diff options
Diffstat (limited to '18888-8.txt')
| -rw-r--r-- | 18888-8.txt | 2724 |
1 files changed, 2724 insertions, 0 deletions
diff --git a/18888-8.txt b/18888-8.txt new file mode 100644 index 0000000..cd3edc7 --- /dev/null +++ b/18888-8.txt @@ -0,0 +1,2724 @@ +The Project Gutenberg EBook of Ang mga Anak Dalita, by Patricio Mariano + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Ang mga Anak Dalita + +Author: Patricio Mariano + +Release Date: July 22, 2006 [EBook #18888] + +Language: Tagalog + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MGA ANAK DALITA *** + + + + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza, and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Handog +ng Proyektong Gutenberg ng Pilipinas para sa pagpapahalaga +ng panitikang Pilipino. (http://www.gutenberg.ph) + + + + + +[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is +marked as ~g.] + +[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa +upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon +ay hindi na ginagamit.] + + + +=ANG M~GA= + +=ANÁK DÁLITA= + +(NOBELANG TAGALOG) + +SINULAT NI + +Patricio Mariano + +UNANG PAGKALIMBAG + + +=MAYNILA: 1911= + +=Limbagan at Aklatan ni I.R. Morales +Liwasang Miranda, 11-13, Kiyapo.= + + + + +=Sa mańga binibining manggagawa.= + +_Sa inyóng may mura at mahinang bisig +na maghapong araw, sa sipag, ay gamit, +sa inyó ko handóg yaríng aking awit, +bilang paghan~ga ko sa pagmamasákit +na inyóng itanggól, sa tulong n~g pawis, +ang sariling búhay at tagláy na linis._ + +Pat. MARIANO. + + + + +=Sa bábasa.= + + + Kaibigan ka man ó di kapanalig, +kasuyo ó hindi, kaaway ó kabig, +di ko hiníhin~ging huwag mong isulit, +sa akin, ang pula na ibig ikapit. + + Di ko mawiwikang ipagpaumanhín +ang mali ó lisya na iyong mápansín, +sabihin mong lahát ang ibig bangitín; +may kalayaan ka, di ko sinisiíl. + + Di akó gagaya sa ibáng katulad +na hihin~ging awa ó ipahahayag +na kutád ang isip at bubót ang hagap; +kapós palá'y żbakit nan~gahás sumulat? + + Kaya n~ga't antáy ko ang iyong pasiya +yamang ikáw'y siyang susuri't lalasa; +n~guni't ang hilíng ko'y _pintás pantás_ sana +ang iyong gamitin sa m~ga mábasa. + + Di ikasásama nitóng kalooban, +pintasán man itó, n~guni't tama lamang; +ang dáramdamín ko'y ikáw ang wikaang: +_mangmáng palá'y ibig magdunóng-dunun~gan._ + + Kaya n~ga't bago ka magsabi n~g hatol +ay magnilay muna, gamitin ang dunong +(kung matalino ka) at saká ipatong +ang wíwikain mong di na mahahabol. + + Dapwa't, kung sakali, namáng, ang mangyari'y +dúdulutan akó n~g iyóng papuri,...... +ˇMaraming salamat! (maraming marami) +n~guni't nilayin din na lubhang mabuti. + + Pagka't ang _tawa_ man, kapág nábulalás +ay hindi na _tawa_ kung hindi halakhák; +labis na puri'y, karaniwang banság, +kung minsan ay _tuya't_ kung minsan ay _libák._ + +_ANG KUMATHA._ + + + + +=Ang mańga anák dálita.= + + +I. + +SI TETA. + + + Sa isáng tahanang lubhang marálita +na áalan~gán pa sa pan~galang dampa'y +may isáng babaing yayát at matandá +na wari'y may sakít, kaya't nakahiga. + + Sa kaniyang siping, na abót n~g kamáy, +ay may isáng mangkók na lugaw ang lamán +at sa dakong paa'y mayroong uupán +na wari'y gawa pa n~g amáng si Adán. + + Ang tan~ging kasama n~g sangkáp na itó +ay isáng tampipi't isáng _baul mundo,_ +isáng panahian, kaputol na kayo +at ilang balumbón n~g sutlang naguló. + + Ang lahát n~g iyo'y siyáng kayamanan +niyóng maralita't babaing may damdám +kung di mápupuná ang isáng larawan +n~g himalang gandá na nasa batalán. + +Isáng binibining ang tindíg at anyo, +ay nakaáakay sa gawang sumuyo +at ang kanyáng titig na lubhang maamo +ay makabibihag sa alín mang puso. + + Yaóng m~ga pisn~gí, na nagnakaw mandín +n~g kulay sa _rosa't_ sa magandáng _jazmin,_ +ay natítimban~gán n~g matáng maitím +na wari'y hahalay sa m~ga bituín. + + Ang isáng makapál at mahabang buhók +na nábabalumbón sa malakíng pusód +ay inalong dagat ang nákakaayos +dahilán sa inam n~g pagkakakulót. + + Itó ang himalang hindi nábibilang +sa m~ga nákita na hiyas sa bahay, +kahit masasabing sa kahalagahan +ay siya ang lalong palamuting mahál. + + Lalo't kung mabatíd na siya ang anák +n~g babaing iyong sa sakít ay lagmák, +at siya ang isáng tan~ging naghahanap +at nagmamasakit sa buhay na salát. + + Siya ang paroon, siya ang parito, +gawa niya yaón, gawá niya itó, +sa maghapong araw, ang mahinang butó, +ay di natitigil n~g kahit gaano. + + At sa dinádaláng sadyáng kaliksiha'y +kasangkáp na tagláy iyóng kabaitan, +kaya't kahit sinong magíng kapanayám, +ay nan~gawiwili na siya'y pakingán. + + Sa unang sandaling ating pagkákita +ay damít ang pigil at siya'y naglabá +at nang makatapos, tinignán ang iná +kung sa pagkáhiga ay nakaban~gon na. + + N~guni't nang inabot ang ináng may sakít +ay di kumikilos sa hihigáng baníg, +kaya't tinulun~gan, sa gawang pagtindíg, +upang ang pagkain ay huwag lumamíg. + + Kanyáng iniupo ang ináng may damdám, +at saká kinuha ang laang linugaw; +--Kumain ka iná--ang wikang tinuran-- +n~g upáng lumakás ang iyong katawán. + + --Ay giliw kong bunso--ang sa ináng turing-- +kung tayo'y mayaman, di mo sasapitin +ang hirap na itóng wari'y sapínsapín +na nagpapasasang sa ati'y umiríng. + + Kundi bagá gayó'y akóng isáng iná +na dapat tumulong ay nakadagdág pa +sa m~ga gáwaing iyong dinádalá, +sa paghahagiláp niyong kakanin ta? + + Ang tao n~ga palá, sa mundóng ibabaw, +ay dapat mag-impók n~g ukol sa buhay, +pagka't kung humina'y walang pagkukunan ... +"ang hindi nagbaló'y walang tatan~garan". + + At pag sumapit na sa panahóng salát +ay walang sulin~gang dapat maapuhap +at ang nálalabíng kaya niyong palad +ay ang maghinagpís, tuman~gis, umiyak. + + Gaya na n~ga nitóng sa ati'y sumapit, +salát na salát na, akó pa'y may sakít, +at ang kahinaan niyang iyong bisig +na murang mura pa'y siyang kinakatig. + + Ikáw, sa maghapo'y walang hintong gawa +at di dumadaíng kahit ka na pata +żsinong pusong iná ang di maáawa +sa isáng gaya mong labis mag-aruga? + + --Aanhín mo iná, sa tayo'y mahirap, +--ang maamong sabi n~g giliw na anák-- +n~guni kahit tayo madalás magsalát +ay wala sa atin namáng isusumbát. + + Ang tan~gi ko lamang ikinalulumbáy +ay ang di paggalíng n~g sakít mo ináng; +kung sa ganáng akin salát ó mayaman +pag nasa piling mo'y ligaya n~g tunay. + + żAanhín ang buhay na lubhang pasasa +kundi mákikita ang iná kong mutya? +żaanhín ang laging walang ginagawa +kung ikáw iná ko'y dí kinákalin~ga? + + Mahan~ga'y ganitóng laging nasasalát +at sa bawa't kilos kitá'y nayayakap; +ang yaman, sa akin, ay hindi ang pilak +kundi ang matamís na iyong pagliyag. + + Mawika ang gayón, sa noo'y hinagkán +at saka niyakap ang ináng magulang; +--Itó ang yaman ko--ang muling tinuran-- +at itó ang tan~ging aking kasayahan. + + Matapos masunód ang nasang paghalík, +isinakandun~gan ang ináng may sakít. +ˇOh! gayón na lamang ang bukong pag-ibig +at gayón na lamang ang likás na baít. + + + +[Larawan: Dalawang babae] + + + + +II. + +ANG MAG-INÁ. + + + ˇGiliw n~g pag-giliw! Kung ang pagmamahál +ay ipagagawa n~g sadyang larawan, +ang anyo at umpók at ayos na lagáy +n~g ating mag-iná, ang dapat huwarán. + + Mapalad ang dukha na sa kasalatá'y +may kumakalin~ga't dibdíb na hiligán, +sapagka't ang gayóng laging kalayawa'y +hindi mábibilí n~g gano mang yaman. + + ˇIlán ang may pilak na sa karamdaman +ay wala mang sukat tumin~gí't dumamay! +sakaling mayroon, iyón ay upahán, +ˇupaháng pagsuyo'y walang kabuluhán! + + Sandali'y lumipas sa pagayóng anyo't +nang nasiyahan na ang sabík na puso, +iná'y pinakain, n~g irog na bunso, +sa tulong n~g iláng maliit na subo. + + Datapwa't sa bagsík niyong kasawiá'y +kumilos ang iná't tasa'y tinamaán +at ang nálalabíng kaunting linugaw +ay tumapong lahát sa silong n~g bahay: + + Sa gayóng nangyari, kapuwa nagitlá +ang dalagang hirang at salantang iná, +itó'y sa dahiláng nababatid niya +na sa kinásidlá'y walang nátitira. + + At walang kakanin ang anák na mahál +pagka't walang bigás ó kusíng man lamang +na sukat ibilí n~g ikabubuhay +na mailuluto hanggáng sa hapunan. + + Si Tetay, gayon dín, pinasukang hapís, +dahil sa nátapon ang lugaw sa sahíg, +gayóng wala siyang ibibilí, kahit, +n~g sapát man lamang sa ináng may sakít. + + Datapwa't gayón ma'y di nagpahalata, +sa kanyáng kandun~gan, iná'y ibinaba, +dinampót ang mangkók, pinahid ang basa, +at waring lálabas, tun~go'y sa kusina. + + --Mag antáy ka muna at aking kukunin +ang nátirang lugaw--ang wikang mahinhín-- +--żAt kukunin mo pa?--ang sa ináng turing-- +żKung gayón ay anó ang iyong kakanin? + + Alám kong kagabí'y di ka naghapunan +at hangáng sa n~gayó'y di nag-aagahan, +kundí pa kakain n~g pananghalian +żanó ang daratnín n~g iyong katawán? + + Hapo sa paggawa, kulang sa pagtulog, +ang sa sarili mo'y hindi inaayos, +kung ikáw'y mapata, ilayó n~g Dios, +żsino ang sa akí'y titin~gín n~g lubós? + + Ang sagót n~g anák--Ay giliw kong iná, +kung sa ganang aki'y huwag mag-alala. +sapagka't sa kalá'y lubhang marami pa +na makakain ko kung matapos ka na. + + --Anóng pagkagandáng kasinun~galin~gan!-- +ang wika n~g iná sa anák na mahal-- +oo't mayroon pa, sakaling balun~gan +ang palyók na tuyó na nasa sa kalán. + + Sa gayóng nádin~gíg, si Teta'y nán~giti +pagka't batíd niyang ang iná'y di mali, +n~guni't ang hinala ni Ata'y pinawi +sa magandáng sabing nakabibighani. + + --Maniwala iná't tunay na mayroón +at di kailan~gan ang siya'y bumalong, +kung sa ganáng aki'y di pa nagugutom +kanya't kukunin ko ang nátira doón. + + Upáng sa sakít mo'y hindi makadagdág +iyang kakulan~gán sa kakaning sapát +at kung may malabí, iyon na ay sukat +na itatagál ko sa maghapong singkád. + + Masabi ang gayón, kalán ay tinun~go't +walang itinirá kahit isáng mumo, +n~guni't n~g makitang kaunting totoó +ang nakuha niya, ang puso'y nanglomó. + + Pagka't magtipíd man ang kanyang maysakít, +ang gayóng karami'y kulang at di labis; +dito namighati ang masuyong dibdíb +at luha'y tumulo sa lakí n~g sákit. + + Papanong di siya lubhang magdáramdam +sa wala n~g sukat dapat na asahang +makapagbibigay ó mauutan~gan +n~g ipamimilí sa kinabukasan. + + Kaya't n~g pumasok na dalá ang tasa +ay hindi napigil ang luha sa matá, +datapwa'y sa nasang ilihim sa iná +ay nagpakunwaring siya'y tumatawa. + + Ang ina'y namangha sa nakitang anyo +n~g bugtóng na anák at giliw na bunso: +waring nakan~giti, luha'y tumutulo, +bibig nakatawa't matá'y namumugto. + + --żAnó ka mayroon?--ang tanóng ni Ata-- +żanó't namumugto iyang m~ga mata? +żanó ang hapis mo, bakit di ibadyá? +--ang kay Tetang tugo'y--Walang bagay iná. + + Naalala lamang na kungdi ihatid +yaríng aking tahing panyong maliliit +ay wala na tayong sukat ipangtawid +sa loob n~g araw n~g lingong sasapit. + + Kaya't kung ibig mo, ináng ginigiliw, +ay maghinahon na't ikaw ay kumain, +n~g upáng matapos ang aking tahii't +aking maihatíd sa n~gayón n~gayón din. + + --Ikáw na anák ko ang siyang humigop +niyang nátitirang nakuha sa palyók +--ang wika n~g ináng halos nalulunod +sa lakí n~g dusang sa puso'y nagdoop. + + Dito na nangyari ang pagpipilitán, +n~g bugtóng na anák at sintáng magulang; +aayaw ang isá't ang isá ay ayaw, +na wari'y kapuwa busóg na n~gang tunay. + + Kahit mapag-aba't matigás na dibdíb +ang sa anyong iyo'y minsang makásilip +ay mahahabág di't pápasukang pilit +niyong pagkaawa sa mag-ináng ibig. + + Pagka't ang kaniláng pagpapasunuran +ay buko n~g isáng boong pagmamahál, +ang ibig ni Ata'y mabusóg si Tetay +at si Tetay namá'y ang kanyáng magulang. + + żSino n~ga bang iná ang makababatá +na hindi kumain ang anák na sintá? +n~guni't sinong anák ang makakakaya +na makitang gutóm ang giliw na iná? + + Kaya't ang nangyari, silá'y nagkásundo +na ang bawa't isá'y tig-iisang subo +doon sa nálabí na pagkaing luto +na kaunting lugaw ina may luhang halo! + + + + +III. + +ˇGUMIGILIW! + + + At n~g makatapos, iná'y pinagyama't +saka iniupo sa sadyang luklukan +na kahit sira na'y mayroong hiligán +na nakasasaló sa dakong likurán. + + At siya'y lumuklók sa dakong ibaba +upáng bigyang hanggá ang náhintong gawa, +n~guni't anóng lakí n~g tinamóng mangha +nang ang panahia'y kanyáng mausisa. + + Sapagka't sa loob n~g kanyáng tahiin +ay may nakatagong kaputol na _papel_ +na hindi mabatíd kung saan nangaling, +kaya't itinanóng sa inang kapiling. + + --żSino ang may dalá n~g sulat na itó? +żnaparito bagá kanina si Pedro?-- +--Oo--aní Ata--siyang nakita ko +na tan~ging gumaláw n~g panahian mo. + + At saka umalís na tila may lumbáy +sapagka't malungkót niyong magpaalam +at ang idinugtóng sa huling tinura'y +ang bábalík siya sa katanghalian. + + Ang puso ni Tetay ay halos tumahíp +sa sabi ni Ata na kanyáng nadin~gíg, +pagka't hindi niya lubós na maisip +ang pinanggalin~gan n~g gayóng ligalig. + + żAnó't ginawa pa ang siya'y sulatan? +żanó ang sa _papel_ ay nápapalamán? +yaó'y talinghaga, kaya n~ga't binuksán, +upang mapagtanto ang lamán n~g liham. + + Dátapwa ... ˇOh lan~git! Di pa natatapos +sa kanyáng pagbasa, ang luha'y umagos, +at sabáy sa isáng matinding himutók, +mukha'y nápatun~gó't kamáy pinagduóp. + + Si Ata'y nágulat sa gayong nákita +at biglang tinanóng ang anák na sintá. +--Ay iná kong giliw! Anáng pagkapaklá +nitóng kapalarang aking dinadalá! + + Akó, inang irog, ay lubhang mapalad +sa gitna n~g ating madlang paghihirap +at yaring dibdíb ko'y lubós na panatag +at walang ligalig akóng mátatawag. + + Datapwa't aywán ko, aywán ko kung bakit +at di ko mapigil ang paghihinagpís +dahil sa paglayong sa sulat sinambít +n~g kapuwa bata't kalaro kong ibig. + + Yaríng abáng puso'y nalulunod mandín +sa bayóng malakas nitóng paninimdim, +na sakasakali na tayo'y lisanin +ay baka hindi na muling mákapiling. + + Aywán ko kung bakit, n~guni't yaríng luha +ay di ko mapigil sa kanyáng pagbaha +at kung gunitaín ang bawa't salita +n~g sulat na itó, akó'y nanglálata. + + At diwang ang aking boong kaluluwa +ay nababalutan n~g matinding dusa ... +żanó kaya itó?--Iyan ay pagsintá-- +ang pan~giting sagót n~g giliw na iná. + + --ˇOh! pagsintá itó?--Ang tanóng ni Tetay +na tutóp ang dibdíb n~g dalawang kamáy, +--Oo, aking anák; iyang pagmamahál +na tinátagláy mo ay pagsintáng tunay. + + Iyan ang larawan n~g isáng paggiliw +na anák n~g iyóng pagirog na lihim; +di mo natatanto pagka't nahihimbing, +sa kapayapaan, ang iyong panimdím. + + N~guni't n~g magdamdám n~g munting gambala, +gaya n~g paglayong hindi inakala'y +sumilakbóng agád ang pamamayapa, +at nagpakilala sa sabík na nasa. + + Iyan ang nangyari sa bata mong puso +na di nakabatíd n~g iba pang suyo +liban sa malambíng at tapát na samo +nitóng iyong ináng matanda na't hapo. + + Malaon nang lubhang aking naramdamán +ang inyóng matapát na pagsusuyuan, +n~guni't di pinigil, bagkús binayaan +ang binhi n~g inyóng sintáng tinatagláy. + + Sapagka't alám kong totoong malinis +ang pagsusuyuang inyóng ginagamit ... +--Kung gayón, iná ko--ang kay Tetang sulit-- +żang unang silakbó n~g sintá'y pasakit? + + Diyata't hindi na mangyaring mabatyág +ang lasáp n~g sintá kungdi sa pahirap? +--Hindi namán gayón--ang sa ináng saad-- +kung minsa'y ganyán n~ga't kung minsa'y malunas: + + Kung minsan, sa piling n~g kapayapaa'y +núnukál ang binhi n~g pagmamahalan +at sa pagtatama n~g dalawáng simpán, +ang muntíng sandali, ay nagiging tuláy. + + Upang ang pagsuyong sabik sa pahayag +ay magpakilala sa irog at liyag +at ang puso namáng nagtimping maluwat +ay magpahalata n~g kanyáng paglin~gap. + + Sapagka't ang sintá ay hawig sa puno +na ang binhi niya'y ang n~galang pagsuyo +at pinakadilig, nang upáng lumago, +ay ang katamisan n~g m~ga pagsamo. + + Kahit na maunlád ang kanyáng paglakí +ay di mahalata nang may daláng kasi, +kungdi matatangki't mapagmunimuni +na may ibáng nasa ang pusong sakbibi. + + Nasáng náhahawig sa isáng gunita, +nasa na animo'y uhaw ang kamukha, +n~guni't kung suriin ay mahahalata +na ibá ang ayos, at iba n~gang sadya. + + Sapagka't ang dating iyong pagmamahál +sa ibáng kilalá't m~ga kaibigan +ay hindi rin iyon ang suyong bubukál +sa isáng pagsintá na bagong dinamdám. + + Yaón ay taganás na pagmamasakit, +pagpapaumanhí't pakikikapatíd, +n~guni't itóng isá'y damdaming matamís +na may panibugho't madlang pagtitiís. + + Ang bawa't salita nitóng nan~gun~gusap, +sa dibdib ni Teta ay nagpapahirap, +pagka't unti unting kanyáng námamalas +na pawa n~gang tunay ang sa ináng saad. + + Kaya't, ang kaniyáng kamáy, pinagduop, +sa haráp n~g iná'y biglang nápaluhód, +at sabáy sa luhang sa matá'y nanagos, +náwikang:--ˇIná ko, akó'y umiirog! + + Kung yaring hinagpís nitóng kaluluwa +at pagkabagabag n~g damdaming dalá +ay tanda n~g aking paggiliw sa kanyá.... +ˇpatawad, iná ko!... akó'y sumisintá!... + + --Patawad! żat bakit?