diff options
Diffstat (limited to '18389-8.txt')
| -rw-r--r-- | 18389-8.txt | 1919 |
1 files changed, 1919 insertions, 0 deletions
diff --git a/18389-8.txt b/18389-8.txt new file mode 100644 index 0000000..c9d15c5 --- /dev/null +++ b/18389-8.txt @@ -0,0 +1,1919 @@ +The Project Gutenberg EBook of Thuringen, by Anoymous + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Thuringen + De Aarde en haar Volken, 1873 + +Author: Anoymous + +Release Date: May 14, 2006 [EBook #18389] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THURINGEN *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + THURINGEN. + + + +I. + + +Kent ge Thuringen, lezer? Zoo niet, dan mist ge een zeker aantal +aangename herinneringen, weldadige indrukken, die, naar ik meen, +weinig andere landen van zoo luttele uitgestrektheid u in gelijke mate +geven kunnen. Zoo ja, dan zal zich ongetwijfeld in uw gemoed het beeld +hebben gegrift van deze landstreek, als van eene der liefelijkste +en in menig opzicht belangrijkste die het u immer gegeven was te +aanschouwen. De natuur en de menschenwereld hebben hier gelijkelijk +recht op uwe aandacht, uwe volle belangstelling, uwe liefde; beiden +spreken met gelijken nadruk tot u, en wedijveren in de tentoonspreiding +van wat geest en gemoed boeien, streelen, verheffen kan. Maar hetzij +ge Thuringen door eigen aanschouwing kent, hetzij ge uwe wetenschap +van dat land tot dusver aan anderen ontleenen moest: toch durf ik u +uitnoodigen, in gedachte op enkele uitverkoren plekjes van deze rijk +gezegende streek te vertoeven. De meer dan eenvoudige potloodschetsen, +die ik u biede, mogen u welkom zijn, hetzij als beelden uwer eigene +herinnering, hetzij als opwekking om wat ge tot dusver miste, zelf +te gaan genieten. + +Thuringen is het hart van Duitschland. Het is dat niet alleen door +zijne ligging genoegzaam in het midden van het groote rijk: het is +dit ook in anderen en hoogeren zin: door het krachtige, frissche, +nieuwe leven, dat reeds meer dan eenmaal zich vanhier door alle +aderen der groote duitsche nationaliteit uitstortte. Ja, hoezeer +het gebergte van Thuringen, het heerlijke Thuringer-Wald, een door +de natuur zelf gevormde grensscheiding is tusschen noordelijk en +zuidelijk Duitschland, tusschen de dialekten en eigenaardigheden der +verschillende germaansche stammen, tusschen het protestantsche noorden +en het katholieke zuiden; zoo vertoont toch, niet alleen de thuringsche +natuur, maar vooral ook het thuringsche volk, eene merkwaardige +samenvloeiing en samensmelting van wat noord en zuid eigenaardigs +en karakteristieks hebben. Niet ten onrechte heeft men daarom +Thuringen dikwerf Klein-Duitschland genoemd. Meen echter niet, dat +deze gelijkenis met het beeld der naburen ten noorden en ten zuiden, +oorspronkelijkheid en eigen zelfstandigheid uitsluit. Integendeel: +in weinig streken van Duitschland zult ge zoovele plaatselijke +eigenaardigheden, zoovele karakteristieke bijzonderheden in het +volksleven en karakter aantreffen, als juist hier; en nergens bijna +vindt ge zoo trouwe gehechtheid aan voorvaderlijke gebruiken en +overleveringen nevens zoo geopenden zin voor de eischen en behoeften +van den nieuweren tijd, en zoo ijverige begeerte om anderen op de +baan der ontwikkeling voor te gaan. + +Het is inderdaad een merkwaardig volk, dat volk van Thuringen, +daarbij trouwhartig, eerlijk, arbeidzaam, vriendelijk en opgeruimd; +de ernst en bedachtzaamheid van het noorden paart zich hier aan +de gemoedelijkheid en vroolijkheid van het zuiden. Wat frissche, +opgewekte levenslust komt u hier overal verkwikkend te gemoet. Overal +gezang en gejubel, op de wegen, in de steden, in de dorpen; over het +gansche land zweeft als het ware een onsterfelijk, duizendstemmig +lied. Niet alleen heeft iedere stad hare zangvereenigingen, maar ge +zult bijna geen dorp vinden zonder eene eigene liedertafel. Nog heden +ten dage trekken de dusgenaamde _Kurrendschüler_, door de straten +van meer dan eene thuringsche stad, zooals weleer Maarten Luther, +en zingen in koor hunne vrome liederen. Op schoone zomeravonden +komen de jongelingen en jongedochters te zamen op de markt of bij de +eenvoudige dorpskerk, en heffen een dier schoone volksliederen aan, +waaraan Thuringen zoo overrijk is, en wier innige melodie zelden +nalaat het gemoed te treffen. Uw gids zingt, als hij met u door +het gebergte dwaalt; uit de boerenwoningen, waar het spinrad nog +altijd snort; uit de fabrieken, waar het stoomtuig zucht en stampt; +uit de herbergen, waar de kroes met Lagerbier lustig rondgaat: van +alom klinkt u gezang tegen. En dan, wat benijdbare verscheidenheid +van volksfeesten, die hier nog inderdaad volksfeesten zijn, waaraan +ieder deel neemt, vroolijke dagen, waarnaar ieder uitziet, waarvan de +heugenis bij allen levendig blijft. De stedelingen hebben hun vogel- of +schijfschieten; de landbewoners hunne kermis of feest der kerkwijding; +daarenboven nog de geregeld wederkeerende zang- en turnfeesten, het +Meifeest, dat hier nog altijd, hoezeer dan ook vervallen van zijn +vroegeren luister, in stand is gebleven; evenals op vele plaatsen, +het midzomer- en October-vuur. Bij al deze feesten, en niet minder op +de druk bezochte jaarmarkten, gaat het lustig en vroolijk, bijwijlen +wel wat ruw toe: dans, muziek, bier en worst spelen bij dergelijke +gelegenheden overal de hoofdrol. + +Het is een vroolijk, levenslustig, zangerig, dichterlijk volk, dat +volk van Thuringen, en warm klopte steeds zijn hart voor wetenschap en +kunst, voor poëzie bovenal. Is niet zijn land bij uitnemendheid het +vaderland der duitsche sage, die hier hare liefelijkste, heerlijkste +bloemen heeft ontplooid, en nog met haar tooverglans iederen berg +en ieder dal, iedere rots en iedere beek, omstraalt? Was niet +de Wartburg het vereenigingspunt der uitnemendste minnezangers, +en werden ze niet daar voor het eerst gezongen, de oude schoone +zangen der duitsch-middeleeuwsche poëzie? Was niet gansch Thuringen +als bezaaid met kloosters, waaronder velen van wijdberoemden naam, +die eerwaardige kweekplaatsen van wetenschap en geleerdheid eeuwen +lang? Was de machtige baanbreker van den nieuweren tijd, Maarten +Luther, geen zoon van Thuringen, dat ook onder de eerste duitsche +landen behoorde, die zich bij zijne banier voegden? Waren niet +eindelijk, in later eeuw, de thuringsche residentiesteden, Weimar +in de eerste plaats, de brandpunten en kweekplaatsen der duitsche +litteratuur, die juist hier hare grootste heroën te zamen bracht, +hier hare schitterendste triomfen vierde? Behoort niet Thuringens +universiteit te Jena tot de beroemdste van Duitschland? Voorwaar, +waar zulke herinneringen u bij iederen voetstap schier ontmoeten, +daar behoeft ge niet te vragen of het volk ook hart heeft voor de +hoogere belangen des geestes, voor de ideale zijde des levens. En om +de uitnemendheid dezer gave wil, vergeeft ge den Thuringers wel gaarne +hunne zorgeloosheid en lichtzinnigheid, waarvan zij niet zelden blijk +geven; ja zelfs, hunne liefhebberij voor politiek. + +En maakt het volk op den vreemdeling een gunstigen indruk, niet +minder boeit en bekoort hem het land. De kroon van Thuringen is wel +ongetwijfeld het Thuringer-Wald, "de parel der duitsche bergen", +het doelwit der duizende bedevaartgangers, die telken jare, van dat +de eerste zwoele lentelucht de teeder-groene blaadjes ontzwachtelt, +tot het woud zich met den bonten herfsttooi kleedt, naar dit heerlijke +gebergte trekken. Zal ik het u schilderen? Ge scheldt me de zwakke +poging kwijt, om deze rijke natuur te teekenen, overtuigd dat noch gij, +noch ik bevredigd zoudt zijn door de onvoldoende uitkomst. Toch voegt +een enkele trek, om u althans eenigermate het karakter dezer bergstreek +aan te duiden. Moest ik een uitdrukking kiezen, om den indruk te +teekenen, dien het Thuringer-Wald-landschap op den aanschouwer maakt, +ik zou dien niet beter weten aan te duiden, dan door de beide woorden +liefelijkheid en bevalligheid. Dit bergland verwondert, verrast, +overweldigt u niet zoozeer door ontzagwekkende majesteit, door de +stoutheid zijner vormen, door het kolossale zijner afmetingen; ge +mist hier de geweldige gletschers, de ten hemel steigende, met ijs en +sneeuw omschorste klippen en naalden, de blauwe meren van Zwitserlands +Alpen:--de natuur is hier rustiger, kalmer, meer binnen uw bereik, +en toch zoo betooverend schoon, zoo frisch en krachtig, zoo rijk +aan afwisseling, dat hart en geest beiden hier op het innigst worden +aangedaan, geboeid en opgeheven. Waar vindt ge in Europa statiger en +indrukwekkender wouden dan juist hier: wouden van dennen, pijnen en +beuken, die ge niet meer vergeet, wanneer het u eenmaal was vergund +onder hunne geheimnisvolle, wonderschoone schaduwen te wandelen? Wat +is er liefelijker dan een dier smalle, stille dalen, _Gründe_, +zooals men ze hier noemt, met hun zoom van boschrijke bergen; met +hun schilderachtige afwisseling van woud en weide, met hun zilveren +beekjes, dartelend en kabbelend voorthuppelend over het bed van kleine, +ronde steentjes, en het stille dal vervullende met muziek? Is het geen +weelde hier te toeven, in den lommer van een eeuwenheugenden beuk, +terwijl van verre en nabij het lied der vogelen weerklinkt--Thuringen +schijnt wel het vaderland der zangvogels; waar het melodisch klepperen +van den molen zich paart aan het ruischen des waters, en van ginds, +van den bergwand, u de liefelijke muziek tegenklinkt der harmonisch +gestemde klokjes, die de weidende kudden om den hals dragen. Uren en +uren zoudt ge hier willen toeven, luisterende naar de zoo veelzijdig +afwisselende stemmen der natuur; het wondere tooverspel bespiedende +van licht en bruin in die donkere, ernstige wouden, op die met bloemen +bezaaide weidevelden, in de schalke beek, nu eens half wegduikende +onder de zware overhangende takken, dan stralend en schitterend, als +een vloeiend diamantensnoer, in het heldere zonnelicht; het kronkelend +grijze rookwolkje naturend, dat ginds boven het donkere dennenwoud +opstijgt, de hut van den houthakker of kolenbrander verradende; +de vluchtige wolkschaduwen volgende, als zij heenglijden over de +berghellingen en rotsen, over de bosschen en de weiden; en nu en dan +in uwe mijmering gestoord door de verschijning van een schichtig hert, +dat, u bemerkende, een oogenblik nieuwsgierig blijft staan, om dan met +een vluggen sprong in het woud te verdwijnen.--Doch onwillekeurig zou +ik mij laten verlokken, toch te beproeven, wat ik mij had voorgenomen +niet te onderstaan. Laten de enkele, vluchtige trekken voldoende +zijn: de uitwerking tot volledige teekening, tot kleurrijke bezielde +schilderij, blijve bekwamer handen, blijve liefst u zelf, na eigen +aanschouwing, overgelaten. + +Thuringen is ook hierin een beeld in het klein van Duitschland, dat +het land onder veler heeren gebied is verdeeld. In staatkundigen +zin, bestaat Thuringen eigenlijk niet: het is een denkbeeld, eene +abstractie, zoo als Duitschland tot voor korten tijd was. Toch was +Thuringen eenmaal, in overouden tijd, een zelfstandig rijk, een +koninkrijk, dat echter reeds in 528 voor de vereenigde macht van +Saksers en Franken bezweek. Drie eeuwen lang duurde de frankische +heerschappij, tot Thuringen, in 840, bij de deeling van het rijk van +Karel den Groote, onder de heerschappij kwam der duitsche keizers, +die het land in hun naam, aanvankelijk door hertogen, later door +landgraven lieten regeeren. Dit tijdperk der landgraven, van 1125 +tot 1482, is wel het schoonste en schitterendste van Thuringens +geschiedenis; geen ander is in zoo rijken overvloed omkranst met +de rijkste, de liefelijkste bloemen van sage en poëzie, traditie +en legende; in geen ander treden ons zoovele figuren tegen, die om +allerlei uitnemendheid, boven anderen onze aandacht trekken. Bij den +uitgang der middeleeuwen eindigt ook de echt middeleeuwsche, hoog +dichterlijke geschiedenis van het oude Thuringen, die ons bijna als +eene wondervolle sproke tegenklinkt, zoo rijk en weelderig van kleur, +gelijk geheel het bewogen, bezielde, van de hoogste idealen gedragen +leven van dien grootschen, schitterenden tijd. Het aloude stamhuis +der thuringsche vorsten zonk ten grave, en het land werd tusschen +onderscheidene verwante vorstelijke familiën verdeeld en telkens +op nieuw verdeeld, tot het in de officiëele geschiedenis zijn naam +verloor. Maar niet alzoo in het hart en de herinnering des volks, +niet in de zangen der dichters, in het bloeiende schemerende rijk +der liefelijke sage, waar de naam van Thuringen leven bleef als van +een der rijkst begaafde, der schoonste en beminnelijkste streken van +het groote duitsche vaderland. + +Laat ons nu enkele der schoonste en merkwaardigste punten--de keuze +zal moeielijk genoeg zijn, waar bijna iedere plek tot bezoeken en +verwijlen noodigt--van Thuringen bezoeken. + + + +II. + + +De spoortrein, die u van Leipzig heeft weggevoerd, staat stil. Ge +verlaat uw wagon; ge zijt te Weimar, de hoofd- en residentiestad van +het groothertogdom Saksen-Weimar-Eisenach, in eene schilderachtige +streek, aan den oever der Ilm gelegen. Maar, als ge, op het terras van +het hoog gelegen station eenige oogenblikken toevende, het vriendelijk +stedeke, met zijn tuinen en parken en krans van groenende heuvelen, +overziet, dan is het niet de gedachte aan staatkundige beteekenis en +vorstelijken rang, die het eerst in u opkomt.