diff options
| author | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-03-10 08:21:07 -0700 |
|---|---|---|
| committer | nfenwick <nfenwick@pglaf.org> | 2025-03-10 08:21:07 -0700 |
| commit | 7954631fc4484bc3ec236f9878cf4981c72488d6 (patch) | |
| tree | 940ad74cad3a548af00286e3cdf05cd9ab76e4f0 | |
| parent | b2305f2133f8a5ef637764cdf1d44c5a0d09ab04 (diff) | |
| -rw-r--r-- | old/18837.txt | 5163 | ||||
| -rw-r--r-- | old/18837.zip | bin | 100194 -> 0 bytes | |||
| -rw-r--r-- | old/old-2025-03-10/18837.txt | 4839 | ||||
| -rw-r--r-- | old/old-2025-03-10/18837.zip | bin | 94781 -> 0 bytes |
4 files changed, 0 insertions, 10002 deletions
diff --git a/old/18837.txt b/old/18837.txt deleted file mode 100644 index 17be035..0000000 --- a/old/18837.txt +++ /dev/null @@ -1,5163 +0,0 @@ -Project Gutenberg's Commentarii de Bello Gallico, by Gaius Iulius Caesar - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - - -Title: Commentarii de Bello Gallico - Libri V-VIII - -Author: Gaius Iulius Caesar - -Contributor: Aulus Hirtius - -Release Date: July 16, 2006 [EBook #18837] - -Language: Latin - -Character set encoding: ASCII - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COMMENTARII DE BELLO GALLICO *** - - - - -Produced by Stuart Locke - - - - -Commentarii de Bello Gallico - -Libri V-VIII - - - -Liber V - -Gaius Iulius Caesar - -post 52 - -1 - -L. Domitio Ap. Claudio consulibus, discedens ab hibernis Caesar in -Italiam, ut quotannis facere consuerat, legatis imperat quos -legionibus praefecerat uti quam plurimas possent hieme naves -aedificandas veteresque reficiendas curarent. Earum modum formamque -demonstrat. Ad celeritatem onerandi subductionesque paulo facit -humiliores quam quibus in nostro mari uti consuevimus, atque id eo -magis, quod propter crebras commutationes aestuum minus magnos ibi -fluctus fieri cognoverat; ad onera, ad multitudinem iumentorum -transportandam paulo latiores quam quibus in reliquis utimur maribus. -Has omnes actuarias imperat fieri, quam ad rem multum humilitas -adiuvat. Ea quae sunt usui ad armandas naves ex Hispania apportari -iubet. Ipse conventibui Galliae citeribris peractis in Illyricum -proficiscitur, quod a Pirustis finitimam partem provinciae -incursionibus vastari audiebat. Eo cum venisset, civitatibus milites -imperat certumque in locum convenire iubet. Qua re nuntiata Pirustae -legatos ad eum mittunt qui doceant nihil earum rerum publico factum -consilio, seseque paratos esse demonstrant omnibus rationibus de -iniuriis satisfacere. Accepta oratione eorum Caesar obsides imperat -eosque ad certam diem adduci iubet; nisi ita fecerint, sese bello -civitatem persecuturum demonstrat. Eis ad diem adductis, ut -imperaverat, arbitros inter civitates dat qui litem aestiment -poenamque constituant. - - -2 - -His confectis rebus conventibusque peractis, in citeriorem Galliam -revertitur atque inde ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset, -circuitis omnibus hibernis, singulari militum studio in sumrma omnium -rerum inopia circiter sescentas eius generis cuius supra -demonstravimus naves et longas XXVIII invenit instructas neque multum -abesse ab eo quin paucis diebus deduci possint. Collaudatis militibus -atque eis qui negotio praefuerant, quid fieri velit ostendit atque -omnes ad portum Itium convenire iubet, quo ex portu commodissimum in -Britanniam traiectum esse cognoverat, circiter milium passuum XXX -transmissum a continenti: huic rei quod satis esse visum est militum -reliquit. Ipse cum legionibus expeditis IIII et equitibus DCCC in -fines Treverorum proficiscitur, quod hi neque ad concilia veniebant -neque imperio parebant Germanosque Transrhenanos so icitare -dicebantur. - - -3 - -Haec civitas longe plurimum totius Galliae equitatu valet magnasque -habet copias peditum Rhenumque, ut supra demonstravimus, tangit. In ea -civitate duo de principatu inter se contendebant, Indutiomarus et -Cingetorix; e quibus alter, simul atque de Caesaris legionumque -adventu cognitum est, ad eum venit, se suosque omnes in offlcio -futuros neque ab amicitia populi Romani defecturos confirmavit quaeque -in Treveris gererentur ostendit. At Indutiomarus equitatum -peditatumque cogere, eisque qui per aetatem in armis esse non poterant -in silvam Arduennam abditis, quae ingenti magnitudine per medios fines -Treverorum a flumine Rheno ad initium Remorum pertinet, bellum parare -instituit. Sed posteaquam nonnulli principes ex ea civitate et -familiaritate Cingetorigis adducti et adventu nostri exercitus -perterriti ad Caesarem venerunt et de suis privatim rebus ab eo petere -coeperunt, quoniam civitati consulere non possent, veritus ne ab -omnibus desereretur Indutiomarus legatos ad Caesarem mittit: Sese -idcirco ab suis discedere atque ad eum venire noluisse, quo facilius -civitatem in offlcio contineret, ne omnis nobilitatis discessu plebs -propter imprudentiam laberetur: itaque esse civitatem in sua -potestate, seseque, si Caesar permitteret, ad eum in castra venturum, -suas civitatisque fortunas eius fidei permissurum. - - -4 - -Caesar, etsi intellegebat qua de causa ea dicerentur quaeque eum res -ab instituto consilio deterreret, tamen, ne aestatem in Treveris -consumere cogeretur omnibus ad Britannicum bellum rebus comparatis, -Indutiomarum ad se cum CC obsidibus venire iussit. His adductis, in -eis filio propinquisque eius omnibus, quos nominatim evocaverat, -consolatus Indutiomarum hortatusque est uti in officio maneret; nihilo -tamen setius principibus Treverorum ad se convocatis hos singillatim -Cingetorigi conciliavit, quod cum merito eius a se fieri intellegebat, -tum magni interesse arbitrabatur eius auctoritatem inter suos quam -plurimum valere, cuius tam egregiam in se voluntatem perspexisset. Id -tulit factum graviter Indutiomarus, suam gratiam inter suos minui, et, -qui iam ante inimico in nos animo fuisset, multo gravius hoc dolore -exarsit. - - -5 - -His rebus constitutis Caesar ad portum Itium cum legionibus pervenit. -Ibi cognoscit LX naves, quae in Meldis factae erant, tempestate -reiectas cursum tenere non potuisse atque eodem unde erant profectae -revertisse; reliquas paratas ad navigandum atque omnibus rebus -instructas invenit. Eodem equitatus totius Galliae convenit, numero -milium quattuor, principesque ex omnibus civitatibus; ex quibus -perpaucos, quorum in se fidem perspexerat, relinquere in Gallia, -reliquos obsidum loco secum ducere decreverat, quod, cum ipse abesset, -motum Galliae verebatur. - - -6 - -Erat una cum ceteris Dumnorix Aeduus, de quo ante ab nobis dictum est. -Hunc secum habere in primis constituerat, quod eum cupidum rerum -novarum, cupidum imperi, magru animi, magnae inter Gallos auctoritatis -cognoverat. Accedebat huc quod in concilio Aeduorum Dumnorix dixerat -sibi a Caesare regnum civitatis deferri; quod dictum Aedui graviter -ferebant, neque recusandi aut deprecandi causa legatos ad Caesarem -mittere audebant. Id factum es suis hospitibus Caesar cognoverat. Ille -omnibus primo precibus petere contendit ut in Gallia relinqueretur, -partim quod insuetus navigandi mare timeret, partim quod religionibus -impediri sese diceret. Posteaquam id obstinate sibi negari vidit, omni -spe impetrandi adempta principes Galliae sollicitare, sevocare -singulos hortarique coepit uti in continenti remanerent metu -territare: non sine causa fieri, ut Gallia omni nobilitate -spoliaretur; id esse consilium Caesaris, ut quos in conspectu Galliae -interficere vereretur, hos omnes in Britanniam traductos necaret; -fidem reliquis interponere, iusiurandum poscere, ut quod esse ex usu -Galliae intellexissent communi consilio administrarent. Haec a -compluribus ad Caesarem deferebantur. - - -7 - -Qua re cognita Caesar, quod tantum civitati Aeduae dignitatis -tribuebat, coercendum atque deten endum quibuscumque rebus posset -Dumnorigem statuebat; quod longius eius amentiam progredi videbat, -prospiciendum, ne quid sibi ac rei publicae nocere posset. Itaque dies -circiter XXV in eo loco commoratus, quod Carus ventus navigationem -impediebat, qui magnam partem omnis temporis in his locis flare -consuevit, dabat operam ut in officio Dumnorigem contineret, nihilo -tamen setius omnia eius consilia cognosceret: tandem idoneam nactus -tempestatem milites equitesque conscendere in naves iubet. At omnium -impeditis animis Dumnorix cum equitibus Aeduorum a castris insciente -Caesare domum discedere coepit. Qua re nuntiata Caesar intermissa -profectione atque omnibus rebus postpositis magnam partem equitatus ad -eum insequendum mittit retrahique imperat; si vim faciat neque pareat, -interfici iubet, nihil hunc se absente pro sano facturum arbitratus, -qui praesentis imperium neglexisset. Ille enim revocatus resistere ac -se manu defendere suorumque fidem implorare coepit, saepe clamitans -liberum se liberaeque esse civitatis. Illi, ut erat imperatum, -circumsistunt hominem atque interficiunt: at equites Aedui ad Caesarem -omnes revertuntur. - - -8 - -His rebus gestis, Labieno in continente cum tribus legionibus et -equitum milibus duobus relicto ut portus tueretur et rem frumentariam -provideret quaeque in Gallia gererentur cognosceret consiliumque pro -tempore et pro re caperet, ipse cum quinque legionibus et pari numero -equitum, quem in continenti reliquerat, ad solis occasum naves solvit -et leni Africo provectus media circiter nocte vento intermisso cursum -non tenuit, et longius delatus aestu orta luce sub sinistra Britanniam -relictam conspexit. Tum rursus aestus commutationem secutus remis -contendit ut eam partem insulae caperet, qua optimum esse egressum -superiore aestate cognoverat. Qua in re admodum fuit militum virtus -laudanda, qui vectoriis gravibusque navigiis non intermisso remigandi -labore longarum navium cursum adaequarunt. Accessum est ad Britanniam -omnibus navibus meridiano fere tempore, neque in eo loco hostis est -visus; sed, ut postea Caesar ex captivis cognovit, cum magnae manus eo -convenissent, multitudine navium perterritae, quae cum annotinis -privatisque quas sui quisque commodi fecerat amplius octingentae uno -erant visae tempore, a litore discesserant ac se in superiora loca -abdiderant. - - -9 - -Caesar exposito exercitu et loco castris idoneo capto, ubi ex captivis -cognovit quo in loco hostium copiae consedissent, cohortibus decem ad -mare relictis et equitibus trecentis, qui praesidio navibus essent, de -tertia vigilia ad hostes contendit, eo minus veritus navibus, quod in -litore molli atque aperto deligatas ad ancoram relinquebat, et -praesidio navibus Q. Atrium praefecit. Ipse noctu progressus milia -passuum circiter XII hostium copias conspicatus est. Illi equitatu -atque essedis ad flumen progressi ex loco superiore nostros prohibere -et proelium committere coeperuut. Repulsi ab equitatu se in silvas -abdiderunt, locum nacti egregie et natura et opere munitum, quem -domestici belli, ut videbantur, causa iam ante praeparaverant: nam -crebris arboribus succisis omnes introitus erant praeclusi. Ipsi ex -silvis rari propugnabant nostrosque intra munitiones ingredi -prohibebant. At milites legionis septimae, testudine facta et aggere -ad munitiones adiecto, locum ceperunt eosque ex silvis expulerunt -paucis vulneribus acceptis. Sed eos fugientes longius Caesar prosequi -vetuit, et quod loci naturam ignorabat, et quod magna parte diei -consumpta munitioni castrorum tempus relinqui volebat. - - -10 - -Postridie eius diei mane tripertito milites equitesque in expeditionem -misit, ut eos qui fugerant persequerentur. His aliquantum itineris -progressis, cum iam extremi essent in prospectu, equites a Quinto -Atrio ad Caesarem venerunt, qui nuntiarent superiore nocte maxima -coorta tempestate prope omnes naves adflictas atque in litore eiectas -esse, quod neque ancorae funesque subsisterent, neque nautae -gubernatoresque vim tempestatis pati possent; itaque ex eo concursu -navium magnum esse incommodum acceptum. - - -11 - -His rebus cognitis Caesar legiones equitatumque revocari atque in -itinere resistere iubet, ipse ad naves revertitur; eadem fere quae ex -nuntiis litterisque cognoverat coram perspicit, sic ut amissis -circiter XL navibus reliquae tamen refici posse magno negotio -viderentur. Itaque ex legionibus fabros deligit et ex continenti alios -arcessi iubet; Labieno scribit, ut quam plurimas posset eis -legionibus, quae sunt apud eum, naves instituat. Ipse, etsi res erat -multae operae ac laboris, tamen commodissimum esse statuit omnes naves -subduci et cum castris una munitione coniungi. In his rebus circiter -dies X consumit ne nocturnis quidem temporibus ad laborem militum -intermissis. Subductis navibus castrisque egregie munitis easdem -copias, quas ante, praesidio navibus reliquit: ipse eodem unde -redierat proficiscitur. Eo cum venisset, maiores iam undique in eum -locum copiae Britannorum convenerant summa imperi bellique -administrandi communi consilio permissa Cassivellauno, cuius fines a -maritimis civitatibus fiumen dividit, quod appellatur Tamesis, a mari -circiter milia passuum LXXX. Huic superiore tempore cum reliquis -civitatibus continentia bella intercesserant; sed nostro adventu -permoti Britanni hunc toti bello imperioque praefeceraut. - - -12 - -Britanniae pars interior ab eis incolitur quos natos in insula ipsi -memoria proditum dicunt, maritima ab eis, qui praedae ac belli -inferendi causa ex Belgio transierunt (qui omnes fere eis nominibus -civitatum appellantur, quibus orti ex civitatibus eo pervenerunt) et -bello illato ibi permanserunt atque agros colere coeperunt. Hominum -est infinita multitudo creberrimaque aedificia fere Gallicis -consimilia, pecorum magnus numerus. Vtuntur aut aere aut nummo aureo -aut taleis ferreis ad certum pondus examinatis pro nummo. Nascitur ibi -plumbum album in mediterraneis regionibus, in maritimis ferrum, sed -eius exigua est copia; aere utuntur importato. Materia cuiusque -generis ut in Gallia est, praeter fagum atque abietem. Leporem et -gallinam et anserem gustare fas non putant; haec tamen alunt animi -voluptatisque causa. Loca sunt temperatiora quam in Gallia, -remissioribus frigoribus. - - -13 - -Insula natura triquetra, cuius unum latus est contra Galliam. Huius -lateris alter angulus, qui est ad Cantium, quo fere omnes ex Gallia -naves appelluntur, ad orientem solem, inferior ad meridiem spectat. -Hoc pertinet circiter mila passuum quingenta. Alterum vergit ad -Hispaniam atque occidentem solem; qua ex parte est Hibernia, dimidio -minor, ut aestimatur, quam Britannia, sed pari spatio transmissus -atque ex Gallia est in Britanniam. In hoc medio cursu est insula, quae -appellatur Mona: complures praeterea minores subiectae insulae -existimantur, de quibus insulis nonnulli scripserunt dies continuos -triginta sub bruma esse noctem. Nos nihil de eo percontationibus -reperiebamus, nisi certis ex aqua mensuris breviores esse quam in -continenti noctes videbamus. Huius est longitudo lateris, ut fert -illorum opinio, septingentorum milium. Tertium est contra -septentriones; cui parti nulla est obiecta terra, sed eius angulus -lateris maxime ad Germaniam spectat. Hoc milia passuum octingenta in -longitudinem esse existimatur. Ita omnis insula est in circuitu vicies -centum milium passuum. - - -14 - -Ex his omnibus longe sunt humanissimi qui Cantium incolunt, quae regio -est maritima omnis, neque multum a Gallica differunt consuetudine. -Interiores plerique frumenta non serunt, sed lacte et carne vivunt -pellibusque sunt vestiti. Omnes vero se Britanni vitro inficiunt, quod -caeruleum efficit colorem, atque hoc horridiores sunt in pugna -aspectu; capilloque sunt promisso atque omni parte corporis rasa -praeter caput et labrum superius. Vxores habent deni duodenique inter -se communes et maxime fratres cum fratribus parentesque cum liberis; -sed qui sunt ex his nati, eorum habentur liberi, quo primum virgo -quaeque deducta est. - - -15 - -Equites hostium essedariique acriter proelio cum equitatu nostro in -itinere conflixerunt, tamen ut nostri omnibus partibus superiores -fuerint atque eos in silvas collesque compulerint; sed compluribus -interfectis cupidius insecuti nonnullos ex suis amiserunt. At illi -intermisso spatio imprudentibus nostris atque occupatis in munitione -castrorum subito se ex statione pro castris collocati, acriter -pugnaverunt, duabusque missis subsidio cohortibus a Caesare atque eis -primis legionum duarum, cum hae perexiguo intermisso loci spatio inter -se constitissent, novo genere pugnae perterritis nostris per medios -audacissime perruperunt seque inde incolumes receperunt. Eo die -Quintus Laberius Durus, tribunus militum, interficitur. Illi pluribus -submissis cohortibus repelluntur. - - -16 - -Toto hoc in genere pugnae, cum sub oculis omnium ac pro castris -dimicaretur, intellectum est nostros propter gravitatem armorum, quod -neque insequi cedentes possent neque ab signis discedere auderent, -minus aptos esse ad huius generis hostem, equites autem magno cum -periculo proelio dimicare, propterea quod illi etiam consulto -plerumque cederent et, cum paulum ab legionibus nostros removissent, -ex essedis desilirent et pedibus dispari proelio contenderent. -Equestris autem proeli ratio et cedentibus et insequentibus par atque -idem periculum inferebat. Accedebat huc ut numquam conferti sed rari -magnisque intervallis proeliarentur stationesque dispositas haberent, -atque alios alii deinceps exciperent, integrique et recentes -defetigatis succederent. - - -17 - -Postero die procul a castris hostes in collibus constiterunt rarique -se ostendere et lenius quam pridie nostros equites proelio lacessere -coeperunt. Sed meridie, cum Caesar pabulandi causa tres legiones atque -omnem equitatum cum Gaio Trebonio legato misisset, repente ex omnibus -partibus ad pabulatores advolaverunt, sic uti ab signis legionibusque -non absisterent. Nostri acriter in eos impetu facto reppulerunt neque -finem sequendi fecerunt, quoad subsidio confisi equites, cum post se -legiones viderent, praecipites hostes egerunt magnoque eorum numero -interfecto neque sui colligendi neque consistendi aut ex essedis -desiliendi facultatem dederunt. Ex hac fuga protinus, quae undique -convenerant, auxilia discesserunt, neque post id tempus umquam summis -nobiscum copiis hostes contenderunt. - - -18 - -Caesar cognito consilio eorum ad flumen Tamesim in fines Cassivellauni -exercitum duxit; quod flumen uno omnino loco pedibus, atque hoc aegre, -transiri potest. Eo cum venisset, animum advertit ad alteram fluminis -ripam magnas esse copias hostium instructas. Ripa autem erat acutis -sudibus praefixis munita, eiusdemque generis sub aqua defixae sudes -flumine tegebantur. His rebus cognitis a captivis perfugisque Caesar -praemisso equitatu confestim legiones subsequi iussit. Sed ea -celeritate atque eo impetu milites ierunt, cum capite solo ex aqua -exstarent, ut hostes impetum legionum atque equitum sustinere non -possent ripasque dimitterent ac se fugae mandarent. - - -19 - -Cassivellaunus, ut supra demonstravimus, omni deposita spe -contentionis dimissis amplioribus copiis milibus circiter quattuor -essedariorum relictis itinera nostra servabat paulumque ex via -excedebat locisque impeditis ac silvestribus sese occultabat, atque -eis regionibus quibus nos iter facturos cognoverat pecora atque -homines ex agris in silvas compellebat et, cum equitatus noster -liberius praedandi vastandique causa se in agros eiecerat, omnibus -viis semitisque essedarios ex silvis emittebat et magno cum periculo -nostrorum equitum cum eis confligebat atque hoc metu latius vagari -prohibebat. Relinquebatur ut neque longius ab agmine legionum discedi -Caesar pateretur, et tantum in agris vastandis incendiisque faciendis -hostibus noceretur, quantum labore atque itinere legionarii milites -efficere poterant. - - -20 - -Interim Trinobantes, prope firmissima earum regionum civitas, ex qua -Mandubracius adulescens Caesaris fidem secutus ad eum in continentem -Galliam venerat, cuius pater in ea civitate regnum obtinuerat -interfectusque erat a Cassivellauno, ipse fuga mortem vitaverat, -legatos ad Caesarem mittunt pollicenturque sese ei dedituros atque -imperata facturos; petunt, ut Mandubracium ab iniuria Cassivellauni -defendat atque in civitatem mittat, qui praesit imperiumque obtineat. -His Caesar imperat obsides quadraginta frumentumque exercitui -Mandubraciumque ad eos mittit. Illi imperata celeriter fecerunt, -obsides ad numerum frumentumque miserunt. - - -21 - -Trinobantibus defensis adque ab omni militum niuria prohibitis -Cenimagni, Segontiaci, Ancalites, Bibroci, Cassi legationibus missis -sese Caesari dedumt. Ab his cognoscit non longe ex eo loco oppidum -Cassivellauni abesse silvis paludibusque munitum, quo satis magnus -hominum pecorisque numerus onvenerit. Oppidum autem Britanni vocant, -cum silvas impeditas vallo atque fossa munierunt, quo incursionis -hostium vitandae causa convenire consuerunt. Eo proficiscitur cum -legionibus: locum reperit egregie natura atque opere munitum; tamen -hunc duabus ex partibus oppugnare contendit. Hostes paulisper morati -militum nostrorum impetum non tulerunt seseque alia ex parte oppidi -eiecerunt. Magnus ibi numerus pecoris repertus, multique in fuga sunt -comprehensi atque interfecti. - - -22 - -Dum haec in his locis geruntur, Cassivellaunus ad Cantium, quod esse -ad mare supra demonstravimus, quibus regionibus quattuor reges -praeerant, Cingetorix, Carvilius, Taximagulus, Segovax, nuntios mittit -atque eis imperat uti coactis omnibus copiis castra navalia de -improviso adoriantur atque oppugent. Ei cum ad castra venissent, -nostri eruptione facta multis eorum interfectis, capto etiam nobili -duce Lugotorige suos incolumes reduxerunt. Cassivellaunus hoc proelio -nuntiato tot detrimentis acceptis, vastatis finibus, maxime etiam -permotus defectione civitatum legatos per Atrebatem Commium de -deditione ad Caesarem mittit. Caesar, cum constituisset hiemare in -continenti propter repentinos Galliae motus, neque multum aestatis -superesset, atque id facile extrahi posse intellegeret, obsides -imperat et quid in annos singulos vectigalis populo Romano Britannia -penderet constituit; interdicit atque imperat Cassivellauno, ne -Mandubracio neu Trinobantibus noceat. - - -23 - -Obsidibus acceptis exercitum reducit ad mare, naves invenit refectas. -His deductis, quod et captivorum magnum numerum habebat, et nonnullae -tempestate deperierant naves, duobus commeatibus exercitum reportare -instituit. Ac sic accidit, uti ex tanto navium numero tot -navigationibus neque hoc neque superiore anno ulla omnino navis, quae -milites portaret, desideraretur; at ex eis, quae inanes ex continenti -ad eum remitterentur et prioris commeatus expositis militibus et quas -postea Labienus faciendas curaverat numero LX, perpaucae locum -caperent, reliquae fere omnes reicerentur. Quas cum aliquamdiu Caesar -frustra exspectasset, ne anni tempore a navigatione excluderetur, quod -aequinoctium suberat, necessario angustius milites collocavit ac summa -tranquillitate consecuta, secunda inita cum solvisset vigilia, prima -luce terram attigit omnesque incolumes naves perduxit. - - -24 - -Subductis navibus concilioque Gallorum Samarobrivae peracto, quod eo -anno frumentum in Gallia propter siccitates angustius provenerat, -coactus est aliter ac superioribus annis exercitum in hibernis -collocare legionesque in plures civitates distribuere. Ex quibus unam -in Morinos ducendam Gaio Fabio legato dedit, alteram in Nervios Quinto -Ciceroni, tertiam in Esubios Lucio Roscio; quartam in Remis cum Tito -Labieno in confinio Treverorum hiemare iussit. Tres in Belgis -collocavit: eis Marcum Crassum quaestorem et Lucium Munatium Plancum -et Gaium Trebonium legatos praefecit. Vnam legionem, quam proxime -trans Padum conscripserat, et cohortes V in Eburones, quorum pars -maxima est inter Mosam ac Rhenum, qui sub imperio Ambiorigis et -Catuvolci erant, misit. Eis militibus Quintum Titurium Sabinum et -Lucium Aurunculeium Cottam legatos praeesse iussit. Ad hunc modum -distributis legionibus facillime inopiae frumentariae sese mederi -posse existimavit. Atque harum tamen omnium legionum hiberna praeter -eam, quam Lucio Roscio im pacatissimam et quietissimam partem ducendam -dederat, milibus passuum centum continebantur. Ipse interea, quoad -legiones collocatas munitaque hiberna cognovisset, in Gallia morari -constituit. - - -25 - -Erat in Carnutibus summo loco natus Tasgetius, cuius maiores in sua -civitate regnum obtinuerant. Huic Caesar pro eius virtute atque in se -benevolentia, quod in omnibus bellis singulari eius onera fuerat usus, -maiorum locum restituerat. Tertium iam hunc annum regnantem inimici, -multis palam ex civitate eius auctoribus, eum interfecerunt. Defertur -ea res ad Caesarem. Ille veritus, quod ad plures pertinebat, ne -civitas eorum impulsu deficeret, Lucium Plancum cum legione ex Belgio -celeriter in Carnutes proficisci iubet ibique hiemare quorumque opera -cognoverat Tasgetium interfectum, hos comprehensos ad se mittere. -Interim ab omnibus legatis quaestoreque, quibus legiones tradiderat, -certior factus est in hiberna perventum locumque hibernis esse -munitum. - - -26 - -Diebus circiter XV, quibus in hiberna ventum est, initium repentini -tumultus ac defectionis ortum est ab Ambiorige et Catuvolco; qui, cum -ad fines regni sui Sabino Cottaeque praesto fuissent frumentumque in -hiberna comportavissent, Indutiomari Treveri nuntiis impulsi suos -concitaverunt subitoque oppressis lignatoribus magna manu ad castra -oppugnatum venerunt. Cum celeriter nostri arma cepissent vallumque -adscendissent atque una ex parte Hispanis equitibus emissis equestri -proelio superiores fuissent, desperata re hostes suos ab oppugnatione -reduxerunt. Tum suo more conclamaverunt, uti aliqui ex nostris ad -colloquium prodiret: habere sese, quae de re communi dicere vellent, -quibus rebus controversias minui posse sperarent. - - -27 - -Mittitur ad eos colloquendi causa Gaius Arpineius, eques Romanus, -familiaris Quinti Tituri, et Quintus Iunius ex Hispania quidam, qui -iam ante missu Caesaris ad Ambiorigem ventitare consuerat; apud quos -Ambiorix ad hunc modum locutus est: Sese pro Caesaris in se beneficiis -plurimum ei confiteri debere, quod eius opera stipendio liberatus -esset, quod Aduatucis, finitimis suis, pendere consuesset, quodque ei -et filius et fratris filius ab Caesare remissi essent, quos Aduatuci -obsidum numero missos apud in servitute et catenis tenuissent; neque -id, quod tecerit de oppugnatione castrorum, aut iudicio aut voluntate -sua fecisse, sed coactu civitatis, suaque esse eiusmodi imperia, ut -non minus haberet iuris in se multitudo quam ipse in multitudinem. -Civitati porro hanc fuisse belli causam, quod repentinae Gallorum -coniurationi resistere non potuerit. Id se facile ex humilitate sua -probare posse, quod non adeo sit imperitus rerum ut suis copiis -populum Romanum superari posse confidat. Sed esse Galliae commune -consilium: omnibus hibernis Caesaris oppugnandis hunc esse dictum -diem, ne qua legio alterae legioni subsidio venire posset. Non facile -Gallos Gallis negare potuisse, praesertim cum de recuperanda communi -libertate consilium initum videretur. Quibus quoniam pro pietate -satisfecerit, habere nunc se rationem offici pro beneficiis Caesaris: -monere, orare Titurium pro hospitio, ut suae ac militum saluti -consulat. Magnam manum Germanorum conductam Rhenum transisse; hanc -adfore biduo. Ipsorum esse consilium, velintne priusquam finitimi -sentiant eductos ex hibernis milites aut ad Ciceronem aut ad Labienum -deducere, quorum alter milia passuum circiter quinquaginta, alter -paulo amplius ab eis absit. Illud se polliceri et iureiurando -confirmare tutum iter per fines daturum. Quod cum faciat, et civitati -sese consulere, quod hibernis levetur, et Caesari pro eius meritis -gratiam referre. Hac oratione habita discedit Ambiorix. - - -28 - -Arpineius et Iunius, quae audierunt, ad legatoc deferunt. Illi -repentina re perturbati, etsi ab hoste ea dicebantur, tamen non -neglegenda existimabant maximeque hac re permovebantur, quod civitatem -ignobilem atque humilem Eburonum sua sponte populo Romano bellum -facere ausam vix erat credendum. Itaque ad consilium rem deferunt -magnaque inter eos exsistit controversia. Lucius Aummculeius -compluresque tribuni militum et primorum ordinum centuriones nihil -temere agendum neque ex hibernis iniussu Caesaris discedendum -existimabant: quantasvis [magnas] copias etiam Germanorum sustineri -posse munitis hibernis docebant: rem esse testimonio, quod primum -hostium impetum multis ultro vulneribus illatis fortissime -sustinuerint: re frumentaria non premi; interea et ex proximis -hibernis et a Caesare conventura subsidia: postremo quid esse levius -aut turpius, quam auctore hoste de summis rebus capere consilium? - - -29 - -Contra ea Titurius sero facturos clamitabat, cum maiores manus hostium -adiunctis Germanis convenis sent aut cum aliquid calamitatis in -proximis hibernis esset acceptum. Brevem consulendi esse occasionem. -Caesarem arbitrari profcctum in Italiam; neque aiiter Calnutcs -interficiendi Tasgeti consilium fuisse capturos, neque Eburones, si -ille adesset, tanta contemptione nostri ad castra venturos esse. Non -hostem auctorem, sed rem spectare: subesse Rhenum; magno esse Germanis -dolori Ariovisti mortem et superiores nostras victorias; ardere -Galliam tot contumeliis acceptis sub populi Romani imperium redactam -superiore gloria rei militaris exstincta. Postremo quis hoc sibi -persuaderet, sine certa re Ambiorigem ad eiusmodi consilium -descendisse? Suam sententiam in utramque partem esse tutam: si nihil -esset durius, nullo cum periculo ad proximam legionem perventuros; si -Gallia omnis cum Germanis consentiret, unam esse in celeritate positam -salutem. Cottae quidem atque eorum, qui dissentirent, consilium quem -habere exitum? In quo si non praesens periculum, at certe longinqua -obsidione fames esset timenda. - - -30 - -Hac in utramque partem disputatione habita, cum a Cotta primisque -ordinibus acriter resisteretur, "Vincite," inquit, "si ita vultis," -Sabinus, et id clariore voce, ut magna pars militum exaudiret; "neque -is sum," inquit, "qui gravissime ex vobis mortis periculo terrear: hi -sapient; si gravius quid acciderit, abs te rationem reposcent, qui, si -per te liceat, perendino die cum proximis hibernis coniuncti communem -cum reliquis belli casum sustineant, non reiecti et relegati longe ab -ceteris aut ferro aut fame intereant." - - -31 - -Consurgitur ex consilio; comprehendunt utrumque et orant, ne sua -dissensione et pertinacia rem in summum periculum deducat: facilem -esse rem, seu maneant, seu proficiscantur, si modo unum omnes sentiant -ac probent; contra in dissensione nullam se salutem perspicere. Res -disputatione ad mediam noctem perducitur. Tandem dat Cotta permotuc -manus: superat sententia Sabini. Pronuntiatu prima luce ituros. -Consumitur vigiliis reliqua pars noctis, cum sua quisque miles -circumspiceret, quic secum portare posset, quid ex instrumento -hibernorum relinquere cogeretur. Omnia excogitantur, quare nec sine -periculo maneatur, et languore militulr et vigilus periculum augeatur. -Prima luce sic ex castris proficiscuntur, ut quibus esset persuas non -ab hoste, sed ab homine amicissimo Ambiorige consilium datum, -longissimo agmine maximisque impedimentis. - - -32 - -At hostes, posteaquam ex nocturno fremitu vigiliicque de profectione -eorum senserunt, collocatis in sidus bipertito in silvis opportuno -atque occulto loco a milibus passuum circiter duobus Romanorum -adventum exspectabant, et cum se maior pars agminis in magnam -convallem demisisset, ex utraque parte eius vallis subito se -ostenderunt novissimosque premere et primos prohibere ascensu atque -iniquissimo nostris loco proelium committere coeperunt. - - -33 - -Tum demum Titurius, qui nihil ante providisset, trepidare et -concursare cohortesque disponere, haec tamen ipsa timide atque ut eum -omnia deficere viderentur; quod plerumque eis accidere consuevit, qui -in ipso negotio consilium capere coguntur. At Cotta, qui cogitasset -haec posse in itinere accidere atque ob eam causam profectionis auctor -non fuisset, nulla in re communi saluti deerat et in appellandis -cohortandisque miltibus imperatoris et in pugna militis officia -praestabat. Cum propter longitudinem agminis minus facile omnia per se -obire et, quid quoque loco faciendum esset, providere possent, -iusserunt pronuntiare, ut impedimenta relinquerent atque in orbem -consisterent. Quod consilium etsi in eiusmodi casu reprehendendum non -est, tarmen incommode accidit: nam et nostris militibus spem minuit et -hostes ad pugnam alacriores effecit, quod non sine summo timore et -desperatione id factum videbatur. Praeterea accidit, quod fieri -necesse erat, ut vulgo milites ab signis discederent, quae quisque -eorum carissima haberet, ab impedimentis petere atque arripere -properaret, clamore et fletu omnia complerentur. - - -34 - -At barbaris consilium non defuit. Nam duces eorum tota acie -pronuntiare iusserunt, ne quis ab loco discederet: illorum esse -praedam atque illis reservari quaecumque Romani reliquissent: proinde -omnia in victoria posita existimarent. Erant et virtute et studio -pugnandi pares; nostri, tametsi ab duce et a fortuna deserebantur, -tamen omnem spem salutis in virtute ponebant, et quotiens quaeque -cohors procurrerat, ab ea parte magnus numerus hostium cadebat. Qua re -animadversa Ambiorix pronuntiari iubet, ut procul tela coniciant neu -propius accedant et, quam in partem Romani impetum fecerint, cedant -(levitate armorum et cotidiana exercitatione nihil eis noceri posse), -rursus se ad signa recipientes insequantur. - - -35 - -Quo praecepto ab eis diligentissime observato, cum quaepiam cohors ex -orbe excesserat atque impetum fecerat, hostes velocissime refugiebant. -Interim eam partem nudari necesse erat et ab latere aperto tela -recipi. Rursus cum in eum locum unde erant egressi reverti coeperant, -et ab eis qui cesserant et ab eis qui proximi steterant -circumveniebantur; sin autem locum tenere vellent, nec virtuti locus -relinquebatur, neque ab tanta multitudine coniecta tela conferti -vitare poterant. Tamen tot incommodis conflictati, multis vulneribus -acceptis resistebant et magna parte diei consumpta, cum a prima luce -ad horam octavam pugnaretur, nihil quod ipsis esset indignum -committebant. Tum Tito Balventio, qui superiore anno primum pilum -duxerat, viro forti et magnae auctoritatis, utrumque femur tragula -traicitur; Quintus Lucanius, eiusdem ordinis, fortissime pugnans, dum -circumvento filio subvenit, interficitur; Lucius Cotta legatus omnes -cohortes ordinesque adhortans in adversum os funda vulneratur. - - -36 - -His rebus permotus Quintus Titurius, cum procul Ambiorigem suos -cohortantem conspexisset, interpretem suum Gnaeum Pompeium ad eum -mittit rogatum ut sibi militibusque parcat. Ille appellatus respondit: -si velit secum colloqui, licere; sperare a multitudine impetrari -posse, quod ad militum salutem pertineat; ipsi vero nihil nocitum iri, -inque eam rem se suam fidem interponere. Ille cum Cotta saucio -communicat, si videatur, pugna ut excedant et cum Ambiorige una -colloquantur: sperare ab eo de sua ac militum salute impetrari posse. -Cotta se ad armatum hostem iturum negat atque in eo perseverat. - - -37 - -Sabinus quos in praesentia tribunos militum circum se habebat et -primorum ordinum centuriones se sequi iubet et, cum propius Ambiorigem -accessisset, iussus arma abicere imperatum facit suisque ut idem -faciant imperat. Interim, dum de condicionibus inter se agunt -longiorque consulto ab Ambiorige instituitur sermo, paulatim -circumventus interficitur. Tum vero suo more victoriam conclamant -atque ululatum tollunt impetuque in nostros facto ordines perturbant. -Ibi Lucius Cotta pugnans interficitur cum maxima parte militum. -Reliqui se in castra recipiunt unde erant egressi. Ex quibus Lucius -Petrosidius aquilifer, cum magna multitudine hostium premeretur, -aquilam intra vallum proiecit; ipse pro castris fortissime pugnans -occiditur. Illi aegre ad noctem oppugnationem sustinent; noctu ad unum -omnes desperata salute se ipsi interficiunt. Pauci ex proelio lapsi -incertis itineribus per silvas ad Titum Labienum legatum in hiberna -perveniunt atque eum de rebus gestis certiorem faciunt. - - -38 - -Hac victoria sublatus Ambiorix statim cum equitatu in Aduatucos, qui -erant eius regno finitimi, proficiscitur; neque noctem neque diem -intermittit pedita tumque subsequi iubet. Re demonstrata Aduatucisque -concitatis postero die in Nervios pervenit hortaturque, ne sui in -perpetuum liberandi atque ulciscendi Romanos pro eis quas acceperint -iniuriis occasionem dimittant: interfectos esse legatos duos magnamque -partem exercitus interisse demonstrat; nihil esse negoti subito -oppressam legionem quae cum Cicerone hiemet interfici; se ad eam rem -profitetur adiutorem. Facile hac oratione Nerviis persuadet. - - -39 - -Itaque confestim dimissis nuntiis ad Ceutrones, Grudios, Levacos, -Pleumoxios, Geidumnos, qui omnes sub eorum imperio sunt, quam maximas -manus possunt cogunt et de improviso ad Ciceronis hiberna advolant -nondum ad eum fama de Tituri morte perlata. Huic quoque accidit, quod -fuit necesse, ut nonnulli milites, qui lignationis munitionisque causa -in silvas discessissent, repentino equitum adventu interciperentur. -His circumventis magna manu Eburones, Nervii, Aduatuci atque horum -omnium socii et clientes legionem oppugnare incipiunt. Nostri -celeriter ad arma concurrunt, vallum conscendunt. Aegre is dies -sustentatur, quod omnem spem hostes in celeritate ponebant atque hanc -adepti victoriam in perpetuum se fore victores confidebant. - - -40 - -Mittuntur ad Caesarem confestim ab Cicerone litterae magnis propositis -praemiis, si pertulissent: obsessis omnibus viis missi intercipiuntur. -Noctu ex materia, quam munitionis causa comportaverant, turres admodum -CXX excitantur incredibili celeritate; quae deesse operi videbantur, -perficiuntur. Hostes postero die multo maioribus coactis copiis castra -oppugnant, fossam complent. Eadem ratione, qua pridie, ab nostris -resistitur. Hoc idem reliquis deinceps fit diebus. Nulla pars nocturni -temporis ad laborem intermittitur; non aegris, non vulneratis facultas -quietis datur. Quaecumque ad proximi diei oppugnationem opus sunt -noctu comparantur; multae praeustae sudes, magnus muralium pilorum -numerus instituitur; turres contabulantur, pinnae loricaeque ex -cratibus attexuntur. Ipse Cicero, cum tenuissima valetudine esset, ne -nocturnum quidem sibi tempus ad quietem relinquebat, ut ultro militum -concursu ae vocibus sibi parcere cogeretur. - - -41 - -Tunc duces principesque Nerviorum qui aliquem cermonis aditum -causamque amicitiae cum Cicerone habebant colloqui sese velle dicunt. -Facta potestate eadem quae Ambiorix cum Titurio egerat commemorant: -omnem esse in armis Galliam; Germanos Rhenum transisse; Caesaris -reliquorumque hiberna oppugnari. Addunt etiam de Sabini morte: -Ambiorigem ostentant fidei faciendae causa. Errare eos dicunt, si -quidquam ab his praesidi sperent, qui suis rebus diffidant; sese tamen -hoe esse in Ciceronem populumque Romanum animo, ut nihil nisi hiberna -recusent atque hanc inveterascere consuetudinem nolint: licere illis -incolumibus per se ex hibernis discedere et quascumque in partes -velint sine metu proficisci. Cicero ad haec unum modo respondit: non -esse consuetudinem populi Romani accipere ab hoste armato condicionem: -si ab armis discedere velint, se adiutore utantur legatosque ad -Caesarem mittant; sperare pro eius iustitia, quae petierint, -impetraturos. - - -42 - -Ab hac spe repulsi Nervii vallo pedum IX et fossa pedum XV hiberna -cingunt. Haec et superiorum annorum consuetudine ab nobis cognoverant -et, quos clam de exercitu habebant captivos, ab eis docebantur; sed -nulla ferramentorum copia quae esset ad hunc usum idonea, gladiis -caespites circumcidere, manibus sagulisque terram exhaurire -nitebantur. Qua quidem ex re hominum multitudo cognosci potuit: nam -minus horis tribus milium pedum XV in circuitu munitionem perfecerunt -reliquisque diebus turres ad altitudinem valli, falces testudinesque, -quas idem captivi docuerant, parare ac facere coeperunt. - - -43 - -Septimo oppugnationis die maximo coorto vento ferventes fusili ex -argilla glandes fundis et fervefacta iacula in casas, quae more -Gallico stramentis erant tectae, iacere coeperunt. Hae celeriter ignem -comprehenderunt et venti magnitudine in omnem locum castrorum -distulerunt. Hostes maximo clamore sicuti parta iam atque explorata -victoria turres testudinesque agere et scalis vallum ascendere -coeperunt. At tanta militum virtus atque ea praesentia animi fuit, ut, -cum undique flamma torrerentur maximaque telorum multitudine -premerentur suaque omnia impedimenta atque omnes fortunas conflagrare -intellegerent, non modo demigrandi causa de vallo decederet nemo, sed -paene ne respiceret quidem quisquam, ac tum omnes acerrime -fortissimeque pugnarent. Hic dies nostris longe gravissimus fuit; sed -tamen hunc habuit eventum, ut eo die maximus numerus hostium -vulneraretur atque interficeretur, ut se sub ipso vallo constipaverant -recessumque primis ultimi non dabant. Paulum quidem intermissa flamma -et quodam loco turri adacta et contingente vallum tertiae cohortis -centuriones ex eo, quo stabant, loco recesserunt suosque omnes -removerunt, nutu vocibusque hostes, si introire vellent, vocare -coeperunt; quorum progredi ausus est nemo. Tum ex omni parte lapidibus -coniectis deturbati, turrisque succensa est. - - -44 - -Erant in ea legione fortissimi viri, centuriones, qui primis ordinibus -appropinquarent, Titus Pullo et Lucius Vorenus. Hi perpetuas inter se -controversias habebant, quinam anteferretur, omnibusque annis de locis -summis simultatibus contendebant. Ex his Pullo, cum acerrime ad -munitiones pugnaretur, "Quid dubitas," inquit, "Vorene? aut quem -locum tuae probandae virtutis exspectas? hic dies de nostris -controversiis iudicabit." Haec cum dixisset, procedit extra munitiones -quaque pars hostium confertissma est visa irrumpit. Ne Vorenus quidem -tum sese vallo continet, sed omnium veritus existi mationem -subsequitur. Mediocri spatio relicto Pullo pilum in hostes immittit -atque unum ex multitudine procurrentem traicit; quo percusso et -exanimato hunc scutis protegunt, in hostem tela universi coniciunt -neque dant regrediendi facultatem. Transfigitur scutum Pulloni et -verutum in balteo defigitur. Avertit hic casus vaginam et gladium -educere conanti dextram moratur manum, impeditumque hostes -circumsistunt. Succurrit inimicus illi Vorenus et laboranti subvenit. -Ad hunc se confestim a Pullone omnis multitudo convertit: illum veruto -arbitrantur occisum. Gladio comminus rem gerit Vorenus atque uno -interfecto reliquos paulum propellit; dum cupidius instat, in locum -deiectus inferiorem concidit. Huic rursus circumvento fert subsidium -Pullo, atque ambo incolumes compluribus interfectis summa cum laude -sese intra munitiones recipiunt. Sic fortuna in contentione et -certamine utrumque versavit, ut alter alteri inimicus auxilio -salutique esset, neque diiudicari posset, uter utri virtute -anteferendus videretur. - - -45 - -Quanto erat in dies gravior atque asperior oppugnatio, et maxime quod -magna parte militum confecta vulneribus res ad paucitatem defensorum -pervenerat, tanto crebriores litterae nuntiique ad Caesarem -mittebantur; quorum pars deprehensa in conspectu nostrorum militum cum -cruciatu necabatur. Erat unus intus Nervius nomine Vertico, loco natus -honesto, qui a prima obsidione ad Ciceronem perfugerat suamque ei -fidem praestiterat. Hic servo spe libertatis magnisque persuadet -praemiis, ut litteras ad Caesarem deferat. Has ille in iaculo -illigatas effert et Gallus inter Gallos sine ulla suspicione versatus -ad Caesarem pervenit. Ab eo de periculis Ciceronis legionisque -cognoscitur. - - -46 - -Caesar acceptis litteris hora circiter Xl diei statim nuntium in -Bellovacos ad M. Crassum quaestorem mittit, cuius hiberna aberant ab -eo milia passuum XXV; iubet media nocte legionem proficisci -celeriterque ad se venire. Exit cum nuntio Crassus. Alterum ad Gaium -Fabium legatum mittit, ut in Atrebatium fines legionem adducat, qua -sibi iter faciendum sciebat. Scribit Labieno, si rei publicae commodo -facere posset, cum legione ad fines Nerviorum veniat. Reliquam partem -exercitus, quod paulo aberat longius, non putat exspectandam; equites -circiter quadringentos ex proximis hibernis colligit. - - -47 - -Hora circiter tertia ab antecursoribus de Crassi adventu certior -factus eo die milia passuum XX pro cedit. Crassum Samarobrivae -praeficit legionemque attribuit, quod ibi impedimenta exercitus, -obsides civitatum, litteras publicas frumentumque omne quod eo -tolerandae hiemis causa devexerat relinquebat. Fabius, ut imperatum -erat, non ita multum moratus in itinere cum legione occurrit. Labienus -interitu Sabini et caede cohortium cognita, cum omnes ad eum -Treverorum copiae venissent, veritus, si ex hibernis fugae similem -profectionem fecisset, ut hostium impetum sustinere posset, praesertim -quos recenti victoria efferri sciret, litteras Caesari remittit, -quanto cum periculo legionem ex hibernis educturus esset; rem gestam -in Eburonibus perscribit; docet omnes equitatus peditatusque copias -Treverorum tria milia passuum longe ab suis castris consedisse. - - -48 - -Caesar consilio eius probato, etsi opinione trium legionum deiectus ad -duas redierat, tamen unum communis salutis auxilium in celeritate -ponebat. Venit magnis itineribus in Nerviorum fines. Ibi ex captivis -cognoscit, quae apud Ciceronem gerantur, quantoque in periculo res -sit. Tum cuidam ex equitibus Gallis magnis praemys persuadet uti ad -Ciceronem epistolam deferat. Hanc Graecis conscriptam litteris mittit, -ne intercepta epistola nostra ab hostibus consilia cognoscantur. Si -adire non possit, monet ut tragulam cum epistola ad amentum deligata -intra munitionem castrorum abiciat. In litteris scribit se cum -legionibus profectum celeriter adfore; hortatur ut pristinam virtutem -retineat. Gallus periculum veritus, ut erat praeceptum, tragulam -mittit. Haec casu ad turrim adhaesit neque ab nostris biduo -animadversa tertio die a quodam milite conspicitur, dempta ad -Ciceronem defertur. Ille perlectam in conventu militum recitat -maximaque omnes laetitia adficit. Tum fumi incendiorum procul -videbantur; quae res omnem dubitationem adventus legionum expulit. - - -49 - -Galli re cognita per exploratores obsidionem relinquunt, ad Caesarem -omnibus copiis contendunt. Hae erant armata circiter milia LX. Cicero -data facultate Gallum ab eodem Verticone, quem supra demonstravimus, -repetit, qui litteras ad Caesarem deferat; hunc admonet, iter caute -diligenterque faciat: perscribit in litteris hostes ab se discessisse -omnemque ad eum multitudinem convertisse. Quibus litteris circiter -media nocte Caesar adlatis suos facit certiores eosque ad dimicandum -animo confirmat. Postero die luce prima movet castra et circiter milia -passuum quattuor progressus trans vallem et rivum multitudinem hostium -conspicatur. Erat magni periculi res tantulis copiis iniquo loco -dimicare; tum, quoniam obsidione liberatum Ciceronem sciebat, aequo -animo remittendum de celeritate existimabat: consedit et quam -aequissimo loco potest castra communit atque haec, etsi erant exigua -per se vix hominum milium septem praesertim nullis cum impedimentis, -tamen angustiis viarum quam maxime potest contrahit, eo consilio, ut -in summam contemptionem hostibus veniat. Interim speculatoribus in -omnes partes dimissis explorat quo commodissime itinere vallem -transire possit. - - -50 - -Eo die parvulis equestribus proeliis ad aquam factis utrique sese suo -loco continent: Galli, quod ampliores copias, quae nondum convenerant, -exspectabant; Caesar, si forte timoris simulatione hostes in suum -locum elicere posset, ut citra vallem pro castris proelio contenderet, -si id efficere non posset, ut exploratis itineribus minore cum -periculo vallem rivumque transiret. Prima luce hostium equitatus ad -castra accedit proeliumque cum nostris equitibus committit. Caesar -consulto equites cedere seque in castra recipere iubet, simul es -omnibus partibus castra altiore vallo muniri portasque obstrui atque -in his administrandis rebus quam maxime concursari et cum simulatione -agi timoris iubet. - - -51 - -Quibus omnibus rebus hostes invitati copias traducunt aciemque iniquo -loco constituunt, nostris vero etiam de vallo deductis propius -accedunt et tela intra munitionem ex omnibus partibus coniciunt -praeconibusque circummissis pronuntiari iubent, seu quis Gallus seu -Romanus velit ante horam tertiam ad se transire, sine periculo licere; -post id tempus non fore potestatem: ac sic nostros contempserunt, ut -obstructis in speciem portis singulis ordinibus caespitum, quod ea non -posse introrumpere videbantur, alii vallum manu scindere, alii fossas -complere inciperent. Tum Caesar omnibus portis eruptione facta -equitatuque emisso celeriter hostes in fugam dat, sic uti omnino -pugnandi causa resisteret nemo, magnumque ex eis numerum occidit atque -omnes armis exuit. - - -52 - -Longius prosequi veritus, quod silvae paludesque intercedebant neque -etiam parvulo detrimento illorum locum relinqui videbat, omnibus suis -incolumibus copiis eodem die ad Ciceronem pervenit. Institutas turres, -testudines munitionesque hostium admiratur; legione producta cognoscit -non decimum quemque esse reliquum militem sine vulnere: ex his omnibus -iudicat rebus, quanto cum periculo et quanta cum virtute res sint -administratae. Ciceronem pro eius merito leg,ionemque collaudat; -centuriones singillatim tribunosquc militum appellat, quorum egregiam -fuisse virtutem testimonio Ciceronis cognoverat. De casu Sabini et -Cottae certius ex captivis cognoscit. Postero die contione habita rem -gestam proponit, milites consolatur et confirmat: quod detrimentum -culpa et temeritate legati sit acceptum, hoc aequiore animo ferendum -docet, quod beneficio deorum immortalium et virtute eorum expiato -incommodo neque hostibus diutina laetatio neque ipsis longior dolor -relinquatur. - - -53 - -Interim ad Labienum per Remos incredibili celeritate de victoria -Caesaris fama perfertur, ut, cum ab hibernis Ciceronis milia passuum -abesset circiter LX, eoque post horam nonam diei Caesar pervenisset, -ante mediam noctem ad portas castrorum clamor oreretur, quo clamore -significatio victoriae gratulatioque ab Remis Labieno fieret. Hac fama -ad Treveros perlata Indutiomarus, qui postero die castra Labieni -oppugnare decreverat, noctu profugit copiasque omnes in Treveros -reducit. Caesar Fabium cum sua legione remittit in hiberna, ipse cum -tribus legionibus circum Samarobrivam trinis hibernis hiemare -constituit et, quod tanti motus Galliae exstiterant, totam hiemem ipse -ad exercitum manere decrevit. Nam illo incommodo de Sabini morte -perlato omnes fere Galliae civitates de bello consultabant, nuntios -legationesque in omnes partes dimittebant et quid reliqui consili -caperent atque unde initium belli fieret explorabant nocturnaque in -locis desertis concilia habebant. Neque ullum fere totius hiemis -tempus sine sollicitudine Caesaris intercessit, quin aliquem de -consiliis ac motu Gallorum nuntium acciperet. In his ab Lucio Roscio, -quem legioni tertiae decimae praefecerat, certior factus est magnas -Gallorum copias earum civitatum, quae Armoricae appellantur, -oppugnandi sui causa convenisse neque longius milia passuum octo ab -hibernis suis afuisse, sed nuntio allato de victoria Caesaris -discessisse, adeo ut fugae similis discessus videretur. - - -54 - -At Caesar principibus cuiusque civitatis ad se evocatis alias -territando, cum se scire quae fierent denuntiaret, alias cohortando -magnam partem Galliae in offiicio tenuit. Tamen Senones, quae est -civitas in primis firma et magnae inter Gallos auctoritatis, -Cavarinum, quem Caesar apud eos regem constituerat, cuius frater -Moritasgus adventu in Galliam Caesaris cuiusque maiores regnum -obtinuerant, interficere publico consilio conati, cum ille -praesensisset ac profugisset, usque ad fines insecuti regno domoque -expulerunt et, missis ad Caesarem satisfaciendi causa legatis, cum is -omnem ad se senatum venire iussisset, dicto audientes non fuerunt. -Tantum apud homines barbaros valuit esse aliquos repertos principes -inferendi belli tantamque omnibus voluntatum commutationem attulit, ut -praeter Aeduos et Remos, quos praecipuo semper honore Caesar habuit, -alteros pro vetere ac perpetua erga populum Romanum fide, alteros pro -recentibus Gallici belli officiis, nulla fere civitas fuerit non -suspecta nobis. Idque adeo haud scio mirandumne sit, cum compluribus -aliis de causis, tum maxime quod ei, qui virtute belli omnibus -gentibus praeferebantur, tantum se eius opinionis deperdidisse ut a -populo Romano imperia perferrent gravissime dolebant. - - -55 - -Treveri vero atque Indutiomarus totius hiemis nullum tempus -intermiserunt, quin trans Rhenum legatos mitterent, civitates -sollicitarent, pecunias pollicerentur, magna parte exercitus nostri -interfecta multo minorem superesse dicerent partem. Neque tamen ulli -civitati Germanorum persuaderi potuit, ut Rhenum transiret, cum se bis -expertos dicerent, Ariovisti bello et Tencterorum transitu: non esse -amplius fortunam temptaturos. Hac spe lapsus Indutiomarus nihilo minus -copias cogere, exercere, a finitimis equos parare, exules damnatosque -tota Gallia magnis praemiis ad se allicere coepit. Ac tantam sibi iam -his rebus in Gallia auctoritatem comparaverat ut undique ad eum -legationes concurrerent, gratiam atque amicitiam publice privatimque -peterent. - - -56 - -Vbi intellexit ultro ad se veniri, altera ex parte Senones Carnutesque -conscientia facinoris instigari, altera Nervios Aduatucosque bellum -Romanis parare, neque sibi voluntariorum copias defore, si ex finibus -suis progredi coepisset, armatum concilium indicit. Hoc more Gallorum -est initium belli, quo lege communi omnes puberes armati convenire -consuerunt; qui ex eis novissimus convenit, in conspectu multitudinis -omnibus cruciatibus affectus necatur. In eo concilio Cingetorigem, -alterius principem factionis, generum suum, quem supra demonstravimus -Caesaris secutum fidem ab eo non discessisse, hostem iudicat bonaque -eius publicat. His rebus confectis, in concilio pronuntiat arcessitum -se a Senonibus et Carnutibus aliisque compluribus Galliae civitatibus; -huc iturum per fines Remorum eorumque agros popula turum ac, priusquam -id faciat, castra Labieni oppugnaturum. Quae fieri velit praecipit. - - -57 - -Labienus, cum et loci natura et manu munitissumis castris sese -teneret, de suo ac legionis periculo nihil timebat; ne quam occasionem -rei bene gerendae dimitteret, cogitabat. Itaque a Cingetorige atque -eius propinquis oratione Indutiomari cognita, quam in concilio -habuerat, nuntios mittit ad finitimas civitates equitesque undique -evocat: his certum diem conveniendi dicit. Interim prope cotidie cum -omni equitatu Indutiomarus sub castris eius vagabatur, alias ut situm -castrorum cognosceret, alias colloquendi aut territandi causa: equites -plerumque omnes tela intra vallum coniciebant. Labienus suos intra -munitionem continebat timorisque opinionem, quibuscumque poterat -rebus, augebat. - - -58 - -Cum maiore in dies contemptione Indutiomarus ad castra accederet, -nocte una intromissis equitibus omnium finitimarum civitatum quos -arcessendos curaverat, tanta diligentia omnes suos custodiis intra -castra continuit, ut nulla ratione ea res enuntiari aut ad Treveros -perferri posset. Interim ex consuetudine cotidiana Indutiomarus ad -castra accedit atque ibi magnam partem diei consumit; equites tela -coniciunt et magna cum contumelia verborum nostros ad pugnam evocant. -Nullo ab nostris dato responso, ubi visum est, sub vesperum dispersi -ac dissipati discedunt. Subito Labienus duabus portis omnem equitatum -emittit; praecipit atque interdicit, proterritis hostibus atque in -fugam coniectis (quod fore, sicut accidit, videbat) unum omnes -peterent Indutiomarum, neu quis quem prius vulneret, quam illum -interfectum viderit, quod mora reliquorum spatium nactum illum -effugere nolebat; magna proponit eis qui occiderint praemia; summittit -cohortes equitibus subsidio. Comprobat hominis consilium fortuna, et -cum unum omnes peterent, in ipso fluminis vado deprehensus -Indutiomarus interficitur, caputque eius refertur in castra: redeuntes -equites quos possunt consectantur atque occidunt. Hac re cognita omnes -Eburonum et Nerviorum quae convenerant copiae discedunt, pauloque -habuit post id factum Caesar quietiorem Galliam. - - - - -Liber VI - -Gaius Iulius Caesar - -post 52 - -Prooemium I - -Coactus assiduis tuis vocibus, Balbe, cum cotidiana mea recusatio non -difficultatis excusationem, sed inertiae videretur deprecationem -habere, rem difficillimam suscepi. Caesaris nostri commentarios rerum -gestarum Galliae, non comparantibus superioribus atque insequentibus -eius scriptis, contexui novissimumque imperfectum ab rebus gestis -Alexandriae confeci usque ad exitum non quidem civilis dissensionis, -cuius finem nullum videmus, sed vitae Caesaris. Quos utinam qui legent -scire possint quam invitus susceperim scribendos, qua facilius caream -stultitiae atque arrogantiae crimine, qui me mediis interposuerim -Caesaris scriptis. Constat enim inter omnes nihil tam operose ab aliis -esse perfectum, quod non horum elegantia commentariorum superetur: qui -sunt editi, ne scientia tantarum rerum scriptoribus deesset, adeoque -probantur omnium iudicio ut praerepta, non praebita, facultas -scriptoribus videatur. Cuius tamen rei maior nostra quam reliquorum -est admiratio: ceteri enim, quam bene atque emendate, nos etiam, quam -facile atque celeriter eos perfecerit scimus. Erat autem in Caesare -cum facultas atque elegantia summa scribendi, tum verissima scientia -suorum consiliorum explicandorum. Mihi ne illud quidem accidit, ut -Alexandrino atque Africano bello interessem; quae bella quamquam ex -parte nobis Caesaris sermone sunt nota, tamen aliter audimus ea, quae -rerum novitate aut admiratione nos capiunt, aliter, quae pro -testimonio sumus dicturi. Sed ego nimirum, dum omnes excusationis -causas colligo ne cum Caesare conferar, hoc ipsum crimen arrogantiae -subeo, quod me iudicio cuiusquam existimem posse cum Caesare -comparari. Vale. - - -1 - -Omni Gallia devicta Caesar cum a superiore aestate nullum bellandi -tempus intermisisset militesque hibernorum quiete reficere a tantis -laboribus vellet, complures eodem tempore civitates renovare belli -consilia nuntiabantur coniurationesque facere. Cuius rei verisimilis -causa adferebatur, quod Gallis omnibus cogrutum esset neque ulla -multitudine in unum locum coacta resisti posse Romanis, nec, si -diversa bella complures eodem tempore intulissent civitates, satis -auxili aut spati aut copiarum habiturum exercitum populi Romani ad -omnia persequenda; non esse autem alicui civitati sortem incommodi -recusandam, si tali mora reliquae possent se vindicare in libertatem. - - -2 - -Quae ne opinio Gallorum confirmaretur, Caesar Marcum Antonium -quaestorem suis praefecit hibernis; ipse equitum praesidio pridie Kal. -Ianuarias ab oppido Bibracte proficiscitur ad legionem XIII, quam non -longe a finibus Aeduorum collocaverat in finibus Biturigum, eique -adiungit legionem XI, quae proxima fuerat. Binis cohortibus ad -impedimenta tuenda relictis reliquum exercitum in copiosissimos agros -Biturigum inducit, qui, cum latos fines et complura oppida haberent, -unius legionis hibernis non potuerint contineri quin bellum pararent -coniurationesque facerent. - - -3 - -Repentino adventu Caesaris accidit, quod imparatis disiectisque -accidere fuit necesse, ut sine timore ullo rura colentes prius ab -equitatu opprimerentur quam confugere in oppida possent. Namque etiam -illud vulgare incursionis hostium signum, quod incendiis aedificiorum -intellegi consuevit, Caesaris erat interdicto sublatum, ne aut copia -pabuli frumentique, si longius progredi vellet, deficeretur, aut -hostes incendius terrerentur. Multis hominum milibus captis perterriti -Bituriges; qui primum adventum potuerant effugere Romanorum, in -finitimas civitates aut privatis hospitiis confisi aut societate -consiliorum confugerant. Frustra: nam Caesar magni sitineribus omnibus -locis occurrit nec dat ulli civitati spatium de aliena potius quam de -domestica salute cogitandi; qua celeritate et fideles amicos retinebat -et dubitantes terrore ad condiciones pacis adducebat. Tali condicione -proposita Bituriges, cum sibi viderent clementia Caesaris reditum -patere in eius amicitiam finitimasque civitates sine ulla poena -dedisse obsides atque in fidem receptas esse, idem fecerunt. - - -4 - -Caesar militibus pro tanto labore ac patientia, qui brumalibus diebus -itineribus difficillimis, frigoribus intolerandis studiosissime -permanserant in labore, ducenos sestertios, centurionibus tot milia -nummum praedae nomine condonanda pollicetur legionibusque in hiberna -remissis ipse se recipit die XXXX Bibracte. Ibi cum ius diceret, -Bituriges ad eum legatos mittunt auxilium petitum contra Carnutes, -quos intulisse bellum sibi querebantur. Qua re cognita, cum dies non -amplius decem et octo in hibernis esset moratus, legiones XIIII et VI -ex hibernis ab Arare educit, quas ibi collocatas explicandae rei -frumentariae causa superiore commentario demonstratum est: ita cum -duabus legionibus ad persequendos Carnutes proficiscitur. - - -5 - -Cum fama exercitus ad hostes esset perlata, calamitate ceterorum ducti -Carnutes desertis vicis oppidisque, quae tolerandae hiemis causa -constitutis repente exiguis ad necessitatem aedificiis incolebant -(nuper enim devicti complura oppida dimiserant), dispersi profugiunt. -Caesar erumpentes eo maxime tempore acerrimas tempestates cum subire -milites nollet, in oppido Carnutum Cenabo castra ponit atque in tecta -partim Gallorum, partim quae coniectis celeriter stramentis -tentoriorum integendorum gratia erant inaedificata, milites compegit. -Equites tamen et auxiliarios pedites in omnes partes mittit quascumque -petisse dicebantur hostes; nec frustra: nam plerumque magna praeda -potiti nostri revertuntur. Oppressi Carnutes hiemis difficultate, -terrore periculi, cum tectis expulsi nullo loco diutius consistere -auderent nec silvarum praesidio tempestatibus durissimis tegi possent, -dispersi magna parte amissa suorum dissipantur in finitimas civitates. - - -6 - -Caesar tempore anni difficillimo, cum satis haberet convenientes manus -dissipare, ne quod initium belli nasceretur, quantumque in ratione -esset, exploratum haberet sub tempus aestivorum nullum summum bellum -posse conflari, Gaium Trebonium cum duabus legionibus, quas secum -habebat, in hibernis Cenabi collocavit; ipse, cum crebris legationibus -Remorum certior fieret Bellovacos, qui belli gloria Gallos omnes -Belgasque praestabant, finitimasque his civitates duce Correo -Bellovaco et Commio Atrebate exercitus comparare atque in unum locum -cogere, ut omni multitudine in fines Suessionum, qui Remis erant -attributi, facerent impressionem, pertinere autem non tantum ad -dignitatem sed etiam ad salutem suam iudicaret nullam calamitatem -socios optime de re publica meritos accipere, legionem ex hibernis -evocat rursus undecimam; litteras autem ad Gaium Fabium mittit, ut in -fines Suessionum legiones duas quas habebat adduceret, alteramque ex -duabus ab Labieno arcessit. Ita, quantum hibernorum opportunitas -bellique ratio postulabat, perpetuo suo labore in vicem legionibus -expeditionum onus iniungebat. - - -7 - -His copiis coactis ad Bellovacos proficiscitur castrisque in eorum -finibus positis equitum turmas dimittit in omnes partes ad aliquos -excipiendos ex quibus hostium consilia cognosceret. Equites officio -functi renuntiant paucos in aedificiis esse inventos, atque hos, non -qui agrorum colendorum causa remansissent (namque esse undique -diligenter demigratum), sed qui speculandi causa essent remissi. A -quibus cum quaereret Caesar quo loco multitudo esset Bellovacorum -quodve esset consilium eorum, inveniebat Bellovacos omnes qui arma -ferre possent in unum locum convenisse, itemque Ambianos, Aulercos, -Caletos, Veliocasses, Atrebatas; locum castris excelsum in silva -circumdata palude delegisse, impedimenta omnia in ulteriores silvas -contulisse. Complures esse principes belli auctores, sed multitudinem -maxime Correo obtemperare, quod ei summo esse odio nomen populi Romani -intellexissent. Paucis ante diebus ex his castris Atrebatem Commium -discessisse ad auxilia Germanorum adducenda; quorum et vicinitas -propinqua et multitudo esset infinita. Constituisse autem Bellovacos -omnium principum consensu, summa plebis cupiditate, si, ut diceretur, -Caesar cum tribus legionibus veniret, offerre se ad dimicandum, ne -miseriore ac duriore postea condicione cum toto exercitu decertare -cogerentur; si maiores copias adduceret, in eo loco permanere quem -delegissent, pabulatione autem, quae propter anni tempus cum exigua -tum disiecta esset, et frumentatione et reliquo commeatu ex insidiis -prohibere Romanos. - - -8 - -Quae Caesar consentientibus pluribus cum cognosset atque ea quae -proponerentur consilia plena prudentiae longeque a temeritate -barbarorum remota esse iudicaret, omnibus rebus inserviendum statuit, -quo celerius hostis contempta sua paucitate prodiret in aciem. -Singularis enim virtutis veterrimas legiones VII, VIII, VIIII habebat, -summae spei delectaeque iuventutis XI, quae octavo iam stipendio tamen -in collatione reliquarum nondum eandem vetustatis ac virtutis ceperat -opinionem. Itaque consilio advocato, rebus eis quae ad se essent -delatae omnibus expositis animos multitudinis confirmat. Si forte -hostes trium legionum numero posset elicere ad dimicandum, agminis -ordinem ita constituit, ut legio septima, octava, nona ante omnia -irent impedimenta, deinde omnium impedimentorum agmen, quod tamen erat -mediocre, ut in expeditionibus esse consuevit, cogeret undecima, ne -maioris multitudinis species accidere hostibus posset quam ipsi -depoposcissent. Hac ratione paene quadrato agmine instructo in -conspectum hostium celerius opinione eorum exercitum adducit. - - -9 - -Cum repente instructas velut in acie certo gradu legiones accedere -Galli viderent, quorum erant ad Caesarem plena fiduciae consilia -perlata, sive certamiuis periculo sive subito adventu sive -exspectatione nostri consili copias instruunt pro castris nec loco -superiore decedunt. Caesar, etsi dimicare optaverat, tamen admiratus -tantam multitudinem hostium valle intermissa magis in altitudinem -depressa quam late patente castra castris hostium confert. Haec -imperat vallo pedum XII muniri, loriculam pro [hac] ratione eius -altitudinis inaedificari; fossam duplicem pedum denum quinum lateribus -deprimi directis; turres excitari crebras in altitudinem trium -tabulatorum, pontibus traiectis constratisque coniungi, quorum frontes -viminea loricula munirentur; ut ab hostibus duplici fossa, duplici -propugnatorum ordine defenderentur, quorum alter ex pontibus, quo -tutior altitudine esset, hoc audacius longiusque permitteret tela, -alter, qui propior hostem in ipso vallo collocatus esset, ponte ab -incidentibus telis tegeretur. Portis fores altioresque turres -imposuit. - - -10 - -Huius munitionis duplex erat consilium. Namque et operum magnitudinem -et timorem suum sperabat fiduciam barbaris allaturum, et cum pabulatum -frumentatumque longius esset proficiscendum, parvis copiis castra -munitione ipsa videbat posse defendi. Interim crebro paucis utrimque -procurrentibus inter bina castra palude interiecta contendebatur; quam -tamen paludem nonnumquam aut nostra auxilia Gallorum Germanorumque -transibant acriusque hostes insequebantur, aut vicissim hostes eadem -transgressi nostros longius summovebant. Accidebat autem cotidianis -pabulationibus (id quod accidere erat necesse, cum raris disiectisque -ex aedificius pabulum conquireretur), ut impeditis locis dispersi -pabulatores circumvenirentur; quae res, etsi mediocre detrimentum -iumentorum ac servorum nostris adferebat, tamen stultas cogitationes -incitabat barbarorum, atque eo magis, quod Commius, quem profectum ad -auxilia Germanorum arcessenda docui, cum equitibus venerat; qui, -tametsi numero non amplius erant quingenti, tamen Germanorum adventu -barbari nitebantur. - - -11 - -Caesar, cum animadverteret hostem complures dies castris palude et -loci natura munitis se tenere neque oppugnari castra eorum sine -dimicatione perniciosa nec locum munitionibus claudi nisi a maiore -exercitu posse, litteras ad Trebonium mittit, ut quam celerrime posset -legionem XIII, quae cum T. Sextio legato in Biturigibus hiemabat, -arcesseret atque ita cum tribus legionibus magnis itineribus ad se -veniret; ipse equites in vicem Remorum ac Lingonum reliquarumque -civitatum, quorum magnum numerum evocaverat, praesidio pabulationibus -mittit, qui subitas hostium incursiones sustinerent. - - -12 - -Quod cum cotidie fieret ac iam consuetudine diligentia minueretur, -quod plerumque accidit diu turnitate, Bellovaci delecta manu peditum -cognitis stationibus cotidianis equitum nostrorum silvestribus locis -insidias disponunt eodemque equites postero die mittunt, qui primum -elicerent nostros, deinde circumventos aggrederentur. Cuius mali sors -incidit Remis, quibus ille dies fungendi muneris obvenerat. Namque hi, -cum repente hostium equites animad vertissent ac numero superiores -paucitatem contempsissent, cupidius insecuti peditibus undique sunt -circumdati. Quo facto perturbati celerius quam consuetudo fert -equestris proeli se receperunt amisso Vertisco, principe civitatis, -praefecto equitum; qui cum vix equo propter aetatem posset uti, tamen -consuetudine Gallorurn neque aetatis excusatione in suscipienda -praefectura usus erat neque dimicari sine se voluerat. Inflantur atque -incitantur hostium animi secundo proelio, principe et praefecto -Remorum interfecto, nostrique detrimento admonentur diligentius -exploratis locis stationes disponere ac mode ratius cedentem insequi -hostem. - - -13 - -Non intermittunt interim cotidiana proelia in conspectu utrorumque -castrorum, quae ad vada transitus que fiebant paludis. Qua contentione -Germani, quos propterea Caesar traduxerat Rhenum ut equitibus -interpositi proeliarentur, cum constantius universi paludem -transissent paucisque resistentibus interfectis pertinacius reliquam -multitudinem essent insecuti, perterriti non solum ei qui aut comminus -opprimebantur aut eminus vulnerabantur, sed etiam qui longius -subsidiari consuerant, turpiter refugerunt, nec prius finem fugae -fecerunt saepe amissis superioribus locis quam se aut in castra suorum -reciperent, aut nonnulli pudore coacti longius profugerent. Quorum -periculo sic omnes copiae sunt perturbatae ut vix iudicari posset, -utrum secundis minimisque rebus insolentiores an adverso mediocri casu -timidiores essent. - - -14 - -Compluribus diebus isdem in castris consumptis, cum propius accessisse -legiones et Gaium Trebonium legatum cognossent, duces Bellovacorum -veriti similem obsessionem Alesiae noctu dimittunt eos quos aut aetate -aut viribus inferiores aut inermes habebant, unaque reliqua -impedimenta. Quorum perturbatum et confusum dum explicant agmen (magna -enim multitudo carrorum etiam expeditos sequi Gallos consuevit), -oppressi luce copias armatorum pro suis instruunt castris, ne prius -Romani persequi se inciperent quam longius agmen impedimentorum suorum -processisset. At Caesar neque resistentes adgrediendos tanto collis -ascensu iudicabat, neque non usque eo legiones admovendas ut discedere -ex eo loco sine periculo barbari militibus instantibus non possent. -Ita, cum palude impedita a castris castra dividi videret, quae trans -eundi difficultas celeritatem insequendi tardare posset, adque id -iugum quod trans paludem paene ad hostium castra pertineret mediocri -valle a castris eorum intercisum animum adverteret, pontibus palude -constrata legiones traducit celeriterque in summam planitiem iugi -pervenit, quae declivi fastigio duobus ab lateribus muniebatur. Ibi -legionibus instructis ad ultimum iugum pervenit aciemque eo loco -constituit unde tormento missa tela in llostium cuneos conici possent. - - -15 - -Barbari confisi loci natura, cum dimicare non recusarent, si forte -Romani subire collem conarentur, paulatim copias distributas dimittere -non possent, ne dispersi perturbarentur, in acie permanserunt. Quorum -pertinacia cogruta Caesar XX cohortibus instructis castrisque eo loco -metatis muniri iubet castra. Absolutis operibus pro vallo legiones -instructas collocat, equites frenatis equis in statione disponit. -Bellovaci, cum Romanos ad insequendum paratos viderent neque -pernoctare aut diutius permanere sine periculo eodem loco possent, -tale consilium sui recipiendi ceperunt. Fasces, ubi consederant -(namque in acie sedere Gallos consuesse superioribus commentariis -Caesaris declaratum est), per manus stramentorum ac virgultorum, -quorum summa erat in castris copia, inter se traditos ante aciem -collocarunt extremoque tempore diei signo pronuntiato uno tempore -incenderunt. Ita continens flamma copias omnes repente a conspectu -texit Romanorum. Quod ubi accidit, barbari vehementissimo cursu -refugerunt. - - -16 - -Caesar, etsi discessum hostium animadvertere non poterat incendiis -oppositis, tamen id consilium cum fugae causa initum suspicaretur, -legiones promovet, turmas mittit ad insequendum; ipse veritus -insidias, ne forte in eodem loco subsistere hostis atque elicere -nostros in locum conaretur iniquum, tardius procedit. Equites cum -intrare fumum et flammam densissimam timerent ac, si qui cupidius -intraverant, vix suorum ipsi priores partes animadverterent equorum, -insidias veriti liberam facultatem sui recipiendi Bellovacis dederunt. -Ita fuga timoris simul calliditatisque plena sine ullo detrimento -milia non amplius decem progressi hostes loco munitissimo castra -posuerunt. Inde cum saepe in insidiis equites peditesque disponerent, -magna detrimenta Romanis in pabulationibus inferebant. - - -17 - -Quod cum crebrius accideret, ex captivo quodam comperit Caesar -Correum, Bellovacorum ducem, fortissimorum milia sex peditum delegisse -equitesque ex omni numero mille, quos in insidiis eo loco collocaret, -quem in locum propter copiam frumenti ac pabuli Romanos missuros -suspicaretur. Quo cognito consilio legiones plures quam solebat educit -equitatumque, qua consuetudine pabulatoribus mittere praesidio -consuerat, praemittit: huic interponit auxilia levis armaturae; ipse -cum legionibus quam potest maxime appropinquat. - - -18 - -Hostes in insidus dispositi, cum sibi delegissent campum ad rem -gerendam non amplius patentem in omnes partes passibus mille, silvis -undique aut impeditissimo flumine munitum, velut indagine hunc -insidiis circumdederunt. Explorato hostium consilio nostri ad -proeliandum animo atque armis parati, cum subsequentibus legionibus -nullam dimicationem recusarent, turmatim in eum locum devenerunt. -Quorum adventu cum sibi Correus oblatam occasionem rei gerendae -existimaret, primum cum paucis se ostendit atque in proximas turmas -impetum fecit. Nostri constanter incursum sustinent insidiatorum neque -plures in unum locum conveniunt; quod plerumque equestribus proeliis -cum propter aliquem timorem accidit, tum multitudine ipsorum -detrimentum accipitur. - - -19 - -Cum dispositis turmis in vicem rari proeliarentur neque ab lateribus -circumveniri suos paterentur, erumpunt ceteri Correo proeliante ex -silvis. Fit magna contentione diversum proelium. Quod cum diutius pari -Marte iniretur, paulatim ex silvis instructa multitudo procedit -peditum, quae nostros coegit cedere equites. Quibus celeriter -subveniunt levis armaturae pedites, quos ante legiones missos docui, -turmisque nostrorum interpositi constanter proeliantur. Pugnatur -aliquamdiu pari contentione; deinde, ut ratio postulabat proeli, qui -sustinuerant primos impetus insidiarum hoc ipso fiunt superiores, quod -nullum ab insidiantibus imprudentes acceperant detrimentum. Accedunt -propius interim legiones, crebrique eodem tempore et nostris et -hostibus nuntii adferuntur, imperatorem instructis copiis adesse. Qua -re cognita praesidio cohortium confisi nostri acerrime proeliantur, -ne, si tardius rem gessissent, victoriae gloriam communicasse cum -legionibus viderentur; hostes concidunt animis atque itineribus -diversis fugam quaerunt. Nequiquam: nam quibus difficultatibus locorum -Romanos claudere voluerant, eis ipsi tenebantur. Victi tamen -perculsique maiore parte amissa consternati profugiunt partim silvis -petitis, partim flumine (qui tamen in fuga a nostris acriter -insequentibus conficiuntur), eum interim nulla calamitate victus -Correus excedere proelio silvasque petere aut invitantibus nostris ad -deditionem potuit adduci, quin fortissime proeliando compluresque -vulnerando cogeret elatos iracundia victores in se tela conicere. - - -20 - -Tali modo re gesta recentibus proeli vestigiis ingressus Caesar, cum -victos tanta calamitate existimaret hostes nuntio accepto locum -castrorum relicturos, quae non longius ab ea caede abesse plus minus -octo milibus dicebantur, tametsi flumine impeditum transitum videbat, -tamen exercitu traducto progreditur. At Bellovaci reliquaeque -civitates repente ex fuga paucis atque his vulneratis receptis, qui -silvarum benefieio casum evitaverant, omnibus adversis, cognita -calamitate, interfecto Correo, amisso equitatu et fortissimis -pcditibus, cum adventare Romanos existimarent, concilio repente cantu -tubarum convocato conclamant, legati obsidesque ad Caesarem mittantur. - - -21 - -Hoc omnibus probato consilio Commius Atrebas ad eos confugit Germanos, -a quibus ad id bellum auxilia mutuatus erat. Ceteri e vestigio mittunt -ad Caesarem legatos petuntque, ut ea poena sit contentus hostium, quam -si sine dimicatione inferre integris posset, pro sua clementia atque -humanitate numquam profecto esset illaturus. Adflictas opes equestri -proelio Bellovacorum esse; delectorum peditum multa milia interisse, -vix refugisse nuntios caedis. Tamen magnum ut in tanta calamitate -Bellovacos eo proelio commodum esse consecutos, quod Correus, auctor -belli, concitator multitudinis, esset interfectus. Numquam enim -senatum tantum in civitate illo vivo quantum imperitam plebem -potuisse. - - -22 - -Haec orantibus legatis commemorat Caesar: Eodem tempore superiore anno -Bellovacos ceterasque Galliae civitates suscepisse bellum: -pertinacissime hos ex omnibus in sententia permansisse neque ad -sanitatem reliquorum deditione esse perductos. Scire atque intellegere -se causam peccati facillime mortuis delegari. Neminem vero tantum -pollere, ut invitis principibus, resistente senatu, omnibus bonis -repugnantibus infirma manu plebis bellum concitare et gerere posset. -Sed tamen se contentum fore ea poena quam sibi ipsi contraxissent. - - -23 - -Nocte insequenti legati responsa ad suos referunt, obsides conficiunt. -Concurrunt reliquarum civitatium legati, quae Bellovacorum -speculabantur eventum; obsides dant, imperata faciunt excepto Commio, -quem timor prohibebat cuiusquam fidei suam committere salutem. Nam -superiore anno Titus Labienus, Caesare in Gallia citeriore ius -dicente, cum Commium comperisset sollicitare civitates et -coniurationem contra Caesarem facere, infidelitatem eius sine ulla -perfidia iudicavit comprimi posse. Quem quia non arbitrabatur vocatum -in castra venturum, ne temptando cautiorem faceret, Gaium Volusenum -Quadratum misit, qui eum per simulationem colloqui curaret -interficiendum. Ad eam rem delectos idoneos ei tradit centuriones. Cum -in colloquium ventum esset, et, ut convenerat, manum Commi Volusenus -arripuisset, centurio vel insueta re permotus vel celeriter a -familiaribus prohibitus Commi conficere hominem non potuit; graviter -tamen primo ictu gladio caput percussit. Cum utrimque gladii destricti -essent, non tam pugnandi quam diffugiendi fuit utrorumque consilium: -nostrorum, quod mortifero vulnere Commium credebant adfectum; -Gallorum, quod insidius cognitis plura quam videbant extimescebant. -Quo facto statuisse Commius dicebatur numquam in conspectum cuiusquam -Romani venire. - - -24 - -Bellicosissimis gentibus devictis Caesar, cum videret nullam iam esse -civitatem quae bellum pararet quo sibi resisteret, sed nonnullos ex -oppidis demigrare, ex agris diffugere ad praesens imperium evitandum, -plures in partes exercitum dimittere constituit. M. Antonium -quaestorem cum legione duodecima sibi coniungit. C. Fabium legatum cum -cohortibus XXV mittit in diversissimam partem Galliae, quod ibi -quasdam civitates in armis esse audiebat neque C. Caninium Rebilum -legatum, qui in illis regionibus erat, satis firmas duas legiones -habere existimabat. Titum Labienum ad se evocat; legionem autem XV, -quae cum eo fuerat in hibernis, in togatam Galliam mittit ad colonias -civium Romanorum tuendas, ne quod simile incommodum accideret -decursione barbarorum ac superiore aestate Tergestinis acciderat, qui -repentino latrocinio atque impetu illorum erant oppressi. Ipse ad -vastandos depopulandosque fines Ambiorigis proficiscitur; quem -perterritum ac fugientem cum redigi posse in suam potestatem -desperasset, proximum suae dignitatis esse ducebat, adeo fines eius -vastare civibus, aedificiis, pecore, ut odio suorum Ambiorix, si quos -fortuna reliquos fecisset, nullum reditum propter tantas calamitates -haberet in civitatem. - - -25 - -Cum in omnes partes finium Ambiorigis aut legiones aut auxilia -dimisisset atque omnia caedibus, incendius, rapinis vastasset, magno -numero hominum interfecto aut capto Labienum cum duabus legionibus in -Treveros mittit, quorum civitas propter Germaniae vicinitatem -cotidianis exercitata bellis cultu et feritate non multum a Germanis -differebat neque imperata umquam nisi exercitu coacta faciebat. - - -26 - -Interim Gaius Caninius legatus, cum magnam multitudinem convenisse -hostium in fines Pictonum litteris nuntiisque Durati cognosceret, qui -perpetuo in amicitia manserat Romanorum, cum pars quaedam civitatis -eius defecisset, ad oppidum Lemonum contendit. Quo cum adventaret -atque ex captivis certius cognosceret multis hominum milibus a -Dumnaco, duce Andium, Duratium clausum Lemoni oppugnari neque infirmas -legiones hostibus committere auderet, castra posuit loco munito. -Dumnacus, cum appropinquare Caninium cognosset, copiis omnibus ad -legiones conversis castra Romanorum oppugnare instituit. Cum complures -dies in oppugnatione consumpsisset et magno suorum detrimento nullam -partem munitionum convellere potuisset, rursus ad obsidendum Lemonum -redit. - - -27 - -Eodem tempore C. Fabius legatus complures civitates in fidem recipit, -obsidibus firmat litterisque Gai Canini Rebili fit certior quae in -Pictonibus gerantur. Quibus rebus cognitis proficiscitur ad auxilium -Duratio ferendum. At Dumnacus adventu Fabi cognito desperata salute, -si tempore eodem coactus esset et Romanum externum sustinere hostem et -respicere ac timere oppidanos, repente ex eo loco cum copiis recedit -nec se satis tutum fore arbitratur, nisi flumine Ligeri, quod erat -ponte propter magnitudinem transeundum, copias traduxisset. Fabius, -etsi nondum in conspectum venerat hostibus neque se Caninio -coniunxerat, tamen doctus ab eis qui locorum noverant naturam -potissimum credidit hostes perterritos eum locum, quem petebant, -petituros. Itaque cum copiis ad eundem pontem contendit equitatumque -tantum procedere ante agmen imperat legionum, quantum cum -processisset, sine defatigatione equorum in eadem se reciperet castra. -Consecuntur equites nostri, ut erat praeceptum, invaduntque Dumnaci -agmen et fugientes perterritosque sub sarcinis in itinere adgressi -magna praeda multis interfectis potiuntur. Ita re bene gesta se -recipiunt in castra. - - -28 - -Insequenti nocte Fabius equites praemittit sic paratos ut confligerent -atque omne agmen morarentur, dum consequeretur ipse. Cuius praeceptis -ut res gereretur, Quintus Atius Varus, praefectus equitum, singularis -et animi et prudentiae vir, suos hortatur agmenque hostium consecutus -turmas partim idoneis locis disponit, parte equitum proelium -committit. Confligit audacius equitatus hostium succedentibus sibi -peditibus, qui toto agmine subsistentes equitibus suis contra nostros -ferunt auxilium. Fit proelium acri certamine. Namque nostri contemptis -pridie superatis hostibus, cum subsequi legiones meminissent, et -pudore cedendi et cupiditate per se conficiendi proeli fortissime -contra pedites proeliantur, hostesque nihil amplius copiarum -accessurum credentes, ut pridie cognoverant, delendi equitatus nostri -nacti occasionem videbantur. - - -29 - -Cum aliquamdiu summa contentione dimicaretur, Dumnacus instruit aciem -quae suis esset equitibus in vicem praesidio, cum repente confertae -legiones in conspectum hostium veniunt. Quibus visis perculsae -barbarorum turmae ac perterritae acies hostium, perturbato -impedimentorum agmine, magno clamore discursuque passim fugae se -mandant. At nostri equites, qui paulo ante cum resistentibus -fortissime conflixerant, laetitia victoriae elati magno undique -clamore sublato cedentibus circumfusi, quantum equorum vires ad -persequendum dextraeque ad caedendum valent, tantum eo proelio -interficiunt. Itaque amplius milibus XII aut armatorum aut eorum qui -eo timore arma proiecerant interfectis omnis multitudo capitur -impedimentorum. - - -30 - -Qua ex fuga cum constaret Drappetem Senonem, qui, ut primum defecerat -Gallia, collectis undique perditis hominibus, servis ad libertatem -vocatis, exulibus omnium civitatum adscitis, receptis latronibus -impedimenta et commeatus Romanorum interceperat, non amplius hominum -duobus milibus ex fuga collectis provinciam petere unaque consilium -cum eo Lucterium Cadurcum cepisse, quem superiore commentario prima -defectione Galliae facere in provinciam voluisse impetum cognitum est, -Caninius legatus cum legionibus duabus ad eos persequendos contendit, -ne detrimento aut timore provinciae magna infamia perditorum hominum -latrociniis caperetur. - - -31 - -Gaius Fabius cum reliquo exercitu in Carnutes ceterasque proficiscitur -civitates, quarum eo proelio, quod cum Dumnaco fecerat, copias esse -accisas sciebat. Non enim dubitabat quin recenti calamitate -summissiores essent futurae, dato vero spatio ac tempore eodem -instigante Dumnaco possent concitari. Qua in re summa felicitas -celeritasque in recipiendis civitatibus Fabium consequitur. Nam -Carnutes, qui saepe vexati numquam pacis fecerant mentionem, datis -obsidibus veniunt in deditionem, ceteraeque civitates positae in -ultimis Galliae finibus Oceano coniunctae, quae Armoricae appellantur, -auctoritate adductae Carnutum adventu Fabi legio numque imperata sine -mora faciunt. Dumnacus suis finibus expulsus errans latitansque solus -extremas Galliae regiones petere est coactus. - - -32 - -At Drappes unaque Lucterius, cum legiones Caniniumque adesse -cognoscerent nec se sine certa pernicie persequente exercitu putarent -provinciae fines intrare posse nec iam libere vagandi latrociniorumque -faciendorum facultatem haberent, in finibus consistunt Cadurcorum. Ibi -cum Lucterius apud suos cives quondam integris rebus multum potuisset, -semperque auctor novorum consiliorum magnam apud barbaros auctoritatem -haberet, oppidum Vxellodunum, quod in clientela fuerat eius, egregie -natura loci munitum, occupat suis et Drappetis copiis oppidanosque -sibi coniungit. - - -33 - -Quo cum confestim Gaius Caninius venisset animadverteretque omnes -oppidi partes praeruptissimis saxis esse munitas, quo defendente nullo -tamen armatis ascendere esset difficile, magna autem impedimenta -oppidanorum videret, quae si clandestina fuga subtrahere conarentur, -effugere non modo equitatum, sed ne legiones quidem possent, -tripertito cohortibus divisis trina excelsissimo loco castra fecit; a -quibus paulatim, quantum copiae patiebantur, vallum in oppidi -circuitum ducere instituit. - - -34 - -Quod cum animadverterent oppidani miserrimaque Alesiae memoria -solliciti similem casum obsessionis vererentur, maximeque ex omnibus -Lucterius, qui fortunae illius periculum fecerat, moneret frumenti -rationem esse habendam, constituunt omnium consensu parte ibi relicta -copiarum ipsi cum expeditis ad importandum frumentum proficisci. Eo -consilio probato proxima nocte duobus milibus armatorum relictis -reliquos ex oppido Drappes et Lucterius educunt. Hi paucos dies morati -ex finibus Cadurcorum, qui partim re frumentaria sublevare eos -cupiebant, partim prohibere quo minus sumerent non poterant, magnum -numerum frumenti comparant, nonnumquam autem expeditionibus nocturnis -castella nostrorum adoriuntur. Quam ob causam Gaius Caninius toto -oppido munitiones circumdare moratur, ne aut opus effectum tueri non -possit aut plurimis in locis infirma disponat praesidia. - - -35 - -Magna copia frumenti comparata considunt Drappes et Lucterius non -longius ab oppido X milibus, unde paulatim frumentum in oppidum -supportarent. Ipsi inter se provincias partiuntur: Drappes castris -praesidio cum parte copiarum restitit; Lucterius agmen iumentorum ad -oppidum ducit. Dispositis ibi praesidiis hora noctis circiter decima -silvestribus angustisque itineribus frumentum importare in oppidum -instituit. Quorum strepitum vigiles castrorum cum sensissent, -exploratoresque missi quae gererentur renuntiassent, Caninius -celeriter cum cohortibus armatis ex proximis castellis in frumentarios -sub ipsam lucem impetum fecit. Ei repentino malo perterriti diffugiunt -ad sua praesidia; quae nostri ut viderunt, acrius contra armatos -incitati neminem ex eo numero vivum capi patiuntur. Profugit inde cum -paucis Lucterius nec se recipit in eastra. - - -36 - -Re bene gesta Caninius ex captivis comperit partem copiarum cum -Drappete esse in castris a milibus longe non amplius XII. Qua re ex -compluribus cognita, cum intellegeret fugato duce altero perterritos -reliquos facile opprimi posse, magnae felicitatis esse arbitrabatur -neminem ex caede refugisse in castra qui de accepta calamitate nuntium -Drappeti perferret. Sed in experiendo cum periculum nullum videret, -equitatum omnem Germanosque pedites, summae velocitatis homines, ad -castra hostium praemittit; ipse legionem unam in trina castra -distribuit, alteram secum expeditam ducit. Cum propius hostes -accessisset, ab exploratoribus quos praemiserat cognoscit castra -eorum, ut barbarorum fere consuetudo est, relictis locis superioribus -ad ripas fluminis esse demissa; at Germanos equitesque imprudentibus -omnibus de improviso advolasse proeliumque commisisse. Qua re cognita -legionem armatam instructamque adducit. Ita repente omnibus ex -partibus signo dato loca superiora capiuntur. Quod ubi accidit, -Germani equitesque signis legionis visis vehementissime proeliantur. -Confestim cohortes undique impetum faciunt omnibusque aut interfectis -aut captis magna praeda potiuntur. Capitur ipse eo proelio Drappes. - - -37 - -Caninius felicissime re gesta sine ullo paene militis vulnere ad -obsidendos oppidanos revertitur externoque hoste deleto, cuius timore -antea dividere praesidia et munitione oppidanos circumdare prohibitus -erat, opera undique imperat administrari. Venit eodem cum suis copiis -postero die Gaius Fabius partemque oppidi sumit ad obsidendum. - - -38 - -Caesar interim M. Antonium quaestorem cum cohortibus XV in Bellovacis -relinquit, ne qua rursus novorum consiliorum capiendorum Belgis -facultas daretur. Ipse reliquas civitates adit, obsides plures -imperat, timentes omnium animos consolatione sanat. Cum in Carnutes -venisset, quorum in civitate superiore commentario Caesar exposuit -initium belli esse ortum, quod praecipue eos propter conscientiam -facti timere animadvertebat, quo celerius civitatem timore liberaret, -principem sceleris illius et concitatorem belli, Gutruatum, ad -supplicium depoposcit. Qui etsi ne civibus quidem suis se committebat, -tamen celeriter omnium cura quaesitus in castra perducitur. Cogitur in -eius supplicium Caesar contra suam naturam concursu maximo militum, -qui ei omnia pericula et detrimenta belli accepta referebant, adeo ut -verberibus exanimatum corpus securi feriretur. - - -39 - -Ibi crebris litteris Canini fit certior quae de Drappete et Lucterio -gesta essent, quoque in consilio permanerent oppidani. Quorum etsi -paucitatem contemnebat, tamen pertinaciam magna poena esse adficiendam -iudicabat, ne universa Gallia non sibi vires defuisse ad resistendum -Romanis, sed constantiam putaret, neve hoc exemplo ceterae civitates -locorum opportunitate fretae se vindicarent in libertatem, cum omnibus -Gallis notum esse sciret reliquam esse unam aestatem suae provinciae, -quam si sustinere potuissent, nullum ultra periculum vererentur. -Itaque Q. Calenum legatum cum legionibus reliquit qui iustis -itineribus subsequeretur; ipse cum omni equitatu quam potest celerrime -ad Caninium contendit. - - -40 - -Cum contra exspectationem omnium Caesar Vxellodunum venisset -oppidumque operibus clausum animadverteret neque ab oppugnatione -recedi videret ulla condicione posse, magna autem copia frumenti -abundare oppidanos ex perfugis cognosset, aqua prohibere hostem -temptare coepit. Flumen infimam vallem dividebat, quae totum paene -montem cingebat, in quo positum erat praeruptum undique oppidum -Vxellodunum. Hoc avertere loci natura prohibebat: in infimis enim sic -radicibus montis ferebatur, ut nullam in partem depressis fossis -derivari posset. Erat autem oppidanis difficilis et praeruptus eo -descensus, ut prohibentibus nostris sine vulneribus ac periculo vitae -neque adire flumen neque arduo se recipere possent ascensu. Qua -difficultate eorum cogmta Caesar sagittariis funditoribusque -dispositis, tormentis etiam quibusdam locis contra facillimos -descensus collocatis aqua fluminis prohibebat oppidanos. - - -41 - -Quorum omnis postea multitudo aquatorum unum in locum conveniebat sub -ipsius oppidi murum, ubi magnus fons aquae prorumpebat ab ea parte, -quae fere pedum CCC intervallo fluminis circuitu vacabat. Hoc fonte -prohiberi posse oppidanos cum optarent reliqui, Caesar unus videret, e -regione eius vineas agere adversus montem et aggerem instruere coepit -magno cum labore et continua dimicatione. Oppidani enim loco superiore -decurrunt et eminus sine periculo proeliantur multosque pertinaciter -succedentes vulnerant; non deterrentur tamen milites nostri vineas -proferre et labore atque operibus locorum vincere difficultates. Eodem -tempore cuniculos tectos ab vineis agunt ad caput fontis; quod genus -operis sine ullo periculo, sine suspicione hostium facere licebat. -Exstruitur agger in altitudinem pedum sexaginta, collocatur in eo -turris decem tabulatorum, non quidem quae moenibus aequaret (id enim -nullis operibus effici poterat), sed quae superare fontis fastigium -posset. Ex ea cum tela tormentis iacerentur ad fontis aditum, nec sine -periculo possent aquari oppidani, non tantum pecora atque iumenta, sed -etiam magna hostium multitudo siti consumebatur. - - -42 - -Quo malo perterriti oppidani cupas sebo, pice, scandulis complent; eas -ardentes in opera provolvunt eodemque tempore acerrime proeliantur, ut -ab incendio restinguendo dimicationis periculo deterreant Romanos. -Magna repente in ipsis operibus flamma exstitit. Quaecumque enim per -locum praecipitem missa erant, ea vineis et aggere suppressa -comprehendebant id ipsum quod morabatur. Milites contra nostri, -quamquam periculoso genere proeli locoque iniquo premebantur, tamen -omnia fortissimo sustinebant animo. Res enim gerebatur et excelso loco -et in conspectu exercitus nostri, magnusque utrimque clamor oriebatur. -Ita quam quisque poterat maxime insignis, quo notior testatiorque -virtus esset eius, telis hostium flammaeque se offerebat. - - -43 - -Caesar cum complures suos vulnerari videret, ex omnibus oppidi -partibus cohortes montem ascendere et simulatione moenium occupandorum -clamorem undique iubet tollere. Quo facto perterriti oppidani, cum -quid ageretur in locis reliquis essent suspensi, revocant ab -impugnandis operibus armatos murisque disponunt. Ita nostri fine -proeli facto celeriter opera flamma comprehensa partim restinguunt, -partim interscindunt. Cum pertinaciter resisterent oppidani, magna -etiam parte amissa siti suorum in sententia permanerent, ad postremum -cuniculis venae fontis intercisae sunt atque aversac. Quo facto -repente perennis exaruit fons tantamque attulit oppidanis salutis -desperationem, ut id non hominum consilio, sed deorum voluntate factum -putarent. Itaque se necessitate coacti tradiderunt. - - -44 - -Caesar, cum suam lenitatem cognnitam omnibus sciret neque vereretur ne -quid crudelitate naturae videretur asperius fecisse, neque exitum -consiliorum suorum animadverteret, si tali ratione diversis in locis -plures consilia inissent, exemplo supplici deterrendos reliquos -existimavit. Itaque omnibus qui arma tulerant manus praecidit vitamque -concessit, quo testatior esset poena improborum. Drappes, quem captum -esse a Caninio docui, sive indignitate et dolore vinculorum sive -timore gravioris supplici paucis diebus cibo se abstinuit atque ita -interiit. Eodem tempore Lacterius, quem profugisse ex proelio scripsi, -cum in potestatem venisset Epasnacti Arverni (crebro enim mutandis -locis multorum fidei se committebat, quod nusquam diutius sine -periculo commoraturus videbatur, cum sibi conscius esset, quam -inimicum deberet Caesarem habere), hunc Epasnactus Arvernus, -amicissimus populi Romani, sine dubitatione ulla vinctum ad Caesarem -deduxit. - - -45 - -Labienus interim in Treveris equestre proelium facit secundum -compluribusque Treveris interfectis et Germanis, qui nullis adversus -Romanos auxilia denegabant, principes eorum vivos redigit in suam -potestatem atque in his Surum Aedmlm, qui et virtutis et generis -summam nobilitatem habebat solusque ex Aeduis ad id tempus permanserat -in armis. - - -46 - -Ea re cognita Caesar, cum in omnibus partibus Galliae bene res geri -videret iudicaretque superioribus aestivis Galliam devictam -subactamque esse, Aquitaniam numquam adisset, per Publium Crassum -quadam ex parte devicisset, cum duabus legionibus in eam partem -Galliae est profectus, ut ibi extremum tempus consumeret aestivorum. -Quam rem sicuti cetera celeriter feliciterque confecit. Namque omnes -Aquitaniae civitates legatos ad Caesarem miserunt obsidesque ei -dederunt. Quibus rebus gestis ipse equitum praesidio Narbonem profecto -est, exercitum per legatos in hiberna deduxit: quattuor legiones in -Belgio collocavit cum M. Antonio et C. Trebonio et P. Vatinio legatis, -duas legiones in Aeduos deduxit, quorum in omni Gallia summam esse -auctoritatem sciebat, duas in Turonis ad fines Carnutum posuit, quae -omnem illam regionem coniunctam Oceano continerent, duas reliquas in -Lemovicum finibus non longe ab Arvernis, ne qua pars Galliae vacua ab -exercitu esset. Paucos dies ipse in provincia moratus, cum celeriter -omnes conventus percucurrisset, publicas controversias cognosset, bene -meritis praemia tribuisset (cognoscendi enim maximam facultatem -habebat, quali quisque fuisset animo in totius Galliae defectione, -quam sustinuerat fidelitate atque auxiliis provinciae illius), his -confectis rebus ad legiones in Belgium se recipit hibernatque -Nemetocennae. - - -47 - -Ibi cognoscit Commium Atrebatem proelio cum equitatu suo contendisse. -Nam cum Antonius in hiberna venisset, civitasque Atrebatum in officio -esset, Commius, qui post illam vulnerationem, quam supra commemoravi, -semper ad omnes motus paratus suis civibus esse consuesset, ne -consilia belli quaerentibus auctor armorum duxque deesset, parente -Romanis civitate cum suis equitibus latrociniis se suos que alebat -infestisque itineribus commeatus complures, qui comportabantur in -hiberna Romanorum, intercipiebat. - - -48 - -Erat attributus Antonio praefectus equitum C. Volusenus Quadratus qui -cum eo hibernaret. Hunc Antonius ad persequendum equitatum hostium -mittit. Volusenus ad eam virtutem, quae singularis erat in eo, magnum -odium Commi adiungebat, quo libentius id faceret quod imperabatur. -Itaque dispositis insidiis saepius equites eius adgressus secunda -proelia faciebat. Novissime, cum vehementius contenderetur, ac -Volusenus ipsius intercipiendi Commi cupiditate pertinacius eum cum -paucis insecutus esset, ille autem fuga vehementi Volusenum -produxisset longius, inimicus homini suorum invocat fidem atque -auxilium, ne sua vulnera per fidem imposita paterentur impunita, -conversoque equo se a ceteris incautius permittit in praefectum. -Faciunt hoc idem omnes eius equites paucosque nostros convertunt atque -insequuntur. Commius incensum calcaribus equum coniungit equo Quadrati -lanceaque infesta magnis viribus medium femur traicit Voluseni. -Praefecto vulnerato non dubitant nostri resistere et conversis equis -hostem pellere. Quod ubi accidit, complures hostium magno nostrorum -impetu perculsi vulnerantur ac partim in fuga proteruntur, partim -intercipiuntur; quod malum dux equi velocitate evitavit: graviter adeo -vulneratus praefectus, ut vitae periculum aditurus videretur, refertur -in castra. Commius autem sive expiato suo dolore sive magna parte -amissa suorum legatos ad Antonium mittit seque et ibi futurum, ubi -praescripserit, et ea facturum, quae imperarit, obsidibus firmat; unum -illud orat, ut timori suo concedatur, ne in conspectum veniat -cuiusquam Romani. Cuius postulationem Antonius cum iudicaret ab iusto -nasci timore, veniam petenti dedit, obsides accepit. - - -Prooemium II - -Scio Caesarem singulorum annorum singulos commentarios confecisse; -quod ego non existimavi mihi esse faciendum, propterea quod insequens -annus, L. Paulo C. Marcello consulibus, nullas habet magnopere Galliae -res gestas. Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar -exercitusque eo tempore fuissent, pauca esse scribenda coniungendaque -huic commentario statui. - - -49 - -Caesar in Belgio cum hiemaret, unum illud propositum habebat, -continere in amicitia civitates, nulli spem aut causam dare armorum. -Nihil enim minus volebat quam sub decessu suo necessitatem sibi -aliquam imponi belli gerendi, ne, cum exercitum deducturus esset, -bellum aliquod relinqueretur quod omnis Gallia libenter sine praesenti -periculo susciperet. Itaque honorifice civitates appellando, principes -maximis praemiis adficiendo, nulla onera iniungendo defessam tot -adversis proeliis Galliam condicione parendi meliore facile in pace -continuit. - - -50 - -Ipse hibernis peractis contra consuetudinem in Italiam quam maximis -itineribus est profectus, ut municipia et colonias appellaret, quibus -M. Antoni quaestoris sui, commendaverat sacerdoti petitionem. -Contendebat enim gratia cum libenter pro homine sibi coniunctissimo, -quem paulo ante praemiserat ad petitionem, tum acriter contra -factionem et potentiam paucorum, qui M. Antoni repulsa Caesaris -decedentis gratiam convellere cupiebant. Hunc etsi augurem prius -faetum quam Italiam attingeret in itinere audierat, tamen non minus -iustam sibi causam municipia et colonias adeundi existimavit, ut eis -gratias ageret, quod frequentiam atque officium suum Antonio -praestitissent, simulque se et honorem suum sequentis anni -commendaret, propterea quod insolenter adversarii sui gloriarentur L. -Lentulum et C. Marcellum consules creatos qui omnem honorem et -dignitatem Caesaris spoliarent, ereptum Ser. Galbae consulatum, cum is -multo plus gratia suffragiisque valuisset, quod sibi coniunctus et -familiaritate et consuetudine legationis esset. - - -51 - -Exceptus est Caesaris adventus ab omnibus municipiis et coloniis -incredibili honore atque amore. Tum primum enim veniebat ab illo -universae Galliae bello. Nihil relinquebatur quod ad ornatum portarum, -itinerum, locorum omnium qua Caesar iturus erat excogitari poterat. -Cum liberis omnis multitudo obviam procedebat, hostiae omnibus locis -immolabantur, tricliniis stratis fora templaque occupabantur, ut vel -exspectatissimi triumphi laetitia praecipi posset. Tanta erat -magnificentia apud opulentiores, cupiditas apud humiliores. - - -52 - -Cum omnes regiones Galliae togatae Caesar percucurrisset, summa -celeritate ad exercitum Nemetocennam rediit legionibusque ex omnibus -hibernis ad fines Treverorum evocatis eo profectus est ibique -exercitum lustravit. T. Labienum Galliae togatae praefecit, quo maiore -commendatione conciliaretur ad consulatus petitionem. Ipse tantum -itinerum faciebat, quantum satis esse ad mutationem locorum propter -salubritatem existimabat. Ibi quamquam crebro audiebat Labienum ab -inimicis suis sollicitari certiorque fiebat id agi paucorum consiliis, -ut interposita senatus auctoritate aliqua parte exercitus spoliaretur, -tamen neque de Labieno credidit quidquam neque contra senatus -auctoritatem ut aliquid faceret potuit adduci. Iudicabat enim liberis -sententiis patrum conscriptorum causam suam facile obtineri. Nam C. -Curio, tribunus plebis, cum Caesaris causam dignitatemque defendendam -suscepisset, saepe erat senatui pollicitus, si quem timor armorum -Caesaris laederet, et quoniam Pompei dominatio atque arma non minimum -terrorem foro inferrent, discederet uterque ab armis exercitusque -dimitteret: fore eo facto liberam et sui iuris civitatem. Neque hoc -tantum pollicitus est, sed etiam sc. per discessionem facere coepit; -quod ne fieret consules amicique Pompei iusserunt atque ita rem -morando discusserunt. - - -53 - -Magnum hoc testimonium senatus erat universi conveniensque superiori -facto. Nam Marcellus proximo anno, cum impugnaret Caesaris dignitatem, -contra legem Pompei et Crassi rettulerat ante tempus ad senatum de -Caesaris provinciis, sententiisque dictis discessionem faciente -Marcello, qui sibi omnem dignitatem ex Caesaris invidia quaerebat, -senatus frequens in alia omnia transiit. Quibus non frangebantur animi -inimicorum Caesaris, sed admonebantur quo maiores pararent -necessitates, quibus cogi posset senatus id probare, quod ipsi -constituissent. - - -54 - -Fit deinde senatus consultum, ut ad bellum Parthi cum legio una a Cn. -Pompeio, altera a C. Caesare mitteretur; neque obscure duae legiones -uni detrahuntur. Nam Cn. Pompeius legionem primam, quam ad Caesarem -miserat, confectam ex delectu provinciae Caesaris, eam tamquam ex suo -numero dedit. Caesar tamen, cum de voluntate minime dubium esset -adversariorum suorum, Pompeio legionem remisit et suo nomine quintam -decimam, quam in Gallia citeriore habuerat, ex senatus consulto iubet -tradi. In eius locum tertiam decimam legionem in Italiam mittit quae -praesidia tueretur, ex quibus praesidiis quinta decima deducebatur. -Ipse exercitui distribuit hiberna: C. Trebonium cum legionibus -quattuor in Belgio collocat, C. Fabium cum totidem in Aeduos deducit. -Sic enim existimabat tutissimam fore Galliam, si Belgae, quorum maxima -virtus, Aedui, quorum auctoritas summa esset, exercitibus -continerentur. Ipse in Italiam profectus est. - - -55 - -Quo cum venisset, cognoscit per C. Marcellum consulem legiones duas ab -se remissas, quae ex senatus consulto deberent ad Parthicum bellum -duci, Cn. Pompeio traditas atque in Italia retentas esse. Hoc facto -quamquam nulli erat dubium, quidnam contra Caesarem pararetur, tamen -Caesar omnia patienda esse statuit, quoad sibi spes aliqua -relinqueretur iure potius disceptandi quam belli gerendi. Contendit -per litteras ab senatu, ut etiam Pompeius se imperio abdicaret, seque -idem facturum promisit; sin minus, se neque sibi neque patriae -defuturum. - - - - -Liber VII - -Gaius Iulius Caesar - -post 52 - -1 - -Quieta Gallia Caesar, ut constituerat, in Italiam ad conventus agendos -proficiscitur. Ibi cognoscit de Clodii caede [de] senatusque consulto -certior factus, ut omnes iuniores Italiae coniurarent, delectum tota -provincia habere instituit. Eae res in Galliam Transalpinam celeriter -perferuntur. Addunt ipsi et ad fingunt rumoribus Galli, quod res -poscere videbatur, retineri urbano motu Caesarem neque in tantis -dissensionibus ad exercitum venire posse. Hac impulsi occasione, qui -iam ante se populi Romani imperio subiectos dolerent liberius atque -audacius de bello consilia inire incipiunt. Indictis inter se -principes Galliae conciliis silvestribus ac remotis locis queruntur de -Acconis morte; posse hunc casum ad ipsos recidere demonstrant: -miserantur communem Galliae fortunam: omnibus pollicitationibus ac -praemius deposcunt qui belli initium faciant et sui capitis periculo -Galliam in libertatem vindicent. In primis rationem esse habendam -dicunt, priusquam eorum clandestina consilia efferantur, ut Caesar ab -exercitu intercludatur. Id esse facile, quod neque legiones audeant -absente imperatore ex hibernis egredi, neque imperator sine praesidio -ad legiones pervenire possit. Postremo in acie praestare interfici -quam non veterem belli gloriam libertatemque quam a maioribus acce -perint recuperare. - - -2 - -His rebus agitatis profitentur Carnutes se nullum periculum communis -salutis causa recusare principesque ex omnibus bellum facturos -pollicentur et, quoniam in praesentia obsidibus cavere inter se non -possint ne res efferatur, ut iureiurando ac fide sanciatur, petunt, -collatis militaribus signis, quo more eorum gravissima caerimonia -continetur, ne facto initio belli ab reliquis deserantur. Tum -collaudatis Carnutibus, dato iureiurando ab omnibus qui aderant, -tempore eius rei constituto ab concilio disceditur. - - -3 - -Vbi ea dies venit, Carnutes Cotuato et Conconnetodumno ducibus, -desperatis hominibus, Cenabum signo dato concurrunt civesque Romanos, -qui negotiandi causa ibi constiterant, in his Gaium Fufium Citam, -honestum equitem Romanum, qui rei frumentariae iussu Caesaris -praeerat, interficiunt bonaque eorum diripiunt. Celeriter ad omnes -Galliae civitates fama perfertur. Nam ubicumque maior atque illustrior -incidit res, clamore per agros regionesque significant; hunc alii -deinceps excipiunt et proximis tradunt, ut tum accidit. Nam quae -Cenabi oriente sole gesta essent, ante primam confectam vigiliam in -finibus Arvernorum audita sunt, quod spatium est milium passuum -circiter centum LX. - - -4 - -Simili ratione ibi Vercingetorix, Celtilli filius, Arveruus, summae -potentiae adulescens, cuius pater principatum Galliae totius -obtinuerat et ob eam causam, quod regnum appetebat, ab civitate erat -interfectus, convocatis suis clientibus facile incendit. Cognito eius -consilio ad arma concurritur. Prohibetur ab Gobannitione, patruo suo, -reliquisque principibus, qui hanc temptandam fortunam non -existimabant; expellitur ex oppido Gergovia; non destitit tamen atque -in agris habet dilectum egentium ac perditorum. Hac coacta manu, -quoscumque adit ex civitate ad suam sententiam perducit; hortatur ut -communis libertatis causa arma capiant, magnisque coactis copiis -adversarios suos a quibus paulo ante erat eiectus expellit ex -civitate. Rex ab suis appellatur. Dimittit quoque versus legationes; -obtestatur ut in fide maneant. Celeriter sibi Senones, Parisios, -Pictones, Cadurcos, Turonos, Aulercos, Lemovices, Andos reliquosque -omnes qui Oceanum attingunt adiungit: omnium consensu ad eum defertur -imperium. Qua oblata potestate omnibus his civitatibus obsides -imperat, certum numerum militum ad se celeriter adduci iubet, armorum -quantum quaeque civitas domi quodque ante tempus efficiat constituit; -in primis equitatui studet. Summae diligentiae summam imperi -severitatem addit; magnitudine supplici dubitantes cogit. Nam maiore -commisso delicto igni atque omnibus tormentis necat, leviore de causa -auribus desectis aut singulis effossis oculis domum remittit, ut sint -reliquis documento et magnitudine poenae perterreant alios. - - -5 - -His suppliciis celeriter coacto exercitu Lucterium Cadurcum, summae -hominem audaciae, cum parte copiarum in Rutenos mittit; ipse in -Bituriges proficiscitur. Eius adventu Bituriges ad Aeduos, quorum -erant in fide, legatos mittunt subsidium rogatum, quo facilius hostium -copias sustinere possint. Aedui de consilio legatorum, quos Caesar ad -exercitum reliquerat, copias equitatus peditatusque subsidio -Biturigibus mittunt. Qui cum ad flumen Ligerim venissent, quod -Bituriges ab Aeduis dividit, paucos dies ibi morati neque flumen -transire ausi domum revertuntur legatisque nostris renuntiant se -Biturigum perfidiam veritos revertisse, quibus id consili fuisse -cognoverint, ut, si flumen transissent, una ex parte ipsi, altera -Arverni se circumsisterent. Id eane de causa, quam legatis -pronuntiarunt, an perfidia adducti fecerint, quod nihil nobis constat, -non videtur pro certo esse proponendum. Bituriges eorum discessu -statim cum Arvernis iunguntur. - - -6 - -His rebus in Italiam Caesari nuntiatis, cum iam ille urbanas res -virtute Cn. Pompei commodiorem in statum pervenisse intellegeret, in -Transalpinam Galliam profectus est. Eo cum venisset, magna -difficultate adficiebatur, qua ratione ad exercitum pervenire posset. -Nam si legiones in provinciam arcesseret, se absente in itinere -proelio dimicaturas intellegebat; si ipse ad exercitum contenderet, ne -eis quidem eo tempore qui quieti viderentur suam salutem recte -committi videbat. - - -7 - -Interim Lucterius Cadurcus in Rutenos missus eam civitatem Arvernis -conciliat. Progressus in Nitiobriges et Gabalos ab utrisque obsides -accipit et magna coacta manu in provinciam Narbonem versus eruptionem -facere contendit. Qua re nuntiata Caesar omnibus consiliis -antevertendum existimavit, ut Narbonem proficisceretur. Eo cum -venisset, timentes confirmat, praesidia in Rutenis provincialibus, -Volcis Arecomicis, Tolosatibus circumque Narbonem, quae loca hostibus -erant finitima, constituit; partem copiarum ex provincia -supplementumque, quod ex Italia adduxerat, in Helvios, qui fines -Arvernorum contingunt, convenire iubet. - - -8 - -His rebus comparatis, represso iam Lucterio et remoto, quod intrare -intra praesidia periculosum putabat, in Helvios proficiscitur. Etsi -mons Cevenna, qui Arvernos ab Helviis discludit, durissimo tempore -anni altissima nive iter impediebat, tamen discussa nive sex in -altitudinem pedum atque ita viis patefactis summo militum sudore ad -fines Arvernorum pervenit. Quibus oppressis inopinantibus, quod se -Cevenna ut muro munitos existimabant, ac ne singulari quidem umquam -homini eo tempore anni semitae patuerant, equitibus imperat, ut quam -latissime possint vagentur et quam maximum hostibus terrorem inferant. -Celeriter haec fama ac nuntiis ad Vercingetorigem perferuntur; quem -perterriti omnes Arverni circumsistunt atque obsecrant, ut suis -fortunis consulat, neve ab hostibus diripiautur, praesertim cum videat -omne ad se bellum translatum. Quorum ille precibus per motus castra ex -Biturigibus movet in Arveruos versus. - - -9 - -At Caesar biduum in his locis moratus, quod haec de Vercingetorige usu -ventura opinione praeceperat, per causam supplementi equitatusque -cogendi ab exercitu discedit; Brutum adulescentem his copiis -praeficit; hunc monet, ut in omnes partes equites quam latissime -pervagentur: daturum se operam, ne longius triduo ab castris absit. -His constitutis rebus suis inopinantibus quam maximis potest -itineribus Viennam pervenit. Ibi nactus recentem equitatum, quem -multis ante diebus eo praemiserat, neque diurno neque nocturno itinere -intermisso per fines Aeduorum in Lingones contendit, ubi duae legiones -hiemabant, ut, si quid etiam de sua salute ab Aeduis iniretur consili, -celeritate praecurreret. Eo cum pervenisset, ad reliquas legiones -mittit priusque omnes in unum locum cogit quam de eius adventu -Arvernis nuntiari posset. Hac re cognita Vercingetorix rursus in -Bituriges exercitum reducit atque inde profectus Gorgobinam, Boiorum -oppidum, quos ibi Helvetico proelio victos Caesar collocaverat -Aeduisque attribuerat, oppugnare instituit. - - -10 - -Magnam haec res Caesari difficultatem ad consilium capiendum -adferebat, si reliquam partem hiemis uno loco legiones contineret, ne -stipendiariis Aeduorum expugnatis cuncta Gallia deficeret, quod nullum -amicis in eo praesidium videretur positum esse; si maturius ex -hibernis educeret, ne ab re frumentaria duris subvectionibus -laboraret. Praestare visum est tamen omnis difficultates perpeti, quam -tanta contumelia accepta omnium suorum voluntates alienare. Itaque -cohortatus Aeduos de supportando commeatu praemittit ad Boios qui de -suo adventu doceant hortenturque ut in fide maneant atque hostium -impetum magno animo sustineant. Duabus Agedinci legionibus atque -impedimentis totius exer citus relictis ad Boios proficiscitur. - - -11 - -Altero die cum ad oppidum Senonum Vellaunodunum venisset, ne quem post -se hostem relinqueret, quo expeditiore re frumentaria uteretur, -oppugnare instituit idque biduo circumvallavit; tertio die missis ex -oppido legatis de deditione arma conferri, iumenta produci, sescentos -obsides dari iubet. Ea qui conficeret, a. Trebonium legatum relinquit. -Ipse, ut quam primum iter faceret, Cenabum Carnutum proficiscitur; qui -tum primum allato nuntio de oppugnatione Vellaunoduni, cum longius eam -rem ductum iri existimarent, praesidium Cenabi tuendi causa, quod eo -mitterent, comparabant. Huc biduo pervenit. Castris ante oppidum -positis diei tempore exclusus in posterum oppugnationem differt -quaeque ad eam rem usui sint militibus imperat et, quod oppidum -Cenabum pons fluminis Ligeris contingebat, veritus ne noctu ex oppido -profugerent, duas legiones in armis excubare iubet. Cenabenses paulo -ante mediam noctem silentio ex oppido egressi flumen transire -coeperunt. Qua re per exploratores nuntiata Caesar legiones quas -expeditas esse iusserat portis incensis intromittit atque oppido -potitur, perpaucis ex hostium numero desideratis quin cuncti -caperentur, quod pontis atque itinerum angustiae multitudinis fugam -intercluserant. Oppidum diripit atque incendit, praedam militibus -donat, exercitum Ligerem traducit atque in Biturigum fines pervenit. - - -12 - -Vercingetorix, ubi de Caesaris adventu cognovit, oppuguatione destitit -atque obviam Caesari proficiscitur. Ille oppidum Biturigum positum in -via Noviodunum oppugnare instituerat. Quo ex oppido cum legati ad eum -venissent oratum ut sibi ignosceret suaeque vitae consuleret, ut -celeritate reliquas res conficeret, qua pleraque erat consecutus, arma -conferri, equos produci, obsides dari iubet. Parte iam obsidum -tradita, cum reliqua administrarentur, centurionibus et paucis -militibus intromissis, qui arma iumentaque conquirerent, equitatus -hostium procul visus est, qui agmen Vercingetorigis antecesserat. Quem -simul atque oppidani conspexerunt atque in spem auxili venerunt, -clamore sublato arma capere, portas claudere, murum complere -coeperunt. Centuriones in oppido, cum ex significatione Gallorum novi -aliquid ab eis iniri consili intellexissent, gladiis destrictis portas -occupaverunt suosque omnes incolumes receperunt. - - -13 - -Caesar ex castris equitatum educi iubet, proelium equestre committit: -laborantibus iam suis Germanos equites circiter CCCC summittit, quos -ab initio habere secum instituerat. Eorum impetum Galli sustinere non -potuerunt atque in fugam coniecti multis amissis se ad agmen -receperunt. Quibus profligatis rursus oppidani perterriti comprehensos -eos, quorum opera plebem concitatam existimabant, ad Caesarem -perduxerunt seseque ei dediderunt. Quibus rebus confectis, Caesar ad -oppidum Avaricum, quod erat maximum munitissimumque in finibus -Biturigum atque agri fertilissima regione, profectus est, quod eo -oppido recepto civitatem Biturigum se in potestatem redacturum -confidebat. - - -14 - -Vercingetorix tot continuis incommodis Vellaunoduni, Cenabi, Novioduni -acceptis suos ad concilium convocat. Docet longe alia ratione esse -bellum gerendum atque antea gestum sit. Omnibus modis huic rei -studendum, ut pabulatione et commeatu Romani prohibeantur. Id esse -facile, quod equitatu ipsi abundent et quod anni tempore subleventur. -Pabulum secari non posse; necessario dispersos hostes ex aedificiis -petere: hos omnes cotidie ab equitibus deligi posse. Praeterea salutis -causa rei familiaris commoda neglegenda: vicos atque aedificia incendi -oportere hoc spatio ab via quoque versus, quo pabulandi causa adire -posse videantur. Harum ipsis rerum copiam suppetere, quod, quorum in -finibus bellum geratur, eorum opibus subleventur: Romanos aut inopiam -non laturos aut magno periculo longius ab castris processuros; neque -interesse, ipsosne interficiant, impedimentisne exuant, quibus amissis -bellum geri non possit. Praeterea oppida incendi oportere, quae non -munitione et loci natura ab omni sint periculo tuta, neu suis sint ad -detractandam militiam receptacula neu Romanis proposita ad copiam -commeatus praedamque tollendam. Haec si gravia aut acerba videautur, -multo illa gravius aestimare, liberos, coniuges in servitutem -abstrahi, ipsos interfici; quae sit necesse accidere victis. - - -15 - -Omnium consensu hac sententia probata uno die amplius XX urbes -Biturigum iucenduntur. Hoc idem fit in reliquis civitatibus: in -omnibus partibus incendia conspiciuntur; quae etsi magno cum dolore -omnes ferebant, tamen hoc sibi solati proponebant, quod se prope -explorata victoria celeriter amissa reciperaturos confidebant. -Deliberatur de Avarico in communi concilio, incendi placeret an -defendi. Procumbunt omnibus Gallis ad pedes Bituriges, ne pulcherrimam -prope totius Galliae urbem, quae praesidio et ornamento sit civitati, -suis manibus succendere cogerentur: facile se loci natura defensuros -dicunt, quod prope ex omnibus partibus flumine et palude circumdata -unum habeat et perangustum aditum. Datur petentibus venia dissuadente -primo Vercingetorige, post concedente et precibus ipsorum et -misericordia vulgi. Defensores oppido idonei deliguntur. - - -16 - -Vercingetorix minoribus Caesarem itineribus subsequitur et locum -castris deligit paludibus silvisque munitum ab Avarico longe milia -passuum XVI. Ibi per certos exploratores in singula diei tempora quae -ad Avaricum agerentur cognoscebat et quid fieri vellet imperabat. -Omnes nostras pabulationes frumentationesque observabat dispersosque, -cum longius necessario procederent, adoriebatur magnoque incommodo -adficiebat, etsi, quantum ratione provideri poterat, ab nostris -occurrebatur, ut incertis temporibus diversisque itineribus iretur. - - -17 - -Castris ad eam partem oppidi positis Caesar, quae intermissa [a] -flumine et a paludibus aditum, ut supra diximus, angustum habebat, -aggerem apparare, vineas agere, turres duas constituere coepit: nam -circumvallare loci natura prohibebat. De re frumentaria Boios atque -Aeduos adhortari non destitit; quorum alteri, quod nullo studio -agebant, non multum adiuvabant, alteri non magnis facultatibus, quod -civitas erat exigua et infirma, celeriter quod habuerunt -consumpserunt. Summa difficultate rei frumentariae adfecto exercitu -tenuitate Boiorum, indiligentia Aeduorum, incendiis aedificiorum, -usque eo ut complures dies frumento milites caruerint et pecore ex -longinquioribus vicis adacto extremam famem sustentarent, nulla tamen -vox est ab eis audita populi Romani maiestate et superioribus -victoriis indigna. Quin etiam Caesar cum in opere singulas legiones -appellaret et, si acerbius inopiam ferrent, se dimissurum -oppugnationem diceret, universi ab eo, ne id faceret, petebant: sic se -complures anuos illo imperante meruisse, ut nullam ignominiam -acciperent, nusquam infecta re discederent: hoc se ignominiae laturos -loco, si inceptam oppugnationem reliquissent: praestare omnes perferre -acerbitates, quam non civibus Romanis, qui Cenabi perfidia Gallorum -interissent, parentarent. Haec eadem centurionibus tribunisque militum -mandabant, ut per eos ad Caesarem deferrentur. - - -18 - -Cum iam muro turres appropinquassent, ex captivis Caesar cognovit -Vercingetorigem consumpto pabulo castra movisse propius Avaricum atque -ipsum cum equitatu expeditisque, qui inter equites proeliari -consuessent, insidiarum causa eo profectum, quo nostros postero die -pabulatum venturos arbitraretur. Quibus rebus cognitis media nocte -silentio profectus ad hostium castra mane pervenit. Illi celeriter per -exploratores adventu Caesaris cognito carros impedimentaque sua in -artiores silvas abdiderunt, copias omnes in loco edito atque aperto -instruxerunt. Qua re nuntiata Caesar celeriter sarcinas conferri, arma -expediri iussit. - - -19 - -Collis erat leniter ab infimo acclivis. Hunc ex omnibus fere partibus -palus difficilis atque impedita cingebat non latior pedibus -quinquaginta. Hoc se colle interruptis pontibus Galli fiducia loci -continebant generatimque distributi in civitates omnia vada ac saltus -eius paludis obtinebant sic animo parati, ut, si eam paludem Romani -perrumpere conarentur, haesitantes premerent ex loco superiore; ut qui -propinquitatem loci videret paratos prope aequo Marte ad dimicandum -existimaret, qui iniqui tatem condicionis perspiceret inani -simulatione sese ostentare cognosceret. Indignantes milites Gaesar, -quod conspectum suum hostes perferre possent tantulo spatio -interiecto, et signum proeli exposcentes edocet, quanto detrimento et -quot virorum tortium morte necesse sit constare victoriam; quos cum -sic animo paratos videat, ut nullum pro sua laude periculum recusent, -summae se iniquitatis condemnari debere, nisi eorum vitam sua salute -habeat cariorem. Sic milites consolatus eodem die reducit in castra -reliquaque quae ad oppugnationem pertinebant oppidi administrare -instituit. - - -20 - -Vereingetorix, cum ad suos redisset, proditionis insimulatus, quod -castra propius Romanos movisset, quod cum omni equitatu discessisset, -quod sine imperio tantas copias reliquisset, quod eius discessu Romani -tanta opportunitate et celeritate venissent: non haec omnia fortuito -aut sine consilio accidere potuisse; regnum illum Galliae malle -Caesaris concessu quam ipsorum habere beneficio--tali modo accusatus -ad haec respondit: Quod castra movisset, factum inopia pabuli etiam -ipsis hortantibus; quod propius Romanos accessisset, persuasum loci -opportunitate, qui se ipsum munitione defenderet: equitum vero operam -neque in loco palustri desiderari debuisse et illic fuisse utilem, quo -sint profecti. Summam imperi se consulto nulli discedentem tradidisse, -ne is multitudinis studio ad dimicandum impelleretur; cui rei propter -animi mollitiem studere omnes videret, quod diutius laborem ferre non -possent. Romani si casu intervenerint, fortunae, si alicuius indicio -vocati, huic habendam gratiam, quod et paucitatem eorum ex loco -superiore cognoscere et virtutem despicere potuerint, qui dimicare non -ausi turpiter se in castra receperint. Imperium se ab Caesare per -proditionem nullum desiderare, quod habere victoria posset, quae iam -esset sibi atque omnibus Gallis explorata: quin etiam ipsis remittere, -si sibi magis honorem tribuere, quam ab se salutem accipere videantur. -"Haec ut intellegatis," inquit, "a me sincere pronuntiari, audite -Romauos milites." Producit servos, quos in pabulatione paucis ante -diebus exceperat et fame vinculisque excruciaverat. Hi iam ante edocti -quae interrogati pronuntiarent, milites se esse legionarios dicunt; -fame et inopia adductos clam ex castris exisse, si quid frumenti aut -pecoris in agris reperire possent: simili omnem exercitum inopia -premi, nec iam vires sufficere cuiusquam nec ferre operis laborem -posse: itaque statuisse imperatorem, si nihil in oppugnatione oppidi -profecissent, triduo exercitum deducere. "Haec," inquit, "a me," -Vercingetorix, "beneficia habetis, quem proditionis insimulatis; cuius -opera sine vestro sanguine tantum exercitum victorem fame consumptum -videtis; quem turpiter se ex fuga recipientem ne qua civitas suis -finibus recipiat a me provisum est." - - -21 - -Conclamat omnis multitudo et suo more armis concrepat, quod facere in -eo consuerunt cuius orationem approbant: summum esse Vercingetorigem -ducem, nec de eius fide dubitandum, nec maiore ratione bellum -administrari posse. Statuunt, ut X milia hominum delecta ex omnibus -copiis in oppidum mittantur, nec solis Biturigibus communem salutem -committendam censent, quod paene in eo, si id oppidum retinuissent, -summam victoriae constare intellegebant. - - -22 - -Singulari militum nostrorum virtuti consilia cuius que modi Gallorum -occurrebant, ut est summae genus sollertiae atque ad omnia imitanda et -efficienda, quae ab quoque traduntur, aptissimum. Nam et laqueis -falces avertebant, quas, cum destinaverant, tormentis introrsus -reducebant, et aggerem cuniculis subtrahebant, eo scientius quod apud -eos magnae sunt ferrariae atque omne genus cuniculorum notum atque -usitatum est. Totum autem murum ex omni parte turribus contabulaverant -atque has coriis intexerant. Tum crebris diurnis nocturnisque -eruptionibus aut aggeri ignem inferebant aut milites occupatos in -opere adoriebantur, et nostrarum turrium altitudinem, quantum has -cotidianus agger expresserat, commissis suarum turrium malis -adaequabant, et apertos cuniculos praeusta et praeacuta materia et -pice fervefacta et maximi ponderis saxis morabantur moenibusque -appropinquare prohibebant. - - -23 - -Muri autem omnes Gallici hac fere forma sunt. Trabes derectae -perpetuae in longitudinem paribus iutervallis, distantes inter se -binos pedes, in solo collocantur. Hae revinciuntur introrsus et multo -aggere vestiuntur: ea autem, quae diximus, inter valla grandibus in -fronte saxis effarciuntur. His collocatis et coagmentatis alius -insuper ordo additur, ut idem illud intervallum servetur neque inter -se contingaut trabes, sed paribus intermissae spatiis singulae -singulis saxis interiectis arte contineantur. Sic deinceps omne opus -contexitur, dum iusta muri altitudo expleatur. Hoc cum in speciem -varietatemque opus deforme non est alternis trabibus ac saxis, quae -rectis lineis suos ordines servant, tum ad utilitatem et defensionem -urbium summam habet opportunitatem, quod et ab incendio lapis et ab -ariete materia defendit, quae perpetuis trabibus pedes quadragenos -plerumque introrsus revincta neque perrumpi neque distrahi potest. - - -24 - -His tot rebus impedita oppugnatione milites, cum toto tempore frigore -et assiduis imbribus tardarentur, tamen continenti labore omnia haec -superaverunt et diebus XXV aggerem latum pedes CCCXXX, altum pedes -LXXX exstruxerunt. Cum is murum hostium paene contingeret, et Caesar -ad opus consuetudine excubaret milites que hortaretur, ne quod omnino -tempus ab opere intermitteretur, paulo ante tertiam vigiliam est -animadversum fumare aggerem, quem cuniculo hostes succenderant, -eodemque tempore toto muro clamore sublato duabus portis ab utroque -latere turrium eruptio fiebat, alii faces atque aridam materiem de -muro in aggerem eminus iaciebant, picem reliquasque res, quibus ignis -excitari potest, fundebant, ut quo primum curreretur aut cui rei -ferretur auxilium vix ratio iniri posset. Tamen, quod instituto -Caesaris semper duae legiones pro castris excubabant pluresque -partitis temporibus erant in opere, celeriter factum est, ut alii -eruptionibus re sisterent, alii turres reducerent aggeremque inter -sciuderent, omnis vero ex castris multitudo ad restinguendum -concurreret. - - -25 - -Cum in omnibus locis consumpta iam reliqua parte noctis pugnaretur, -semperque hostibus spes victoriae redintegraretur, eo magis, quod -deustos pluteos turrium videbant nec facile adire apertos ad -auxiliandum animadvertebant, semperque ipsi recentes defessis -succederent omnemque Galliae salutem in illo vestigio temporis positam -arbitrarentur, accidit inspectantibus nobis quod dignum memoria visum -praetereundum non existimavimus. Quidam ante portam oppidi Gallus per -manus sebi ac picis traditas glebas in ignem e regione turris -proiciebat: scorpione ab latere dextro traiectus exanimatusque -concidit. Hunc ex proximis unus iacentem transgressus eodem illo -munere fungebatur; eadem ratione ictu scorpionis exanimato alteri -successit tertius et tertio quartus, nec prius ille est a -propugnatoribus vacuus relictus locus quam restincto aggere atque omni -ex parte summotis hostibus finis est pugnandi factus. - - -26 - -Omnia experti Galli, quod res nulla successerat, postero die consilium -ceperunt ex oppido profugere hortante et iubente Vercingetorige. Id -silentio noctis conati non magna iactura suorum sese effecturos -sperabant, propterea quod neque longe ab oppido castra Vercingetorigis -aberant, et palus, quae perpetua intercedebat, Romanos ad insequendum -tardabat. Iamque hoc facere noctu apparabant, cum matres familiae -repente in publicum procurrerunt flentesque proiectae ad pedes suorum -omnibus precibus petierunt, ne se et communes liberos hostibus ad -supplicium dederent, quos ad capiendam fugam naturae et virium -infirmitas impediret. Vbi eos in sententia perstare viderunt, quod -plerumque in summo periculo timor misericordiam non recipit, -conclamare et significare de fuga Romanis coeperunt. Quo timore -perterriti Galli, ne ab equitatu Romanorum viae praeoccuparentur, -consilio destiterunt. - - -27 - -Postero die Caesar promota turri perfectisque operibus quae facere -instituerat, magno coorto imbre non inutilem hanc ad capiendum -consilium tempestatem arbitratus est, quod paulo incautius custodias -in muro dispositas videbat, suosque languidius in opere versari iussit -et quid fieri vellet ostendit. Legionibusque intra vineas in occulto -expeditis, cohortatus ut aliquando pro tantis laboribus fructum -victoriae perciperent, eis qui primi murum ascendissent praemia -proposuit militibusque signum dedit. Illi subito ex omnibus partibus -evolaverunt murumque celeriter compleverunt. - - -28 - -Hostes re nova perterriti muro turribusque deiecti in foro ac locis -patentioribus cuneatim constiterunt, hoc animo ut si qua ex parte -obviam contra veniretur acie instructa depugnarent. Vbi neminem in -aequum loeum sese demittere, sed toto undique muro circum fundi -viderunt, veriti ne omnino spes fugae tolleretur, abiectis armis -ultimas oppidi partes continenti impetu petiverunt, parsque ibi, cum -angusto exitu portarum se ipsi premerent, a militibus, pars iam -egressa portis ab equitibus est interfecta; nec fuit quisquam, qui -praedae studeret. Sic et Cenabi caede et labore operis incitati non -aetate confectis, non mulieribus, non infantibus pepercerunt. Denique -ex omni numero, qui fuit circiter milium XL, vix DCCC, qui primo -clamore audito se ex oppido eiecerunt, incolumes ad Vercingetorigem -pervenerunt. Quos ille multa iam nocte silentio ex fuga excepit, -veritus ne qua in castris ex eorum concursu et misericordia vulgi -seditio oreretur, ut procul in via dispositis familiaribus suis -principibusque civitatum disparandos deducendosque ad suos curaret, -quae cuique civitati pars eastrorum ab initio obvenerat. - - -29 - -Postero die concilio convocato consolatus cohortatusque est ne se -admodum animo demitterent, ne perturbarentur incommodo. Non virtute -neque in acie vicisse Romanos, sed artificio quodam et scientia -oppugnationis, cuius rei fuerint ipsi imperiti. Errare, si qui in -bello omnes secundos rerum proventus exspectent. Sibi numquam -placuisse Avaricum defendi, cuius rei testes ipsos haberet; sed factum -imprudentia Biturigum et nimia obsequentia reliquorum uti hoc -incommodum acciperetur. Id tamen se celeriter maioribus commodis -sanaturum. Nam quae ab reliquis Gallis civitates dissentirent, has sua -diligentia adiuncturum atque unum consilium totius Galliae effecturum, -cuius consensui ne orbis quidem terrarum possit obsistere; idque se -prope iam effectum habere. Interea aequum esse ab eis communis salutis -causa impetrari ut castra munire instituerent, quo facilius repentinos -hostium impetus sustinerent. - - -30 - -Fuit haec oratio non ingrata Gallis, et maxime, quod ipse animo non -defecerat tanto accepto incommodo neque se in occultum abdiderat et -conspectum multitudinis fugerat; plusque animo providere et -praesentire existimabatur, quod re integra primo incendendum Avaricum, -post deserendum censuerat. Itaque ut reliquorum imperatorum res -adversae auctoritatem minuunt, sic huius ex contrario dignitas -incommodo accepto in dies augebatur. Simul in spem veniebant eius -adfirmatione de reliquis adiungendis civitatibus; primumque eo tempore -Galli castra munire instituerunt et sic sunt animo confirmati, homines -insueti laboris, ut omnia quae imperarentur sibi patienda -existimarent. - - -31 - -Nec minus quam est pollicitus Vercingetorix animo laborabat ut -reliquas civitates adiungeret, atque eas donis pollicitationibusque -alliciebat. Huic rei idoneos homines deligebat, quorum quisque aut -oratione sub dola aut amicitia facillime capere posset. Qui Avarico -expugnato refugerant, armandos vestiendosque curat; simul, ut -deminutae copiae redintegrarentur, imperat certum numerum militum -civitatibus, quem et quam ante diem in castra adduci velit, -sagittariosque omnes, quorum erat permagnus numerus in Gallia, -conquiri et ad se mitti iubet. His rebus celeriter id quod Avarici -deperierat expletur. Interim Teutomatus, Olloviconis filius, rex -Nitiobrigum, cuius pater ab senatu nostro amicus erat appellatus, cum -magno equitum suorum numero et quos ex Aquitania conduxerat ad eum -pervenit. - - -32 - -Caesar Avarici complures dies commoratus summamque ibi copiam frumenti -et reliqui commeatus nactus exercitum ex labore atque inopia refecit. -Iam prope hieme confecta cum ipso anni tempore ad gerendum bellum -vocaretur et ad hostem proficisci constituisset, sive eum ex paludibus -silvisque elicere sive obsidione premere posset, legati ad eum -principes Aeduorum veniunt oratum ut maxime necessario tempore -civitati subveniat: Summo esse in periculo rem, quod, cum singuli -magistratus antiquitus creari atque regiam potestatem annum obtinere -consuessent, duo magistratum gerant et se uterque eorum legibus -creatum esse dicat. Horum esse alterum Convictolitavem, florentem et -illustrem adulescentem, alterum Cotum, antiquissima familia natum -atque ipsum hominem summae potentiae et magnae cognationis, cuius -frater Valetiacus proximo anno eundem magistratum gesserit. Civitatem -esse omnem in armis; divisum senatum, divisum populum, suas cuiusque -eorum clientelas. Quod si diutius alatur controversia, fore uti pars -cum parte civitatis confligat. Id ne accidat, positum in eius -diligentia atque auctoritate. - - -33 - -Caesar, etsi a bello atque hoste discedere detrimentosum esse -existimabat, tamen non ignorans quanta ex dissensionibus incommoda -oriri consuessent, ne tanta et tam coniuncta populo Romano civitas, -quam ipse semper aluisset omnibusque rebus ornasset, ad vim atque arma -descenderet, atque ea pars quae minus sibi confideret auxilia a -Vercingetorige arcesseret, huic rei praevertendum existimavit et, quod -legibus Aeduorum eis, qui summum magistra tum obtinerent, excedere ex -finibus non liceret, ne quid de iure aut de legibus eorum deminuisse -videretur, ipse in Aeduos proficisci statuit senatumque omnem et quos -inter controversia esset ad se Decetiam evocavit. Cum prope omnis -civitas eo convenisset, docereturque paucis clam convocatis alio loco, -alio tempore atque oportuerit fratrem a fratre renuntiatum, cum leges -duo ex una familia vivo utroque non solum magistratus creari vetarent, -sed etiam in senatu esse prohiberent, Cotum imperium deponere coegit, -Convictolitavem, qui per sacerdotes more civitatis intermissis -magistratibus esset creatus, potestatem obtinere iussit. - - -34 - -Hoc decreto interposito cohortatus Aeduos, ut controversiarum ac -dissensionis obliviscerentur atque omnibus omissis his rebus huic -bello servirent eaque quae meruissent praemia ab se devicta Gallia -exspectarent equitatumque omnem et peditum milia decem sibi celeriter -mitterent, quae in praesidiis rei frumentariae causa disponeret, -exercitum in duas partes divisit: quattuor legiones in Senones -Parisiosque Labieno ducendas dedit, sex ipse in Arvernos ad oppidum -Gergoviam secundum flumen Elaver duxit; equitatus partem illi -attribuit, partem sibi reliquit. Qua re cognita Vercingetorix omnibus -interruptis eius fluminis pontibus ab altera fluminis parte iter -facere coepit. - - -35 - -Cum uterque utrimque exisset exercitus, in conspectu fereque e regione -castris castra ponebant dispositis exploratoribus, necubi effecto -ponte Romani copias traducerent. Erat in magnis Caesaris -difficultatibus res, ne maiorem aestatis partem flumine impediretur, -quod non fere ante autumnum Elaver vado transiri solet. Itaque, ne id -accideret, silvestri loco castris positis e regione unius eorum -pontium, quos Vercingetorix rescindendos curaverat, postero die cum -duabus legionibus in occulto restitit; reliquas copias cum omnibus -impedimentis, ut consueverat, misit, apertis quibusdam cohortibus, uti -numerus legionum constare videretur. His quam longissime possent -egredi iussis, eum iam ex diei tempore coniecturam ceperat in castra -perventum, isdem sublicis, quarum pars inferior integra remanebat, -pontem reficere coepit. Celeriter effecto opere legionibusque -traductis et loco castris idoneo delecto reliquas copias revocavit. -Vercingetorix re cognita, ne contra suam voluntatem dimicare -cogeretur, magnis itineribus antecessit. - - -36 - -Caesar ex eo loco quintis castris Gergoviam pervenit equestrique eo -die proelio levi facto perspecto urbis situ, quae posita in altissimo -monte omnes aditus difficiles habebat, de expugnatione desperavit, de -obsessione non prius agendum constituit, quam rem frumentariam -expedisset. At Vercingetorix castris, prope oppidum positis, -mediocribus circum se intervallis separatim singularum civitatium -copias collocaverat atque omnibus eius iugi collibus occupatis, qua -despici poterat, horribilem speciem praebebat; principesque earum -civitatium, quos sibi ad consilium capiendum delegerat, prima luce -cotidie ad se convenire iubebat, seu quid communicandum, seu quid -administrandum videretur; neque ullum fere diem intermittebat quin -equestri proelio interiectis sagittariis, quid in quoque esset animi -ac virtutis suorum perspiceret. Erat e regione oppidi collis sub ipsis -radicibus montis, egregie munitus atque ex omni parte circumcisus; -quem si tenerent nostri, et aquae magna parte et pabulatione libera -prohibituri hostes videbantur. Sed is locus praesidio ab his non nimis -firmo tenebatur. Tamen silentio noctis Caesar ex castris egressus, -priusquam subsidio ex oppido veniri posset, deiecto praesidio potitus -loco duas ibi legiones collocavit fossamque duplicem duodenum pedum a -maioribus castris ad minora perduxit, ut tuto ab repentino hostium -incursu etiam singuli commeare possent. - - -37 - -Dum haec ad Gergoviam geruntur, Convictolitavis Aeduus, cui -magistratum adiudicatum a Caesare demonstravimus, sollicitatus ab -Arvernis pecunia cum quibusdam adulescentibus colloquitur; quorum erat -princeps Litaviccus atque eius fratres, amplissima familia nati -adulescentes. Cum his praemium communicat hortaturque, ut se liberos -et imperio natos meminerint. Vnam esse Aeduorum civitatem, quae -certissimam Galliae victoriam detineat; eius auctoritate reliquas -contineri; qua traducta locum consistendi Romanis in Gallia non fore. -Esse nonnullo se Caesaris beneficio adfectum, sic tamen, ut -iustissimam apud eum causam obtinuerit; sed plus communi libertati -tribuere. Cur enim potius Aedui de suo iure et de legibus ad Caesarem -disceptatorem, quam Romani ad Aeduos veniant? Celeriter adulescentibus -et oratione magistratus et praemio deductis, cum se vel priucipes eius -consili fore profiterentur, ratio perficiendi quaerebatur, quod -civitatem temere ad suscipiendum bellum adduci posse non confidebant. -Placuit ut Litaviccus decem illis milibus, quae Caesari ad bellum -mitterentur, praeficeretur atque ea ducenda curaret, fratresque eius -ad Caesarem praecurrerent. Reliqua qua ratione agi placeat -constituunt. - - -38 - -Litaviccus accepto exercitu, cum milia passuum circiter XXX ab -Gergovia abesset, convocatis subito militibus lacrimans, "Quo -proficiscimur," inquit, "milites? Omnis noster equitatus, omnis -nobilitas interiit; principes civitatis, Eporedorix et Viridomarus, -insimulati proditionis ab Romanis indicta causa interfecti sunt. Haec -ab ipsis cognoscite, qui ex ipsa caede fugerunt: nam ego fratribus -atque omnibus meis propinquis interfectis dolore prohibeor, quae gesta -sunt, pronuntiare." Producuntur hi quos ille edocuerat quae dici -vellet, atque eadem, quae Litaviccus pronuntiaverat, multitudini -exponunt: multos equites Aeduorum interfectos, quod collocuti cum -Arvernis dicerentur; ipsos se inter multitudinem militum occultasse -atque ex media caede fugisse. Conclamant Aedui et Litaviccum obsecrant -ut sibi consulat. "Quasi vero," inquit ille, "consili sit res, ac non -necesse sit nobis Gergoviam contendere et cum Arvernis nosmet -coniungere. An dubitamus quin nefario facinore admisso Romani iam ad -nos interficiendos concurrant? Proinde, si quid in nobis animi est, -persequamur eorum mortem qui indignissime interierunt, atque hos -latrones interficiamus." Ostendit cives Romanos, qui eius praesidi -fiducia una erant: magnum numerum frumenti commeatusque diripit, ipsos -crudeliter excruciatos interficit. Nuntios tota civitate Aeduorum -dimittit, eodem mendacio de caede equitum et principum permovet; -hortatur ut simili ratione atque ipse fecerit suas iniurias per -sequantur. - - -39 - -Eporedorix Aeduus, summo loco natus adulescens et summae domi -potentiae, et una Viridomarus, pari aetate et gratia, sed genere -dispari, quem Caesar ab Diviciaeo sibi traditum ex humili loco ad -summam dignitatem perduxerat, in equitum numero convenerant nominatim -ab eo evocati. His erat inter se de principatu contentio, et in illa -magistratuum controversia alter pro Convictolitavi, alter pro Coto -summis opibus pugnaverant. Ex eis Eporedorix cognito Litavicci -consilio media fere noete rem ad Caesarem defert; orat ne patiatur -civitatem pravis adulescentium consiliis ab amicitia populi Romani -deficere; quod futurum provideat, si se tot hominum milia cum hostibus -coniunxerint, quorum salutem neque propinqui neglegere, neque civitas -levi momento aestimare posset. - - -40 - -Magna adfectus sollicitudine hoc nuntio Caesar, quod semper Aeduorum -civitati praecipue indulserat, nulla interposita dubitatione legiones -expeditas quattuor equitatumque omnem ex castris educit; nec fuit -spatium tali tempore ad contrahenda castra, quod res posita in -celeritate videbatur; Gaium Fabium legatum eum legionibus duabus -castris praesidio relinquit. Fratres Litavicci eum comprehendi -iussisset, paulo ante reperit ad hostes fugisse. Adhortatus milites, -ne necessario tempore itineris labore per moveantur, cupidissimis -omnibus progressus milia passuum XXV agmen Aeduorum conspicatus -immisso equitatu iter eorum moratur atque impedit interdicitque -omnibus ne quemquam interficiant. Eporedorigem et Viridomarum, quos -illi interfectos existimabant, inter equites versari suosque appellare -iubet. His cognitis et Litavicci fraude perspecta Aedui manus tendere, -deditionem significare et proiectis armis mortem deprecari incipiunt. -Litaviccus cum suis clientibus, quibus more Gallorum nefas est etiam -in extrema fortuna deserere patronos, Gergoviam profugit. - - -41 - -Caesar nuntiis ad civitatem Aeduorum missis, qui suo beneficio -conservatos docerent quos iure belli interficere potuisset, tribusque -horis noctis exercitui ad quietem datis castra ad Gergoviam movit. -Medio fere itinere equites a Fabio missi, quanto res in periculo -fuerit, exponunt. Summis copiis castra oppugnata demonstrant, cum -crebro integri defessis succederent nostrosque assiduo labore -defatigarent, quibus propter magnitudinem castrorum perpetuo esset -isdem in vallo permanendum. Multitudine sagittarum atque omnis generis -telorum multos vulneratos; ad haec sustinenda magno usui fuisse -tormenta. Fabium discessu eorum duabus relictis portis obstruere -ceteras pluteosque vallo addere et se in posterum diem similemque -casum apparare. His rebus cognitis Caesar summo studio militum ante -ortum solis in castra pervenit. - - -42 - -Dum haec ad Gergoviam geruntur, Aedui primis nuntiis ab Litavicco -acceptis nullum sibi ad cognoscendum spatium relinquunt. Impellit -alios avaritia, alios iracundia et temeritas, quae maxime illi hominum -generi est innata, ut levem auditionem habeant pro re comperta. Bona -civium Romanorum diripiunt, caedes faciunt, in servitutem abstrahunt. -Adiuvat rem proclinatam Convictolitavis plebemque ad furorem impellit, -ut facinore admisso ad sanitatem reverti pudeat. Marcum Aristium, -tribunum militum, iter ad legionem facientem fide data ex oppido -Cabillono educunt: idem facere cogunt eos, qui negotiandi causa ibi -constiterant. Hos continuo (in) itinere adorti omnibus impedimentis -exuunt; repugnantes diem noctemque obsident; multis utrimque -interfectis maiorem multitudinem armatorum concitant. - - -43 - -Interim nuntio allato omnes eorum milites in potestate Caesaris -teneri, concurrunt ad Aristium, nihil publico factum consilio -demonstrant; quaestionem de bonis direptis decernunt, Litavicci -fatrumque bona publicant, legatos ad Caesarem sui purgandi gratia -mittunt. Haec faciunt reciperandorum suorum causa; sed contaminati -facinore et capti compendio ex direptis bonis, quod ea res ad multos -pertinebat, timore poenae exterriti consilia clam de bello inire -incipiunt civitatesque reliquas legationibus sollicitant. Quae tametsi -Caesar intellegebat, tamen quam mitissime potest legatos appellat: -nihil se propter inscientiam levitatemque vulgi gravius de civitate -iudicare neque de sua in Aeduos benevolentia deminuere. Ipse maiorem -Galliae motum exspectans, ne ab omnibus civitatibus circumsisteretur, -consilia inibat quemadmodum ab Gergovia discederet ac rursus omnem -exercitum contraheret, ne profectio nata ab timore defectionis similis -fugae videretur. - - -44 - -Haec cogitanti accidere visa est facultas bene rei gerendae. Nam cum -in minora castra operis perspiciendi causa venisset, animadvertit -collem, qui ab hostibus tenebatur, nudatum hominibus, qui superioribus -diebus vix prae multitudine cerni poterat. Admiratus quaerit ex -perfugis causam, quorum magnus ad eum cotidie numerus confluebat. -Constabat inter omnes, quod iam ipse Caesar per exploratores -cognoverat, dorsum esse eius iugi prope aequum, sed hunc silvestrem et -angustum, qua esset aditus ad alteram partem oppidi; huic loco -vehementer illos timere nec iam aliter sentire, uno colle ab Romanis -occupato, si alterum amisissent, quin paene circumvallati atque omni -exitu et pabulatione interclusi viderentur: ad hunc muniendum omnes a -Vercingetorige evocatos. - - -45 - -Hac re cognita Caesar mittit complures equitum turmas; eis de media -nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis vagarentur. Prima -luce magnum numerum impedimentorum ex castris mulorumque produci deque -his stramenta detrahi mulionesque cum cassidibus equitum specie ac -simulatione collibus circumvehi iubet. His paucos addit equites qui -latius ostentationis causa vagarentur. Longo circuitu easdem omnes -iubet petere regiones. Haec procul ex oppido videbantur, ut erat a -Gergovia despectus in castra, neque tanto spatio certi quid esset -explorari poterat. Legionem unam eodem iugo mittit et paulum -progressam inferiore constituit loco silvisque occultat. Augetur -Gallis suspicio, atque omnes illo ad munitionem copiae traducuntur. -Vacua castra hostium Caesar conspicatus tectis insignibus suorum -occultatisque signis militaribus raros milites, ne ex oppido -animadverterentur, ex maioribus castris in minora traducit legatisque, -quos singulis legionibus praefecerat, quid fieri velit ostendit: in -primis monet ut contineant milites, ne studio pugnandi aut spe praedae -longius progrediantur; quid iniquitas loci habeat incommodi proponit: -hoc una celeritate posse mutari; occasionis esse rem, non proeli. His -rebus expositis signum dat et ab dextra parte alio ascensu eodem -tempore Aeduos mittit. - - -46 - -Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus recta regione, si -nullus anfractus intercederet, MCC passus aberat: quidquid huc -circuitus ad molliendum clivum accesserat, id spatium itineris -augebat. A medio fere colle in longitudinem, ut natura montis ferebat, -ex grandibus saxis sex pedum murum qui nostrorum impetum tardaret -praeduxerant Galli, atque inferiore omni spatio vacuo relicto -superiorem partem collis usque ad murum oppidi densissimis castris -compleverant. Milites dato signo celeriter ad munitionem perveniunt -eamque transgressi trinis castris potiuntur; ac tanta fuit in castris -capiendis celeritas, ut Teutomatus, rex Nitiobrigum, subito in -tabernaculo oppressus, ut meridie conquieverat, superiore corporis -parte nudata vulnerato equo vix se ex manibus praedantium militum -eriperet. - - -47 - -Consecutus id quod animo proposuerat, Caesar receptui cani iussit -legionique decimae, quacum erat, continuo signa constituit. Ac -reliquarum legionum milites non exaudito sono tubae, quod satis magna -valles intercedebat, tamen ab tribunis militum legatisque, ut erat a -Caesare praeceptum, retinebantur. Sed elati spe celeris victoriae et -hostium fuga et superiorum temporum secundis proeliis nihil adeo -arduum sibi esse existimaverunt quod non virtute consequi possent, -neque finem prius sequendi fecerunt quam muro oppidi portisque -appropinquarunt. Tum vero ex omnibus urbis partibus orto clamore, qui -longius aberant repentino tumultu perterriti, cum hostem intra portas -esse existimarent, sese ex oppido eiecerunt. Matres familiae de muro -vestem argentumque iactabant et pectore nudo prominentes passis -manibus obtestabantur Romanos, ut sibi parcerent neu, sicut Avarici -fecissent, ne a mulieribus quidem atque infantibus abstinerent: -nonnullae de muris per manus demissae sese militibus tradebant. Lucius -Fabius, centurio legionis VIII, quem inter suos eo die dixisse -constabat excitari se Avaricensibus praemiis neque commissurum, ut -prius quisquam murum ascenderet, tres suos nactus manipulares atque ab -eis sublevatus murum ascendit: hos ipse rursus singulos exceptans in -murum extulit. - - -48 - -Interim ei qui ad alteram partem oppidi, ut supra demonstravimus, -munitionis causa convenerant, primo exaudito clamore, inde etiam -crebris nuntiis incitati, oppidum a Romanis teneri, praemissis -equitibus magno concursu eo contenderunt. Eorum ut quisque primus -venerat, sub muro consistebat suorumque pugnantium numerum augebat. -Quorum cum magna multitudo convenisset, matres familiae, quae paulo -ante Romanis de muro manus tendebant, suos obtestari et more Gallico -passum capillum ostentare liberosque in conspectum proferre coeperunt. -Erat Romanis nec loco nec numero aequa contentio; simul et cursu et -spatio pugnae defatigati non facile recentes atque integros -sustinebant. - - -49 - -Caesar, cum iniquo loco pugnari hostiumque augeri copias videret, -praemetuens suis ad Titum Sextium legatum, quem minoribus castris -praesidio reliquerat, misit, ut cohortes ex castris celeriter educeret -et sub infimo colle ab dextro latere hostium constitueret, ut, si -nostros loco depulsos vidisset, quo minus libere hostes insequerentur -terreret. Ipse paulum ex eo loco cum legione progressus, ubi -constiterat, eventum pugnae exspectabat. - - -50 - -Cum acerrime comminus pugnaretur, hostes loco et numero, nostri -virtute confiderent, subito sunt Aedui nsi ab latere nostris aperto, -quos Caesar ab dextra parte alio ascensu manus distinendae causa -miserat. Hi similitudine armorum vehementer nostros perterruerunt, ac -tametsi dextris humeris ex sertis animadvertebantur, quod insigne -pactum esse consuerat, tamen id ipsum sui fallendi causa milites ab -hostibus factum existimabant. Eodem tempore Lucius Fabius centurio -quique una murum ascenderant circumventi atque interfecti muro -praecipitabantur. Marcus Petronius, eiusdem legionis centurio, cum -portam excidere conatus esset, a multitudine oppressus ac sibi -desperans multis iam vulneribus acceptis manipularibus suis, qui illum -secuti erant, "Quoniam," inquit, "me una vobiscum servare non possum, -vestrae quidem certe vitae prospiciam, quos cupiditate gloriae -adductus in periculum deduxi. Vos data facultate vobis consulite." -Simul in medios hostes irrupit duobusque interfectis reliquos a porta -paulum summovit. Conantibus auxiliari suis "Frustra," inquit, "meae -vitae subvenire conamini, quem iam sanguis viresque deficiunt. Proinde -abite, dum est facultas, vosque ad legionem recipite." Ita puguans -post paulum concidit ac suis saluti fuit. - - -51 - -Nostri, cum undique premerentur, XLVI centurionibus amissis deiecti -sunt loco. Sed intolerantius Gallos insequentes legio decima tardavit, -quae pro subsidio paulo aequiore loco constiterat. Hanc rursus XIII -legionis cohortes exceperunt, quae ex castris minoribus eductae cum -Tito Sextio legato ceperant locum superiorem. Legiones, ubi primum -planitiem attigerunt, infestis contra hostes signis constiterunt. -Vercingetorix ab radicibus collis suos intra munitiones reduxit. Eo -die milites sunt paulo minus septingenti desiderati. - - -52 - -Postero die Caesar contione advocata temeritatem cupiditatemque -militum reprehendit, quod sibi ipsi iudicavissent quo procedendum aut -quid agendum videretur, neque signo recipiendi dato constitissent -neque ab tribunis militum legatisque retineri potuissent. Exposuit -quid iniquitas loci posset, quid ipse ad Avaricum sensisset, cum sine -duce et sine equitatu deprehensis hostibus exploratam victoriam -dimisisset, ne parvum modo detrimentum in contentione propter -iniquitatem loci accideret. Quanto opere eorum animi magnitudinem -admiraretur, quos non castrorum munitiones, non altitudo montis, non -murus oppidi tardare potuisset, tanto opere licentiam arrogantiamque -reprehendere, quod plus se quam imperatorem de victoria atque exitu -rerum sentire existimarent; nec minus se ab milite modestiam et -continentiam quam virtutem atque animi magnitudinem desiderare. - - -53 - -Hac habita contione et ad extremam orationem confirmatis militibus, ne -ob hanc causam animo permoverentur neu quod iniquitas loci attulisset -id virtuti hostium tribuerent, eadem de profectione cogitans quae ante -senserat legiones ex castris eduxit aciemque idoneo loco constituit. -Cum Vercingetorix nihil magis in aequum locum descenderet, levi facto -equestri proelio atque secundo in castra exercitum reduxit. Cum hoc -idem postero die fecisset, satis ad Gallicam ostentationem minuendam -militumque animos confirmandos factum existimans in Aeduos movit -castra. Ne tum quidem insecutis hostibus tertio die ad flumen Elaver ; -pontem refecit exercitumque traduxit. - - -54 - -Ibi a Viridomaro atque Eporedorige Aeduis appellatus discit cum omni -equitatu Litaviccum ad sollicitandos Aeduos profectum: opus esse ipsos -antecedere ad confirmandam civitatem. Etsi multis iam rebus perfidiam -Aeduorum perspectam habebat atque horum discessu admaturari -defectionem civitatis existimabat, tamen eos retinendos non -constituit, ne aut inferre iniuriam videretur aut dare timoris aliquam -suspicionem. Discedentibus his breviter sua in Aeduos merita exposuit, -quos et quam humiles accepisset, compulsos in oppida, multatos agris -omnibus ereptis copiis, imposito stipendio, obsidibus summa cum -contumelia extortis, et quam in fortunam quamque in amplitudinem -deduxisset, ut non solum in pristinum statum redissent, sed omnium -temporum dignitatem et gratiam antecessisse viderentur. His datis -mandatis eos ab se dimisit. - - -55 - -Noviodunum erat oppidum Aeduorum ad ripas Ligeris opportuno loco -positum. Huc Caesar omnes obsides Galliae, frumentum, pecuniam -publicam, suorum atque exercitus impedimentorum magnam partem -contulerat; huc magnum numerum equorum huius belli causa in Italia -atque Hispania coemptum miserat. Eo cum Eporedorix Viridomarusque -venissent et de statu civitatis cognovissent, Litaviccum Bibracti ab -Aeduis receptum, quod est oppidum apud eos maximae auctoritatis, -Convictolitavim magistratum magnamque partem senatus ad eum -convenisse, legatos ad Vercingetorigem de pace et amicitia concilianda -publice missos, non praetermittendum tantum commodum existimaverunt. -Itaque interfectis Novioduni custodibus quique eo negotiandi causa -convenerant pecuniam atque equos inter se partiti sunt; obsides -civitatum Bibracte ad magistratum deducendos curaverunt; oppidum, quod -a se teneri non posse iudicabant, ne cui esset usui Romanis, -incenderunt; frumenti quod subito potuerunt navibus avexerunt, -reliquum flumine atque incendio corruperunt. Ipsi ex finitimis -regionibus copias cogere, praesidia custodiasque ad ripas Ligeris -disponere equitatumque omnibus locis iniciendi timoris causa ostentare -coeperunt, si ab re frumentaria Romanos excludere aut adductos inopia -in provinciam espellere possent. Quam ad spem multum eos adiuvabat, -quod Liger ex nivibus creverat, ut omnino vado non posse transiri -videretur. - - -56 - -Quibus rebus cognitis Caesar maturandum sibi censuit, si esset in -perficiendis pontibus periclitandum, ut prius quam essent maiores eo -coactae copiae dimicaret. Nam ut commutato consilio iter in provinciam -converteret, id ne metu quidem necessario faciendum existimabat; cum -infamia atque indignitas rei et oppositus mons Cevenna viarumque -difficultas impediebat, tum maxime quod abiuncto Labieno atque eis -legionibus quas una miserat vehementer timebat. Itaque admodum magnis -diurnis nocturnisque itineribus confectis contra omnium opinionem ad -Ligerem venit vadoque per equites invento pro rei necessitate -opportuno, ut brachia modo atque humeri ad sustinenda arma liberi ab -aqua esse possent, disposito equitatu qui vim fluminis refringeret, -atque hostibus primo aspectu perturbatis, incolumem exercitum traduxit -frumentumque in agris et pecoris copiam nactus repleto his rebus -exercitu iter in Senones facere instituit. - - -57 - -Dum haec apud Caesarem geruntur, Labienus eo supplemento, quod nuper -ex Italia venerat, relicto Agedinci, ut esset impedimentis praesidio, -cum quattuor legionibus Lutetiam proficiscitur. Id est oppidum -Parisiorum, quod positum est in insula fluminis Sequanae. Cuius -adventu ab hostibus cognito magnae ex finitimis civitatibus copiae -convenerunt. Summa imperi traditur Camulogeno Aulerco, qui prope -confectus aetate tamen propter singularem scientiam rei militaris ad -eum est honorem evocatus. Is cum animadvertisset perpetuam esse -paludem, quae influeret in Sequanam atque illum omnem locum magnopere -impediret, hic consedit nostrosque transitu prohibere instituit. - - -58 - -Labienus primo vineas agere, cratibus atque aggere paludem explere -atque iter munire conabatur. Postquam id difficilius confieri -animadvertit, silentio e castris tertia vigilia egressus eodem quo -venerat itinere Metiosedum pervenit. Id est oppidum Senonum in insula -Sequanae positum, ut paulo ante de Lutetia diximus. Deprensis navibus -circiter quinquaginta celeriterque coniunctis atque eo militibus -iniectis et rei novitate perterritis oppidanis, quorum magna pars erat -ad bellum evocata, sine contentione oppido potitur. Refecto ponte, -quem superioribus diebus hostes resciderant, exercitum traducit et -secundo flumine ad Lutetiam iter facere coepit. Hostes re cogmta ab -eis, qui Metiosedo fugerant, Lutetiam incendi pontesque eius oppidi -rescindi iubent; ipsi profecti a palude ad ripas Sequanae e regione -Lutetiae contra Labieni castra considunt. - - -59 - -Iam Caesar a Gergovia discessisse audiebatur, iam de Aeduorum -defectione et secundo Galliae motu rumores adferebantur, Gallique in -colloquiis interclusum itinere et Ligeri Caesarem inopia frumenti -coactum in provinciam contendisse confirmabant. Bellovaci autem -defectione Aeduorum cognita, qui ante erant per se infideles, manus -cogere atque aperte bellum parare coeperunt. Tum Labienus tanta rerum -commutatione longe aliud sibi capiendum consilium adque antea senserat -intellegebat, neque iam, ut aliquid adquireret proelioque hostes -lacesseret, sed ut incolumem exercitum Agedincum reduceret, cogitabat. -Namque altera ex parte Bellovaci, quae civitas in Gallia maximam habet -opinionem virtutis, instabant, alteram Camulogenus parato atque -instructo exercitu tenebat; tum legiones a praesidio atque -impedimentis interclusas maximum flumen distinebat. Tantis subito -difficultatibus obiectis ab animi virtute auxilium petendum videbat. - - -60 - -Sub vesperum consilio convocato cohortatus ut ea quae imperasset -diligenter industrieque administrarent, naves, quas Metiosedo -deduxerat, singulas equitibus Romanis attribuit, et prima confecta -vigilia quattuor milia passuum secundo flumine silentio progredi -ibique se exspectari iubet. Quinque cohortes, quas minime firmas ad -dimicandum esse existimabat, castris praesidio relinquit; quinque -eiusdem legionis reliquas de media nocte cum omnibus impedimentis -adverso flumine magno tumultu proficisci imperat. Conquirit etiam -lintres: has magno sonitu remorum incitatus in eandem partem mittit. -Ipse post paulo silentio egressus cum tribus legionibus eum locum -petit quo naves appelli iusserat. - - -61 - -Eo cum esset ventum, exploratores hostium, ut omni fluminis parte -erant dispositi, inopinantes, quod magna subito erat coorta tempestas, -ab nostris opprimumtur; exercitus equitatusque equitibus Romanis -administrantibus, quos ei negotio praefecerat, celeriter -transmittitur. Vno fere tempore sub lucem hostibus nuntiatur in -castris Romanorum praeter consuetudinem tumultuari et magnum ire agmen -adverso flumine sonitumque remorum in eadem parte exaudiri et paulo -infra milites navibus transportari. Quibus rebus auditis, quod -existimabant tribus locis transire legiones atque omnes perturbatos -defectione Aeduorum fugam parare, suas quoque copias in tres partes -distribuerunt. Nam praesidio e regione castrorum relicto et parva manu -Metiosedum versus missa, quae tantum progrediatur, quantum naves -processissent, reliquas copias contra Labienum duxerunt. - - -62 - -Prima luce et nostri omnes erant transportati, et hostium acies -cernebatur. Labienus milites cohortatus ut suae pristinae virtutis et -secundissimorum proeliorum retinerent memoriam atque ipsum Caesarem, -cuius ductu saepe numero hostes superassent, praesentem adesse -existimarent, dat signum proeli. Primo concursu ab dextro cornu, ubi -septima legio constiterat, hostes pelluntur atque in fugam -coniciuntur; ab sinistro, quem locum duodecima legio tenebat, cum -primi ordines hostium transfixi telis concidissent, tamen acerrime -reliqui resistebant, nec dabat suspicionem fugae quisquam. Ipse dux -hostium Camulogenus suis aderat atque eos cohortabatur. Incerto nunc -etiam exitu victoriae, cum septimae legionis tribunis esset nuntiatum -quae in sinistro cornu gererentur, post tergum hostium legionem -ostenderunt signaque intulerunt. Ne eo quidem tempore quisquam loco -cessit, sed circumventi omnes interfectique sunt. Eandem fortunam -tulit Camulogenus. At ei qui praesidio contra castra Labieni erant -relicti, cum proelium commissum audissent, subsidio suis ierunt -collemque ceperunt, neque nostrorum militum victorum impetum sustinere -potuerunt. Sic cum suis fugientibus permixti, quos non silvae -montesque texerunt, ab equitatu sunt interfecti. Hoc negotio confecto -Labienus revertitur Agedincum, ubi impedimenta totius exercitus -relicta erant: inde cum omnibus copiis ad Caesarem pervenit. - - -63 - -Defectione Aeduorum cognita bellum augetur. Legationes in omnes partes -circummittuntur: quantum gratia, auctoritate, pecunia valent, ad -sollicitandas civitates nituntur; nacti obsides, quos Caesar apud eos -deposuerat, horum supplicio dubitantes territant. Petunt a -Vercingetorige Aedui ut ad se veniat rationesque belli gerendi -communicet. Re impetrata contendunt ut ipsis summa imperi tradatur, et -re in controversiam deducta totius Galliae concilium Bibracte -indicitur. Eodem conveniunt undique frequentes. Multitudinis -suffragiis res permittitur: ad unum omnes Vercingetorigem probant -imperatorem. Ab hoc concilio Remi, Lingones, Treveri afuerunt: illi, -quod amicitiam Romanorum sequebantur; Treveri, quod aberant longius et -ab Germanis premebantur, quae fuit causa quare toto abessent bello et -neutris auxilia mitterent. Magno dolore Aedui ferunt se deiectos -principatu, queruntur fortunae commutationem et Caesaris indulgentiam -in se requirunt, neque tamen suscepto bello suum consilium ab reliquis -separare audent. Inviti summae spei adulescentes Eporedorix et -Viridomarus Vercingetorigi parent. - - -64 - -Ipse imperat reliquis civitatibus obsides diemque ei rei constituit. -Omnes equites, quindecim milia numero, celeriter convenire iubet; -peditatu quem antea habuerit se fore contentum dicit, neque fortunam -temptaturum aut in acie dimicaturum, sed, quoniam abundet equitatu, -perfacile esse factu frumentationibus pabulationibusque Romanos -prohibere, aequo modo animo sua ipsi frumenta corrumpant aedificiaque -incendant, qua rei familiaris iactura perpetuum imperium libertatemque -se consequi videant. His constitutis rebus Aeduis Segusiavisque, qui -sunt finitimi provinciae, decem milia peditum imperat; huc addit -equites octingentos. His praeficit fratrem Eporedorigis bellumque -inferri Allobrogibus iubet. Altera ex parte Gabalos proximosque pagos -Arvernorum in Helvios, item Rutenos Cadurcosque ad fines Volcarum -Arecomicorum depopulandos mittit. Nihilo minus clandestinis nuntiis -legationibusque Allobrogas sollicitat, quorum mentes nondum ab -superiore bello resedisse sperabat. Horum principibus pecunias, -civitati autem imperium totius provinciae pollicetur. - - -65 - -Ad hos omnes casus provisa erant praesidia cohortium duarum et -viginti, quae ex ipsa provincia ab Lucio Caesare legato ad omnes -partes opponebantur. Helvii sua sponte cum finitimis proelio congressi -pelluntur et Gaio Valerio Donnotauro, Caburi filio, principe -civitatis, compluribusque aliis interfectis intra oppida ac muros -compelluntur. Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis -magna cum cura et diligentia suos fines tuentur. Caesar, quod hostes -equitatu superiores esse intellegebat et interclusis omnibus -itineribus nulla re ex provincia atque Italia sublevari poterat, trans -Rhenum in Germaniam mittit ad eas civitates quas superioribus annis -pacaverat, equitesque ab his arcessit et levis armaturae pedites, qui -inter eos proeliari consuerant. Eorum adventu, quod minus idoneis -equis utebantur, a tribunis militum reliquisque equitibus Romanis -atque evocatis equos sumit Germanisque distribuit. - - -66 - -Interea, dum haec geruntur, hostium copiae ex Arvernis equitesque qui -toti Galliae erant imperati conveniunt. Magno horum coacto numero, cum -Caesar in Sequanos per extremos Lingonum fines iter faceret, quo -facilius subsidium provinciae ferri posset, circiter milia passuum -decem ab Romanis trinis castris Vercingetorix consedit convocatisque -ad concilium praefectis equitum venisse tempus victoriae demonstrat. -Fugere in provinciam Romanos Galliaque excedere. Id sibi ad praesentem -obtinendam libertatem satis esse; ad reliqui temporis pacem atque -otium parum profici: maioribus enim coactis copiis reversuros neque -finem bellandi facturos. Proinde agmine impeditos adorirentur. Si -pedites suis auxilium ferant atque in eo morentur, iter facere non -posse; si, id quod magis futurum confidat, relictis impedimentis suae -saluti consulant, et usu rerum necessariarum et dignitate spoliatum -iri. Nam de equitibus hostium, quin nemo eorum progredi modo extra -agmen audeat, et ipsos quidem non debere dubitare, et quo maiore -faciant animo, copias se omnes pro castris habiturum et terrori -hostibus futurum. Conclamant equites sanctissimo iureiurando -confirmari oportere, ne tecto recipiatur, ne ad liberos, ne ad -parentes, ad uxorem aditum habeat, qui non bis per agmen hostium -perequitasset. - - -67 - -Probata re atque omnibus iureiurando adactis postero die in tres -partes distributo equitatu duae se acies ab duobus lateribus -ostendunt, una primo agmine iter impedire coepit. Qua re nuntiata -Caesar suum quoque equitatum tripertito divisum contra hostem ire -iubet. Pugnatur una omnibus in partibus. Consistit agmen; impedimenta -intra legiones recipiuntur. Si qua in parte nostri laborare aut -gravius premi videbantur, eo signa inferri Caesar aciemque constitui -iubebat; quae res et hostes ad insequendum tardabat et nostros spe -auxili confirmabat. Tandem Germani ab dextro latere summum iugum nacti -hostes loco depellunt; fugientes usque ad flumen, ubi Vercingetorix -cum pedestribus copiis consederat, persecuntur compluresque -interficiunt. Qua re animadversa reliqui ne circumirentur veriti se -fugae mandant. Omnibus locis fit caedes. Tres nobilissimi Aedui capti -ad Caesarem perducuntur: Cotus, praefectus equitum, qui controversiam -cum Convictolitavi proximis comitiis habuerat, et Cavarillus, qui post -defectionem Litavicci pedestribus copiis praefuerat, et Eporedorix, -quo duce ante adventum Caesaris Aedui cum Sequanis bello contenderant. - - -68 - -Fugato omni equitatu Vercingetorix copias, ut pro castris -collocaverat, reduxit protinusque Alesiam, quod est oppidum -Mandubiorum, iter facere coepit celeriterque impedimenta ex castris -educi et se subsequi iussit. Caesar impedimentis in proximum collem -deductis, duabus legionibus praesidio relictis, secutus quantum diei -tempus est passum, circiter tribus milibus hostium ex novissimo agmine -interfectis altero die ad Alesiam castra fecit. Perspecto urbis situ -perterritisque hostibus, quod equitatu, qua maxime parte exercitus -confidebant, erant pulsi, adhortatus ad laborem milites circumvallare -instituit. - - -69 - -Ipsum erat oppidum Alesia in colle summo admodum edito loco, ut nisi -obsidione expugnari non posse videretur; cuius collis radices duo -duabus ex partibus flumina subluebant. Ante id oppidum planities -circiter milia passuum tria in longitudinem patebat: reliquis ex -omnibus partibus colles mediocri interiecto spatio pari altitudinis -fastigio oppidum cingebant. Sub muro, quae pars collis ad orientem -solem spectabat, hunc omnem locum copiae Gallorum compleverant -fossamque et maceriam sex in altitudinem pedum praeduxerant. Eius -munitionis quae ab Romanis instituebatur circuitus XI milia passuum -tenebat. Castra opportunis locis erant posita ibique castella viginti -tria facta, quibus in castellis interdiu stationes ponebantur, ne qua -subito eruptio fieret: haec eadem noctu excubitoribus ac firmis -praesidiis tenebantur. - - -70 - -Opere instituto fit equestre proelium in ea planitie, quam intermissam -collibus tria milia passuum in longitudinem patere supra -demonstravimus. Summa vi ab utrisque contenditur. Laborantibus nostris -Caesar Germanos summittit legionesque pro castris constituit, ne qua -subito irruptio ab hostium peditatu fiat. Praesidio legionum addito -nostris animus augetur: hostes in fugam coniecti se ipsi multitudine -impediunt atque angustioribus portis relictis coacervantur. Germani -acrius usque ad munitiones secuntur. Fit magna caedes: nonnulli -relictis equis fossam transire et maceriam transcendere conantur. -Paulum legiones Caesar quas pro vallo constituerat promoveri iubet. -Non minus qui intra munitiones erant perturbantur Galli: veniri ad se -confestim existimantes ad arma conclamant; nonnulli perterriti in -oppidum irrumpunt. Vercingetorix iubet portas claudi, ne castra -nudentur. Multis interfectis, compluribus equis captis Germani sese -recipiunt. - - -71 - -Vercingetorix, priusquam munitiones ab Romanis perficiantur, consilium -capit omnem ab se equitatum noctu dimittere. Discedentibus mandat ut -suam quisque eorum civitatem adeat omnesque qui per aetatem arma ferre -possint ad bellum cogant. Sua in illos merita proponit obtestaturque -ut suae salutis rationem habeant neu se optime de communi libertate -meritum in cruciatum hostibus dedant. Quod si indiligentiores fuerint, -milia hominum delecta octoginta una secum interitura demonstrat. -Ratione inita se exigue dierum triginta habere frumentum, sed paulo -etiam longius tolerari posse parcendo. His datis mandatis, qua opus -erat intermissum, secunda vigilia silentio equitatum mittit. Frumentum -omne ad se referri iubet; capitis poenam eis qui non paruerint -constituit: pecus, cuius magna erat copia ab Mandubiis compulsa, -viritim distribuit; frumentum parce et paulatim metiri instituit; -copias omnes quas pro oppido collocaverat in oppidum recepit. His -rationibus auxilia Galliae exspectare et bellum parat administrare. - - -72 - -Quibus rebus cognitis ex perfugis et captivis, Caesar haec genera -munitionis instituit. Fossam pedum viginti directis lateribus duxit, -ut eius fossae solum tantundem pateret quantum summae fossae labra -distarent. Reliquas omnes munitiones ab ea fossa pedes quadringentos -reduxit, [id] hoc consilio, quoniam tantum esset necessario spatium -complexus, nec facile totum corpus corona militum cingeretur, ne de -improviso aut noctu ad munitiones hostium multitudo advolaret aut -interdiu tela in nostros operi destinatos conicere possent. Hoc -intermisso spatio duas fossas quindecim pedes latas, eadem altitudine -perduxit, quarum interiorem campestribus ac demissis locis aqua ex -flumine derivata complevit. Post eas aggerem ac vallum duodecim pedum -exstruxit. Huic loricam pinnasque adiecit grandibus cervis eminentibus -ad commissuras pluteorum atque aggeris, qui ascensum hostium -tardarent, et turres toto opere circumdedit, quae pedes LXXX inter se -distarent. - - -73 - -Erat eodem tempore et materiari et frumentari et tantas munitiones -fieri necesse deminutis nostris copiis quae longius ab castris -progrediebantur: ac nonnum quam opera nostra Galli temptare atque -eruptionem ex oppido pluribus portis summa vi facere conabantur. Quare -ad haec rursus opera addendum Caesar putavit, quo minore numero -militum munitiones defendi possent. Itaque truncis arborum aut admodum -firmis ramis abscisis atque horum delibratis ac praeacutis cacuminibus -perpetuae fossae quinos pedes altae ducebantur. Huc illi stipites -demissi et ab infimo revincti, ne revelli possent, ab ramis eminebant. -Quini erant ordines coniuncti inter se atque implicati; quo qui -intraverant, se ipsi acutissimis vallis induebant. Hos cippos -appellabant. Ante quos obliquis ordinibus in quincuncem dispositis -scrobes tres in altitudinem pedes fodiebantur paulatim angustiore ad -infimum fastigio. Huc teretes stipites feminis crassitudine ab summo -praeacuti et praeusti demittebantur, ita ut non amplius digitis -quattuor ex terra eminerent; simul confirmandi et stabiliendi causa -singuli ab infimo solo pedes terra exculcabantur, reliqua pars scrobis -ad occultandas insidias viminibus ac virgultis integebatur. Huius -generis octoni ordines ducti ternos inter se pedes distabant. Id ex -similitudine floris lilium appellabant. Ante haec taleae pedem longae -ferreis hamis infixis totae in terram infodiebantur mediocribusque -intermissis spatiis omnibus locis disserebantur; quos stimulos -nominabant. - - -74 - -His rebus perfectis regiones secutus quam potuit aequissimas pro loci -natura quattuordecim milia passuum complexus pares eiusdem generis -munitiones, diversas ab bis, contra exteriorem hostem perfecit, ut ne -magna quidem multitudine, si ita accidat, munitionum praesidia -circumfundi possent; ac ne cum periculo ex castris egredi cogatur, -dierum triginta pabulum frumentumque habere omnes convectum iubet. - - -75 - -Dum haec apud Alesiam geruntur, Galli concilio principum indicto non -omnes eos qui arma ferre possent, ut censuit Vercingetorix, -convocandos statuunt, sed certum numerum cuique ex civitate -imperandum, ne tanta multitudine confusa nec moderari nec discernere -suos nec frumentandi rationem habere possent. Imperant Aeduis atque -eorum clientibus, Segusiavis, Ambivaretis, Aulercis Brannovicibus, -Blannoviis, milia XXXV; parem numerum Arvernis adiunctis Eleutetis, -Cadurcis, Gabalis, Vellaviis, qui sub imperio Arvernorum esse -consuerunt; Sequanis, Senonibus, Biturigibus, Santonis, Rutenis, -Carnutibus duodena milia; Bellovacis X; totidem Lemovicibus; octona -Pictonibus et Turonis et Parisiis et Helvetiis; [Suessionibus,] -Ambianis, Mediomatricis, Petrocoriis, Nerviis, Morinis, Nitiobrigibus -quina milia; Aulercis Cenomanis totidem; Atrebatibus [IIII milibus]; -Veliocassis, Lexoviis et Aulercis Eburovicibus terna; Rauracis et -Boiis bina; [XXX milia] universis civitatibus, quae Oceanum attingunt -quaeque eorum consuetudine Armoricae appellantur, quo sunt in numero -Curiosolites, Redones, Ambibarii, Caletes, Osismi, Veneti, Lemovices, -Venelli. Ex his Bellovaci suum numerum non compleverunt, quod se suo -nomine atque arbitrio cum Romanis bellum gesturos dicebant neque -cuiusquam imperio obtemperaturos; rogati tamen ab Commio pro eius -hospitio duo milia una miserunt. - - -76 - -Huius opera Commi, ut antea demonstravimus, fideli atque utili -superioribus annis erat usus in Britannia Caesar; quibus ille pro -meritis civitatem eius immunem esse iusserat, iura legesque reddiderat -atque ipsi Morinos attribuerat. Tamen tanta universae Galliae -consensio fuit libertatis vindicandae et pristinae belli laudis -recuperandae, ut neque beneficiis neque amicitiae memoria moverentur, -omnesque et animo et opibus in id bellum incumberent. Coactis equitum -VIII milibus et peditum circiter CCL haec in Aeduorum finibus -recensebantur, numerusque inibatur, praefecti constituebantur. Commio -Atrebati, Viridomaro et Eporedorigi Aeduis, Vercassivellauno Arverno, -consobrino Vercingetorigis, summa imperi traditur. His delecti ex -civitatibus attribuuntur, quorum consilio bellum administraretur. -Omnes alacres et fiduciae pleni ad Alesiam proficiscuntur, neque erat -omnium quisquam qui aspectum modo tantae multitudinis sustineri posse -arbitraretur, praesertim ancipiti proelio, cum ex oppido eruptione -pugnaretur, foris tantae copiae equitatus peditatusque cernerentur. - - -77 - -At ei, qui Alesiae obsidebantur praeterita die, qua auxilia suorum -exspectaverant, consumpto omni frumento, inscii quid in Aeduis -gereretur, concilio coacto de exitu suarum fortunarum consultabant. Ac -variis dictis sententiis, quarum pars deditionem, pars, dum vires -suppeterent, eruptionem censebat, non praetereunda oratio Critognati -videtur propter eius singularem et nefariam crudelitatem. Hic summo in -Arvernis ortus loco et magnae habitus auctoritatis, "Nihil," inquit, -"de eorum sententia dicturus sum, qui turpissimam servitutem -deditionis nomine appellant, neque hos habendos civium loco neque ad -concilium adhibendos censeo. Cum his mihi res sit, qui eruptionem -probant; quorum in consilio omnium vestrum consensu pristinae residere -virtutis memoria videtur. Animi est ista mollitia, non virtus, -paulisper inopiam ferre non posse. Qui se ultro morti offerant -facilius reperiuntur quam qui dolorem patienter ferant. Atque ego hanc -sententiam probarem (tantum apud me dignitas potest), si nullam -praeterquam vitae nostrae iacturam fieri viderem: sed in consilio -capiendo omnem Galliam respiciamus, quam ad nostrum auxilium -concitavimus. Quid hominum milibus LXXX uno loco interfectis -propinquis consanguineisque nostris animi fore existimatis, si paene -in ipsis cadaveribus proelio decertare cogentur? Nolite hos vestro -auxilio exspoliare, qui vestrae salutis causa suum periculum -neglexerunt, nec stultitia ac temeritate vestra aut animi -imbecillitate omnem Galliam prosternere et perpetuae servituti -subicere. An, quod ad diem non venerunt, de eorum fide constantiaque -dubitatis? Quid ergo? Romanos in illis ulterioribus munitionibus -animine causa cotidie exerceri putatis? Si illorum nuntiis confirmari -non potestis omni aditu praesaepto, his utimini testibus appropinquare -eorum adventum; cuius rei timore exterriti diem noctemque in opere -versantur. Quid ergo mei consili est? Facere, quod nostri maiores -nequaquam pari bello Cimbrorum Teutonumque fecerunt; qui in oppida -compulsi ac simili inopia subacti eorum corporibus qui aetate ad -bellum inutiles videbantur vitam toleraverunt neque se hostibus -tradiderunt. Cuius rei si exemplum non haberemus, tamen libertatis -causa institui et posteris prodi pulcherrimum iudicarem. Nam quid illi -simile bello fuit? Depopulata Gallia Cimbri magnaque illata calamitate -finibus quidem nostris aliquando excesserunt atque alias terras -petierunt; iura, leges, agros, libertatem nobis reliquerunt. Romani -vero quid petunt aliud aut quid volunt, nisi invidia adducti, quos -fama nobiles potentesque bello cognoverunt, horum in agris -civitatibusque considere atque his aeternam iniungere servitutem? -Neque enim ulla alia condicione bella gesserunt. Quod si ea quae in -longinquis nationibus geruntur ignoratis, respicite finitimam Galliam, -quae in provinciam redacta iure et legibus commutatis securibus -subiecta perpetua premitur servitute." - - -78 - -Sententiis dictis constituunt ut ei qui valetudine aut aetate inutiles -sunt bello oppido excedant, atque omnia prius experiantur, quam ad -Critognati sententiam descendant: illo tamen potius utendum consilio, -si res cogat atque auxilia morentur, quam aut deditionis aut pacis -subeundam condicionem. Mandubii, qui eos oppido receperant, cum -liberis atque uxoribus exire coguntur. Hi, cum ad munitiones Romanorum -accessissent, flentes omnibus precibus orabant, ut se in servitutem -receptos cibo iuvarent. At Caesar dispositis in vallo custodibus -recipi prohibebat. - - -79 - -Interea Commius reliquique duces quibus summa imperi permissa erat cum -omnibus copiis ad Alesiam perveniunt et colle exteriore occupato non -longius mille passibus ab nostris munitionibus considunt. Postero die -equitatu ex castris educto omnem eam planitiem, quam in longitudinem -tria milia passuum patere demonstravimus, complent pedestresque copias -paulum ab eo loco abditas in locis superioribus constituunt. Erat ex -oppido Alesia despectus in campum. Concurrunt his auxiliis visis; fit -gratulatio inter eos, atque omnium animi ad laetitiam excitantur. -Itaque productis copiis ante oppidum considunt et proximam fossam -cratibus integunt atque aggere explent seque ad eruptionem atque omnes -casus comparant. - - -80 - -Caesar omni exercitu ad utramque partem munitionum disposito, ut, si -usus veniat, suum quisque locum teneat et noverit, equitatum ex -castris educi et proelium committi iubet. Erat ex omnibus castris, -quae summum undique iugum tenebant, despectus, atque omnes milites -intenti pugnae proventum exspectabant. Galli inter equites raros -sagittarios expeditosque levis armaturae interiecerant, qui suis -cedentibus auxilio succurrerent et nostrorum equitum impetus -sustinerent. Ab his complures de improviso vuluerati proelio -excedebant. Cum suos pugna superiores esse Galli confiderent et -nostros multitudine premi viderent, ex omnibus partibus et ei qui -munitionibus continebantur et hi qui ad auxilium convenerant clamore -et ululatu suorum animos confirmabant. Quod in conspectu omnium res -gerebatur neque recte ac turpiter factum celari poterat, utrosque et -laudis cupiditas et timor ignominiae ad virtutem excitabant. Cum a -meridie prope ad solis occasum dubia victoria pugnaretur, Germani una -in parte confertis turmis in hostes impetum fecerunt eosque -propulerunt; quibus in fugam coniectis sagittarii circumventi -interfectique sunt. Item ex reliquis partibus nostri cedentes usque ad -castra insecuti sui colligendi facultatem non dederunt. At ei qui ab -Alesia processerant maesti prope victoria desperata se in oppidum -receperunt. - - -81 - -Vno die intermisso Galli atque hoc spatio magno cratium, scalarum, -harpagonum numero effecto media nocte silentio ex castris egressi ad -campestres munitiones accedunt. Subito clamore sublato, qua -significatione qui in oppido obsidebantur de suo adventu cognoscere -possent, crates proicere, fundis, sagittis, lapidibus nostros de vallo -proturbare reliquaque quae ad oppugnationem pertinent parant -administrare. Eodem tempore clamore exaudito dat tuba signum suis -Vercingetorix atque ex oppido educit. Nostri, ut superioribus diebus, -ut cuique erat locus attributus, ad munitiones accedunt; fundis -librilibus sudibusque quas in opere disposuerant ac glandibus Gallos -proterrent. Prospectu tenebris adempto multa utrimque vulnera -accipiuntur. Complura tormentis tela coniciuntur. At Marcus Antonius -et Gaius Trebonius legati, quibus hae partes ad defendendum -obvenerant, qua ex parte nostros premi intellexerant, his auxilio ex -ulterioribus castellis deductos summittebant. - - -82 - -Dum longius ab munitione aberant Galli, plus multitudine telorum -proficiebant; posteaquam propius successerunt, aut se stimulis -inopinantes induebant aut in scrobes delati transfodiebantur aut ex -vallo ac turribus traiecti pilis muralibus interibant. Multis undique -vulneribus acceptis nulla munitione perrupta, cum lux appeteret, -veriti ne ab latere aperto ex superioribus castris eruptione -circumvenirentur, se ad suos receperunt. At interiores, dum ea quae a -Vercingetorige ad eruptionem praeparata erant proferunt, priores -fossas explent, diutius in his rebus administrandis morati prius suos -discessisse cognoverunt, quam munitionibus appropinquarent. Ita re -infecta in oppidum reverterunt. - - -83 - -Bis magno cum detrimento repulsi Galli quid agant consulunt; locorum -peritos adhibent: ex his superiorum castrorum situs munitionesque -cognoscunt. Erat a septentrionibus collis, quem propter magnitudinem -circuitus opere circumplecti non potuerant nostri: necessario paene -iniquo loco et leniter declivi castra fecerunt. Haec Gaius Antistius -Reginus et Gaius Caninius Rebilus legati cum duabus legionibus -obtinebant. Cognitis per exploratores regionibus duces hostium LX -milia ex omni numero deligunt earum civitatum quae maximam virtutis -opinionem habebant; quid quoque pacto agi placeat occulte inter se -constituunt; adeundi tempus definiunt, cum meridies esse videatur. His -copiis Vercassivellaunum Arvernum, unum ex quattuor ducibus, -propinquum Vercingetorigis, praeficiunt. Ille ex castris prima vigilia -egressus prope confecto sub lucem itinere post montem se occultavit -militesque ex nocturno labore sese reficere iussit. Cum iam meridies -appropinquare videretur, ad ea castra quae supra demonstravimus -contendit; eodemque tempore equitatus ad campestres munitiones -accedere et reliquae copiae pro castris sese ostendere coeperunt. - - -84 - -Vercingetorix ex arce Alesiae suos conspicatus ex oppido egreditur; -crates, longurios, musculos, falces reliquaque quae eruptionis causa -paraverat profert. Pugnatur uno tempore omnibus locis, atque omnia -temptantur: quae minime visa pars firma est, huc concurritur. -Romanorum manus tantis munitionibus distinetur nec facile pluribus -locis occurrit. Multum ad terrendos nostros valet clamor, qui post -tergum pugnantibus exstitit, quod suum periculum in aliena vident -salute constare: omnia enim plerumque quae absunt vehementius hominum -mentes perturbant. - - -85 - -Caesar idoneum locum nactus quid quaque ex parte geratur cognoscit; -laborantibus summittit. Vtrisque ad animum occurrit unum esse illud -tempus, quo maxime contendi conveniat: Galli, nisi perfregerint -munitiones, de omni salute desperant; Romani, si rem obtinuerint, -finem laborum omnium exspectant. Maxime ad superiores munitiones -laboratur, quo Vercassivellaunum missum demonstravimus. Iniquum loci -ad declivitatem fastigium magnum habet momentum. Alii tela coniciunt, -alii testudine facta subeunt; defatigatis in vicem integri succedunt. -Agger ab universis in munitionem coniectus et ascensum dat Gallis et -ea quae in terra occultaverant Romani contegit; nec iam arma nostris -nec vires suppetunt. - - -86 - -His rebus cognitis Caesar Labienum cum cohortibus sex subsidio -laborantibus mittit: imperat, si sustinere non posset, deductis -cohortibus eruptione pugnaret; id nisi necessario ne faciat. Ipse adit -reliquos, cohortatur ne labori succumbant; omnium superiorum -dimicationum fructum in eo die atque hora docet consistere. Interiores -desperatis campestribus locis propter magnitudinem munitionum loca -praerupta ex ascensu temptant: huc ea quae paraverant conferunt. -Multitudine telorum ex turribus propugnantes deturbant, aggere et -cratibus fossas explent, falcibus vallum ac loricam rescindunt. - - -87 - -Mittit primo Brutum adulescentem cum cohortibus Caesar, post cum aliis -Gaium Fabium legatum; postremo ipse, cum vehementius pugnaretur, -integros subsidio adducit. Restituto proelio ac repulsis hostibus eo -quo Labienum miserat contendit; cohortes quattuor ex proximo castello -deducit, equitum partem sequi, partem circumire exteriores munitiones -et ab tergo hostes adoriri iubet. Labienus, postquam neque aggeres -neque fossae vim hostium sustinere poterant, coactis una XL -cohortibus, quas ex proximis praesidus deductas fors obtulit, Caesarem -per nuntios facit certiorem quid faciendum existimet. Accelerat -Caesar, ut proelio intersit. - - -88 - -Eius adventu ex colore vestitus cognito, quo insigni in proeliis uti -consuerat, turmisque equitum et cohortibus visis quas se sequi -iusserat, ut de locis superioribus haec declivia et devexa -cernebantur, hostes proelium committunt. Vtrimque clamore sublato -excipit rursus ex vallo atque omnibus munitionibus clamor. Nostri -omissis pilis gladiis rem gerunt. Repente post tergum equitatus -cernitur; cohortes aliae appropinquant. Hostes terga vertunt; -fugientibus equites occurrunt. Fit magna caedes. Sedulius, dux et -princeps Lemovicum, occiditur; Vercassivellaunus Arvernus vivus in -fuga comprehenditur; signa militaria septuaginta quattuor ad Caesarem -referuntur: pauci ex tanto numero se incolumes in castra recipiunt. -Conspicati ex oppido caedem et fugam suorum desperata salute copias a -munitionibus reducunt. Fit protinus hac re audita ex castris Gallorum -fuga. Quod nisi crebris subsidiis ac totius diei labore milites essent -defessi, omnes hostium copiae deleri potuissent. De media nocte missus -equitatus novissimum agmen consequitur: magnus numerus capitur atque -interficitur; reliqui ex fuga in civitates discedunt. - - -89 - -Postero die Vercingetorix concilio convocato id bellum se suscepisse -non suarum necessitatium, sed communis libertatis causa demonstrat, et -quoniam sit fortunae cedendum, ad utramque rem se illis offerre, seu -morte sua Romanis satisfacere seu vivum tradere velint. Mittuntur de -his rebus ad Caesarem legati. Iubet arma tradi, principes produci. -Ipse in munitione pro castris consedit: eo duces producuntur; -Vercingetorix deditur, arma proiciuntur. Reservatis Aeduis atque -Arvernis, si per eos civitates reciperare posset, ex reliquis captivis -toto exercitui capita singula praedae nomine distribuit. - - -90 - -His rebus confectis in Aeduos proficiscitur; civitatem recipit. Eo -legati ab Arvernis missi quae imperaret se facturos pollicentur. -Imperat magnum numerum obsidum. Legiones in hiberna mittit. Captivorum -circiter viginti milia Aeduis Arvernisque reddit. Titum Labienum -duabus cum legionibus et equitatu in Sequanos proficisci iubet: huic -Marcum Sempronium Rutilum attribuit. Gaium Fabium legatum et Lucium -Minucium Basilum cum legionibus duabus in Remis collocat, ne quam ab -finitimis Bellovacis calamitatem accipiant. Gaium Antistium Reginum in -Ambivaretos, Titum Sextium in Bituriges, Gaium Caninium Rebilum in -Rutenos cum singulis legionibus mittit. Quintum Tullium Ciceronem et -Publium Sulpicium Cabilloni et Matiscone in Aeduis ad Ararim rei -frumentariae causa collocat. Ipse Bibracte hiemare constituit. His -litteris cognitis Romae dierum viginti supplicatio redditur. - - - - -Liber VIII - -Aulus Hirtius - -post 52 - -Prooemium I - -Coactus assiduis tuis vocibus, Balbe, cum cotidiana mea recusatio non -difficultatis excusationem, sed inertiae videretur deprecationem -habere, rem difficillimam suscepi. Caesaris nostri commentarios rerum -gestarum Galliae, non comparantibus superioribus atque insequentibus -eius scriptis, contexui novissimumque imperfectum ab rebus gestis -Alexandriae confeci usque ad exitum non quidem civilis dissensionis, -cuius finem nullum videmus, sed vitae Caesaris. Quos utinam qui legent -scire possint quam invitus susceperim scribendos, qua facilius caream -stultitiae atque arrogantiae crimine, qui me mediis interposuerim -Caesaris scriptis. Constat enim inter omnes nihil tam operose ab aliis -esse perfectum, quod non horum elegantia commentariorum superetur: qui -sunt editi, ne scientia tantarum rerum scriptoribus deesset, adeoque -probantur omnium iudicio ut praerepta, non praebita, facultas -scriptoribus videatur. Cuius tamen rei maior nostra quam reliquorum -est admiratio: ceteri enim, quam bene atque emendate, nos etiam, quam -facile atque celeriter eos perfecerit scimus. Erat autem in Caesare -cum facultas atque elegantia summa scribendi, tum verissima scientia -suorum consiliorum explicandorum. Mihi ne illud quidem accidit, ut -Alexandrino atque Africano bello interessem; quae bella quamquam ex -parte nobis Caesaris sermone sunt nota, tamen aliter audimus ea, quae -rerum novitate aut admiratione nos capiunt, aliter, quae pro -testimonio sumus dicturi. Sed ego nimirum, dum omnes excusationis -causas colligo ne cum Caesare conferar, hoc ipsum crimen arrogantiae -subeo, quod me iudicio cuiusquam existimem posse cum Caesare -comparari. Vale. - - -1 - -Omni Gallia devicta Caesar cum a superiore aestate nullum bellandi -tempus intermisisset militesque hibernorum quiete reficere a tantis -laboribus vellet, complures eodem tempore civitates renovare belli -consilia nuntiabantur coniurationesque facere. Cuius rei verisimilis -causa adferebatur, quod Gallis omnibus cogrutum esset neque ulla -multitudine in unum locum coacta resisti posse Romanis, nec, si -diversa bella complures eodem tempore intulissent civitates, satis -auxili aut spati aut copiarum habiturum exercitum populi Romani ad -omnia persequenda; non esse autem alicui civitati sortem incommodi -recusandam, si tali mora reliquae possent se vindicare in libertatem. - - -2 - -Quae ne opinio Gallorum confirmaretur, Caesar Marcum Antonium -quaestorem suis praefecit hibernis; ipse equitum praesidio pridie Kal. -Ianuarias ab oppido Bibracte proficiscitur ad legionem XIII, quam non -longe a finibus Aeduorum collocaverat in finibus Biturigum, eique -adiungit legionem XI, quae proxima fuerat. Binis cohortibus ad -impedimenta tuenda relictis reliquum exercitum in copiosissimos agros -Biturigum inducit, qui, cum latos fines et complura oppida haberent, -unius legionis hibernis non potuerint contineri quin bellum pararent -coniurationesque facerent. - - -3 - -Repentino adventu Caesaris accidit, quod imparatis disiectisque -accidere fuit necesse, ut sine timore ullo rura colentes prius ab -equitatu opprimerentur quam confugere in oppida possent. Namque etiam -illud vulgare incursionis hostium signum, quod incendiis aedificiorum -intellegi consuevit, Caesaris erat interdicto sublatum, ne aut copia -pabuli frumentique, si longius progredi vellet, deficeretur, aut -hostes incendius terrerentur. Multis hominum milibus captis perterriti -Bituriges; qui primum adventum potuerant effugere Romanorum, in -finitimas civitates aut privatis hospitiis confisi aut societate -consiliorum confugerant. Frustra: nam Caesar magni sitineribus omnibus -locis occurrit nec dat ulli civitati spatium de aliena potius quam de -domestica salute cogitandi; qua celeritate et fideles amicos retinebat -et dubitantes terrore ad condiciones pacis adducebat. Tali condicione -proposita Bituriges, cum sibi viderent clementia Caesaris reditum -patere in eius amicitiam finitimasque civitates sine ulla poena -dedisse obsides atque in fidem receptas esse, idem fecerunt. - - -4 - -Caesar militibus pro tanto labore ac patientia, qui brumalibus diebus -itineribus difficillimis, frigoribus intolerandis studiosissime -permanserant in labore, ducenos sestertios, centurionibus tot milia -nummum praedae nomine condonanda pollicetur legionibusque in hiberna -remissis ipse se recipit die XXXX Bibracte. Ibi cum ius diceret, -Bituriges ad eum legatos mittunt auxilium petitum contra Carnutes, -quos intulisse bellum sibi querebantur. Qua re cognita, cum dies non -amplius decem et octo in hibernis esset moratus, legiones XIIII et VI -ex hibernis ab Arare educit, quas ibi collocatas explicandae rei -frumentariae causa superiore commentario demonstratum est: ita cum -duabus legionibus ad persequendos Carnutes proficiscitur. - - -5 - -Cum fama exercitus ad hostes esset perlata, calamitate ceterorum ducti -Carnutes desertis vicis oppidisque, quae tolerandae hiemis causa -constitutis repente exiguis ad necessitatem aedificiis incolebant -(nuper enim devicti complura oppida dimiserant), dispersi profugiunt. -Caesar erumpentes eo maxime tempore acerrimas tempestates cum subire -milites nollet, in oppido Carnutum Cenabo castra ponit atque in tecta -partim Gallorum, partim quae coniectis celeriter stramentis -tentoriorum integendorum gratia erant inaedificata, milites compegit. -Equites tamen et auxiliarios pedites in omnes partes mittit quascumque -petisse dicebantur hostes; nec frustra: nam plerumque magna praeda -potiti nostri revertuntur. Oppressi Carnutes hiemis difficultate, -terrore periculi, cum tectis expulsi nullo loco diutius consistere -auderent nec silvarum praesidio tempestatibus durissimis tegi possent, -dispersi magna parte amissa suorum dissipantur in finitimas civitates. - - -6 - -Caesar tempore anni difficillimo, cum satis haberet convenientes manus -dissipare, ne quod initium belli nasceretur, quantumque in ratione -esset, exploratum haberet sub tempus aestivorum nullum summum bellum -posse conflari, Gaium Trebonium cum duabus legionibus, quas secum -habebat, in hibernis Cenabi collocavit; ipse, cum crebris legationibus -Remorum certior fieret Bellovacos, qui belli gloria Gallos omnes -Belgasque praestabant, finitimasque his civitates duce Correo -Bellovaco et Commio Atrebate exercitus comparare atque in unum locum -cogere, ut omni multitudine in fines Suessionum, qui Remis erant -attributi, facerent impressionem, pertinere autem non tantum ad -dignitatem sed etiam ad salutem suam iudicaret nullam calamitatem -socios optime de re publica meritos accipere, legionem ex hibernis -evocat rursus undecimam; litteras autem ad Gaium Fabium mittit, ut in -fines Suessionum legiones duas quas habebat adduceret, alteramque ex -duabus ab Labieno arcessit. Ita, quantum hibernorum opportunitas -bellique ratio postulabat, perpetuo suo labore in vicem legionibus -expeditionum onus iniungebat. - - -7 - -His copiis coactis ad Bellovacos proficiscitur castrisque in eorum -finibus positis equitum turmas dimittit in omnes partes ad aliquos -excipiendos ex quibus hostium consilia cognosceret. Equites officio -functi renuntiant paucos in aedificiis esse inventos, atque hos, non -qui agrorum colendorum causa remansissent (namque esse undique -diligenter demigratum), sed qui speculandi causa essent remissi. A -quibus cum quaereret Caesar quo loco multitudo esset Bellovacorum -quodve esset consilium eorum, inveniebat Bellovacos omnes qui arma -ferre possent in unum locum convenisse, itemque Ambianos, Aulercos, -Caletos, Veliocasses, Atrebatas; locum castris excelsum in silva -circumdata palude delegisse, impedimenta omnia in ulteriores silvas -contulisse. Complures esse principes belli auctores, sed multitudinem -maxime Correo obtemperare, quod ei summo esse odio nomen populi Romani -intellexissent. Paucis ante diebus ex his castris Atrebatem Commium -discessisse ad auxilia Germanorum adducenda; quorum et vicinitas -propinqua et multitudo esset infinita. Constituisse autem Bellovacos -omnium principum consensu, summa plebis cupiditate, si, ut diceretur, -Caesar cum tribus legionibus veniret, offerre se ad dimicandum, ne -miseriore ac duriore postea condicione cum toto exercitu decertare -cogerentur; si maiores copias adduceret, in eo loco permanere quem -delegissent, pabulatione autem, quae propter anni tempus cum exigua -tum disiecta esset, et frumentatione et reliquo commeatu ex insidiis -prohibere Romanos. - - -8 - -Quae Caesar consentientibus pluribus cum cognosset atque ea quae -proponerentur consilia plena prudentiae longeque a temeritate -barbarorum remota esse iudicaret, omnibus rebus inserviendum statuit, -quo celerius hostis contempta sua paucitate prodiret in aciem. -Singularis enim virtutis veterrimas legiones VII, VIII, VIIII habebat, -summae spei delectaeque iuventutis XI, quae octavo iam stipendio tamen -in collatione reliquarum nondum eandem vetustatis ac virtutis ceperat -opinionem. Itaque consilio advocato, rebus eis quae ad se essent -delatae omnibus expositis animos multitudinis confirmat. Si forte -hostes trium legionum numero posset elicere ad dimicandum, agminis -ordinem ita constituit, ut legio septima, octava, nona ante omnia -irent impedimenta, deinde omnium impedimentorum agmen, quod tamen erat -mediocre, ut in expeditionibus esse consuevit, cogeret undecima, ne -maioris multitudinis species accidere hostibus posset quam ipsi -depoposcissent. Hac ratione paene quadrato agmine instructo in -conspectum hostium celerius opinione eorum exercitum adducit. - - -9 - -Cum repente instructas velut in acie certo gradu legiones accedere -Galli viderent, quorum erant ad Caesarem plena fiduciae consilia -perlata, sive certamiuis periculo sive subito adventu sive -exspectatione nostri consili copias instruunt pro castris nec loco -superiore decedunt. Caesar, etsi dimicare optaverat, tamen admiratus -tantam multitudinem hostium valle intermissa magis in altitudinem -depressa quam late patente castra castris hostium confert. Haec -imperat vallo pedum XII muniri, loriculam pro [hac] ratione eius -altitudinis inaedificari; fossam duplicem pedum denum quinum lateribus -deprimi directis; turres excitari crebras in altitudinem trium -tabulatorum, pontibus traiectis constratisque coniungi, quorum frontes -viminea loricula munirentur; ut ab hostibus duplici fossa, duplici -propugnatorum ordine defenderentur, quorum alter ex pontibus, quo -tutior altitudine esset, hoc audacius longiusque permitteret tela, -alter, qui propior hostem in ipso vallo collocatus esset, ponte ab -incidentibus telis tegeretur. Portis fores altioresque turres -imposuit. - - -10 - -Huius munitionis duplex erat consilium. Namque et operum magnitudinem -et timorem suum sperabat fiduciam barbaris allaturum, et cum pabulatum -frumentatumque longius esset proficiscendum, parvis copiis castra -munitione ipsa videbat posse defendi. Interim crebro paucis utrimque -procurrentibus inter bina castra palude interiecta contendebatur; quam -tamen paludem nonnumquam aut nostra auxilia Gallorum Germanorumque -transibant acriusque hostes insequebantur, aut vicissim hostes eadem -transgressi nostros longius summovebant. Accidebat autem cotidianis -pabulationibus (id quod accidere erat necesse, cum raris disiectisque -ex aedificius pabulum conquireretur), ut impeditis locis dispersi -pabulatores circumvenirentur; quae res, etsi mediocre detrimentum -iumentorum ac servorum nostris adferebat, tamen stultas cogitationes -incitabat barbarorum, atque eo magis, quod Commius, quem profectum ad -auxilia Germanorum arcessenda docui, cum equitibus venerat; qui, -tametsi numero non amplius erant quingenti, tamen Germanorum adventu -barbari nitebantur. - - -11 - -Caesar, cum animadverteret hostem complures dies castris palude et -loci natura munitis se tenere neque oppugnari castra eorum sine -dimicatione perniciosa nec locum munitionibus claudi nisi a maiore -exercitu posse, litteras ad Trebonium mittit, ut quam celerrime posset -legionem XIlI, quae cum T. Sextio legato in Biturigibus hiemabat, -arcesseret atque ita cum tribus legionibus magnis itineribus ad se -veniret; ipse equites in vicem Remorum ac Lingonum reliquarumque -civitatum, quorum magnum numerum evocaverat, praesidio pabulationibus -mittit, qui subitas hostium incursiones sustinerent. - - -12 - -Quod cum cotidie fieret ac iam consuetudine diligentia minueretur, -quod plerumque accidit diu turnitate, Bellovaci delecta manu peditum -cognitis stationibus cotidianis equitum nostrorum silvestribus locis -insidias disponunt eodemque equites postero die mittunt, qui primum -elicerent nostros, deinde circumventos aggrederentur. Cuius mali sors -incidit Remis, quibus ille dies fungendi muneris obvenerat. Namque hi, -cum repente hostium equites animad vertissent ac numero superiores -paucitatem contempsissent, cupidius insecuti peditibus undique sunt -circumdati. Quo facto perturbati celerius quam consuetudo fert -equestris proeli se receperunt amisso Vertisco, principe civitatis, -praefecto equitum; qui cum vix equo propter aetatem posset uti, tamen -consuetudine Gallorurn neque aetatis excusatione in suscipienda -praefectura usus erat neque dimicari sine se voluerat. Inflantur atque -incitantur hostium animi secundo proelio, principe et praefecto -Remorum interfecto, nostrique detrimento admonentur diligentius -exploratis locis stationes disponere ac mode ratius cedentem insequi -hostem. - - -13 - -Non intermittunt interim cotidiana proelia in conspectu utrorumque -castrorum, quae ad vada transitus que fiebant paludis. Qua contentione -Germani, quos propterea Caesar traduxerat Rhenum ut equitibus -interpositi proeliarentur, cum constantius universi paludem -transissent paucisque resistentibus interfectis pertinacius reliquam -multitudinem essent insecuti, perterriti non solum ei qui aut comminus -opprimebantur aut eminus vulnerabantur, sed etiam qui longius -subsidiari consuerant, turpiter refugerunt, nec prius finem fugae -fecerunt saepe amissis superioribus locis quam se aut in castra suorum -reciperent, aut nonnulli pudore coacti longius profugerent. Quorum -periculo sic omnes copiae sunt perturbatae ut vix iudicari posset, -utrum secundis minimisque rebus insolentiores an adverso mediocri casu -timidiores essent. - - -14 - -Compluribus diebus isdem in castris consumptis, cum propius accessisse -legiones et Gaium Trebonium legatum cognossent, duces Bellovacorum -veriti similem obsessionem Alesiae noctu dimittunt eos quos aut aetate -aut viribus inferiores aut inermes habebant, unaque reliqua -impedimenta. Quorum perturbatum et confusum dum explicant agmen (magna -enim multitudo carrorum etiam expeditos sequi Gallos consuevit), -oppressi luce copias armatorum pro suis instruunt castris, ne prius -Romani persequi se inciperent quam longius agmen impedimentorum suorum -processisset. At Caesar neque resistentes adgrediendos tanto collis -ascensu iudicabat, neque non usque eo legiones admovendas ut discedere -ex eo loco sine periculo barbari militibus instantibus non possent. -Ita, cum palude impedita a castris castra dividi videret, quae trans -eundi difficultas celeritatem insequendi tardare posset, adque id -iugum quod trans paludem paene ad hostium castra pertineret mediocri -valle a castris eorum intercisum animum adverteret, pontibus palude -constrata legiones traducit celeriterque in summam planitiem iugi -pervenit, quae declivi fastigio duobus ab lateribus muniebatur. Ibi -legionibus instructis ad ultimum iugum pervenit aciemque eo loco -constituit unde tormento missa tela in llostium cuneos conici possent. - - -15 - -Barbari confisi loci natura, cum dimicare non recusarent, si forte -Romani subire collem conarentur, paulatim copias distributas dimittere -non possent, ne dispersi perturbarentur, in acie permanserunt. Quorum -pertinacia cogruta Caesar XX cohortibus instructis castrisque eo loco -metatis muniri iubet castra. Absolutis operibus pro vallo legiones -instructas collocat, equites frenatis equis in statione disponit. -Bellovaci, cum Romanos ad insequendum paratos viderent neque -pernoctare aut diutius permanere sine periculo eodem loco possent, -tale consilium sui recipiendi ceperunt. Fasces, ubi consederant -(namque in acie sedere Gallos consuesse superioribus commentariis -Caesaris declaratum est), per manus stramentorum ac virgultorum, -quorum summa erat in castris copia, inter se traditos ante aciem -collocarunt extremoque tempore diei signo pronuntiato uno tempore -incenderunt. Ita continens flamma copias omnes repente a conspectu -texit Romanorum. Quod ubi accidit, barbari vehementissimo cursu -refugerunt. - - -16 - -Caesar, etsi discessum hostium animadvertere non poterat incendiis -oppositis, tamen id consilium cum fugae causa initum suspicaretur, -legiones promovet, turmas mittit ad insequendum; ipse veritus -insidias, ne forte in eodem loco subsistere hostis atque elicere -nostros in locum conaretur iniquum, tardius procedit. Equites cum -intrare fumum et flammam densissimam timerent ac, si qui cupidius -intraverant, vix suorum ipsi priores partes animadverterent equorum, -insidias veriti liberam facultatem sui recipiendi Bellovacis dederunt. -Ita fuga timoris simul calliditatisque plena sine ullo detrimento -milia non amplius decem progressi hostes loco munitissimo castra -posuerunt. Inde cum saepe in insidiis equites peditesque disponerent, -magna detrimenta Romanis in pabulationibus inferebant. - - -17 - -Quod cum crebrius accideret, ex captivo quodam comperit Caesar -Correum, Bellovacorum ducem, fortissimorum milia sex peditum delegisse -equitesque ex omni numero mille, quos in insidiis eo loco collocaret, -quem in locum propter copiam frumenti ac pabuli Romanos missuros -suspicaretur. Quo cognito consilio legiones plures quam solebat educit -equitatumque, qua consuetudine pabulatoribus mittere praesidio -consuerat, praemittit: huic interponit auxilia levis armaturae; ipse -cum legionibus quam potest maxime appropinquat. - - -18 - -Hostes in insidus dispositi, cum sibi delegissent campum ad rem -gerendam non amplius patentem in omnes partes passibus mille, silvis -undique aut impeditissimo flumine munitum, velut indagine hunc -insidiis circumdederunt. Explorato hostium consilio nostri ad -proeliandum animo atque armis parati, cum subsequentibus legionibus -nullam dimicationem recusarent, turmatim in eum locum devenerunt. -Quorum adventu cum sibi Correus oblatam occasionem rei gerendae -existimaret, primum cum paucis se ostendit atque in proximas turmas -impetum fecit. Nostri constanter incursum sustinent insidiatorum neque -plures in unum locum conveniunt; quod plerumque equestribus proeliis -cum propter aliquem timorem accidit, tum multitudine ipsorum -detrimentum accipitur. - - -19 - -Cum dispositis turmis in vicem rari proeliarentur neque ab lateribus -circumveniri suos paterentur, erumpunt ceteri Correo proeliante ex -silvis. Fit magna contentione diversum proelium. Quod cum diutius pari -Marte iniretur, paulatim ex silvis instructa multitudo procedit -peditum, quae nostros coegit cedere equites. Quibus celeriter -subveniunt levis armaturae pedites, quos ante legiones missos docui, -turmisque nostrorum interpositi constanter proeliantur. Pugnatur -aliquamdiu pari contentione; deinde, ut ratio postulabat proeli, qui -sustinuerant primos impetus insidiarum hoc ipso fiunt superiores, quod -nullum ab insidiantibus imprudentes acceperant detrimentum. Accedunt -propius interim legiones, crebrique eodem tempore et nostris et -hostibus nuntii adferuntur, imperatorem instructis copiis adesse. Qua -re cognita praesidio cohortium confisi nostri acerrime proeliantur, -ne, si tardius rem gessissent, victoriae gloriam communicasse cum -legionibus viderentur; hostes concidunt animis atque itineribus -diversis fugam quaerunt. Nequiquam: nam quibus difficultatibus locorum -Romanos claudere voluerant, eis ipsi tenebantur. Victi tamen -perculsique maiore parte amissa consternati profugiunt partim silvis -petitis, partim flumine (qui tamen in fuga a nostris acriter -insequentibus conficiuntur), eum interim nulla calamitate victus -Correus excedere proelio silvasque petere aut invitantibus nostris ad -deditionem potuit adduci, quin fortissime proeliando compluresque -vulnerando cogeret elatos iracundia victores in se tela conicere. - - -20 - -Tali modo re gesta recentibus proeli vestigiis ingressus Caesar, cum -victos tanta calamitate existimaret hostes nuntio accepto locum -castrorum relicturos, quae non longius ab ea caede abesse plus minus -octo milibus dicebantur, tametsi flumine impeditum transitum videbat, -tamen exercitu traducto progreditur. At Bellovaci reliquaeque -civitates repente ex fuga paucis atque his vulneratis receptis, qui -silvarum benefieio casum evitaverant, omnibus adversis, cognita -calamitate, interfecto Correo, amisso equitatu et fortissimis -pcditibus, cum adventare Romanos existimarent, concilio repente cantu -tubarum convocato conclamant, legati obsidesque ad Caesarem mittantur. - - -21 - -Hoc omnibus probato consilio Commius Atrebas ad eos confugit Germanos, -a quibus ad id bellum auxilia mutuatus erat. Ceteri e vestigio mittunt -ad Caesarem legatos petuntque, ut ea poena sit contentus hostium, quam -si sine dimicatione inferre integris posset, pro sua clementia atque -humanitate numquam profecto esset illaturus. Adflictas opes equestri -proelio Bellovacorum esse; delectorum peditum multa milia interisse, -vix refugisse nuntios caedis. Tamen magnum ut in tanta calamitate -Bellovacos eo proelio commodum esse consecutos, quod Correus, auctor -belli, concitator multitudinis, esset interfectus. Numquam enim -senatum tantum in civitate illo vivo quantum imperitam plebem -potuisse. - - -22 - -Haec orantibus legatis commemorat Caesar: Eodem tempore superiore anno -Bellovacos ceterasque Galliae civitates suscepisse bellum: -pertinacissime hos ex omnibus in sententia permansisse neque ad -sanitatem reliquorum deditione esse perductos. Scire atque intellegere -se causam peccati facillime mortuis delegari. Neminem vero tantum -pollere, ut invitis principibus, resistente senatu, omnibus bonis -repugnantibus infirma manu plebis bellum concitare et gerere posset. -Sed tamen se contentum fore ea poena quam sibi ipsi contraxissent. - - -23 - -Nocte insequenti legati responsa ad suos referunt, obsides conficiunt. -Concurrunt reliquarum civitatium legati, quae Bellovacorum -speculabantur eventum; obsides dant, imperata faciunt excepto Commio, -quem timor prohibebat cuiusquam fidei suam committere salutem. Nam -superiore anno Titus Labienus, Caesare in Gallia citeriore ius -dicente, cum Commium comperisset sollicitare civitates et -coniurationem contra Caesarem facere, infidelitatem eius sine ulla -perfidia iudicavit comprimi posse. Quem quia non arbitrabatur vocatum -in castra venturum, ne temptando cautiorem faceret, Gaium Volusenum -Quadratum misit, qui eum per simulationem colloqui curaret -interficiendum. Ad eam rem delectos idoneos ei tradit centuriones. Cum -in colloquium ventum esset, et, ut convenerat, manum Commi Volusenus -arripuisset, centurio vel insueta re permotus vel celeriter a -familiaribus prohibitus Commi conficere hominem non potuit; graviter -tamen primo ictu gladio caput percussit. Cum utrimque gladii destricti -essent, non tam pugnandi quam diffugiendi fuit utrorumque consilium: -nostrorum, quod mortifero vulnere Commium credebant adfectum; -Gallorum, quod insidius cognitis plura quam videbant extimescebant. -Quo facto statuisse Commius dicebatur numquam in conspectum cuiusquam -Romani venire. - - -24 - -Bellicosissimis gentibus devictis Caesar, cum videret nullam iam esse -civitatem quae bellum pararet quo sibi resisteret, sed nonnullos ex -oppidis demigrare, ex agris diffugere ad praesens imperium evitandum, -plures in partes exercitum dimittere constituit. M. Antonium -quaestorem cum legione duodecima sibi coniungit. C. Fabium legatum cum -cohortibus XXV mittit in diversissimam partem Galliae, quod ibi -quasdam civitates in armis esse audiebat neque C. Caninium Rebilum -legatum, qui in illis regionibus erat, satis firmas duas legiones -habere existimabat. Titum Labienum ad se evocat; legionem autem XV, -quae cum eo fuerat in hibernis, in togatam Galliam mittit ad colonias -civium Romanorum tuendas, ne quod simile incommodum accideret -decursione barbarorum ac superiore aestate Tergestinis acciderat, qui -repentino latrocinio atque impetu illorum erant oppressi. Ipse ad -vastandos depopulandosque fines Ambiorigis proficiscitur; quem -perterritum ac fugientem cum redigi posse in suam potestatem -desperasset, proximum suae dignitatis esse ducebat, adeo fines eius -vastare civibus, aedificiis, pecore, ut odio suorum Ambiorix, si quos -fortuna reliquos fecisset, nullum reditum propter tantas calamitates -haberet in civitatem. - - -25 - -Cum in omnes partes finium Ambiorigis aut legiones aut auxilia -dimisisset atque omnia caedibus, incendius, rapinis vastasset, magno -numero hominum interfecto aut capto Labienum cum duabus legionibus in -Treveros mittit, quorum civitas propter Germaniae vicinitatem -cotidianis exercitata bellis cultu et feritate non multum a Germanis -differebat neque imperata umquam nisi exercitu coacta faciebat. - - -26 - -Interim Gaius Caninius legatus, cum magnam multitudinem convenisse -hostium in fines Pictonum litteris nuntiisque Durati cognosceret, qui -perpetuo in amicitia manserat Romanorum, cum pars quaedam civitatis -eius defecisset, ad oppidum Lemonum contendit. Quo cum adventaret -atque ex captivis certius cognosceret multis hominum milibus a -Dumnaco, duce Andium, Duratium clausum Lemoni oppugnari neque infirmas -legiones hostibus committere auderet, castra posuit loco munito. -Dumnacus, cum appropinquare Caninium cognosset, copiis omnibus ad -legiones conversis castra Romanorum oppugnare instituit. Cum complures -dies in oppugnatione consumpsisset et magno suorum detrimento nullam -partem munitionum convellere potuisset, rursus ad obsidendum Lemonum -redit. - - -27 - -Eodem tempore C. Fabius legatus complures civitates in fidem recipit, -obsidibus firmat litterisque Gai Canini Rebili fit certior quae in -Pictonibus gerantur. Quibus rebus cognitis proficiscitur ad auxilium -Duratio ferendum. At Dumnacus adventu Fabi cognito desperata salute, -si tempore eodem coactus esset et Romanum externum sustinere hostem et -respicere ac timere oppidanos, repente ex eo loco cum copiis recedit -nec se satis tutum fore arbitratur, nisi flumine Ligeri, quod erat -ponte propter magnitudinem transeundum, copias traduxisset. Fabius, -etsi nondum in conspectum venerat hostibus neque se Caninio -coniunxerat, tamen doctus ab eis qui locorum noverant naturam -potissimum credidit hostes perterritos eum locum, quem petebant, -petituros. Itaque cum copiis ad eundem pontem contendit equitatumque -tantum procedere ante agmen imperat legionum, quantum cum -processisset, sine defatigatione equorum in eadem se reciperet castra. -Consecuntur equites nostri, ut erat praeceptum, invaduntque Dumnaci -agmen et fugientes perterritosque sub sarcinis in itinere adgressi -magna praeda multis interfectis potiuntur. Ita re bene gesta se -recipiunt in castra. - - -28 - -Insequenti nocte Fabius equites praemittit sic paratos ut confligerent -atque omne agmen morarentur, dum consequeretur ipse. Cuius praeceptis -ut res gereretur, Quintus Atius Varus, praefectus equitum, singularis -et animi et prudentiae vir, suos hortatur agmenque hostium consecutus -turmas partim idoneis locis disponit, parte equitum proelium -committit. Confligit audacius equitatus hostium succedentibus sibi -peditibus, qui toto agmine subsistentes equitibus suis contra nostros -ferunt auxilium. Fit proelium acri certamine. Namque nostri contemptis -pridie superatis hostibus, cum subsequi legiones meminissent, et -pudore cedendi et cupiditate per se conficiendi proeli fortissime -contra pedites proeliantur, hostesque nihil amplius copiarum -accessurum credentes, ut pridie cognoverant, delendi equitatus nostri -nacti occasionem videbantur. - - -29 - -Cum aliquamdiu summa contentione dimicaretur, Dumnacus instruit aciem -quae suis esset equitibus in vicem praesidio, cum repente confertae -legiones in conspectum hostium veniunt. Quibus visis perculsae -barbarorum turmae ac perterritae acies hostium, perturbato -impedimentorum agmine, magno clamore discursuque passim fugae se -mandant. At nostri equites, qui paulo ante cum resistentibus -fortissime conflixerant, laetitia victoriae elati magno undique -clamore sublato cedentibus circumfusi, quantum equorum vires ad -persequendum dextraeque ad caedendum valent, tantum eo proelio -interficiunt. Itaque amplius milibus XII aut armatorum aut eorum qui -eo timore arma proiecerant interfectis omnis multitudo capitur -impedimentorum. - - -30 - -Qua ex fuga cum constaret Drappetem Senonem, qui, ut primum defecerat -Gallia, collectis undique perditis hominibus, servis ad libertatem -vocatis, exulibus omnium civitatum adscitis, receptis latronibus -impedimenta et commeatus Romanorum interceperat, non amplius hominum -duobus milibus ex fuga collectis provinciam petere unaque consilium -cum eo Lucterium Cadurcum cepisse, quem superiore commentario prima -defectione Galliae facere in provinciam voluisse impetum cognitum est, -Caninius legatus cum legionibus duabus ad eos persequendos contendit, -ne detrimento aut timore provinciae magna infamia perditorum hominum -latrociniis caperetur. - - -31 - -Gaius Fabius cum reliquo exercitu in Carnutes ceterasque proficiscitur -civitates, quarum eo proelio, quod cum Dumnaco fecerat, copias esse -accisas sciebat. Non enim dubitabat quin recenti calamitate -summissiores essent futurae, dato vero spatio ac tempore eodem -instigante Dumnaco possent concitari. Qua in re summa felicitas -celeritasque in recipiendis civitatibus Fabium consequitur. Nam -Carnutes, qui saepe vexati numquam pacis fecerant mentionem, datis -obsidibus veniunt in deditionem, ceteraeque civitates positae in -ultimis Galliae finibus Oceano coniunctae, quae Armoricae appellantur, -auctoritate adductae Carnutum adventu Fabi legio numque imperata sine -mora faciunt. Dumnacus suis finibus expulsus errans latitansque solus -extremas Galliae regiones petere est coactus. - - -32 - -At Drappes unaque Lucterius, cum legiones Caniniumque adesse -cognoscerent nec se sine certa pernicie persequente exercitu putarent -provinciae fines intrare posse nec iam libere vagandi latrociniorumque -faciendorum facultatem haberent, in finibus consistunt Cadurcorum. Ibi -cum Lucterius apud suos cives quondam integris rebus multum potuisset, -semperque auctor novorum consiliorum magnam apud barbaros auctoritatem -haberet, oppidum Vxellodunum, quod in clientela fuerat eius, egregie -natura loci munitum, occupat suis et Drappetis copiis oppidanosque -sibi coniungit. - - -33 - -Quo cum confestim Gaius Caninius venisset animadverteretque omnes -oppidi partes praeruptissimis saxis esse munitas, quo defendente nullo -tamen armatis ascendere esset difficile, magna autem impedimenta -oppidanorum videret, quae si clandestina fuga subtrahere conarentur, -effugere non modo equitatum, sed ne legiones quidem possent, -tripertito cohortibus divisis trina excelsissimo loco castra fecit; a -quibus paulatim, quantum copiae patiebantur, vallum in oppidi -circuitum ducere instituit. - - -34 - -Quod cum animadverterent oppidani miserrimaque Alesiae memoria -solliciti similem casum obsessionis vererentur, maximeque ex omnibus -Lucterius, qui fortunae illius periculum fecerat, moneret frumenti -rationem esse habendam, constituunt omnium consensu parte ibi relicta -copiarum ipsi cum expeditis ad importandum frumentum proficisci. Eo -consilio probato proxima nocte duobus milibus armatorum relictis -reliquos ex oppido Drappes et Lucterius educunt. Hi paucos dies morati -ex finibus Cadurcorum, qui partim re frumentaria sublevare eos -cupiebant, partim prohibere quo minus sumerent non poterant, magnum -numerum frumenti comparant, nonnumquam autem expeditionibus nocturnis -castella nostrorum adoriuntur. Quam ob causam Gaius Caninius toto -oppido munitiones circumdare moratur, ne aut opus effectum tueri non -possit aut plurimis in locis infirma disponat praesidia. - - -35 - -Magna copia frumenti comparata considunt Drappes et Lucterius non -longius ab oppido X milibus, unde paulatim frumentum in oppidum -supportarent. Ipsi inter se provincias partiuntur: Drappes castris -praesidio cum parte copiarum restitit; Lucterius agmen iumentorum ad -oppidum ducit. Dispositis ibi praesidiis hora noctis circiter decima -silvestribus angustisque itineribus frumentum importare in oppidum -instituit. Quorum strepitum vigiles castrorum cum sensissent, -exploratoresque missi quae gererentur renuntiassent, Caninius -celeriter cum cohortibus armatis ex proximis castellis in frumentarios -sub ipsam lucem impetum fecit. Ei repentino malo perterriti diffugiunt -ad sua praesidia; quae nostri ut viderunt, acrius contra armatos -incitati neminem ex eo numero vivum capi patiuntur. Profugit inde cum -paucis Lucterius nec se recipit in eastra. - - -36 - -Re bene gesta Caninius ex captivis comperit partem copiarum cum -Drappete esse in castris a milibus longe non amplius XII. Qua re ex -compluribus cognita, cum intellegeret fugato duce altero perterritos -reliquos facile opprimi posse, magnae felicitatis esse arbitrabatur -neminem ex caede refugisse in castra qui de accepta calamitate nuntium -Drappeti perferret. Sed in experiendo cum periculum nullum videret, -equitatum omnem Germanosque pedites, summae velocitatis homines, ad -castra hostium praemittit; ipse legionem unam in trina castra -distribuit, alteram secum expeditam ducit. Cum propius hostes -accessisset, ab exploratoribus quos praemiserat cognoscit castra -eorum, ut barbarorum fere consuetudo est, relictis locis superioribus -ad ripas fluminis esse demissa; at Germanos equitesque imprudentibus -omnibus de improviso advolasse proeliumque commisisse. Qua re cognita -legionem armatam instructamque adducit. Ita repente omnibus ex -partibus signo dato loca superiora capiuntur. Quod ubi accidit, -Germani equitesque signis legionis visis vehementissime proeliantur. -Confestim cohortes undique impetum faciunt omnibusque aut interfectis -aut captis magna praeda potiuntur. Capitur ipse eo proelio Drappes. - - -37 - -Caninius felicissime re gesta sine ullo paene militis vulnere ad -obsidendos oppidanos revertitur externoque hoste deleto, cuius timore -antea dividere praesidia et munitione oppidanos circumdare prohibitus -erat, opera undique imperat administrari. Venit eodem cum suis copiis -postero die Gaius Fabius partemque oppidi sumit ad obsidendum. - - -38 - -Caesar interim M. Antonium quaestorem cum cohortibus XV in Bellovacis -relinquit, ne qua rursus novorum consiliorum capiendorum Belgis -facultas daretur. Ipse reliquas civitates adit, obsides plures -imperat, timentes omnium animos consolatione sanat. Cum in Carnutes -venisset, quorum in civitate superiore commentario Caesar exposuit -initium belli esse ortum, quod praecipue eos propter conscientiam -facti timere animadvertebat, quo celerius civitatem timore liberaret, -principem sceleris illius et concitatorem belli, Gutruatum, ad -supplicium depoposcit. Qui etsi ne civibus quidem suis se committebat, -tamen celeriter omnium cura quaesitus in castra perducitur. Cogitur in -eius supplicium Caesar contra suam naturam concursu maximo militum, -qui ei omnia pericula et detrimenta belli accepta referebant, adeo ut -verberibus exanimatum corpus securi feriretur. - - -39 - -Ibi crebris litteris Canini fit certior quae de Drappete et Lucterio -gesta essent, quoque in consilio permanerent oppidani. Quorum etsi -paucitatem contemnebat, tamen pertinaciam magna poena esse adficiendam -iudicabat, ne universa Gallia non sibi vires defuisse ad resistendum -Romanis, sed constantiam putaret, neve hoc exemplo ceterae civitates -locorum opportunitate fretae se vindicarent in libertatem, cum omnibus -Gallis notum esse sciret reliquam esse unam aestatem suae provinciae, -quam si sustinere potuissent, nullum ultra periculum vererentur. -Itaque Q. Calenum legatum cum legionibus reliquit qui iustis -itineribus subsequeretur; ipse cum omni equitatu quam potest celerrime -ad Caninium contendit. - - -40 - -Cum contra exspectationem omnium Caesar Vxellodunum venisset -oppidumque operibus clausum animadverteret neque ab oppugnatione -recedi videret ulla condicione posse, magna autem copia frumenti -abundare oppidanos ex perfugis cognosset, aqua prohibere hostem -temptare coepit. Flumen infimam vallem dividebat, quae totum paene -montem cingebat, in quo positum erat praeruptum undique oppidum -Vxellodunum. Hoc avertere loci natura prohibebat: in infimis enim sic -radicibus montis ferebatur, ut nullam in partem depressis fossis -derivari posset. Erat autem oppidanis difficilis et praeruptus eo -descensus, ut prohibentibus nostris sine vulneribus ac periculo vitae -neque adire flumen neque arduo se recipere possent ascensu. Qua -difficultate eorum cogmta Caesar sagittariis funditoribusque -dispositis, tormentis etiam quibusdam locis contra facillimos -descensus collocatis aqua fluminis prohibebat oppidanos. - - -41 - -Quorum omnis postea multitudo aquatorum unum in locum conveniebat sub -ipsius oppidi murum, ubi magnus fons aquae prorumpebat ab ea parte, -quae fere pedum CCC intervallo fluminis circuitu vacabat. Hoc fonte -prohiberi posse oppidanos cum optarent reliqui, Caesar unus videret, e -regione eius vineas agere adversus montem et aggerem instruere coepit -magno cum labore et continua dimicatione. Oppidani enim loco superiore -decurrunt et eminus sine periculo proeliantur multosque pertinaciter -succedentes vulnerant; non deterrentur tamen milites nostri vineas -proferre et labore atque operibus locorum vincere difficultates. Eodem -tempore cuniculos tectos ab vineis agunt ad caput fontis; quod genus -operis sine ullo periculo, sine suspicione hostium facere licebat. -Exstruitur agger in altitudinem pedum sexaginta, collocatur in eo -turris decem tabulatorum, non quidem quae moenibus aequaret (id enim -nullis operibus effici poterat), sed quae superare fontis fastigium -posset. Ex ea cum tela tormentis iacerentur ad fontis aditum, nec sine -periculo possent aquari oppidani, non tantum pecora atque iumenta, sed -etiam magna hostium multitudo siti consumebatur. - - -42 - -Quo malo perterriti oppidani cupas sebo, pice, scandulis complent; eas -ardentes in opera provolvunt eodemque tempore acerrime proeliantur, ut -ab incendio restinguendo dimicationis periculo deterreant Romanos. -Magna repente in ipsis operibus flamma exstitit. Quaecumque enim per -locum praecipitem missa erant, ea vineis et aggere suppressa -comprehendebant id ipsum quod morabatur. Milites contra nostri, -quamquam periculoso genere proeli locoque iniquo premebantur, tamen -omnia fortissimo sustinebant animo. Res enim gerebatur et excelso loco -et in conspectu exercitus nostri, magnusque utrimque clamor oriebatur. -Ita quam quisque poterat maxime insignis, quo notior testatiorque -virtus esset eius, telis hostium flammaeque se offerebat. - - -43 - -Caesar cum complures suos vulnerari videret, ex omnibus oppidi -partibus cohortes montem ascendere et simulatione moenium occupandorum -clamorem undique iubet tollere. Quo facto perterriti oppidani, cum -quid ageretur in locis reliquis essent suspensi, revocant ab -impugnandis operibus armatos murisque disponunt. Ita nostri fine -proeli facto celeriter opera flamma comprehensa partim restinguunt, -partim interscindunt. Cum pertinaciter resisterent oppidani, magna -etiam parte amissa siti suorum in sententia permanerent, ad postremum -cuniculis venae fontis intercisae sunt atque aversac. Quo facto -repente perennis exaruit fons tantamque attulit oppidanis salutis -desperationem, ut id non hominum consilio, sed deorum voluntate factum -putarent. Itaque se necessitate coacti tradiderunt. - - -44 - -Caesar, cum suam lenitatem cognnitam omnibus sciret neque vereretur ne -quid crudelitate naturae videretur asperius fecisse, neque exitum -consiliorum suorum animadverteret, si tali ratione diversis in locis -plures consilia inissent, exemplo supplici deterrendos reliquos -existimavit. Itaque omnibus qui arma tulerant manus praecidit vitamque -concessit, quo testatior esset poena improborum. Drappes, quem captum -esse a Caninio docui, sive indignitate et dolore vinculorum sive -timore gravioris supplici paucis diebus cibo se abstinuit atque ita -interiit. Eodem tempore Lacterius, quem profugisse ex proelio scripsi, -cum in potestatem venisset Epasnacti Arverni (crebro enim mutandis -locis multorum fidei se committebat, quod nusquam diutius sine -periculo commoraturus videbatur, cum sibi conscius esset, quam -inimicum deberet Caesarem habere), hunc Epasnactus Arvernus, -amicissimus populi Romani, sine dubitatione ulla vinctum ad Caesarem -deduxit. - - -45 - -Labienus interim in Treveris equestre proelium facit secundum -compluribusque Treveris interfectis et Germanis, qui nullis adversus -Romanos auxilia denegabant, principes eorum vivos redigit in suam -potestatem atque in his Surum Aedmlm, qui et virtutis et generis -summam nobilitatem habebat solusque ex Aeduis ad id tempus permanserat -in armis. - - -46 - -Ea re cognita Caesar, cum in omnibus partibus Galliae bene res geri -videret iudicaretque superioribus aestivis Galliam devictam -subactamque esse, Aquitaniam numquam adisset, per Publium Crassum -quadam ex parte devicisset, cum duabus legionibus in eam partem -Galliae est profectus, ut ibi extremum tempus consumeret aestivorum. -Quam rem sicuti cetera celeriter feliciterque confecit. Namque omnes -Aquitaniae civitates legatos ad Caesarem miserunt obsidesque ei -dederunt. Quibus rebus gestis ipse equitum praesidio Narbonem profecto -est, exercitum per legatos in hiberna deduxit: quattuor legiones in -Belgio collocavit cum M. Antonio et C. Trebonio et P. Vatinio legatis, -duas legiones in Aeduos deduxit, quorum in omni Gallia summam esse -auctoritatem sciebat, duas in Turonis ad fines Carnutum posuit, quae -omnem illam regionem coniunctam Oceano continerent, duas reliquas in -Lemovicum finibus non longe ab Arvernis, ne qua pars Galliae vacua ab -exercitu esset. Paucos dies ipse in provincia moratus, cum celeriter -omnes conventus percucurrisset, publicas controversias cognosset, bene -meritis praemia tribuisset (cognoscendi enim maximam facultatem -habebat, quali quisque fuisset animo in totius Galliae defectione, -quam sustinuerat fidelitate atque auxiliis provinciae illius), his -confectis rebus ad legiones in Belgium se recipit hibernatque -Nemetocennae. - - -47 - -Ibi cognoscit Commium Atrebatem proelio cum equitatu suo contendisse. -Nam cum Antonius in hiberna venisset, civitasque Atrebatum in officio -esset, Commius, qui post illam vulnerationem, quam supra commemoravi, -semper ad omnes motus paratus suis civibus esse consuesset, ne -consilia belli quaerentibus auctor armorum duxque deesset, parente -Romanis civitate cum suis equitibus latrociniis se suos que alebat -infestisque itineribus commeatus complures, qui comportabantur in -hiberna Romanorum, intercipiebat. - - -48 - -Erat attributus Antonio praefectus equitum C. Volusenus Quadratus qui -cum eo hibernaret. Hunc Antonius ad persequendum equitatum hostium -mittit. Volusenus ad eam virtutem, quae singularis erat in eo, magnum -odium Commi adiungebat, quo libentius id faceret quod imperabatur. -Itaque dispositis insidiis saepius equites eius adgressus secunda -proelia faciebat. Novissime, cum vehementius contenderetur, ac -Volusenus ipsius intercipiendi Commi cupiditate pertinacius eum cum -paucis insecutus esset, ille autem fuga vehementi Volusenum -produxisset longius, inimicus homini suorum invocat fidem atque -auxilium, ne sua vulnera per fidem imposita paterentur impunita, -conversoque equo se a ceteris incautius permittit in praefectum. -Faciunt hoc idem omnes eius equites paucosque nostros convertunt atque -insequuntur. Commius incensum calcaribus equum coniungit equo Quadrati -lanceaque infesta magnis viribus medium femur traicit Voluseni. -Praefecto vulnerato non dubitant nostri resistere et conversis equis -hostem pellere. Quod ubi accidit, complures hostium magno nostrorum -impetu perculsi vulnerantur ac partim in fuga proteruntur, partim -intercipiuntur; quod malum dux equi velocitate evitavit: graviter adeo -vulneratus praefectus, ut vitae periculum aditurus videretur, refertur -in castra. Commius autem sive expiato suo dolore sive magna parte -amissa suorum legatos ad Antonium mittit seque et ibi futurum, ubi -praescripserit, et ea facturum, quae imperarit, obsidibus firmat; unum -illud orat, ut timori suo concedatur, ne in conspectum veniat -cuiusquam Romani. Cuius postulationem Antonius cum iudicaret ab iusto -nasci timore, veniam petenti dedit, obsides accepit. - - -Prooemium II - -Scio Caesarem singulorum annorum singulos commentarios confecisse; -quod ego non existimavi mihi esse faciendum, propterea quod insequens -annus, L. Paulo C. Marcello consulibus, nullas habet magnopere Galliae -res gestas. Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar -exercitusque eo tempore fuissent, pauca esse scribenda coniungendaque -huic commentario statui. - - -49 - -Caesar in Belgio cum hiemaret, unum illud propositum habebat, -continere in amicitia civitates, nulli spem aut causam dare armorum. -Nihil enim minus volebat quam sub decessu suo necessitatem sibi -aliquam imponi belli gerendi, ne, cum exercitum deducturus esset, -bellum aliquod relinqueretur quod omnis Gallia libenter sine praesenti -periculo susciperet. Itaque honorifice civitates appellando, principes -maximis praemiis adficiendo, nulla onera iniungendo defessam tot -adversis proeliis Galliam condicione parendi meliore facile in pace -continuit. - - -50 - -Ipse hibernis peractis contra consuetudinem in Italiam quam maximis -itineribus est profectus, ut municipia et colonias appellaret, quibus -M. Antoni quaestoris sui, commendaverat sacerdoti petitionem. -Contendebat enim gratia cum libenter pro homine sibi coniunctissimo, -quem paulo ante praemiserat ad petitionem, tum acriter contra -factionem et potentiam paucorum, qui M. Antoni repulsa Caesaris -decedentis gratiam convellere cupiebant. Hunc etsi augurem prius -faetum quam Italiam attingeret in itinere audierat, tamen non minus -iustam sibi causam municipia et colonias adeundi existimavit, ut eis -gratias ageret, quod frequentiam atque officium suum Antonio -praestitissent, simulque se et honorem suum sequentis anni -commendaret, propterea quod insolenter adversarii sui gloriarentur L. -Lentulum et C. Marcellum consules creatos qui omnem honorem et -dignitatem Caesaris spoliarent, ereptum Ser. Galbae consulatum, cum is -multo plus gratia suffragiisque valuisset, quod sibi coniunctus et -familiaritate et consuetudine legationis esset. - - -51 - -Exceptus est Caesaris adventus ab omnibus municipiis et coloniis -incredibili honore atque amore. Tum primum enim veniebat ab illo -universae Galliae bello. Nihil relinquebatur quod ad ornatum portarum, -itinerum, locorum omnium qua Caesar iturus erat excogitari poterat. -Cum liberis omnis multitudo obviam procedebat, hostiae omnibus locis -immolabantur, tricliniis stratis fora templaque occupabantur, ut vel -exspectatissimi triumphi laetitia praecipi posset. Tanta erat -magnificentia apud opulentiores, cupiditas apud humiliores. - - -52 - -Cum omnes regiones Galliae togatae Caesar percucurrisset, summa -celeritate ad exercitum Nemetocennam rediit legionibusque ex omnibus -hibernis ad fines Treverorum evocatis eo profectus est ibique -exercitum lustravit. T. Labienum Galliae togatae praefecit, quo maiore -commendatione conciliaretur ad consulatus petitionem. Ipse tantum -itinerum faciebat, quantum satis esse ad mutationem locorum propter -salubritatem existimabat. Ibi quamquam crebro audiebat Labienum ab -inimicis suis sollicitari certiorque fiebat id agi paucorum consiliis, -ut interposita senatus auctoritate aliqua parte exercitus spoliaretur, -tamen neque de Labieno credidit quidquam neque contra senatus -auctoritatem ut aliquid faceret potuit adduci. Iudicabat enim liberis -sententiis patrum conscriptorum causam suam facile obtineri. Nam C. -Curio, tribunus plebis, cum Caesaris causam dignitatemque defendendam -suscepisset, saepe erat senatui pollicitus, si quem timor armorum -Caesaris laederet, et quoniam Pompei dominatio atque arma non minimum -terrorem foro inferrent, discederet uterque ab armis exercitusque -dimitteret: fore eo facto liberam et sui iuris civitatem. Neque hoc -tantum pollicitus est, sed etiam sc. per discessionem facere coepit; -quod ne fieret consules amicique Pompei iusserunt atque ita rem -morando discusserunt. - - -53 - -Magnum hoc testimonium senatus erat universi conveniensque superiori -facto. Nam Marcellus proximo anno, cum impugnaret Caesaris dignitatem, -contra legem Pompei et Crassi rettulerat ante tempus ad senatum de -Caesaris provinciis, sententiisque dictis discessionem faciente -Marcello, qui sibi omnem dignitatem ex Caesaris invidia quaerebat, -senatus frequens in alia omnia transiit. Quibus non frangebantur animi -inimicorum Caesaris, sed admonebantur quo maiores pararent -necessitates, quibus cogi posset senatus id probare, quod ipsi -constituissent. - - -54 - -Fit deinde senatus consultum, ut ad bellum Parthi cum legio una a Cn. -Pompeio, altera a C. Caesare mitteretur; neque obscure duae legiones -uni detrahuntur. Nam Cn. Pompeius legionem primam, quam ad Caesarem -miserat, confectam ex delectu provinciae Caesaris, eam tamquam ex suo -numero dedit. Caesar tamen, cum de voluntate minime dubium esset -adversariorum suorum, Pompeio legionem remisit et suo nomine quintam -decimam, quam in Gallia citeriore habuerat, ex senatus consulto iubet -tradi. In eius locum tertiam decimam legionem in Italiam mittit quae -praesidia tueretur, ex quibus praesidiis quinta decima deducebatur. -Ipse exercitui distribuit hiberna: C. Trebonium cum legionibus -quattuor in Belgio collocat, C. Fabium cum totidem in Aeduos deducit. -Sic enim existimabat tutissimam fore Galliam, si Belgae, quorum maxima -virtus, Aedui, quorum auctoritas summa esset, exercitibus -continerentur. Ipse in Italiam profectus est. - - -55 - -Quo cum venisset, cognoscit per C. Marcellum consulem legiones duas ab -se remissas, quae ex senatus consulto deberent ad Parthicum bellum -duci, Cn. Pompeio traditas atque in Italia retentas esse. Hoc facto -quamquam nulli erat dubium, quidnam contra Caesarem pararetur, tamen -Caesar omnia patienda esse statuit, quoad sibi spes aliqua -relinqueretur iure potius disceptandi quam belli gerendi. Contendit -per litteras ab senatu, ut etiam Pompeius se imperio abdicaret, seque -idem facturum promisit; sin minus, se neque sibi neque patriae -defuturum. - - - - - -End of the Project Gutenberg EBook of Commentarii de Bello Gallico, by -Gaius Iulius Caesar - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COMMENTARII DE BELLO GALLICO *** - -***** This file should be named 18837.txt or 18837.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/1/8/8/3/18837/ - -Produced by Stuart Locke - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License (available with this file or online at -http://gutenberg.org/license). - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at -http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at -809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email -business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact -information can be found at the Foundation's web site and official -page at http://pglaf.org - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit http://pglaf.org - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: http://pglaf.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - http://www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/18837.zip b/old/18837.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index 0228f5d..0000000 --- a/old/18837.zip +++ /dev/null diff --git a/old/old-2025-03-10/18837.txt b/old/old-2025-03-10/18837.txt deleted file mode 100644 index 47fd317..0000000 --- a/old/old-2025-03-10/18837.txt +++ /dev/null @@ -1,4839 +0,0 @@ -Project Gutenberg's Commentarii de Bello Gallico, by Gaius Iulius Caesar - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - - -Title: Commentarii de Bello Gallico - Libri V-VIII - -Author: Gaius Iulius Caesar - -Contributor: Aulus Hirtius - -Release Date: July 16, 2006 [EBook #18837] - -Language: Latin - -Character set encoding: ASCII - -*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COMMENTARII DE BELLO GALLICO *** - - - - -Produced by Stuart Locke - - - - -Liber V - -Gaius Iulius Caesar - -post 52 - -1 - -L. Domitio Ap. Claudio consulibus, discedens ab hibernis Caesar in -Italiam, ut quotannis facere consuerat, legatis imperat quos legionibus -praefecerat uti quam plurimas possent hieme naves aedificandas -veteresque reficiendas curarent. Earum modum formamque demonstrat. Ad -celeritatem onerandi subductionesque paulo facit humiliores quam quibus -in nostro mari uti consuevimus, atque id eo magis, quod propter crebras -commutationes aestuum minus magnos ibi fluctus fieri cognoverat; ad -onera, ad multitudinem iumentorum transportandam paulo latiores quam -quibus in reliquis utimur maribus. Has omnes actuarias imperat fieri, -quam ad rem multum humilitas adiuvat. Ea quae sunt usui ad armandas -naves ex Hispania apportari iubet. Ipse conventibui Galliae citeribris -peractis in Illyricum proficiscitur, quod a Pirustis finitimam partem -provinciae incursionibus vastari audiebat. Eo cum venisset, civitatibus -milites imperat certumque in locum convenire iubet. Qua re nuntiata -Pirustae legatos ad eum mittunt qui doceant nihil earum rerum publico -factum consilio, seseque paratos esse demonstrant omnibus rationibus de -iniuriis satisfacere. Accepta oratione eorum Caesar obsides imperat -eosque ad certam diem adduci iubet; nisi ita fecerint, sese bello -civitatem persecuturum demonstrat. Eis ad diem adductis, ut imperaverat, -arbitros inter civitates dat qui litem aestiment poenamque constituant. - - -2 - -His confectis rebus conventibusque peractis, in citeriorem Galliam -revertitur atque inde ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset, -circuitis omnibus hibernis, singulari militum studio in sumrma omnium -rerum inopia circiter sescentas eius generis cuius supra demonstravimus -naves et longas XXVIII invenit instructas neque multum abesse ab eo quin -paucis diebus deduci possint. Collaudatis militibus atque eis qui -negotio praefuerant, quid fieri velit ostendit atque omnes ad portum -Itium convenire iubet, quo ex portu commodissimum in Britanniam -traiectum esse cognoverat, circiter milium passuum XXX transmissum a -continenti: huic rei quod satis esse visum est militum reliquit. Ipse -cum legionibus expeditis IIII et equitibus DCCC in fines Treverorum -proficiscitur, quod hi neque ad concilia veniebant neque imperio -parebant Germanosque Transrhenanos so icitare dicebantur. - - -3 - -Haec civitas longe plurimum totius Galliae equitatu valet magnasque -habet copias peditum Rhenumque, ut supra demonstravimus, tangit. In ea -civitate duo de principatu inter se contendebant, Indutiomarus et -Cingetorix; e quibus alter, simul atque de Caesaris legionumque adventu -cognitum est, ad eum venit, se suosque omnes in offlcio futuros neque ab -amicitia populi Romani defecturos confirmavit quaeque in Treveris -gererentur ostendit. At Indutiomarus equitatum peditatumque cogere, -eisque qui per aetatem in armis esse non poterant in silvam Arduennam -abditis, quae ingenti magnitudine per medios fines Treverorum a flumine -Rheno ad initium Remorum pertinet, bellum parare instituit. Sed -posteaquam nonnulli principes ex ea civitate et familiaritate -Cingetorigis adducti et adventu nostri exercitus perterriti ad Caesarem -venerunt et de suis privatim rebus ab eo petere coeperunt, quoniam -civitati consulere non possent, veritus ne ab omnibus desereretur -Indutiomarus legatos ad Caesarem mittit: Sese idcirco ab suis discedere -atque ad eum venire noluisse, quo facilius civitatem in offlcio -contineret, ne omnis nobilitatis discessu plebs propter imprudentiam -laberetur: itaque esse civitatem in sua potestate, seseque, si Caesar -permitteret, ad eum in castra venturum, suas civitatisque fortunas eius -fidei permissurum. - - -4 - -Caesar, etsi intellegebat qua de causa ea dicerentur quaeque eum res ab -instituto consilio deterreret, tamen, ne aestatem in Treveris consumere -cogeretur omnibus ad Britannicum bellum rebus comparatis, Indutiomarum -ad se cum CC obsidibus venire iussit. His adductis, in eis filio -propinquisque eius omnibus, quos nominatim evocaverat, consolatus -Indutiomarum hortatusque est uti in officio maneret; nihilo tamen setius -principibus Treverorum ad se convocatis hos singillatim Cingetorigi -conciliavit, quod cum merito eius a se fieri intellegebat, tum magni -interesse arbitrabatur eius auctoritatem inter suos quam plurimum -valere, cuius tam egregiam in se voluntatem perspexisset. Id tulit -factum graviter Indutiomarus, suam gratiam inter suos minui, et, qui iam -ante inimico in nos animo fuisset, multo gravius hoc dolore exarsit. - - -5 - -His rebus constitutis Caesar ad portum Itium cum legionibus pervenit. -Ibi cognoscit LX naves, quae in Meldis factae erant, tempestate reiectas -cursum tenere non potuisse atque eodem unde erant profectae revertisse; -reliquas paratas ad navigandum atque omnibus rebus instructas invenit. -Eodem equitatus totius Galliae convenit, numero milium quattuor, -principesque ex omnibus civitatibus; ex quibus perpaucos, quorum in se -fidem perspexerat, relinquere in Gallia, reliquos obsidum loco secum -ducere decreverat, quod, cum ipse abesset, motum Galliae verebatur. - - -6 - -Erat una cum ceteris Dumnorix Aeduus, de quo ante ab nobis dictum est. -Hunc secum habere in primis constituerat, quod eum cupidum rerum -novarum, cupidum imperi, magru animi, magnae inter Gallos auctoritatis -cognoverat. Accedebat huc quod in concilio Aeduorum Dumnorix dixerat -sibi a Caesare regnum civitatis deferri; quod dictum Aedui graviter -ferebant, neque recusandi aut deprecandi causa legatos ad Caesarem -mittere audebant. Id factum es suis hospitibus Caesar cognoverat. Ille -omnibus primo precibus petere contendit ut in Gallia relinqueretur, -partim quod insuetus navigandi mare timeret, partim quod religionibus -impediri sese diceret. Posteaquam id obstinate sibi negari vidit, omni -spe impetrandi adempta principes Galliae sollicitare, sevocare singulos -hortarique coepit uti in continenti remanerent metu territare: non sine -causa fieri, ut Gallia omni nobilitate spoliaretur; id esse consilium -Caesaris, ut quos in conspectu Galliae interficere vereretur, hos omnes -in Britanniam traductos necaret; fidem reliquis interponere, iusiurandum -poscere, ut quod esse ex usu Galliae intellexissent communi consilio -administrarent. Haec a compluribus ad Caesarem deferebantur. - - -7 - -Qua re cognita Caesar, quod tantum civitati Aeduae dignitatis tribuebat, -coercendum atque deten endum quibuscumque rebus posset Dumnorigem -statuebat; quod longius eius amentiam progredi videbat, prospiciendum, -ne quid sibi ac rei publicae nocere posset. Itaque dies circiter XXV in -eo loco commoratus, quod Carus ventus navigationem impediebat, qui -magnam partem omnis temporis in his locis flare consuevit, dabat operam -ut in officio Dumnorigem contineret, nihilo tamen setius omnia eius -consilia cognosceret: tandem idoneam nactus tempestatem milites -equitesque conscendere in naves iubet. At omnium impeditis animis -Dumnorix cum equitibus Aeduorum a castris insciente Caesare domum -discedere coepit. Qua re nuntiata Caesar intermissa profectione atque -omnibus rebus postpositis magnam partem equitatus ad eum insequendum -mittit retrahique imperat; si vim faciat neque pareat, interfici iubet, -nihil hunc se absente pro sano facturum arbitratus, qui praesentis -imperium neglexisset. Ille enim revocatus resistere ac se manu defendere -suorumque fidem implorare coepit, saepe clamitans liberum se liberaeque -esse civitatis. Illi, ut erat imperatum, circumsistunt hominem atque -interficiunt: at equites Aedui ad Caesarem omnes revertuntur. - - -8 - -His rebus gestis, Labieno in continente cum tribus legionibus et equitum -milibus duobus relicto ut portus tueretur et rem frumentariam provideret -quaeque in Gallia gererentur cognosceret consiliumque pro tempore et pro -re caperet, ipse cum quinque legionibus et pari numero equitum, quem in -continenti reliquerat, ad solis occasum naves solvit et leni Africo -provectus media circiter nocte vento intermisso cursum non tenuit, et -longius delatus aestu orta luce sub sinistra Britanniam relictam -conspexit. Tum rursus aestus commutationem secutus remis contendit ut -eam partem insulae caperet, qua optimum esse egressum superiore aestate -cognoverat. Qua in re admodum fuit militum virtus laudanda, qui -vectoriis gravibusque navigiis non intermisso remigandi labore longarum -navium cursum adaequarunt. Accessum est ad Britanniam omnibus navibus -meridiano fere tempore, neque in eo loco hostis est visus; sed, ut -postea Caesar ex captivis cognovit, cum magnae manus eo convenissent, -multitudine navium perterritae, quae cum annotinis privatisque quas sui -quisque commodi fecerat amplius octingentae uno erant visae tempore, a -litore discesserant ac se in superiora loca abdiderant. - - -9 - -Caesar exposito exercitu et loco castris idoneo capto, ubi ex captivis -cognovit quo in loco hostium copiae consedissent, cohortibus decem ad -mare relictis et equitibus trecentis, qui praesidio navibus essent, de -tertia vigilia ad hostes contendit, eo minus veritus navibus, quod in -litore molli atque aperto deligatas ad ancoram relinquebat, et praesidio -navibus Q. Atrium praefecit. Ipse noctu progressus milia passuum -circiter XII hostium copias conspicatus est. Illi equitatu atque essedis -ad flumen progressi ex loco superiore nostros prohibere et proelium -committere coeperuut. Repulsi ab equitatu se in silvas abdiderunt, locum -nacti egregie et natura et opere munitum, quem domestici belli, ut - -videbantur, causa iam ante praeparaverant: nam crebris arboribus -succisis omnes introitus erant praeclusi. Ipsi ex silvis rari -propugnabant nostrosque intra munitiones ingredi prohibebant. At milites -legionis septimae, testudine facta et aggere ad munitiones adiecto, -locum ceperunt eosque ex silvis expulerunt paucis vulneribus acceptis. -Sed eos fugientes longius Caesar prosequi vetuit, et quod loci naturam -ignorabat, et quod magna parte diei consumpta munitioni castrorum tempus -relinqui volebat. - - -10 - -Postridie eius diei mane tripertito milites equitesque in expeditionem -misit, ut eos qui fugerant persequerentur. His aliquantum itineris -progressis, cum iam extremi essent in prospectu, equites a Quinto Atrio -ad Caesarem venerunt, qui nuntiarent superiore nocte maxima coorta -tempestate prope omnes naves adflictas atque in litore eiectas esse, -quod neque ancorae funesque subsisterent, neque nautae gubernatoresque -vim tempestatis pati possent; itaque ex eo concursu navium magnum esse -incommodum acceptum. - - -11 - -His rebus cognitis Caesar legiones equitatumque revocari atque in -itinere resistere iubet, ipse ad naves revertitur; eadem fere quae ex -nuntiis litterisque cognoverat coram perspicit, sic ut amissis circiter -XL navibus reliquae tamen refici posse magno negotio viderentur. Itaque -ex legionibus fabros deligit et ex continenti alios arcessi iubet; -Labieno scribit, ut quam plurimas posset eis legionibus, quae sunt apud -eum, naves instituat. Ipse, etsi res erat multae operae ac laboris, -tamen commodissimum esse statuit omnes naves subduci et cum castris una -munitione coniungi. In his rebus circiter dies X consumit ne nocturnis -quidem temporibus ad laborem militum intermissis. Subductis navibus -castrisque egregie munitis easdem copias, quas ante, praesidio navibus -reliquit: ipse eodem unde redierat proficiscitur. Eo cum venisset, -maiores iam undique in eum locum copiae Britannorum convenerant summa -imperi bellique administrandi communi consilio permissa Cassivellauno, -cuius fines a maritimis civitatibus fiumen dividit, quod appellatur -Tamesis, a mari circiter milia passuum LXXX. Huic superiore tempore cum -reliquis civitatibus continentia bella intercesserant; sed nostro -adventu permoti Britanni hunc toti bello imperioque praefeceraut. - - -12 - -Britanniae pars interior ab eis incolitur quos natos in insula ipsi -memoria proditum dicunt, maritima ab eis, qui praedae ac belli inferendi -causa ex Belgio transierunt (qui omnes fere eis nominibus civitatum -appellantur, quibus orti ex civitatibus eo pervenerunt) et bello illato -ibi permanserunt atque agros colere coeperunt. Hominum est infinita -multitudo creberrimaque aedificia fere Gallicis consimilia, pecorum -magnus numerus. Vtuntur aut aere aut nummo aureo aut taleis ferreis ad -certum pondus examinatis pro nummo. Nascitur ibi plumbum album in -mediterraneis regionibus, in maritimis ferrum, sed eius exigua est -copia; aere utuntur importato. Materia cuiusque generis ut in Gallia -est, praeter fagum atque abietem. Leporem et gallinam et anserem gustare -fas non putant; haec tamen alunt animi voluptatisque causa. Loca sunt -temperatiora quam in Gallia, remissioribus frigoribus. - - -13 - -Insula natura triquetra, cuius unum latus est contra Galliam. Huius -lateris alter angulus, qui est ad Cantium, quo fere omnes ex Gallia -naves appelluntur, ad orientem solem, inferior ad meridiem spectat. Hoc -pertinet circiter mila passuum quingenta. Alterum vergit ad Hispaniam -atque occidentem solem; qua ex parte est Hibernia, dimidio minor, ut -aestimatur, quam Britannia, sed pari spatio transmissus atque ex Gallia -est in Britanniam. In hoc medio cursu est insula, quae appellatur Mona: -complures praeterea minores subiectae insulae existimantur, de quibus -insulis nonnulli scripserunt dies continuos triginta sub bruma esse -noctem. Nos nihil de eo percontationibus reperiebamus, nisi certis ex -aqua mensuris breviores esse quam in continenti noctes videbamus. Huius -est longitudo lateris, ut fert illorum opinio, septingentorum milium. -Tertium est contra septentriones; cui parti nulla est obiecta terra, sed -eius angulus lateris maxime ad Germaniam spectat. Hoc milia passuum -octingenta in longitudinem esse existimatur. Ita omnis insula est in -circuitu vicies centum milium passuum. - - -14 - -Ex his omnibus longe sunt humanissimi qui Cantium incolunt, quae regio -est maritima omnis, neque multum a Gallica differunt consuetudine. -Interiores plerique frumenta non serunt, sed lacte et carne vivunt -pellibusque sunt vestiti. Omnes vero se Britanni vitro inficiunt, quod -caeruleum efficit colorem, atque hoc horridiores sunt in pugna aspectu; -capilloque sunt promisso atque omni parte corporis rasa praeter caput et -labrum superius. Vxores habent deni duodenique inter se communes et -maxime fratres cum fratribus parentesque cum liberis; sed qui sunt ex -his nati, eorum habentur liberi, quo primum virgo quaeque deducta est. - - -15 - -Equites hostium essedariique acriter proelio cum equitatu nostro in -itinere conflixerunt, tamen ut nostri omnibus partibus superiores -fuerint atque eos in silvas collesque compulerint; sed compluribus -interfectis cupidius insecuti nonnullos ex suis amiserunt. At illi -intermisso spatio imprudentibus nostris atque occupatis in munitione -castrorum subito se ex statione pro castris collocati, acriter -pugnaverunt, duabusque missis subsidio cohortibus a Caesare atque eis -primis legionum duarum, cum hae perexiguo intermisso loci spatio inter -se constitissent, novo genere pugnae perterritis nostris per medios -audacissime perruperunt seque inde incolumes receperunt. Eo die Quintus -Laberius Durus, tribunus militum, interficitur. Illi pluribus submissis -cohortibus repelluntur. - - -16 - -Toto hoc in genere pugnae, cum sub oculis omnium ac pro castris -dimicaretur, intellectum est nostros propter gravitatem armorum, quod -neque insequi cedentes possent neque ab signis discedere auderent, minus -aptos esse ad huius generis hostem, equites autem magno cum periculo -proelio dimicare, propterea quod illi etiam consulto plerumque cederent -et, cum paulum ab legionibus nostros removissent, ex essedis desilirent -et pedibus dispari proelio contenderent. Equestris autem proeli ratio et -cedentibus et insequentibus par atque idem periculum inferebat. -Accedebat huc ut numquam conferti sed rari magnisque intervallis -proeliarentur stationesque dispositas haberent, atque alios alii -deinceps exciperent, integrique et recentes defetigatis succederent. - - -17 - -Postero die procul a castris hostes in collibus constiterunt rarique se -ostendere et lenius quam pridie nostros equites proelio lacessere -coeperunt. Sed meridie, cum Caesar pabulandi causa tres legiones atque -omnem equitatum cum Gaio Trebonio legato misisset, repente ex omnibus -partibus ad pabulatores advolaverunt, sic uti ab signis legionibusque -non absisterent. Nostri acriter in eos impetu facto reppulerunt neque -finem sequendi fecerunt, quoad subsidio confisi equites, cum post se -legiones viderent, praecipites hostes egerunt magnoque eorum numero -interfecto neque sui colligendi neque consistendi aut ex essedis -desiliendi facultatem dederunt. Ex hac fuga protinus, quae undique -convenerant, auxilia discesserunt, neque post id tempus umquam summis -nobiscum copiis hostes contenderunt. - - -18 - -Caesar cognito consilio eorum ad flumen Tamesim in fines Cassivellauni -exercitum duxit; quod flumen uno omnino loco pedibus, atque hoc aegre, -transiri potest. Eo cum venisset, animum advertit ad alteram fluminis -ripam magnas esse copias hostium instructas. Ripa autem erat acutis -sudibus praefixis munita, eiusdemque generis sub aqua defixae sudes -flumine tegebantur. His rebus cognitis a captivis perfugisque Caesar -praemisso equitatu confestim legiones subsequi iussit. Sed ea celeritate -atque eo impetu milites ierunt, cum capite solo ex aqua exstarent, ut -hostes impetum legionum atque equitum sustinere non possent ripasque -dimitterent ac se fugae mandarent. - - -19 - -Cassivellaunus, ut supra demonstravimus, omni deposita spe contentionis -dimissis amplioribus copiis milibus circiter quattuor essedariorum -relictis itinera nostra servabat paulumque ex via excedebat locisque -impeditis ac silvestribus sese occultabat, atque eis regionibus quibus -nos iter facturos cognoverat pecora atque homines ex agris in silvas -compellebat et, cum equitatus noster liberius praedandi vastandique -causa se in agros eiecerat, omnibus viis semitisque essedarios ex silvis -emittebat et magno cum periculo nostrorum equitum cum eis confligebat -atque hoc metu latius vagari prohibebat. Relinquebatur ut neque longius -ab agmine legionum discedi Caesar pateretur, et tantum in agris -vastandis incendiisque faciendis hostibus noceretur, quantum labore -atque itinere legionarii milites efficere poterant. - - -20 - -Interim Trinobantes, prope firmissima earum regionum civitas, ex qua -Mandubracius adulescens Caesaris fidem secutus ad eum in continentem -Galliam venerat, cuius pater in ea civitate regnum obtinuerat -interfectusque erat a Cassivellauno, ipse fuga mortem vitaverat, legatos -ad Caesarem mittunt pollicenturque sese ei dedituros atque imperata -facturos; petunt, ut Mandubracium ab iniuria Cassivellauni defendat -atque in civitatem mittat, qui praesit imperiumque obtineat. His Caesar -imperat obsides quadraginta frumentumque exercitui Mandubraciumque ad -eos mittit. Illi imperata celeriter fecerunt, obsides ad numerum -frumentumque miserunt. - - -21 - -Trinobantibus defensis adque ab omni militum niuria prohibitis -Cenimagni, Segontiaci, Ancalites, Bibroci, Cassi legationibus missis -sese Caesari dedumt. Ab his cognoscit non longe ex eo loco oppidum -Cassivellauni abesse silvis paludibusque munitum, quo satis magnus -hominum pecorisque numerus onvenerit. Oppidum autem Britanni vocant, cum -silvas impeditas vallo atque fossa munierunt, quo incursionis hostium -vitandae causa convenire consuerunt. Eo proficiscitur cum legionibus: -locum reperit egregie natura atque opere munitum; tamen hunc duabus ex -partibus oppugnare contendit. Hostes paulisper morati militum nostrorum -impetum non tulerunt seseque alia ex parte oppidi eiecerunt. Magnus ibi -numerus pecoris repertus, multique in fuga sunt comprehensi atque -interfecti. - - -22 - -Dum haec in his locis geruntur, Cassivellaunus ad Cantium, quod esse ad -mare supra demonstravimus, quibus regionibus quattuor reges praeerant, -Cingetorix, Carvilius, Taximagulus, Segovax, nuntios mittit atque eis -imperat uti coactis omnibus copiis castra navalia de improviso -adoriantur atque oppugent. Ei cum ad castra venissent, nostri eruptione -facta multis eorum interfectis, capto etiam nobili duce Lugotorige suos -incolumes reduxerunt. Cassivellaunus hoc proelio nuntiato tot -detrimentis acceptis, vastatis finibus, maxime etiam permotus defectione -civitatum legatos per Atrebatem Commium de deditione ad Caesarem mittit. -Caesar, cum constituisset hiemare in continenti propter repentinos -Galliae motus, neque multum aestatis superesset, atque id facile extrahi -posse intellegeret, obsides imperat et quid in annos singulos vectigalis -populo Romano Britannia penderet constituit; interdicit atque imperat -Cassivellauno, ne Mandubracio neu Trinobantibus noceat. - - -23 - -Obsidibus acceptis exercitum reducit ad mare, naves invenit refectas. -His deductis, quod et captivorum magnum numerum habebat, et nonnullae -tempestate deperierant naves, duobus commeatibus exercitum reportare -instituit. Ac sic accidit, uti ex tanto navium numero tot navigationibus -neque hoc neque superiore anno ulla omnino navis, quae milites portaret, -desideraretur; at ex eis, quae inanes ex continenti ad eum remitterentur -et prioris commeatus expositis militibus et quas postea Labienus -faciendas curaverat numero LX, perpaucae locum caperent, reliquae fere -omnes reicerentur. Quas cum aliquamdiu Caesar frustra exspectasset, ne -anni tempore a navigatione excluderetur, quod aequinoctium suberat, -necessario angustius milites collocavit ac summa tranquillitate -consecuta, secunda inita cum solvisset vigilia, prima luce terram -attigit omnesque incolumes naves perduxit. - - -24 - -Subductis navibus concilioque Gallorum Samarobrivae peracto, quod eo -anno frumentum in Gallia propter siccitates angustius provenerat, -coactus est aliter ac superioribus annis exercitum in hibernis collocare -legionesque in plures civitates distribuere. Ex quibus unam in Morinos -ducendam Gaio Fabio legato dedit, alteram in Nervios Quinto Ciceroni, -tertiam in Esubios Lucio Roscio; quartam in Remis cum Tito Labieno in -confinio Treverorum hiemare iussit. Tres in Belgis collocavit: eis -Marcum Crassum quaestorem et Lucium Munatium Plancum et Gaium Trebonium -legatos praefecit. Vnam legionem, quam proxime trans Padum -conscripserat, et cohortes V in Eburones, quorum pars maxima est inter -Mosam ac Rhenum, qui sub imperio Ambiorigis et Catuvolci erant, misit. -Eis militibus Quintum Titurium Sabinum et Lucium Aurunculeium Cottam -legatos praeesse iussit. Ad hunc modum distributis legionibus facillime -inopiae frumentariae sese mederi posse existimavit. Atque harum tamen -omnium legionum hiberna praeter eam, quam Lucio Roscio im pacatissimam -et quietissimam partem ducendam dederat, milibus passuum centum -continebantur. Ipse interea, quoad legiones collocatas munitaque hiberna -cognovisset, in Gallia morari constituit. - - -25 - -Erat in Carnutibus summo loco natus Tasgetius, cuius maiores in sua -civitate regnum obtinuerant. Huic Caesar pro eius virtute atque in se -benevolentia, quod in omnibus bellis singulari eius onera fuerat usus, -maiorum locum restituerat. Tertium iam hunc annum regnantem inimici, -multis palam ex civitate eius auctoribus, eum interfecerunt. Defertur ea -res ad Caesarem. Ille veritus, quod ad plures pertinebat, ne civitas -eorum impulsu deficeret, Lucium Plancum cum legione ex Belgio celeriter -in Carnutes proficisci iubet ibique hiemare quorumque opera cognoverat -Tasgetium interfectum, hos comprehensos ad se mittere. Interim ab -omnibus legatis quaestoreque, quibus legiones tradiderat, certior factus -est in hiberna perventum locumque hibernis esse munitum. - - -26 - -Diebus circiter XV, quibus in hiberna ventum est, initium repentini -tumultus ac defectionis ortum est ab Ambiorige et Catuvolco; qui, cum ad -fines regni sui Sabino Cottaeque praesto fuissent frumentumque in -hiberna comportavissent, Indutiomari Treveri nuntiis impulsi suos -concitaverunt subitoque oppressis lignatoribus magna manu ad castra -oppugnatum venerunt. Cum celeriter nostri arma cepissent vallumque -adscendissent atque una ex parte Hispanis equitibus emissis equestri -proelio superiores fuissent, desperata re hostes suos ab oppugnatione -reduxerunt. Tum suo more conclamaverunt, uti aliqui ex nostris ad -colloquium prodiret: habere sese, quae de re communi dicere vellent, -quibus rebus controversias minui posse sperarent. - - -27 - -Mittitur ad eos colloquendi causa Gaius Arpineius, eques Romanus, -familiaris Quinti Tituri, et Quintus Iunius ex Hispania quidam, qui iam -ante missu Caesaris ad Ambiorigem ventitare consuerat; apud quos -Ambiorix ad hunc modum locutus est: Sese pro Caesaris in se beneficiis -plurimum ei confiteri debere, quod eius opera stipendio liberatus esset, -quod Aduatucis, finitimis suis, pendere consuesset, quodque ei et filius -et fratris filius ab Caesare remissi essent, quos Aduatuci obsidum -numero missos apud in servitute et catenis tenuissent; neque id, quod -tecerit de oppugnatione castrorum, aut iudicio aut voluntate sua -fecisse, sed coactu civitatis, suaque esse eiusmodi imperia, ut non -minus haberet iuris in se multitudo quam ipse in multitudinem. Civitati -porro hanc fuisse belli causam, quod repentinae Gallorum coniurationi -resistere non potuerit. Id se facile ex humilitate sua probare posse, -quod non adeo sit imperitus rerum ut suis copiis populum Romanum -superari posse confidat. Sed esse Galliae commune consilium: omnibus -hibernis Caesaris oppugnandis hunc esse dictum diem, ne qua legio -alterae legioni subsidio venire posset. Non facile Gallos Gallis negare -potuisse, praesertim cum de recuperanda communi libertate consilium -initum videretur. Quibus quoniam pro pietate satisfecerit, habere nunc -se rationem offici pro beneficiis Caesaris: monere, orare Titurium pro -hospitio, ut suae ac militum saluti consulat. Magnam manum Germanorum -conductam Rhenum transisse; hanc adfore biduo. Ipsorum esse consilium, -velintne priusquam finitimi sentiant eductos ex hibernis milites aut ad -Ciceronem aut ad Labienum deducere, quorum alter milia passuum circiter -quinquaginta, alter paulo amplius ab eis absit. Illud se polliceri et -iureiurando confirmare tutum iter per fines daturum. Quod cum faciat, et -civitati sese consulere, quod hibernis levetur, et Caesari pro eius -meritis gratiam referre. Hac oratione habita discedit Ambiorix. - - -28 - -Arpineius et Iunius, quae audierunt, ad legatoc deferunt. Illi repentina -re perturbati, etsi ab hoste ea dicebantur, tamen non neglegenda -existimabant maximeque hac re permovebantur, quod civitatem ignobilem -atque humilem Eburonum sua sponte populo Romano bellum facere ausam vix -erat credendum. Itaque ad consilium rem deferunt magnaque inter eos -exsistit controversia. Lucius Aummculeius compluresque tribuni militum -et primorum ordinum centuriones nihil temere agendum neque ex hibernis -iniussu Caesaris discedendum existimabant: quantasvis [magnas] copias -etiam Germanorum sustineri posse munitis hibernis docebant: rem esse -testimonio, quod primum hostium impetum multis ultro vulneribus illatis -fortissime sustinuerint: re frumentaria non premi; interea et ex -proximis hibernis et a Caesare conventura subsidia: postremo quid esse -levius aut turpius, quam auctore hoste de summis rebus capere consilium? - - -29 - -Contra ea Titurius sero facturos clamitabat, cum maiores manus hostium -adiunctis Germanis convenis sent aut cum aliquid calamitatis in proximis -hibernis esset acceptum. Brevem consulendi esse occasionem. Caesarem -arbitrari profcctum in Italiam; neque aiiter Calnutcs interficiendi -Tasgeti consilium fuisse capturos, neque Eburones, si ille adesset, -tanta contemptione nostri ad castra venturos esse. Non hostem auctorem, -sed rem spectare: subesse Rhenum; magno esse Germanis dolori Ariovisti -mortem et superiores nostras victorias; ardere Galliam tot contumeliis -acceptis sub populi Romani imperium redactam superiore gloria rei -militaris exstincta. Postremo quis hoc sibi persuaderet, sine certa re -Ambiorigem ad eiusmodi consilium descendisse? Suam sententiam in -utramque partem esse tutam: si nihil esset durius, nullo cum periculo ad -proximam legionem perventuros; si Gallia omnis cum Germanis consentiret, -unam esse in celeritate positam salutem. Cottae quidem atque eorum, qui -dissentirent, consilium quem habere exitum? In quo si non praesens -periculum, at certe longinqua obsidione fames esset timenda. - - -30 - -Hac in utramque partem disputatione habita, cum a Cotta primisque -ordinibus acriter resisteretur, " Vincite," inquit, " si ita vultis," -Sabinus, et id clariore voce, ut magna pars militum exaudiret; " neque -is sum," inquit, "qui gravissime ex vobis mortis periculo terrear: hi -sapient; si gravius quid acciderit, abs te rationem reposcent, qui, si -per te liceat, perendino die cum proximis hibernis coniuncti communem -cum reliquis belli casum sustineant, non reiecti et relegati longe ab -ceteris aut ferro aut fame intereant." - - -31 - -Consurgitur ex consilio; comprehendunt utrumque et orant, ne sua -dissensione et pertinacia rem in summum periculum deducat: facilem esse -rem, seu maneant, seu proficiscantur, si modo unum omnes sentiant ac -probent; contra in dissensione nullam se salutem perspicere. Res -disputatione ad mediam noctem perducitur. Tandem dat Cotta permotuc -manus: superat sententia Sabini. Pronuntiatu prima luce ituros. -Consumitur vigiliis reliqua pars noctis, cum sua quisque miles -circumspiceret, quic secum portare posset, quid ex instrumento -hibernorum relinquere cogeretur. Omnia excogitantur, quare nec sine -periculo maneatur, et languore militulr et vigiLus periculum augeatur. -Prima luce sic ex castris proficiscuntur, ut quibus esset persuas non ab -hoste, sed ab homine amicissimo Ambiorige consilium datum, longissimo -agmine maximisque impedimentis. - - -32 - -At hostes, posteaquam ex nocturno fremitu vigiliicque de profectione -eorum senserunt, collocatis in sidus bipertito in silvis opportuno atque -occulto loco a milibus passuum circiter duobus Romanorum adventum -exspectabant, et cum se maior pars agminis in magnam convallem -demisisset, ex utraque parte eius vallis subito se ostenderunt -novissimosque premere et primos prohibere ascensu atque iniquissimo -nostris loco proelium committere coeperunt. - - -33 - -Tum demum Titurius, qui nihil ante providisset, trepidare et concursare -cohortesque disponere, haec tamen ipsa timide atque ut eum omnia -deficere viderentur; quod plerumque eis accidere consuevit, qui in ipso -negotio consilium capere coguntur. At Cotta, qui cogitasset haec posse -in itinere accidere atque ob eam causam profectionis auctor non fuisset, -nulla in re communi saluti deerat et in appellandis cohortandisque -miLtibus imperatoris et in pugna militis officia praestabat. Cum propter -longitudinem agminis minus facile omnia per se obire et, quid quoque -loco faciendum esset, providere possent, iusserunt pronuntiare, ut -impedimenta relinquerent atque in orbem consisterent. Quod consilium -etsi in eiusmodi casu reprehendendum non est, tarmen incommode accidit: -nam et nostris militibus spem minuit et hostes ad pugnam alacriores -effecit, quod non sine summo timore et desperatione id factum videbatur. -Praeterea accidit, quod fieri necesse erat, ut vulgo milites ab signis -discederent, quae quisque eorum carissima haberet, ab impedimentis -petere atque arripere properaret, clamore et fletu omnia complerentur. - - -34 - -At barbaris consilium non defuit. Nam duces eorum tota acie pronuntiare -iusserunt, ne quis ab loco discederet: illorum esse praedam atque illis -reservari quaecumque Romani reliquissent: proinde omnia in victoria -posita existimarent. Erant et virtute et studio pugnandi pares; nostri, -tametsi ab duce et a fortuna deserebantur, tamen omnem spem salutis in -virtute ponebant, et quotiens quaeque cohors procurrerat, ab ea parte -magnus numerus hostium cadebat. Qua re animadversa Ambiorix pronuntiari -iubet, ut procul tela coniciant neu propius accedant et, quam in partem -Romani impetum fecerint, cedant (levitate armorum et cotidiana -exercitatione nihil eis noceri posse), rursus se ad signa recipientes -insequantur. - - -35 - -Quo praecepto ab eis diligentissime observato, cum quaepiam cohors ex -orbe excesserat atque impetum fecerat, hostes velocissime refugiebant. -Interim eam partem nudari necesse erat et ab latere aperto tela recipi. -Rursus cum in eum locum unde erant egressi reverti coeperant, et ab eis -qui cesserant et ab eis qui proximi steterant circumveniebantur; sin -autem locum tenere vellent, nec virtuti locus relinquebatur, neque ab -tanta multitudine coniecta tela conferti vitare poterant. Tamen tot -incommodis conflictati, multis vulneribus acceptis resistebant et magna -parte diei consumpta, cum a prima luce ad horam octavam pugnaretur, -nihil quod ipsis esset indignum committebant. Tum Tito Balventio, qui -superiore anno primum pilum duxerat, viro forti et magnae auctoritatis, -utrumque femur tragula traicitur; Quintus Lucanius, eiusdem ordinis, -fortissime pugnans, dum circumvento filio subvenit, interficitur; Lucius -Cotta legatus omnes cohortes ordinesque adhortans in adversum os funda -vulneratur. - - -36 - -His rebus permotus Quintus Titurius, cum procul Ambiorigem suos -cohortantem conspexisset, interpretem suum Gnaeum Pompeium ad eum mittit -rogatum ut sibi militibusque parcat. Ille appellatus respondit: si velit -secum colloqui, licere; sperare a multitudine impetrari posse, quod ad -militum salutem pertineat; ipsi vero nihil nocitum iri, inque eam rem se -suam fidem interponere. Ille cum Cotta saucio communicat, si videatur, -pugna ut excedant et cum Ambiorige una colloquantur: sperare ab eo de -sua ac militum salute impetrari posse. Cotta se ad armatum hostem iturum -negat atque in eo perseverat. - - -37 - -Sabinus quos in praesentia tribunos militum circum se habebat et -primorum ordinum centuriones se sequi iubet et, cum propius Ambiorigem -accessisset, iussus arma abicere imperatum facit suisque ut idem faciant -imperat. Interim, dum de condicionibus inter se agunt longiorque -consulto ab Ambiorige instituitur sermo, paulatim circumventus -interficitur. Tum vero suo more victoriam conclamant atque ululatum -tollunt impetuque in nostros facto ordines perturbant. Ibi Lucius Cotta -pugnans interficitur cum maxima parte militum. Reliqui se in castra -recipiunt unde erant egressi. Ex quibus Lucius Petrosidius aquilifer, -cum magna multitudine hostium premeretur, aquilam intra vallum proiecit; -ipse pro castris fortissime pugnans occiditur. Illi aegre ad noctem -oppugnationem sustinent; noctu ad unum omnes desperata salute se ipsi -interficiunt. Pauci ex proelio lapsi incertis itineribus per silvas ad -Titum Labienum legatum in hiberna perveniunt atque eum de rebus gestis -certiorem faciunt. - - -38 - -Hac victoria sublatus Ambiorix statim cum equitatu in Aduatucos, qui -erant eius regno finitimi, proficiscitur; neque noctem neque diem -intermittit pedita tumque subsequi iubet. Re demonstrata Aduatucisque -concitatis postero die in Nervios pervenit hortaturque, ne sui in -perpetuum liberandi atque ulciscendi Romanos pro eis quas acceperint -iniuriis occasionem dimittant: interfectos esse legatos duos magnamque -partem exercitus interisse demonstrat; nihil esse negoti subito -oppressam legionem quae cum Cicerone hiemet interfici; se ad eam rem -profitetur adiutorem. Facile hac oratione Nerviis persuadet. - - -39 - -Itaque confestim dimissis nuntiis ad Ceutrones, Grudios, Levacos, -Pleumoxios, Geidumnos, qui omnes sub eorum imperio sunt, quam maximas -manus possunt cogunt et de improviso ad Ciceronis hiberna advolant -nondum ad eum fama de Tituri morte perlata. Huic quoque accidit, quod -fuit necesse, ut nonnulli milites, qui lignationis munitionisque causa -in silvas discessissent, repentino equitum adventu interciperentur. His -circumventis magna manu Eburones, Nervii, Aduatuci atque horum omnium -socii et clientes legionem oppugnare incipiunt. Nostri celeriter ad arma -concurrunt, vallum conscendunt. Aegre is dies sustentatur, quod omnem -spem hostes in celeritate ponebant atque hanc adepti victoriam in -perpetuum se fore victores confidebant. - - -40 - -Mittuntur ad Caesarem confestim ab Cicerone litterae magnis propositis -praemiis, si pertulissent: obsessis omnibus viis missi intercipiuntur. -Noctu ex materia, quam munitionis causa comportaverant, turres admodum -CXX excitantur incredibili celeritate; quae deesse operi videbantur, -perficiuntur. Hostes postero die multo maioribus coactis copiis castra -oppugnant, fossam complent. Eadem ratione, qua pridie, ab nostris -resistitur. Hoc idem reliquis deinceps fit diebus. Nulla pars nocturni -temporis ad laborem intermittitur; non aegris, non vulneratis facultas -quietis datur. Quaecumque ad proximi diei oppugnationem opus sunt noctu -comparantur; multae praeustae sudes, magnus muralium pilorum numerus -instituitur; turres contabulantur, pinnae loricaeque ex cratibus -attexuntur. Ipse Cicero, cum tenuissima valetudine esset, ne nocturnum -quidem sibi tempus ad quietem relinquebat, ut ultro militum concursu ae -vocibus sibi parcere cogeretur. - - -41 - -Tunc duces principesque Nerviorum qui aliquem cermonis aditum causamque -amicitiae cum Cicerone habebant colloqui sese velle dicunt. Facta -potestate eadem quae Ambiorix cum Titurio egerat commemorant: omnem esse -in armis Galliam; Germanos Rhenum transisse; Caesaris reliquorumque -hiberna oppugnari. Addunt etiam de Sabini morte: Ambiorigem ostentant -fidei faciendae causa. Errare eos dicunt, si quidquam ab his praesidi -sperent, qui suis rebus diffidant; sese tamen hoe esse in Ciceronem -populumque Romanum animo, ut nihil nisi hiberna recusent atque hanc -inveterascere consuetudinem nolint: licere illis incolumibus per se ex -hibernis discedere et quascumque in partes velint sine metu proficisci. -Cicero ad haec unum modo respondit: non esse consuetudinem populi Romani -accipere ab hoste armato condicionem: si ab armis discedere velint, se -adiutore utantur legatosque ad Caesarem mittant; sperare pro eius -iustitia, quae petierint, impetraturos. - - -42 - -Ab hac spe repulsi Nervii vallo pedum IX et fossa pedum XV hiberna -cingunt. Haec et superiorum annorum consuetudine ab nobis cognoverant -et, quos clam de exercitu habebant captivos, ab eis docebantur; sed -nulla ferramentorum copia quae esset ad hunc usum idonea, gladiis -caespites circumcidere, manibus sagulisque terram exhaurire nitebantur. -Qua quidem ex re hominum multitudo cognosci potuit: nam minus horis -tribus milium pedum XV in circuitu munitionem perfecerunt reliquisque -diebus turres ad altitudinem valli, falces testudinesque, quas idem -captivi docuerant, parare ac facere coeperunt. - - -43 - -Septimo oppugnationis die maximo coorto vento ferventes fusili ex -argilla glandes fundis et fervefacta iacula in casas, quae more Gallico -stramentis erant tectae, iacere coeperunt. Hae celeriter ignem -comprehenderunt et venti magnitudine in omnem locum castrorum -distulerunt. Hostes maximo clamore sicuti parta iam atque explorata -victoria turres testudinesque agere et scalis vallum ascendere -coeperunt. At tanta militum virtus atque ea praesentia animi fuit, ut, -cum undique flamma torrerentur maximaque telorum multitudine premerentur -suaque omnia impedimenta atque omnes fortunas conflagrare intellegerent, -non modo demigrandi causa de vallo decederet nemo, sed paene ne -respiceret quidem quisquam, ac tum omnes acerrime fortissimeque -pugnarent. Hic dies nostris longe gravissimus fuit; sed tamen hunc -habuit eventum, ut eo die maximus numerus hostium vulneraretur atque -interficeretur, ut se sub ipso vallo constipaverant recessumque primis -ultimi non dabant. Paulum quidem intermissa flamma et quodam loco turri -adacta et contingente vallum tertiae cohortis centuriones ex eo, quo -stabant, loco recesserunt suosque omnes removerunt, nutu vocibusque -hostes, si introire vellent, vocare coeperunt; quorum progredi ausus est -nemo. Tum ex omni parte lapidibus coniectis deturbati, turrisque -succensa est. - - -44 - -Erant in ea legione fortissimi viri, centuriones, qui primis ordinibus -appropinquarent, Titus Pullo et Lucius Vorenus. Hi perpetuas inter se -controversias habebant, quinam anteferretur, omnibusque annis de locis -summis simultatibus contendebant. Ex his Pullo, cum acerrime ad -munitiones pugnaretur, "Quid dubitas," inquit, " Vorene? aut quem locum -tuae probandae virtutis exspectas ? hic dies de nostris controversiis -iudicabit." Haec cum dixisset, procedit extra munitiones quaque pars -hostium confertissma est visa irrumpit. Ne Vorenus quidem tum sese vallo -continet, sed omnium veritus existi mationem subsequitur. Mediocri -spatio relicto Pullo pilum in hostes immittit atque unum ex multitudine -procurrentem traicit; quo percusso et exanimato hunc scutis protegunt, -in hostem tela universi coniciunt neque dant regrediendi facultatem. -Transfigitur scutum Pulloni et verutum in balteo defigitur. Avertit hic -casus vaginam et gladium educere conanti dextram moratur manum, -impeditumque hostes circumsistunt. Succurrit inimicus illi Vorenus et -laboranti subvenit. Ad hunc se confestim a Pullone omnis multitudo -convertit: illum veruto arbitrantur occisum. Gladio comminus rem gerit -Vorenus atque uno interfecto reliquos paulum propellit; dum cupidius -instat, in locum deiectus inferiorem concidit. Huic rursus circumvento -fert subsidium Pullo, atque ambo incolumes compluribus interfectis summa -cum laude sese intra munitiones recipiunt. Sic fortuna in contentione et -certamine utrumque versavit, ut alter alteri inimicus auxilio salutique -esset, neque diiudicari posset, uter utri virtute anteferendus -videretur. - - -45 - -Quanto erat in dies gravior atque asperior oppugnatio, et maxime quod -magna parte militum confecta vulneribus res ad paucitatem defensorum -pervenerat, tanto crebriores litterae nuntiique ad Caesarem mittebantur; -quorum pars deprehensa in conspectu nostrorum militum cum cruciatu -necabatur. Erat unus intus Nervius nomine Vertico, loco natus honesto, -qui a prima obsidione ad Ciceronem perfugerat suamque ei fidem -praestiterat. Hic servo spe libertatis magnisque persuadet praemiis, ut -litteras ad Caesarem deferat. Has ille in iaculo illigatas effert et -Gallus inter Gallos sine ulla suspicione versatus ad Caesarem pervenit. -Ab eo de periculis Ciceronis legionisque cognoscitur. - - -46 - -Caesar acceptis litteris hora circiter Xl diei statim nuntium in -Bellovacos ad M. Crassum quaestorem mittit, cuius hiberna aberant ab eo -milia passuum XXV; iubet media nocte legionem proficisci celeriterque ad -se venire. Exit cum nuntio Crassus. Alterum ad Gaium Fabium legatum -mittit, ut in Atrebatium fines legionem adducat, qua sibi iter faciendum -sciebat. Scribit Labieno, si rei publicae commodo facere posset, cum -legione ad fines Nerviorum veniat. Reliquam partem exercitus, quod paulo -aberat longius, non putat exspectandam; equites circiter quadringentos -ex proximis hibernis colligit. - - -47 - -Hora circiter tertia ab antecursoribus de Crassi adventu certior factus -eo die milia passuum XX pro cedit. Crassum Samarobrivae praeficit -legionemque attribuit, quod ibi impedimenta exercitus, obsides -civitatum, litteras publicas frumentumque omne quod eo tolerandae hiemis -causa devexerat relinquebat. Fabius, ut imperatum erat, non ita multum -moratus in itinere cum legione occurrit. Labienus interitu Sabini et -caede cohortium cognita, cum omnes ad eum Treverorum copiae venissent, -veritus, si ex hibernis fugae similem profectionem fecisset, ut hostium -impetum sustinere posset, praesertim quos recenti victoria efferri -sciret, litteras Caesari remittit, quanto cum periculo legionem ex -hibernis educturus esset; rem gestam in Eburonibus perscribit; docet -omnes equitatus peditatusque copias Treverorum tria milia passuum longe -ab suis castris consedisse. - - -48 - -Caesar consilio eius probato, etsi opinione trium legionum deiectus ad -duas redierat, tamen unum communis salutis auxilium in celeritate -ponebat. Venit magnis itineribus in Nerviorum fines. Ibi ex captivis -cognoscit, quae apud Ciceronem gerantur, quantoque in periculo res sit. -Tum cuidam ex equitibus Gallis magnis praemŸs persuadet uti ad Ciceronem -epistolam deferat. Hanc Graecis conscriptam litteris mittit, ne -intercepta epistola nostra ab hostibus consilia cognoscantur. Si adire -non possit, monet ut tragulam cum epistola ad amentum deligata intra -munitionem castrorum abiciat. In litteris scribit se cum legionibus -profectum celeriter adfore; hortatur ut pristinam virtutem retineat. -Gallus periculum veritus, ut erat praeceptum, tragulam mittit. Haec casu -ad turrim adhaesit neque ab nostris biduo animadversa tertio die a -quodam milite conspicitur, dempta ad Ciceronem defertur. Ille perlectam -in conventu militum recitat maximaque omnes laetitia adficit. Tum fumi -incendiorum procul videbantur; quae res omnem dubitationem adventus -legionum expulit. - - -49 - -Galli re cognita per exploratores obsidionem relinquunt, ad Caesarem -omnibus copiis contendunt. Hae erant armata circiter milia LX. Cicero -data facultate Gallum ab eodem Verticone, quem supra demonstravimus, -repetit, qui litteras ad Caesarem deferat; hunc admonet, iter caute -diligenterque faciat: perscribit in litteris hostes ab se discessisse -omnemque ad eum multitudinem convertisse. Quibus litteris circiter media -nocte Caesar adlatis suos facit certiores eosque ad dimicandum animo -confirmat. Postero die luce prima movet castra et circiter milia passuum -quattuor progressus trans vallem et rivum multitudinem hostium -conspicatur. Erat magni periculi res tantulis copiis iniquo loco -dimicare; tum, quoniam obsidione liberatum Ciceronem sciebat, aequo -animo remittendum de celeritate existimabat: consedit et quam aequissimo -loco potest castra communit atque haec, etsi erant exigua per se vix -hominum milium septem praesertim nullis cum impedimentis, tamen -angustiis viarum quam maxime potest contrahit, eo consilio, ut in summam -contemptionem hostibus veniat. Interim speculatoribus in omnes partes -dimissis explorat quo commodissime itinere vallem transire possit. - - -50 - -Eo die parvulis equestribus proeliis ad aquam factis utrique sese suo -loco continent: Galli, quod ampliores copias, quae nondum convenerant, -exspectabant; Caesar, si forte timoris simulatione hostes in suum locum -elicere posset, ut citra vallem pro castris proelio contenderet, si id -efficere non posset, ut exploratis itineribus minore cum periculo vallem -rivumque transiret. Prima luce hostium equitatus ad castra accedit -proeliumque cum nostris equitibus committit. Caesar consulto equites -cedere seque in castra recipere iubet, simul es omnibus partibus castra -altiore vallo muniri portasque obstrui atque in his administrandis rebus -quam maxime concursari et cum simulatione agi timoris iubet. - - -51 - -Quibus omnibus rebus hostes invitati copias traducunt aciemque iniquo -loco constituunt, nostris vero etiam de vallo deductis propius accedunt -et tela intra munitionem ex omnibus partibus coniciunt praeconibusque -circummissis pronuntiari iubent, seu quis Gallus seu Romanus velit ante -horam tertiam ad se transire, sine periculo licere; post id tempus non -fore potestatem: ac sic nostros contempserunt, ut obstructis in speciem -portis singulis ordinibus caespitum, quod ea non posse introrumpere -videbantur, alii vallum manu scindere, alii fossas complere inciperent. -Tum Caesar omnibus portis eruptione facta equitatuque emisso celeriter -hostes in fugam dat, sic uti omnino pugnandi causa resisteret nemo, -magnumque ex eis numerum occidit atque omnes armis exuit. - - -52 - -Longius prosequi veritus, quod silvae paludesque intercedebant neque -etiam parvulo detrimento illorum locum relinqui videbat, omnibus suis -incolumibus copiis eodem die ad Ciceronem pervenit. Institutas turres, -testudines munitionesque hostium admiratur; legione producta cognoscit -non decimum quemque esse reliquum militem sine vulnere: ex his omnibus -iudicat rebus, quanto cum periculo et quanta cum virtute res sint -administratae. Ciceronem pro eius merito leg,ionemque collaudat; -centuriones singillatim tribunosquc militum appellat, quorum egregiam -fuisse virtutem testimonio Ciceronis cognoverat. De casu Sabini et -Cottae certius ex captivis cognoscit. Postero die contione habita rem -gestam proponit, milites consolatur et confirmat: quod detrimentum culpa -et temeritate legati sit acceptum, hoc aequiore animo ferendum docet, -quod beneficio deorum immortalium et virtute eorum expiato incommodo -neque hostibus diutina laetatio neque ipsis longior dolor relinquatur. - - -53 - -Interim ad Labienum per Remos incredibili celeritate de victoria -Caesaris fama perfertur, ut, cum ab hibernis Ciceronis milia passuum -abesset circiter LX, eoque post horam nonam diei Caesar pervenisset, -ante mediam noctem ad portas castrorum clamor oreretur, quo clamore -significatio victoriae gratulatioque ab Remis Labieno fieret. Hac fama -ad Treveros perlata Indutiomarus, qui postero die castra Labieni -oppugnare decreverat, noctu profugit copiasque omnes in Treveros -reducit. Caesar Fabium cum sua legione remittit in hiberna, ipse cum -tribus legionibus circum Samarobrivam trinis hibernis hiemare constituit -et, quod tanti motus Galliae exstiterant, totam hiemem ipse ad exercitum -manere decrevit. Nam illo incommodo de Sabini morte perlato omnes fere -Galliae civitates de bello consultabant, nuntios legationesque in omnes -partes dimittebant et quid reliqui consili caperent atque unde initium -belli fieret explorabant nocturnaque in locis desertis concilia -habebant. Neque ullum fere totius hiemis tempus sine sollicitudine -Caesaris intercessit, quin aliquem de consiliis ac motu Gallorum nuntium -acciperet. In his ab Lucio Roscio, quem legioni tertiae decimae -praefecerat, certior factus est magnas Gallorum copias earum civitatum, -quae Armoricae appellantur, oppugnandi sui causa convenisse neque -longius milia passuum octo ab hibernis suis afuisse, sed nuntio allato -de victoria Caesaris discessisse, adeo ut fugae similis discessus -videretur. - - -54 - -At Caesar principibus cuiusque civitatis ad se evocatis alias -territando, cum se scire quae fierent denuntiaret, alias cohortando -magnam partem Galliae in offiicio tenuit. Tamen Senones, quae est -civitas in primis firma et magnae inter Gallos auctoritatis, Cavarinum, -quem Caesar apud eos regem constituerat, cuius frater Moritasgus adventu -in Galliam Caesaris cuiusque maiores regnum obtinuerant, interficere -publico consilio conati, cum ille praesensisset ac profugisset, usque ad -fines insecuti regno domoque expulerunt et, missis ad Caesarem -satisfaciendi causa legatis, cum is omnem ad se senatum venire -iussisset, dicto audientes non fuerunt. Tantum apud homines barbaros -valuit esse aliquos repertos principes inferendi belli tantamque omnibus -voluntatum commutationem attulit, ut praeter Aeduos et Remos, quos -praecipuo semper honore Caesar habuit, alteros pro vetere ac perpetua -erga populum Romanum fide, alteros pro recentibus Gallici belli -officiis, nulla fere civitas fuerit non suspecta nobis. Idque adeo haud -scio mirandumne sit, cum compluribus aliis de causis, tum maxime quod -ei, qui virtute belli omnibus gentibus praeferebantur, tantum se eius -opinionis deperdidisse ut a populo Romano imperia perferrent gravissime -dolebant. - - -55 - -Treveri vero atque Indutiomarus totius hiemis nullum tempus -intermiserunt, quin trans Rhenum legatos mitterent, civitates -sollicitarent, pecunias pollicerentur, magna parte exercitus nostri -interfecta multo minorem superesse dicerent partem. Neque tamen ulli -civitati Germanorum persuaderi potuit, ut Rhenum transiret, cum se bis -expertos dicerent, Ariovisti bello et Tencterorum transitu: non esse -amplius fortunam temptaturos. Hac spe lapsus Indutiomarus nihilo minus -copias cogere, exercere, a finitimis equos parare, exules damnatosque -tota Gallia magnis praemiis ad se allicere coepit. Ac tantam sibi iam -his rebus in Gallia auctoritatem comparaverat ut undique ad eum -legationes concurrerent, gratiam atque amicitiam publice privatimque -peterent. - - -56 - -Vbi intellexit ultro ad se veniri, altera ex parte Senones Carnutesque -conscientia facinoris instigari, altera Nervios Aduatucosque bellum -Romanis parare, neque sibi voluntariorum copias defore, si ex finibus -suis progredi coepisset, armatum concilium indicit. Hoc more Gallorum -est initium belli, quo lege communi omnes puberes armati convenire -consuerunt; qui ex eis novissimus convenit, in conspectu multitudinis -omnibus cruciatibus affectus necatur. In eo concilio Cingetorigem, -alterius principem factionis, generum suum, quem supra demonstravimus -Caesaris secutum fidem ab eo non discessisse, hostem iudicat bonaque -eius publicat. His rebus confectis, in concilio pronuntiat arcessitum se -a Senonibus et Carnutibus aliisque compluribus Galliae civitatibus; huc -iturum per fines Remorum eorumque agros popula turum ac, priusquam id -faciat, castra Labieni oppugnaturum. Quae fieri velit praecipit. - - -57 - -Labienus, cum et loci natura et manu munitissumis castris sese teneret, -de suo ac legionis periculo nihil timebat; ne quam occasionem rei bene -gerendae dimitteret, cogitabat. Itaque a Cingetorige atque eius -propinquis oratione Indutiomari cognita, quam in concilio habuerat, -nuntios mittit ad finitimas civitates equitesque undique evocat: his -certum diem conveniendi dicit. Interim prope cotidie cum omni equitatu -Indutiomarus sub castris eius vagabatur, alias ut situm castrorum -cognosceret, alias colloquendi aut territandi causa: equites plerumque -omnes tela intra vallum coniciebant. Labienus suos intra munitionem -continebat timorisque opinionem, quibuscumque poterat rebus, augebat. - - -58 - -Cum maiore in dies contemptione Indutiomarus ad castra accederet, nocte -una intromissis equitibus omnium finitimarum civitatum quos arcessendos -curaverat, tanta diligentia omnes suos custodiis intra castra continuit, -ut nulla ratione ea res enuntiari aut ad Treveros perferri posset. -Interim ex consuetudine cotidiana Indutiomarus ad castra accedit atque -ibi magnam partem diei consumit; equites tela coniciunt et magna cum -contumelia verborum nostros ad pugnam evocant. Nullo ab nostris dato -responso, ubi visum est, sub vesperum dispersi ac dissipati discedunt. -Subito Labienus duabus portis omnem equitatum emittit; praecipit atque -interdicit, proterritis hostibus atque in fugam coniectis (quod fore, -sicut accidit, videbat) unum omnes peterent Indutiomarum, neu quis quem -prius vulneret, quam illum interfectum viderit, quod mora reliquorum -spatium nactum illum effugere nolebat; magna proponit eis qui occiderint -praemia; summittit cohortes equitibus subsidio. Comprobat hominis -consilium fortuna, et cum unum omnes peterent, in ipso fluminis vado -deprehensus Indutiomarus interficitur, caputque eius refertur in castra: -redeuntes equites quos possunt consectantur atque occidunt. Hac re -cognita omnes Eburonum et Nerviorum quae convenerant copiae discedunt, -pauloque habuit post id factum Caesar quietiorem Galliam. - - -Liber VI - -Gaius Iulius Caesar - -post 52 - -1 - -Multis de causis Caesar maiorem Galliae motum exspectans per Marcum -Silanum, Gaium Antistium Reginum, Titum Sextium legatos delectum habere -instituit; simul ab Gnaeo Pompeio proconsule petit, quoniam ipse ad -urbem cum imperio rei publicae causa remaneret, quos ex Cisalpina Gallia -consulis sacramento rogavisset, ad signa convenire et ad se proficisci -iuberet, magni interesse etiam in reliquum tempus ad opinionem Galliae -existimans tantas videri Italiae facultates ut, si quid esset in bello -detrimenti acceptum, non modo id brevi tempore sarciri, sed etiam -maioribus augeri copiis posset. Quod cum Pompeius et rei publicae et -amicitiae tribuisset, celeriter confecto per suos dilectu tribus ante -exactam hiemem et constitutis et adductis legionibus duplicatoque earum -cohortium numero, quas cum Quinto Titurio amiserat, et celeritate et -copiis docuit, quid populi Romani disciplina ataue ones Dossent. - - -2 - -Interfecto Indutiomaro, ut docuimus, ad eius propinquos a Treveris -imperium defertur. Illi finitimos Germanos sollicitare et pecuniam -polliceri non desistunt. Cum ab proximis impetrare non possent, -ulteriores temptant. Inventis nonnullis civitatibus iureiurando inter se -confirmant obsidibusque de pecunia cavent: Ambiorigem sibi societate et -foedere adiungunt. Quibus rebus cognitis Caesar, cum undique bellum -parari videret, Nervios, Aduatucos ac Menapios adiunctis Cisrhenanis -omnibus Germanis esse in armis, Senones ad imperatum non venire et cum -Carnutibus finitimisque civitatibus consilia communicare, a Treveris -Germanos crebris legationibus sollicitari, maturius sibi de bello -cogitandum putavit. - - -3 - -Itaque nondum hieme confecta proximis quattuor coactis legionibus de -improviso in fines Nerviorum contendit et, priusquam illi aut convenire -aut profugere possent, magno pecoris atque hominum numero capto atque ea -praeda militibus concessa vastatisque agris in deditionem venire atque -obsides sibi dare coegit. Eo celeriter confecto negotio rursus in -hiberna legiones reduxit. Concilio Galliae primo vere, ut instituerat, -indicto, cum reliqui praeter Senones, Carnutes Treverosque venissent, -initium belli ac defectionis hoc esse arbitratus, ut omnia postponere -videretur, concilium Lutetiam Parisiorum transfert. Confines erant hi -Senonibus civitatemque patrum memoria coniunxerant, sed ab hoc consilio -afuisse esistimabantur. Hac re pro suggestu pronuntiata eodem die cum -legionibus in Senones proficiscitur magnisque itineribus eo pervenit. - - -4 - -Cognito eius adventu Acco, qui princeps eius consili fuerat, iubet in -oppida multitudinem convenire. Conantibus, priusquam id effici posset, -adesse Romanos nuntiatur. Necessario sententia desistunt legatosque -deprecandi causa ad Caesarem mittunt: adeunt per Aeduos, quorum -antiquitus erat in fide civitas. Libenter Caesar petentibus Aeduis dat -veniam excusationemque accipit, quod aestivum tempus instantis belli, -non quaestionis esse arbitrabatur. Obsidibus imperatis centum hos Aeduis -custodiendos tradit. Eodem Carnutes legatos obsidesque mittunt usi -deprecatoribus Renis, quorum erant in clientela: eadem ferunt responsa. -Peragit concilium Caesar equitesque imperat civitatibus. - - -5 - -Hac parte Galliae pacata totus et mente et animo in bellum Treverorum et -Ambiorigis insistit. Cavari num cum equitatu Senonum secum proficisci -iubet, ne quis aut ex huius iracundia aut ex eo, quod meruerat, odio -civitatis motus exsistat. His rebus constitutis, quod pro explorato -habebat Ambiorigem proelio non esse concertaturum, reliqua eius consilia -animo circumspiciebat. Erant Menapii propinqui Eburonum finibus, -perpetuis paludibus silvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad -Caesarem legatos numquam miserant. Cum his esse hospitium Ambiorigi -sciebat; item per Treveros venisse Germanis in amicitiam cognoverat. -Haec prius illi detrahenda auxilia existimabat quam ipsum bello -lacesseret, ne desperata salute aut se in Menapios abderet aut cum -Transrhenanis congredi cogeretur. Hoc inito consilio totius exercitus -impedimenta ad Labienum in Treveros mittit duasque legiones ad eum -proficisci iubet; ipse cum legionibus expeditis quinque in Menapios -proficiscitur. Illi nulla coacta manu loci praesidio freti in silvas -paludesque confugiunt suaque eodem conferunt. - - -6 - -Caesar partitis copiis cum Gaio Fabio legato et Marco Crasso quaestore -celeriterque effectis pontibus adit tripertito, aedificia vicosque -incendit, magno pecoris atque hominum numero potitur. Quibus rebus -coacti Menapii legatos ad eum pacis petendae causa mittunt. Ille -obsidibus acceptis hostium se habiturum numero confirmat, si aut -Ambiorigem aut eius legatos finibus suis recepissent. His confirmatis -rebus Commium Atrebatem cum equitatu custodis loco in Menapiis -relinquit; ipse in Treveros proficiscitur. - - -7 - -Dum haec a Caesare geruntur, Treveri magnis coactis peditatus -equitatusque copiis Labienum cum una legione, quae in eorum finibus -hiemaverat, adoriri parabant, iamque ab eo non longius bidui via -aberant, cum duas venisse legiones missu Caesaris cognoscunt. Positis -castris a milibus passuum XV auxilia Germanorum esspectare constituunt. -Labienus hostium cognito consilio sperans temeritate eorum fore aliquam -dimicandi facultatem praesidio quinque cohortium impedimentis relicto -cum viginti quinque cohortibus magnoque equitatu contra hostem -proficiscitur et mille passuum intermisso spatio castra communit. Erat -inter Labienum atque hostem difficili transitu flumen ripisque -praeruptis. Hoc neque ipse transire habebat in animo neque hostes -transituros existi mabat. Augebatur auxiliorum cotidie spes. Loquitur in -concilio palam, quoniam Germani appropinquare dicantur, sese suas -exercitusque fortunas in dubium non devocaturum et postero die prima -luce castra moturum. Celeriter haec ad hostes deferuntur, ut ex magno -Gallorum equitum numero nonnullos Gallicis rebus favere natura cogebat. -Labienus noctu tribunis militum primisque ordinibus convocatis, quid sui -sit consili proponit et, quo facilius hostibus timoris det suspicionem, -maiore strepitu et tumultu, quam populi Romani fert consuetudo castra -moveri iubet. His rebus fugae similem profectionem effecit. Haec quoque -per exploratores ante lucem in tanta propinquitate castrorum ad hostes -deferuntur. - - -8 - -Vix agmen novissimum extra munitiones processerat, cum Galli cohortati -inter se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent--longum esse per -territis Romanis Germanorum auxilium exspectare, neque suam pati -dignitatem ut tantis copiis tam exiguam manum praesertim fugientem atque -impeditam adoriri non audeant--flumen transire et iniquo loco committere -proelium non dubitant. Quae fore suspicatus Labienus, ut omnes citra -flumen eliceret, eadem usus simulatione itineris placide progrediebatur. -Tum praemissis paulum impedimentis atque in tumulo quodam collocatis -"Habetis," inquit, "milites, quam petistis facultatem: hostem impedito -atque iniquo loco tenetis: praestate eandem nobis ducibus virtutem, quam -saepe numero imperatori praestitistis, atque illum adesse et haec coram -cernere existimate." Simul signa ad hostem converti aciemque dirigi -iubet, et paucis turmis praesidio ad impedimenta dimissis reliquos -equites ad latera disponit. Celeriter nostri clamore sublato pila in -hostes immittunt. Illi, ubi praeter spem quos fugere credebant infestis -signis ad se ire viderunt, impetum modo ferre non potuerunt ac primo -concursu in fugam coniecti proximas silvas petierunt. Quos Labienus -equitatu consectatus, magno numero interfecto, compluribus captis, -paucis post diebus civitatem recepit. Nam Germani qui auxilio veniebant -percepta Treverorum fuga sese domum receperunt. Cum his propinqui -Indutiomari, qui defectionis auctores fuerant, comitati eos ex civitate -excesserunt. Cingetorigi, quem ab initio permansisse in officio -demonstravimus, principatus atque imperium est traditum. - - -9 - -Caesar, postquam ex Menapiis in Treveros venit, duabus de causis Rhenum -transire constituit; quarum una erat, quod auxilia contra se Treveris -miseraut, altera, ne ad eos Ambiorix receptum haberet. His constitutis -rebus paulum supra eum locum quo ante exercitum traduxerat facere pontem -instituit. Nota atque instituta ratione magno militum studio paucis -diebus opus efficitur. Firmo in Treveris ad pontem praesidio relicto, ne -quis ab his subito motus oreretur, reliquas copias equitatumque -traducit. Vbii, qui ante obsides dederant atque in deditionem venerant, -purgandi sui causa ad eum legatos mittunt, qui doceant neque auxilia ex -sua civitate in Treveros missa neque ab se fidem laesam: petunt atque -orant ut sibi parcat, ne communi odio Germanorum innocentes pro -nocentibus poenas pendant; si amplius obsidum vellet, dare pollicentur. -Cognita Caesar causa reperit ab Suebis auxilia missa esse; Vbiorum -satisfactionem accipit, aditus viasque in Suebos perquirit. - - -10 - -Interim paucis post diebus fit ab Vbiis certior Suebos omnes in unum -locum copias cogere atque eis nationibus quae sub eorum sint imperio -denuntiare, ut auxilia peditatus equitatusque mittant. His cognitis -rebus rem frumentariam providet, castris idoneum locum deligit; Vbiis -imperat ut pecora deducant suaque omnia ex agris in oppida conferant, -sperans barbaros atque imperitos homines inopia cibariorum adductos ad -iniquam pugnandi condicionem posse deduci; mandat, ut crebros -exploratores in Suebos mittant quaeque apud eos gerantur cognoscant. -Illi imperata faciunt et paucis diebus intermissis referunt: Suebos -omnes, posteaquam certiores nuntii de exercitu Romanorum venerint, cum -omnibus suis sociorumque copiis, quas coegissent, penitus ad extremos -fines se recepisse: silvam esse ibi infinita magnitudine, quae -appellatur Bacenis; hanc longe introrsus pertinere et pro nativo muro -obiectam Cheruscos ab Suebis Suebosque ab Cheruscis iniuriis -incursionibusque prohibere: ad eius initium silvae Suebos adventum -Romanorum exspectare constituisse. - - -11 - -Quoniam ad hunc locum perventum est, non alienum esse videtur de Galliae -Germaniaeque moribus et quo differant hae nationes inter sese proponere. -In Gallia non solum in omnibus civitatibus atque in omnibus pagis -partibusque, sed paene etiam in singulis domibus factiones sunt, -earumque factionum principes sunt qui summam auctoritatem eorum iudicio -habere existimantur, quorum ad arbitrium iudiciumque summa omnium rerum -consiliorumque redeat. Itaque eius rei causa antiquitus institutum -videtur, ne quis ex plebe contra potentio rem auxili egeret: suos enim -quisque opprimi et circumveniri non patitur, neque, aliter si faciat, -ullam inter suos habet auctoritatem. Haec eadem ratio est in summa -totius Galliae: namque omnes civitates in partes divisae sunt duas. - - -12 - -Cum Caesar in Galliam venit, alterius factionis principes erant Aedui, -alterius Sequani. Hi cum per se minus valerent, quod summa auctoritas -antiquitus erat in Aeduis magnaeque eorum erant clientelae, Germanos -atque Ariovistum sibi adiunxerant eosque ad se magnis iacturis -pollicitationibusque perduxerant. Proeliis vero compluribus factis -secundis atque omni nobilitate Aeduorum interfecta tantum potentia -antecesserant, ut magnam partem clientium ab Aeduis ad se traducerent -obsidesque ab eis principum filios acciperent et publice iurare cogerent -nihil se contra Sequanos consili inituros et partem finitimi agri per -vim occupatam possiderent Galliaeque totius principatum obtinerent. Qua -necessitate adductus Diviciacus auxili petendi causa Romam ad senatum -profectus infecta re redierat. Adventu Caesaris facta commutatione -rerum, obsidibus Aeduis redditis, veteribus clientelis restitutis, novis -per Caesarem comparatis, quod hi, qui se ad eorum amicitiam -adgregaverant, meliore condicione atque aequiore imperio se uti -videbant, reliquis rebus eorum gratia dignitateque amplificata Sequani -principatum dimiserant. In eorum locum Remi successerant: quos quod -adaequare apud Caesarem gratia intellegebatur, ei, qui propter veteres -inimicitias nullo modo cum Aeduis coniungi poterant, se Remis in -clientelam dicabant. Hos illi diligenter tuebantur: ita et novam et -repente collectam auctoritatem tene bant. Eo tum statu res erat, ut -longe principes haberentur Aedui, secundum locum dignitatis Remi -obtinerent. - - -13 - -In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque honore, -genera sunt duo. Nam plebes paene servorum habetur loco, quae nihil -audet per se, nullo adhibetur consilio. Plerique, cum aut aere alieno -aut magnitudine tributorum aut iniuria potentiorum premuntur, sese in -servitutem dicant nobilibus: in hos eadem omnia sunt iura, quae dominis -in servos. Sed de his duobus generibus alterum est druidum, alterum -equitum. Illi rebus divinis intersunt, sacrificia publica ac privata -procurant, religiones interpretantur: ad hos magnus adulescentium -numerus disciplinae causa concurrit, magnoque hi sunt apud eos honore. -Nam fere de omnibus controversiis publicis privatisque constituunt, et, -si quod est admissum facinus, si caedes facta, si de hereditate, de -finibus controversia est, idem decernunt, praemia poenasque constituunt; -si qui aut privatus aut populus eorum decreto non stetit, sacrificiis -interdicunt. Haec poena apud eos est gravissima. Quibus ita est -interdictum, hi numero impiorum ac sceleratorum habentur, his omnes -decedunt, aditum sermonemque defugiunt, ne quid ex contagione incommodi -accipiant, neque his petentibus ius redditur neque honos ullus -communicatur. His autem omnibus druidibus praeest unus, qui summam inter -eos habet auctoritatem. Hoc mortuo aut si qui ex reliquis excellit -dignitate succedit, aut, si sunt plures pares, suffragio druidum, -nonnumquam etiam armis de principatu contendunt. Hi certo anni tempore -in finibus Carnutum, quae regio totius Galliae media habetur, considunt -in loco consecrato. Huc omnes undique, qui controversias habent, -conveniunt eorumque decretis iudiciisque parent. Disciplina in Britannia -reperta atque inde in Galliam translata esse existimatur, et nunc, qui -diligentius eam rem cognoscere volunt, plerumque illo discendi causa -proficiscuntur. - - -14 - -Druides a bello abesse consuerunt neque tributa una cum reliquis -pendunt; militiae vacationem omniumque rerum habent immunitatem. Tantis -excitati praemiis et sua sponte multi in disciplinam conveniunt et a -parentibus propinquisque mittuntur. Magnum ibi numerum versuum ediscere -dicuntur. Itaque annos nonnulli vicenos in disciplina permanent. Neque -fas esse existimant ea litteris mandare, cum in reliquis fere rebus, -publicis privatisque rationibus Graecis litteris utantur. Id mihi duabus -de causis instituisse videntur, quod neque in vulgum disciplinam efferri -velint neque eos, qui discunt, litteris confisos minus memoriae studere: -quod fere plerisque accidit, ut praesidio litterarum diligentiam in -perdiscendo ac memoriam remittant. In primis hoc volunt persuadere, non -interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios, atque hoc -maxime ad virtutem excitari putant metu mortis neglecto. Multa praeterea -de sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de -rerum natura, de deorum immortalium vi ac potestate disputant et -iuventuti tradunt. - - -15 - -Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus atque aliquod bellum incidit -(quod fere ante Caesaris adventum quotannis accidere solebat, uti aut -ipsi iniurias inferrent aut illatas propulsarent), omnes in bello -versantur, atque eorum ut quisque est genere copiisque amplissimus, ita -plurimos circum se ambactos clientesque habet. Hanc unam gratiam -potentiamque noverunt. - - -16 - -Natio est omnis Gallorum admodum dedita religionibus, atque ob eam -causam, qui sunt adfecti gravioribus morbis quique in proeliis -periculisque versantur, aut pro victimis homines immolant aut se -immolaturos vovent administrisque ad ea sacrificia druidibus utuntur, -quod, pro vita hominis nisi hominis vita reddatur, non posse deorum -immortalium numen placari arbitrantur, publiceque eiusdem generis habent -instituta sacrificia. Alii immani magnitudine simulacra habent, quorum -contexta viminibus membra vivis hominibus complent; quibus succensis -circumventi flamma exanimantur homines. Supplicia eorum qui in furto aut -in latrocinio aut aliqua noxia sint comprehensi gratiora dis -immortalibus esse arbitrantur; sed, cum eius generis copia defecit, -etiam ad innocentium supplicia descendunt. - - -17 - -Deum maxime Mercurium colunt. Huius sunt plurima simulacra: hunc omnium -inventorem artium ferunt, hunc viarum atque itinerum ducem, hunc ad -quaestus pecuniae mercaturasque habere vim maximam arbitrantur. Post -hunc Apollinem et Martem et Iovem et Minervam. De his eandem fere, quam -reliquae gentes, habent opinionem: Apollinem morbos depellere, Minervam -operum atque artificiorum initia tradere, Iovem imperium caelestium -tenere, Martem bella regere. Huic, cum proelio dimicare constituerunt, -ea quae bello ceperint plerumque devovent: cum superaverunt, animalia -capta immolant reliquasque res in unum locum conferunt. Multis in -civitatibus harum rerum exstructos tumulos locis consecratis conspicari -licet; neque saepe accidit, ut neglecta quispiam religione aut capta -apud se occultare aut posita tollere auderet, gravissimumque ei rei -supplicium cum cruciatu constitutum est. - - -18 - -Galli se omnes ab Dite patre prognatos praedicant idque ab druidibus -proditum dicunt. Ob eam causam spatia omnis temporis non numero dierum -sed noctium finiunt; dies natales et mensum et annorum initia sic -observant ut noctem dies subsequatur. In reliquis vitae institutis hoc -fere ab reliquis differunt, quod suos liberos, nisi cum adoleverunt, ut -munus militiae sustinere possint, palam ad se adire non patiuntur -filiumque puerili aetate in publico in conspectu patris adsistere turpe -ducunt. - - -19 - -Viri, quantas pecunias ab uxoribus dotis nomine acceperunt, tantas ex -suis bonis aestimatione facta cum dotibus communicant. Huius omnis -pecuniae coniunctim ratio habetur fructusque servantur: uter eorum vita -superarit, ad eum pars utriusque cum fructibus superiorum temporum -pervenit. Viri in uxores, sicuti in liberos, vitae necisque habent -potestatem; et cum paterfamiliae illustriore loco natus decessit, eius -propinqui conveniunt et, de morte si res in suspicionem venit, de -uxoribus in servilem modum quaestionem habent et, si compertum est, igni -atque omnibus tormentis excruciatas interficiunt. Funera sunt pro cultu -Gallorum magnifica et sumptuosa; omniaque quae vivis cordi fuisse -arbitrantur in ignem inferunt, etiam animalia, ac paulo supra hanc -memoriam servi et clientes, quos ab eis dilectos esse constabat, iustis -funeribus confectis una cremabantur. - - -20 - -Quae civitates commodius suam rem publicam administrare existimantur, -habent legibus sanctum, si quis quid de re publica a finitimis rumore -aut fama acceperit, uti ad magistratum deferat neve cum quo alio -communicet, quod saepe homines temerarios atque imperitos falsis -rumoribus terreri et ad facinus impelli et de summis rebus consilium -capere cognitum est. Magistratus quae visa sunt occultant quaeque esse -ex usu iudicaverunt multitudini produnt. De re publica nisi per -concilium loqui non conceditur. - - -21 - -Germani multum ab hac consuetudine differunt. Nam neque druides habent, -qui rebus divinis praesint, neque sacrificiis student. Deorum numero eos -solos ducunt, quos cernunt et quorum aperte opibus iuvantur, Solem et -Vulcanum et Lunam, reliquos ne fama quidem acceperunt. Vita omnis in -venationibus atque in studiis rei militaris consistit: ab parvulis -labori ac duritiae student. Qui diutissime impuberes permanserunt, -maximam inter suos ferunt laudem: hoc ali staturam, ali vires nervosque -confirmari putant. Intra annum vero vicesimum feminae notitiam habuisse -in turpissimis habent rebus; cuius rei nulla est occultatio, quod et -promiscue in fluminibus perluuntur et pellibus aut parvis renonum -tegimentis utuntur magna corporis parte nuda. - - -22 - -Agriculturae non student, maiorque pars eorum victus in lacte, caseo, -carne consistit. Neque quisquam agri modum certum aut fines habet -proprios; sed magistratus ac principes in annos singulos gentibus -cognationibusque hominum, qui una coierunt, quantum et quo loco visum -est agri attribuunt atque anno post alio transire cogunt. Eius rei -multas adferunt causas: ne adsidua consuetudine capti studium belli -gerendi agricultura commutent; ne latos fines parare studeant, -potentioresque humiliores possessionibus expellant; ne accuratius ad -frigora atque aestus vitandos aedificent; ne qua oriatur pecuniae -cupiditas, qua ex re factiones dissensionesque nascuntur; ut animi -aequitate plebem contineant, cum suas quisque opes cum potentissimis -aequari videat. - - -23 - -Civitatibus maxima laus est quam latissime circum se vastatis finibus -solitudines habere. Hoc proprium virtutis existimant, expulsos agris -finitimos cedere, neque quemquam prope audere consistere; simul hoc se -fore tutiores arbitrantur repentinae incursionis timore sublato. Cum -bellum civitas aut illa tum defendit aut infert, magistratus, qui ei -bello praesint, ut vitae necisque habeant potestatem, deliguntur. In -pace nullus est communis magistratus, sed principes regionum atque -pagorum inter suos ius dicunt controversiasque minuunt. Latrocinia -nullam habent infamiam, quae extra fines cuiusque civitatis fiunt, atque -ea iuventutis exercendae ac desidiae minuendae causa fieri praedicant. -Atque ubi quis ex principibus in concilio dixit se ducem fore, qui sequi -velint, profiteantur, consurgunt ei qui et causam et hominem probant -suumque auxilium pollicentur atque ab multitudine collaudantur: qui ex -his secuti non sunt, in desertorum ac proditorum numero ducuntur, -omniumque his rerum postea fides derogatur. Hospitem violare fas non -putant; qui quacumque de causa ad eos venerunt, ab iniuria prohibent, -sanctos habent, hisque omnium domus patent victusque communicatur. - - -24 - -Ac fuit antea tempus, cum Germanos Galli virtute superarent, ultro bella -inferrent, propter hominum multitudinem agrique inopiam trans Rhenum -colonias mitterent. Itaque ea quae fertilissima Germaniae sunt loca -circum Hercyniam silvam, quam Eratostheni et quibusdam Graecis fama -notam esse video, quam illi Orcyniam appellant, Volcae Tectosages -occupaverunt atque ibi consederunt; quae gens ad hoc tempus his sedibus -sese continet summamque habet iustitiae et bellicae laudis opinionem. -Nunc quod in eadem inopia, egestate, patientia qua Germani permanent, -eodem victu et cultu corporis utuntur; Gallis autem provinciarum -propinquitas et transmarinarum rerum notitia multa ad copiam atque usus -largitur, paulatim adsuefacti superari multisque victi proeliis ne se -quidem ipsi cum illis virtute comparant. - - -25 - -Huius Hercyniae silvae, quae supra demonstrata est, latitudo novem -dierum iter expedito patet: non enim aliter finiri potest, neque -mensuras itinerum noverunt. Oritur ab Helvetiorum et Nemetum et -Rauracorum finibus rectaque fluminis Danubi regione pertinet ad fines -Dacorum et Anartium; hinc se flectit sinistrorsus diversis ab flumine -regionibus multarumque gentium fines propter magnitudinem adtingit; -neque quisquam est huius Germaniae, qui se aut adisse ad initium eius -silvae dicat, cum dierum iter LX processerit, aut, quo ex loco oriatur, -acceperit: multaque in ea genera ferarum nasci constat, quae reliquis in -locis visa non sint; ex quibus quae maxime differant ab ceteris et -memoriae prodenda videantur haec sunt. - - -26 - -Est bos cervi figura, cuius a media fronte inter aures unum cornu -exsistit excelsius magisque directum his, quae nobis nota sunt, -cornibus: ab eius summo sicut palmae ramique late divunduntur. Eadem est -feminae marisque natura, eadem forma magnitudoque cornuum. - - -27 - -Sunt item, quae appellantur alces. Harum est consimilis capris figura et -varietas pellium, sed magrutudine paulo antecedunt mutilaeque sunt -cornibus et crura sine nodis articulisque habent neque quietis causa -procumbunt neque, si quo adflictae casu conciderunt, erigere sese aut -sublevare possunt. His sunt arbores pro cubilibus: ad eas se applicant -atque ita paulum modo reclinatae quietem capiunt. Quarum ex vestigiis -cum est animadversum a venatoribus, quo se recipere consuerint, omnes eo -loco aut ab radicibus subruunt aut accidunt arbores, tantum ut summa -species earum stantium relinquatur. Huc cum se consuetudine -reclinaverunt, infirmas arbores pondere adfligunt atque una ipsae -concidunt. - - -28 - -Tertium est genus eorum, qui uri appellantur. Hi sunt magnitudine paulo -infra elephantos, specie et colore et figura tauri. Magna vis eorum est -et magna velocitas, neque homini neque ferae quam conspexerunt parcunt. -Hos studiose foveis captos interficiunt. Hoc se labore durant -adulescentes atque hoc genere venationis exercent, et qui plurimos ex -his interfecerunt, relatis in publicum cornibus, quae sint testimonio, -magnam ferunt laudem. Sed adsuescere ad homines et mansuefieri ne -parvuli quidem excepti possunt. Amplitudo cornuum et figura et species -multum a nostrorum boum cornibus differt. Haec studiose conquisita ab -labris argento circumcludunt atque in amplissimis epulis pro poculis -utuntur. - - -29 - -Caesar, postquam per Vbios exploratores comperit Suebos sese in silvas -recepisse, inopiam frumenti veritus, quod, ut supra demonstravimus, -minime omnes Germani agriculturae student, constituit non progredi -longius; sed, ne omnino metum reditus sui barbaris tolleret atque ut -eorum auxilia tardaret, reducto exercitu partem ultimam pontis, quae -ripas Vbiorum contingebat, in longitudinem pedum ducentorum rescindit -atque in extremo ponte turrim tabulatorum quattuor constituit -praesidiumque cohortium duodecim pontis tuendi causa ponit magnisque eum -locum munitionibus firmat. Ei loco praesidioque Gaium Volcatium Tullum -adulescentem praefecit. Ipse, cum maturescere frumenta inciperent, ad -bellum Ambiorigis profectus per Arduennam silvam, quae est totius -Galliae maxima atque ab ripis Rheni finibusque Treverorum ad Nervios -pertinet milibusque amplius quingentis in longitudinem patet, Lucium -Minucium Basilum cum omni equitatu praemittit, si quid celeritate -itineris atque opportunitate temporis proficere possit; monet, ut ignes -in castris fieri prohibeat, ne qua eius adventus procul significatio -fiat: sese confestim subsequi dicit. - - -30 - -Basilus, ut imperatum est, facit. Celeriter contraque omnium opinionem -confecto itinere multos in agris inopinantes deprehendit: eorum indicio -ad ipsum Ambiorigem contendit, quo in loco cum paucis equitibus esse -dicebatur. Multum cum in omnibus rebus tum in re militari potest -fortuna. Nam magno accidit casu ut in ipsum incautum etiam atque -imparatum incideret, priusque eius adventus ab omnibus videretur, quam -fama ac nuntius adferretur: sic magnae fuit fortunae omni militari -instrumento, quod circum se habebat, erepto, raedis equisque -comprehensis ipsum effugere mortem. Sed hoc quoque factum est, quod -aedificio circumdato silva, ut sunt fere domicilia Gallorum, qui vitandi -aestus causa plerumque silvarum atque fluminum petunt propinquitates, -comites familiaresque eius angusto in loco paulisper equitum nostrorum -vim sustinuerunt. His pugnantibus illum in equum quidam ex suis intulit: -fugientem silvae texerunt. Sic et ad subeundum periculum et ad vitandum -multum fortuna valuit. - - -31 - -Ambiorix copias suas iudicione non conduxerit, quod proelio dimicandum -non existimarit, an tempore exclusus et repentino equitum adventu -prohibitus, cum reliquum exercitum subsequi crederet, dubium est. Sed -certe dimissis per agros nuntiis sibi quemque consulere iussit. Quorum -pars in Arduennam silvam, pars in continentes paludes profugit; qui -proximi Oceano fuerunt, his insulis sese occultaverunt, quas aestus -efficere consuerunt: multi ex suis finibus egressi se suaque omnia -alienissimis crediderunt. Catuvolcus, rex dimidiae partis Eburonum, qui -una cum Ambiorige consilium inierat, aetate iam confectus, cum laborem -aut belli aut fugae ferre non posset, omnibus precibus detestatus -Ambiorigem, qui eius consilii auctor fuisset, taxo, cuius magna in -Gallia Germaniaque copia est, se exanimavit. - - -32 - -Segni Condrusique, ex gente et numero Germanorum, qui sunt inter -Eburones Treverosque, legatos ad Caesarem miserunt oratum, ne se in -hostium nurnero duceret neve omnium Germanorum, qui essent citra Rhenum, -unam esse causam iudicaret: nihil se de bello cogitavisse, nulla -Ambiorigi auxilia misisse. Caesar explorata re quaestione captivorum, si -qui ad eos Eburones ex fuga convenissent, ad se ut reducerentur, -imperavit; si ita fecissent, fines eorum se violaturum negavit. Tum -copiis in tres partes distributis impedimenta omnium legionum Aduatucam -contulit. Id castelli nomen est. Hoc fere est in mediis Eburonum -finibus, ubi Titurius atque Aurunculeius hiemandi causa consederant. -Hunc cum reliquis rebus locum probabat, tum quod superioris anni -munitiones integrae manebant, ut militum laborem sublevaret. Praesidio -impedi mentis legionem quartamdecimam reliquit, unam ex eis tribus, quas -proxime conscriptas ex Italia traduxerat. Ei legioni castrisque Quintum -Tullium Ciceronem praeficit ducentosque equites attribuit. - - -33 - -Partito exercitu Titum Labienum cum legionibus tribus ad Oceanum versus -in eas partes quae Menapios attingunt proficisci iubet; Gaium Trebonium -cum pari legionum numero ad eam regionem quae ad Aduatucos adiacet -depopulandam mittit; ipse cum reliquis tribus ad flumen Scaldem, quod -influit in Mosam, extremasque Arduennae partis ire constituit, quo cum -paucis equitibus profectum Ambiorigem audiebat. Discedens post diem -septimum sese reversurum confirmat; quam ad diem ei legioni quae in -praesidio relinquebatur deberi frumentum sciebat. Labienum Treboniumque -hortatur, si rei publicae commodo facere possint, ad eum diem -revertantur, ut rursus communicato consilio exploratisque hostium -rationibus aliud initium belli capere possint. - - -34 - -Erat, ut supra demonstravimus, manus certa nulla, non oppidum, non -praesidium, quod se armis defenderet, sed in omnes partes dispersa -multitudo. Vbi cuique aut valles abdita aut locus silvestris aut palus -impedita spem praesidi aut salutis aliquam offerebat, consederat. Haec -loca vicinitatibus erant nota, magnamque res diligentiam requirebat non -in summa exercitus tuenda (nullum enim poterat universis perterritis ac -dispersis periculum accidere), sed in singulis militibus conservandis; -quae tamen ex parte res ad salutem exercitus pertinebat. Nam et praedae -cupiditas multos longius evocabat, et silvae incertis occultisque -itineribus confertos adire prohibebant. Si negotium confici stirpemque -hominum sceleratorum interfici vellet, dimittendae plures manus -diducendique erant milites; si continere ad signa manipulos vellet, ut -instituta ratio et consuetudo exercitus Romani postulabat, locus ipse -erat praesidio barbaris, neque ex occulto insidiandi et dispersos -circumveniendi singulis deerat audacia. Vt in eiusmodi difficultatibus, -quantum diligentia provideri poterat providebatur, ut potius in nocendo -aliquid praetermitteretur, etsi omnium animi ad ulciscendum ardebant, -quam cum aliquo militum detrimento noceretur. Dimittit ad finitimas -civitates nuntios Caesar: omnes ad se vocat spe praedae ad diripiendos -Eburones, ut potius in silvis Gallorum vita quam legionarius miles -periclitetur, simul ut magna multitudine circumfusa pro tali facinore -stirps ac nomen civitatis tollatur. Magnus undique numerus celeriter -convenit. - - -35 - -Haec in omnibus Eburonum partibus gerebantur, diesque appetebat -septimus, quem ad diem Caesar ad impedimenta legionemque reverti -constituerat. Hic quantum in bello fortuna possit et quantos adferat -casus cognosci potuit. Dissipatis ac perterritis hostibus, ut -demonstravimus, manus erat nulla quae parvam modo causam timoris -adferret. Trans Rhenum ad Germanos pervenit fama, diripi Eburones atque -ultro omnes ad praedam evocari. Cogunt equitum duo milia Sugambri, qui -sunt proximi Rheno, a quibus receptos ex fuga Tencteros atque Vsipetes -supra docuimus. Transeunt Rhenum navibus ratibusque triginta milibus -passuum infra eum locum, ubi pons erat perfectus praesidiumque ab -Caesare relictum: primos Eburonum fines adeunt; multos ex fuga dispersos -excipiunt, magno pecoris numero, cuius sunt cupidissimi barbari, -potiuntur. Invitati praeda longius procedunt. Non hos palus in bello -latrociniisque natos, non silvae morantur. Quibus in locis sit Caesar ex -captivis quaerunt; profectum longius reperiunt omnemque exercitum -discessisse cognoscunt. Atque unus ex captivis "Quid vos," inquit, "hanc -miseram ac tenuem sectamini praedam, quibus licet iam esse -fortunatissimos? Tribus horis Aduatucam venire potestis: huc omnes suas -fortunas exercitus Romanorum contulit: praesidi tantum est, ut ne murus -quidem cingi possit, neque quisquam egredi extra munitiones audeat." -Oblata spe Germani quam nacti erant praedam in occulto relinquunt; ipsi -Aduatucam contendunt usi eodem duce, cuius haec indicio cognoverant. - - -36 - -Cicero, qui omnes superiores dies praeceptis Caesaris cum summa -diligentia milites in castris continuisset ac ne calonem quidem quemquam -extra munitionem egredi passus esset, septimo die diffidens de numero -dierum Caesarem fidem servaturum, quod longius progressum audiebat, -neque ulla de reditu eius fama adferebatur, simul eorum permotus -vocibus, qui illius patientiam paene obsessionem appellabant, siquidem -ex castris egredi non liceret, nullum eiusmodi casum exspectans, quo -novem oppositis legionibus maximoque equitatu dispersis ac paene deletis -hostibus in milibus passuum tribus offendi posset, quinque cohortes -frumentatum in proximas segetes mittit, quas inter et castra unus omnino -collis intererat. Complures erant ex legionibus aegri relicti; ex quibus -qui hoc spatio dierum convaluerant, circiter CCC, sub vexillo una -mittuntur; magna praeterea multitudo calonum, magna vis iumentorum, quae -in castris subsederant, facta potestate sequitur. - - -37 - -Hoc ipso tempore et casu Germani equites interveniunt protinusque eodem -illo, quo venerant, cursu ab decumana porta in castra irrumpere -conantur, nec prius sunt visi obiectis ab ea parte silvis, quam castris -appropinquarent, usque eo ut qui sub vallo tenderent mercatores -recipiendi sui facultatem non haberent. Inopinantes nostri re nova -perturbantur, ac vix primum impetum cohors in statione sustinet. -Circumfunduntur ex reliquis hostes partibus, si quem aditum reperire -possent. Aegre portas nostri tuentur, reliquos aditus locus ipse per se -munitioque defendit. Totis trepidatur castris, atque alius ex alio -causam tumultus quaerit; neque quo signa ferantur neque quam in partem -quisque conveniat provident. Alius iam castra capta pronuntiat, alius -deleto exercitu atque imperatore victores barbaros venisse contendit; -plerique novas sibi ex loco religiones fingunt Cottaeque et Tituri -calamitatem, qui in eodem occiderint castello, ante oculos ponunt. Tali -timore omnibus perterritis confirmatur opinio barbaris, ut ex captivo -audierant, nullum esse intus praesidium. Perrumpere nituntur seque ipsi -adhortantur, ne tantam fortunam ex manibus dimittant. - - -38 - -Erat aeger cum praesidio relictus Publius Sextius Baculus, qui primum -pilum ad Caesarem duxerat, cuius mentionem superioribus proeliis -fecimus, ac diem iam quintum cibo caruerat. Hic diffisus suae atque -omnium saluti inermis ex tabernaculo prodit: videt imminere hostes atque -in summo esse rem discrimine: capit arma a proximis atque in porta -consistit. Consequuntur hunc centuriones eius cohortis quae in statione -erat: paulisper una proelium sustinent. Relinquit animus Sextium -gravibus acceptis vulneribus: aegre per manus tractus servatur. Hoc -spatio interposito reliqui sese confirmant tantum, ut in munitionibus -consistere audeant speciemque defensorum praebeant. - - -39 - -Interim confecta frumentatione milites nostri clamorem exaudiunt: -praecurrunt equites; quanto res sit in periculo cognoscunt. Hic vero -nulla munitio est quae perterritos recipiat: modo conscripti atque usus -militaris imperiti ad tribunum militum centurionesque ora convertunt; -quid ab his praecipiatur exspectant. Nemo est tam fortis quin rei -novitate perturbetur. Barbari signa procul conspicati oppugnatione -desistunt: redisse primo legiones credunt, quas longius discessisse ex -captivis cognoverant; postea despecta paucitate ex omnibus partibus -impetum faciunt. - - -40 - -Calones in proximum tumulum procurrunt. Hinc celeriter deiecti se in -signa manipulosque coniciunt: eo magis timidos perterrent milites. Alii -cuneo facto ut celeriter perrumpant censent, quoniam tam propinqua sint -castra, et si pars aliqua circumventa ceciderit, at reliquos servari -posse confidunt; alii, ut in iugo consistant atque eundem omnes ferant -casum. Hoc veteres non probant milites, quos sub vexillo una profectos -docuimus. Itaque inter se cohortati duce Gaio Trebonio, equite Romano, -qui eis erat praepositus, per medios hostes perrumpunt incolumesque ad -unum omnes in castra perveniunt. Hos subsecuti calones equitesque eodem -impetu militum virtute servantur. At ei qui in iugo constiterant, nullo -etiam nunc usu rei militaris percepto neque in eo quod probaverant -consilio permanere, ut se loco superiore defenderent, neque eam quam -prodesse aliis vim celeritatemque viderant imitari potuerunt, sed se in -castra recipere conati iniquum in locum demiserunt. Centuriones, quorum -nonnulli ex inferioribus ordinibus reliquarum legionum virtutis causa in -superiores erant ordines huius legionis traducti, ne ante partam rei -militaris laudem amitterent, fortissime pugnantes conciderunt. Militum -pars horum virtute summotis hostibus praeter spem incolumis in castra -pervenit, pars a barbaris circumventa periit. - - -41 - -Germani desperata expugnatione castrorum, quod nostros iam constitisse -in munitionibus videbant, cum ea praeda quam in silvis deposuerant trans -Rhenum sese receperunt. Ac tantus fuit etiam post discessum hostium -terror ut ea nocte, cum Gaius Volusenus missus cum equitatu ad castra -venisset, fidem non faceret adesse cum incolumi Caesarem exercitu. Sic -omnino animos timor praeoccupaverat ut paene alienata mente deletis -omnibus copiis equitatum se ex fuga recepisse dicerent neque in columi -exercitu Germanos castra oppugnaturos fuisse contenderent. Quem timorem -Caesaris adventus sustulit. - - -42 - -Reversus ille eventus belli non ignorans unum, quod cohortes ex statione -et praesidio essent emissae, questus ne minimo quidem casu locum -relinqui debuisse, multum fortunam in repentino hostium adventu potuisse -iudicavit, multo etiam amplius, quod paene ab ipso vallo portisque -castrorum barbaros avertisset. Quarum omnium rerum maxime admirandum -videbatur, quod Germani, qui eo consilio Rhenum transierant, ut -Ambiorigis fines depopularentur, ad castra Romanorum delati optatissimum -Ambiorigi beneficium obtulerunt. - - -43 - -Caesar rursus ad vexandos hostes profectus magno coacto numero ex -finitimis civitatibus in omnes partes dimittit. Omnes vici atque omnia -aedificia quae quisque conspexerat incendebantur; praeda ex omnibus -locis agebatur; frumenta non solum tanta multitudine iumentorum atque -hominum consumebantur, sed etiam anni tempore atque imbribus -procubuerant ut, si qui etiam in praesentia se occultassent, tamen his -deducto exercitu rerum omnium inopia pereundum videretur. Ac saepe in -eum locum ventum est tanto in omnes partes diviso equitatu, ut modo -visum ab se Ambiorigem in fuga circumspicerent captivi nec plane etiam -abisse ex conspectu contenderent, ut spe consequendi illata atque -infinito labore suscepto, qui se summam ab Caesare gratiam inituros -putarent, paene naturam studio vincerent, semperque paulum ad summam -felicitatem defuisse videretur, atque ille latebris aut saltibus se -eriperet et noctu occultatus alias regiones partesque peteret non maiore -equitum praesidio quam quattuor, quibus solis vitam suam committere -audebat. - - -44 - -Tali modo vastatis regionibus exercitum Caesar duarum cohortium damno -Durocortorum Remorum reducit concilioque in eum locum Galliae indicto de -coniuratione Senonum et Carnutum quaestionem habere instituit et de -Accone, qui princeps eius consili fuerat, graviore sententia pronuntiata -more maiorum supplicium sumpsit. Nonnulli iudicium veriti profugerunt. -Quibus cum aqua atque igni interdixisset, duas legiones ad fines -Treverorum, duas in Lingonibus, sex reliquas in Senonum finibus Agedinci -in hibernis collocavit frumentoque exercitui proviso, ut iustituerat, in -Italiam ad conventus agendos profectus est. - - -Liber VII - -Gaius Iulius Caesar - -post 52 - -1 - -Quieta Gallia Caesar, ut constituerat, in Italiam ad conventus agendos -proficiscitur. Ibi cognoscit de Clodii caede [de] senatusque consulto -certior factus, ut omnes iuniores Italiae coniurarent, delectum tota -provincia habere instituit. Eae res in Galliam Transalpinam celeriter -perferuntur. Addunt ipsi et ad fingunt rumoribus Galli, quod res poscere -videbatur, retineri urbano motu Caesarem neque in tantis dissensionibus -ad exercitum venire posse. Hac impulsi occasione, qui iam ante se populi -Romani imperio subiectos dolerent liberius atque audacius de bello -consilia inire incipiunt. Indictis inter se principes Galliae conciliis -silvestribus ac remotis locis queruntur de Acconis morte; posse hunc -casum ad ipsos recidere demonstrant: miserantur communem Galliae -fortunam: omnibus pollicitationibus ac praemius deposcunt qui belli -initium faciant et sui capitis periculo Galliam in libertatem vindicent. -In primis rationem esse habendam dicunt, priusquam eorum clandestina -consilia efferantur, ut Caesar ab exercitu intercludatur. Id esse -facile, quod neque legiones audeant absente imperatore ex hibernis -egredi, neque imperator sine praesidio ad legiones pervenire possit. -Postremo in acie praestare interfici quam non veterem belli gloriam -libertatemque quam a maioribus acce perint recuperare. - - -2 - -His rebus agitatis profitentur Carnutes se nullum periculum communis -salutis causa recusare principesque ex omnibus bellum facturos -pollicentur et, quoniam in praesentia obsidibus cavere inter se non -possint ne res efferatur, ut iureiurando ac fide sanciatur, petunt, -collatis militaribus signis, quo more eorum gravissima caerimonia -continetur, ne facto initio belli ab reliquis deserantur. Tum -collaudatis Carnutibus, dato iureiurando ab omnibus qui aderant, tempore -eius rei constituto ab concilio disceditur. - - -3 - -Vbi ea dies venit, Carnutes Cotuato et Conconnetodumno ducibus, -desperatis hominibus, Cenabum signo dato concurrunt civesque Romanos, -qui negotiandi causa ibi constiterant, in his Gaium Fufium Citam, -honestum equitem Romanum, qui rei frumentariae iussu Caesaris praeerat, -interficiunt bonaque eorum diripiunt. Celeriter ad omnes Galliae -civitates fama perfertur. Nam ubicumque maior atque illustrior incidit -res, clamore per agros regionesque significant; hunc alii deinceps -excipiunt et proximis tradunt, ut tum accidit. Nam quae Cenabi oriente -sole gesta essent, ante primam confectam vigiliam in finibus Arvernorum -audita sunt, quod spatium est milium passuum circiter centum LX. - - -4 - -Simili ratione ibi Vercingetorix, Celtilli filius, Arveruus, summae -potentiae adulescens, cuius pater principatum Galliae totius obtinuerat -et ob eam causam, quod regnum appetebat, ab civitate erat interfectus, -convocatis suis clientibus facile incendit. Cognito eius consilio ad -arma concurritur. Prohibetur ab Gobannitione, patruo suo, reliquisque -principibus, qui hanc temptandam fortunam non existimabant; expellitur -ex oppido Gergovia; non destitit tamen atque in agris habet dilectum -egentium ac perditorum. Hac coacta manu, quoscumque adit ex civitate ad -suam sententiam perducit; hortatur ut communis libertatis causa arma -capiant, magnisque coactis copiis adversarios suos a quibus paulo ante -erat eiectus expellit ex civitate. Rex ab suis appellatur. Dimittit -quoque versus legationes; obtestatur ut in fide maneant. Celeriter sibi -Senones, Parisios, Pictones, Cadurcos, Turonos, Aulercos, Lemovices, -Andos reliquosque omnes qui Oceanum attingunt adiungit: omnium consensu -ad eum defertur imperium. Qua oblata potestate omnibus his civitatibus -obsides imperat, certum numerum militum ad se celeriter adduci iubet, -armorum quantum quaeque civitas domi quodque ante tempus efficiat -constituit; in primis equitatui studet. Summae diligentiae summam imperi -severitatem addit; magnitudine supplici dubitantes cogit. Nam maiore -commisso delicto igni atque omnibus tormentis necat, leviore de causa -auribus desectis aut singulis effossis oculis domum remittit, ut sint -reliquis documento et magnitudine poenae perterreant alios. - - -5 - -His suppliciis celeriter coacto exercitu Lucterium Cadurcum, summae -hominem audaciae, cum parte copiarum in Rutenos mittit; ipse in -Bituriges proficiscitur. Eius adventu Bituriges ad Aeduos, quorum erant -in fide, legatos mittunt subsidium rogatum, quo facilius hostium copias -sustinere possint. Aedui de consilio legatorum, quos Caesar ad exercitum -reliquerat, copias equitatus peditatusque subsidio Biturigibus mittunt. -Qui cum ad flumen Ligerim venissent, quod Bituriges ab Aeduis dividit, -paucos dies ibi morati neque flumen transire ausi domum revertuntur -legatisque nostris renuntiant se Biturigum perfidiam veritos revertisse, -quibus id consili fuisse cognoverint, ut, si flumen transissent, una ex -parte ipsi, altera Arverni se circumsisterent. Id eane de causa, quam -legatis pronuntiarunt, an perfidia adducti fecerint, quod nihil nobis -constat, non videtur pro certo esse proponendum. Bituriges eorum -discessu statim cum Arvernis iunguntur. - - -6 - -His rebus in Italiam Caesari nuntiatis, cum iam ille urbanas res virtute -Cn. Pompei commodiorem in statum pervenisse intellegeret, in -Transalpinam Galliam profectus est. Eo cum venisset, magna difficultate -adficiebatur, qua ratione ad exercitum pervenire posset. Nam si legiones -in provinciam arcesseret, se absente in itinere proelio dimicaturas -intellegebat; si ipse ad exercitum contenderet, ne eis quidem eo tempore -qui quieti viderentur suam salutem recte committi videbat. - - -7 - -Interim Lucterius Cadurcus in Rutenos missus eam civitatem Arvernis -conciliat. Progressus in Nitiobriges et Gabalos ab utrisque obsides -accipit et magna coacta manu in provinciam Narbonem versus eruptionem -facere contendit. Qua re nuntiata Caesar omnibus consiliis antevertendum -existimavit, ut Narbonem proficisceretur. Eo cum venisset, timentes -confirmat, praesidia in Rutenis provincialibus, Volcis Arecomicis, -Tolosatibus circumque Narbonem, quae loca hostibus erant finitima, -constituit; partem copiarum ex provincia supplementumque, quod ex Italia -adduxerat, in Helvios, qui fines Arvernorum contingunt, convenire iubet. - - -8 - -His rebus comparatis, represso iam Lucterio et remoto, quod intrare -intra praesidia periculosum putabat, in Helvios proficiscitur. Etsi mons -Cevenna, qui Arvernos ab Helviis discludit, durissimo tempore anni -altissima nive iter impediebat, tamen discussa nive sex in altitudinem -pedum atque ita viis patefactis summo militum sudore ad fines Arvernorum -pervenit. Quibus oppressis inopinantibus, quod se Cevenna ut muro -munitos existimabant, ac ne singulari quidem umquam homini eo tempore -anni semitae patuerant, equitibus imperat, ut quam latissime possint -vagentur et quam maximum hostibus terrorem inferant. Celeriter haec fama -ac nuntiis ad Vercingetorigem perferuntur; quem perterriti omnes Arverni -circumsistunt atque obsecrant, ut suis fortunis consulat, neve ab -hostibus diripiautur, praesertim cum videat omne ad se bellum -translatum. Quorum ille precibus per motus castra ex Biturigibus movet -in Arveruos versus. - - -9 - -At Caesar biduum in his locis moratus, quod haec de Vercingetorige usu -ventura opinione praeceperat, per causam supplementi equitatusque -cogendi ab exercitu discedit; Brutum adulescentem his copiis praeficit; -hunc monet, ut in omnes partes equites quam latissime pervagentur: -daturum se operam, ne longius triduo ab castris absit. His constitutis -rebus suis inopinantibus quam maximis potest itineribus Viennam -pervenit. Ibi nactus recentem equitatum, quem multis ante diebus eo -praemiserat, neque diurno neque nocturno itinere intermisso per fines -Aeduorum in Lingones contendit, ubi duae legiones hiemabant, ut, si quid -etiam de sua salute ab Aeduis iniretur consili, celeritate praecurreret. -Eo cum pervenisset, ad reliquas legiones mittit priusque omnes in unum -locum cogit quam de eius adventu Arvernis nuntiari posset. Hac re -cognita Vercingetorix rursus in Bituriges exercitum reducit atque inde -profectus Gorgobinam, Boiorum oppidum, quos ibi Helvetico proelio victos -Caesar collocaverat Aeduisque attribuerat, oppugnare instituit. - - -10 - -Magnam haec res Caesari difficultatem ad consilium capiendum adferebat, -si reliquam partem hiemis uno loco legiones contineret, ne stipendiariis -Aeduorum expugnatis cuncta Gallia deficeret, quod nullum amicis in eo -praesidium videretur positum esse; si maturius ex hibernis educeret, ne -ab re frumentaria duris subvectionibus laboraret. Praestare visum est -tamen omnis difficultates perpeti, quam tanta contumelia accepta omnium -suorum voluntates alienare. Itaque cohortatus Aeduos de supportando -commeatu praemittit ad Boios qui de suo adventu doceant hortenturque ut -in fide maneant atque hostium impetum magno animo sustineant. Duabus -Agedinci legionibus atque impedimentis totius exer citus relictis ad -Boios proficiscitur. - - -11 - -Altero die cum ad oppidum Senonum Vellaunodunum venisset, ne quem post -se hostem relinqueret, quo expeditiore re frumentaria uteretur, -oppugnare instituit idque biduo circumvallavit; tertio die missis ex -oppido legatis de deditione arma conferri, iumenta produci, sescentos -obsides dari iubet. Ea qui conficeret, a. Trebonium legatum relinquit. -Ipse, ut quam primum iter faceret, Cenabum Carnutum proficiscitur; qui -tum primum allato nuntio de oppugnatione Vellaunoduni, cum longius eam -rem ductum iri existimarent, praesidium Cenabi tuendi causa, quod eo -mitterent, comparabant. Huc biduo pervenit. Castris ante oppidum positis -diei tempore exclusus in posterum oppugnationem differt quaeque ad eam -rem usui sint militibus imperat et, quod oppidum Cenabum pons fluminis -Ligeris contingebat, veritus ne noctu ex oppido profugerent, duas -legiones in armis excubare iubet. Cenabenses paulo ante mediam noctem -silentio ex oppido egressi flumen transire coeperunt. Qua re per -exploratores nuntiata Caesar legiones quas expeditas esse iusserat -portis incensis intromittit atque oppido potitur, perpaucis ex hostium -numero desideratis quin cuncti caperentur, quod pontis atque itinerum -angustiae multitudinis fugam intercluserant. Oppidum diripit atque -incendit, praedam militibus donat, exercitum Ligerem traducit atque in -Biturigum fines pervenit. - - -12 - -Vercingetorix, ubi de Caesaris adventu cognovit, oppuguatione destitit -atque obviam Caesari proficiscitur. Ille oppidum Biturigum positum in -via Noviodunum oppugnare instituerat. Quo ex oppido cum legati ad eum -venissent oratum ut sibi ignosceret suaeque vitae consuleret, ut -celeritate reliquas res conficeret, qua pleraque erat consecutus, arma -conferri, equos produci, obsides dari iubet. Parte iam obsidum tradita, -cum reliqua administrarentur, centurionibus et paucis militibus -intromissis, qui arma iumentaque conquirerent, equitatus hostium procul -visus est, qui agmen Vercingetorigis antecesserat. Quem simul atque -oppidani conspexerunt atque in spem auxili venerunt, clamore sublato -arma capere, portas claudere, murum complere coeperunt. Centuriones in -oppido, cum ex significatione Gallorum novi aliquid ab eis iniri consili -intellexissent, gladiis destrictis portas occupaverunt suosque omnes -incolumes receperunt. - - -13 - -Caesar ex castris equitatum educi iubet, proelium equestre committit: -laborantibus iam suis Germanos equites circiter CCCC summittit, quos ab -initio habere secum instituerat. Eorum impetum Galli sustinere non -potuerunt atque in fugam coniecti multis amissis se ad agmen receperunt. -Quibus profligatis rursus oppidani perterriti comprehensos eos, quorum -opera plebem concitatam existimabant, ad Caesarem perduxerunt seseque ei -dediderunt. Quibus rebus confectis, Caesar ad oppidum Avaricum, quod -erat maximum munitissimumque in finibus Biturigum atque agri -fertilissima regione, profectus est, quod eo oppido recepto civitatem -Biturigum se in potestatem redacturum confidebat. - - -14 - -Vercingetorix tot continuis incommodis Vellaunoduni, Cenabi, Novioduni -acceptis suos ad concilium convocat. Docet longe alia ratione esse -bellum gerendum atque antea gestum sit. Omnibus modis huic rei -studendum, ut pabulatione et commeatu Romani prohibeantur. Id esse -facile, quod equitatu ipsi abundent et quod anni tempore subleventur. -Pabulum secari non posse; necessario dispersos hostes ex aedificiis -petere: hos omnes cotidie ab equitibus deligi posse. Praeterea salutis -causa rei familiaris commoda neglegenda: vicos atque aedificia incendi -oportere hoc spatio ab via quoque versus, quo pabulandi causa adire -posse videantur. Harum ipsis rerum copiam suppetere, quod, quorum in -finibus bellum geratur, eorum opibus subleventur: Romanos aut inopiam -non laturos aut magno periculo longius ab castris processuros; neque -interesse, ipsosne interficiant, impedimentisne exuant, quibus amissis -bellum geri non possit. Praeterea oppida incendi oportere, quae non -munitione et loci natura ab omni sint periculo tuta, neu suis sint ad -detractandam militiam receptacula neu Romanis proposita ad copiam -commeatus praedamque tollendam. Haec si gravia aut acerba videautur, -multo illa gravius aestimare, liberos, coniuges in servitutem abstrahi, -ipsos interfici; quae sit necesse accidere victis. - - -15 - -Omnium consensu hac sententia probata uno die amplius XX urbes Biturigum -iucenduntur. Hoc idem fit in reliquis civitatibus: in omnibus partibus -incendia conspiciuntur; quae etsi magno cum dolore omnes ferebant, tamen -hoc sibi solati proponebant, quod se prope explorata victoria celeriter -amissa reciperaturos confidebant. Deliberatur de Avarico in communi -concilio, incendi placeret an defendi. Procumbunt omnibus Gallis ad -pedes Bituriges, ne pulcherrimam prope totius Galliae urbem, quae -praesidio et ornamento sit civitati, suis manibus succendere cogerentur: -facile se loci natura defensuros dicunt, quod prope ex omnibus partibus -flumine et palude circumdata unum habeat et perangustum aditum. Datur -petentibus venia dissuadente primo Vercingetorige, post concedente et -precibus ipsorum et misericordia vulgi. Defensores oppido idonei -deliguntur. - - -16 - -Vercingetorix minoribus Caesarem itineribus subsequitur et locum castris -deligit paludibus silvisque munitum ab Avarico longe milia passuum XVI. -Ibi per certos exploratores in singula diei tempora quae ad Avaricum -agerentur cognoscebat et quid fieri vellet imperabat. Omnes nostras -pabulationes frumentationesque observabat dispersosque, cum longius -necessario procederent, adoriebatur magnoque incommodo adficiebat, etsi, -quantum ratione provideri poterat, ab nostris occurrebatur, ut incertis -temporibus diversisque itineribus iretur. - - -17 - -Castris ad eam partem oppidi positis Caesar, quae intermissa [a] flumine -et a paludibus aditum, ut supra diximus, angustum habebat, aggerem -apparare, vineas agere, turres duas constituere coepit: nam -circumvallare loci natura prohibebat. De re frumentaria Boios atque -Aeduos adhortari non destitit; quorum alteri, quod nullo studio agebant, -non multum adiuvabant, alteri non magnis facultatibus, quod civitas erat -exigua et infirma, celeriter quod habuerunt consumpserunt. Summa -difficultate rei frumentariae adfecto exercitu tenuitate Boiorum, -indiligentia Aeduorum, incendiis aedificiorum, usque eo ut complures -dies frumento milites caruerint et pecore ex longinquioribus vicis -adacto extremam famem sustentarent, nulla tamen vox est ab eis audita -populi Romani maiestate et superioribus victoriis indigna. Quin etiam -Caesar cum in opere singulas legiones appellaret et, si acerbius inopiam -ferrent, se dimissurum oppugnationem diceret, universi ab eo, ne id -faceret, petebant: sic se complures anuos illo imperante meruisse, ut -nullam ignominiam acciperent, nusquam infecta re discederent: hoc se -ignominiae laturos loco, si inceptam oppugnationem reliquissent: -praestare omnes perferre acerbitates, quam non civibus Romanis, qui -Cenabi perfidia Gallorum interissent, parentarent. Haec eadem -centurionibus tribunisque militum mandabant, ut per eos ad Caesarem -deferrentur. - - -18 - -Cum iam muro turres appropinquassent, ex captivis Caesar cognovit -Vercingetorigem consumpto pabulo castra movisse propius Avaricum atque -ipsum cum equitatu expeditisque, qui inter equites proeliari -consuessent, insidiarum causa eo profectum, quo nostros postero die -pabulatum venturos arbitraretur. Quibus rebus cognitis media nocte -silentio profectus ad hostium castra mane pervenit. Illi celeriter per -exploratores adventu Caesaris cognito carros impedimentaque sua in -artiores silvas abdiderunt, copias omnes in loco edito atque aperto -instruxerunt. Qua re nuntiata Caesar celeriter sarcinas conferri, arma -expediri iussit. - - -19 - -Collis erat leniter ab infimo acclivis. Hunc ex omnibus fere partibus -palus difficilis atque impedita cingebat non latior pedibus -quinquaginta. Hoc se colle interruptis pontibus Galli fiducia loci -continebant generatimque distributi in civitates omnia vada ac saltus -eius paludis obtinebant sic animo parati, ut, si eam paludem Romani -perrumpere conarentur, haesitantes premerent ex loco superiore; ut qui -propinquitatem loci videret paratos prope aequo Marte ad dimicandum -existimaret, qui iniqui tatem condicionis perspiceret inani simulatione -sese ostentare cognosceret. Indignantes milites Gaesar, quod conspectum -suum hostes perferre possent tantulo spatio interiecto, et signum proeli -exposcentes edocet, quanto detrimento et quot virorum tortium morte -necesse sit constare victoriam; quos cum sic animo paratos videat, ut -nullum pro sua laude periculum recusent, summae se iniquitatis -condemnari debere, nisi eorum vitam sua salute habeat cariorem. Sic -milites consolatus eodem die reducit in castra reliquaque quae ad -oppugnationem pertinebant oppidi administrare instituit. - - -20 - -Vereingetorix, cum ad suos redisset, proditionis insimulatus, quod -castra propius Romanos movisset, quod cum omni equitatu discessisset, -quod sine imperio tantas copias reliquisset, quod eius discessu Romani -tanta opportunitate et celeritate venissent: non haec omnia fortuito aut -sine consilio accidere potuisse; regnum illum Galliae malle Caesaris -concessu quam ipsorum habere beneficio--tali modo accusatus ad haec -respondit: Quod castra movisset, factum inopia pabuli etiam ipsis -hortantibus; quod propius Romanos accessisset, persuasum loci -opportunitate, qui se ipsum munitione defenderet: equitum vero operam -neque in loco palustri desiderari debuisse et illic fuisse utilem, quo -sint profecti. Summam imperi se consulto nulli discedentem tradidisse, -ne is multitudinis studio ad dimicandum impelleretur; cui rei propter -animi mollitiem studere omnes videret, quod diutius laborem ferre non -possent. Romani si casu intervenerint, fortunae, si alicuius indicio -vocati, huic habendam gratiam, quod et paucitatem eorum ex loco -superiore cognoscere et virtutem despicere potuerint, qui dimicare non -ausi turpiter se in castra receperint. Imperium se ab Caesare per -proditionem nullum desiderare, quod habere victoria posset, quae iam -esset sibi atque omnibus Gallis explorata: quin etiam ipsis remittere, -si sibi magis honorem tribuere, quam ab se salutem accipere videantur. -"Haec ut intellegatis," inquit, "a me sincere pronuntiari, audite -Romauos milites." Producit servos, quos in pabulatione paucis ante -diebus exceperat et fame vinculisque excruciaverat. Hi iam ante edocti -quae interrogati pronuntiarent, milites se esse legionarios dicunt; fame -et inopia adductos clam ex castris exisse, si quid frumenti aut pecoris -in agris reperire possent: simili omnem exercitum inopia premi, nec iam -vires sufficere cuiusquam nec ferre operis laborem posse: itaque -statuisse imperatorem, si nihil in oppugnatione oppidi profecissent, -triduo exercitum deducere. "Haec," inquit, "a me," Vercingetorix, -"beneficia habetis, quem proditionis insimulatis; cuius opera sine -vestro sanguine tantum exercitum victorem fame consumptum videtis; quem -turpiter se ex fuga recipientem ne qua civitas suis finibus recipiat a -me provisum est." - - -21 - -Conclamat omnis multitudo et suo more armis concrepat, quod facere in eo -consuerunt cuius orationem approbant: summum esse Vercingetorigem ducem, -nec de eius fide dubitandum, nec maiore ratione bellum administrari -posse. Statuunt, ut X milia hominum delecta ex omnibus copiis in oppidum -mittantur, nec solis Biturigibus communem salutem committendam censent, -quod paene in eo, si id oppidum retinuissent, summam victoriae constare -intellegebant. - - -22 - -Singulari militum nostrorum virtuti consilia cuius que modi Gallorum -occurrebant, ut est summae genus sollertiae atque ad omnia imitanda et -efficienda, quae ab quoque traduntur, aptissimum. Nam et laqueis falces -avertebant, quas, cum destinaverant, tormentis introrsus reducebant, et -aggerem cuniculis subtrahebant, eo scientius quod apud eos magnae sunt -ferrariae atque omne genus cuniculorum notum atque usitatum est. Totum -autem murum ex omni parte turribus contabulaverant atque has coriis -intexerant. Tum crebris diurnis nocturnisque eruptionibus aut aggeri -ignem inferebant aut milites occupatos in opere adoriebantur, et -nostrarum turrium altitudinem, quantum has cotidianus agger expresserat, -commissis suarum turrium malis adaequabant, et apertos cuniculos -praeusta et praeacuta materia et pice fervefacta et maximi ponderis -saxis morabantur moenibusque appropinquare prohibebant. - - -23 - -Muri autem omnes Gallici hac fere forma sunt. Trabes derectae perpetuae -in longitudinem paribus iutervallis, distantes inter se binos pedes, in -solo collocantur. Hae revinciuntur introrsus et multo aggere vestiuntur: -ea autem, quae diximus, inter valla grandibus in fronte saxis -effarciuntur. His collocatis et coagmentatis alius insuper ordo additur, -ut idem illud intervallum servetur neque inter se contingaut trabes, sed -paribus intermissae spatiis singulae singulis saxis interiectis arte -contineantur. Sic deinceps omne opus contexitur, dum iusta muri altitudo -expleatur. Hoc cum in speciem varietatemque opus deforme non est -alternis trabibus ac saxis, quae rectis lineis suos ordines servant, tum -ad utilitatem et defensionem urbium summam habet opportunitatem, quod et -ab incendio lapis et ab ariete materia defendit, quae perpetuis trabibus -pedes quadragenos plerumque introrsus revincta neque perrumpi neque -distrahi potest. - - -24 - -His tot rebus impedita oppugnatione milites, cum toto tempore frigore et -assiduis imbribus tardarentur, tamen continenti labore omnia haec -superaverunt et diebus XXV aggerem latum pedes CCCXXX, altum pedes LXXX -exstruxerunt. Cum is murum hostium paene contingeret, et Caesar ad opus -consuetudine excubaret milites que hortaretur, ne quod omnino tempus ab -opere intermitteretur, paulo ante tertiam vigiliam est animadversum -fumare aggerem, quem cuniculo hostes succenderant, eodemque tempore toto -muro clamore sublato duabus portis ab utroque latere turrium eruptio -fiebat, alii faces atque aridam materiem de muro in aggerem eminus -iaciebant, picem reliquasque res, quibus ignis excitari potest, -fundebant, ut quo primum curreretur aut cui rei ferretur auxilium vix -ratio iniri posset. Tamen, quod instituto Caesaris semper duae legiones -pro castris excubabant pluresque partitis temporibus erant in opere, -celeriter factum est, ut alii eruptionibus re sisterent, alii turres -reducerent aggeremque inter sciuderent, omnis vero ex castris multitudo -ad restinguendum concurreret. - - -25 - -Cum in omnibus locis consumpta iam reliqua parte noctis pugnaretur, -semperque hostibus spes victoriae redintegraretur, eo magis, quod -deustos pluteos turrium videbant nec facile adire apertos ad auxiliandum -animadvertebant, semperque ipsi recentes defessis succederent omnemque -Galliae salutem in illo vestigio temporis positam arbitrarentur, accidit -inspectantibus nobis quod dignum memoria visum praetereundum non -existimavimus. Quidam ante portam oppidi Gallus per manus sebi ac picis -traditas glebas in ignem e regione turris proiciebat: scorpione ab -latere dextro traiectus exanimatusque concidit. Hunc ex proximis unus -iacentem transgressus eodem illo munere fungebatur; eadem ratione ictu -scorpionis exanimato alteri successit tertius et tertio quartus, nec -prius ille est a propugnatoribus vacuus relictus locus quam restincto -aggere atque omni ex parte summotis hostibus finis est pugnandi factus. - - -26 - -Omnia experti Galli, quod res nulla successerat, postero die consilium -ceperunt ex oppido profugere hortante et iubente Vercingetorige. Id -silentio noctis conati non magna iactura suorum sese effecturos -sperabant, propterea quod neque longe ab oppido castra Vercingetorigis -aberant, et palus, quae perpetua intercedebat, Romanos ad insequendum -tardabat. Iamque hoc facere noctu apparabant, cum matres familiae -repente in publicum procurrerunt flentesque proiectae ad pedes suorum -omnibus precibus petierunt, ne se et communes liberos hostibus ad -supplicium dederent, quos ad capiendam fugam naturae et virium -infirmitas impediret. Vbi eos in sententia perstare viderunt, quod -plerumque in summo periculo timor misericordiam non recipit, conclamare -et significare de fuga Romanis coeperunt. Quo timore perterriti Galli, -ne ab equitatu Romanorum viae praeoccuparentur, consilio destiterunt. - - -27 - -Postero die Caesar promota turri perfectisque operibus quae facere -instituerat, magno coorto imbre non inutilem hanc ad capiendum consilium -tempestatem arbitratus est, quod paulo incautius custodias in muro -dispositas videbat, suosque languidius in opere versari iussit et quid -fieri vellet ostendit. Legionibusque intra vineas in occulto expeditis, -cohortatus ut aliquando pro tantis laboribus fructum victoriae -perciperent, eis qui primi murum ascendissent praemia proposuit -militibusque signum dedit. Illi subito ex omnibus partibus evolaverunt -murumque celeriter compleverunt. - - -28 - -Hostes re nova perterriti muro turribusque deiecti in foro ac locis -patentioribus cuneatim constiterunt, hoc animo ut si qua ex parte obviam -contra veniretur acie instructa depugnarent. Vbi neminem in aequum loeum -sese demittere, sed toto undique muro circum fundi viderunt, veriti ne -omnino spes fugae tolleretur, abiectis armis ultimas oppidi partes -continenti impetu petiverunt, parsque ibi, cum angusto exitu portarum se -ipsi premerent, a militibus, pars iam egressa portis ab equitibus est -interfecta; nec fuit quisquam, qui praedae studeret. Sic et Cenabi caede -et labore operis incitati non aetate confectis, non mulieribus, non -infantibus pepercerunt. Denique ex omni numero, qui fuit circiter milium -XL, vix DCCC, qui primo clamore audito se ex oppido eiecerunt, incolumes -ad Vercingetorigem pervenerunt. Quos ille multa iam nocte silentio ex -fuga excepit, veritus ne qua in castris ex eorum concursu et -misericordia vulgi seditio oreretur, ut procul in via dispositis -familiaribus suis principibusque civitatum disparandos deducendosque ad -suos curaret, quae cuique civitati pars eastrorum ab initio obvenerat. - - -29 - -Postero die concilio convocato consolatus cohortatusque est ne se -admodum animo demitterent, ne perturbarentur incommodo. Non virtute -neque in acie vicisse Romanos, sed artificio quodam et scientia -oppugnationis, cuius rei fuerint ipsi imperiti. Errare, si qui in bello -omnes secundos rerum proventus exspectent. Sibi numquam placuisse -Avaricum defendi, cuius rei testes ipsos haberet; sed factum imprudentia -Biturigum et nimia obsequentia reliquorum uti hoc incommodum -acciperetur. Id tamen se celeriter maioribus commodis sanaturum. Nam -quae ab reliquis Gallis civitates dissentirent, has sua diligentia -adiuncturum atque unum consilium totius Galliae effecturum, cuius -consensui ne orbis quidem terrarum possit obsistere; idque se prope iam -effectum habere. Interea aequum esse ab eis communis salutis causa -impetrari ut castra munire instituerent, quo facilius repentinos hostium -impetus sustinerent. - - -30 - -Fuit haec oratio non ingrata Gallis, et maxime, quod ipse animo non -defecerat tanto accepto incommodo neque se in occultum abdiderat et -conspectum multitudinis fugerat; plusque animo providere et praesentire -existimabatur, quod re integra primo incendendum Avaricum, post -deserendum censuerat. Itaque ut reliquorum imperatorum res adversae -auctoritatem minuunt, sic huius ex contrario dignitas incommodo accepto -in dies augebatur. Simul in spem veniebant eius adfirmatione de reliquis -adiungendis civitatibus; primumque eo tempore Galli castra munire -instituerunt et sic sunt animo confirmati, homines insueti laboris, ut -omnia quae imperarentur sibi patienda existimarent. - - -31 - -Nec minus quam est pollicitus Vercingetorix animo laborabat ut reliquas -civitates adiungeret, atque eas donis pollicitationibusque alliciebat. -Huic rei idoneos homines deligebat, quorum quisque aut oratione sub dola -aut amicitia facillime capere posset. Qui Avarico expugnato refugerant, -armandos vestiendosque curat; simul, ut deminutae copiae -redintegrarentur, imperat certum numerum militum civitatibus, quem et -quam ante diem in castra adduci velit, sagittariosque omnes, quorum erat -permagnus numerus in Gallia, conquiri et ad se mitti iubet. His rebus -celeriter id quod Avarici deperierat expletur. Interim Teutomatus, -Olloviconis filius, rex Nitiobrigum, cuius pater ab senatu nostro amicus -erat appellatus, cum magno equitum suorum numero et quos ex Aquitania -conduxerat ad eum pervenit. - - -32 - -Caesar Avarici complures dies commoratus summamque ibi copiam frumenti -et reliqui commeatus nactus exercitum ex labore atque inopia refecit. -Iam prope hieme confecta cum ipso anni tempore ad gerendum bellum -vocaretur et ad hostem proficisci constituisset, sive eum ex paludibus -silvisque elicere sive obsidione premere posset, legati ad eum principes -Aeduorum veniunt oratum ut maxime necessario tempore civitati subveniat: -Summo esse in periculo rem, quod, cum singuli magistratus antiquitus -creari atque regiam potestatem annum obtinere consuessent, duo -magistratum gerant et se uterque eorum legibus creatum esse dicat. Horum -esse alterum Convictolitavem, florentem et illustrem adulescentem, -alterum Cotum, antiquissima familia natum atque ipsum hominem summae -potentiae et magnae cognationis, cuius frater Valetiacus proximo anno -eundem magistratum gesserit. Civitatem esse omnem in armis; divisum -senatum, divisum populum, suas cuiusque eorum clientelas. Quod si -diutius alatur controversia, fore uti pars cum parte civitatis -confligat. Id ne accidat, positum in eius diligentia atque auctoritate. - - -33 - -Caesar, etsi a bello atque hoste discedere detrimentosum esse -existimabat, tamen non ignorans quanta ex dissensionibus incommoda oriri -consuessent, ne tanta et tam coniuncta populo Romano civitas, quam ipse -semper aluisset omnibusque rebus ornasset, ad vim atque arma -descenderet, atque ea pars quae minus sibi confideret auxilia a -Vercingetorige arcesseret, huic rei praevertendum existimavit et, quod -legibus Aeduorum eis, qui summum magistra tum obtinerent, excedere ex -finibus non liceret, ne quid de iure aut de legibus eorum deminuisse -videretur, ipse in Aeduos proficisci statuit senatumque omnem et quos -inter controversia esset ad se Decetiam evocavit. Cum prope omnis -civitas eo convenisset, docereturque paucis clam convocatis alio loco, -alio tempore atque oportuerit fratrem a fratre renuntiatum, cum leges -duo ex una familia vivo utroque non solum magistratus creari vetarent, -sed etiam in senatu esse prohiberent, Cotum imperium deponere coegit, -Convictolitavem, qui per sacerdotes more civitatis intermissis -magistratibus esset creatus, potestatem obtinere iussit. - - -34 - -Hoc decreto interposito cohortatus Aeduos, ut controversiarum ac -dissensionis obliviscerentur atque omnibus omissis his rebus huic bello -servirent eaque quae meruissent praemia ab se devicta Gallia -exspectarent equitatumque omnem et peditum milia decem sibi celeriter -mitterent, quae in praesidiis rei frumentariae causa disponeret, -exercitum in duas partes divisit: quattuor legiones in Senones -Parisiosque Labieno ducendas dedit, sex ipse in Arvernos ad oppidum -Gergoviam secundum flumen Elaver duxit; equitatus partem illi attribuit, -partem sibi reliquit. Qua re cognita Vercingetorix omnibus interruptis -eius fluminis pontibus ab altera fluminis parte iter facere coepit. - - -35 - -Cum uterque utrimque exisset exercitus, in conspectu fereque e regione -castris castra ponebant dispositis exploratoribus, necubi effecto ponte -Romani copias traducerent. Erat in magnis Caesaris difficultatibus res, -ne maiorem aestatis partem flumine impediretur, quod non fere ante -autumnum Elaver vado transiri solet. Itaque, ne id accideret, silvestri -loco castris positis e regione unius eorum pontium, quos Vercingetorix -rescindendos curaverat, postero die cum duabus legionibus in occulto -restitit; reliquas copias cum omnibus impedimentis, ut consueverat, -misit, apertis quibusdam cohortibus, uti numerus legionum constare -videretur. His quam longissime possent egredi iussis, eum iam ex diei -tempore coniecturam ceperat in castra perventum, isdem sublicis, quarum -pars inferior integra remanebat, pontem reficere coepit. Celeriter -effecto opere legionibusque traductis et loco castris idoneo delecto -reliquas copias revocavit. Vercingetorix re cognita, ne contra suam -voluntatem dimicare cogeretur, magnis itineribus antecessit. - - -36 - -Caesar ex eo loco quintis castris Gergoviam pervenit equestrique eo die -proelio levi facto perspecto urbis situ, quae posita in altissimo monte -omnes aditus difficiles habebat, de expugnatione desperavit, de -obsessione non prius agendum constituit, quam rem frumentariam -expedisset. At Vercingetorix castris, prope oppidum positis, mediocribus -circum se intervallis separatim singularum civitatium copias -collocaverat atque omnibus eius iugi collibus occupatis, qua despici -poterat, horribilem speciem praebebat; principesque earum civitatium, -quos sibi ad consilium capiendum delegerat, prima luce cotidie ad se -convenire iubebat, seu quid communicandum, seu quid administrandum -videretur; neque ullum fere diem intermittebat quin equestri proelio -interiectis sagittariis, quid in quoque esset animi ac virtutis suorum -perspiceret. Erat e regione oppidi collis sub ipsis radicibus montis, -egregie munitus atque ex omni parte circumcisus; quem si tenerent -nostri, et aquae magna parte et pabulatione libera prohibituri hostes -videbantur. Sed is locus praesidio ab his non nimis firmo tenebatur. -Tamen silentio noctis Caesar ex castris egressus, priusquam subsidio ex -oppido veniri posset, deiecto praesidio potitus loco duas ibi legiones -collocavit fossamque duplicem duodenum pedum a maioribus castris ad -minora perduxit, ut tuto ab repentino hostium incursu etiam singuli -commeare possent. - - -37 - -Dum haec ad Gergoviam geruntur, Convictolitavis Aeduus, cui magistratum -adiudicatum a Caesare demonstravimus, sollicitatus ab Arvernis pecunia -cum quibusdam adulescentibus colloquitur; quorum erat princeps -Litaviccus atque eius fratres, amplissima familia nati adulescentes. Cum -his praemium communicat hortaturque, ut se liberos et imperio natos -meminerint. Vnam esse Aeduorum civitatem, quae certissimam Galliae -victoriam detineat; eius auctoritate reliquas contineri; qua traducta -locum consistendi Romanis in Gallia non fore. Esse nonnullo se Caesaris -beneficio adfectum, sic tamen, ut iustissimam apud eum causam -obtinuerit; sed plus communi libertati tribuere. Cur enim potius Aedui -de suo iure et de legibus ad Caesarem disceptatorem, quam Romani ad -Aeduos veniant? Celeriter adulescentibus et oratione magistratus et -praemio deductis, cum se vel priucipes eius consili fore profiterentur, -ratio perficiendi quaerebatur, quod civitatem temere ad suscipiendum -bellum adduci posse non confidebant. Placuit ut Litaviccus decem illis -milibus, quae Caesari ad bellum mitterentur, praeficeretur atque ea -ducenda curaret, fratresque eius ad Caesarem praecurrerent. Reliqua qua -ratione agi placeat constituunt. - - -38 - -Litaviccus accepto exercitu, cum milia passuum circiter XXX ab Gergovia -abesset, convocatis subito militibus lacrimans, "Quo proficiscimur," -inquit, "milites? Omnis noster equitatus, omnis nobilitas interiit; -principes civitatis, Eporedorix et Viridomarus, insimulati proditionis -ab Romanis indicta causa interfecti sunt. Haec ab ipsis cognoscite, qui -ex ipsa caede fugerunt: nam ego fratribus atque omnibus meis propinquis -interfectis dolore prohibeor, quae gesta sunt, pronuntiare." Producuntur -hi quos ille edocuerat quae dici vellet, atque eadem, quae Litaviccus -pronuntiaverat, multitudini exponunt: multos equites Aeduorum -interfectos, quod collocuti cum Arvernis dicerentur; ipsos se inter -multitudinem militum occultasse atque ex media caede fugisse. Conclamant -Aedui et Litaviccum obsecrant ut sibi consulat. "Quasi vero," inquit -ille, "consili sit res, ac non necesse sit nobis Gergoviam contendere et -cum Arvernis nosmet coniungere. An dubitamus quin nefario facinore -admisso Romani iam ad nos interficiendos concurrant? Proinde, si quid in -nobis animi est, persequamur eorum mortem qui indignissime interierunt, -atque hos latrones interficiamus." Ostendit cives Romanos, qui eius -praesidi fiducia una erant: magnum numerum frumenti commeatusque -diripit, ipsos crudeliter excruciatos interficit. Nuntios tota civitate -Aeduorum dimittit, eodem mendacio de caede equitum et principum -permovet; hortatur ut simili ratione atque ipse fecerit suas iniurias -per sequantur. - - -39 - -Eporedorix Aeduus, summo loco natus adulescens et summae domi potentiae, -et una Viridomarus, pari aetate et gratia, sed genere dispari, quem -Caesar ab Diviciaeo sibi traditum ex humili loco ad summam dignitatem -perduxerat, in equitum numero convenerant nominatim ab eo evocati. His -erat inter se de principatu contentio, et in illa magistratuum -controversia alter pro Convictolitavi, alter pro Coto summis opibus -pugnaverant. Ex eis Eporedorix cognito Litavicci consilio media fere -noete rem ad Caesarem defert; orat ne patiatur civitatem pravis -adulescentium consiliis ab amicitia populi Romani deficere; quod futurum -provideat, si se tot hominum milia cum hostibus coniunxerint, quorum -salutem neque propinqui neglegere, neque civitas levi momento aestimare -posset. - - -40 - -Magna adfectus sollicitudine hoc nuntio Caesar, quod semper Aeduorum -civitati praecipue indulserat, nulla interposita dubitatione legiones -expeditas quattuor equitatumque omnem ex castris educit; nec fuit -spatium tali tempore ad contrahenda castra, quod res posita in -celeritate videbatur; Gaium Fabium legatum eum legionibus duabus castris -praesidio relinquit. Fratres Litavicci eum comprehendi iussisset, paulo -ante reperit ad hostes fugisse. Adhortatus milites, ne necessario -tempore itineris labore per moveantur, cupidissimis omnibus progressus -milia passuum XXV agmen Aeduorum conspicatus immisso equitatu iter eorum -moratur atque impedit interdicitque omnibus ne quemquam interficiant. -Eporedorigem et Viridomarum, quos illi interfectos existimabant, inter -equites versari suosque appellare iubet. His cognitis et Litavicci -fraude perspecta Aedui manus tendere, deditionem significare et -proiectis armis mortem deprecari incipiunt. Litaviccus cum suis -clientibus, quibus more Gallorum nefas est etiam in extrema fortuna -deserere patronos, Gergoviam profugit. - - -41 - -Caesar nuntiis ad civitatem Aeduorum missis, qui suo beneficio -conservatos docerent quos iure belli interficere potuisset, tribusque -horis noctis exercitui ad quietem datis castra ad Gergoviam movit. Medio -fere itinere equites a Fabio missi, quanto res in periculo fuerit, -exponunt. Summis copiis castra oppugnata demonstrant, cum crebro integri -defessis succederent nostrosque assiduo labore defatigarent, quibus -propter magnitudinem castrorum perpetuo esset isdem in vallo -permanendum. Multitudine sagittarum atque omnis generis telorum multos -vulneratos; ad haec sustinenda magno usui fuisse tormenta. Fabium -discessu eorum duabus relictis portis obstruere ceteras pluteosque vallo -addere et se in posterum diem similemque casum apparare. His rebus -cognitis Caesar summo studio militum ante ortum solis in castra -pervenit. - - -42 - -Dum haec ad Gergoviam geruntur, Aedui primis nuntiis ab Litavicco -acceptis nullum sibi ad cognoscendum spatium relinquunt. Impellit alios -avaritia, alios iracundia et temeritas, quae maxime illi hominum generi -est innata, ut levem auditionem habeant pro re comperta. Bona civium -Romanorum diripiunt, caedes faciunt, in servitutem abstrahunt. Adiuvat -rem proclinatam Convictolitavis plebemque ad furorem impellit, ut -facinore admisso ad sanitatem reverti pudeat. Marcum Aristium, tribunum -militum, iter ad legionem facientem fide data ex oppido Cabillono -educunt: idem facere cogunt eos, qui negotiandi causa ibi constiterant. -Hos continuo (in) itinere adorti omnibus impedimentis exuunt; -repugnantes diem noctemque obsident; multis utrimque interfectis maiorem -multitudinem armatorum concitant. - - -43 - -Interim nuntio allato omnes eorum milites in potestate Caesaris teneri, -concurrunt ad Aristium, nihil publico factum consilio demonstrant; -quaestionem de bonis direptis decernunt, Litavicci fatrumque bona -publicant, legatos ad Caesarem sui purgandi gratia mittunt. Haec faciunt -reciperandorum suorum causa; sed contaminati facinore et capti compendio -ex direptis bonis, quod ea res ad multos pertinebat, timore poenae -exterriti consilia clam de bello inire incipiunt civitatesque reliquas -legationibus sollicitant. Quae tametsi Caesar intellegebat, tamen quam -mitissime potest legatos appellat: nihil se propter inscientiam -levitatemque vulgi gravius de civitate iudicare neque de sua in Aeduos -benevolentia deminuere. Ipse maiorem Galliae motum exspectans, ne ab -omnibus civitatibus circumsisteretur, consilia inibat quemadmodum ab -Gergovia discederet ac rursus omnem exercitum contraheret, ne profectio -nata ab timore defectionis similis fugae videretur. - - -44 - -Haec cogitanti accidere visa est facultas bene rei gerendae. Nam cum in -minora castra operis perspiciendi causa venisset, animadvertit collem, -qui ab hostibus tenebatur, nudatum hominibus, qui superioribus diebus -vix prae multitudine cerni poterat. Admiratus quaerit ex perfugis -causam, quorum magnus ad eum cotidie numerus confluebat. Constabat inter -omnes, quod iam ipse Caesar per exploratores cognoverat, dorsum esse -eius iugi prope aequum, sed hunc silvestrem et angustum, qua esset -aditus ad alteram partem oppidi; huic loco vehementer illos timere nec -iam aliter sentire, uno colle ab Romanis occupato, si alterum -amisissent, quin paene circumvallati atque omni exitu et pabulatione -interclusi viderentur: ad hunc muniendum omnes a Vercingetorige -evocatos. - - -45 - -Hac re cognita Caesar mittit complures equitum turmas; eis de media -nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis vagarentur. Prima -luce magnum numerum impedimentorum ex castris mulorumque produci deque -his stramenta detrahi mulionesque cum cassidibus equitum specie ac -simulatione collibus circumvehi iubet. His paucos addit equites qui -latius ostentationis causa vagarentur. Longo circuitu easdem omnes iubet -petere regiones. Haec procul ex oppido videbantur, ut erat a Gergovia -despectus in castra, neque tanto spatio certi quid esset explorari -poterat. Legionem unam eodem iugo mittit et paulum progressam inferiore -constituit loco silvisque occultat. Augetur Gallis suspicio, atque omnes -illo ad munitionem copiae traducuntur. Vacua castra hostium Caesar -conspicatus tectis insignibus suorum occultatisque signis militaribus -raros milites, ne ex oppido animadverterentur, ex maioribus castris in -minora traducit legatisque, quos singulis legionibus praefecerat, quid -fieri velit ostendit: in primis monet ut contineant milites, ne studio -pugnandi aut spe praedae longius progrediantur; quid iniquitas loci -habeat incommodi proponit: hoc una celeritate posse mutari; occasionis -esse rem, non proeli. His rebus expositis signum dat et ab dextra parte -alio ascensu eodem tempore Aeduos mittit. - - -46 - -Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus recta regione, si nullus -anfractus intercederet, MCC passus aberat: quidquid huc circuitus ad -molliendum clivum accesserat, id spatium itineris augebat. A medio fere -colle in longitudinem, ut natura montis ferebat, ex grandibus saxis sex -pedum murum qui nostrorum impetum tardaret praeduxerant Galli, atque -inferiore omni spatio vacuo relicto superiorem partem collis usque ad -murum oppidi densissimis castris compleverant. Milites dato signo -celeriter ad munitionem perveniunt eamque transgressi trinis castris -potiuntur; ac tanta fuit in castris capiendis celeritas, ut Teutomatus, -rex Nitiobrigum, subito in tabernaculo oppressus, ut meridie -conquieverat, superiore corporis parte nudata vulnerato equo vix se ex -manibus praedantium militum eriperet. - - -47 - -Consecutus id quod animo proposuerat, Caesar receptui cani iussit -legionique decimae, quacum erat, continuo signa constituit. Ac -reliquarum legionum milites non exaudito sono tubae, quod satis magna -valles intercedebat, tamen ab tribunis militum legatisque, ut erat a -Caesare praeceptum, retinebantur. Sed elati spe celeris victoriae et -hostium fuga et superiorum temporum secundis proeliis nihil adeo arduum -sibi esse existimaverunt quod non virtute consequi possent, neque finem -prius sequendi fecerunt quam muro oppidi portisque appropinquarunt. Tum -vero ex omnibus urbis partibus orto clamore, qui longius aberant -repentino tumultu perterriti, cum hostem intra portas esse existimarent, -sese ex oppido eiecerunt. Matres familiae de muro vestem argentumque -iactabant et pectore nudo prominentes passis manibus obtestabantur -Romanos, ut sibi parcerent neu, sicut Avarici fecissent, ne a mulieribus -quidem atque infantibus abstinerent: nonnullae de muris per manus -demissae sese militibus tradebant. Lucius Fabius, centurio legionis -VIII, quem inter suos eo die dixisse constabat excitari se Avaricensibus -praemiis neque commissurum, ut prius quisquam murum ascenderet, tres -suos nactus manipulares atque ab eis sublevatus murum ascendit: hos ipse -rursus singulos exceptans in murum extulit. - - -48 - -Interim ei qui ad alteram partem oppidi, ut supra demonstravimus, -munitionis causa convenerant, primo exaudito clamore, inde etiam crebris -nuntiis incitati, oppidum a Romanis teneri, praemissis equitibus magno -concursu eo contenderunt. Eorum ut quisque primus venerat, sub muro -consistebat suorumque pugnantium numerum augebat. Quorum cum magna -multitudo convenisset, matres familiae, quae paulo ante Romanis de muro -manus tendebant, suos obtestari et more Gallico passum capillum -ostentare liberosque in conspectum proferre coeperunt. Erat Romanis nec -loco nec numero aequa contentio; simul et cursu et spatio pugnae -defatigati non facile recentes atque integros sustinebant. - - -49 - -Caesar, cum iniquo loco pugnari hostiumque augeri copias videret, -praemetuens suis ad Titum Sextium legatum, quem minoribus castris -praesidio reliquerat, misit, ut cohortes ex castris celeriter educeret -et sub infimo colle ab dextro latere hostium constitueret, ut, si -nostros loco depulsos vidisset, quo minus libere hostes insequerentur -terreret. Ipse paulum ex eo loco cum legione progressus, ubi -constiterat, eventum pugnae exspectabat. - - -50 - -Cum acerrime comminus pugnaretur, hostes loco et numero, nostri virtute -confiderent, subito sunt Aedui nsi ab latere nostris aperto, quos Caesar -ab dextra parte alio ascensu manus distinendae causa miserat. Hi -similitudine armorum vehementer nostros perterruerunt, ac tametsi -dextris humeris ex sertis animadvertebantur, quod insigne pactum esse -consuerat, tamen id ipsum sui fallendi causa milites ab hostibus factum -existimabant. Eodem tempore Lucius Fabius centurio quique una murum -ascenderant circumventi atque interfecti muro praecipitabantur. Marcus -Petronius, eiusdem legionis centurio, cum portam excidere conatus esset, -a multitudine oppressus ac sibi desperans multis iam vulneribus acceptis -manipularibus suis, qui illum secuti erant, "Quoniam," inquit, "me una -vobiscum servare non possum, vestrae quidem certe vitae prospiciam, quos -cupiditate gloriae adductus in periculum deduxi. Vos data facultate -vobis consulite." Simul in medios hostes irrupit duobusque interfectis -reliquos a porta paulum summovit. Conantibus auxiliari suis "Frustra," -inquit, "meae vitae subvenire conamini, quem iam sanguis viresque -deficiunt. Proinde abite, dum est facultas, vosque ad legionem -recipite." Ita puguans post paulum concidit ac suis saluti fuit. - - -51 - -Nostri, cum undique premerentur, XLVI centurionibus amissis deiecti sunt -loco. Sed intolerantius Gallos insequentes legio decima tardavit, quae -pro subsidio paulo aequiore loco constiterat. Hanc rursus XIII legionis -cohortes exceperunt, quae ex castris minoribus eductae cum Tito Sextio -legato ceperant locum superiorem. Legiones, ubi primum planitiem -attigerunt, infestis contra hostes signis constiterunt. Vercingetorix ab -radicibus collis suos intra munitiones reduxit. Eo die milites sunt -paulo minus septingenti desiderati. - - -52 - -Postero die Caesar contione advocata temeritatem cupiditatemque militum -reprehendit, quod sibi ipsi iudicavissent quo procedendum aut quid -agendum videretur, neque signo recipiendi dato constitissent neque ab -tribunis militum legatisque retineri potuissent. Exposuit quid iniquitas -loci posset, quid ipse ad Avaricum sensisset, cum sine duce et sine -equitatu deprehensis hostibus exploratam victoriam dimisisset, ne parvum -modo detrimentum in contentione propter iniquitatem loci accideret. -Quanto opere eorum animi magnitudinem admiraretur, quos non castrorum -munitiones, non altitudo montis, non murus oppidi tardare potuisset, -tanto opere licentiam arrogantiamque reprehendere, quod plus se quam -imperatorem de victoria atque exitu rerum sentire existimarent; nec -minus se ab milite modestiam et continentiam quam virtutem atque animi -magnitudinem desiderare. - - -53 - -Hac habita contione et ad extremam orationem confirmatis militibus, ne -ob hanc causam animo permoverentur neu quod iniquitas loci attulisset id -virtuti hostium tribuerent, eadem de profectione cogitans quae ante -senserat legiones ex castris eduxit aciemque idoneo loco constituit. Cum -Vercingetorix nihil magis in aequum locum descenderet, levi facto -equestri proelio atque secundo in castra exercitum reduxit. Cum hoc idem -postero die fecisset, satis ad Gallicam ostentationem minuendam -militumque animos confirmandos factum existimans in Aeduos movit castra. -Ne tum quidem insecutis hostibus tertio die ad flumen Elaver ; pontem -refecit exercitumque traduxit. - - -54 - -Ibi a Viridomaro atque Eporedorige Aeduis appellatus discit cum omni -equitatu Litaviccum ad sollicitandos Aeduos profectum: opus esse ipsos -antecedere ad confirmandam civitatem. Etsi multis iam rebus perfidiam -Aeduorum perspectam habebat atque horum discessu admaturari defectionem -civitatis existimabat, tamen eos retinendos non constituit, ne aut -inferre iniuriam videretur aut dare timoris aliquam suspicionem. -Discedentibus his breviter sua in Aeduos merita exposuit, quos et quam -humiles accepisset, compulsos in oppida, multatos agris omnibus ereptis -copiis, imposito stipendio, obsidibus summa cum contumelia extortis, et -quam in fortunam quamque in amplitudinem deduxisset, ut non solum in -pristinum statum redissent, sed omnium temporum dignitatem et gratiam -antecessisse viderentur. His datis mandatis eos ab se dimisit. - - -55 - -Noviodunum erat oppidum Aeduorum ad ripas Ligeris opportuno loco -positum. Huc Caesar omnes obsides Galliae, frumentum, pecuniam publicam, -suorum atque exercitus impedimentorum magnam partem contulerat; huc -magnum numerum equorum huius belli causa in Italia atque Hispania -coemptum miserat. Eo cum Eporedorix Viridomarusque venissent et de statu -civitatis cognovissent, Litaviccum Bibracti ab Aeduis receptum, quod est -oppidum apud eos maximae auctoritatis, Convictolitavim magistratum -magnamque partem senatus ad eum convenisse, legatos ad Vercingetorigem -de pace et amicitia concilianda publice missos, non praetermittendum -tantum commodum existimaverunt. Itaque interfectis Novioduni custodibus -quique eo negotiandi causa convenerant pecuniam atque equos inter se -partiti sunt; obsides civitatum Bibracte ad magistratum deducendos -curaverunt; oppidum, quod a se teneri non posse iudicabant, ne cui esset -usui Romanis, incenderunt; frumenti quod subito potuerunt navibus -avexerunt, reliquum flumine atque incendio corruperunt. Ipsi ex -finitimis regionibus copias cogere, praesidia custodiasque ad ripas -Ligeris disponere equitatumque omnibus locis iniciendi timoris causa -ostentare coeperunt, si ab re frumentaria Romanos excludere aut adductos -inopia in provinciam espellere possent. Quam ad spem multum eos -adiuvabat, quod Liger ex nivibus creverat, ut omnino vado non posse -transiri videretur. - - -56 - -Quibus rebus cognitis Caesar maturandum sibi censuit, si esset in -perficiendis pontibus periclitandum, ut prius quam essent maiores eo -coactae copiae dimicaret. Nam ut commutato consilio iter in provinciam -converteret, id ne metu quidem necessario faciendum existimabat; cum -infamia atque indignitas rei et oppositus mons Cevenna viarumque -difficultas impediebat, tum maxime quod abiuncto Labieno atque eis -legionibus quas una miserat vehementer timebat. Itaque admodum magnis -diurnis nocturnisque itineribus confectis contra omnium opinionem ad -Ligerem venit vadoque per equites invento pro rei necessitate opportuno, -ut brachia modo atque humeri ad sustinenda arma liberi ab aqua esse -possent, disposito equitatu qui vim fluminis refringeret, atque hostibus -primo aspectu perturbatis, incolumem exercitum traduxit frumentumque in -agris et pecoris copiam nactus repleto his rebus exercitu iter in -Senones facere instituit. - - -57 - -Dum haec apud Caesarem geruntur, Labienus eo supplemento, quod nuper ex -Italia venerat, relicto Agedinci, ut esset impedimentis praesidio, cum -quattuor legionibus Lutetiam proficiscitur. Id est oppidum Parisiorum, -quod positum est in insula fluminis Sequanae. Cuius adventu ab hostibus -cognito magnae ex finitimis civitatibus copiae convenerunt. Summa imperi -traditur Camulogeno Aulerco, qui prope confectus aetate tamen propter -singularem scientiam rei militaris ad eum est honorem evocatus. Is cum -animadvertisset perpetuam esse paludem, quae influeret in Sequanam atque -illum omnem locum magnopere impediret, hic consedit nostrosque transitu -prohibere instituit. - - -58 - -Labienus primo vineas agere, cratibus atque aggere paludem explere atque -iter munire conabatur. Postquam id difficilius confieri animadvertit, -silentio e castris tertia vigilia egressus eodem quo venerat itinere -Metiosedum pervenit. Id est oppidum Senonum in insula Sequanae positum, -ut paulo ante de Lutetia diximus. Deprensis navibus circiter -quinquaginta celeriterque coniunctis atque eo militibus iniectis et rei -novitate perterritis oppidanis, quorum magna pars erat ad bellum -evocata, sine contentione oppido potitur. Refecto ponte, quem -superioribus diebus hostes resciderant, exercitum traducit et secundo -flumine ad Lutetiam iter facere coepit. Hostes re cogmta ab eis, qui -Metiosedo fugerant, Lutetiam incendi pontesque eius oppidi rescindi -iubent; ipsi profecti a palude ad ripas Sequanae e regione Lutetiae -contra Labieni castra considunt. - - -59 - -Iam Caesar a Gergovia discessisse audiebatur, iam de Aeduorum defectione -et secundo Galliae motu rumores adferebantur, Gallique in colloquiis -interclusum itinere et Ligeri Caesarem inopia frumenti coactum in -provinciam contendisse confirmabant. Bellovaci autem defectione Aeduorum -cognita, qui ante erant per se infideles, manus cogere atque aperte -bellum parare coeperunt. Tum Labienus tanta rerum commutatione longe -aliud sibi capiendum consilium adque antea senserat intellegebat, neque -iam, ut aliquid adquireret proelioque hostes lacesseret, sed ut -incolumem exercitum Agedincum reduceret, cogitabat. Namque altera ex -parte Bellovaci, quae civitas in Gallia maximam habet opinionem -virtutis, instabant, alteram Camulogenus parato atque instructo exercitu -tenebat; tum legiones a praesidio atque impedimentis interclusas maximum -flumen distinebat. Tantis subito difficultatibus obiectis ab animi -virtute auxilium petendum videbat. - - -60 - -Sub vesperum consilio convocato cohortatus ut ea quae imperasset -diligenter industrieque administrarent, naves, quas Metiosedo deduxerat, -singulas equitibus Romanis attribuit, et prima confecta vigilia quattuor -milia passuum secundo flumine silentio progredi ibique se exspectari -iubet. Quinque cohortes, quas minime firmas ad dimicandum esse -existimabat, castris praesidio relinquit; quinque eiusdem legionis -reliquas de media nocte cum omnibus impedimentis adverso flumine magno -tumultu proficisci imperat. Conquirit etiam lintres: has magno sonitu -remorum incitatus in eandem partem mittit. Ipse post paulo silentio -egressus cum tribus legionibus eum locum petit quo naves appelli -iusserat. - - -61 - -Eo cum esset ventum, exploratores hostium, ut omni fluminis parte erant -dispositi, inopinantes, quod magna subito erat coorta tempestas, ab -nostris opprimumtur; exercitus equitatusque equitibus Romanis -administrantibus, quos ei negotio praefecerat, celeriter transmittitur. -Vno fere tempore sub lucem hostibus nuntiatur in castris Romanorum -praeter consuetudinem tumultuari et magnum ire agmen adverso flumine -sonitumque remorum in eadem parte exaudiri et paulo infra milites -navibus transportari. Quibus rebus auditis, quod existimabant tribus -locis transire legiones atque omnes perturbatos defectione Aeduorum -fugam parare, suas quoque copias in tres partes distribuerunt. Nam -praesidio e regione castrorum relicto et parva manu Metiosedum versus -missa, quae tantum progrediatur, quantum naves processissent, reliquas -copias contra Labienum duxerunt. - - -62 - -Prima luce et nostri omnes erant transportati, et hostium acies -cernebatur. Labienus milites cohortatus ut suae pristinae virtutis et -secundissimorum proeliorum retinerent memoriam atque ipsum Caesarem, -cuius ductu saepe numero hostes superassent, praesentem adesse -existimarent, dat signum proeli. Primo concursu ab dextro cornu, ubi -septima legio constiterat, hostes pelluntur atque in fugam coniciuntur; -ab sinistro, quem locum duodecima legio tenebat, cum primi ordines -hostium transfixi telis concidissent, tamen acerrime reliqui -resistebant, nec dabat suspicionem fugae quisquam. Ipse dux hostium -Camulogenus suis aderat atque eos cohortabatur. Incerto nunc etiam exitu -victoriae, cum septimae legionis tribunis esset nuntiatum quae in -sinistro cornu gererentur, post tergum hostium legionem ostenderunt -signaque intulerunt. Ne eo quidem tempore quisquam loco cessit, sed -circumventi omnes interfectique sunt. Eandem fortunam tulit Camulogenus. -At ei qui praesidio contra castra Labieni erant relicti, cum proelium -commissum audissent, subsidio suis ierunt collemque ceperunt, neque -nostrorum militum victorum impetum sustinere potuerunt. Sic cum suis -fugientibus permixti, quos non silvae montesque texerunt, ab equitatu -sunt interfecti. Hoc negotio confecto Labienus revertitur Agedincum, ubi -impedimenta totius exercitus relicta erant: inde cum omnibus copiis ad -Caesarem pervenit. - - -63 - -Defectione Aeduorum cognita bellum augetur. Legationes in omnes partes -circummittuntur: quantum gratia, auctoritate, pecunia valent, ad -sollicitandas civitates nituntur; nacti obsides, quos Caesar apud eos -deposuerat, horum supplicio dubitantes territant. Petunt a -Vercingetorige Aedui ut ad se veniat rationesque belli gerendi -communicet. Re impetrata contendunt ut ipsis summa imperi tradatur, et -re in controversiam deducta totius Galliae concilium Bibracte indicitur. -Eodem conveniunt undique frequentes. Multitudinis suffragiis res -permittitur: ad unum omnes Vercingetorigem probant imperatorem. Ab hoc -concilio Remi, Lingones, Treveri afuerunt: illi, quod amicitiam -Romanorum sequebantur; Treveri, quod aberant longius et ab Germanis -premebantur, quae fuit causa quare toto abessent bello et neutris -auxilia mitterent. Magno dolore Aedui ferunt se deiectos principatu, -queruntur fortunae commutationem et Caesaris indulgentiam in se -requirunt, neque tamen suscepto bello suum consilium ab reliquis -separare audent. Inviti summae spei adulescentes Eporedorix et -Viridomarus Vercingetorigi parent. - - -64 - -Ipse imperat reliquis civitatibus obsides diemque ei rei constituit. -Omnes equites, quindecim milia numero, celeriter convenire iubet; -peditatu quem antea habuerit se fore contentum dicit, neque fortunam -temptaturum aut in acie dimicaturum, sed, quoniam abundet equitatu, -perfacile esse factu frumentationibus pabulationibusque Romanos -prohibere, aequo modo animo sua ipsi frumenta corrumpant aedificiaque -incendant, qua rei familiaris iactura perpetuum imperium libertatemque -se consequi videant. His constitutis rebus Aeduis Segusiavisque, qui -sunt finitimi provinciae, decem milia peditum imperat; huc addit equites -octingentos. His praeficit fratrem Eporedorigis bellumque inferri -Allobrogibus iubet. Altera ex parte Gabalos proximosque pagos Arvernorum -in Helvios, item Rutenos Cadurcosque ad fines Volcarum Arecomicorum -depopulandos mittit. Nihilo minus clandestinis nuntiis legationibusque -Allobrogas sollicitat, quorum mentes nondum ab superiore bello resedisse -sperabat. Horum principibus pecunias, civitati autem imperium totius -provinciae pollicetur. - - -65 - -Ad hos omnes casus provisa erant praesidia cohortium duarum et viginti, -quae ex ipsa provincia ab Lucio Caesare legato ad omnes partes -opponebantur. Helvii sua sponte cum finitimis proelio congressi -pelluntur et Gaio Valerio Donnotauro, Caburi filio, principe civitatis, -compluribusque aliis interfectis intra oppida ac muros compelluntur. -Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis magna cum cura et -diligentia suos fines tuentur. Caesar, quod hostes equitatu superiores -esse intellegebat et interclusis omnibus itineribus nulla re ex -provincia atque Italia sublevari poterat, trans Rhenum in Germaniam -mittit ad eas civitates quas superioribus annis pacaverat, equitesque ab -his arcessit et levis armaturae pedites, qui inter eos proeliari -consuerant. Eorum adventu, quod minus idoneis equis utebantur, a -tribunis militum reliquisque equitibus Romanis atque evocatis equos -sumit Germanisque distribuit. - - -66 - -Interea, dum haec geruntur, hostium copiae ex Arvernis equitesque qui -toti Galliae erant imperati conveniunt. Magno horum coacto numero, cum -Caesar in Sequanos per extremos Lingonum fines iter faceret, quo -facilius subsidium provinciae ferri posset, circiter milia passuum decem -ab Romanis trinis castris Vercingetorix consedit convocatisque ad -concilium praefectis equitum venisse tempus victoriae demonstrat. Fugere -in provinciam Romanos Galliaque excedere. Id sibi ad praesentem -obtinendam libertatem satis esse; ad reliqui temporis pacem atque otium -parum profici: maioribus enim coactis copiis reversuros neque finem -bellandi facturos. Proinde agmine impeditos adorirentur. Si pedites suis -auxilium ferant atque in eo morentur, iter facere non posse; si, id quod -magis futurum confidat, relictis impedimentis suae saluti consulant, et -usu rerum necessariarum et dignitate spoliatum iri. Nam de equitibus -hostium, quin nemo eorum progredi modo extra agmen audeat, et ipsos -quidem non debere dubitare, et quo maiore faciant animo, copias se omnes -pro castris habiturum et terrori hostibus futurum. Conclamant equites -sanctissimo iureiurando confirmari oportere, ne tecto recipiatur, ne ad -liberos, ne ad parentes, ad uxorem aditum habeat, qui non bis per agmen -hostium perequitasset. - - -67 - -Probata re atque omnibus iureiurando adactis postero die in tres partes -distributo equitatu duae se acies ab duobus lateribus ostendunt, una -primo agmine iter impedire coepit. Qua re nuntiata Caesar suum quoque -equitatum tripertito divisum contra hostem ire iubet. Pugnatur una -omnibus in partibus. Consistit agmen; impedimenta intra legiones -recipiuntur. Si qua in parte nostri laborare aut gravius premi -videbantur, eo signa inferri Caesar aciemque constitui iubebat; quae res -et hostes ad insequendum tardabat et nostros spe auxili confirmabat. -Tandem Germani ab dextro latere summum iugum nacti hostes loco -depellunt; fugientes usque ad flumen, ubi Vercingetorix cum pedestribus -copiis consederat, persecuntur compluresque interficiunt. Qua re -animadversa reliqui ne circumirentur veriti se fugae mandant. Omnibus -locis fit caedes. Tres nobilissimi Aedui capti ad Caesarem perducuntur: -Cotus, praefectus equitum, qui controversiam cum Convictolitavi proximis -comitiis habuerat, et Cavarillus, qui post defectionem Litavicci -pedestribus copiis praefuerat, et Eporedorix, quo duce ante adventum -Caesaris Aedui cum Sequanis bello contenderant. - - -68 - -Fugato omni equitatu Vercingetorix copias, ut pro castris collocaverat, -reduxit protinusque Alesiam, quod est oppidum Mandubiorum, iter facere -coepit celeriterque impedimenta ex castris educi et se subsequi iussit. -Caesar impedimentis in proximum collem deductis, duabus legionibus -praesidio relictis, secutus quantum diei tempus est passum, circiter -tribus milibus hostium ex novissimo agmine interfectis altero die ad -Alesiam castra fecit. Perspecto urbis situ perterritisque hostibus, quod -equitatu, qua maxime parte exercitus confidebant, erant pulsi, -adhortatus ad laborem milites circumvallare instituit. - - -69 - -Ipsum erat oppidum Alesia in colle summo admodum edito loco, ut nisi -obsidione expugnari non posse videretur; cuius collis radices duo duabus -ex partibus flumina subluebant. Ante id oppidum planities circiter milia -passuum tria in longitudinem patebat: reliquis ex omnibus partibus -colles mediocri interiecto spatio pari altitudinis fastigio oppidum -cingebant. Sub muro, quae pars collis ad orientem solem spectabat, hunc -omnem locum copiae Gallorum compleverant fossamque et maceriam sex in -altitudinem pedum praeduxerant. Eius munitionis quae ab Romanis -instituebatur circuitus XI milia passuum tenebat. Castra opportunis -locis erant posita ibique castella viginti tria facta, quibus in -castellis interdiu stationes ponebantur, ne qua subito eruptio fieret: -haec eadem noctu excubitoribus ac firmis praesidiis tenebantur. - - -70 - -Opere instituto fit equestre proelium in ea planitie, quam intermissam -collibus tria milia passuum in longitudinem patere supra demonstravimus. -Summa vi ab utrisque contenditur. Laborantibus nostris Caesar Germanos -summittit legionesque pro castris constituit, ne qua subito irruptio ab -hostium peditatu fiat. Praesidio legionum addito nostris animus augetur: -hostes in fugam coniecti se ipsi multitudine impediunt atque -angustioribus portis relictis coacervantur. Germani acrius usque ad -munitiones secuntur. Fit magna caedes: nonnulli relictis equis fossam -transire et maceriam transcendere conantur. Paulum legiones Caesar quas -pro vallo constituerat promoveri iubet. Non minus qui intra munitiones -erant perturbantur Galli: veniri ad se confestim existimantes ad arma -conclamant; nonnulli perterriti in oppidum irrumpunt. Vercingetorix -iubet portas claudi, ne castra nudentur. Multis interfectis, compluribus -equis captis Germani sese recipiunt. - - -71 - -Vercingetorix, priusquam munitiones ab Romanis perficiantur, consilium -capit omnem ab se equitatum noctu dimittere. Discedentibus mandat ut -suam quisque eorum civitatem adeat omnesque qui per aetatem arma ferre -possint ad bellum cogant. Sua in illos merita proponit obtestaturque ut -suae salutis rationem habeant neu se optime de communi libertate meritum -in cruciatum hostibus dedant. Quod si indiligentiores fuerint, milia -hominum delecta octoginta una secum interitura demonstrat. Ratione inita -se exigue dierum triginta habere frumentum, sed paulo etiam longius -tolerari posse parcendo. His datis mandatis, qua opus erat intermissum, -secunda vigilia silentio equitatum mittit. Frumentum omne ad se referri -iubet; capitis poenam eis qui non paruerint constituit: pecus, cuius -magna erat copia ab Mandubiis compulsa, viritim distribuit; frumentum -parce et paulatim metiri instituit; copias omnes quas pro oppido -collocaverat in oppidum recepit. His rationibus auxilia Galliae -exspectare et bellum parat administrare. - - -72 - -Quibus rebus cognitis ex perfugis et captivis, Caesar haec genera -munitionis instituit. Fossam pedum viginti directis lateribus duxit, ut -eius fossae solum tantundem pateret quantum summae fossae labra -distarent. Reliquas omnes munitiones ab ea fossa pedes quadringentos -reduxit, [id] hoc consilio, quoniam tantum esset necessario spatium -complexus, nec facile totum corpus corona militum cingeretur, ne de -improviso aut noctu ad munitiones hostium multitudo advolaret aut -interdiu tela in nostros operi destinatos conicere possent. Hoc -intermisso spatio duas fossas quindecim pedes latas, eadem altitudine -perduxit, quarum interiorem campestribus ac demissis locis aqua ex -flumine derivata complevit. Post eas aggerem ac vallum duodecim pedum -exstruxit. Huic loricam pinnasque adiecit grandibus cervis eminentibus -ad commissuras pluteorum atque aggeris, qui ascensum hostium tardarent, -et turres toto opere circumdedit, quae pedes LXXX inter se distarent. - - -73 - -Erat eodem tempore et materiari et frumentari et tantas munitiones fieri -necesse deminutis nostris copiis quae longius ab castris -progrediebantur: ac nonnum quam opera nostra Galli temptare atque -eruptionem ex oppido pluribus portis summa vi facere conabantur. Quare -ad haec rursus opera addendum Caesar putavit, quo minore numero militum -munitiones defendi possent. Itaque truncis arborum aut admodum firmis -ramis abscisis atque horum delibratis ac praeacutis cacuminibus -perpetuae fossae quinos pedes altae ducebantur. Huc illi stipites -demissi et ab infimo revincti, ne revelli possent, ab ramis eminebant. -Quini erant ordines coniuncti inter se atque implicati; quo qui -intraverant, se ipsi acutissimis vallis induebant. Hos cippos -appellabant. Ante quos obliquis ordinibus in quincuncem dispositis -scrobes tres in altitudinem pedes fodiebantur paulatim angustiore ad -infimum fastigio. Huc teretes stipites feminis crassitudine ab summo -praeacuti et praeusti demittebantur, ita ut non amplius digitis quattuor -ex terra eminerent; simul confirmandi et stabiliendi causa singuli ab -infimo solo pedes terra exculcabantur, reliqua pars scrobis ad -occultandas insidias viminibus ac virgultis integebatur. Huius generis -octoni ordines ducti ternos inter se pedes distabant. Id ex similitudine -floris lilium appellabant. Ante haec taleae pedem longae ferreis hamis -infixis totae in terram infodiebantur mediocribusque intermissis spatiis -omnibus locis disserebantur; quos stimulos nominabant. - - -74 - -His rebus perfectis regiones secutus quam potuit aequissimas pro loci -natura quattuordecim milia passuum complexus pares eiusdem generis -munitiones, diversas ab bis, contra exteriorem hostem perfecit, ut ne -magna quidem multitudine, si ita accidat, munitionum praesidia -circumfundi possent; ac ne cum periculo ex castris egredi cogatur, -dierum triginta pabulum frumentumque habere omnes convectum iubet. - - -75 - -Dum haec apud Alesiam geruntur, Galli concilio principum indicto non -omnes eos qui arma ferre possent, ut censuit Vercingetorix, convocandos -statuunt, sed certum numerum cuique ex civitate imperandum, ne tanta -multitudine confusa nec moderari nec discernere suos nec frumentandi -rationem habere possent. Imperant Aeduis atque eorum clientibus, -Segusiavis, Ambivaretis, Aulercis Brannovicibus, Blannoviis, milia XXXV; -parem numerum Arvernis adiunctis Eleutetis, Cadurcis, Gabalis, -Vellaviis, qui sub imperio Arvernorum esse consuerunt; Sequanis, -Senonibus, Biturigibus, Santonis, Rutenis, Carnutibus duodena milia; -Bellovacis X; totidem Lemovicibus; octona Pictonibus et Turonis et -Parisiis et Helvetiis; [Suessionibus,] Ambianis, Mediomatricis, -Petrocoriis, Nerviis, Morinis, Nitiobrigibus quina milia; Aulercis -Cenomanis totidem; Atrebatibus [IIII milibus]; Veliocassis, Lexoviis et -Aulercis Eburovicibus terna; Rauracis et Boiis bina; [XXX milia] -universis civitatibus, quae Oceanum attingunt quaeque eorum consuetudine -Armoricae appellantur, quo sunt in numero Curiosolites, Redones, -Ambibarii, Caletes, Osismi, Veneti, Lemovices, Venelli. Ex his Bellovaci -suum numerum non compleverunt, quod se suo nomine atque arbitrio cum -Romanis bellum gesturos dicebant neque cuiusquam imperio obtemperaturos; -rogati tamen ab Commio pro eius hospitio duo milia una miserunt. - - -76 - -Huius opera Commi, ut antea demonstravimus, fideli atque utili -superioribus annis erat usus in Britannia Caesar; quibus ille pro -meritis civitatem eius immunem esse iusserat, iura legesque reddiderat -atque ipsi Morinos attribuerat. Tamen tanta universae Galliae consensio -fuit libertatis vindicandae et pristinae belli laudis recuperandae, ut -neque beneficiis neque amicitiae memoria moverentur, omnesque et animo -et opibus in id bellum incumberent. Coactis equitum VIII milibus et -peditum circiter CCL haec in Aeduorum finibus recensebantur, numerusque -inibatur, praefecti constituebantur. Commio Atrebati, Viridomaro et -Eporedorigi Aeduis, Vercassivellauno Arverno, consobrino -Vercingetorigis, summa imperi traditur. His delecti ex civitatibus -attribuuntur, quorum consilio bellum administraretur. Omnes alacres et -fiduciae pleni ad Alesiam proficiscuntur, neque erat omnium quisquam qui -aspectum modo tantae multitudinis sustineri posse arbitraretur, -praesertim ancipiti proelio, cum ex oppido eruptione pugnaretur, foris -tantae copiae equitatus peditatusque cernerentur. - - -77 - -At ei, qui Alesiae obsidebantur praeterita die, qua auxilia suorum -exspectaverant, consumpto omni frumento, inscii quid in Aeduis -gereretur, concilio coacto de exitu suarum fortunarum consultabant. Ac -variis dictis sententiis, quarum pars deditionem, pars, dum vires -suppeterent, eruptionem censebat, non praetereunda oratio Critognati -videtur propter eius singularem et nefariam crudelitatem. Hic summo in -Arvernis ortus loco et magnae habitus auctoritatis, "Nihil," inquit, "de -eorum sententia dicturus sum, qui turpissimam servitutem deditionis -nomine appellant, neque hos habendos civium loco neque ad concilium -adhibendos censeo. Cum his mihi res sit, qui eruptionem probant; quorum -in consilio omnium vestrum consensu pristinae residere virtutis memoria -videtur. Animi est ista mollitia, non virtus, paulisper inopiam ferre -non posse. Qui se ultro morti offerant facilius reperiuntur quam qui -dolorem patienter ferant. Atque ego hanc sententiam probarem (tantum -apud me dignitas potest), si nullam praeterquam vitae nostrae iacturam -fieri viderem: sed in consilio capiendo omnem Galliam respiciamus, quam -ad nostrum auxilium concitavimus. Quid hominum milibus LXXX uno loco -interfectis propinquis consanguineisque nostris animi fore existimatis, -si paene in ipsis cadaveribus proelio decertare cogentur? Nolite hos -vestro auxilio exspoliare, qui vestrae salutis causa suum periculum -neglexerunt, nec stultitia ac temeritate vestra aut animi imbecillitate -omnem Galliam prosternere et perpetuae servituti subicere. An, quod ad -diem non venerunt, de eorum fide constantiaque dubitatis? Quid ergo? -Romanos in illis ulterioribus munitionibus animine causa cotidie -exerceri putatis? Si illorum nuntiis confirmari non potestis omni aditu -praesaepto, his utimini testibus appropinquare eorum adventum; cuius rei -timore exterriti diem noctemque in opere versantur. Quid ergo mei -consili est? Facere, quod nostri maiores nequaquam pari bello Cimbrorum -Teutonumque fecerunt; qui in oppida compulsi ac simili inopia subacti -eorum corporibus qui aetate ad bellum inutiles videbantur vitam -toleraverunt neque se hostibus tradiderunt. Cuius rei si exemplum non -haberemus, tamen libertatis causa institui et posteris prodi -pulcherrimum iudicarem. Nam quid illi simile bello fuit? Depopulata -Gallia Cimbri magnaque illata calamitate finibus quidem nostris -aliquando excesserunt atque alias terras petierunt; iura, leges, agros, -libertatem nobis reliquerunt. Romani vero quid petunt aliud aut quid -volunt, nisi invidia adducti, quos fama nobiles potentesque bello -cognoverunt, horum in agris civitatibusque considere atque his aeternam -iniungere servitutem? Neque enim ulla alia condicione bella gesserunt. -Quod si ea quae in longinquis nationibus geruntur ignoratis, respicite -finitimam Galliam, quae in provinciam redacta iure et legibus commutatis -securibus subiecta perpetua premitur servitute." - - -78 - -Sententiis dictis constituunt ut ei qui valetudine aut aetate inutiles -sunt bello oppido excedant, atque omnia prius experiantur, quam ad -Critognati sententiam descendant: illo tamen potius utendum consilio, si -res cogat atque auxilia morentur, quam aut deditionis aut pacis -subeundam condicionem. Mandubii, qui eos oppido receperant, cum liberis -atque uxoribus exire coguntur. Hi, cum ad munitiones Romanorum -accessissent, flentes omnibus precibus orabant, ut se in servitutem -receptos cibo iuvarent. At Caesar dispositis in vallo custodibus recipi -prohibebat. - - -79 - -Interea Commius reliquique duces quibus summa imperi permissa erat cum -omnibus copiis ad Alesiam perveniunt et colle exteriore occupato non -longius mille passibus ab nostris munitionibus considunt. Postero die -equitatu ex castris educto omnem eam planitiem, quam in longitudinem -tria milia passuum patere demonstravimus, complent pedestresque copias -paulum ab eo loco abditas in locis superioribus constituunt. Erat ex -oppido Alesia despectus in campum. Concurrunt his auxiliis visis; fit -gratulatio inter eos, atque omnium animi ad laetitiam excitantur. Itaque -productis copiis ante oppidum considunt et proximam fossam cratibus -integunt atque aggere explent seque ad eruptionem atque omnes casus -comparant. - - -80 - -Caesar omni exercitu ad utramque partem munitionum disposito, ut, si -usus veniat, suum quisque locum teneat et noverit, equitatum ex castris -educi et proelium committi iubet. Erat ex omnibus castris, quae summum -undique iugum tenebant, despectus, atque omnes milites intenti pugnae -proventum exspectabant. Galli inter equites raros sagittarios -expeditosque levis armaturae interiecerant, qui suis cedentibus auxilio -succurrerent et nostrorum equitum impetus sustinerent. Ab his complures -de improviso vuluerati proelio excedebant. Cum suos pugna superiores -esse Galli confiderent et nostros multitudine premi viderent, ex omnibus -partibus et ei qui munitionibus continebantur et hi qui ad auxilium -convenerant clamore et ululatu suorum animos confirmabant. Quod in -conspectu omnium res gerebatur neque recte ac turpiter factum celari -poterat, utrosque et laudis cupiditas et timor ignominiae ad virtutem -excitabant. Cum a meridie prope ad solis occasum dubia victoria -pugnaretur, Germani una in parte confertis turmis in hostes impetum -fecerunt eosque propulerunt; quibus in fugam coniectis sagittarii -circumventi interfectique sunt. Item ex reliquis partibus nostri -cedentes usque ad castra insecuti sui colligendi facultatem non -dederunt. At ei qui ab Alesia processerant maesti prope victoria -desperata se in oppidum receperunt. - - -81 - -Vno die intermisso Galli atque hoc spatio magno cratium, scalarum, -harpagonum numero effecto media nocte silentio ex castris egressi ad -campestres munitiones accedunt. Subito clamore sublato, qua -significatione qui in oppido obsidebantur de suo adventu cognoscere -possent, crates proicere, fundis, sagittis, lapidibus nostros de vallo -proturbare reliquaque quae ad oppugnationem pertinent parant -administrare. Eodem tempore clamore exaudito dat tuba signum suis -Vercingetorix atque ex oppido educit. Nostri, ut superioribus diebus, ut -cuique erat locus attributus, ad munitiones accedunt; fundis librilibus -sudibusque quas in opere disposuerant ac glandibus Gallos proterrent. -Prospectu tenebris adempto multa utrimque vulnera accipiuntur. Complura -tormentis tela coniciuntur. At Marcus Antonius et Gaius Trebonius -legati, quibus hae partes ad defendendum obvenerant, qua ex parte -nostros premi intellexerant, his auxilio ex ulterioribus castellis -deductos summittebant. - - -82 - -Dum longius ab munitione aberant Galli, plus multitudine telorum -proficiebant; posteaquam propius successerunt, aut se stimulis -inopinantes induebant aut in scrobes delati transfodiebantur aut ex -vallo ac turribus traiecti pilis muralibus interibant. Multis undique -vulneribus acceptis nulla munitione perrupta, cum lux appeteret, veriti -ne ab latere aperto ex superioribus castris eruptione circumvenirentur, -se ad suos receperunt. At interiores, dum ea quae a Vercingetorige ad -eruptionem praeparata erant proferunt, priores fossas explent, diutius -in his rebus administrandis morati prius suos discessisse cognoverunt, -quam munitionibus appropinquarent. Ita re infecta in oppidum -reverterunt. - - -83 - -Bis magno cum detrimento repulsi Galli quid agant consulunt; locorum -peritos adhibent: ex his superiorum castrorum situs munitionesque -cognoscunt. Erat a septentrionibus collis, quem propter magnitudinem -circuitus opere circumplecti non potuerant nostri: necessario paene -iniquo loco et leniter declivi castra fecerunt. Haec Gaius Antistius -Reginus et Gaius Caninius Rebilus legati cum duabus legionibus -obtinebant. Cognitis per exploratores regionibus duces hostium LX milia -ex omni numero deligunt earum civitatum quae maximam virtutis opinionem -habebant; quid quoque pacto agi placeat occulte inter se constituunt; -adeundi tempus definiunt, cum meridies esse videatur. His copiis -Vercassivellaunum Arvernum, unum ex quattuor ducibus, propinquum -Vercingetorigis, praeficiunt. Ille ex castris prima vigilia egressus -prope confecto sub lucem itinere post montem se occultavit militesque ex -nocturno labore sese reficere iussit. Cum iam meridies appropinquare -videretur, ad ea castra quae supra demonstravimus contendit; eodemque -tempore equitatus ad campestres munitiones accedere et reliquae copiae -pro castris sese ostendere coeperunt. - - -84 - -Vercingetorix ex arce Alesiae suos conspicatus ex oppido egreditur; -crates, longurios, musculos, falces reliquaque quae eruptionis causa -paraverat profert. Pugnatur uno tempore omnibus locis, atque omnia -temptantur: quae minime visa pars firma est, huc concurritur. Romanorum -manus tantis munitionibus distinetur nec facile pluribus locis occurrit. -Multum ad terrendos nostros valet clamor, qui post tergum pugnantibus -exstitit, quod suum periculum in aliena vident salute constare: omnia -enim plerumque quae absunt vehementius hominum mentes perturbant. - - -85 - -Caesar idoneum locum nactus quid quaque ex parte geratur cognoscit; -laborantibus summittit. Vtrisque ad animum occurrit unum esse illud -tempus, quo maxime contendi conveniat: Galli, nisi perfregerint -munitiones, de omni salute desperant; Romani, si rem obtinuerint, finem -laborum omnium exspectant. Maxime ad superiores munitiones laboratur, -quo Vercassivellaunum missum demonstravimus. Iniquum loci ad -declivitatem fastigium magnum habet momentum. Alii tela coniciunt, alii -testudine facta subeunt; defatigatis in vicem integri succedunt. Agger -ab universis in munitionem coniectus et ascensum dat Gallis et ea quae -in terra occultaverant Romani contegit; nec iam arma nostris nec vires -suppetunt. - - -86 - -His rebus cognitis Caesar Labienum cum cohortibus sex subsidio -laborantibus mittit: imperat, si sustinere non posset, deductis -cohortibus eruptione pugnaret; id nisi necessario ne faciat. Ipse adit -reliquos, cohortatur ne labori succumbant; omnium superiorum -dimicationum fructum in eo die atque hora docet consistere. Interiores -desperatis campestribus locis propter magnitudinem munitionum loca -praerupta ex ascensu temptant: huc ea quae paraverant conferunt. -Multitudine telorum ex turribus propugnantes deturbant, aggere et -cratibus fossas explent, falcibus vallum ac loricam rescindunt. - - -87 - -Mittit primo Brutum adulescentem cum cohortibus Caesar, post cum aliis -Gaium Fabium legatum; postremo ipse, cum vehementius pugnaretur, -integros subsidio adducit. Restituto proelio ac repulsis hostibus eo quo -Labienum miserat contendit; cohortes quattuor ex proximo castello -deducit, equitum partem sequi, partem circumire exteriores munitiones et -ab tergo hostes adoriri iubet. Labienus, postquam neque aggeres neque -fossae vim hostium sustinere poterant, coactis una XL cohortibus, quas -ex proximis praesidus deductas fors obtulit, Caesarem per nuntios facit -certiorem quid faciendum existimet. Accelerat Caesar, ut proelio -intersit. - - -88 - -Eius adventu ex colore vestitus cognito, quo insigni in proeliis uti -consuerat, turmisque equitum et cohortibus visis quas se sequi iusserat, -ut de locis superioribus haec declivia et devexa cernebantur, hostes -proelium committunt. Vtrimque clamore sublato excipit rursus ex vallo -atque omnibus munitionibus clamor. Nostri omissis pilis gladiis rem -gerunt. Repente post tergum equitatus cernitur; cohortes aliae -appropinquant. Hostes terga vertunt; fugientibus equites occurrunt. Fit -magna caedes. Sedulius, dux et princeps Lemovicum, occiditur; -Vercassivellaunus Arvernus vivus in fuga comprehenditur; signa militaria -septuaginta quattuor ad Caesarem referuntur: pauci ex tanto numero se -incolumes in castra recipiunt. Conspicati ex oppido caedem et fugam -suorum desperata salute copias a munitionibus reducunt. Fit protinus hac -re audita ex castris Gallorum fuga. Quod nisi crebris subsidiis ac -totius diei labore milites essent defessi, omnes hostium copiae deleri -potuissent. De media nocte missus equitatus novissimum agmen -consequitur: magnus numerus capitur atque interficitur; reliqui ex fuga -in civitates discedunt. - - -89 - -Postero die Vercingetorix concilio convocato id bellum se suscepisse non -suarum necessitatium, sed communis libertatis causa demonstrat, et -quoniam sit fortunae cedendum, ad utramque rem se illis offerre, seu -morte sua Romanis satisfacere seu vivum tradere velint. Mittuntur de his -rebus ad Caesarem legati. Iubet arma tradi, principes produci. Ipse in -munitione pro castris consedit: eo duces producuntur; Vercingetorix -deditur, arma proiciuntur. Reservatis Aeduis atque Arvernis, si per eos -civitates reciperare posset, ex reliquis captivis toto exercitui capita -singula praedae nomine distribuit. - - -90 - -His rebus confectis in Aeduos proficiscitur; civitatem recipit. Eo -legati ab Arvernis missi quae imperaret se facturos pollicentur. Imperat -magnum numerum obsidum. Legiones in hiberna mittit. Captivorum circiter -viginti milia Aeduis Arvernisque reddit. Titum Labienum duabus cum -legionibus et equitatu in Sequanos proficisci iubet: huic Marcum -Sempronium Rutilum attribuit. Gaium Fabium legatum et Lucium Minucium -Basilum cum legionibus duabus in Remis collocat, ne quam ab finitimis -Bellovacis calamitatem accipiant. Gaium Antistium Reginum in -Ambivaretos, Titum Sextium in Bituriges, Gaium Caninium Rebilum in -Rutenos cum singulis legionibus mittit. Quintum Tullium Ciceronem et -Publium Sulpicium Cabilloni et Matiscone in Aeduis ad Ararim rei -frumentariae causa collocat. Ipse Bibracte hiemare constituit. His -litteris cognitis Romae dierum viginti supplicatio redditur. - - -Liber VIII - -Aulus Hirtius - -post 52 - -Prooemium I - -Coactus assiduis tuis vocibus, Balbe, cum cotidiana mea recusatio non -difficultatis excusationem, sed inertiae videretur deprecationem habere, -rem difficillimam suscepi. Caesaris nostri commentarios rerum gestarum -Galliae, non comparantibus superioribus atque insequentibus eius -scriptis, contexui novissimumque imperfectum ab rebus gestis Alexandriae -confeci usque ad exitum non quidem civilis dissensionis, cuius finem -nullum videmus, sed vitae Caesaris. Quos utinam qui legent scire possint -quam invitus susceperim scribendos, qua facilius caream stultitiae atque -arrogantiae crimine, qui me mediis interposuerim Caesaris scriptis. -Constat enim inter omnes nihil tam operose ab aliis esse perfectum, quod -non horum elegantia commentariorum superetur: qui sunt editi, ne -scientia tantarum rerum scriptoribus deesset, adeoque probantur omnium -iudicio ut praerepta, non praebita, facultas scriptoribus videatur. -Cuius tamen rei maior nostra quam reliquorum est admiratio: ceteri enim, -quam bene atque emendate, nos etiam, quam facile atque celeriter eos -perfecerit scimus. Erat autem in Caesare cum facultas atque elegantia -summa scribendi, tum verissima scientia suorum consiliorum -explicandorum. Mihi ne illud quidem accidit, ut Alexandrino atque -Africano bello interessem; quae bella quamquam ex parte nobis Caesaris -sermone sunt nota, tamen aliter audimus ea, quae rerum novitate aut -admiratione nos capiunt, aliter, quae pro testimonio sumus dicturi. Sed -ego nimirum, dum omnes excusationis causas colligo ne cum Caesare -conferar, hoc ipsum crimen arrogantiae subeo, quod me iudicio cuiusquam -existimem posse cum Caesare comparari. Vale. - - -1 - -Omni Gallia devicta Caesar cum a superiore aestate nullum bellandi -tempus intermisisset militesque hibernorum quiete reficere a tantis -laboribus vellet, complures eodem tempore civitates renovare belli -consilia nuntiabantur coniurationesque facere. Cuius rei verisimilis -causa adferebatur, quod Gallis omnibus cogrutum esset neque ulla -multitudine in unum locum coacta resisti posse Romanis, nec, si diversa -bella complures eodem tempore intulissent civitates, satis auxili aut -spati aut copiarum habiturum exercitum populi Romani ad omnia -persequenda; non esse autem alicui civitati sortem incommodi recusandam, -si tali mora reliquae possent se vindicare in libertatem. - - -2 - -Quae ne opinio Gallorum confirmaretur, Caesar Marcum Antonium quaestorem -suis praefecit hibernis; ipse equitum praesidio pridie Kal. Ianuarias ab -oppido Bibracte proficiscitur ad legionem XIII, quam non longe a finibus -Aeduorum collocaverat in finibus Biturigum, eique adiungit legionem XI, -quae proxima fuerat. Binis cohortibus ad impedimenta tuenda relictis -reliquum exercitum in copiosissimos agros Biturigum inducit, qui, cum -latos fines et complura oppida haberent, unius legionis hibernis non -potuerint contineri quin bellum pararent coniurationesque facerent. - - -3 - -Repentino adventu Caesaris accidit, quod imparatis disiectisque accidere -fuit necesse, ut sine timore ullo rura colentes prius ab equitatu -opprimerentur quam confugere in oppida possent. Namque etiam illud -vulgare incursionis hostium signum, quod incendiis aedificiorum -intellegi consuevit, Caesaris erat interdicto sublatum, ne aut copia -pabuli frumentique, si longius progredi vellet, deficeretur, aut hostes -incendius terrerentur. Multis hominum milibus captis perterriti -Bituriges; qui primum adventum potuerant effugere Romanorum, in -finitimas civitates aut privatis hospitiis confisi aut societate -consiliorum confugerant. Frustra: nam Caesar magni sitineribus omnibus -locis occurrit nec dat ulli civitati spatium de aliena potius quam de -domestica salute cogitandi; qua celeritate et fideles amicos retinebat -et dubitantes terrore ad condiciones pacis adducebat. Tali condicione -proposita Bituriges, cum sibi viderent clementia Caesaris reditum patere -in eius amicitiam finitimasque civitates sine ulla poena dedisse obsides -atque in fidem receptas esse, idem fecerunt. - - -4 - -Caesar militibus pro tanto labore ac patientia, qui brumalibus diebus -itineribus difficillimis, frigoribus intolerandis studiosissime -permanserant in labore, ducenos sestertios, centurionibus tot milia -nummum praedae nomine condonanda pollicetur legionibusque in hiberna -remissis ipse se recipit die XXXX Bibracte. Ibi cum ius diceret, -Bituriges ad eum legatos mittunt auxilium petitum contra Carnutes, quos -intulisse bellum sibi querebantur. Qua re cognita, cum dies non amplius -decem et octo in hibernis esset moratus, legiones XIIII et VI ex -hibernis ab Arare educit, quas ibi collocatas explicandae rei -frumentariae causa superiore commentario demonstratum est: ita cum -duabus legionibus ad persequendos Carnutes proficiscitur. - - -5 - -Cum fama exercitus ad hostes esset perlata, calamitate ceterorum ducti -Carnutes desertis vicis oppidisque, quae tolerandae hiemis causa -constitutis repente exiguis ad necessitatem aedificiis incolebant (nuper -enim devicti complura oppida dimiserant), dispersi profugiunt. Caesar -erumpentes eo maxime tempore acerrimas tempestates cum subire milites -nollet, in oppido Carnutum Cenabo castra ponit atque in tecta partim -Gallorum, partim quae coniectis celeriter stramentis tentoriorum -integendorum gratia erant inaedificata, milites compegit. Equites tamen -et auxiliarios pedites in omnes partes mittit quascumque petisse -dicebantur hostes; nec frustra: nam plerumque magna praeda potiti nostri -revertuntur. Oppressi Carnutes hiemis difficultate, terrore periculi, -cum tectis expulsi nullo loco diutius consistere auderent nec silvarum -praesidio tempestatibus durissimis tegi possent, dispersi magna parte -amissa suorum dissipantur in finitimas civitates. - - -6 - -Caesar tempore anni difficillimo, cum satis haberet convenientes manus -dissipare, ne quod initium belli nasceretur, quantumque in ratione -esset, exploratum haberet sub tempus aestivorum nullum summum bellum -posse conflari, Gaium Trebonium cum duabus legionibus, quas secum -habebat, in hibernis Cenabi collocavit; ipse, cum crebris legationibus -Remorum certior fieret Bellovacos, qui belli gloria Gallos omnes -Belgasque praestabant, finitimasque his civitates duce Correo Bellovaco -et Commio Atrebate exercitus comparare atque in unum locum cogere, ut -omni multitudine in fines Suessionum, qui Remis erant attributi, -facerent impressionem, pertinere autem non tantum ad dignitatem sed -etiam ad salutem suam iudicaret nullam calamitatem socios optime de re -publica meritos accipere, legionem ex hibernis evocat rursus undecimam; -litteras autem ad Gaium Fabium mittit, ut in fines Suessionum legiones -duas quas habebat adduceret, alteramque ex duabus ab Labieno arcessit. -Ita, quantum hibernorum opportunitas bellique ratio postulabat, perpetuo -suo labore in vicem legionibus expeditionum onus iniungebat. - - -7 - -His copiis coactis ad Bellovacos proficiscitur castrisque in eorum -finibus positis equitum turmas dimittit in omnes partes ad aliquos -excipiendos ex quibus hostium consilia cognosceret. Equites officio -functi renuntiant paucos in aedificiis esse inventos, atque hos, non qui -agrorum colendorum causa remansissent (namque esse undique diligenter -demigratum), sed qui speculandi causa essent remissi. A quibus cum -quaereret Caesar quo loco multitudo esset Bellovacorum quodve esset -consilium eorum, inveniebat Bellovacos omnes qui arma ferre possent in -unum locum convenisse, itemque Ambianos, Aulercos, Caletos, Veliocasses, -Atrebatas; locum castris excelsum in silva circumdata palude delegisse, -impedimenta omnia in ulteriores silvas contulisse. Complures esse -principes belli auctores, sed multitudinem maxime Correo obtemperare, -quod ei summo esse odio nomen populi Romani intellexissent. Paucis ante -diebus ex his castris Atrebatem Commium discessisse ad auxilia -Germanorum adducenda; quorum et vicinitas propinqua et multitudo esset -infinita. Constituisse autem Bellovacos omnium principum consensu, summa -plebis cupiditate, si, ut diceretur, Caesar cum tribus legionibus -veniret, offerre se ad dimicandum, ne miseriore ac duriore postea -condicione cum toto exercitu decertare cogerentur; si maiores copias -adduceret, in eo loco permanere quem delegissent, pabulatione autem, -quae propter anni tempus cum exigua tum disiecta esset, et frumentatione -et reliquo commeatu ex insidiis prohibere Romanos. - - -8 - -Quae Caesar consentientibus pluribus cum cognosset atque ea quae -proponerentur consilia plena prudentiae longeque a temeritate barbarorum -remota esse iudicaret, omnibus rebus inserviendum statuit, quo celerius -hostis contempta sua paucitate prodiret in aciem. Singularis enim -virtutis veterrimas legiones VII, VIII, VIIII habebat, summae spei -delectaeque iuventutis XI, quae octavo iam stipendio tamen in collatione -reliquarum nondum eandem vetustatis ac virtutis ceperat opinionem. -Itaque consilio advocato, rebus eis quae ad se essent delatae omnibus -expositis animos multitudinis confirmat. Si forte hostes trium legionum -numero posset elicere ad dimicandum, agminis ordinem ita constituit, ut -legio septima, octava, nona ante omnia irent impedimenta, deinde omnium -impedimentorum agmen, quod tamen erat mediocre, ut in expeditionibus -esse consuevit, cogeret undecima, ne maioris multitudinis species -accidere hostibus posset quam ipsi depoposcissent. Hac ratione paene -quadrato agmine instructo in conspectum hostium celerius opinione eorum -exercitum adducit. - - -9 - -Cum repente instructas velut in acie certo gradu legiones accedere Galli -viderent, quorum erant ad Caesarem plena fiduciae consilia perlata, sive -certamiuis periculo sive subito adventu sive exspectatione nostri -consili copias instruunt pro castris nec loco superiore decedunt. -Caesar, etsi dimicare optaverat, tamen admiratus tantam multitudinem -hostium valle intermissa magis in altitudinem depressa quam late patente -castra castris hostium confert. Haec imperat vallo pedum XII muniri, -loriculam pro [hac] ratione eius altitudinis inaedificari; fossam -duplicem pedum denum quinum lateribus deprimi directis; turres excitari -crebras in altitudinem trium tabulatorum, pontibus traiectis -constratisque coniungi, quorum frontes viminea loricula munirentur; ut -ab hostibus duplici fossa, duplici propugnatorum ordine defenderentur, -quorum alter ex pontibus, quo tutior altitudine esset, hoc audacius -longiusque permitteret tela, alter, qui propior hostem in ipso vallo -collocatus esset, ponte ab incidentibus telis tegeretur. Portis fores -altioresque turres imposuit. - - -10 - -Huius munitionis duplex erat consilium. Namque et operum magnitudinem et -timorem suum sperabat fiduciam barbaris allaturum, et cum pabulatum -frumentatumque longius esset proficiscendum, parvis copiis castra -munitione ipsa videbat posse defendi. Interim crebro paucis utrimque -procurrentibus inter bina castra palude interiecta contendebatur; quam -tamen paludem nonnumquam aut nostra auxilia Gallorum Germanorumque -transibant acriusque hostes insequebantur, aut vicissim hostes eadem -transgressi nostros longius summovebant. Accidebat autem cotidianis -pabulationibus (id quod accidere erat necesse, cum raris disiectisque ex -aedificius pabulum conquireretur), ut impeditis locis dispersi -pabulatores circumvenirentur; quae res, etsi mediocre detrimentum -iumentorum ac servorum nostris adferebat, tamen stultas cogitationes -incitabat barbarorum, atque eo magis, quod Commius, quem profectum ad -auxilia Germanorum arcessenda docui, cum equitibus venerat; qui, tametsi -numero non amplius erant quingenti, tamen Germanorum adventu barbari -nitebantur. - - -11 - -Caesar, cum animadverteret hostem complures dies castris palude et loci -natura munitis se tenere neque oppugnari castra eorum sine dimicatione -perniciosa nec locum munitionibus claudi nisi a maiore exercitu posse, -litteras ad Trebonium mittit, ut quam celerrime posset legionem XIlI, -quae cum T. Sextio legato in Biturigibus hiemabat, arcesseret atque ita -cum tribus legionibus magnis itineribus ad se veniret; ipse equites in -vicem Remorum ac Lingonum reliquarumque civitatum, quorum magnum numerum -evocaverat, praesidio pabulationibus mittit, qui subitas hostium -incursiones sustinerent. - - -12 - -Quod cum cotidie fieret ac iam consuetudine diligentia minueretur, quod -plerumque accidit diu turnitate, Bellovaci delecta manu peditum cognitis -stationibus cotidianis equitum nostrorum silvestribus locis insidias -disponunt eodemque equites postero die mittunt, qui primum elicerent -nostros, deinde circumventos aggrederentur. Cuius mali sors incidit -Remis, quibus ille dies fungendi muneris obvenerat. Namque hi, cum -repente hostium equites animad vertissent ac numero superiores -paucitatem contempsissent, cupidius insecuti peditibus undique sunt -circumdati. Quo facto perturbati celerius quam consuetudo fert equestris -proeli se receperunt amisso Vertisco, principe civitatis, praefecto -equitum; qui cum vix equo propter aetatem posset uti, tamen consuetudine -Gallorurn neque aetatis excusatione in suscipienda praefectura usus erat -neque dimicari sine se voluerat. Inflantur atque incitantur hostium -animi secundo proelio, principe et praefecto Remorum interfecto, -nostrique detrimento admonentur diligentius exploratis locis stationes -disponere ac mode ratius cedentem insequi hostem. - - -13 - -Non intermittunt interim cotidiana proelia in conspectu utrorumque -castrorum, quae ad vada transitus que fiebant paludis. Qua contentione -Germani, quos propterea Caesar traduxerat Rhenum ut equitibus -interpositi proeliarentur, cum constantius universi paludem transissent -paucisque resistentibus interfectis pertinacius reliquam multitudinem -essent insecuti, perterriti non solum ei qui aut comminus opprimebantur -aut eminus vulnerabantur, sed etiam qui longius subsidiari consuerant, -turpiter refugerunt, nec prius finem fugae fecerunt saepe amissis -superioribus locis quam se aut in castra suorum reciperent, aut nonnulli -pudore coacti longius profugerent. Quorum periculo sic omnes copiae sunt -perturbatae ut vix iudicari posset, utrum secundis minimisque rebus -insolentiores an adverso mediocri casu timidiores essent. - - -14 - -Compluribus diebus isdem in castris consumptis, cum propius accessisse -legiones et Gaium Trebonium legatum cognossent, duces Bellovacorum -veriti similem obsessionem Alesiae noctu dimittunt eos quos aut aetate -aut viribus inferiores aut inermes habebant, unaque reliqua impedimenta. -Quorum perturbatum et confusum dum explicant agmen (magna enim multitudo -carrorum etiam expeditos sequi Gallos consuevit), oppressi luce copias -armatorum pro suis instruunt castris, ne prius Romani persequi se -inciperent quam longius agmen impedimentorum suorum processisset. At -Caesar neque resistentes adgrediendos tanto collis ascensu iudicabat, -neque non usque eo legiones admovendas ut discedere ex eo loco sine -periculo barbari militibus instantibus non possent. Ita, cum palude -impedita a castris castra dividi videret, quae trans eundi difficultas -celeritatem insequendi tardare posset, adque id iugum quod trans paludem -paene ad hostium castra pertineret mediocri valle a castris eorum -intercisum animum adverteret, pontibus palude constrata legiones -traducit celeriterque in summam planitiem iugi pervenit, quae declivi -fastigio duobus ab lateribus muniebatur. Ibi legionibus instructis ad -ultimum iugum pervenit aciemque eo loco constituit unde tormento missa -tela in llostium cuneos conici possent. - - -15 - -Barbari confisi loci natura, cum dimicare non recusarent, si forte -Romani subire collem conarentur, paulatim copias distributas dimittere -non possent, ne dispersi perturbarentur, in acie permanserunt. Quorum -pertinacia cogruta Caesar XX cohortibus instructis castrisque eo loco -metatis muniri iubet castra. Absolutis operibus pro vallo legiones -instructas collocat, equites frenatis equis in statione disponit. -Bellovaci, cum Romanos ad insequendum paratos viderent neque pernoctare -aut diutius permanere sine periculo eodem loco possent, tale consilium -sui recipiendi ceperunt. Fasces, ubi consederant (namque in acie sedere -Gallos consuesse superioribus commentariis Caesaris declaratum est), per -manus stramentorum ac virgultorum, quorum summa erat in castris copia, -inter se traditos ante aciem collocarunt extremoque tempore diei signo -pronuntiato uno tempore incenderunt. Ita continens flamma copias omnes -repente a conspectu texit Romanorum. Quod ubi accidit, barbari -vehementissimo cursu refugerunt. - - -16 - -Caesar, etsi discessum hostium animadvertere non poterat incendiis -oppositis, tamen id consilium cum fugae causa initum suspicaretur, -legiones promovet, turmas mittit ad insequendum; ipse veritus insidias, -ne forte in eodem loco subsistere hostis atque elicere nostros in locum -conaretur iniquum, tardius procedit. Equites cum intrare fumum et -flammam densissimam timerent ac, si qui cupidius intraverant, vix suorum -ipsi priores partes animadverterent equorum, insidias veriti liberam -facultatem sui recipiendi Bellovacis dederunt. Ita fuga timoris simul -calliditatisque plena sine ullo detrimento milia non amplius decem -progressi hostes loco munitissimo castra posuerunt. Inde cum saepe in -insidiis equites peditesque disponerent, magna detrimenta Romanis in -pabulationibus inferebant. - - -17 - -Quod cum crebrius accideret, ex captivo quodam comperit Caesar Correum, -Bellovacorum ducem, fortissimorum milia sex peditum delegisse equitesque -ex omni numero mille, quos in insidiis eo loco collocaret, quem in locum -propter copiam frumenti ac pabuli Romanos missuros suspicaretur. Quo -cognito consilio legiones plures quam solebat educit equitatumque, qua -consuetudine pabulatoribus mittere praesidio consuerat, praemittit: huic -interponit auxilia levis armaturae; ipse cum legionibus quam potest -maxime appropinquat. - - -18 - -Hostes in insidus dispositi, cum sibi delegissent campum ad rem gerendam -non amplius patentem in omnes partes passibus mille, silvis undique aut -impeditissimo flumine munitum, velut indagine hunc insidiis -circumdederunt. Explorato hostium consilio nostri ad proeliandum animo -atque armis parati, cum subsequentibus legionibus nullam dimicationem -recusarent, turmatim in eum locum devenerunt. Quorum adventu cum sibi -Correus oblatam occasionem rei gerendae existimaret, primum cum paucis -se ostendit atque in proximas turmas impetum fecit. Nostri constanter -incursum sustinent insidiatorum neque plures in unum locum conveniunt; -quod plerumque equestribus proeliis cum propter aliquem timorem accidit, -tum multitudine ipsorum detrimentum accipitur. - - -19 - -Cum dispositis turmis in vicem rari proeliarentur neque ab lateribus -circumveniri suos paterentur, erumpunt ceteri Correo proeliante ex -silvis. Fit magna contentione diversum proelium. Quod cum diutius pari -Marte iniretur, paulatim ex silvis instructa multitudo procedit peditum, -quae nostros coegit cedere equites. Quibus celeriter subveniunt levis -armaturae pedites, quos ante legiones missos docui, turmisque nostrorum -interpositi constanter proeliantur. Pugnatur aliquamdiu pari -contentione; deinde, ut ratio postulabat proeli, qui sustinuerant primos -impetus insidiarum hoc ipso fiunt superiores, quod nullum ab -insidiantibus imprudentes acceperant detrimentum. Accedunt propius -interim legiones, crebrique eodem tempore et nostris et hostibus nuntii -adferuntur, imperatorem instructis copiis adesse. Qua re cognita -praesidio cohortium confisi nostri acerrime proeliantur, ne, si tardius -rem gessissent, victoriae gloriam communicasse cum legionibus -viderentur; hostes concidunt animis atque itineribus diversis fugam -quaerunt. Nequiquam: nam quibus difficultatibus locorum Romanos claudere -voluerant, eis ipsi tenebantur. Victi tamen perculsique maiore parte -amissa consternati profugiunt partim silvis petitis, partim flumine (qui -tamen in fuga a nostris acriter insequentibus conficiuntur), eum interim -nulla calamitate victus Correus excedere proelio silvasque petere aut -invitantibus nostris ad deditionem potuit adduci, quin fortissime -proeliando compluresque vulnerando cogeret elatos iracundia victores in -se tela conicere. - - -20 - -Tali modo re gesta recentibus proeli vestigiis ingressus Caesar, cum -victos tanta calamitate existimaret hostes nuntio accepto locum -castrorum relicturos, quae non longius ab ea caede abesse plus minus -octo milibus dicebantur, tametsi flumine impeditum transitum videbat, -tamen exercitu traducto progreditur. At Bellovaci reliquaeque civitates -repente ex fuga paucis atque his vulneratis receptis, qui silvarum -benefieio casum evitaverant, omnibus adversis, cognita calamitate, -interfecto Correo, amisso equitatu et fortissimis pcditibus, cum -adventare Romanos existimarent, concilio repente cantu tubarum convocato -conclamant, legati obsidesque ad Caesarem mittantur. - - -21 - -Hoc omnibus probato consilio Commius Atrebas ad eos confugit Germanos, a -quibus ad id bellum auxilia mutuatus erat. Ceteri e vestigio mittunt ad -Caesarem legatos petuntque, ut ea poena sit contentus hostium, quam si -sine dimicatione inferre integris posset, pro sua clementia atque -humanitate numquam profecto esset illaturus. Adflictas opes equestri -proelio Bellovacorum esse; delectorum peditum multa milia interisse, vix -refugisse nuntios caedis. Tamen magnum ut in tanta calamitate Bellovacos -eo proelio commodum esse consecutos, quod Correus, auctor belli, -concitator multitudinis, esset interfectus. Numquam enim senatum tantum -in civitate illo vivo quantum imperitam plebem potuisse. - - -22 - -Haec orantibus legatis commemorat Caesar: Eodem tempore superiore anno -Bellovacos ceterasque Galliae civitates suscepisse bellum: -pertinacissime hos ex omnibus in sententia permansisse neque ad -sanitatem reliquorum deditione esse perductos. Scire atque intellegere -se causam peccati facillime mortuis delegari. Neminem vero tantum -pollere, ut invitis principibus, resistente senatu, omnibus bonis -repugnantibus infirma manu plebis bellum concitare et gerere posset. Sed -tamen se contentum fore ea poena quam sibi ipsi contraxissent. - - -23 - -Nocte insequenti legati responsa ad suos referunt, obsides conficiunt. -Concurrunt reliquarum civitatium legati, quae Bellovacorum speculabantur -eventum; obsides dant, imperata faciunt excepto Commio, quem timor -prohibebat cuiusquam fidei suam committere salutem. Nam superiore anno -Titus Labienus, Caesare in Gallia citeriore ius dicente, cum Commium -comperisset sollicitare civitates et coniurationem contra Caesarem -facere, infidelitatem eius sine ulla perfidia iudicavit comprimi posse. -Quem quia non arbitrabatur vocatum in castra venturum, ne temptando -cautiorem faceret, Gaium Volusenum Quadratum misit, qui eum per -simulationem colloqui curaret interficiendum. Ad eam rem delectos -idoneos ei tradit centuriones. Cum in colloquium ventum esset, et, ut -convenerat, manum Commi Volusenus arripuisset, centurio vel insueta re -permotus vel celeriter a familiaribus prohibitus Commi conficere hominem -non potuit; graviter tamen primo ictu gladio caput percussit. Cum -utrimque gladii destricti essent, non tam pugnandi quam diffugiendi fuit -utrorumque consilium: nostrorum, quod mortifero vulnere Commium -credebant adfectum; Gallorum, quod insidius cognitis plura quam videbant -extimescebant. Quo facto statuisse Commius dicebatur numquam in -conspectum cuiusquam Romani venire. - - -24 - -Bellicosissimis gentibus devictis Caesar, cum videret nullam iam esse -civitatem quae bellum pararet quo sibi resisteret, sed nonnullos ex -oppidis demigrare, ex agris diffugere ad praesens imperium evitandum, -plures in partes exercitum dimittere constituit. M. Antonium quaestorem -cum legione duodecima sibi coniungit. C. Fabium legatum cum cohortibus -XXV mittit in diversissimam partem Galliae, quod ibi quasdam civitates -in armis esse audiebat neque C. Caninium Rebilum legatum, qui in illis -regionibus erat, satis firmas duas legiones habere existimabat. Titum -Labienum ad se evocat; legionem autem XV, quae cum eo fuerat in -hibernis, in togatam Galliam mittit ad colonias civium Romanorum -tuendas, ne quod simile incommodum accideret decursione barbarorum ac -superiore aestate Tergestinis acciderat, qui repentino latrocinio atque -impetu illorum erant oppressi. Ipse ad vastandos depopulandosque fines -Ambiorigis proficiscitur; quem perterritum ac fugientem cum redigi posse -in suam potestatem desperasset, proximum suae dignitatis esse ducebat, -adeo fines eius vastare civibus, aedificiis, pecore, ut odio suorum -Ambiorix, si quos fortuna reliquos fecisset, nullum reditum propter -tantas calamitates haberet in civitatem. - - -25 - -Cum in omnes partes finium Ambiorigis aut legiones aut auxilia -dimisisset atque omnia caedibus, incendius, rapinis vastasset, magno -numero hominum interfecto aut capto Labienum cum duabus legionibus in -Treveros mittit, quorum civitas propter Germaniae vicinitatem cotidianis -exercitata bellis cultu et feritate non multum a Germanis differebat -neque imperata umquam nisi exercitu coacta faciebat. ???? - - -26 - -Interim Gaius Caninius legatus, cum magnam multitudinem convenisse -hostium in fines Pictonum litteris nuntiisque Durati cognosceret, qui -perpetuo in amicitia manserat Romanorum, cum pars quaedam civitatis eius -defecisset, ad oppidum Lemonum contendit. Quo cum adventaret atque ex -captivis certius cognosceret multis hominum milibus a Dumnaco, duce -Andium, Duratium clausum Lemoni oppugnari neque infirmas legiones -hostibus committere auderet, castra posuit loco munito. Dumnacus, cum -appropinquare Caninium cognosset, copiis omnibus ad legiones conversis -castra Romanorum oppugnare instituit. Cum complures dies in oppugnatione -consumpsisset et magno suorum detrimento nullam partem munitionum -convellere potuisset, rursus ad obsidendum Lemonum redit. - - -27 - -Eodem tempore C. Fabius legatus complures civitates in fidem recipit, -obsidibus firmat litterisque Gai Canini Rebili fit certior quae in -Pictonibus gerantur. Quibus rebus cognitis proficiscitur ad auxilium -Duratio ferendum. At Dumnacus adventu Fabi cognito desperata salute, si -tempore eodem coactus esset et Romanum externum sustinere hostem et -respicere ac timere oppidanos, repente ex eo loco cum copiis recedit nec -se satis tutum fore arbitratur, nisi flumine Ligeri, quod erat ponte -propter magnitudinem transeundum, copias traduxisset. Fabius, etsi -nondum in conspectum venerat hostibus neque se Caninio coniunxerat, -tamen doctus ab eis qui locorum noverant naturam potissimum credidit -hostes perterritos eum locum, quem petebant, petituros. Itaque cum -copiis ad eundem pontem contendit equitatumque tantum procedere ante -agmen imperat legionum, quantum cum processisset, sine defatigatione -equorum in eadem se reciperet castra. Consecuntur equites nostri, ut -erat praeceptum, invaduntque Dumnaci agmen et fugientes perterritosque -sub sarcinis in itinere adgressi magna praeda multis interfectis -potiuntur. Ita re bene gesta se recipiunt in castra. - - -28 - -Insequenti nocte Fabius equites praemittit sic paratos ut confligerent -atque omne agmen morarentur, dum consequeretur ipse. Cuius praeceptis ut -res gereretur, Quintus Atius Varus, praefectus equitum, singularis et -animi et prudentiae vir, suos hortatur agmenque hostium consecutus -turmas partim idoneis locis disponit, parte equitum proelium committit. -Confligit audacius equitatus hostium succedentibus sibi peditibus, qui -toto agmine subsistentes equitibus suis contra nostros ferunt auxilium. -Fit proelium acri certamine. Namque nostri contemptis pridie superatis -hostibus, cum subsequi legiones meminissent, et pudore cedendi et -cupiditate per se conficiendi proeli fortissime contra pedites -proeliantur, hostesque nihil amplius copiarum accessurum credentes, ut -pridie cognoverant, delendi equitatus nostri nacti occasionem -videbantur. - - -29 - -Cum aliquamdiu summa contentione dimicaretur, Dumnacus instruit aciem -quae suis esset equitibus in vicem praesidio, cum repente confertae -legiones in conspectum hostium veniunt. Quibus visis perculsae -barbarorum turmae ac perterritae acies hostium, perturbato -impedimentorum agmine, magno clamore discursuque passim fugae se -mandant. At nostri equites, qui paulo ante cum resistentibus fortissime -conflixerant, laetitia victoriae elati magno undique clamore sublato -cedentibus circumfusi, quantum equorum vires ad persequendum dextraeque -ad caedendum valent, tantum eo proelio interficiunt. Itaque amplius -milibus XII aut armatorum aut eorum qui eo timore arma proiecerant -interfectis omnis multitudo capitur impedimentorum. - - -30 - -Qua ex fuga cum constaret Drappetem Senonem, qui, ut primum defecerat -Gallia, collectis undique perditis hominibus, servis ad libertatem -vocatis, exulibus omnium civitatum adscitis, receptis latronibus -impedimenta et commeatus Romanorum interceperat, non amplius hominum -duobus milibus ex fuga collectis provinciam petere unaque consilium cum -eo Lucterium Cadurcum cepisse, quem superiore commentario prima -defectione Galliae facere in provinciam voluisse impetum cognitum est, -Caninius legatus cum legionibus duabus ad eos persequendos contendit, ne -detrimento aut timore provinciae magna infamia perditorum hominum -latrociniis caperetur. - - -31 - -Gaius Fabius cum reliquo exercitu in Carnutes ceterasque proficiscitur -civitates, quarum eo proelio, quod cum Dumnaco fecerat, copias esse -accisas sciebat. Non enim dubitabat quin recenti calamitate summissiores -essent futurae, dato vero spatio ac tempore eodem instigante Dumnaco -possent concitari. Qua in re summa felicitas celeritasque in recipiendis -civitatibus Fabium consequitur. Nam Carnutes, qui saepe vexati numquam -pacis fecerant mentionem, datis obsidibus veniunt in deditionem, -ceteraeque civitates positae in ultimis Galliae finibus Oceano -coniunctae, quae Armoricae appellantur, auctoritate adductae Carnutum -adventu Fabi legio numque imperata sine mora faciunt. Dumnacus suis -finibus expulsus errans latitansque solus extremas Galliae regiones -petere est coactus. - - -32 - -At Drappes unaque Lucterius, cum legiones Caniniumque adesse -cognoscerent nec se sine certa pernicie persequente exercitu putarent -provinciae fines intrare posse nec iam libere vagandi latrociniorumque -faciendorum facultatem haberent, in finibus consistunt Cadurcorum. Ibi -cum Lucterius apud suos cives quondam integris rebus multum potuisset, -semperque auctor novorum consiliorum magnam apud barbaros auctoritatem -haberet, oppidum Vxellodunum, quod in clientela fuerat eius, egregie -natura loci munitum, occupat suis et Drappetis copiis oppidanosque sibi -coniungit. - - -33 - -Quo cum confestim Gaius Caninius venisset animadverteretque omnes oppidi -partes praeruptissimis saxis esse munitas, quo defendente nullo tamen -armatis ascendere esset difficile, magna autem impedimenta oppidanorum -videret, quae si clandestina fuga subtrahere conarentur, effugere non -modo equitatum, sed ne legiones quidem possent, tripertito cohortibus -divisis trina excelsissimo loco castra fecit; a quibus paulatim, quantum -copiae patiebantur, vallum in oppidi circuitum ducere instituit. - - -34 - -Quod cum animadverterent oppidani miserrimaque Alesiae memoria solliciti -similem casum obsessionis vererentur, maximeque ex omnibus Lucterius, -qui fortunae illius periculum fecerat, moneret frumenti rationem esse -habendam, constituunt omnium consensu parte ibi relicta copiarum ipsi -cum expeditis ad importandum frumentum proficisci. Eo consilio probato -proxima nocte duobus milibus armatorum relictis reliquos ex oppido -Drappes et Lucterius educunt. Hi paucos dies morati ex finibus -Cadurcorum, qui partim re frumentaria sublevare eos cupiebant, partim -prohibere quo minus sumerent non poterant, magnum numerum frumenti -comparant, nonnumquam autem expeditionibus nocturnis castella nostrorum -adoriuntur. Quam ob causam Gaius Caninius toto oppido munitiones -circumdare moratur, ne aut opus effectum tueri non possit aut plurimis -in locis infirma disponat praesidia. - - -35 - -Magna copia frumenti comparata considunt Drappes et Lucterius non -longius ab oppido X milibus, unde paulatim frumentum in oppidum -supportarent. Ipsi inter se provincias partiuntur: Drappes castris -praesidio cum parte copiarum restitit; Lucterius agmen iumentorum ad -oppidum ducit. Dispositis ibi praesidiis hora noctis circiter decima -silvestribus angustisque itineribus frumentum importare in oppidum -instituit. Quorum strepitum vigiles castrorum cum sensissent, -exploratoresque missi quae gererentur renuntiassent, Caninius celeriter -cum cohortibus armatis ex proximis castellis in frumentarios sub ipsam -lucem impetum fecit. Ei repentino malo perterriti diffugiunt ad sua -praesidia; quae nostri ut viderunt, acrius contra armatos incitati -neminem ex eo numero vivum capi patiuntur. Profugit inde cum paucis -Lucterius nec se recipit in eastra. - - -36 - -Re bene gesta Caninius ex captivis comperit partem copiarum cum Drappete -esse in castris a milibus longe non amplius XII. Qua re ex compluribus -cognita, cum intellegeret fugato duce altero perterritos reliquos facile -opprimi posse, magnae felicitatis esse arbitrabatur neminem ex caede -refugisse in castra qui de accepta calamitate nuntium Drappeti -perferret. Sed in experiendo cum periculum nullum videret, equitatum -omnem Germanosque pedites, summae velocitatis homines, ad castra hostium -praemittit; ipse legionem unam in trina castra distribuit, alteram secum -expeditam ducit. Cum propius hostes accessisset, ab exploratoribus quos -praemiserat cognoscit castra eorum, ut barbarorum fere consuetudo est, -relictis locis superioribus ad ripas fluminis esse demissa; at Germanos -equitesque imprudentibus omnibus de improviso advolasse proeliumque -commisisse. Qua re cognita legionem armatam instructamque adducit. Ita -repente omnibus ex partibus signo dato loca superiora capiuntur. Quod -ubi accidit, Germani equitesque signis legionis visis vehementissime -proeliantur. Confestim cohortes undique impetum faciunt omnibusque aut -interfectis aut captis magna praeda potiuntur. Capitur ipse eo proelio -Drappes. - - -37 - -Caninius felicissime re gesta sine ullo paene militis vulnere ad -obsidendos oppidanos revertitur externoque hoste deleto, cuius timore -antea dividere praesidia et munitione oppidanos circumdare prohibitus -erat, opera undique imperat administrari. Venit eodem cum suis copiis -postero die Gaius Fabius partemque oppidi sumit ad obsidendum. - - -38 - -Caesar interim M. Antonium quaestorem cum cohortibus XV in Bellovacis -relinquit, ne qua rursus novorum consiliorum capiendorum Belgis facultas -daretur. Ipse reliquas civitates adit, obsides plures imperat, timentes -omnium animos consolatione sanat. Cum in Carnutes venisset, quorum in -civitate superiore commentario Caesar exposuit initium belli esse ortum, -quod praecipue eos propter conscientiam facti timere animadvertebat, quo -celerius civitatem timore liberaret, principem sceleris illius et -concitatorem belli, Gutruatum, ad supplicium depoposcit. Qui etsi ne -civibus quidem suis se committebat, tamen celeriter omnium cura -quaesitus in castra perducitur. Cogitur in eius supplicium Caesar contra -suam naturam concursu maximo militum, qui ei omnia pericula et -detrimenta belli accepta referebant, adeo ut verberibus exanimatum -corpus securi feriretur. - - -39 - -Ibi crebris litteris Canini fit certior quae de Drappete et Lucterio -gesta essent, quoque in consilio permanerent oppidani. Quorum etsi -paucitatem contemnebat, tamen pertinaciam magna poena esse adficiendam -iudicabat, ne universa Gallia non sibi vires defuisse ad resistendum -Romanis, sed constantiam putaret, neve hoc exemplo ceterae civitates -locorum opportunitate fretae se vindicarent in libertatem, cum omnibus -Gallis notum esse sciret reliquam esse unam aestatem suae provinciae, -quam si sustinere potuissent, nullum ultra periculum vererentur. Itaque -Q. Calenum legatum cum legionibus reliquit qui iustis itineribus -subsequeretur; ipse cum omni equitatu quam potest celerrime ad Caninium -contendit. - - -40 - -Cum contra exspectationem omnium Caesar Vxellodunum venisset oppidumque -operibus clausum animadverteret neque ab oppugnatione recedi videret -ulla condicione posse, magna autem copia frumenti abundare oppidanos ex -perfugis cognosset, aqua prohibere hostem temptare coepit. Flumen -infimam vallem dividebat, quae totum paene montem cingebat, in quo -positum erat praeruptum undique oppidum Vxellodunum. Hoc avertere loci -natura prohibebat: in infimis enim sic radicibus montis ferebatur, ut -nullam in partem depressis fossis derivari posset. Erat autem oppidanis -difficilis et praeruptus eo descensus, ut prohibentibus nostris sine -vulneribus ac periculo vitae neque adire flumen neque arduo se recipere -possent ascensu. Qua difficultate eorum cogmta Caesar sagittariis -funditoribusque dispositis, tormentis etiam quibusdam locis contra -facillimos descensus collocatis aqua fluminis prohibebat oppidanos. - - -41 - -Quorum omnis postea multitudo aquatorum unum in locum conveniebat sub -ipsius oppidi murum, ubi magnus fons aquae prorumpebat ab ea parte, quae -fere pedum CCC intervallo fluminis circuitu vacabat. Hoc fonte prohiberi -posse oppidanos cum optarent reliqui, Caesar unus videret, e regione -eius vineas agere adversus montem et aggerem instruere coepit magno cum -labore et continua dimicatione. Oppidani enim loco superiore decurrunt -et eminus sine periculo proeliantur multosque pertinaciter succedentes -vulnerant; non deterrentur tamen milites nostri vineas proferre et -labore atque operibus locorum vincere difficultates. Eodem tempore -cuniculos tectos ab vineis agunt ad caput fontis; quod genus operis sine -ullo periculo, sine suspicione hostium facere licebat. Exstruitur agger -in altitudinem pedum sexaginta, collocatur in eo turris decem -tabulatorum, non quidem quae moenibus aequaret (id enim nullis operibus -effici poterat), sed quae superare fontis fastigium posset. Ex ea cum -tela tormentis iacerentur ad fontis aditum, nec sine periculo possent -aquari oppidani, non tantum pecora atque iumenta, sed etiam magna -hostium multitudo siti consumebatur. - - -42 - -Quo malo perterriti oppidani cupas sebo, pice, scandulis complent; eas -ardentes in opera provolvunt eodemque tempore acerrime proeliantur, ut -ab incendio restinguendo dimicationis periculo deterreant Romanos. Magna -repente in ipsis operibus flamma exstitit. Quaecumque enim per locum -praecipitem missa erant, ea vineis et aggere suppressa comprehendebant -id ipsum quod morabatur. Milites contra nostri, quamquam periculoso -genere proeli locoque iniquo premebantur, tamen omnia fortissimo -sustinebant animo. Res enim gerebatur et excelso loco et in conspectu -exercitus nostri, magnusque utrimque clamor oriebatur. Ita quam quisque -poterat maxime insignis, quo notior testatiorque virtus esset eius, -telis hostium flammaeque se offerebat. - - -43 - -Caesar cum complures suos vulnerari videret, ex omnibus oppidi partibus -cohortes montem ascendere et simulatione moenium occupandorum clamorem -undique iubet tollere. Quo facto perterriti oppidani, cum quid ageretur -in locis reliquis essent suspensi, revocant ab impugnandis operibus -armatos murisque disponunt. Ita nostri fine proeli facto celeriter opera -flamma comprehensa partim restinguunt, partim interscindunt. Cum -pertinaciter resisterent oppidani, magna etiam parte amissa siti suorum -in sententia permanerent, ad postremum cuniculis venae fontis intercisae -sunt atque aversac. Quo facto repente perennis exaruit fons tantamque -attulit oppidanis salutis desperationem, ut id non hominum consilio, sed -deorum voluntate factum putarent. Itaque se necessitate coacti -tradiderunt. - - -44 - -Caesar, cum suam lenitatem cognnitam omnibus sciret neque vereretur ne -quid crudelitate naturae videretur asperius fecisse, neque exitum -consiliorum suorum animadverteret, si tali ratione diversis in locis -plures consilia inissent, exemplo supplici deterrendos reliquos -existimavit. Itaque omnibus qui arma tulerant manus praecidit vitamque -concessit, quo testatior esset poena improborum. Drappes, quem captum -esse a Caninio docui, sive indignitate et dolore vinculorum sive timore -gravioris supplici paucis diebus cibo se abstinuit atque ita interiit. -Eodem tempore Lacterius, quem profugisse ex proelio scripsi, cum in -potestatem venisset Epasnacti Arverni (crebro enim mutandis locis -multorum fidei se committebat, quod nusquam diutius sine periculo -commoraturus videbatur, cum sibi conscius esset, quam inimicum deberet -Caesarem habere), hunc Epasnactus Arvernus, amicissimus populi Romani, -sine dubitatione ulla vinctum ad Caesarem deduxit. - - -45 - -Labienus interim in Treveris equestre proelium facit secundum -compluribusque Treveris interfectis et Germanis, qui nullis adversus -Romanos auxilia denegabant, principes eorum vivos redigit in suam -potestatem atque in his Surum Aedmlm, qui et virtutis et generis summam -nobilitatem habebat solusque ex Aeduis ad id tempus permanserat in -armis. - - -46 - -Ea re cognita Caesar, cum in omnibus partibus Galliae bene res geri -videret iudicaretque superioribus aestivis Galliam devictam subactamque -esse, Aquitaniam numquam adisset, per Publium Crassum quadam ex parte -devicisset, cum duabus legionibus in eam partem Galliae est profectus, -ut ibi extremum tempus consumeret aestivorum. Quam rem sicuti cetera -celeriter feliciterque confecit. Namque omnes Aquitaniae civitates -legatos ad Caesarem miserunt obsidesque ei dederunt. Quibus rebus gestis -ipse equitum praesidio Narbonem profecto est, exercitum per legatos in -hiberna deduxit: quattuor legiones in Belgio collocavit cum M. Antonio -et C. Trebonio et P. Vatinio legatis, duas legiones in Aeduos deduxit, -quorum in omni Gallia summam esse auctoritatem sciebat, duas in Turonis -ad fines Carnutum posuit, quae omnem illam regionem coniunctam Oceano -continerent, duas reliquas in Lemovicum finibus non longe ab Arvernis, -ne qua pars Galliae vacua ab exercitu esset. Paucos dies ipse in -provincia moratus, cum celeriter omnes conventus percucurrisset, -publicas controversias cognosset, bene meritis praemia tribuisset -(cognoscendi enim maximam facultatem habebat, quali quisque fuisset -animo in totius Galliae defectione, quam sustinuerat fidelitate atque -auxiliis provinciae illius), his confectis rebus ad legiones in Belgium -se recipit hibernatque Nemetocennae. - - -47 - -Ibi cognoscit Commium Atrebatem proelio cum equitatu suo contendisse. -Nam cum Antonius in hiberna venisset, civitasque Atrebatum in officio -esset, Commius, qui post illam vulnerationem, quam supra commemoravi, -semper ad omnes motus paratus suis civibus esse consuesset, ne consilia -belli quaerentibus auctor armorum duxque deesset, parente Romanis -civitate cum suis equitibus latrociniis se suos que alebat infestisque -itineribus commeatus complures, qui comportabantur in hiberna Romanorum, -intercipiebat. - - -48 - -Erat attributus Antonio praefectus equitum C. Volusenus Quadratus qui -cum eo hibernaret. Hunc Antonius ad persequendum equitatum hostium -mittit. Volusenus ad eam virtutem, quae singularis erat in eo, magnum -odium Commi adiungebat, quo libentius id faceret quod imperabatur. -Itaque dispositis insidiis saepius equites eius adgressus secunda -proelia faciebat. Novissime, cum vehementius contenderetur, ac Volusenus -ipsius intercipiendi Commi cupiditate pertinacius eum cum paucis -insecutus esset, ille autem fuga vehementi Volusenum produxisset -longius, inimicus homini suorum invocat fidem atque auxilium, ne sua -vulnera per fidem imposita paterentur impunita, conversoque equo se a -ceteris incautius permittit in praefectum. Faciunt hoc idem omnes eius -equites paucosque nostros convertunt atque insequuntur. Commius incensum -calcaribus equum coniungit equo Quadrati lanceaque infesta magnis -viribus medium femur traicit Voluseni. Praefecto vulnerato non dubitant -nostri resistere et conversis equis hostem pellere. Quod ubi accidit, -complures hostium magno nostrorum impetu perculsi vulnerantur ac partim -in fuga proteruntur, partim intercipiuntur; quod malum dux equi -velocitate evitavit: graviter adeo vulneratus praefectus, ut vitae -periculum aditurus videretur, refertur in castra. Commius autem sive -expiato suo dolore sive magna parte amissa suorum legatos ad Antonium -mittit seque et ibi futurum, ubi praescripserit, et ea facturum, quae -imperarit, obsidibus firmat; unum illud orat, ut timori suo concedatur, -ne in conspectum veniat cuiusquam Romani. Cuius postulationem Antonius -cum iudicaret ab iusto nasci timore, veniam petenti dedit, obsides -accepit. - - -Prooemium II - -Scio Caesarem singulorum annorum singulos commentarios confecisse; quod -ego non existimavi mihi esse faciendum, propterea quod insequens annus, -L. Paulo C. Marcello consulibus, nullas habet magnopere Galliae res -gestas. Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque eo -tempore fuissent, pauca esse scribenda coniungendaque huic commentario -statui. - - -49 - -Caesar in Belgio cum hiemaret, unum illud propositum habebat, continere -in amicitia civitates, nulli spem aut causam dare armorum. Nihil enim -minus volebat quam sub decessu suo necessitatem sibi aliquam imponi -belli gerendi, ne, cum exercitum deducturus esset, bellum aliquod -relinqueretur quod omnis Gallia libenter sine praesenti periculo -susciperet. Itaque honorifice civitates appellando, principes maximis -praemiis adficiendo, nulla onera iniungendo defessam tot adversis -proeliis Galliam condicione parendi meliore facile in pace continuit. - - -50 - -Ipse hibernis peractis contra consuetudinem in Italiam quam maximis -itineribus est profectus, ut municipia et colonias appellaret, quibus M. -Antoni quaestoris sui, commendaverat sacerdoti petitionem. Contendebat -enim gratia cum libenter pro homine sibi coniunctissimo, quem paulo ante -praemiserat ad petitionem, tum acriter contra factionem et potentiam -paucorum, qui M. Antoni repulsa Caesaris decedentis gratiam convellere -cupiebant. Hunc etsi augurem prius faetum quam Italiam attingeret in -itinere audierat, tamen non minus iustam sibi causam municipia et -colonias adeundi existimavit, ut eis gratias ageret, quod frequentiam -atque officium suum Antonio praestitissent, simulque se et honorem suum -sequentis anni commendaret, propterea quod insolenter adversarii sui -gloriarentur L. Lentulum et C. Marcellum consules creatos qui omnem -honorem et dignitatem Caesaris spoliarent, ereptum Ser. Galbae -consulatum, cum is multo plus gratia suffragiisque valuisset, quod sibi -coniunctus et familiaritate et consuetudine legationis esset. - - -51 - -Exceptus est Caesaris adventus ab omnibus municipiis et coloniis -incredibili honore atque amore. Tum primum enim veniebat ab illo -universae Galliae bello. Nihil relinquebatur quod ad ornatum portarum, -itinerum, locorum omnium qua Caesar iturus erat excogitari poterat. Cum -liberis omnis multitudo obviam procedebat, hostiae omnibus locis -immolabantur, tricliniis stratis fora templaque occupabantur, ut vel -exspectatissimi triumphi laetitia praecipi posset. Tanta erat -magnificentia apud opulentiores, cupiditas apud humiliores. - - -52 - -Cum omnes regiones Galliae togatae Caesar percucurrisset, summa -celeritate ad exercitum Nemetocennam rediit legionibusque ex omnibus -hibernis ad fines Treverorum evocatis eo profectus est ibique exercitum -lustravit. T. Labienum Galliae togatae praefecit, quo maiore -commendatione conciliaretur ad consulatus petitionem. Ipse tantum -itinerum faciebat, quantum satis esse ad mutationem locorum propter -salubritatem existimabat. Ibi quamquam crebro audiebat Labienum ab -inimicis suis sollicitari certiorque fiebat id agi paucorum consiliis, -ut interposita senatus auctoritate aliqua parte exercitus spoliaretur, -tamen neque de Labieno credidit quidquam neque contra senatus -auctoritatem ut aliquid faceret potuit adduci. Iudicabat enim liberis -sententiis patrum conscriptorum causam suam facile obtineri. Nam C. -Curio, tribunus plebis, cum Caesaris causam dignitatemque defendendam -suscepisset, saepe erat senatui pollicitus, si quem timor armorum -Caesaris laederet, et quoniam Pompei dominatio atque arma non minimum -terrorem foro inferrent, discederet uterque ab armis exercitusque -dimitteret: fore eo facto liberam et sui iuris civitatem. Neque hoc -tantum pollicitus est, sed etiam sc. per discessionem facere coepit; -quod ne fieret consules amicique Pompei iusserunt atque ita rem morando -discusserunt. - - -53 - -Magnum hoc testimonium senatus erat universi conveniensque superiori -facto. Nam Marcellus proximo anno, cum impugnaret Caesaris dignitatem, -contra legem Pompei et Crassi rettulerat ante tempus ad senatum de -Caesaris provinciis, sententiisque dictis discessionem faciente -Marcello, qui sibi omnem dignitatem ex Caesaris invidia quaerebat, -senatus frequens in alia omnia transiit. Quibus non frangebantur animi -inimicorum Caesaris, sed admonebantur quo maiores pararent necessitates, -quibus cogi posset senatus id probare, quod ipsi constituissent. - - -54 - -Fit deinde senatus consultum, ut ad bellum Parthi cum legio una a Cn. -Pompeio, altera a C. Caesare mitteretur; neque obscure duae legiones uni -detrahuntur. Nam Cn. Pompeius legionem primam, quam ad Caesarem miserat, -confectam ex delectu provinciae Caesaris, eam tamquam ex suo numero -dedit. Caesar tamen, cum de voluntate minime dubium esset adversariorum -suorum, Pompeio legionem remisit et suo nomine quintam decimam, quam in -Gallia citeriore habuerat, ex senatus consulto iubet tradi. In eius -locum tertiam decimam legionem in Italiam mittit quae praesidia -tueretur, ex quibus praesidiis quinta decima deducebatur. Ipse exercitui -distribuit hiberna: C. Trebonium cum legionibus quattuor in Belgio -collocat, C. Fabium cum totidem in Aeduos deducit. Sic enim existimabat -tutissimam fore Galliam, si Belgae, quorum maxima virtus, Aedui, quorum -auctoritas summa esset, exercitibus continerentur. Ipse in Italiam -profectus est. - - -55 - -Quo cum venisset, cognoscit per C. Marcellum consulem legiones duas ab -se remissas, quae ex senatus consulto deberent ad Parthicum bellum duci, -Cn. Pompeio traditas atque in Italia retentas esse. Hoc facto quamquam -nulli erat dubium, quidnam contra Caesarem pararetur, tamen Caesar omnia -patienda esse statuit, quoad sibi spes aliqua relinqueretur iure potius -disceptandi quam belli gerendi. Contendit ‹per litteras ab senatu, ut -etiam Pompeius se imperio abdicaret, seque idem facturum promisit; sin -minus, se neque sibi neque patriae defuturum. - - - - -End of the Project Gutenberg EBook of Commentarii de Bello Gallico, by -Gaius Iulius Caesar - -*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COMMENTARII DE BELLO GALLICO *** - -***** This file should be named 18837.txt or 18837.zip ***** -This and all associated files of various formats will be found in: - http://www.gutenberg.org/1/8/8/3/18837/ - -Produced by Stuart Locke - -Updated editions will replace the previous one--the old editions -will be renamed. - -Creating the works from public domain print editions means that no -one owns a United States copyright in these works, so the Foundation -(and you!) can copy and distribute it in the United States without -permission and without paying copyright royalties. Special rules, -set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to -copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to -protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project -Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you -charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you -do not charge anything for copies of this eBook, complying with the -rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose -such as creation of derivative works, reports, performances and -research. They may be modified and printed and given away--you may do -practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is -subject to the trademark license, especially commercial -redistribution. - - - -*** START: FULL LICENSE *** - -THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE -PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK - -To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free -distribution of electronic works, by using or distributing this work -(or any other work associated in any way with the phrase "Project -Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project -Gutenberg-tm License (available with this file or online at -http://gutenberg.org/license). - - -Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm -electronic works - -1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm -electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to -and accept all the terms of this license and intellectual property -(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all -the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy -all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. -If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project -Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the -terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or -entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. - -1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be -used on or associated in any way with an electronic work by people who -agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few -things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works -even without complying with the full terms of this agreement. See -paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project -Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement -and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic -works. See paragraph 1.E below. - -1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" -or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project -Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the -collection are in the public domain in the United States. If an -individual work is in the public domain in the United States and you are -located in the United States, we do not claim a right to prevent you from -copying, distributing, performing, displaying or creating derivative -works based on the work as long as all references to Project Gutenberg -are removed. Of course, we hope that you will support the Project -Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by -freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of -this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with -the work. You can easily comply with the terms of this agreement by -keeping this work in the same format with its attached full Project -Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. - -1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern -what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in -a constant state of change. If you are outside the United States, check -the laws of your country in addition to the terms of this agreement -before downloading, copying, displaying, performing, distributing or -creating derivative works based on this work or any other Project -Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning -the copyright status of any work in any country outside the United -States. - -1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: - -1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate -access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently -whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the -phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project -Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, -copied or distributed: - -This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with -almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or -re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included -with this eBook or online at www.gutenberg.org - -1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived -from the public domain (does not contain a notice indicating that it is -posted with permission of the copyright holder), the work can be copied -and distributed to anyone in the United States without paying any fees -or charges. If you are redistributing or providing access to a work -with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the -work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 -through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the -Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or -1.E.9. - -1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted -with the permission of the copyright holder, your use and distribution -must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional -terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked -to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the -permission of the copyright holder found at the beginning of this work. - -1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm -License terms from this work, or any files containing a part of this -work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. - -1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this -electronic work, or any part of this electronic work, without -prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with -active links or immediate access to the full terms of the Project -Gutenberg-tm License. - -1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, -compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any -word processing or hypertext form. However, if you provide access to or -distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than -"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version -posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), -you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a -copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon -request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other -form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm -License as specified in paragraph 1.E.1. - -1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, -performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works -unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. - -1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing -access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided -that - -- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from - the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method - you already use to calculate your applicable taxes. The fee is - owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he - has agreed to donate royalties under this paragraph to the - Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments - must be paid within 60 days following each date on which you - prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax - returns. Royalty payments should be clearly marked as such and - sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the - address specified in Section 4, "Information about donations to - the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." - -- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies - you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he - does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm - License. You must require such a user to return or - destroy all copies of the works possessed in a physical medium - and discontinue all use of and all access to other copies of - Project Gutenberg-tm works. - -- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any - money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the - electronic work is discovered and reported to you within 90 days - of receipt of the work. - -- You comply with all other terms of this agreement for free - distribution of Project Gutenberg-tm works. - -1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm -electronic work or group of works on different terms than are set -forth in this agreement, you must obtain permission in writing from -both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael -Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the -Foundation as set forth in Section 3 below. - -1.F. - -1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable -effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread -public domain works in creating the Project Gutenberg-tm -collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic -works, and the medium on which they may be stored, may contain -"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or -corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual -property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a -computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by -your equipment. - -1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right -of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project -Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project -Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all -liability to you for damages, costs and expenses, including legal -fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT -LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE -PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE -TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE -LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR -INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH -DAMAGE. - -1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a -defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can -receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a -written explanation to the person you received the work from. If you -received the work on a physical medium, you must return the medium with -your written explanation. The person or entity that provided you with -the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a -refund. If you received the work electronically, the person or entity -providing it to you may choose to give you a second opportunity to -receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy -is also defective, you may demand a refund in writing without further -opportunities to fix the problem. - -1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth -in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER -WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO -WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. - -1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied -warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. -If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the -law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be -interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by -the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any -provision of this agreement shall not void the remaining provisions. - -1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the -trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone -providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance -with this agreement, and any volunteers associated with the production, -promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, -harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, -that arise directly or indirectly from any of the following which you do -or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm -work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any -Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. - - -Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm - -Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of -electronic works in formats readable by the widest variety of computers -including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists -because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from -people in all walks of life. - -Volunteers and financial support to provide volunteers with the -assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's -goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will -remain freely available for generations to come. In 2001, the Project -Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure -and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. -To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation -and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 -and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. - - -Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive -Foundation - -The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit -501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the -state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal -Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification -number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at -http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent -permitted by U.S. federal laws and your state's laws. - -The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. -Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered -throughout numerous locations. Its business office is located at -809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email -business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact -information can be found at the Foundation's web site and official -page at http://pglaf.org - -For additional contact information: - Dr. Gregory B. Newby - Chief Executive and Director - gbnewby@pglaf.org - - -Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg -Literary Archive Foundation - -Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide -spread public support and donations to carry out its mission of -increasing the number of public domain and licensed works that can be -freely distributed in machine readable form accessible by the widest -array of equipment including outdated equipment. Many small donations -($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt -status with the IRS. - -The Foundation is committed to complying with the laws regulating -charities and charitable donations in all 50 states of the United -States. Compliance requirements are not uniform and it takes a -considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up -with these requirements. We do not solicit donations in locations -where we have not received written confirmation of compliance. To -SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any -particular state visit http://pglaf.org - -While we cannot and do not solicit contributions from states where we -have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition -against accepting unsolicited donations from donors in such states who -approach us with offers to donate. - -International donations are gratefully accepted, but we cannot make -any statements concerning tax treatment of donations received from -outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. - -Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation -methods and addresses. Donations are accepted in a number of other -ways including checks, online payments and credit card donations. -To donate, please visit: http://pglaf.org/donate - - -Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic -works. - -Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm -concept of a library of electronic works that could be freely shared -with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project -Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. - - -Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed -editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. -unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily -keep eBooks in compliance with any particular paper edition. - - -Most people start at our Web site which has the main PG search facility: - - http://www.gutenberg.org - -This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, -including how to make donations to the Project Gutenberg Literary -Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to -subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. diff --git a/old/old-2025-03-10/18837.zip b/old/old-2025-03-10/18837.zip Binary files differdeleted file mode 100644 index bd057cd..0000000 --- a/old/old-2025-03-10/18837.zip +++ /dev/null |