--ang kay Atang turing, +na lubhang masuyo, sa anák na giliw. +--Pagka't nagawa kong sa iyo'y maglihim +n~g damdaming dalá n~g puso't panimdím. + + + + +IV. + +SI PEDRO. + + + Isáng manggagawa, ginoo n~g sipag, +mabikas ang tindíg, noo'y aliwalas, +di mayamang suot ay nagpapahayag, +na siya'y matalik na kawal ni "Hirap". + + Ang magandáng tin~gi'y nagpapahalata +n~g ugaling mahál, kahit marálita, +at ang kanyáng labi'y hindi nagbabala +n~g asal na ganid n~g m~ga kuhila. + + Itó ang binatang bigláng nakiluhód, +sa harap ni Atang nápagitlá halos, +na sabáy ang sabing:--Salamat, sa loob +na ipinatanaw sa aking pag-irog. + + Ang ating dalaga'y nagulumihanan, +pagka't nákilalang silá'y nápakingán +ninyong kapwa-batang kanyáng minámahál +at iniirog pa nang higít sa buhay. + + Mukha'y itinun~go n~g ating dalaga +at ayaw isilay ang magandáng matá; +waring nahihiya nang _ang lihim niya +ay hindi na lihim_ sa tunay na sintá. + + Ang ináng may sakít, na siyang matanda +na nakatataho n~g damdaming bata, +ay siyang sumagót n~g tugóng payapa +sa pamamagitan n~g ganitóng wika: + + --Oo, tunay Pedro; ang iyong pag-ibig +ay malaon na n~gang may sadyang kapalít +at kahit nangyaring malabis kong batíd +ay hindi humadláng, bagkus nanahimik. + + Sapagka't alám kong ang iyong paggiliw +sa sintá kong Teta'y lubhang taimtím +at walang gabahid na ikadudusing +n~g tagláy na puring kanyáng inaangkín. + + Batíd ko rin namáng sa isáng gaya mo +ay lubhang malayo ang ugaling lilo, +kaya't pinayagang ikáw ang magtamó +sa pusong malinis n~g sintáng anák ko. + + Datapwa't ang tan~ging aking dináramdám +ay ang lagáy naming lipos kasalatán +at wala na mandíng mábangít na yaman +liban na sa dagsa nitóng kahirapan. + + --Iná ko, sukat na żyaman pa'y aanhín +kung isáng biyaya ang magiging akin? +at saka sa kulay n~g aking paggiliw +ay di náhahalo ang sa yamang ningníng. + + Akó'y inianák sa pagdadalita +at kámpón ni _Hirap_ sapol pagkabata. +musmós pa man halos bísig ko'y pinata +at nagíng kawal na n~g haring _Paggawa._ + + Ang tan~gi ko lamang pinakahahanap +ay ang isáng pusong mayaman sa lin~gap +at ang pusong itó'y aking natatatap +na si Tetay lamang ang siyáng may in~gat. + + Datapwa'y gayón man, kahit aking batíd, +na, sa sarili ko, siya'y iniibig +ay hindi ginawang aking ipagsulit, +sa tunay na irog, ang lamán n~g dibdíb. + + At talagá sanang aking itatago +nang lubhang malalim sa loob n~g puso, +at baka sakaling ang kanyáng pagsuyo +ay naidulot na sa ibáng sumamo. + + At kungdi nangyaring akíng nápakingán +ang m~ga salita n~g irog kong Tetay, +salitang nagbukás niyong kalan~gitán +sa palad kong aba, di sana nagsaysáy. + + --Irog!... Sinun~galing!--ang wikang banayad +n~g ating dalaga--kung akó ay liyag, +żbakit mo nagawa ang lálayo't sukat, +gaya nang tinuran sa iyong sinulat? + + --Iná naming irog; ikáw ang humilíng +sa anák mong sintáng akó'y patawarin. +--Pinatatawad ka, n~guni't sásabihin +kung bakit náisip ang kamí'y lisanin. + + Kayó'y man~gagtindíg--ang wika ni Ata +sa ating binata't sa ating dalaga-- +kayo'y magsiupo at saka ibadyá +ni Pedro ang sanhi n~g pag-alís niya. + + + + +V. + +PAGHABÁG N~G PUHUNAN. + + + Matapos na silá'y makapag-upuan +sa papag na siráng ang paá ay kulang, +binuksán ni Pedro't agad sinimulán +ang sanhing nag-udyók n~g kanyáng pagpanaw: + + --Akó'y isáng bugtóng ni amá't ni iná +at batíd na ninyóng malaong ulila, +kaya n~ga't nangyaring kahit hindi kaya +nitóng katawán ko, akó'y nagpaupá. + + Gayón na n~ga lamang ang isáng mahirap, +na walang mag-ampó't sukat na lumin~gap, +dapat ugaliin, ang butó, sa batak +kung ibig mabuhay at huwag masalát. + + Bukód pa sa roon, ang taong may dan~gal +ay dapat batakin ang butó't magpagal, +at huwag mabuhay n~g hambáhambalang +ó kaya'y umasa sa m~ga sugalan. + + Kahit may salapi't nakaririwasa +kung ang pamumuhay ay pagalagala +at di ginagamit ang butó sa gawa, +ay tinatawag din namáng: _hampáslupa._ + + Akó ay naglingkód, na bilang nag-aráw, +sa isáng gawaan n~g di kababayan, +n~guni't sa pagpasok ay may kasunduang +kung maraming gawa'y may upang katimbang. + + Inihalál akóng magíng katiwala +sa isáng pulutóng niyóng manggagawa. +na kagaya ko ring pawang maralita +n~guni't lalong salát sa kaya at haka. + + ˇM~ga abang tao! żanong sasapitin? +súsunód na lamang sa bawa't sabihin, +kung busabusaang animo alipin +ay wala n~g kibó't mababa ang tin~gín. + + Paano'y, ang mangmáng, kahi't may matuwid, +ay umíd ang dila at pipi ang bibig; +laging nananan~gan sa tuntuning lihís +na _kabaitan_, daw, _ang hindi pag-imík._ + + Sa gayón n~g gayó'y nákaugalian +n~g nan~gan~gasiwa ang paglapastan~gan ... +waláng bigong kilos na hindi may tampál, +suntók, sikad, batok, sa munting magkulang. + + ˇO, gayón na lamang ang pag-alipusta +sa inuupahang m~ga maralita! +ibayo't ibayo ang dagdág sa gawa +at sa upa namán ay baba n~g baba. + + Datapwa't ang tao'y hindi makadaíng +pagka't natatakot na silá'y alisín, +dahil sa maraming kahit na gayonín +ay nakikiagáw, dahil sa kakanin. + + Sa bawa't umalís na isáng pinasláng +ay sampu ang palít na nag-uunahán, +kahit na mababa ang upang ibigáy +ay tatangapín ding walang agam-agam. + + Nakikita itó n~g lilong mayama't +ikinatutuwa ang pagayóng asal +n~g nagpapaupá, kaya't kadalasa'y +malaon mang lingkód ay di tinitingnán. + + Sa munting magkulang ang kahi't na sino, +magíng matanda man ó kaya ay bago, +daglíng áalisin at tamád dikono +kahit na ang sanhi'y may sakít ang tao. + + Ang ibig mangyari n~g namumuhunan +ay ibaibayo ang tubong mákamtán, +dapwa't ang katulong na _puhunang pagál_ +ay huwag magtamó n~g milmá man lamang. + + żPaanong di gayón, ay hindi kabalát? +ˇang puhunang dayo ay walang paglin~gap..! +żanó kung mamatáy tayo ritong lahát +yumaman lang silá't magbalón n~g pilak? + + żSa kanilá'y anó kung tayo'y masawi, +masasawi bagá ang kanilang lahi? +silá ay dayuha't dayo ang salapi, +kahit makaapí'y walang n~gimin~gimi. + + + + +VI. + +HIRÁP ANG MAHIRAP. + + + Ang bagay na itó'y mapaglalabanan +kung ang mangagawa'y man~gagtútulun~gán, +n~guni't hindi gayó't bagkús ang irin~ga'y +siyang naghahari sa m~ga upahán. + + Madalás, na, silá ang nan~gaguudyók +n~g upáng ang ibá'y magtamóng pag-ayop; +silá, sa kasama, ang nan~gaglúlubóg +sa nasang maagaw ang sa ibáng sahod. + + Ang pusong masakím (n~g sahól sa kaya) +ay walang dalahin kungdi ang mamansá +n~g madlang pagdusta sa galáw n~g ibá +yamang di mangyaring mapantayán niya. + + Si Inggit, si Lihim, si Dimapagtapát +ay siyang sambahing laging náuunlák, +samantala namáng sa luha'y násadlák +si Damay, si Tulong, si Ampó't si Lin~gap. + + Walang bigong kilos na hindi kaaway +niyong mangagawa ang kapwa upahán, +na mapagmapurí't dila ang tangulang +ipinangtutulong sa namumuhunan. + + Sa madaling sabi: di lamang ang lupít +n~g lilong salapi ang nakaiinís, +kung hindi sampu pa n~g ugaling ganid +n~g kaisang uring taksíl sa kapatíd. + + Kaya't matatawag na silá ang uway +na laging panggapos sa m~ga kawayan; +silá ang kapatíd, silá ang kakulay +at siláng silá rin ang nakamamatáy. + + Mahalagá't tunay iyong sáwikaíng: +"hiráp ang mahirap sa anomang gawín; +hiráp sa harapán n~g umaalipin +at hiráp sa asal n~g kasamang taksíl". + + Ang bagay na itó'y siyang nangyayari +sa pinapasuka't gawaan kong dati, +kaya't náisip kong makapagsarilí +ó masok sa ibáng hindi mapang-apí. + + Sapagka't sa aking m~ga kasamahán +ay wala ang budhing marunong dumamay, +silá silá na rin ang nag-iinisan +gayóng ang marapat ay ang magtulun~gán. + + Sa gayóng pahayag, si Ata'y sumagót +n~g payong maraha't salitang malambót, +na anyá'y:--Anák ko, huwag panibulos +sa bigláng sigabó n~g bata mong loob. + + Kahit anóng gandá sa bigla mong tin~gí'y +huwag na mabulag ang iyong damdamin, +hindi pawang ginto ang nan~gagniningníng, +maná pa'y marami ang magíng kalaín. + + «Maging anóng buti n~g hindi kilala'y +mahirap timban~gán kay sa kilala na» +iyong pag-usiging huwag kang mapara +sa isáng nangyari. Ikaw'y manain~ga: + + + + +VII. + +ISANG ALAMAT NI ATA. + + + «Sa isáng lupaíng lubhang maligaya +na tapát n~g lan~git na laging masayá'y +may Mutyang sumibol na tan~gi sa gandá +at nakawiwili sa tumin~gíng matá. + + Kaya't ang sino mang sa kanyá'y lumapit +ay nabibighaning sumuyo't umibig +at walang matigás, ni bakal na dibdib, +na hindi naakay n~g tagláy na dikít. + + Siya'y mapayapa at walang ligamgám, +puso'y náhihimbíng at laging tiwasáy, +walang ninanasa kungdi ang mabuhay +na lubhang malaya, sa katahimikan. + + Maná isáng araw, na di iniisip, +siya'y linapitan n~g Dulóng na ganid, +na tagláy ang nasa at tangkang magahís +ang yaman at gandá n~g Mutyang marikít. + + Datapwa't ang budhing hindi nan~gan~galay +mag-iwi sa isáng boong kalayaan +ay hindi umayon, at sa kalakasan +n~g Dulóng ay lakás ang ipinatanáw. + + Ang mahinhíng asal ay bigláng pinawi, +sa n~gipin ay n~gipin ang itinungalí, +hanggáng sa mangyaring ang palalong budhi +n~g manggagahasa'y nagbago n~g uri. + + Agad ikinanlóng ang n~giping matalas +at n~giting magiliw ang ipinamalas, +dinaan sa himok ang hindi pumayag +sa gahasang iwa't pakikipaglamas. + + Giliw, suyo, luhog at madlang paraya +ang ipinatanáw sa mahinhíng Mutya +at itó namán ay agad namayapa, +nanalig na lubós, nagboong tiwala. + + Tinangáp ang haing m~ga panunuyo +at hindi nápuna ang handang panghibo, +agád nápalulong ang mahinhíng puso +at di inakalang yaó'y isáng silo. + + Ipinaubaya sa madayang giliw +ang lamáng malinis n~g boong panimdím; +sinunód na lahát ang bawa't máhilíng +niyong may tagláy na kataksilang lihim. + + Sa gayó'y nagdaan ang isáng panahón +na lubhang panatag at walang lingatong, +hanggáng sa nákitang ang hayop na Dulóng +ay nagdating asál; nanila na tulóy. + + Dito na nangyari ang kasakitsakit, +na ang dating laya ay siyang tuman~gis +at iyong nan~gako n~g boong pag-ibig +ay siyang halimaw na nagpakaganid. + + Daya, lupig, dahás ang namaibabaw +na siyang nápalít sa panuyong asal, +walang bigong-kilos na hindi paghalay, +kutya at pahirap na karumaldumal. + + Hanggáng sa nagban~gon ang magandáng Mutya +at nagpan~garap na n~g ikalalaya, +iniwan ang laging pagwawalangdiwa +at ang puting kamáy, sa dugo'y pinigta. + + N~gunit nagkátaóng noó'y nagkagalít +ang masibang Dulóng at yaóng Limatik +at ang ating Mutya'y sa hulí humilig +dahil sa pag-asang hindi manglulupig. + + Nakitulong siya, sa Limatik, noon, +dahil sa pan~gako nitóng pag-aampón, +dapwa'y nang magahís ang palalong Dulóng +ay lalo pang sákit ang kanyáng kinandong. + + Sa madlang pag-asa'y pawang pag-hihirap +ang siyang nápalit: nagipít, nasalát, +ang impók na yama'y nasipsíp na lahát +niyong magdarayáng may taksíl na han~gád. + + Hanggáng dito yaóng buhay na malungkót +n~g Mutyang magandáng di naghunos loob; +humanap n~g ibá at ang nákadulóg +ay lalo pang ganid, lalo pang balakyót.» + + + + +VIII. + +ˇˇPAN~GARAP!! + + + Masabi ang gayón n~g nagsasalaysay, +naghintong sandali, +at saka nagwikang lubhang malumanay: +--Huwag ding mangyaring iyong máparahan +ang buhay n~g Mutya na aking tinuran. + + --Hindi po marahil;--sagót n~g binatá-- +pagka't hahanapin +ang ikatatagpo n~g m~ga kapuwa +na hindi marunong mag-asal kuhila +at sa kasamahá'y magpapan~ganyaya. + + Aking aakiting alisín ang asal +niláng mapagbukód, +at upang sa gayón ay aming makamtáng +m~ga mangagawa iyong katubusang +sa dating ugali'y hindi mahihintáy. + + At hahanapin din ang mámumuhunán +na sa taong dukha +ay hindi marunong umapí't humalay; +aking hahanapin na mabigyáng dan~gál +ang _puhunang pawis n~g puhunang yaman._ + + Dahil sa di dapat na pamalagiin +ang ugaling itó +na walang halagá sa _salaping_ sakím +ang pagod na gugol n~g matitiising +pusong manggagawa na inaalipin. + + Salapi't Paggawa'y dapat na magtimbáng sa +tamuhíng tubo ... +--żAt ikáw, anák ko,--ang tanóng ni Atang-- +ang magpupumilit sa dakilang bagay +ang hindi nagawa n~g lalong maalam?.... + + --Aking pipiliti't kung hindi mákamit-- +anang bagongtao-- +ay di magsisisi, sa gugol na pawis; +ang panúnuntuná'y ang bugtóng na sulit +na: "akó'y tumupád sa n~galang maghasík". + + N~guní't kung mabatíd n~g kahanapbuhay +ang sadyang halagá +n~g m~ga katulong n~g isang puhuna'y +di na mangyayari itóng kalagayan +naming m~ga dukhang wari'y kasangkapan; + + Na kukunin lamang kapag gagamitin +at kung masira na'y +itatapontapo't titisúdtisurin, +kaya'y babayaan na iwan at datnín +n~g madlang sakuna't akbáy na hilahil. + + At ang m~ga pagod, isip, pawis, puyat +na pawang ginugol +sa ikalalago n~g puhunang pilak +ay di magkaroon n~g timbáng na bayad +liban sa pag-apí at m~ga pahirap. + + Aking hahanapin ang ikahahan~go +n~g bayang masipag, +niyang manggagawang lagi nang siphayo +n~g m~ga may yaman, upáng mapalago +ang ugaling banál n~g di mapaglugso. + + --Magandáng adhika!--ang putol ni Teta-- +--Datapwa't pan~garap!-- +ang saglít ni Atang walang paniwala-- +iyá'y mangyayari kung dito'y mawala +ang pag-aagawán, inggita't pagpula. + + Matapos ang gayóng m~ga salitaan +ang ating matanda'y +lumapit sa dating baníg na hihigan, +dalá palibhasa niyong kahinaan, +sa gawang maupo'y hindi makatagál. + + + + +IX. + +DALAWANG PUSO. + + + Binata't dalaga'y kapuwa naiwan +na magkaagapay sa kináuupán; +kapuwa tahimik, kapuwa alan~gán +at kapuwa mandín nagkakahiyaan, +gayóng magkalapit sa isáng luklukan. + + Marahil, sa budhi'y kapuwa may tago +na ibig sabihin, n~guni't di mátagpo +kung saan simulán ang usapang wasto +na ikatutun~go at ikabubunggo. +sa ibig ihayag n~g kaniláng puso. + + Ang isá at isá'y diwa nag-aantáy +sa pagpapáuná niyong kaagapay; +ang isá at isá'y ibig na magsaysay, +datapwa'y pagsapit n~g nasang máturan +sa kaniláng labi'y n~gin~giti na lamang. + + Hangáng sa nangyaring ang n~giting palihím +n~g ating binata'y kay Tetang nápansín ... +--N~gumin~giti ka pa--ang wikang mahinhín +na may magkahalong hinampó at giliw +at diwang ang sintá'y ibig pang sisihin. + +--żBawal ba ang n~giti? + --Oo, aking bawal +sa masamang tao. + --Kay dali ba namán +n~g aking pagsama!! Kakahapon lamang +ay mabuti akó ... at n~gayóng málaman +na minámahál mo'y ... saka pa humalay? + + --żBakit ka naglihim? + --Pagka't di ko batíd +kung may maáantay ang aking pag-ibig, +at hindi ko nasang abutin ang sákit +na pagkamitín mo n~g tugóng mapaít +na mayroon ka nang katipán sa dibdíb. + + --Kung nagtapát ka ba'y di sana natanto +kung anó ang lamán nitóng aking puso ... +--żAt kung ang tamuhín ay ang pagkataho +na walang pag-asa ang aking pagsuyo ... +żhindi lalo ko pang ikasisiphayo? + + Hindi mo lang alám ang lakí n~g sintá't +ang iniaalay sa isáng kalulwá ... +--żHindi ko alám? Bah!... + --N~guni't di kagaya +n~g dináramdám ko, niyong di ko taya +na títimban~gán mo ang giliw kong dalá. + + Ang dibdíb ko niyó'y wari isáng dagat +na laging maalo't lubhang mabagabag, +nan~gan~gamba akóng sa iyo'y naagtapát +at ang tinátamó'y libolibong hirap +kung hindi mangyari ang pagpapahayag. + + Sa tuwituwi nang akó'y paparito +ay handang handa nang magtapát sa iyo, +datapwa'y pagsapit, at mákausap mo, +ay walang wala na ang madlang simpán ko't +walang nalalabí kung di pagkalitó. + + Kung nasa haráp mo ay piping mistula +ang nákakabagay n~g labi ko't diwa, +n~guní't kung wala ka'y sa lahát kong gawa'y +ang iyong larawan ang kasalamuha, +kasanggusangguni at laging gunita. + + Kung gabíng malalim at di mákatulog, +magbaban~gon akó't maglílibotlibót ... +ang akala mo ba kitá'y nalilimot?... +sa bawa't sulin~gang lan~git, daán, sulok, +ang iyong larawan ang nápapanood. + + Kung máhimbing namán, sa sandalíng idlíp, +agád agád kitáng mápapanaginip +sa wari'y kausap: kung minsán ay galít +at kung minsán namá'y iyong iniibig ... +at ang boong suyo'y aking kinákamit. + + Pag ang una'y siyang sa aki'y sumagi, +kung akó'y magisíng ... ˇkay laking pighati! +n~guni't kung ang hulí'y lalong dalamhati +pagka't mákikitang sa isáng sandali.... +ang aking ligaya ay biglang napawi. + + Kaya't kung nangyaring di ko námalayan +ang tamís n~g iyong bukong pagmamahál, +dinalá sana hanggáng sa libin~gan +ang lihim na sintáng aking tinatagláy.... +--Kay sama mong tao! + + --Inulit na namán!... +--Huwag kang magtangól! Kung iyong dinalá +han~gang sa libin~gan ang lihim mong sintá, +żdi pinagtagláy mo n~g dálita't dusa +itóng sumusuyó't abang kaluluwa +na, kahit di tanto'y, umiirog palá?... + + Ikáw ay lalaki't iyong nababatíd +ang maraming anyo n~g isáng pag-ibig, +n~guni't ang gaya kong pusong matahimik +żanó ang malay kong ang lamán n~g dibdíb +ay isáng paggiliw na abót sa lang~it? + + żAnó ang malay kong iyong agam-agam +sa maminsanminsáng hindi mo pagdalaw +ay kakulay palá niyong pagmamahál, +at ang pagnanasang mákita ko ikáw +ay isáng pagsintá't pag-irog na tunay?... + + Kung takíp-silim na't di ka dumádatíng +ang matá ko'y litó at pasulingsuling; +itinátanóng ko sa sariling akin +kung nasa saan ka, datapwa'y malalim +na buntónghinin~ga ang madalás kamtín. + + Kung nápupuná kong ikáw ay may sákit +dahil sa mukha mong may larawang hapis, +diwa, ay nasa kong sa iyo'y iibís +ang gayóng pighati, na lason sa dibdíb, +dan~ga't di mahilíng na iyong isulit. + + Akó'y kasama mo sa iyong pan~garap +ó kung nágigisíng akó ang kaharáp, +akó namáng itó, sa lahát n~g oras, +ay walang adhika kung di ang matatap +kung may sayá ka ó kaya'y may hirap. + + Sa gabíng pagtulog ay nágugulantáng +pagka't, sa wari ko, kitá'y kaagapay; +kung may ginágawa, ay gayón din namán, +sa bawa't lagitlít akala ko'y ikáw +ang siyang lalapit sa aking likurán. + + Ibig kong mangyaring ang lahát mong lihim +ay aking matanto, tuguná't damdamín; +n~guni't kung sumagi sa aking panimdím +na baka sakaling ikáw ay may giliw ... +akó'y nagdurusa't puso'y nalalagím. + + Ang lubhang madalás, kung akó'y magdasál +at sa Poong Dios ay nanánawagan, +aking nápupunáng hindi dumadatál +ang dalan~ging handóg sa ating Maykapál +pagka't ikáw'y siyang dinádalan~ginan. + + Ang lahát n~g iyon ay hindi ko batíd +na larawan palá n~g isáng pag-ibig, +kung di ka sumulat at ipinagsulit +sa akin, ni iná, ang lamán n~g dibdíb.... +żdi akó'y nátirá sa gawang magtipíd? + + żDi sa pagtan~gis ko sa iyong paglayo +ay di mababatíd na iyó'y pagsuyo? +żdi nangyari sanang ang aba kong puso +ay pinagdusa mo't ipinasiphayo +gayóng walang sala namáng natatanto? + + --Patawad Tetay ko! Akin n~ga ang sala +kaya't inaantáy ang iyong parusa.... +--Kay buti-buti mo; ˇparusahan kitá! +żdi pinasakitan ang akin ding sintá, +sákit mo't sákit ko'y hindi ba iisá-- + + Ang lan~git ma'y hindi magandáng pan~garap +at yaó'y sadlakan n~g lahát n~g lunas +ay hindi titimbáng sa tinamóng galák +n~g puso ni Pedro, dahil sa pahayag +n~g kaniyang sintáng pinakaliliyag. + + + + +X. + +ANG LIHIM NI ATA. + + + Malaonlaón pa bago nahanganán +ang gayóng kasaráp na pag-uusapan, +hangáng sa natapos ang tahi ni Tetay + at siya'y nagbihis +nang upang madalá sa paghahatirán + at kanyáng masin~gíl +ang ipamimili n~g ikabubuhay. + + Kanyáng pinagyaman ang gawang tahii't +kay Pedro'y hinin~gi ang siya'y hintaín +upang may magbantáy sa ináng náhimbíng + sa pagkakatulog; +at nang may lumin~gap at sukat tumin~gín + (samantalang wala) +sa kanyáng may sakít, sakaling mágisáng. + + Si Pedro'y naiwa't (Si Tetay sumaglít, +na, sa isáng kamáy, ang baluta'y kipkíp) +n~guni't di naglao't si Ata'y nagtindíg + sa kinahihigán, +pagka't hindi tulóg, gaya n~g sinambít + n~g anák na giliw, +at inantáy lamang na itó'y umalís. + + +[Larawan: Binata't dalaga'y kapuwa naiwan +na magkaagapay sa kinauupan; +kapuwa tahimik, kapuwa alan~gán +at kapuwa mandin nagkakahiyaan, +gayóng magkalapít sa isáng luklukan.--(Pág. 35)] + + +Kaniyang tinikís na silá'y lisanin +upáng mákausap ang binata natin, +dahil sa mula pa nang kanyáng malining + ang pagsisintahan +n~g dalawáng pusong pinakagigiliw + ay ibig na niyang +ihayág ang isáng mahalagáng lihim. + + Nagbalík sa dating kaniyang luklukan +at ang bagongtao'y pinakiusapang +dumin~gíg sandali sa madlang tuturan + na ukol sa lihim +niyong maralita't dukhang kabuhayan + niláng mag-iiná; +bagay na di taho n~g taong sino man. + + --«Ang bálong si Ata, ang ulilang Teta, +ang babaing hapo, ang magandáng bata, +dalawáng mag-ináng mananahi kapwa; + itó lang ang laging +tan~ging kasagutang kakamtín sa bala + mong mapagtanun~gáng +kapit-bahay namin.--ang kay Atang wika.-- + + Datapwa't sino ma'y di nakababatíd +kung saan nangaling nang dito'y sumapit, +at kung anóng bagay ang siyang pumilít + na dito'y tumahán, +at kung anóng buhay na kasakitsakit + ang aming dinaán +kung kaya nangyaring sa dusa'y nagtiís. + + Ikáw na kapwa ri't ulilang hinabág +n~g palalong yamang _sukál sa mahirap,_ +ikáw na malapit mákaisáng palad + ni Teta kong sintá'y +dapat makabatíd kung saan nagbuhat + ang ginigiliw mo; +kung siya ay anó't kung kanino anák: + + Akó'y isáng bukong kinandóng n~g san~gá +sa gitna n~g madlang ulayaw at sintá; +walang agam-agam, ang puso'y masayá, + walang munting kilos +na hindi kaulóng ang madlang ligaya, + ang madlang paglin~gap +n~g amáng masuyo't m~ga kakilala. + + Datapwa'y sumapit sa giliw kong bayan +ang isáng binatang anák n~g mayaman +at doo'y tumirá upang magparaan + n~g iláng panahón +sa gawang man~gaso't m~ga paglilibáng, + dalá palibhasa +na di kailan~gan ang maghanap buhay. + + Siya ay bihasá't ugaling Maynila, +makiyas ang tindíg, mabikas magwika, +walang isáng bangít n~g pananalita + na malulusután +nang isáng tukuyi't handugán n~g nasa + sa n~galang pagsintáng +animo'y larawan n~g boong adhika. + + żAnó ang dadatnín n~g bata kong puso +sa gayóng katamís na m~ga pagsamo?... +akó'y nápalulong sa gawang sumuyo + at sa bisig niya'y +linagók ang tamís n~g madlang pan~gako + na di maglililo.... +at di babayaang akó'y masiphayo. + + Hangáng sa sumapit ang isáng panahóng +ang punlang pagsintá namí'y nagkausbóng +at akó'y iniwang sakbibi at kalong + n~g m~ga pan~gambá: +lipós agam agam, kipkíp n~g lingatong, + balót kahihiyán +sa madlang kilalá't sa amáng may ampón. + + Nápalaot akó sa maraming hirap, +sa bawa't sandali puso'y alapaap, +wari sa sarili'y batíd na n~g lahát + ang kalagayan ko, +at ang aking lihim ay bantóg at kalát + sa boong bayanáng +handa sa pagkutya't diladilang libák. + + Ang pakikisama't pakikipanayám +sa kasuyosuyong m~ga kaibigan +ay napawing lahát, aking iniwasan + sampung makiulóng +sa m~ga kaanak at madlang pininsan, + dahil sa takot ko, +na baka matanto yaóng kalagayan. + + Sa gayón n~g gayón, araw ay dumatíng +na di na magawang itago ang lihim, +at sa pagkatakot sa amá kong giliw, + akó ay nagtanan; +dinalá ang munting hiyas at dámitin + upang mahanap ko +ang pinagsanglaán n~g puri't panimdím. + + Aking pinagsadya nang upáng isamo +na kanyáng lin~gapin ang sariling dugo, +ang bun~gang malusog n~g aming pagsuyo, + n~guni't ... ˇay n~g palad! +nang mátagpuán ko ang giliw n~g puso + ay walang tinamó +kung di ang pagdusta't madlang pagsiphayo: + + Akó'y itinabóy sa kanyáng tahanan +at pinagkamít pa n~g wikang mahalay. +na, umanó'y, iyong bun~gang tinátagláy, + ay hindi kaniya, +at akó'y babaing walang karan~galan, + pagka't sa bala na +ay nakilaguyo't nakipagsintahan. + + Kahit isáng mundó ang biglang bumagsák +ay di nakatulíg, sa akin, ang lagpák +nang kagaya niyong salitang masakláp + sa karan~galan ko; +akó'y bumulagta't ang diwa'y tumakas; + n~guni't nang magbalík +yaong pagkatao'y wala na ang sukáb. + + Tinulun~gan akó sa gawang magtindíg +n~g isáng utusáng may tagláy na tubig, +at saka nang akó ... ˇsa laki n~g hapis! + ay namimighati, +sinabi sa aking dapat nang umalís + at doon ay walang +magpapahalagá sa pinag-uusig. + + At sabáy sa gayóng wikang walang tuós, +pitong lilimahing pawang gintóng pulós +ang ibiníbigay at iniáabót + sa akin ... Bathala!... +yaón ang halagáng sa akin ay limós + niyong walang budhing +nag-abóy sa palad na kalunoslunos. + + Matá ko'y nagdilím; hindi napaghaka +na ang kaharáp ko ay isáng alila, +aking sinungabán ang salaping handa't + saka inihagis +sa harapan niyóng taong alibugha, + na sabáy ang sabing: +akó'y di babaing walang puri't hiya. + + Magmula na noon, akó ay naghanap. +upang ipaglaban ang buhay na salát; +akó ay nanahi hangáng sa nan~ganák + at ang sintáng bunso, +na n~gayó'y tangulan sa madla kong hirap, + ay nagíng tao na +at siya'y nagtanáw n~g unang liwanag. + + Kaya't iyang bukong iyong linalan~git +ay anák n~g isáng mayamang malupít +at itóng kaharáp ay isáng nagkamít + n~g n~galang buhaghág, +pagka't di nagawang ang puri'y iligpít + at naipaglaban +sa gahasang udyók n~g isáng pag-ibig. + + N~gayóng talós mo na ang lihim n~g buhay +nitóng pinara mong tunay na magulang +at n~gayóng talós din ang pinanggalin~gan + ni Teta mong sintá, +ikáw ang magsabi, kung ang pagmamahál + na tinátagláy mo'y +marapat ó hindi magbago n~g kulay.» + + Sa gayóng tinuran, si Pedro'y nagwika, +na tutóp ang dibdíb--Dan~ga't magagawa +na pagibayuhin ang sintáng alaga, + dapat pong alamíng, +dinagdagán sana, pagka't naunawa + ang inyóng tiniís +sa laláng n~g isáng lalaking kuhila. + + żSino ang may sala: ang pusong naghandóg +n~g isáng matapát at boong pag-irog +ó ang nagkuhila, dumaya't umayop + sa nagkatiwala? +Kung sa ganáng akin, ang dapat mahulog + sa lusak n~g kutya'y +ang sa kanyáng dugo'y natutong lumimot. + + --Salamat, anák ko,--ang putol ni Atang-- +at di ka kagaya n~g ibang isipan; +magíng awa, kahit, ang iyong tinuran + ay nagpapahayag +na sa iyong piling ay di sisilayan + ang giliw kong bunso +n~g isáng pagdusta sa pinanggalin~gan. + + + + +XI. + +ANG YAMAN AT ANG PURI. + + + Isang bagong Creso kung sa kayamanan +at isang Atila sa kaugalian, +isang Carlo-Magno sa nauutusan +at Cingong alipin sa pinápasukan. + + Walang karan~galang di nasa kaniya, +ang lahát ay daíg, sa m~ga pamansá, +walang linilin~gap na katwirang ibá +liban sa katwiran n~g kanyáng bituka. + + Wikang kababayan, ay isang salita +na ang kahulugán, sa kanyá, ay bula; +żkalahi, ay anó? żanó kung madusta +may salapi lamang na sukat mápala? + + Sa loob n~g bahay na pinápasukang +gawaang tabako'y walang pakundan~gan +sa m~ga mahirap na nan~gag-aaráw +na kung pagmurahín ay gayón na lamang. + + N~guni't kung sa haráp n~g namumuhunan +ay piping mistula at mababang asal, +sumagót pa'y waring binibining banál +na hindi marunong magtaás n~g tanáw. + + Itó ang ginoong sa dukha ay hari +datapwa'y alipin niyóng may salapi, +at siya rin namán ang taong mayari +n~g m~ga gawaing kay Teta'y patahi. + + Siya'y, nagpagawa sa ating dalaga +n~guni't hindi dahil kailan~gan niya, +kung hindi sapagka't ang tagláy na gandá +niyong binibini'y kanyáng pinipita. + + Yao'y isáng silo, laláng at pakana +upang maihayag ang tagláy na nasa, +ang nasang mahalay na palaging gawa +sa m~ga dalagang kanyáng manggagawa. + + Kaya't nang mákitang si Teta'y dumating +na dalá sa kamáy ang m~ga tahiin +ay agad iniwan ang m~ga kapiling +na m~ga upaháng sa kanyá'y nádaíng. + + At biglang tinapos ang kaniláng usap +sa wikang gahasa na lubhang matigás: +--Kung hindi sang-ayon--aniya--sa awás +sa upa, ay dapat na kayó'y lumayas. + + At ang kakulan~gán ninyóng inuusig +ay di mangyayaring bayaran pa, kahit +magsakdál. Sulong na, at baka mag init +pa ang aking ulo, kayó'y máhagupít. + + Masabi ang gayón, ay agád iniwan +ang m~ga kapulong na kanyáng upahán, +at saka tinun~go ang kinalalagyán +n~g ating dalagang di lubhang nag-antáy. + + Datapwa'y hindi man nakuhang minasíd +ang pagkakayari n~g pagawang damít, +agád inialók ang kanyáng pag-ibig +na wari ay batang matakaw at sabík. + + Sa wikang malambót ay inisáisá +ang maraming yamang ihahandóg niya +--Tangapín mo lamang inéng yaríng sintá'y +di na kailan~gan ang maghanap ka pa, + + --Mahál na ginoo--anáng binibini-- +nagkámali ka po sa hain mong kasi, +akó'y maralita't walang yamang iwi, +n~guni't di marunong magbilí n~g puri. + + Ang pag-ibig ko po'y di siyang dahilán +kung kaya nárito sa iyong harapán, +akó'y náparito n~g upang mákamtán, +ang sapát na upa sa gawa kong tagláy. + + Ipagpatawad po kung di ko matanggáp +ang inihahain na iyong pagliyag, +may kapantáy ka po, ikáw ay humanap, +at huwag habagín ang gaya kong hamak. + + --Oo't mangyayari ang iyong tinuran +na akó'y humanap n~g aking kapantáy +kung hindi n~ga sana, ang nálalarawan, +dini sa puso ko'y larawan mo Tetay. + + Iyong pag-isipin: ikáw ay magandá, +sa iyo'y di bagay ang maghirap ka pa; +n~guni't kung tanggapín ang aking pagsintá +ay masusunód mo ang lahát n~g pita. + + Ikáw magíng akin, at bukas na bukas, +may bahay kang bató't sarisaring hiyas, +may sasakyán ka pa't hindi maglalakád, +at salaping labis sa gugol mong lahát. + + Mádin~gíg ang gayón n~g ating dalaga'y +nagtindíg sa upo, ang mukha'y namulá, +at biglang naparam sa noong magandá +iyong kaamuang laging dinádalá. + + --Di ko akalain--ang wikang matigás-- +na ikáw'y mámali sa iyong pangmalas; +akala mo yata'y sapagka't mahirap +ay nárarapa na sa ningníng n~g pilak? + + Akó'y marálita, at kung di gamitin +ang munti kong lakás ay hindi kakain, +datapwa'y libo mang hirap ang danasin, +ang handóg mong sintá'y hindi maaamin. + + Di ko kailan~gan ang magandáng hiyas, +ni ang titiraháng bahay na mataás ... +ang buntón n~g yama'y pisanin mang lahát ... +walang kabuluhán sa aking paglin~gap. + + żAng kataasan ba nitóng batóng bahay +ay tataas kaya sa pulang kakamtán? +żat ang m~ga ningníng n~g hiyas at yama'y +makatakíp kaya sa puring hahapay? + + Kung ang karan~gala'y hindi mo kilalá't +ang pilak, sa iyo, siyang mahalagá; +unawain mo pong sa aking pangtaya'y +sa salapi't hiyas ang puri ay una. + + Sapagka't ang tao, kahit na mayaman, +kapag walang puri'y walang kabuluhán, +żaanhín ang hiyas, ang pilak, ang bahay +kung akó'y yagít na't yúyurakyurakan? + + Mahan~ga'y ganitóng dukha't nasasalát, +may kapuwa tao, kahit m~ga hamak, +at hindi pasasang baluti n~g hiyas +at wala n~g linis ang dan~gál na hawak. + + --Mataas mag-wika-- + --Talagáng mataas +kapag dinudusta ang isang mahirap +na may pagmamahál sa puring inin~gat; +nariyan ang tahi, antáy ko ang bayad. + + --żAng bayad? kung ikáw sa aki'y iibig +hindi lamang tumbás ang ipakakamít, +datapwa kung hindi, ay ipagkakaít +ang sampu n~g upa sa m~ga náhatíd. + + Mádin~gíg ang gayón n~g ating dalaga +ay halos nanglumó, ang puso, sa dusa, +sapagka't sumagi sa kanyáng alala +na hindi kakain ang salantang iná. + + Kaya't namalisbís sa matá ang luha, +at sumabudhi na ang magmakaawa, +n~guni,t ang kausap na ma'y maling nasa +ay hindi dumin~gig sa anó mang wika. + + Subali't nag-ulól sa pakikiusap +na siya'y lin~gapin sa haing pagliyag, +at sinamahan pa ang balang marahás +n~g kapan~gahasang gahasai't sukat. + + Dapwa'y nang dulugín, sa kinátayuán, +ang ating dalagang nag-íisá lamang, +itó'y ay lumayo't ang lilong mayaman +ay pinapagkamít n~g mariíng tampál. + + --Iyan ang marapat sa isáng kuhila +na di gumagalang sa bawa't mahina +upang matuto kang huwag gumahasa +sa hindi pumayag sa buhóng mong nasa. + + Nang masabi iyon ay biglang iniwan +ang nahilóhilóng taksíl na mayaman, +saka nang sumapit sa pinto n~g daan +ay muling linin~gón ang pinangalin~gan. + + --Walang budhi--anyá--Taong walang damdám! +Ikaw, kung tawagi'y: mayaman! maran~gal! +n~guni't walang kayang gipití't tamban~gán +kung hindi ang dukhang walang kakayahán. + + Iwan natin siya sa kanyáng pag-uwi +na ang nagíng bao'y isáng dalamhati, +at ang unawain ay ang m~ga sawi +na _anák paggawa_ na namimighati. + + + + +XII. + +ANG M~GA MANGGAGAWA. + + + Isáng lingóng singkád na pigta sa pawis +at kinakabaka ang madlang pan~ganib, +kahit nanglalata ang n~galáy na bisig +ay di makahinto, at nagsusumakit +na ang pitóng araw'y kanyáng maisulit. + + Pagka't alaala ang giliw na anák, +ang sintáng asawa, ang ináng naghirap +ó kaya'y ang madlang kandiling kaanak +na walang timbulan kung di iyóng hanap +na sa pagkain lang ay di pa sasapát. + + Di namán mangyari, sa dukhang may dan~gál, +ang gawang mang-umít sa pinápasukan, +kay n~ga't ang tan~ging pinanánan~gana'y +yaong pinan~ganláng _bayad kapagalan_ +na di halos upa kundi limos lamang. + + Sapagka't ang bagay na pan~ganláng _bayad,_ +ay yaóng katimbáng n~g puhunang _hirap,_ +datapwa'y ang labí n~g sakím na _pilak_ +na hindi marunong humati n~g sapát, +ay di nababagay sa _upang_ pag tawag. + + Iyán ang matimping kampón ni Minerva, +iyán ang may tagláy n~g igiginhawa +nitong Sangsinukob; silá, silang silá +ang nagpapayaman, n~guni't alimura +nang m~ga puhunang may gútom buwaya. + + Silá ang kaulóng n~g Nan~gan~gasiwa +n~g itó'y abutin n~g ating si Teta, +silá ang katun~gong nagmamakaawa +na huwag nang gawín iyong pagbababa +sa dating upahá't kabayaráng takda. + + Datapwa, ang ganid, sa wikang matigás, +(labis pa sa bagsík n~g sadyang may pilak) +ay inalimura iyong mahihirap, +at saka matapos pan~galán n~g tamád +ay di ibinigáy ang ukol na bayad. + + --Kayó'y m~ga hungháng, m~ga waláng isip, +ibig pang lumampás sa puhunang kabig; +kung ayaw tumangáp n~g upa kong nais, +kayó ang bahala; n~gayón di'y umalís +at baka abutin ang akó'y magalit. + + At biglang iniwan ang m~ga kausap, +matapos masambít ang ilán pang sumbát, +(na ating natalós sa dakong itaas); +doon na nangyaring si Teta'y hinaráp +na ang katapusá'y tampál na malakás. + + Siya ay iniwan na hilóhiló pa +niyong namumuhing mahinhíng dalaga, +dapwa'y nang magbalík ang diwang nágitlá'y +nag-alab ang poot at ang pinagmurá'y +ang m~ga upaháng kapulong na una. + + At saka nagbihis n~g lubhang madali, +sinunda't hinabol iyong mananahi, +hindi na ininó ang pamimighati +n~g m~ga upaháng nan~gaglulungatíng +ibigáy ang upang ukol sa nayari. + + żIláng m~ga lunó't matandang magulang, +iláng m~ga anák at asawang hirang +ang hindi kakain sa gayóng inasal +niyong walang lin~gap!? Kaya 't pinasukan +din n~g pagn~gin~gitn~git ang m~ga upahán. + + Sumadilidili, na bago makitang +dayukdók ang madlang anák at asawa +ay dapat utan~gin ang buhay na dalá +niyong walang awa't walang kaluluwang +pinalalamon na ay nanínila pa. + + Yayamang wala ring m~ga kahatulán +sukat tuntunín sa pagayóng bagay, +lubós nang tinangkang silá ang humirang +n~g bagay at kapit na kaparusahán +doon sa tao n~ga'y may~asal halimaw. + + Ang mahinbíng batis na binabalun~gan +n~g lináw na tubig na pang-patíd uhaw'y +nag-aanyong baha kapag hinalan~gan ... +żang puso pa kayang marunong magdamdám +ang hindi sumubó kapag hinahalay? + + Kaya't sabaysabáy na wari'y iisá +nang sinundán iyong budhing palamara; +nagsabáy na lahát, na poot ang dalá ... +iiay ... n~g sa alab ay man~gahás sumugbá!! +iiay ... n~g madaanan n~g along masiglá!! + + + + +XIII. + +SA HARÁP AT SA LIKÓD. + + + Silá'y iwan nati't muling pagbalikán +ang tahanang dampa n~g mag-ináng hirang, +doo'y nag-iisá ang maysakít lamang +pagka't ang binata'y sandaling lumisan. + + Samantala namáng siya'y nag-iisá +at nag-aantabáy sa anák na sintá, +libong panalan~gin ang sumaalala +upang magkapalad ang bunsong dalaga. + + Aniya'y mangyaring ang hatíd na tahi +ay magíng mainam, doon sa may ari, +upang bayaran na, nang siya'y mádali +at huwag gabihín sa kanyáng pag-uwi. + + Kaya't n~g mátanáw ang giliw na bunso'y +sumaligaya na ang sumikdóng puso, +n~guni't anóng lakí n~g dusang bumugso +nang makita niyang luha'y tumutulo. + + Halos nápahiyaw at halos nátindíg +sa kinahihigáng sirasirang baníg, +na, sabay ang wikang--żAnó, Teta? żBakit? +żanó ang nangyari't ikaw'y tumatan~gis? + + --Iná ko! Iná ko! Tayo'y walang palad!-- +ang sagót ni Teta't sabáy napayakap +sa giliw na iná-- + --żAnó't umiiyak +ka?-- +--Akó'y sinuba niyong taong sukáb; + + Pagka't di inamin ang haing pagsintá, +niyong walang budhí't taong palamara, +na kung kaya lamang nagpagawa palá +ay upang masunód ang masamang pita. + + N~guni't nang tumangí akó't di umamin +ay pinagtangkaáng akó'y gahasain, +salamat na lamang at aking napigil +sa bilís n~g isang tampál na maríin. + + Dito inihayag niyong binibini +ang lahát n~g bagay na m~ga nangyari, +dapwa'y sa gitna pa niyong pagsasabi +ay siyang pagdatíng n~g lilong lalaki. + + Na tagláy sa loob ang paghigantihán +iyong binibining sa kanyá'y tumampál +ó kung dili kaya'y sa tulong n~g yaman +ay nasang bulagin ang m~ga magulang. + + Pagka't di bihira ang amá ó iná +na pagkakatanáw sa munting halagá +ay silá pang agád ang nag-áabóy na +sa puri n~g isáng anák na dalaga. + + Dapwa'y hindi pa man halos nakapasok +sa munting pintuan ang buhóng na loob +ay biglang náhinto, nan~giníg ang tuhod, +at munti na sanang siya'y nápaluhód. + + Sapagka't nákitang sa kanyá ang titig +niyong nápatayong babaing maysakít ... +yaón ang babai na kanyáng inamís!... +yaón ang babaing sa kanyá'y nanalig!... + + Ang pan~galan niya na may _dong_ kaugnáy +kung bukhín sa labi n~g m~ga upahán, +doon ay nádin~gíg sa bibíg ni Atang +na may halong n~gitn~git at dustang paghalay. + + --Ang lalaking iyan--ang sabi ni Teta-- +ang sa akin iná'y ibig gumahasa, +--Taong walang budhi!--aní n~g matanda-- +żat nan~gahás ka pa na dito'y magsadya?... + + Di ka na nan~giming dito'y makaratíng +na akay n~g iyong pagnanasang halíng? +żdi ka na pinasok niyong salagimsím +kung sino ang iyóng tinangkang gahisín? + + Nang dahil sa iyo: ang bukó'y bumuká't +nang magíng bulaklák ay agád nalantá, +at saka sa n~gayó'y pagnanasaan pa +na iyong halayin ang nipót na bun~ga? + + Ang lalong masiba't may taksíl na loob +ay hihigtán mo pa kung sa pagkabuktót; +marahil námali, sa iyo, ang Diyos, ... +ginawa kang tao'y bagay magíng hayop!... + + Marami pa sanang bubukhín sa bibíg +yaong bumabakás n~g matindíng sulít; +n~guni't nápahinto sapagka't nádin~gíg +ang guló sa daan; sigawa't paglait. + + Sangdaang katao, humigít kumulang, +ang nagsisidatíng at naghihiyawan; +at ang bawa't isá'y may hawak na urang +na ipangbubugbóg sa kinagalitan. + + żNasaan--anilá--iyang walang lin~gap, +taong mapang-apí sa m~ga mahirap? +Nádin~gíg ang gayón n~g mayamang oslák; +pinasók ang budhi n~g malakíng sindák. + + Lumin~gaslin~gas na at sumulingsuling, +waring humahanap n~g dapat tun~guhin, +litó na ang isip, puso'y nalalagím, +pagka't nákilalang siya'y pápatayín. + + Hindi na mangyaring siya'y makatanan +pagka't nalilibíd n~g tao ang bahay +at bawa't sandaling ipag-alinlan~gan +ay isáng lundág pa n~g kasakunaan. + + Kaya't nang matantong wala nang pag-asa't +saan man tumun~go'y kamatayan niya, +nanikluhód agád sa haráp ni Ata't +humin~ging saklolo na iligtás siya. + + ˇIyon ang mayamang sa tulong n~g pilak +ay laging umapí sa m~ga mahirap! +ˇIyon ang mayaman!... N~gayó'y nasisindák +sa haráp n~g m~ga palaging hinabág!... + + Mákita ang gayón n~g babaing galít +na lunónglunó na ang dating maban~gis, +panasukang awa't ang dating inibig +ay pinapagkanlóng sa sulok n~g silíd. + + Kisápmatá lamang, at, kung di'y nag-abot +ang kinagalita't ang m~ga may poot; +sandali na lamang at disi'y natapos +ang buhay n~g tao na mapangbusabos. + + + + +XIV. + +ANG PUSO N~G DUKHA. + + + Lubhang mapagbatá, pipi't mapagtipíd +sa lalong mabigát na m~ga pasakit, +sadyáng masúnuri't hindi mapaglaít, +walang hinahalay, hindi mapag-usig: +sa lalong mababa'y nakikipaniig +at tungkól dálita ay kanyáng kapatíd. + + Iyan ang mahirap: pusong mahabagin, +may mayamang dibdíb sa m~ga damdamin; +hindi humahamon, n~guni't pag-iniríng.... +sa kanyáng hayakís ay walang patalím, +walang kalakasang sukat makasupil +ni lalong matibay na di hahamakin. + + Silá'y nagsipanhík sa dukhang tahanan, +sa nasang máhuli ang lilong mayaman; +tangka nilá mandíng doon na mápatay +yaong walang pusong hindi na nagtagláy +n~g munti mang lin~gap sa m~ga dain~gan +at pakikisamo n~g m~ga upahán. + + Datapwa'y napigil ang sulák ng n~gitn~git +at ang kapoota'y nagwaring lumamíg +nang mápaharáp na't kaniláng mámasid +ang mukhang maamo n~g ating may sakít, +na sa gitna niyóng malakíng pan~ganib +ay nag-anyóng kuta na hindi mayaníg. + + --żAnó ang layunín at dito ay hanap-- +ang tanóng ni Ata sa m~ga kaharáp. +--Aming inuusig iyang taong sukáb +nang upang patayín ... + --M~ga walang palad! +żAnó't tutungkulín ang gawang umutás +niyang m~ga kamáy na ukol sa sipag? + + żKay lakí ba kaya n~g pagkakasala +at buhay kaagád ang inyóng pinita? +Kayó'y man~gagmuni at huwag padalá +pa pusók n~g loob + --Magmuni'y sukat na, +at higít sa labis ang aming binatá +diyan sa kuhila't walang kaluluwa. + + Nang dahil sa amin, siya'y tumatangáp +n~g malakíng tubo at úpang mataás, +kamí ang sa kanyá'y nagbigáy n~g pilak +datapwa't ang gantíng sa amin ay gawad +ay ang kulan~gan pa ang datihang usap +at sa kahulihan ay ayaw magbayad. + + Ang pinagpagaláng isáng lingóng araw +ay ipinatigás na ayaw bayaran +dahil sa náhin~ging huwag nang bawasan +ang dating palakad na pag-uupahán, +at kung mangyayari'y kaniyang dagdagán +yamang námamalas itóng kahirapan. + + Samantalang gayón iyong pag-uusap +sa ibaba namán ay lubhang masulák; +walang hintóng lait ang nanánambulat: +hin~ging ipanaog yaong máninibad +upáng papagkamtín n~g parusang tapát +sa kanyáng inasal sa m~ga mahirap. + + --Ipanaog dito nang agadagaran!-- +ang sigáw n~g taong nan~gasa lansan~gan; +may nan~gaghahanda na ibaóng buhay, +may nagpanukalang ibitin na lamang +at may humihin~ging bugbugín ang hungháng +bago kaladkarín hanggáng sa mamatáy. + + Sa gayóng paghin~gi na lubhang marahás +ay muling nag-init ang nasa itaas, +kaya at sa tulong n~g salitang tahás, +nilimot na sampung pitagang inin~gat +at dadaluhong nang dudumugi't sukat +iyong nagtatagong hindi makalabás. + + Datapwa'y humadláng sa kaniláng nasa +ang dating may sakít at lunóng matanda: +--Man~gagmuni kayó--ang maamong wika-- +huwag na palulong sa biglang akala +pagka't kung masunód ang inyóng adhika +ay kayo ring tunay ang kaawaawa. + + żHindi bagá kayó'y may m~ga magulang, +anák at asawang pinakahihirang, +na liban sa inyó'y walang aasahang +sukat na katigin at ikabubuhay, +sa balát n~g lupŕ? żAnó't ititimbáng +ang gayóng karami sa isáng halimaw? + + Kung inyóng masunód ang pakay at nasa +at kayó'y usigin dahil sa ginawa +żilán ang sa inyó'y man~gagsisiluha? +żilán ang dudumog sa pagdadálitá? +żiláng anák ninyó ang mápapan~gangyaya +at man~gun~gulila n~g lubhang mahaba? + + Kayó'y pinipigil, hindi pagka't ibig +na aking itangól ang taong bulisik; +mahigít sa inyó ang aking tinipíd +nang dahil sa kanyá; kayá'y di nagtiis +n~g sumpa't tun~gayaw, n~g pula at lait +at pag-alipustang di dapat mákamít. + + Ang aba kong puso ay kanyáng dinaya, +ang aking pag-asa'y nilantá nang kusa, +ang madla kong luhog ay inalipusta, +ang linis ko't puri ay pinakadusta +at sa kabulagán n~g budhing kuhila'y, +sa anák ding tunay, siyang gagahasa. + + żHigít pa ba riyan ang inyóng tinangáp +na m~ga pasakit? Ang upang katumbás +n~g sanglinggóng araw żmagin kayang sukat +sa pagkakalun~gi n~g puring inin~gat +at pagkáhiwalay sa madlang kaanak +at pamamalagi sa dálita't hirap?... + + Akó ang babaing kanyáng pinugayan +n~g puring malinis na minahálmahál, +at n~gayó'y' akó rin ang nagsasangaláng ... +bakít akó gayón? sapagka't alan~gán +sa sapát kong gantí, ang íisang buhay; +ang nasa ko'y iyóng walang katapusán. + + Isáng guniguníng hindi lumilipas +kahit na magbalot sa buntón n~g pilak, +isáng pagkakutya sa sariling hagap, +magíng akbáy niya sa lahát n~g oras, +isáng wari'y hukóm na magpapahirap +saan man tumun~go at siya'y lumagak. + + Ang nasa kong kamtán ay isáng higantí +na higít na lubha sa lalong malakí, +gantíng tataglayín niyong dilidili +at sa isá niya ay man~ganín~ganí, +at hindi na ibá ang siyang mangdiri +kung di siya na rin sa kanyáng sarili. + + Ibig kong mabuhay iyang alibugha, +datapwa't sa kanyá'y ipauunawa +na itóng dalaga na kanyáng ninasa +ay anák din niya at anák kong mutya, +n~guni't kailan ma'y hindi mápapala +na tawaging amá ang isang kuhila. + + Sa sinabing itó'y nágitlá ang lahát +at ang kalooban ay pawang naglubág, +at lalo pa mandíng silá'y nan~gagulat +nang sa kinanglun~gán ay biglang lumabás +iyong inuusig at pinaghahanap, +na luhaluhaa't paluhód ang lakad. + + + + +XV. + +PATAWAD. + + + Yaóng nahirati sa pagpapatanghál +n~g kaniyang poot sa m~ga upahán, +n~gayó'y lunóng lunó, at walang masaysáy +yaong m~ga labing laging nakasigáw, +liban sa pasamo't salitang marahang: +--ˇPatawad anák ko! ˇPatawad na Atang! + + --Ang aking patawád--tugón n~g may sakít-- +magpakailan ma'y hindi makakamít, +sa aki'y hindi ka nagtaksíl n~g labis +kundi sa dugo mong itinakwil, kahit +walang kasalanan kundi magíng bihis +sa dusa n~g aking nádayang pag-ibig. + + Mákita ang gayón, n~g magkakasama, +na ang hinahanap ay kaharáp nilá'y +dinaluhong agád; disi'y nasawi na, +kung hindi humadláng ang ating dalaga +at nagpumagitna sa amáng may sala +at m~ga kawaníng may masamang pita. + + --Man~gag-antáy kayó, huwag pagtulun~gán +ang isá kataong hindi lumalaban: +ang inyóng gágawí'y hindi nábabagay +sa tungkól lalaking may kaunting dan~gál +at lalo pa mandíng tiwali't alan~gán +sa kagaya ninyóng anák kasipagan. + + Oo't may katwirang kayó'y maghigantí +sapagka't ginipít ó kaya'y inapí; +n~guni't kayo'y pawang may pusong lalaki, +sa bawa't ulila'y marunong kumasi, +hindi humahabág sa tungkól babai +kundi bagkús pa n~gang mapagbigay puri. + + Sapól pagkabata ay aking dinalá +yaong sapantaha na akó'y ulila, +wala akóng tuwa liban na kay iná +at n~gayóng nabatíd na akó'y may amá +żdi yata't bigla ring aagawin siya +sa sabík kong puso sa kanyáng pagsintá? + + Kayó'y gaya ko rin na _anák-dálita,_ +at kauri ninyó akóng namagitna; +magíng balato man, sa aki'y maawa: +patawarin ninyó ang amá kong mutya, +ˇalang alang kahit doon sa Lumikha! +ˇkahit alang alang sa aking pagluha! + + Siya'y magtitika't hindi na aasal +n~g ugaling lihís na karumaldumal; +ang bahala'y akóng sa kanyá'y aakay +sa tuwid na landás na dapat daanan +n~g m~ga may puso't paglin~gap na tunay +sa kagaya ninyóng m~ga mang-aaráw. + + Sa salitang iyon ay muling nagbalík +sa datihang anyo ang maamong tubig, +naglubág ang poot, napawi ang ban~gís +niyong maawaing m~ga _anák pawis_ ... +paano'y kay gandá n~g humin~ging bibíg +at napakaamo ang kaniyang hibík!? + + Kaya't yaóng dating nagtumuling baha +na ibig tumabon sa daanang lupa'y +muling nagíng batis, nukál ang payapa; +at saka nan~gako ang Nan~gan~gasiwa +na daragdagán pa sa upaháng takda +at pagbabayaran ang m~ga nagawa. + + + + +XVI. + +ˇˇˇPAALAM!!! + + + Matapos ang gayóng m~ga sálitaa't +matapos pumayag ang m~ga upahán, +ang wikang nápalit sa dating sigawa'y +ˇMabuhay ang sipag! ˇSi Teta'y mabuhay! + + Katuwaang lahát, sa lahát n~g bibíg +pawang kagalakán ang nan~gasasambít, +dapwa'y nápatan~ging may pataw sa dibdíb +ang ating si Pedro na di makaimík. + + Malaon nang lubhang siya'y nároroon +at minamatyagán kung saan hahantóng +iyong salitaan, n~guni't n~g manuynóy +ang lahát n~g bagay ...nagtagláy lingatong. + + Kaya't n~g mapuná, ang gayón, ni Tetay +ang hirang na sintá'y agád linapitan, +pinakáusisa, hanggáng sa tinuran, +n~g ating binata, yaong dináramdam. + + Siya'y maralitá't ang kaniyang hirang +ay hindi na dukha, anák n~g mayaman, +żdi kaya masabing iyong pagmamahál +ay may halong lin~gap sa pilak na kináng? + + +[Larawan: Yakap na magiliw at masuyong halík, +sa salitang iyon, ang siyang nápalit..... + +ˇKay saráp n~g buhay kapag umiibig!... + +............................--(Pág. 72)] + + + Anyá'y samantalang hindi magkapalad +na kanyáng pantayán ang maraming pilak +n~g ama ni Tetay ay di man~gan~gahás +na mulíng bangitín ang kanyáng pagliyag. + + At siya'y tutun~go sa malayong bayan, +kung saan kikita n~g maraming yaman, +puhunanin kahit ang sariling buhay +ay di lilin~gunín, sa laki n~g pakay. + + Ang bawa't kaputók na pananalita, +sa dibdib ni Teta, ay nagiging iwa, +kaya't nang matapos ay di naapula +sa kaniyáng matá ang agos n~g luha. + + --Nang akó'y hikahós--anyá--ay mapalad, +walang kalungkuta't ang puso'y panatag, +akó'y maligaya, kahit naghihirap, +at walang damdaming ikinaiiyák. + + Datapwa't sa n~gayóng íisáng sandali +pa halos na akó'y wari may salapi, +żagád agád na bang isáng dalamhati +ang tataglayín ko sa ubod n~g budhi? + + Kung gayón din lamang at dahil sa aking +bagong kalagayan ikáw'y maninimdím, +ang lahát n~g iyo'y aking lilisanin +kung magigíng tumbás n~g iyong paggiliw. + + --Huwag na Tetay ko, huwag ipagdamdám +kung sakasakaling akó'y lumayo man, +żanó kung maghirap n~g mahabang araw +kung sa dakong hulí'y ikáw ang katimbáng? + + --Kung sa dakong hulí!... at sa hulí akó! +n~guni't una muna ang kataasan mo! +Huwag lang maturang humigít sa iyo'y +lalasunin mo na ang boong buhay ko! + + --Huwag mong damdamín; sa ngayó'y mapait +na akó'y málayo sa iyong pag-ibig, +n~guni't sa kabila'y libolibong tamís +ang siyáng katumbás nitóng pagtitiís. + + Akó ay may puso, na kagaya mo rin, +na minámapaít ang kitá'y lisanin ... +datapwa'y hindi mo dapat na limutin +na ang marálita'y lubhang maramdamin. + + Marahil, sa bawa't gamunting salita'y +ipagdurusa ko't lubós ikaaba, +ˇpaano'y katulong sa bawa't paghula +ang pagkakilalang ako'y marálita!? + + Kaya't bayaan na ang aking pagpánaw, +paglayong marahil di maluluwatán ... +--ˇˇHindi n~ga maluwát, n~guni't kaigihan +na yaríng puso ko'y magkawaraywaray!! + + + + +XVII. + +KATAPUSÁN. + + + Ang usapan palá namá'y nábabatyág +n~g lunóng babaing nahan~go sa hirap; +sila'y linapita't saka siniyasat +kung anó't malungkót iyong pag-uusap. + + Hindi ikinaít n~g ating binata +ang sanhi n~g kanyáng paglayong akala; +inayunan namán n~g ating matanda +sapagka't nataya ang tuwíd na nasa. + + Sa gayóng nangyari, si Teta'y nagsulit; +--Pumapayag akó na ikáw'y umalís, +datapwa'y yayamang kitá'y iniibig +akó ay sasama, saan man sumapit, + + --Iiwan mo akó!?--ang pabiglang turing +n~g ináng nágitlá. + --żKami'y lilisanin?-- +ang tanóng n~g amá. + --Kung di ibabaling +ni Pedro ang nasa. Siya ang himukin. + + Alám kong ang sanhi n~g kaniyang pakay +ay dahil sa akin; kaya't akó namá'y +nasang makihati sa anó mang bagay +na kanyáng sapitin: mamatáy, mabuhay. + + --Sukat na, sukát na, aking m~ga anák-- +ang sabi n~g amá sa magkasinliyag-- +magmula sa n~gayón si Pedro'y gáganap +sa aking tungkulin. + --Amá ko, salamat. + + --Sa gayóng paraa'y hindi kailan~gan +ang siya'y dumayo sa ibá pang bayan; +at kaming dalawá'y ... + --Hahati na lamang +sa ligaya ninyó--ang putol ni Atang. + +................................... +................................... + + Yakap na magiliw at masuyong halík, +sa salitang iyon, ang siyang nápalit.... +ˇKay saráp n~g buhay kapag umiibig!... +ˇPag yáon n~g sigwá'y kay ganda n~g lan~git!... + + +WAKAS. + +Maynila, Enero, 1907. + +Ginawang aklat n~g Disiembre n~g 1911 + + + + +=ÍNDICE= + =Pág.= +I. Si Teta................... 7 +II. Ang mag-iná............... 11 +III. ˇGumigiliw!............... 16 +IV. Si Pedro.................. 21 +V. Paghabág n~g puhunan...... 24 +VI. Walang katubusan.......... 27 +VII. Isáng alamát ni Ata....... 29 +VIII. ˇPangarap!................ 32 +IX. Dalawáng puso............. 35 +X. Ang lihim ni Ata.......... 40 +XI. Ang yaman at ang puri..... 47 +XII. Ang m~ga manggagawa....... 53 +XIII. Sa haráp at sa likód...... 56 +XIV. Ang puso n~g dukha........ 60 +XI. Patawad................... 65 +XVI. ˇPaalam!.................. 68 +XVII. Katapusan................. 71 + + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Ang mga Anak Dalita, by Patricio Mariano + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MGA ANAK DALITA *** + +***** This file should be named 18888-8.txt or 18888-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/8/8/8/18888/ + +Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza, and the Online +Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Handog +ng Proyektong Gutenberg ng Pilipinas para sa pagpapahalaga +ng panitikang Pilipino. (http://www.gutenberg.ph) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |