oacute; rin ang nagsasangal&aacute;ng ...</div>
+<div class="verse">bak&iacute;t ak&oacute; gay&oacute;n? sapagka't alang&#771;&aacute;n</div>
+<div class="verse">sa sap&aacute;t kong gant&iacute;, ang &iacute;isang buhay;</div>
+<div class="verse">ang nasa ko'y iy&oacute;ng walang katapus&aacute;n.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Is&aacute;ng gunigun&iacute;ng hindi lumilipas</div>
+<div class="verse">kahit na magbalot sa bunt&oacute;n ng&#771; pilak,</div>
+<div class="verse">is&aacute;ng pagkakutya sa sariling hagap,</div>
+<div class="verse">mag&iacute;ng akb&aacute;y niya sa lah&aacute;t ng&#771; oras,</div>
+<div class="verse">is&aacute;ng wari'y huk&oacute;m na magpapahirap</div>
+<div class="verse">saan man tumung&#771;o at siya'y lumagak.</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_64" id="Page_64">P&aacute;hin&aacute; 64</a></span><div class="verse">Ang nasa kong kamt&aacute;n ay is&aacute;ng higant&iacute;</div>
+<div class="verse">na hig&iacute;t na lubha sa lalong malak&iacute;,</div>
+<div class="verse">gant&iacute;ng tataglay&iacute;n niyong dilidili</div>
+<div class="verse">at sa is&aacute; niya ay mang&#771;an&iacute;ng&#771;an&iacute;,</div>
+<div class="verse">at hindi na ib&aacute; ang siyang mangdiri</div>
+<div class="verse">kung di siya na rin sa kany&aacute;ng sarili.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ibig kong mabuhay iyang alibugha,</div>
+<div class="verse">datapwa't sa kany&aacute;'y ipauunawa</div>
+<div class="verse">na it&oacute;ng dalaga na kany&aacute;ng ninasa</div>
+<div class="verse">ay an&aacute;k din niya at an&aacute;k kong mutya,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't kailan ma'y hindi m&aacute;papala</div>
+<div class="verse">na tawaging am&aacute; ang isang kuhila.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa sinabing it&oacute;'y n&aacute;gitl&aacute; ang lah&aacute;t</div>
+<div class="verse">at ang kalooban ay pawang naglub&aacute;g,</div>
+<div class="verse">at lalo pa mand&iacute;ng sil&aacute;'y nang&#771;agulat</div>
+<div class="verse">nang sa kinanglung&#771;&aacute;n ay biglang lumab&aacute;s</div>
+<div class="verse">iyong inuusig at pinaghahanap,</div>
+<div class="verse">na luhaluhaa't paluh&oacute;d ang lakad.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_65" id="Page_65">P&aacute;hin&aacute; 65</a></span></p>
+
+<h3>XV.</h3>
+
+<h3>PATAWAD.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ya&oacute;ng nahirati sa pagpapatangh&aacute;l</div>
+<div class="verse">ng&#771; kaniyang poot sa mg&#771;a upah&aacute;n,</div>
+<div class="verse">ng&#771;ay&oacute;'y lun&oacute;ng lun&oacute;, at walang masays&aacute;y</div>
+<div class="verse">yaong mg&#771;a labing laging nakasig&aacute;w,</div>
+<div class="verse">liban sa pasamo't salitang marahang:</div>
+<div class="verse">&mdash;&iexcl;Patawad an&aacute;k ko! &iexcl;Patawad na Atang!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Ang aking pataw&aacute;d&mdash;tug&oacute;n ng&#771; may sak&iacute;t&mdash;</div>
+<div class="verse">magpakailan ma'y hindi makakam&iacute;t,</div>
+<div class="verse">sa aki'y hindi ka nagtaks&iacute;l ng&#771; labis</div>
+<div class="verse">kundi sa dugo mong itinakwil, kahit</div>
+<div class="verse">walang kasalanan kundi mag&iacute;ng bihis</div>
+<div class="verse">sa dusa ng&#771; aking n&aacute;dayang pag-ibig.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">M&aacute;kita ang gay&oacute;n, ng&#771; magkakasama,</div>
+<div class="verse">na ang hinahanap ay kahar&aacute;p nil&aacute;'y</div>
+<div class="verse">dinaluhong ag&aacute;d; disi'y nasawi na,</div>
+<div class="verse">kung hindi humadl&aacute;ng ang ating dalaga</div>
+<div class="verse">at nagpumagitna sa am&aacute;ng may sala</div>
+<div class="verse">at mg&#771;a kawan&iacute;ng may masamang pita.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Mang&#771;ag-ant&aacute;y kay&oacute;, huwag pagtulung&#771;&aacute;n</div>
+<div class="verse">ang is&aacute; kataong hindi lumalaban:</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_66" id="Page_66">P&aacute;hin&aacute; 66</a></span><div class="verse">ang iny&oacute;ng g&aacute;gaw&iacute;'y hindi n&aacute;babagay</div>
+<div class="verse">sa tungk&oacute;l lalaking may kaunting dang&#771;&aacute;l</div>
+<div class="verse">at lalo pa mand&iacute;ng tiwali't alang&#771;&aacute;n</div>
+<div class="verse">sa kagaya niny&oacute;ng an&aacute;k kasipagan.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Oo't may katwirang kay&oacute;'y maghigant&iacute;</div>
+<div class="verse">sapagka't ginip&iacute;t &oacute; kaya'y inap&iacute;;</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't kayo'y pawang may pusong lalaki,</div>
+<div class="verse">sa bawa't ulila'y marunong kumasi,</div>
+<div class="verse">hindi humahab&aacute;g sa tungk&oacute;l babai</div>
+<div class="verse">kundi bagk&uacute;s pa ng&#771;ang mapagbigay puri.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sap&oacute;l pagkabata ay aking dinal&aacute;</div>
+<div class="verse">yaong sapantaha na ak&oacute;'y ulila,</div>
+<div class="verse">wala ak&oacute;ng tuwa liban na kay in&aacute;</div>
+<div class="verse">at ng&#771;ay&oacute;ng nabat&iacute;d na ak&oacute;'y may am&aacute;</div>
+<div class="verse">&iquest;di yata't bigla ring aagawin siya</div>
+<div class="verse">sa sab&iacute;k kong puso sa kany&aacute;ng pagsint&aacute;?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kay&oacute;'y gaya ko rin na <i>an&aacute;k-d&aacute;lita,</i></div>
+<div class="verse">at kauri niny&oacute; ak&oacute;ng namagitna;</div>
+<div class="verse">mag&iacute;ng balato man, sa aki'y maawa:</div>
+<div class="verse">patawarin niny&oacute; ang am&aacute; kong mutya,</div>
+<div class="verse">&iexcl;alang alang kahit doon sa Lumikha!</div>
+<div class="verse">&iexcl;kahit alang alang sa aking pagluha!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siya'y magtitika't hindi na aasal</div>
+<div class="verse">ng&#771; ugaling lih&iacute;s na karumaldumal;</div>
+<div class="verse">ang bahala'y ak&oacute;ng sa kany&aacute;'y aakay</div>
+<div class="verse">sa tuwid na land&aacute;s na dapat daanan</div>
+<div class="verse">ng&#771; mg&#771;a may puso't pagling&#771;ap na tunay</div>
+<div class="verse">sa kagaya niny&oacute;ng mg&#771;a mang-aar&aacute;w.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa salitang iyon ay muling nagbal&iacute;k</div>
+<div class="verse">sa datihang anyo ang maamong tubig,</div>
+<div class="verse">naglub&aacute;g ang poot, napawi ang bang&#771;&iacute;s</div>
+<div class="verse">niyong maawaing mg&#771;a <i>an&aacute;k pawis</i> ...</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_67" id="Page_67">P&aacute;hin&aacute; 67</a></span><div class="verse">paano'y kay gand&aacute; ng&#771; huming&#771;ing bib&iacute;g</div>
+<div class="verse">at napakaamo ang kaniyang hib&iacute;k!?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't ya&oacute;ng dating nagtumuling baha</div>
+<div class="verse">na ibig tumabon sa daanang lupa'y</div>
+<div class="verse">muling nag&iacute;ng batis, nuk&aacute;l ang payapa;</div>
+<div class="verse">at saka nang&#771;ako ang Nang&#771;ang&#771;asiwa</div>
+<div class="verse">na daragdag&aacute;n pa sa upah&aacute;ng takda</div>
+<div class="verse">at pagbabayaran ang mg&#771;a nagawa.</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor2.jpg" width="100" height="28" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_68" id="Page_68">P&aacute;hin&aacute; 68</a></span></p>
+
+<h3>XVI.</h3>
+
+<h3>&iexcl;&iexcl;&iexcl;PAALAM!!!</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Matapos ang gay&oacute;ng mg&#771;a s&aacute;litaa't</div>
+<div class="verse">matapos pumayag ang mg&#771;a upah&aacute;n,</div>
+<div class="verse">ang wikang n&aacute;palit sa dating sigawa'y</div>
+<div class="verse">&iexcl;Mabuhay ang sipag! &iexcl;Si Teta'y mabuhay!</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Katuwaang lah&aacute;t, sa lah&aacute;t ng&#771; bib&iacute;g</div>
+<div class="verse">pawang kagalak&aacute;n ang nang&#771;asasamb&iacute;t,</div>
+<div class="verse">dapwa'y n&aacute;patang&#771;ing may pataw sa dibd&iacute;b</div>
+<div class="verse">ang ating si Pedro na di makaim&iacute;k.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Malaon nang lubhang siya'y n&aacute;roroon</div>
+<div class="verse">at minamatyag&aacute;n kung saan hahant&oacute;ng</div>
+<div class="verse">iyong salitaan, ng&#771;uni't ng&#771; manuyn&oacute;y</div>
+<div class="verse">ang lah&aacute;t ng&#771; bagay ...nagtagl&aacute;y lingatong.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't ng&#771; mapun&aacute;, ang gay&oacute;n, ni Tetay</div>
+<div class="verse">ang hirang na sint&aacute;'y ag&aacute;d linapitan,</div>
+<div class="verse">pinak&aacute;usisa, hangg&aacute;ng sa tinuran,</div>
+<div class="verse">ng&#771; ating binata, yaong din&aacute;ramdam.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Siya'y maralit&aacute;'t ang kaniyang hirang</div>
+<div class="verse">ay hindi na dukha, an&aacute;k ng&#771; mayaman,</div>
+<div class="verse">&iquest;di kaya masabing iyong pagmamah&aacute;l</div>
+<div class="verse">ay may halong ling&#771;ap sa pilak na kin&aacute;ng?</div>
+</div></div>
+
+<hr/>
+
+<div class="figcenter" style="width: 406px;">
+<img src="images/plate3.jpg" width="406" height="500"
+alt="Yakap na magiliw at masuyong hal&iacute;k,
+sa salitang iyon, ang siyang n&aacute;palit.....
+&iexcl;Kay sar&aacute;p ng&#771; buhay kapag umiibig!...
+............................&mdash;(P&aacute;g. 72)"
+title="Yakap na magiliw at masuyong hal&iacute;k,
+sa salitang iyon, ang siyang n&aacute;palit.....
+&iexcl;Kay sar&aacute;p ng&#771; buhay kapag umiibig!...
+............................&mdash;(P&aacute;g. 72)" />
+</div>
+
+<div class="caption">
+<div class="poem">
+<div class="stanza">
+<div class="verseind">Yakap na magiliw at masuyong hal&iacute;k,</div>
+<div class="verse">sa salitang iyon, ang siyang n&aacute;palit.....</div>
+<div class="verseind">&iexcl;Kay sar&aacute;p ng&#771; buhay kapag umiibig!...</div>
+<div class="verse">............................&mdash;(P&aacute;g. <a href="#Page_72">72</a>)</div>
+</div></div>
+</div>
+
+<hr/>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_69" id="Page_69">P&aacute;hin&aacute; 69</a></span>
+<div class="verseind">Any&aacute;'y samantalang hindi magkapalad</div>
+<div class="verse">na kany&aacute;ng pantay&aacute;n ang maraming pilak</div>
+<div class="verse">ng&#771; ama ni Tetay ay di mang&#771;ang&#771;ah&aacute;s</div>
+<div class="verse">na mul&iacute;ng bangit&iacute;n ang kany&aacute;ng pagliyag.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">At siya'y tutung&#771;o sa malayong bayan,</div>
+<div class="verse">kung saan kikita ng&#771; maraming yaman,</div>
+<div class="verse">puhunanin kahit ang sariling buhay</div>
+<div class="verse">ay di liling&#771;un&iacute;n, sa laki ng&#771; pakay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang bawa't kaput&oacute;k na pananalita,</div>
+<div class="verse">sa dibdib ni Teta, ay nagiging iwa,</div>
+<div class="verse">kaya't nang matapos ay di naapula</div>
+<div class="verse">sa kaniy&aacute;ng mat&aacute; ang agos ng&#771; luha.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Nang ak&oacute;'y hikah&oacute;s&mdash;any&aacute;&mdash;ay mapalad,</div>
+<div class="verse">walang kalungkuta't ang puso'y panatag,</div>
+<div class="verse">ak&oacute;'y maligaya, kahit naghihirap,</div>
+<div class="verse">at walang damdaming ikinaiiy&aacute;k.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Datapwa't sa ng&#771;ay&oacute;ng &iacute;is&aacute;ng sandali</div>
+<div class="verse">pa halos na ak&oacute;'y wari may salapi,</div>
+<div class="verse">&iquest;ag&aacute;d ag&aacute;d na bang is&aacute;ng dalamhati</div>
+<div class="verse">ang tataglay&iacute;n ko sa ubod ng&#771; budhi?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kung gay&oacute;n din lamang at dahil sa aking</div>
+<div class="verse">bagong kalagayan ik&aacute;w'y maninimd&iacute;m,</div>
+<div class="verse">ang lah&aacute;t ng&#771; iyo'y aking lilisanin</div>
+<div class="verse">kung magig&iacute;ng tumb&aacute;s ng&#771; iyong paggiliw.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Huwag na Tetay ko, huwag ipagdamd&aacute;m</div>
+<div class="verse">kung sakasakaling ak&oacute;'y lumayo man,</div>
+<div class="verse">&iquest;an&oacute; kung maghirap ng&#771; mahabang araw</div>
+<div class="verse">kung sa dakong hul&iacute;'y ik&aacute;w ang katimb&aacute;ng?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Kung sa dakong hul&iacute;!... at sa hul&iacute; ak&oacute;!</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't una muna ang kataasan mo!</div>
+<div class="verse">Huwag lang maturang humig&iacute;t sa iyo'y</div>
+<div class="verse">lalasunin mo na ang boong buhay ko!</div>
+</div><div class="stanza">
+<span class='pagenum'><a name="Page_70" id="Page_70">P&aacute;hin&aacute; 70</a></span>
+<div class="verseind">&mdash;Huwag mong damdam&iacute;n; sa ngay&oacute;'y mapait</div>
+<div class="verse">na ak&oacute;'y m&aacute;layo sa iyong pag-ibig,</div>
+<div class="verse">ng&#771;uni't sa kabila'y libolibong tam&iacute;s</div>
+<div class="verse">ang siy&aacute;ng katumb&aacute;s nit&oacute;ng pagtiti&iacute;s.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ak&oacute; ay may puso, na kagaya mo rin,</div>
+<div class="verse">na min&aacute;mapa&iacute;t ang kit&aacute;'y lisanin ...</div>
+<div class="verse">datapwa'y hindi mo dapat na limutin</div>
+<div class="verse">na ang mar&aacute;lita'y lubhang maramdamin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Marahil, sa bawa't gamunting salita'y</div>
+<div class="verse">ipagdurusa ko't lub&oacute;s ikaaba,</div>
+<div class="verse">&iexcl;paano'y katulong sa bawa't paghula</div>
+<div class="verse">ang pagkakilalang ako'y mar&aacute;lita!?</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Kaya't bayaan na ang aking pagp&aacute;naw,</div>
+<div class="verse">paglayong marahil di maluluwat&aacute;n ...</div>
+<div class="verse">&mdash;&iexcl;&iexcl;Hindi ng&#771;a maluw&aacute;t, ng&#771;uni't kaigihan</div>
+<div class="verse">na yar&iacute;ng puso ko'y magkawaraywaray!!</div>
+</div></div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr/>
+
+<p><span class='pagenum'><a name="Page_71" id="Page_71">P&aacute;hin&aacute; 71</a></span></p>
+
+<h3>XVII.</h3>
+
+<h3>KATAPUS&Aacute;N.</h3>
+
+<div class="poem"><div class="stanza">
+<div class="verseind">Ang usapan pal&aacute; nam&aacute;'y n&aacute;babaty&aacute;g</div>
+<div class="verse">ng&#771; lun&oacute;ng babaing nahang&#771;o sa hirap;</div>
+<div class="verse">sila'y linapita't saka siniyasat</div>
+<div class="verse">kung an&oacute;'t malungk&oacute;t iyong pag-uusap.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Hindi ikina&iacute;t ng&#771; ating binata</div>
+<div class="verse">ang sanhi ng&#771; kany&aacute;ng paglayong akala;</div>
+<div class="verse">inayunan nam&aacute;n ng&#771; ating matanda</div>
+<div class="verse">sapagka't nataya ang tuw&iacute;d na nasa.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Sa gay&oacute;ng nangyari, si Teta'y nagsulit;</div>
+<div class="verse">&mdash;Pumapayag ak&oacute; na ik&aacute;w'y umal&iacute;s,</div>
+<div class="verse">datapwa'y yayamang kit&aacute;'y iniibig</div>
+<div class="verse">ak&oacute; ay sasama, saan man sumapit,</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Iiwan mo ak&oacute;!?&mdash;ang pabiglang turing</div>
+<div class="verse">ng&#771; in&aacute;ng n&aacute;gitl&aacute;.</div>
+<div class="verse6">&mdash;&iquest;Kami'y lilisanin?&mdash;</div>
+<div class="verse">ang tan&oacute;ng ng&#771; am&aacute;.</div>
+<div class="verse6">&mdash;Kung di ibabaling</div>
+<div class="verse">ni Pedro ang nasa. Siya ang himukin.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Al&aacute;m kong ang sanhi ng&#771; kaniyang pakay</div>
+<div class="verse">ay dahil sa akin; kaya't ak&oacute; nam&aacute;'y</div>
+<span class='pagenum'><a name="Page_72" id="Page_72">P&aacute;hin&aacute; 72</a></span><div class="verse">nasang makihati sa an&oacute; mang bagay</div>
+<div class="verse">na kany&aacute;ng sapitin: mamat&aacute;y, mabuhay.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Sukat na, suk&aacute;t na, aking mg&#771;a an&aacute;k&mdash;</div>
+<div class="verse">ang sabi ng&#771; am&aacute; sa magkasinliyag&mdash;</div>
+<div class="verse">magmula sa ng&#771;ay&oacute;n si Pedro'y g&aacute;ganap</div>
+<div class="verse">sa aking tungkulin.</div>
+<div class="verse6">&mdash;Am&aacute; ko, salamat.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">&mdash;Sa gay&oacute;ng paraa'y hindi kailang&#771;an</div>
+<div class="verse">ang siya'y dumayo sa ib&aacute; pang bayan;</div>
+<div class="verse">at kaming dalaw&aacute;'y ...</div>
+<div class="verse6">&mdash;Hahati na lamang</div>
+<div class="verse">sa ligaya niny&oacute;&mdash;ang putol ni Atang.</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">...................................</div>
+<div class="verseind">...................................</div>
+</div><div class="stanza">
+<div class="verseind">Yakap na magiliw at masuyong hal&iacute;k,</div>
+<div class="verse">sa salitang iyon, ang siyang n&aacute;palit....</div>
+<div class="verse">&iexcl;Kay sar&aacute;p ng&#771; buhay kapag umiibig!...</div>
+<div class="verse">&iexcl;Pag y&aacute;on ng&#771; sigw&aacute;'y kay ganda ng&#771; lang&#771;it!...</div>
+</div></div>
+
+
+<h2 class="gap">WAKAS.</h2>
+
+<div class="blockquot">
+<p>Maynila, Enero, 1907.</p>
+
+<p class="sign">Ginawang aklat ng&#771; Disiembre ng&#771; 1911</p>
+</div>
+
+<div class="figcenter" style="width: 100px;">
+<img class="biggap" src="images/decor1.jpg" width="100" height="24" alt="Decorative motif" title="Decorative motif" />
+</div>
+
+<hr style="width: 30%;" />
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Ang mga Anak Dalita, by Patricio Mariano
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MGA ANAK DALITA ***
+
+***** This file should be named 18888-h.htm or 18888-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+ http://www.gutenberg.org/1/8/8/8/18888/
+
+Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza, and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Handog
+ng Proyektong Gutenberg ng Pilipinas para sa pagpapahalaga
+ng panitikang Pilipino. (http://www.gutenberg.ph)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties. Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research. They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works. See paragraph 1.E below.
+
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States. If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed. Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work. You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change. If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges. If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form. However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+ the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+ you already use to calculate your applicable taxes. The fee is
+ owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+ has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+ Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments
+ must be paid within 60 days following each date on which you
+ prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+ returns. Royalty payments should be clearly marked as such and
+ sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+ address specified in Section 4, "Information about donations to
+ the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+ you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+ does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+ License. You must require such a user to return or
+ destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+ and discontinue all use of and all access to other copies of
+ Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+ money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+ electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+ of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+ distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation. The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund. If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations. Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+ Dr. Gregory B. Newby
+ Chief Executive and Director
+ gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+ http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/18888-h/images/cover_b.jpg b/18888-h/images/cover_b.jpg
new file mode 100644
index 0000000..0d4fbc5
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/cover_b.jpg
Binary files differ
diff --git a/18888-h/images/cover_t.jpg b/18888-h/images/cover_t.jpg
new file mode 100644
index 0000000..4c1714d
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/cover_t.jpg
Binary files differ
diff --git a/18888-h/images/decor1.jpg b/18888-h/images/decor1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..a75561b
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/decor1.jpg
Binary files differ
diff --git a/18888-h/images/decor2.jpg b/18888-h/images/decor2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ad67739
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/decor2.jpg
Binary files differ
diff --git a/18888-h/images/decor3.jpg b/18888-h/images/decor3.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7e32e97
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/decor3.jpg
Binary files differ
diff --git a/18888-h/images/decor4.jpg b/18888-h/images/decor4.jpg
new file mode 100644
index 0000000..f967b51
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/decor4.jpg
Binary files differ
diff --git a/18888-h/images/decor5.jpg b/18888-h/images/decor5.jpg
new file mode 100644
index 0000000..ec26bd8
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/decor5.jpg
Binary files differ
diff --git a/18888-h/images/plate1.jpg b/18888-h/images/plate1.jpg
new file mode 100644
index 0000000..7896f15
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/plate1.jpg
Binary files differ
diff --git a/18888-h/images/plate2.jpg b/18888-h/images/plate2.jpg
new file mode 100644
index 0000000..5b26161
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/plate2.jpg
Binary files differ
diff --git a/18888-h/images/plate3.jpg b/18888-h/images/plate3.jpg
new file mode 100644
index 0000000..cd374bb
--- /dev/null
+++ b/18888-h/images/plate3.jpg
Binary files differ