--Athene aan de Ilm, +was de naam, waarmede Weimar in vroeger dagen placht begroet te +worden, de eeretitel, waarop het nog heden roem draagt. En inderdaad, +de vergelijking met de geestelijke hoofdstad der oude wereld, de +moederstad der Muzen, de kweekplaats van kunst en wetenschap; eene +vergelijking, zoo vaak van blinde vooringenomenheid en bekrompen +waan getuigende, die het geheel ongelijksoortige, met lichtvaardige +vermetelheid, te zamen voegt; deze vergelijking mocht hier niet enkel +aanmatiging heeten. Daar was, daar is grond voor die naamsduiding: +niet enkel omdat Weimar, gedurende ongeveer eene halve eeuw, +hot vereenigingspunt was van de uitnemendste geesten, waarop het +Duitschland van het laatste vierdedeel der vorige en het eerste der +tegenwoordige eeuw roemen mocht, van de grondvesters, de herscheppers +en heroën der nieuwere duitsche letterkunde; maar nog meer, omdat +wellicht nooit en nergens, sedert den ondergang der oude wereld, de +echt klassieke helleensche geest zoo zuiver in kunst en litteratuur is +herleefd, zoo volkomen de scheppingen eene moderne letterkunde heeft +bezield en doordrongen, als hier in de school, die naar Weimar werd +genoemd. Ge vergt van mij geene bewijzen tot staving dezer uitspraak: +zouden ze ook niet overtollig zijn, daar toch welbekendheid met +dit schitterende tijdperk van de letterkundige ontwikkeling onzer +oostelijke naburen veilig mag worden ondersteld? Het volsta dan den +naam te noemen van een enkel man, die, meer dan eenig ander, op dit +gansche tijdperk zijn stempel heeft gedrukt, die zes-en-vijftig jaren +van zijn werkzaam leven te Weimar heeft gesleten, de naam van Goethe, +die modernen Griek, in wien de geest van het oude Hellas was gevaren, +als wellicht in geen ander vóór hem. Zijn naam komt u toch wel het +eerst op de lippen, als ge aan Weimar denkt, als gij over Weimar uwe +blikken laat weiden; zijn beeld rijst voor u op, als ge de stad en +hare omstreken doorwandelt, nog overal vervuld met zijn herinneringen; +deze majesteit heeft nog niets van haren glans verloren, en straalt den +luister van andere namen, den luister van vorstenpraal dof. Doch neen, +deze laatste tegenstelling, zoo menigmalen een zinledig woordenspel, +ware hier erger, ware hier eene krenkende onwaarheid. Waar Weimar +roem draagt op haar naam van Muzenstad, op haar titel van duitsch +Athene, daar voegt het allerminst te vergeten, aan wie zij, nog in +de laatste jaren der vorige eeuw door Schiller een dorp genoemd, +die glorie dankt. En dan worde hier in de eerste plaats, met dankbare +hulde, de naam genoemd van de voortreffelijke hertogin Anna-Amalia, +die, vroeg verweduwd, niet alleen voor haar minderjarigen zoon, +met zeldzaam beleid en tot grooten zegen voor haar land en volk, de +regeering heeft gevoerd, maar ook de grondslagen heeft gelegd voor +het schitterende tijdperk dat volgen zou. Aan haar, de wegbereidster +van de gouden eeuw, heeft Weimar het te danken, dat het niet, als +zoo menige andere kleine stad, in doffe vergetelheid is weggezonken; +aan haar, die de uitnemendste geesten van haar tijd aan haar klein +hof wist te vereenigen, waar toen Wieland de eerste plaats innam: aan +haar, wier voorgang en voorbeeld wel bovenal zal hebben medegewerkt +om haar beroemden zoon te maken tot wat hij geworden is: de vriend +van Goethe, de edele Karel-August, de hoog ontwikkelde vorst, +wiens naam onverbrekelijk verbonden is met een der merkwaardigste, +der schitterendste episoden in de geschiedenis van den menschelijken +geest. Eere en dank dit voortreffelijk vorstengeslacht, dat, trots +de beperktheid van zijn nauw begrensd gebied, zich eene zoo ruime en +gewichtige plaats in de wereldhistorie wist te verwerven, en dat ook +heden nog blijkt aan die grootsche traditiën getrouw te willen blijven. + +Ergert gij u aan ons marren, en verlangt gij de stad zelf te +betreden? Welnu, volg mij: al durf ik u slechts een vluchtig bezoek, +een haastig geworpen blik beloven: toefden wij hier naar onzen wensch, +de tijd zou ons ontbreken om ook nog naar elders onze schreden +te richten. + +Doch, hoe beperkt onze tijd moge zijn, niet onbezocht moogt ge +het nieuwe museum laten, dat ge, van het station naar de stad +wandelende, aan uwe linkerhand ziet liggen. Het bezoeken van museums +en kunstverzamelingen heeft zijne schaduwzijde, vooral voor den +toerist, wien zulke bezoeken soms niet meer zijn dan het voldoen aan +een eisch der wellevendheid, te hinderlijker, naarmate hij zich meer +bewust is, dat zoo vluchtig een overzien van wat alle aanspraak op +ernstige en gezette studie heeft, bijna een vergrijp aan de kunst mag +heeten. Ik zal u dan ook niet wijzen op de schilderijen en beeldwerken, +zelfs niet op de vrij wat belangrijker verzameling van teekening +en kartons, hoezeer dezen ook uwe volle aandacht mogen verdienen; +maar verzuimen moogt ge het toch niet, uwe schreden te richten naar +de dusgenaamde "Preller-Grallerie", op de tweede verdieping van het +fraaie, in italiaanschen renaissance-stijl opgetrokken gebouw. Langs de +wanden van deze, ook door ordonnancie en architektonische versiering +uitmuntende galerij, heeft de weimarsche hofschilder Preller, in +zestien groote tafereelen, de lotgevallen der veelbeproefden Odysseus +geschilderd, op zijn avontuurlijken terugtocht van het verwoeste +Troje naar zijn vaderland Ithaka. Ge weet niet wat in deze heerlijke, +inderdaad klassieke kunstscheppingen meer te bewonderen: de zeldzame, +aangrijpende schoonheid van het landschap, door den schilder aan de +kusten der Adriatische-zee, in het oude Groot-Griekenland, bestudeerd +en der natuur afgezien; of de eenvoudig verhevene, echt naïve opvatting +van het menschenleven, waaruit u de antieke geest tegenademt. Dit +is meer dan bloot het woord des dichters in beeld brengen, meer dan +enkel illustreeren, dit is inderdaad eene vertolking, eene vrije en +zelfstandige, en juist daarom in den hoogsten zin getrouwe naschepping +van een groot kunstwerk. Om u dit te doen gevoelen, heb ik u hierheen +gevoerd; om u te doen zien, hoe men, ook in onze dagen, aan de hoven +der duitsche Vorsten, de kunst waardeert en haar weet te bevorderen. Is +het mijne schuld, indien de gedachte aan hetgeen in dit opzicht ten +onzent geschiedt en niet geschiedt, bijkans in staat zou zijn, u het +genot dezer heerlijke kunstschepping te bederven? + +Inmiddels zijn wij de stad ingewandeld. In het voorbijgaan werpen +wij een blik op het huis, waar Wieland, de dichter van Oberon, +tien jaren lang, tot aan zijn dood in 1813 woonde. Hij was, zooals +ge weet, als opvoeder van den jongen prins Karel-August, door de +hertogin-weduwe naar Weimar ontboden, en vormde daar het middelpunt +van een letterkundigen kring, tot zijn gestarnte verbleekte voor de +schitterende zon van Goethe, met wien deze meer fijne dan diepe en +niet zeer ernstige geest zich wel niet meten kon.--Doch reeds went ge +uwe blikken van deze woning af, om ze vol bewondering te laten rusten +op die heerlijke groep van Goethe en Schiller, door de meesterhand +van Rietschel gewrocht, en midden op de kleine _Theaterplatz_ +verrijzende. Gij kent de groep, en hebt dus geene beschrijving van +noode; en terwijl ge ze weder voor het oog uwer verbeelding laat te +voorschijn treden, prijst ge op nieuw de gelukkige conceptie die de +wederzijdsche verhouding der beide dichters en hun beider beteekenis +voor de vaderlandsche litteratuur, zoo juist en treffend wist weer te +geven. "Dem Dichterpaare das dankbare Vaterland", luidt het eenvoudige +opschrift, recht doende aan beide genieën, waar het ze in eene zelfde +hulde samenvat. + +Zoo ge van van de Theaterplatz _Schillerstrasse_ ingaat, bevindt +ge u weldra voor het nederige hoekhuis, thans eigendom der stad +Weimar, waar de dichter de laatste drie jaren zijns levens heeft +gewoond. Het is een soort van museum en dagelijks te bezichtigen. Wilt +gij er binnentreden? Hetzij dan om u naar de hoekkamer op de tweede +verdieping te begeven, waar Schiller gemeenlijk arbeidde, en die nog +in denzelfden toestand is behouden, als tijdens het leven van den +dichter. Ge ziet hier zoowel zijne schrijftafel, als het bed waarop +hij, in de vooravond van den 9den Mei 1805, overleed; benevens eenige +voorwerpen van hem afkomstig. Aan dit vertrek grenst zijn meer dan +eenvoudig slaapvertrek, een zolderkamertje, waar het bed plat op den +grond lag. Was hij des peinzens en des arbeidens moede, dan wierp +hij zich op zijn leger, om een korte rust te smaken. Gebeurde het dat +hem eene of andere gedachte inviel, dan rees hij haastig op, om die +aanstonds op te teekenen: licht en schrijfgereedschap waren steeds +bij de hand. Eerst in Schillers laatste ziekte, werd zijn bed, dat +weldra zijn sterfbed worden zou, in zijne studeerkamer overgebracht. + +Weimar is eene kleine stad: ge behoeft dus niet ver te gaan, om het +vrij wat statiger en indrukwekkender huis te aanschouwen, waarin +Zijne Majesteit Goethe negen-en-dertig jaren lang heeft gewoond, en +waar hij, den 22sten Maart 1832, den laatsten adem uitblies. Met deze +aanschouwing moet ge u, indien ge, zooals hij, die zich verstoutte +uw gids te zijn, tot het gewone "publiek" behoort, vergenoegen: +de familie ontzegt vreemden den toegang.--Om ons voor dit gemis +schadeloos te stellen, wandelen wij de _Marktplatz_ over, waar het +in gothischen stijl gebouwde raadhuis billijk uwe aandacht trekt, en +gaan verder het oude gedeelte der stad in. Maar niet zonder eerst een +blik geworpen te hebben op dat huis tegenover het raadhuis, waar nu +een boekhandel is gevestigd, doch waarin eenmaal de beide schilders +Lucas Cranach de oude en de jonge woonden en stierven. Ge ziet, de +aanspraak van Weimar op kunstroem dagteekent niet geheel slechts uit +later eeuw.--Nog weinige schreden, en daar verrijst het standbeeld +van Herder, vóór de kerk, waar hij, als vroeger Luther, predikte, +en waarin hij, nevens vele andere beroemdheden, rust. Als ge in deze +kerk, Weimars Westminster-abdij, de heerlijke schilderij van Lucas +Cranach den Oude, _Christus aan het kruis_, bewondert, vergeet dan +ook niet dat Sebastiaan Bach, die heros der duitsche muziek, hier +eenmaal het orgel bespeelde. Achter de kerk is het huis, waar Herder, +als generaal-superindentent en hofprediker, van 1776 tot aan zijn +dood in 1803, woonde. + +Ge gaat eene kleine straat door, en daar verrijst het groote, statige +slot, na den brand van 1774 geheel nieuw gebouwd, en vooral inwendig +met smaak en vorstelijke pracht versierd. Ik onderstel echter, dat ge +niet van mij vergt, u door paleizen rond te voeren, wanneer daartoe +geene bijzondere aanleiding bestaat. En schoon die hier licht te +vinden ware in een bezoek aan de vier beroemde zalen, aan de vier +dichters van Weimar, Herder, Wieland, Schiller en Goethe, gewijd, +en met voorstellingen uit hunne werken gesierd:--toch willen wij het +paleis onbezocht laten. Wij staan hier aan de oevers der Ilm, en voor +ons strekt zich het heerlijke Park uit, dat u niet alleen aantrekt +door zijne prachtige boomgroepen en fluweelige grasperken, door zijne +lommerrijke lanen en schilderachtige bosschages, maar vooral ook door +de herinneringen, waaraan het zoo overrijk is. Wij kunnen niet meer +dan ze vluchtig aanstippen. Hier, in dit Park, ligt het dusgenaamde +_Romeinsche huis_, het lievelingsverblijf van Karel-August en van +Goethe. Aan den voet der trap, die naar deze hoogst eenvoudige woning +voert, leest ge op een marmeren plaat, deze regels van Goethe: + + + "Die ihr Felsen und Bäume bewohnt, o heilsame Nymphen, + Gebet Jeglichem gern, was er im Stillen begehrt! + Schaffet dem Traurigen Trost, dam Zweifelhaften Belehrung, + Und dem Liebenden gönnt, das ihm begegne sein Glück!" + + +Verder vindt ge de _Schillerbank_, een rustig stil, bekoorlijk plekje, +waar de dichter gaarne nederzat. Hij mag dan wel zijne peinzende +blauwe oogen hebben laten weiden over de kronkelende Ilm aan zijn +voet, dier, naar zijne eigene uitdrukking, in het voorbij-ruischen +menig onsterfelijk lied vernam; over den heuvel aan de overzijde, +waar Goethes _Berggarten_ met het eenvoudige, zoo geliefde tuinhuis +lag. Gelukkig werd toen de liefelijk-vredige indruk van dit kalme, +idyllische landschap nog niet verstoord door die groote, nieuwe +kazerne, die zich nu, zoo onwelkom en onbescheiden, aan u opdringt: +veelbeduidend teeken des tijds, waarin het zwaard eene zoo gewichtige +rol speelt, en het ongewapende recht sinds lang voor het overmachtige +geweld zwichten moest. Kazernen behooren nu eenmaal tot de signatuur +dezer hooggeloofde negentiende eeuw, ook en vooral in het vaderland +van Goethe en Schiller. + +Wij keeren in de stad terug, doch ge schenkt mij de beschrijving +van wat Weimar verder bezienswaardigs heeft: van de bibliotheek, +van het theater, waar Liszt eenige jaren muziek-direkteur was; van +het Leesmuseum, van den fraaien tuin der sociëteit _Erholung_, die +ook in de stad een zeergoed ingericht lokaal heeft, dat voor vreemden +toegankelijk is; en van nog andere merkwaardigheden. Eéne plek moeten +wij echter nog bezoeken: het nieuwe kerkhof. Zouden wij den duitschen +naam _Friedhof_ met Vredehof mogen vertolken?--Niet om den schoonen +aanleg, om de heerlijke boomen en de prachtige bloemen, die dezen +doodenakker tot eene bloeiende gaarde maken, voere ik u derwaarts, maar +om een pelgrimage te volbrengen, waartoe uw hart u dringt. Als ge de +breede laan hebt betreden, ziet ge voor u, op eene kleine verhevenheid, +de in 1824 gebouwde tempel, die den vorstelijken grafkelder bevat. Daar +rusten, nevens hun vriend en vereerder, den groothertog Karel-August +(† 1828), ook Schiller en Goethe, de twee koningen in het rijk der +duitsche letterkunde: eene vorstelijke eere, vorstelijk bewezen; en +vooral niet minder getuigende voor hem, die ze brengt, dan voor hen, +die ze geldt. Schillers lijk, eerst in alle stilte en eenvoudigheid, +in den nacht, op het oude of Jacobskerkhof teraardebesteld, werd in +1827 herwaarts overgebracht. Op zijn sarkophaag prijkt een zilveren +eikenkrans, bij gelegenheid van het eeuwgetijde zijner geboorte, door +de vrouwen van Hamburg hier nedergelegd. Goethe werd dadelijk na zijn +overlijden, met groote staatsie, in den vorstenlijken grafkelder, +waar zijn vriend sedert vier jaren rustte, bijgezet. Achter de +_Fürstengruft_ bevindt zich de prachtige grieksche kapel, waar de in +1859 gestorven groothertogin Maria-Paulowna, dochter van keizer Paul +van Rusland en moeder van den tegenwoordigen groothertog, is begraven. + +De gang naar dezen doodenakker, die stoffe levert voor zoo velerlei +gedachten en overleggingen, zij de laatste, voor ge de stad verlaat, +waar zij, die hier ter ruste zijn gelegd, maar vooral een hunner, +de grootste, nog voortleeft in de herinnering niet alleen, maar in +zoo menig teeken van vroegere werkzaamheid. Weimar is wel niet eene +doodenstad:--daartoe geeft het te veel bewijzen van nog frisch en +krachtvol leven, ook op het hooger gebied des geestes;--maar toch +zijn de herinneringen aan de beroemde dooden, die binnen zijne muren +rusten, wel de grootste schat, waarop het bogen mag: daarom besluite +de bedevaart naar hunne graven een bezoek aan de stad, waar zij hebben +geleefd en gewerkt. + +Ook wij nemen afscheid, door den nood gedrongen. Ware de ruimte mij +gegund, hoe gaarne toefde ik met u op zoo menige plek in en om de stad; +hoe gaarne leidde ik u naar het vorstelijk lustslot Belvedere, met +zijn prachtige tuinen en zeldzaam rijke oranjerie; naar het kleinere +slot te Tieffurt vooral, met zijn schilderachtig park, het geliefkoosde +verblijf van hertogin Amalia, die hier den "Tieffurter Abendkreis" om +zich vergaderde. Behoef ik het te zeggen, dat ge overal, te Bellevue +als te Tieffurt, schier bij iederen voetstap, herinneringen aan Goethe +aantreft? Maar waar vindt ge hem niet, den olympischen heros, die +langer dan eene halve eeuw Weimar met zijne tegenwoordigheid vervulde? + + + +III. + + +Erfurt. In eene gansch andere wereld ziet ge u, van Weimar komende, +hier verplaatst. Daar, de kalme, rustige, vreedzame Muzenstad, met +hare herinneringen aan de heroën van kunst en wetenschap en poëzie; +de stille, huiselijke kleine residentiestad, waar het leven nog +iets aartsvaderlijks heeft overgehouden, en waar ge u zoo spoedig +te huis en op uw gemak gevoelt. Hier, te Erfurt, in de pruissische +vesting, het militair element, dat al het andere op den achtergrond +dringt. De stad heeft eene bezetting van omstreeks vierduizend man, +geloof ik; op de straat, in de restaurants en _konditoreien_, in +de buitentuinen en zomertheaters, overal wemelt het van soldaten +en officieren, wien ge het kunt aanzien dat zij zich ten volle +bewust zijn van de hooge beteekenis der armee in den pruissischen +staat. Dit leger heeft in de laatste jaren te groote dingen gedaan, +dan dat het ook hem, die voor militaire glorie tamelijk koel blijft, +betamen zou, daarvan met kleinachting te spreken. Bovendien mag niet +over het hoofd worden gezien, dat deze armee, in hare samenstelling +echt nationaal, voor geheel het volk eene zeer wezenlijke school van +tucht en orde is; dat zij, te midden van velerlei maatschappelijke +ontbinding en voortwoekerend egoïsme, nog altijd het levend symbool +blijft van gehoorzaamheid en onderwerping, van onvoorwaardelijke +toewijding aan eene idee, aan een doel, dat buiten en boven het +persoonlijk eigenbelang ligt en daar dikwerf tegenover staat. Als +drager van deze hooge zedelijke ideeën, zonder welke geene enkele +maatschappij bestaan kan, zonder welke de chaos der barbaarschheid +terugkeert,--de ideeën van gehoorzaamheid en orde, van tucht en +zelfverloochening--verdient het leger, en met name het pruissische +leger, al onze achting en sympathie, zou het niet zonder overgroote +schade kunnen gemist worden in onze ontwrichte, zoo vaak oproerige +en van allen innerlijken samenhang beroofde maatschappij. De armee +vertegenwoordigt gewis niet de hoogste orde, die op vrijwillige, +bewuste onderwerping aan de wet berust, maar naarmate onze eeuw minder +geneigd blijkt zich aan deze orde te onderschikken, naar die mate zal +de armee, zal het militaire element, onmisbaarder worden, en sterker +zijn overwicht doen gevoelen. Daarom is het voorshands ten minste nog +onvermijdelijk dat in Pruisen de soldaat de hoogste plaats inneemt, +dat alles daar op militairen voet is ingericht, en aan de militaire +belangen ondergeschikt gemaakt. Hoe onaangenaam dit militairisme ons +moge aandoen, het is nu eenmaal nog onmisbaar; en bij de roeping, die +de pruisische staat zichzelven heeft toegekend, is het vooreerst niet +te verwachten, dat daarin verandering komen zal. O, geniale Wiertz, +met uwe fraaie schilderij, waarop de Beschaving wordt voorgesteld, +het laatste kanon verbrekende: hoe schrikkelijk heeft de werkelijkheid +van onze dagen dien ijdelen droom verstoord! De beschaving onzes +tijds schijnt nog wel, bij al haar edeler streven, zich er op te +moeten toeleggen zich te scherpen op het vermenigvuldigen en volmaken +der moordwerktuigen! Staan de volken van Europa niet tot de tanden +gewapend? Wie zal antwoord geven op de angstige verzuchting des harten: +Wachter, wat is er van den nacht? + +Doch, waar dwalen wij heen! Het grijze Erfurt is zich zeker niet +bewust, tot zoo sombere fantasiën aanleiding te kunnen geven. Ja wel, +het grijze Erfurt. De oude hoofdstad van Thuringen heeft heugenis van +meer dan twaalf eeuwen; hare geschiedenis is rijk aan aangrijpende +lotwisselingen, aan groote gebeurtenissen. Zij ontving den uitnemenden +apostel van Duitschland binnen hare muren, den heiligen Bonifacius, +die hier eene kerk en twee kloosters stichtte. In de dagen harer +grootste macht, in den aanvang der vijftiende eeuw, telde zij, +naar men zegt, eene bevolking van 80,000 zielen, en kon zij 30,000 +man onder de wapenen brengen. Maar ook Erfurt verging het, als zoo +menige middeleeuwsche vrije stad: burgertwist en partijschappen--de +onafscheidelijke gezellinnen der demokratie--brachten haar ten val +en deden haar hare vrijheid inboeten. Na den dertigjarigen oorlog was +hare bevolking tot op 14,000 zielen geslonken; en heeft de stad zich +in later tijd weder uit haar verval opgeheven, de glansrijke dagen +van vroeger zijn wel voor altijd voorbij. + +Van die glorie des ouden dags verhaalt nog menig trotsch gebouw, +verhaalt bovenal de prachtige dom, om wier wille ge Erfurt niet +gedachteloos moogt voorbijgaan. Weinig kerken in Duitschland maken +een zoo verrassenden, zoo overweldigenden indruk als dit grootsche, +machtige gebouw, dat ook door zijn eigenaardigen vorm uwe bewondering +opwekt. Nevens den dom verheft de Severi-kerk hare drie spitse torens +in de lucht, en helpt het statige geheel voltooien; dat u onwillekeurig +verplaatst in den tijd, die in zulke onverwoestbare kunstgewrochten +zijne hoogste gedachten, zijne innigste aspiratiën uitsprak. + +Maar Erfurt behoort nog slechts half aan Thuringen: wij mogen hier +niet te lang toeven. Voort naar Gotha. + +Hoe jammer, dat ons de tijd niet gegund is! Anders zou ik niet +verzuimen u naar Arnstadt te voeren, het overoude Arnstadt, naar +men wil door koning Merowig gesticht, maar nog veel merkwaardiger +door zijne schilderachtig schoone ligging aan den voet der eerste +bergen van het Thuringer-Wald, en zijne heerlijke, romantische +omstreken. En waren wij te Arnstadt, zeker zou ik u uitnoodigen, +met mij den somwijlen wel wat bezwaarlijken, maar onbeschrijfelijk +schoonen, aan afwisseling rijken weg te wandelen, die over de bergen +en door het woud naar Plaue voert. En vandaar zouden wij, altijd door +een steeds prachtiger, romantischer berglandschap, ons begeven naar +Ilmenau, de fraaie veelbezochte badplaats, zoo geliefd door Goethe, die +de heerlijke omstreken der vriendelijke stad zoo onnavolgbaar schoon +heeft geschilderd. Daar zijt ge in het hart van het gebergte, en zoudt +niet mogen verzuimen een der hooge toppen van het Thuringer-Wald, den +Kickelhahn, te beklimmen, om van zijn kruin het prachtig panorama te +genieten, dat zich voor uwe blikken ontvouwt. En zoudt ge het van u +kunnen verkrijgen, geen uitstapje te maken naar Paulinzelle, met die +heerlijke ruïne der oude abdij, zoo roerend schoon te midden van het +donkere bosch, in een door heuvelen omkranst weideveld oprijzende? En +verder nog..... doch ik vergeet, dat wij in den spoortrein zitten, +die ons van Erfurt naar Gotha voeren moet! + +Toch is het niet zoo vreemd, dat al deze beelden voor mij oprijzen: +want telkens lokt en trekt en boeit ons het gebergte, dat daar +ginds zijne schoone bevallige lijnen in de blauwe lucht teekent, +en zijne lagere heuvelen tot aan den spoorweg naderen doet. Het +is eene opeenvolging van liefelijke, schilderachtige landschappen, +waarvan ge het alleen betreurt, dat ze in zoo ijlende vaart langs +u heenvliegen. Maar nu--daar zijt ge in Gotha; ge werpt, van het +hooggelegen station, nog eens een blik op het donkergroene gebergte, +en richt dan uwe schreden naar de fraaie, bloeiende stad, aan den +voet van haar kolossaal slot, den _Friedenstein_, in een krans van +gaarden en tuinen gelegen. + +Gotha is de hoofdstad van het hertogdom Saksen-Gotha, dat, sedert +1827, door den hertog van Saksen-Koburg wordt geregeerd. De beide +hertogdommen, schoon te zamen den naam van Saksen-Koburg-Gotha +voerende, hebben echter tot dusverre, ondanks alle pogingen tot nadere +verbinding, hunne eigene zelfstandigheid bewaard; zij hebben geen +anderen band met elkander gemeen dan het vorstenhuis, dat over beiden +regeert. Gotha is de tweede residentie van den hertog, die, als hij +gedurende zekeren tijd des jaars de stad bezoekt, zijn intrek neemt +in het fraaie paleis, eener italiaansche villa gelijk, dat ge op uwe +wandeling van het station naar de stad, ter rechterhand ziet liggen. + +Als ge de aan fabrieken en allerlei industriëele en commerciëele +inrichtingen zeer rijke stad doorwandelt, zal zij ongetwijfeld een +gunstigen indruk op u maken; zij is, misschien nog meer dan Weimar, +de type van eene dier duitsche residentiesteden van den tweeden +rang, die zooveel aantrekkelijks hebben, over het algemeen zich zoo +loffelijk onderscheiden door een open zin voor al wat met de hoogere +belangen des geestes in verband staat, en ook in haar uiterlijk +voorkomen den goeden smaak en den kunstzin zooveel mogelijk trachten +te bevredigen. Ook Gotha is eene fraaie stad, uitmuntende niet alleen +door hare schoone, smaakvolle, dikwerf prachtige huizen, maar vooral +ook door haar heerlijk park en hare lommerrijke dreven en singels, +door villa's en tuinen omzoomd. En wat kunst en wetenschap aangaat, +moge Gotha niet met het duitsch Athene, de Muzenstad Weimar, kunnen +wedijveren: dat zij ook hier niet verwaarloosd worden, maar ijverige +beminnaars en bevorderaars vinden, ge zult het mij toestemmen, als +ik u den naam noem van Perthes, de beroemde boekhandelaarsfirma, +die zich vooral door de stichting van de _Geographische Anstalt_ en +door de uitgave der _Geographische Mittheilungen_, door de gansche +beschaafde wereld een welverdienden roem heeft veworven.--En zoo +ge nog verder bewijs verlangt, ook voor den kunstzin van Gotha's +vorsten, ik zou u geleiden naar het omvangrijke, echter meer plompe +dan indrukwekkende slot Friedenstein met zijne twee torens, en ik +zou u uitnoodigen de onschatbare verzamelingen te bezichtigen, die +daar bewaard zijn. Ge vindt hier niet alleen een hoogstbelangrijke, +aan incunabelen en handschriften zeer rijke bibliotheek, maar ook een +schilderijenkabinet, waarbij stukken van de beroemdste oud-duitsche, +vlaamsche en hollandsche meesters, Cranach, Dürer, Holbein, Rubens, +Van Dijck, Mieris, Rembrandt, Dou, enz; voorts eene verzameling +van afgietsels naar antieken, een munt- en penningkabinet; een +museum van natuurlijke historie; eene uitgebreide verzameling van +chineesche voorwerpen, huisraad, porselein, ivoor en dergelijke zaken; +en eindelijk eene kostbare collectie van zeldzaamheden, cameeën, +oudheden, antieke meubelen en huisraad, wapens, snijwerk in hout en +ivoor, mozaïeken, vazen en vele andere kunstgewrochten van zeer groote +waarde. Deze kunstschatten, door verschillende vorsten bijeengebracht, +moeten hunne plaats vinden in het nog onvoltooide, prachtige museum, +dat achter het slot, aan den ingang van het park, verrijst. + + + +IV. + + +Mij dunkt, wij hebben nu vooreerst genoeg van den spoortrein. Ook +hebben wij meer behoefte aan de vrije natuur, dan aan nieuwe +stadsgezichten. Welnu: ge ziet niet op tegen eene fiksche wandeling, +niet waar, die bijkans eene voetreis heeten mag? Laat ik u dan +nogmaals ten gids mogen verstrekken: wij gaan over Reinhardsbrunn naar +den Inselsberg, en verder over Liebenstein en Ruhla naar Eisenach +wandelen. Zoo ge er niet tegen hebt, zullen wij in den Inselsberg +overnachten: wellicht gunt de hemel ons een fraaien zonsondergang of +opgang. Aan heerlijke natuurtooneelen zal het ons op de wandeling in +geen geval ontbreken. + +Vroeg in den morgen verlaten wij Gotha, en volgen den straatweg, +die over Schnepfenthal naar Reinhardsbrunn voert. Rijk aan schoone +gezichten is deze weg, door de bergachtige, romantische streek: voor +u uit verheffen zich de hooge, met donker bosch begroeide heuvelen +en bergen, die van de hoofdketen van het Thuringer-Wald uitgaan. De +nog laag aan de kim staande zon hindert u niet; de frischheid +van den morgen waait u tegen: met vroolijken moed stapt ge voort, +door de ontwakende dorpjes Sundhausen, Leina en Wahlwinkel. Na eene +verfrisschende wandeling van ruim twee uren, zijn wij te Rödichen, +waar wij even toeven zullen. Ziet ge die statige groep gebouwen op dien +heuvel met zijne fraaie boomgroepen? Dat is het opvoedingsgesticht, +in het laatst der vorige eeuw door den beminnelijken en eerwaardigen +Salzmann gesticht, en nog heden door zijn kleinzoon bestuurd. Moesten +wij niet spaarzaam zijn met onzen tijd, dan zou ik u uitnoodigen +dit uitmuntend gesticht, dat zoowel onder zijne leeraars als onder +zijne kweekelingen menigen beroemden naam heeft geteld, te bezoeken: +het is uwe belangstelling alleszins waard. + +Doch nu, na ons even verfrischt te hebben, verder door het +liefelijke dal, ter wederzijde door donkere dennen en sparren +ingesloten, en waarin telkens zilveren waterplassen de omringende +heuvelen weerspiegelen. Daar valt u reeds het logement in het oog: +ge zijt weldra ter plaatse uwer eerste bestemming. Doch ja, hier +moogt ge wel even stilstaan. Een panorama van zeldzame schoonheid +breidt zich uit voor uwen blik. Dáár, in zijn heerlijken krans van +donkergroene, met eeuwenheugend bosch bedekte bergen, te midden der +met zoo onberispelijken smaak geschakeerde bosschages, boomgroepen, +grasperken, tuinen, vijvers--in deze paradijsachtig schoone omgeving, +ligt Reinhardsbrunn, het lustslot van den hertog van Koburg-Gotha, dat +door zijn oud-duitschen bouwstijl eene ongemeen treffende uitwerking +doet. Dat plekje is inderdaad zoo wonderschoon, dat we onmogelijk den +lust kunnen weerstaan ons hier neder te zetten, en met volle teugen +de heerlijkheid in te drinken van dit verrukkelijke landschap, dat +de majesteit eener vrije bergnatuur paart aan de liefelijkheid van +een idyllisch dal, door de kunst in een heerlijk park herschapen. + +Terwijl wij hier rusten, gunt gij me wel een oogenblik gehoor, om u +de sage van Reinhardsbrunn te verhalen. In de tweede helft der elfde +eeuw regeerde als graaf van Thuringen, Lodewijk de Saliër, de stichter +van den Wartburg en van het slot Neuenburg bij Freiburg. Vooral dit +laatste slot werd des graven lievelingsverblijf. In de nabijheid toch +lag de Weissenburg, waar paltsgraaf Frederik van Saksen met zijne +bevallige gemalin Adelheide woonde. Het harte van graaf Lodewijk werd, +haar ziende, door zonderling sterke minne bewogen, alzoo dat hij zich +voornam haar te bezitten. En de paltsgravinne bleef niet ongevoelig +voor de hartstochtelijke hulde van den dapperen ridder. Het geschiedde +dan op zekeren dag, dat de jonge Frederik van Saksen ter jacht toog, +en niet weder huiswaarts keerde: de hand eens vuigen moorders had den +jeugdigen vorst getroffen. Had Lodewijk zelf zich met het bloed van +den wreed misleiden echtgenoot bezoedeld? Of had hij een booswicht +omgekocht, die voor hem het gruwelstuk volbracht? Wat hiervan zij: +toen de voorgeschreven rouwtijd verstreken was, liet de jonge weduwe +zich door graaf Lodewijk, nadat deze zijne eigene gemalin verstooten +had, als zijne wettige echtgenoote op den Wartburg voeren, en leefde +daar met hem in lust en vreugd. Maar mochten beiden dus de geboden +Gods en der kerk met voeten hebben getreden: een duurzaam geluk +was hun niet weggelegd. Te midden van zijn woelig leven, in bijkans +voortdurende oorlogen gesleten, vervolgde graaf Lodewijk de gedachte +aan zijne dubbele echtbreuk en moord. En naarmate de jaren klommen, +en ernstiger overwegingen den overmoed der wilde jeugd deden wijken, +pijnde en kwelde hem het berouw over zijne ergerlijke zonde, en werd +de dringende begeerte steeds levendiger om door eene openlijke daad +van boete en berouw zijne groote schuld te verzoenen. Hij scheidde +zich van de zoo vurig beminde Adelheide, die zelve in het klooster te +Scheiplitz den sluier aannam; daarna verdeelde hij zijne goederen onder +zijne twee zonen, gordde het haren kleed eens boetelings om de leden, +en stierf als benediktijner-monnik in het klooster Reinhardsbrunn, +door hem zelf gesticht op de plek, waar de houthakker Reinhard, +vele nachten achtereen, drie vuurtongen had gezien, zwevende over +eene bron.--Dit verhaalt de kroniek omtrent de stichting van de in +later eeuw zoo machtige abdij Reinhardsbrunn, de nekropolis der +landgraven van Thuringen. En wat zij verhaalt mag volkomen waar +zijn, want het draagt geheel en al den stempel des tijds, waarin het +zou zijn geschied.--Bij den wilden boerenkrijg ging het prachtige +klooster te gronde; de plek waar het gestaan had, bleef tamelijk +vergeten, tot hertog Ernst I van Koburg, in 1835, op de grondslagen +en met aanwending van de weinige overblijfselen der oude abdij, +het schilderachtig schoone, romantische slot liet bouwen, dat nu +door zijn antiek-moderne pracht, en nog meer door zijne omgeving, +zoo onwederstaanbaar uwe blikken boeit. + +Het logement te Reinhardsbrunn en de hotels en particuliere woningen +in het vlak nabij gelegen Friedrichroda zijn des zomers, in den +regel, vol gasten: want deze streek is in de laatste jaren een +bedevaartsplaats voor duizende toeristen geworden. Hoe gaarne zou +ik hier met u eenige dagen toeven, om u door den heerlijk schoonen +omtrek rond te voeren, en u naar zoo menige plek te brengen, die, +eens gezien, voor altijd onvergetelijk zou blijven. De Gottlob, de +Schauenburg, de Abtsberg, de Tanzbuche, de Spiessberg, de Uebelberg, +de Ungeheuerngrund: hoe lokken ze allen tot een bezoek, hoe rijk, zij +het ook op verschillende wijze, loonen zij de moeite, die trouwens +een genot is, der wandeling. Maar wij mogen aan die begeerte niet +toegeven; slechts even zij u de tijd gelaten voor eene wandeling +door het heerlijke park van Reinhardsbrunn, en een vluchtig bezoek +aan het in oud-duitschen stijl prachtig versierde en gemeubelde slot. + +Wij moeten even van den naasten weg afwijken om de dusgenaamde +_Marienglashöhle_ te bezichtigen: eene steengroeve, waar het +zoogenaamde Mariaglas, eene soort van gips vol kristallen, en ook +albast gedolven wordt. Eigenaardig is de indruk, wanneer ge, door den +bergwerker met zijn fakkel vergezeld, de grot betreedt, die bij het +duizendvoudig weerkaatste licht, een onderaardsch feeënslot gelijkt. + +En nu voort, naar den Inselsberg. De gansche streek tusschen +Reinhardsbrunn en den berg is als het ware een groot, door de +natuur zelf aangelegd park, waarvan ge de wedergade waarschijnlijk +te vergeefs in geheel Duitschland zoeken zoudt. De prachtigste +landschappen wisselen hier, in de rijkste verscheidenheid, elkander +af: wouden en rotsen en dalen, wijde panorama's en eng omsloten +valleien: al de heerlijkheid der bergnatuur, in wier midden gij u +thans bevindt. Het gaat nu eens, op steile paden, naar omhoog; dan, +verloren in de schaduwen van het woud, omlaag naar een vreedzaam dal, +waar een zilveren beek klatert, en te midden der donkere bosschen, +wier statige mantel om de hellingen is geplooid, grillig gevormde +rotsgevaarten u tegenblikken. Ziehier, bij voorbeeld, een der +zonderlingste onder al deze vreemde rotsformatiën--den _Thorstein_, +eene door de natuur gevormde poort, die u, zoo ge in de Saksische +Schweiz bekend zijt, aanstonds aan den zoogenaamden Koestal denken +doet. Maar wat bijna nog meer dan deze vreemde rotsgevaarten, +nog meer dan de verrukkelijk schoone panorama's, die zich telkens +ontplooien, uwe aandacht trekt en uwe ziel vervult, dat is het woud, +het onafzienbare dennen- en beukenwoud, dat bijna al deze bergen +en valleien bekleedt. Hoe onuitsprekelijk schoon en heerlijk is het +hier, in de stille lommer dezer eeuwenheugende bosschen, die u van +alle zijden omringen. In onafzienbare rijen verheffen zij zich, deze +schoone, krachtige pijnboomen, als slanke zuilen ten hemel stijgende, +hunne donkere bladerkroon torschende, en geheel de lucht vervullende +met hunne welriekende geuren. Wie schildert de weelde van zulk eene +wandeling, al valt het stijgen soms wat moeilijk? Wie teekent ons al +de schakeeringen, al de wondervolle spelingen van licht en bruin, als +de zonnestralen door het dichte looverdak dringen, langs de purperen +stammen glijden en breede strepen teekenen over den rossigen, met +fluweelig mos begroeiden grond? Met volle teugen ademt ge de frissche, +versterkende berglucht in: en voorwaarts gaat het, met korte poozen van +rust op een rotsblok of aan den zoom des wegs; voorwaarts, door en over +rotsen en klippen, altijd door het heerlijke woud, hooger en hooger +steeds. Ge hebt hem reeds een en andermaal gezien, den Inselsberg, +stralende in het zonlicht, zijne kruin opheffende boven de groep van +lagere bergen, rondom hem gelegerd. Nu hebt ge zijne helling betreden, +en al hooger en hooger voert uw pad, dat al steiler wordt. Zie, hoe +het geboomte rondom u krimpt en slinkt: de fiere, krachtige beuken +zijn verdwenen; de slanke dennen zijn tot dwergen gekrompen; welhaast +ziet ge weinig meer dan laag kreupelhout en struikgewas. Een frissche +windstroom waait u tegen: nog eenige oogenblikken, en daar ziet ge, +op het hooge bergvlak, de beide logementen, en vlak daarbij den top +des bergs, waarop een kleine toren is gebouwd. + +Zijt ge moede van den langen tocht? Dan eerst uitgerust in het +groote goed ingerichte hotel Gotha, en gewacht tot vermoeienis en +verhitting geweken zijn, eer ge den top en den toren beklimt. Bedenk +dat ge hier op een hoogte van 2815 voet boven de zee staat; bovendien +waait hier in den regel een tamelijk sterke en koude wind. Zoo ge nu +uitgerust zijt en u wat door spijs en drank hebt verkwikt, maak dan +van den heerlijken avond gebruik om den toren te beklimmen, en het +prachtige uitzicht te genieten, dat zich hier naar alle zijden voor +u uitbreidt. Want de Inselsberg, schoon op verre na niet de hoogste +berg van het Thuringer-Wald, bezit toch, naar het oordeel der meeste +reizigers, het schoonste en bekoorlijkste panorama. Ge overziet van +het platte dak des torens niet alleen gansch Thuringen, maar ook de +omliggende landstreken: in het noorden stuit uw blik tegen den Brocken, +in het zuiden tegen den Kreutzberg in het Rhöngebergte. Vraag nu +geene beschrijving van dit wondervolle panorama, dat daar in al zijne +afwisseling van bergen en dalen en vlakten, van bosschen en velden met +dorpen en steden bezaaid, eindeloos, onafzienbaar voor u ligt. Laat u +ook niet storen door eene optelling van al de verschillende toppen, +door een catalogus van alle steden en vlekken, wier wegsmeltende +huizengroepen, wier schemerende torens ge van hier ontdekken kunt: niet +in deze dorre wetenschap schuilt de betoovering van dit tafereel. Neen, +zet u liever neder, en aanschouw dit matelooze landschap, waarop nu de +vast ter kimmen dalende zon hare laatste stralen schiet, en waarover +de avond zijn fantastischen kleurengloed heenwerpt. Aanschouw dit, +en prent dit beeld in uw hart. + +En wanneer ge straks, na den verkwikkenden avondmaaltijd, waarbij +het u zelden aan gezelligen kout en goed gezelschap ontbreken zal, +niet al te vermoeid zijt, ga dan nog eens naar buiten, en laat uwe +blikken weiden over dit onmetelijk panorama, badende in het zilveren +schijnsel der volle maan. Doch is u deze betooverende aanblik +gegund, weet dat het u dan moeite zal kosten van dit geheel eenig, +onbeschrijfelijk aangrijpend tafereel te scheiden, en niet, als +buiten u zelven, door eene onwederstaanbare bekoring overmeesterd, +op den bergtop te blijven staren en mijmeren, tot de oosterhemel zich +kleurt met goudgeel en purper en de rozige gloed van den dageraad +de bergtoppen tint.--Een zonsopgang op den Inselsberg--ja, die is +schoon en heerlijk, vooral wanneer de lagere streken aanvankelijk in +nevelen zijn gehuld, die allengs wijken; en ik wensch u toe, dat ge +tot de bevoorrechten moogt behooren, die in hunne verwachting van +een onbewolkten zonsopgang niet worden teleurgesteld. Want ook de +Inselsberg heeft zijne nukken, en hult zich vaak dagen lang in wolken +en donkerheid. Maar boven een zonsopgang geef ik de voorkeur aan een +helderen nacht, als de volle maan langs den donkerblauwen hemel drijft, +en haar fantatisch, mystisch licht over het weergalooze, onafzienbare +landschap uitgiet. Van dit tooneel kunt ge u geen denkbeeld vormen; een +zonsopgang daarentegen--kan die, heb ik mij zelf wel eens afgevraagd, +ergens schooner zijn dan op een fraaien herfstmorgen in onze duinen? + +De zon is opgegaan, en heeft de nevelen, die langs de bergtoppen +dreven en in de dalen legerden, verjaagd en opgelost. Nu voort; +want een lange en heerlijke tocht wacht ons. + +Naarmate wij van den top des bergs afdalen, omgeeft ons weder van +alle zijden het hooge prachtige woud, eerst voornamelijk dennen, +straks ook breedgetakte beuken. Weldra bereiken wij de zoogenaamden +Dreiherrnstein, waar de grenzen van Pruisen, Meiningen en Gotha +samenloopen, en zes verschillende wegen elkander ontmoeten. Wij gaan +nog steeds rechtdoor, nu eens rijzende dan dalende, en staan straks +aan den voet van den Gerberstein, een der merkwaardigste rotsformatiën +van het Thuringer-Wald. Eene reusachtige granietruïne: ziedaar de +indruk, die deze ontzaglijke steenmassa op u maakt; als zaagt ge de +bouwvallen van een of ander rotspaleis, in voorhistorische tijden +door giganten of cyclopen gebouwd, zoo staan daar die zuilen van +graniet, vijftig tot zestig voet hoog, of liggen, in wilde wanorde, +over en op en door elkander. Uit de spleten en gaten wuiven groene +beukentwijgen, en boven de dreigende rotsmassa's wiegelt de sierlijke +varen. Laat u, door het ongenaakbare voorkomen der rots, niet van +eene bestijging afhouden: het gaat gemakkelijker dan gij dacht. Nu +even het schilderachtige panorama genoten: een blik in het bloeiende +Werrathal; op den Inselsberg, op de heerlijke, dichtbebouwde vlakte +van noordelijk Thuringen, op den Brocken, die aan den verren, verren +horizont flauwelijk zijne omtrekken in de lucht teekent:--dan naar +beneden, langs een tamelijk steil rotspad, en voorts het koele, +schaduwrijke woudpad aan uwe linkerhand in. + +Dalwaarts voert ons dat pad, in eene dier vredige, liefelijke valleien, +waaraan Thuringen zoo rijk is. Daar opent zich het statige, heerlijke +woud: midden op een open plek verrijst een steenen gedenknaald, +in gedaante een gothisch torentje gelijk. Wij staan voor het +_Luther-Denkmal_, het eenvoudige monument, op de plek opgericht, waar +de hervormer, van den Rijksdag te Worms terugkeerende, den 14den Mei +1521, op last van zijn beschermer, keurvorst Frederik den Wijze van +Saksen, werd opgelicht, om naar den Wartburg te worden gebracht. Luther +had zich, met zijn broeder Jakob en zijn vriend Amskorff, hier in +het bosch onder een beuk nedergezet, om zich aan de voorbijvlietende +beek te laven, toen eene kleine gewapende benden verscheen, en hem +als gevangene medevoerde. De beuk, waaronder hij gerust had, werd, +op den 18den Juli 1841, door een storm ter aarde geworpen; slechts een +brok van den stam bleef staan, waaruit een nieuwe twijg is ontsproten, +die nu door staketsels wordt gestut. + +Nadat wij hier even gerust hebben, vervolgen wij onzen weg door +het liefelijke dal, en komen, na eene wandeling van bijna een +uur, te Altenstein. Hier zijt ge nu weder op een der glanspunten +van het Thuringer-Wald, waar ge best zoudt doen eenige dagen te +vertoeven. Niet slechts is het stedeke allerschilderachtigst gelegen, +maar de gansche omtrek tot het naburige druk bezochte Bad Liebenstein, +is één groot park, door natuur en kunst beiden met de bekoorlijkste +schoonheden kwistig getooid. Verrassende afwisseling van berg en dal, +heerlijke woudpartijen, prachtige aangelegde parken en lusthoven, +schoone vergezichten, en bovendien nog eene der merkwaardigste +grotten van geheel Duitschland: ziedaar genoeg, om ons tot blijven te +verlokken. Maar wij mogen ons hier niet ophouden. Laat ons een dier +fraaie rijtuigjes nemen, die zoo uitlokkend schijnen te wachten.--Voort +dan nu, even door deze verrukkelijke streek rondgereden: een blik +geworpen op Liebenstein met zijn Kurhaus en al den weelderigen +toestel, die tot eene badplaats in de mode behoort; maar vooral +ons oog en hart verkwikt aan het wonderschoone landschap, dat ons +aan alle zijden omringt. Dan even naar boven geklommen, langs een +fraaien, aan heerlijke vergezichten rijken weg, naar de burgtruïne +van Oud-Liebenstein, waar ons een verrukkelijk panorama wacht. En dan, +weder in ons rijtuig plaats genomen, en den weg ingeslagen naar Ruhla. + +Nogmaals door het woud, dat telkens nieuwe schoonheden biedt. Werp +even van deze hoogte een blik in die diepe kom, waar, aan de +samenvloeiing van drie dalen, het vlek Steinbach ligt; en ik laat +u voorts ongestoord over aan de verkwikkende indrukken, die het +heerlijke bosch op u maakt. Straks wacht u eene verrassing, die zelfs +in deze aan verrassingen zoo rijke streek, al de bekoring van het +geheel onverwachte voor u hebben zal. Daar ligt Ruhla--zoo iets hadt +ge u niet voorgesteld, niet waar? Links en rechts verrijzen steile, +ongeveer twee duizend voet hooge bergen, tot de kruin met dichte wouden +bewassen, en in het smalle dal daartusschen strekt zich, in bijkans +onafzienbare verte, eene enkele lange, lange straat uit: ziedaar +het vlek Ruhla, dat, meer dan eenig ander in Thuringen, aan sommige +zwitsersche stadjes herinnert. Ruhla is een badplaats, en tegelijk een +zeer nijver stedeke, beroemd, ook ver buiten de grenzen van Duitschland +niet slechts maar zelfs van Europa, door zijn meerschuimen pijpekoppen, +die hier in ongeloofelijke menigte vervaardigd worden. Wij zullen hier +ons rijtuig verlaten, dat naar Liebenstein terugkeert, en terwijl men +ons in het fraaie _Kurhaus-hotel_, op de met statige linden beplante +_Kurplatz_, het middagmaal gereed maakt, den Ringberg beklimmen, +om van de hoogte van den Karel-Alexanderstoren den schilderachtigen +omtrek en een groot deel van Thuringen te overzien. Een panorama wel +de moeite der beklimming van den somtijds steilen berg waard. + +En nu, ons aangegord voor het laatste gedeelte onzer wandeling. Naar +Eisenach, waar wij nog voor den avond zullen aankomen. Al weder +bergopwaarts, gelukkig meerendeels langs lommerrijke paden, +waar ge menigmalen stil zult staan om een blik te werpen in het +achter u zinkende dal. Grootsche bergnatuur om ons heen: rotsen en +klippen en gapende afgronden, afgewisseld door grazige vlakten, met +schilderachtige boomgroepen gegroepeerd. Altijd hooger, tot ge een +zonderling gevormd rotsgevaarte bereikt, den Wachstein, dat dreigend +boven een diepen afgrond zweeft, waaruit het dichte beukenwoud zich +verheft. Zetten wij ons neder op eene dezer steenen banken. Welk een +panorama wederom! Diep, aan uwe voeten, in het lommerlijke dal het +dorp Mossbach, door bloeiende akkers: als een mozaïek, omgeven; en +daarachter het Hörselgebergte, waar, volgens de sage, Vrouw Venus, +in de onderaardsche spelonk, haar hof houdt; voorts het idyllische +Hainbachsthad, begrensd door de steile rotswanden van den Hangstein; +en nog verder, kenbaar te midden van vele andere bergtoppen, de +Wartburg;--en geheel dit betooverend schoone landschap gevat in een +lijst van verre bergen, waarboven de Brocken nog even kenbaar is.--Nu +terug naar den grooten weg, en te midden van heerlijke dennen- +en beukenwouden voortgewandeld naar de Hohe-Sonne, een eenvoudig +jachthuis, tevens herberg, op den kam van het gebergte. Wij zullen +hier even rusten en een kop koffie gebruiken; maar volg mij, eer +wij verder gaan, naar gindsch prieel in den tuin, waar ge, door eene +opening in het woud, eensklaps, in een verrassend perspectief, den +Wartburg voor u ziet. + +Van de Hohe-Sonne dalen wij, aanvankelijk langs een aantal in de rots +gehouwen trappen, neder in het Anna-Thal. Hier zoudt ge u te midden +der zwitsersche of tyroler Alpen verplaatst wanen. Ter wederzijde +stijgen hooge, wonderlijk gevormde, met mos en varens en slingerplanten +begroeide rotswanden omhoog, die eene zoo smalle opening tusschen +zich laten, dat de kabbelende beek nauw ruimte voor haar schuimende +wateren vindt, en eene over haar geslagen brug tot pad dient. Zoo +eng is de kloof, dat ge op sommige punten ternauwernood door kunt +gaan: waren de rotsen hooger, dan zou dit dal kunnen wedijveren +met de beroemdste _gorges_ der Alpen. Straks echter verwijdt het +zich; de rotswanden treden terug; heerlijke beuken overschaduwen +den weg, waarlangs de nu vrijer geworden beek, vroolijk murmelend, +voorthuppelt. Nog meer verbreedt zich het heerlijke dal, van karakter +veranderende, zonder aan schoonheid te verliezen. Reeds hebt ge het +Anna-Thal verlaten, en bevindt ge u in het Marien-Thal, met zijne +schilderachtige rotspartijen en zijne reeks van prachtige villa's en +hotels, die u de nabijheid eener drukbezochte stad verkondigen. In een +dezer villa's woont de u immers welbekende Fritz Reuter, de schrijver +van Olle Kamelle.--Waardige inleiding voor Eisenach, dat ge dus langs +dezen heerlijken weg, zoo rijk aan schoonheden van allerlei aard, +nadert. Waardige bekroning ook van onze tweedaagsche voetreis, die ons +enkele der uitnemendste punten van het Thuringer-Wald te aanschouwen +gaf. Is het mij ook maar eenigermate gelukt, u een denkbeeld te +geven van het velerlei genot dat zulk eene wandeling van Gotha over +Reinhardsbrunn naar den Inselsberg, en vandaar over Altenstein, +Liebenstein en Ruhla naar Eisenach, u bieden kan, dan zult ge mij +gewis toestemmen, dat het Thuringer-Wald niet ten onrechte den naam +draagt van "parel der duitsche bergen." + +En nu--welkom te Eisenach, waar voor het oogenblik u wel niets welkomer +zal zijn dan een avondmaaltijd en een bed. Tot morgen alzoo! + + + +V. + + +Eisenach, de tweede stad van het groothertogdom Saksen-Weimar-Eisenach, +heeft, behalve zijne verrukkelijk schoone omstreken, weinig +merkwaardigs. Het is een net, vriendelijk stedeke, schilderachtig +gelegen, beroemd in de sage--koning Gunther, wel bekend uit het +Nibelungenlied, hield te Ysenac hof, en ontving daar den geduchten +hunnenkoning Etzel (Attila), die zijne schoone dochter Chriemhilde +huwde;--maar dat toch niet bijzonder uwe belangstelling wekken zou, +ware het niet dat, in zijne onmiddellijke nabijheid, op den top van +een zijner bergen, die aloude vorstelijke burgt troonde, wiens naam +alleen reeds eene gansche wereld van herinneringen voor uwen geest +roept, en die, vooral na de voortreffelijke restauratie, onder de +vele vorstelijke burgten en sloten, niet alleen van Duitschland, +maar van geheel Europa, geen wedergade vindt. De Wartburg, de kroon, +de roem, het palladium van Thuringen, dat aloude bergkasteel, niet +enkel in de liefelijke sage, maar ook in de geschiedenis wijdberoemd +en gevierd boven menige groote stad: zoudt ge het u kunnen vergeven, +Thuringen te hebben bezocht, zonder uwe schreden naar den Wartburg +te hebben gericht? Derwaarts zij onze eerste gang. + +Laat ons den weg door het Georgenthal nemen: het is niet de kortste, +maar zeker wel de fraaiste der vele wegen, die van Eisenach naar den +Wartburg voeren. Vooral wanneer ge mijn voorstel inwilligt, om het +voetpad in te slaan, dat u langs den Teufelskanzel en den Hollunder +brengt en u eene afwisseling van woud- en rotspartijen en heerlijke +panorama's biedt, als ge wellicht op geen ander vinden zult, zal de +meerdere lengte van den weg u niet verdrieten. Mocht het stijgen u +vermoeien, zet u dan even neder op die steenen bank aan den Hollunder, +en geniet daar, te midden der diepe stilte en eenzaamheid van het +woud, den aangrijpend romantischen aanblik van den Wartburg, hoog +boven u, als een arendsnest, op de steile rotsen troonende. Zoo ge +wilt, vertel ik u, terwijl ge hier toeft, in slechts enkele woorden, +de geschiedenis van den burgt. + +Graaf Lodewijk de Saliër, de Springer bijgenaamd, met wien wij reeds +te Reinhardsbrunn kennis maakten, dwaalde, op een zijner jachttochten, +over berg en dal, tot hij den top bereikte van den fieren rotskegel, +waarop nu de Wartburg troont. Getroffen door de schoonheid van het +landschap en het wijde vergezicht, riep hij in geestvervoering uit: +"_Warte_ Berg, du sollst mir eine _Burg_ werden!"--De plek, waarop +hij stond, was echter in het bezit van den heer van Frankenstein: +maar graaf Lodewijk wist raad. Op zijn slot den Schauenburg, liet hij +twee houten torens en een woonhuis timmeren, die nu op zekeren dag +naar den uitverkoren berg werden overgebracht en daar opgeslagen. De +Frankensteiner beklaagde zich bij den keizer over deze schending van +zijn eigendomsrecht; graaf Lodewijk verweerde zich zoogoed hij kon; +en als de zaak den keizer te duister werd, vorderde hij, dat Lodewijk, +met twaalf zijner ridders, onder eede zou verklaren, dat hij de beide +torens en het huis op zijn eigen grond en bodem had gebouwd. De +Graaf, een middeleeuwsch edelman, deinsde terug voor een meineed: +maar zijn vernuft liet hem ook nu niet in den steek. In allerijl +liet hij des nachts eenige honderde korven, met aarde van zijn eigen +erfgrond gevuld, naar den berg dragen: nu deed hij met zijne ridders, +terwijl zij hunne zwaarden in dien grond staken, den eed, dat hij op +eigen bodem stond. Daartegen viel niet in te brengen: en 's keizers +uitspraak wees den berg aan graaf Lodewijk toe. Welhaast verrees +daar nu de burgt, die, in den loop des tijds, deels vernieuwd, deels +vergroot en bijgebouwd, langer dan drie eeuwen de zetel der landgraven +van Thuringen zou zijn, en gedurende dien tijd het middeleeuwsche +leven, in zijn rijksten glans, in al zijne wonderbare heerlijkheid, +zich binnen zijne muren zou zien ontplooien. Landgraaf Balthasar († +1406) was de laatste vorst, die op den Wartburg woonde; zijn zoon, +met wien het oude geslacht ten grave zonk, bracht zijne hofhouding +naar Weissensee over. Sinds dezen tijd stond de oude vorstelijke burgt +eenzaam en verlaten, aan verval en vergetelheid ten prooi. Luther +toefde hier, na den Rijksdag te Worms, tien maanden lang, onder +den naam van Jonker George; na zijn vertrek van dit zijn "Pathmos", +scheen zich niemand over den steeds meer tot bouwval zinkenden burgt te +bekommeren, tot eindelijk het zooveel gerucht makende studentenfeest +van 1817 de aandacht weder op het aloude slot vestigde. Maar eerst +nadat in 1847 de groothertog Karel-Alexander van Weimar het loffelijke +besluit genomen had, den stamburgt der Saksische vorsten in zijne +aloude heerlijkheid te herstellen, werd de Wartburg als tot een nieuw +leven herboren. Het moeilijke en omvangrijke werk der restauratie +werd, naar het plan en onder het oppertoezicht van den hofbouwraad +Dr. Von Ritgen uit Giessen, onder leiding van den architekt Dittmar, +en met medewerking van verschillende uitnemende kunstenaars, met de +uiterste zorgvuldigheid ter hand genomen en voortgezet. Het nadert +thans zijne voltooiing. De oude burgt vertoont zich weder, voor +verreweg het grootste gedeelte, in nagenoeg dezelfde gedaante, als in +de dagen van zijne bloeiende heerlijkheid. Maar het was niet enkel te +doen om eene zoo getrouw mogelijke restauratie van de grijze veste: +eene hoogere gedachte lag aan den arbeid ten grondslag. De Wartburg +moest zóó hersteld worden, dat hij een getrouw beeld te aanschouwen +gaf van het schitterende tijdvak, toen, in de twaalfde en de dertiende +eeuw, Thuringens machtige landgraven hier hun prachtig hof hielden, +en het slot de kampplaats was der grootste duitsche dichters in de +middeleeuwen; en dan later, van het begin der zestiende eeuw, als +wijkplaats van Luther, en als uitgangspunt van den grooten strijd der +Hervorming. Vier groote momenten in de ontwikkelingshistorie van den +germaanschen geest moesten hier, in beeld, worden veraanschouwelijkt: +de romantiek der riddertijden, de epische poëzie der middeleeuwen, +de katholieke mystiek, en de zegepraal van het Protestantisme. Met de +uiterste zorgvuldigheid, met zeldzaam talent en degelijke, ernstige, +veelomvattende geleerdheid, aan fijnen kunstsmaak gepaard, is dat +groote en moeilijke werk jaren achtereen voortgezet en bijkans +voltooid. De eigenlijke Hofburg staat, althans in de hoofdtrekken, +weder geheel daar, zooals hij zich tijdens de regeering van landgraaf +Herman I (1191 tot 1216) vertoonde; de restauratie van den Voorburg of +het Ridderhuis nadert hare voltooiing. Daarmede zal het groote werk +geheel zijn volbracht, en zal Thuringen mogen roemen op het bezit +van een monument, dat, in meer dan een opzicht, zonder wedergade is. + +Sla na nog eens de blik op dien eerwaardigen burcht daar boven u, door +zoovele en zoo groote herinneringen gewijd: de woning van de heilige +Elisabeth en de wijkplaats van Luther! En dan onze wandeling vervolgd, +tot wij den top der rots hebben bereikt, en voor de ophaalbrug staan, +die toegang geeft tot den Wartburg. Wij treden over die brug en +door het zware, sombere poortgebouw, en staan nu op een voorplein, +aan alle zijden door gebouwen omringd, en op de achtergrond, door +eene tweede poort, gemeenschap hebbende met een grooteren binnenhof, +die de eigenlijke vorstelijke woning bevat. Ge ziet, hier is nog +geheel de oude bouwtrant der heerlijke burchten bewaard: de voorburg, +met de gebouwen voor het dienstpersoneel, het hofgezin en de gasten; +en de eigenlijke hofburg, waar de heer zelf met zijne naaste omgeving +woonde. Deze laatste vormt eene sterkte op zich zelve, die, ook nadat +de voorburg reeds in 's vijands handen gevallen was, nog geruimen +tijd kon worden verdedigd. + +Hoe ik het betreur, dat het mij niet gegund is, u door den ganschen +burcht rond te voeren, om u al de schoonheden van dit zoo uitnemend +merkwaardige gebouw te toonen. Het mag wederom slechts een vluchtig +bezoek zijn, waartoe ik u uitnoodig; wij moeten veel overslaan, wat +der bezichtiging, der bestudeering zoozeer waard zou zijn. Bepalen wij +ons dan tot het voornaamste; en laat dit eerste bezoek u prikkelen tot +herhaalden wederkeer. De Wartburg verdient het wel, dat ge hem ten +volle leert kennen en begrijpen; en dat is bij een eerste, ja zelfs +bij een tweede bezoek nog niet wel mogelijk. Wat de Duitschers zoo +eigenaardig eene Wartburgstemming noemen, komt eerst langzamerhand +over u: maar dan ook verstaat ge hem en krijgt ge hem lief, dien +weergaloozen burgt, met zijn prachtig verleden. + +Wij staan op het binnenplein, het middenpunt van den eigenlijken +hofburg. Aan onze rechterhand verrijst de hooge, vierkante, geheel +nieuw opgetrokken wachttoren, de _Bergfried_, op welks spits +het gouden kruis straalt. Aan den voet van dezen toren staat de +_Kemenade_, het vrouwenverblijf, waar de landgravinne met hare +vrouwen en jonkvrouwen woonde. Ook dit gebouw is, geheel in den +oorspronkelijken byzantijnschen stijl, zoogoed als geheel vernieuwd, +het bevat een aantal kostbare meubelen, op den burgt zelf door den +beeldhouwer Hrdina, in den stijl der twaalfde eeuw vervaardigd; voorts +muurschilderingen, beeldwerken en vele andere zeldzaamheden. Gaarne +zoudt ge ook het prachtige panorama willen genieten, dat zich hier +vooral uit de vensters van den zoogenaamden _Erker_ (een uitstek in +den muur) in de Landgravinne-kamer, voor uwen blik ontplooit; maar +de Kemenade is in den regel gesloten; en daar onze tijd ons dringt, +moet ge een poging om dit heiligdom voor u te doen ontsluiten, maar +tot later uitstellen. + +Aan de Kemenade grenst het hoofdgebouw van den ganschen burgt, dat, +zoodra ge den binnenhof betreedt, in de eerste plaats uwe aandacht +trekt: het _Landgravenhuis_--_Palas_, _Mushaus_, Hooge-huis--de +residentie der thuringsche vorsten. Hier vooral heeft de begaafde +kunstenaar, aan wien het groote werk der restauratie was opgedragen, +al zijn talent getoond om, met gebruikmaking van hetgeen nog van de +oorspronkelijke stichting was overgebleven of te onderkennen viel, +een monument te stichten, dat niet enkel in de hoofdtrekken, maar +ook in de bijzonderheden; getrouw het karakter draagt van den tijd, +waarin het den aanschouwer verplaatsen moet. Als ge dit heerlijke +paleis hebt bezocht en bestudeerd, durf ik mij vleien, dat ge al uwe, +in vele gevallen maar al te gegronde, bedenkingen tegen de kunstmatige +restauratie van dergelijke antieke gedenkteekenen, althans wat den +Wartburg betreft, zult hebben laten varen. Wij kunnen niet alle +vertrekken van dit ruime, drie verdiepingen hooge gebouw bezoeken; +maar de voornaamste moogt ge toch niet voorbijgaan. + +Wij gaan de steenen trap op, het met schilderwerk versierde voorvertrek +door, en treden de groote, ruime zaal in, waar weleer de landgraven +gehoor verleenden, gezanten ontvingen en ten gerichte zaten: de +_Landgravenkamer_. De platte, op balken rustende zoldering wordt in het +midden gedragen door eene uitnemend fraaie zuil, waarvan alleen enkele +ornamenten vernieuwd zijn. Treft u niet de aanblik van dit prachtige +vertrek, met zijne gebeeldhouwde meubelen in den stijl der twaalfde +eeuw; met zijne statige rondboog-vensters, die zoo heerlijk een +panorama omlijsten, met zijne eigenaardige dekoratie? Zie, de wanden +zijn tot ruim eene manshoogte met regelmatige figuren beschilderd: +bij feestelijke gelegenheden wordt dit gedeelte van den wand met +tapijten bekleed; daar boven is de geheele ruimte ingenomen door +zeven groote freskoschilderijen van de hand van Moritz Von Schwind, +voorstellingen uit de geschiedenis der eerste landgraven. Ge waardeert +toch den fijnen tact van den meester, dat hij in deze voorstellingen +der legende ruimer plaatse schonk dan der strenge kritiek? Is niet +deze gansche Wartburg één groot, in steen gehouwen gedicht? Schenk +mij de beschrijving der schilderijen, die ons te ver voeren zou; +vergun mij liever, er u op te wijzen, hoe de meester ook in dit +opzicht getoond heeft, den geest des ouden tijds te begrijpen, dat het +schilderwerk in deze zaal niet iets bijkomstigs is, een sieraad, dat +ge evengoed overal elders zoudt kunnen aanbrengen; maar veelmeer een +onmisbaar bestanddeel van het geheel, met architektuur en ornamentiek +in overeenstemming, en alzoo het gansche vertrek tot één harmonisch +kunstgewrocht stempelende. Zoo begrepen zij inderdaad de kunst, +die meesters der "duistere, barbaarsche" middeleeuwen, op wie wij, +immers met volle recht, zoo laag neerzien! + +Uit de landgravenkamer treden wij in de _Zangerzaal_, waar, naar de +legende wil, ten jare 1208, die wijdberoemde wedstrijd tusschen de +zes grootste epische en lyrische dichters van het middeleeuwsche +Duitschland zou gehouden zijn, waaraan ook de geheimzinnige +meesterzanger en magiër Klingsor uit Hongarije deel nam. Is deze +"_Sängerkrieg_" een feit? Wat doet er dat toe: ons resten de zangen +zelven dezer eerste helden der duitsche letterkunde; en dat reeds het +zeer oude gedicht, waarin deze krijg geschilderd wordt, het tooneel +juist op den Wartburg plaatst, bewijst het niet dat het paleis van +Thuringens landgraven van oudsher eene kweekplaats was van kunst +en poëzie? Hoe gaarne zouden wij hier toeven, en ons nog eens de +gansche dichterlijke legende laten verhalen, waartoe de uitnemende +fresko-schilderij van Schwind zoo gereede aanleiding en welkomen +leiddraad geven zou! Bewonderen we slechts de prachtige, zinrijke +dekoratie dezer heerlijke zaal, met haar wonderschoone _Laube_--een +soort van tooneel, waarop de zangers stonden--uitgedost en versierd +als een bloemenprieel, en dubbel aantrekkelijk door den rijkdom van +dichterwoorden en spreuken, aan de werken der zangers zelf ontleend. + +Treed eerbiedig voort, ge staat op heiligen grond. De +_Elisabeth-galerij_, aldus genoemd omdat de vorstin, na het +vernemen der doodsmare haars gemaals, hier machteloos nederzonk, +en ook omdat de wanden der galerij met voorstellingen uit haar +leven zijn versierd. Voorzeker, de geheele Wartburg is vervuld van +hare herinnering: maar deze plek is toch meer bijzonder aan hare +nagedachtenis gewijd. In zes groote tafereelen heeft Moritz Von +Schwind de belangrijkste oogenblikken uit het leven der heilige +veraanschouwelijkt; de zeven medaillons daartusschen stellen de +zeven werken der barmhartigheid voor. Ik mag het u niet verhalen, +het veelbewogen leven dezer engelreine lijderesse, die reeds +op haar vier-en-twintigste jaar de kroon der heerlijkheid mocht +beërven. Maar laten anderen die taak voor mij overnemen, en u dat +heerlijke beeld teekenen, gewis een der liefelijkste en verhevenste, +waarop de middeleeuwen hebben te wijzen. De heilige Elisabeth--zeker, +zoo eene, worde zij met volle recht heilig genoemd; zij, ideaal +van christelijken ootmoed en nederigheid, ideaal van christelijke +liefde en toewijding bovenal; eene dier van God uitverkoren zielen, +wier enkele verschijning aan den hemel herinnert, die als engelen des +lichts voor een poos over deze duistere aarde zweven, en een spoor +achterlaten, dat nog na eeuwen het harte van den moeden, worstelenden +twijfelaar verkwikt. Ja, wel de heilige Elisabeth, wier naam ook door +hen, die zich het recht aanmatigen de vormen te bedillen, waarin de +godsvrucht dezer zoo hoog verhevene, engelreine ziel zich uitsprak, +niet dan met den diepsten eerbied, met schaamte en verootmoediging, +mag worden genoemd. Wat zijn wij toch, vergeleken bij deze? + +Aan de Elisabeth-galerij grenst de kleine rijkversierde burgtkapel, +waar Luther, tijdens zijn verblijf op den Wartburg, meermalen +gepredikt heeft. Wij kunnen ons bij de beschouwing van al wat zij +bezienswaardigs bevat, niet ophouden, en spoeden ons naar boven, +naar de derde verdieping, die in haar geheele lengte en breedte +door de monumentale _Ridderzaal_ wordt ingenomen. Vooral hier is +een meer dan vluchtig bezoek gewenscht: de gansche rijke ornamentiek +dezer vorstelijke zaal heeft, tot in de kleinste bijzonderheden, een +diepen symbolischen zin: zij moet zoowel de zegepraal des Christendoms +over het heidendom, als, in verband daarmede, den triomf des lichts +over de duisternis in elke menschenziel, veraanschouwelijken. Maar +wij mogen hier niet toeven, om u de echt middeleeuwsche, rijke, +veelzijdige opvatting en uitwerking dezer grootsche idee, waarbij de +kunstenaar al den rijkdom zijner fantazie heeft ten toon gespreid, +te toonen. Nergens misschien in den ganschen burgt, gevoelt ge u zoo +zeer en volkomen in den ouden tijd verplaatst, als in deze heerlijke +zaal, wier voortreffelijke restauratie in den zuiversten romaanschen +stijl, alleen voldoende zou zijn om uwe ingenomenheid met deze moderne +wedergeboorte van het oude monument te wettigen. + +Wij zullen de zoogenaamde _Dirnitz_ met hare wapenzaal maar onbezocht +laten, en keeren door de poort naar het voorhof terug. Daar staat +het _Ridderhuis_, waarvan de restauratie nog niet geheel voltooid +is, en dat tot woning dient voor den kommandant of kastelein, zooals +zijn eigenlijke titel is. In dat Ridderhuis bezoeken wij alleen een +klein vertrek, op de tweede verdieping van den westelijken vleugel: +_de kamer van Luther_, waar de hervormer tien maanden heeft gewoond, +en zijne Bijbelvertaling begonnen. Het eenvoudige vertrek bevindt +zich nog in dezelfden toestand, als toen Luther hier vertoefde; +slechts bevat het, behalve het gewone ameublement, eenige voorwerpen, +die van Luther afkomstig zijn of tot hem in betrekking staan, zooals: +een tafel uit het huis zijner familie te Möhra; eene bedstede, waarin +hij op het kasteel Gleichen geslapen heeft; een fraaie gothische +boekenkast; een lamp, die zijn vader in de mijnen gebruikte; +de portretten van Luther en van zijne ouders door Cranach, en nog +eenige andere merkwaardigheden. Maar het zijn niet deze voorwerpen, +die in de eerste plaats uwe aandacht trekken: bij het binnentreden dier +kamer is het de gedachte aan dezen machtigen geest zelf, die u geheel +vervult; en onwillekeurig denkt ge u hem, daar op die houten stoel, +voor die zwaren tafel gezeten, peinzende over zijn Bijbelvertaling +of een dier bezielde brieven schrijvende, die zoo krachtig van zijne +voortdurende werkzaamheid, zijne deelneming aan hetgeen daarbuiten +voorviel getuigden. Toch, hoezeer het hem niet aan afleiding en +beweging ontbrak, moet het hem in zijne eenzaamheid meermalen bang +zijn gevallen: kon en mocht hij zich verbergen, nu in de wereld aan +alle zijden de beweging zich voortplantte; waartoe hij den eersten +stoot gegeven had, en heftiger steeds de strijd ontbrandde, door hem +verwekt? Geen wonder, dat hij het eindelijk op den Wartburg niet +meer harden kon, en weder zelf op de kampplaats verscheen, om het +aangevangen werk te voltooien. Het is hier niet de plaats, om over het +werk van dezen man, waarover thans een zoo scherp gerichte gaat, dat +in onze dagen aan zoo felle vuurproef onderworpen wordt, te spreken: +voor een eindoordeel is wellicht de tijd nog niet gekomen. Maar welk +ons oordeel ook moge zijn over het Protestantisme; als wereldhistorisch +verschijnsel: niets behoeft ons te weerhouden onze eerbiedige hulde te +betuigen aan den man, die, wel ongetwijfeld door zijn geweten gedrongen +en niet om verstandelijke overleggingen of kritische bezwaren, +den strijd aanvaardde tegen de hoogste machten der wereld; den man, +die--echt kenmerk zijner waarachtige grootheid--aan dien reusachtigen +heldenmoed eene naïeveteit, eene kinderlijke eenvoudigheid, eene zoo +argelooze oprechtheid paarde, die noch voor inconsequentiën, noch voor +halfheden terugdeinsde, en niets wist van die tyrannie der logika, +die het merk en de vloek is van kleine, zelfzuchtige geesten. Een +koninklijke geest, deze Luther, een echte zoon der hooghartige, vrije, +koninklijke middeleeuwen, en tevens de baanbreker voor den nieuwen +tijd; een heros, wiens werk niet ijdel zal zijn geweest, ook al mocht +zijne hervorming in het eind eene vergissing blijken.... Ge ziet naar +die zwarte vlek op den muur? Ik vertrouw dat ge te hoog staat, om met +een medelijdenden glimlach de schouders op te halen, als ge verneemt +dat Luther zijn inktkoker greep en dien naar het hoofd van den duivel +slingerde. Laat ons eerst dezen man leeren begrijpen, eer wij over hem +oordeelen; ja zelfs ware het niet kwaad, dat we eerst ons zelven in +onze weinigbeduidendheid plaatsten tegenover zijn heldhaftige figuur, +om ons te stemmen tot ootmoed en waardeering. Genoeg hiervan: wat +deze vlek ook moge bewijzen, zeer zeker wel dit, dat er in den geest +van den grooten hervormer een strijd moet hebben gewoed, van welks +hevigheid en ontzaglijken ernst wij, alledaagsche menschen, ons in de +verte geen denkbeeld kunnen vormen. Wij, kinderen der negentiende eeuw, +weten nog maar ternauwernood wat eene overtuiging is, en verwisselen +die bij de geringste aanleiding; deze man durfde eene overtuiging te +hebben en te belijden, waarmede hij alleen stond tegenover de gansche +wereld, alleen tegenover de duizendjarige geschiedenis van zijn volk +en zijne kerk. Kunt ge u eenigszins denken wat dit zeggen wil? + +Wij scheiden, hoe noode ook, van deze eenige plek, waaraan zoovele +en zoo heerlijke herinneringen zich hechten, die ons, voor zoover +we gemeenschap des geestes voelen met hen, die hier gewerkt en +geleden, gestreden en gedacht hebben, dierbaar en gewijd is boven +vele andere. De Wartburg aanschouwde de hoogste uitingen van het +christelijk-germaansche leven in zijne twee hoofdrichtingen: de heilige +Elisabeth en Luther; zal de eerwaardige veste ook eenmaal getuige +zijn van de heeling der noodlottige breuke die deze twee gescheiden +houdt, en zoo groote oorzaak is van veelvuldigen jammer, van de +machteloosheid ook der tot zegepraal en heerschappij geroepen kerk +van Christus? Luther en de heilige Elisabeth! zoo gansch verschillend +en toch, in het wezen der zaak, aan elkander verwant, op denzelfden +levensbodem staande. Of het beeld der middeleeuwsche koningsdochter, +in hare roerende aantrekkelijkheid, wel eens verrezen is voor den blik +van den worstelenden kluizenaar op den Wartburg? Doch, de gedachten +verdringen zich in ons: wij moeten voort. Nog een laatste blik, +nog een laatste groet, zij het tot wederzien! + +Nu wij den Wartburg hebben gezien, heeft Eisenach niets meer, dat +ons boeien kan. Nog een zeer vluchtig uitstapje wacht ons: naar Koburg. + + + +VI. + + +Te Eisenach nemen wij plaats in den wagen van den spoortrein--de +Werrabaan--die ons door het schilderachtige Werradal naar Koburg zal +voeren. Deze spoorweg zelf, die het Thuringer-Wald doorsnijdt, is rijk +aan allerlei afwisselingen: nu eens gaat het over hooge viaducts, door +kloven en dalen; dan midden door de rotsen, wier loodrechte wanden ter +wederzijde omhoog rijzen; dan door lange tunnels dwars door de bergen +heen; straks weder door breede, welbebouwde valleien, waar welvarende +dorpen en pittoreske stadjes uwe aandacht trekken. Jammer slechts, +dat al deze rijke, telkens afwisselende beelden u in zoo vliegende +vaart voorbij ijlen, dat ge geen tijd hebt, een enkel daarvan in uw +geheugen, in uw gemoed te prenten, en in het eind u slechts verwarde, +onsamenhangende indrukken bijblijven. Inderdaad, juist een rit door +zoo prachtig schoon eene landstreek versterkt mij steeds meer in de +overtuiging, dat spoorwegen eigenlijk alleen in de woestijn behoorden +aangelegd te worden, waar aan het landschap niets te bederven valt, +en de vluchtige beschouwing u niets derven doet. + +Nog een laatste blik op den Wartburg, die ons, van zijne hooge rots, +in kalme, rustige majesteit groet, en medelijdend schijnt neder te +zien op ons ademloos voortjagen. En dan--voort. Zij gaan ons voorbij, +de bergen en rotsen, de dalen en valleien, de dorpen en steden ook, +die zoo dikwerf tot blijven uitnoodigen, en voor ons nu niets meer zijn +dan stations, waarop we even, bij een vluchtig oponthoud, een blik +werpen. Zelfs de nederige hoofdstad Meiningen, die met haar nieuwe +wijken zoo statelijke vertooning maakt, en daar zoo schilderachtig +ligt in haar krans van kalkbergen, wier terrassen met tuinen en +boomgaarden zijn bedekt;--zelfs het hertogelijke Meiningen kan ons +niet tot blijven bewegen. Voort vliegt de trein, langs Themar en +Hildburghausen en het overoude Eisfeld, naar Koburg. + +Koburg is de hoofd- en residentiestad van het hertogdom Saksen-Koburg, +dat zich, als _pépinière_ van vorsten, eene eigenaardige vermaardheid +verworven heeft. De dynastie van Saksen-Koburg heeft op meer dan een +europeeschen troon een harer leden plaats zien nemen: zij regeert +in Groot-Brittannië, in België, in Portugal. Komt er ergens een +troon vacant--geen zeldzaam verschijnsel in onze dagen!--dan is er +ook doorgaans een prins uit het saksisch-koburgsche huis, die als +kandidaat in aanmerking komt. Laat ons echter billijk zijn, en er +bijvoegen, dat deze vorstelijke familie zich zoowel in haar eigen land, +als in de vreemde landen, waar zij tot de regeering geroepen werd, +over het algemeen, zeer gunstig heeft onderscheiden. + +Hare residentiestad is weder eene dier half-landelijke aangename, +behagelijke, kleine duitsche steden, die voor iederen beminnaar +van de natuur en van de kalme studie zooveel aantrekkelijks hebben; +zoo rustig en zoo stil, en toch aan de tegenwoordigheid van het hof +zekere levendigheid en veelzijdigheid dankende, die het bekrompene +kleinsteedsche wegneemt. Het is niet te zeggen, hoeveel Duitschland, +hoeveel de wetenschap en de kunst, juist aan deze kleine steden +te danken hebben; hoe gunstig deze verspreiding, deze verbrokkeling +zoo ge wilt, van krachten op de ontwikkeling van den duitschen geest +gewerkt heeft; hoeveel wij te danken hebben aan de zelfstandigheid, +de eigen werkzaamheid en het eigen leven van al deze middelpunten der +gedachte, door het gansche groote vaderland verspreid. Zal dit voortaan +alles anders worden? Zal ook in Duitschland zich een middelpunt +vormen, waarin zich langzamerhand alle leven samentrekt, waarin het +gansche land als verzwolgen wordt, alzoo dat de verschillende deelen, +afgesneden van dit hoofd, machteloos en levenloos zijn? Zal Berlijn +worden, wat--in menig opzicht Frankrijk ten vloek--Parijs geworden +is? Zal ook de edele, hoog-begaafde duitsche geest zich van zijn +eigenlijke bestemming laten afleiden, zijn heerlijk geestelijk +ideaal vergeten, om het toch altijd bloot materiëele feit eener +uitwendige, mechanische eenheid te verwezenlijken? Om de heerschappij +in het rijk des geestes en der gedachte te laten varen voor de +overmacht op stoffelijk gebied, voor politieken invloed en militaire +heerschappij? Wat al vragen! Maar die toch van zelve oprijzen, bij wien +op de teekenen der tijden let, en, ook met den besten wil, ook met de +hartelijkste sympathie, niet enkel juichensstof vinden kan in wat met +zoo groote geestdrift wordt opgehemeld en verheerlijkt. Dit jagen naar +uitwendige eenheid--heeft het niet zijne zeer bedenkelijke zijde, en +belooft het inderdaad zoo rijke vruchten af te werpen voor de hoogere +ontwikkeling des geestes? Ja, is dat streven niet op zichzelf wellicht +een teeken van afnemende levenskracht, van ouderdom en verval? Bij +jeugdige volken zijn ook de kleinste deelen krachtig genoeg om op +zichzelf te staan, en een eigen leven te leiden, dat voorwaar niet +arm aan daden is. Dat nieuwe duitsche rijk, op de slagvelden geboren +en met zoo schitterende militaire glorie omstraald, vertoont het +geen trekken, die twijfel en bezorgdheid wekken bij ieder, wien het +om den waarachtigen vooruitgang, om de waarachtige vrijheid en de +hoogere zedelijke belangen der menschheid te doen is? Herkent ge in +dat trotsche keizersbeeld niet de trekken van het moderne Cesarisme +met zijne bedenkelijkste eigenschappen: staatsalmacht en militaire +heerschappij? Voorwaar, voorwaar, daar is niet enkel juichensstof; daar +is reden tot ernstige bekommering. Wij, die Duitschland liefhebben, +die zijne zegepralen van harte hebben toegejuicht,--wij mogen wel vurig +bidden, dat dit edele, hoogbegaafde, goede volk bewaard blijve voor den +val in den afgrond, die zich onmiskenbaar voor zijne voeten opent, maar +die het, in de bedwelming der overwinningen, niet schijnt te zien. Dat +ware te wreed eene wrake, indien de kanker, die Frankrijk ten verderve +voerde, door de zegepraal zelf op Duitschland werd overgeplant! Daar is +in het duitsche volk nog een krachtige kern van eigen gezond leven, +van vrijheidsliefde en zelfstandigheid: geve God, dat deze goede +eigenschappen, ontwakende, en zich met allen ernst doende gelden, +den demon mogen overwinnen, die thans gansch Duitschland bedreigt, +den demon van het staatsabsolutisme, die onlijdelijkste van alle +tyrannieën. Zoo niet, dan zou de dag van zijn militaire zegepraal +voor Duitschland de aanvang worden van zijn geestelijken ondergang. + +Wij zijn, dus peinzende, Koburg ingetreden. De vriendelijke stad +heeft weinig bezienswaardigs. Wij brengen een groet aan het bronzen +standbeeld van Prins Albert, den broeder van den regeerenden hertog; +en bewonderen, op het fraaie slotplein, den smaakvollen, in half +romaanschen, half gothischen stijl ontworpen voorgevel van het +hertogelijke residentieslot. Doch wie Koburg bezoekt, wordt in de +eerste plaats daarheen gelokt door de heerlijk schoone omstreken. En +onder de schoonheden der omgeving verdient wel bovenal genoemd te +worden de aloude, uitgestrekte burgt, de veste Koburg, die zich op +haar rotsigen berg ruim vijfhonderd voet boven de stad verheft, en +met haar drievoudige ringmuren, haar terrassen, torens en bolwerken, +een inderdaad ontzagwekkenden indruk maakt. Wij willen den alouden, +in den laatsten tijd weder gerestaureerden burgt bezoeken, niet +zoozeer om de verzamelingen van wapenen, rijtuigen, munten, gravures +en handschriften te bezichtigen, die hier bewaard worden, noch om het +kabinet van natuurlijke historie, noch zelfs om de vorstelijke gebouwen +met hunne kunstwerken en andere merkwaardigheden: maar om het heerlijk +panorama te genieten, dat zich bij eene wandeling langs de bolwerken +van de uitgestrekte vesting voor onze blikken ontvouwen zal. Zuidwaarts +dwaalt ons oog over het rijke, schilderachtig geschakeerde heuvelland +tot aan de bergen, die den loop van de Main teekenen; noordwaarts +stuit onze blik tegen de bergreeks van het Thuringer-Wald, dat zich +in zijne volle lengte voor ons uitstrekt. Wel, laat ons een laatsten +blik werpen op dat schoone gebergte, dat zijne golvende lijnen, zoo +stout en zoo bevallig tevens, in de blauwe lucht teekent, en dat wij +van deze hoogte voor het laatst aanschouwen. Het Thuringer-Wald--wij +hebben het niet meer dan vluchtig bezocht, slechts even zijne vele +schoonheden als met den vinger aangeduid; maar volkomen zouden wij ons +doel bereikt, onzen wensch vervuld achten, indien het ons gegeven ware, +de herinnering van gesmaakte weelde, van onvergetelijk schoone dagen +bij u weder in het leven te roepen, of wel het besluit tot rijpheid +te brengen, door eigen aanschouwing u schadeloos te stellen voor de +onvolkomenheid onzer teekening. + + + + + BIJSCHRIFT BIJ DE PLATEN. + + +Het slot te Heidelberg. Reeds vroeger (Aarde, jaargang 1869, +bladz. 146 en volg.) gaven wij onzen lezers eene korte beschrijving +van dit beroemde slot. Wij mogen thans volstaan met de verwijzing naar +deze schets, tot toelichting ook van de fraaie plaat op bladz. 317, +die u den hoofdingang van het kasteel te aanschouwen geeft. Is de +zoo schoon gerestaureerde Wartburg een geheel eenig monument onder +de vorstelijke burgten in Duitschland: het slot te Heidelberg, niet +zonder recht de duitsche Alhambra genoemd, kent evenmin hare wedergade +onder de burgtruïnen waaraan het vaderland onzer oostelijke naburen +toch zoo overrijk is. En niet minder dan Eisenach aan den Wartburg, +dankt Heidelberg voor een goed deel zijne beroemdheid aan zijn slot. + +Nabij de oude poolsche hoofdstad Krakau, die als vrije stad nog het +langst de herinnering aan het aloude rijk heeft bewaard, verrijst +op een heuvel het eenvoudige gedenkteeken voor Thaddeus Kosciuszko, +den laatsten veldheer, den laatsten verdediger van Polen. Eene edele, +belangwekkende figuur, deze Kosciuszko, in wien al de schitterende, +ridderlijke eigenschappen van zijn nobel, maar door eigen roekeloosheid +en tuchteloosheid zoo ongelukkig volk waren saamgevat. Met onbezweken +heldenmoed heeft hij gekampt om, ware het nog mogelijk geweest, zijn +zinkend vaderland van het verderf te redden; en toen hij, met wonden +bedekt, op het slagveld van Maciejowice nederzonk, was zijn uitroep +_Fins Poloniae!_ wel inderdaad de stervenskreet van het rampzalige, +toch eenmaal zoo machtige en roemrijke land. Maar niet minder groot +toonde Kosciuszko zich hierin dat hij, getrouw aan zijn woord, bij +zijne vrijlating den keizer van Rusland gegeven, nimmer medeplichtig +is geworden aan eenigen aanslag, hetzij in het openbaar, hetzij in het +geheim tegen den overwinnaar van Polen beproefd, al hield hij niet op, +zijn invloed aan te wenden om het lot van zijn volk zooveel mogelijk +te verzachten. Hij stierf, tengevolge van een val met zijn paard in +een afgrond nabij Vevay, den 15den October 1817. In het volgende jaar +werd zijn lijk, op kosten van keizer Alexander, van Solothurn naar +Krakau gevoerd, en daar in de domkerk bijgezet. + +Het gedenkteeken, door vrijwillige bijdragen van alle standen en +rangen der poolsche natie, door eene aanzienlijke gave ook van keizer +Alexander, voor den held opgericht, is een eenvoudige, kunstmatige +heuvel, met bloemen en plantsoen en met zijn voortreffelijk borstbeeld +versierd. Van den top der hoogte, waarop deze heuvel verrijst, heeft +men een prachtig panorama over de stad Krakau en de oevers van den +kronkelenden Weichel. De plek is eene geliefkoosde wandeling voor de +burgers der stad. + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Thuringen, by Anoymous + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK THURINGEN *** + +***** This file should be named 18389-8.txt or 18389-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/1/8/3/8/18389/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |